<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?><FictionBook xmlns="http://www.gribuser.ru/xml/fictionbook/2.0" xmlns:l="http://www.w3.org/1999/xlink"><description><title-info><genre>prose_history</genre><author><first-name>Henryk</first-name><last-name>Sienkiewicz</last-name></author><book-title>Potop, tom pierwszy</book-title><date>1987</date><lang>pl</lang><src-lang>pl</src-lang></title-info><document-info><author><nickname>junkers88</nickname></author><author><nickname>Volnyj</nickname></author><program-used>book2fb2, FictionBook Editor Release 2.6, fb2cut 2.5.4, fb2cut 2.6.2</program-used><date value="2013-02-12">2009-09-22</date><id>3611F077-2BC9-4BDF-BD6C-EE2FB59ABC37</id><version>0</version></document-info><publish-info><publisher>Fundacja Nowoczesna Polska</publisher></publish-info></description><body><title><p>Henryk Sienkiewicz</p><p>Potop</p></title><epigraph><p>Tom pierwszy</p></epigraph><section><section><section><title><p>Wst�p</p></title><p>By� na �mudzi<a l:href="#fn1" type="note">[1]</a> r�d mo�ny Billewicz�w, od Mendoga<a l:href="#fn2" type="note">[2]</a> si� wywodz�cy, wielce skoligacony<a l:href="#fn3" type="note">[3]</a> i w ca�ym Rosie�skiem<a l:href="#fn4" type="note">[4]</a> nad wszystkie inne szanowany. Do urz�d�w wielkich nigdy Billewiczowie nie doszli, co najwi�cej powiatowe piastuj�c, ale na polu Marsa<a l:href="#fn5" type="note">[5]</a> niepo�yte krajowi oddali us�ugi, za kt�re r�nymi czasami hojnie bywali nagradzani. Gniazdo ich rodzinne istniej�ce do dzi� zwa�o si� tak�e Billewicze, ale pr�cz nich posiadali wiele innych maj�tno�ci i w okolicy Rosie�, i dalej ku Krakinowu<a l:href="#fn6" type="note">[6]</a>, wedle Laudy, Szoi, Niewia�y<a l:href="#fn7" type="note">[7]</a> � a� hen, jeszcze za Poniewie�em<a l:href="#fn8" type="note">[8]</a>. Potem rozpadli si� na kilka dom�w, kt�rych cz�onkowie potracili si� z oczu. Zje�d�ali si� wszyscy w�wczas tylko, gdy w Rosieniach, na r�wninie zwanej Stany, odbywa� si� popis pospolitego ruszenia �mudzkiego. Cz�ciowo spotykali si� tak�e pod chor�gwiami litewskiego komputu<a l:href="#fn9" type="note">[9]</a> i na sejmikach, a �e byli zamo�ni, wp�ywowi, wi�c liczy� si� z nimi musieli sami nawet wszechpot�ni na Litwie i �mudzi Radziwi��owie.</p><p>Za panowania Jana Kazimierza patriarch� wszystkich Billewicz�w by� Herakliusz Billewicz, pu�kownik lekkiego znaku, podkomorzy upicki. Ten nie mieszka� w gnie�dzie rodzinnym, kt�re dzier�y� pod owe czasy Tomasz, miecznik rosie�ski; za� do Herakliusza nale�a�y Wodokty, Lubicz i Mitruny, le��ce w pobli�u Laudy naok� jakoby morzem ziemiami drobnej szlachty oblane.</p><p>Pr�cz Billewicz�w bowiem kilka by�o tylko wi�kszych dom�w w okolicy, jako So��ohuby, Montwi��owie, Schyllingowie, Koryznowie, Sici�scy (cho� i drobnej braci tych�e nazwisk nie brak�o), zreszt� ca�e porzecze Laudy usiane by�o g�sto tak zwanymi �okolicami� albo m�wi�c zwyczajnie: za�ciankami zamieszka�ymi przez s�awn� i g�o�n� w dziejach �mudzi szlacht� lauda�sk�.</p><p>W innych okolicach kraju rody bra�y nazw� od za�ciank�w albo za�cianki od rod�w jako bywa�o na Podlasiu; tam za�, wzd�u� lauda�skiego porzecza, by�o inaczej. Tam mieszkali w Morezach Stakjanowie, kt�rych swego czasu Batory osadzi� za m�stwo okazane pod Pskowem. W Wo�montowiczach na dobrej glebie roili si� Butrymowie, najd�u�sze ch�opy z ca�ej Laudy, s�ynni z ma�om�wno�ci i ci�kiej r�ki, kt�rzy czasu sejmik�w, zajazd�w lub wojen murem w milczeniu i�� zwykli. Ziemie w Dro�ejkanach i Mozgach uprawiali liczni Domaszewiczowie, s�ynni my�liwi; ci puszcz� Zielonk� a� do Wi�komierza tropem nied�wiedzim chadzali. Gasztowtowie siedzieli w Pacunelach; panny ich s�yn�y pi�kno�ci�, tak i� w ko�cu wszystkie g�adkie dziewcz�ta w okolicy Krakinowa, Poniewie�a i Upity<a l:href="#fn10" type="note">[10]</a> pacunelkami nazywano. So��ohubowie Mali byli bogaci w konie i byd�o wyborne, na le�nych pastwiskach hodowane; za� Go�ciewicze w Goszczunach smo�� w lasach p�dzili, od kt�rego zaj�cia zwano ich Go�ciewiczami Czarnymi albo Dymnymi.</p><p>By�o i wi�cej za�ciank�w, by�o i wi�cej rod�w. Wielu z nich nazwy istniej� jeszcze, ale po wi�kszej cz�ci i za�cianki nie le�� tak, jak le�a�y, i ludzie innymi w nich imionami si� wo�aj�. Przysz�y wojny, nieszcz�cia, po�ary, odbudowywano si� nie zawsze na dawnych pogorzeliskach, s�owem: zmieni�o si� wiele. Ale czasu swego kwitn�a<a l:href="#fn11" type="note">[11]</a> jeszcze stara Lauda w pierwotnym bycie i szlachta lauda�ska do najwi�kszej dosz�a wzi�to�ci, gdy� przed niewiel� laty, czyni�c pod �ojowem<a l:href="#fn12" type="note">[12]</a> przeciw zbuntowanemu kozactwu, wielk� si� s�aw� pod wodz� Janusza Radziwi��a<a l:href="#fn13" type="note">[13]</a> okry�a.</p><p>S�u�yli za� wszyscy lauda�scy w chor�gwi starego Herakliusza Billewicza; wi�c bogatsi jako towarzysze na dwa konie, ubo�si na jednego, najubo�si w pocztowych<a l:href="#fn14" type="note">[14]</a>. W og�le szlachta to by�a wojenna i w zawodzie rycerskim szczeg�lnie rozmi�owana. Natomiast na tych sprawach, kt�re zwyk�� materi� sejmik�w stanowi�y, mniej si� znali. Wiedzieli, �e kr�l jest w Warszawie, Radziwi�� i pan Hlebowicz, starosta, na �mudzi, a pan Billewicz w Wodoktach na Laudzie. To im wystarcza�o i g�osowali tak, jak ich pan Billewicz nauczy�, w przekonaniu, �e on tego chce, czego i pan Hlebowicz, ten zn�w z Radziwi��em idzie w ordynku<a l:href="#fn15" type="note">[15]</a>, Radziwi�� jest r�k� kr�lewsk� na Litwie i �mudzi, kr�l za� ma��onkiem Rzeczypospolitej i ojcem rzeszy szlacheckiej.</p><p>Pan Billewicz by� zreszt� wi�cej przyjacielem ni� klientem pot�nych oligarch�w na Bir�ach<a l:href="#fn16" type="note">[16]</a> � i to wielce cenionym, bo na ka�de zawo�anie mia� tysi�c g�os�w i tysi�c szabel lauda�skich, a szabel w r�kach Stakjan�w, Butrym�w, Domaszewicz�w lub Gasztowt�w nie lekcewa�y� jeszcze w tym czasie nikt w �wiecie. P�niej dopiero zmieni�o si� wszystko, w�a�nie w�wczas, gdy pana Herakliusza Billewicza nie sta�o.</p><p>Nie sta�o za� tego ojca i dobrodzieja szlachty lauda�skiej w roku 1654. Rozpali�a si� w�wczas wzd�u� ca�ej wschodniej �ciany Rzeczypospolitej straszna wojna. Pan Billewicz ju� na ni� nie poszed�, bo nie pozwoli� mu na to wiek i g�uchota, ale lauda�scy poszli. Ow�, gdy przysz�a wie��, �e Radziwi�� pobity zosta� pod Szk�owem, a lauda�ska chor�giew w ataku na najemn� piechot� francusk� prawie w pie� wyci�ta � stary pu�kownik, ra�ony apopleksj�<a l:href="#fn17" type="note">[17]</a>, dusz� odda�.</p><p>Wie�� t� przywi�z� niejaki pan Micha� Wo�odyjowski, m�ody, ale bardzo ws�awiony �o�nierz, kt�ren w zast�pstwie pana Herakliusza lauda�skim z ramienia Radziwi��a przewodzi�. Resztki ich przyby�y tak�e do zagr�d ojczystych, zn�kane, pogn�bione, zg�odzone i �ladem ca�ego wojska na hetmana wielkiego narzekaj�ce, �e ufny w groz� swego imienia, w urok zwyci�zcy, z ma�� si�� na dziesi��kro� liczniejsz� pot�g� si� rzuci�, a przez to pogr��y� wojsko, kraj ca�y.</p><p>Lecz w�r�d og�lnych narzeka� ani jeden g�os nie podni�s� si� przeciw m�odemu pu�kownikowi, panu Jerzemu Micha�owi Wo�odyjowskiemu. Owszem, ci, co uszli z pogromu, wys�awiali go pod niebiosa, cuda opowiadaj�c o jego do�wiadczeniu wojskowym i czynach. I jedyn� to by�o pociech� dla lauda�skich niedobitk�w wspomina� o przewagach, kt�rych pod przewodem pana Wo�odyjowskiego dokonali: jako w ataku przebili si� niby przez dym przez pierwsze kupy po�ledniejszego �o�nierza; jak potem na francuskich najemnik�w wpad�szy, ca�y regiment<a l:href="#fn18" type="note">[18]</a> najprzedniejszy w puch na szablach roznie�li, przy czym pan Wo�odyjowski w�asn� r�k� �ci�� tego� regimentu oberszta<a l:href="#fn19" type="note">[19]</a>; jako na koniec, otoczeni i w cztery ognie wzi�ci, salwowali si� po desperacku z zam�tu, g�stym trupem padaj�c i nieprzyjaciela �ami�c.</p><p>S�uchali z �alem, ale i dum� owych opowiada� ci z lauda�skich, kt�rzy wojskowo w kompucie litewskim nie s�u��c, obowi�zani byli tylko w pospolitym ruszeniu stawa�. Spodziewano si� te� powszechnie, �e pospolite ruszenie, ostateczna kraju obrona, wkr�tce zostanie zwo�ane. By�a ju� z g�ry umowa, �e w takim razie pan Wo�odyjowski zostanie obrany lauda�skim rotmistrzem, bo cho� si� do miejscowego obywatelstwa nie liczy�, nie by�o ode� mi�dzy miejscowym obywatelstwem s�awniejszego. Niedobitkowie m�wili jeszcze o nim, �e samego hetmana z toni wyrwa�. Tote� ca�a Lauda na r�ku go prawie nosi�a, a okolica wydziera�a okolicy. K��cili si� zw�aszcza Butrymi, Domaszewicze i Gasztowtowie, u kt�rych ma zosta� najd�u�ej go�cin�. On za� tak sobie ow� bitn� szlacht� upodoba�, �e gdy okruchy wojsk radziwi��owskich ci�gn�y do Bir�, by tam jako tako po kl�sce przyj�� do sprawy � on z innymi nie odszed�, ale je�d��c z za�cianku do za�cianku, w Pacunelach u Gasztowt�w wreszcie sta�� rezydencj� za�o�y�, u pana Pakosza Gasztowta, kt�ry nad wszystkimi w Pacunelach mia� zwierzchno��.</p><p>Co prawda nie m�g�by by� pan Wo�odyjowski �adn� miar� do Bir� jecha�, gdy� zachorowa� ob�o�nie: naprz�d przysz�y na� z�e gor�czki, potem od kontuzji, kt�r� by� pod Cybichowem jeszcze otrzyma�, odj�o mu praw� r�k�. Trzy panny Pakosz�wny, s�ynne z urody pacunelki, wzi�y go w czu�� opiek� i poprzysi�g�y tak s�awnego kawalera do pierwotnego zdrowia doprowadzi�, szlachta za�, kto �yw by�, zaj�a si� pogrzebem dawnego swego wodza, pana Herakliusza Billewicza.</p><p>Po pogrzebie otwarto testament nieboszczyka, z kt�rego pokaza�o si�, i� stary pu�kownik dziedziczk� ca�ej fortuny, z wyj�tkiem wsi Lubicza, uczyni� wnuczk� sw� Aleksandr� Billewicz�wn�, �owczank� upick�, opiek� za� nad ni�, dop�ki by za m�� nie posz�a, powierzy� ca�ej szlachcie lauda�skiej.</p><p>��Kt�rzy, jako mnie �yczliwymi byli (g�osi� testament) i mi�o�ci� za mi�o�� p�acili, niech�e i sierocie tak b�d�, a w tych czasiech zepsucia i przewrotno�ci, gdy przed swawol� i z�o�ci� ludzk� nikt bezpieczen ani pr�en boja�ni by� nie mo�e � niechaj sieroty przez pami�� moj� od przygody strzeg�.</p><p>Baczy� tak�e maj�, aby fortuny w bezpieczno�ci za�ywa�a z wyj�tkiem wsi Lubicza, kt�r� panu Kmicicowi, m�odemu chor��emu orsza�skiemu, dawam, darowuj� i zapisuj�, aby w tym przeszkody jakiej nie mia�. Kto by za� si� tej przychylno�ci mojej dla W-nego Andrzeja Kmicica dziwowa� albo w tym krzywd� wnuczki mojej urodzonej Aleksandry upatrywa�, wiedzie� ma i powinien, i�em od ojca urodzonego J�drzeja Kmicica, jeszcze z m�odych lat a� do dnia �mierci, przyja�ni i zgo�a braterskiego afektu doznawa�. Z kt�rym wojny odprawowa�em i �ycie mi po wielekro� ratowa�, a gdy z�o�� i <emphasis>invidia</emphasis><a l:href="#fn20" type="note">[20]</a> pan�w Sici�skich wydrze� mi fortun� chcia�y � i do niej mi dopom�g�. Tedy ja, Herakliusz Billewicz, podkomorzy upicki, a razem grzesznik niegodny, przed srogim s�dem bo�ym dzi� stoj�cy, przed czterema laty (�yw jeszcze i nogami po nizinie ziemskiej chodz�c) do pana Kmicica ojca, miecznika orsza�skiego, si� uda�em, aby wdzi�czno�� i przyja�� stateczn� �lubowa�. Tam�e za wsp�ln� zgod� postanowili�my obyczajem dawnym szlacheckim i chrze�cija�skim, �e dzieci nasze, a mianowicie syn jego Andrzej z wnuczk� moj� Aleksandr�, �owczank�, stad�o uczyni� maj�, aby z nich potomstwo na chwa�� bo�� i po�ytek Rzeczypospolitej wyros�o. Czego sobie najmocniej �ycz� i wnuczk� moj� Aleksandr� do pos�usze�stwa tu wypisanej woli obowi�zuj�, chybaby pan chor��y orsza�ski (czego B�g nie daj) szpetnymi uczynkami s�aw� sw� splami� i bezecnym by� og�oszony. A je�liby substancj�<a l:href="#fn21" type="note">[21]</a> sw� rodzinn� utraci�, co przy tamtej �cianie wedle Orszy<a l:href="#fn22" type="note">[22]</a> �acnie zdarzy� si� mo�e, tedy go ma pod b�ogos�awie�stwem za m�a mie�, cho�by te� i od Lubicza odpad�, nic na to nie zwa�a�.</p><p>Wszelako je�liby za szczeg�ln� �ask� Boga wnuczka moja chcia�a na chwa�� Jego panie�stwo swe ofiarowa� i zakonny habit przywdzia�, tedy wolno jej to uczyni�, albowiem chwa�a bo�a przed ludzk� i�� powinna��</p><p>W taki to spos�b rozporz�dzi� fortun� i wnuczk� pan Herakliusz Billewicz, czemu nikt si� bardzo nie dziwi�. Panna Aleksandra z dawna wiedzia�a, co j� czeka, i szlachta z dawna o przyja�ni mi�dzy Billewiczem a Kmicicami s�ysza�a � zreszt� umys�y w czasach kl�ski czym innym by�y zaj�te, tak �e wkr�tce i m�wi� o testamencie przestano.</p><p>M�wiono tylko o Kmicicach nieustannie we dworze w Wodoktach, a raczej o panu Andrzeju, bo stary miecznik nie �y� ju� tak�e. M�odszy pod Szk�owem z w�asn� chor�giewk� i orsza�skimi wolentarzami<a l:href="#fn23" type="note">[23]</a> stawa�. P�niej znikn�� z oczu, ale nie przypuszczano, �eby zgin��, gdy� �mier� tak znacznego kawalera pewnie by nie usz�a niepostrze�enie. Familianci<a l:href="#fn24" type="note">[24]</a> to bowiem byli w Orsza�skiem Kmicice i panowie znacznych fortun, ale tamte strony p�omie� wojny zniszczy�. Powiaty i ziemie ca�e zmienia�y si� w g�uche pola, kruszy�y si� fortuny, gin�li ludzie. Po z�amaniu Radziwi��a nikt ju� silniejszego oporu nie dawa�. Gosiewski, hetman polny, si� nie mia�; koronni hetmanowie wraz z wojskami na Ukrainie ostatkiem wojsk walczyli i wspom�c go nie mogli, r�wnie� jak i Rzeczpospolita przez wojny kozackie wyczerpana. Fala zalewa�a kraj coraz dalej, gdzieniegdzie tylko o warowne mury si� odbijaj�c, ale i mury pada�y jedne za drugimi, jak upad� Smole�sk<a l:href="#fn25" type="note">[25]</a>. Wojew�dztwo smole�skie, w kt�rym le�a�y fortuny Kmicic�w, uwa�ano za stracone. W powszechnym zamieszaniu, w powszechnej trwodze rozproszyli si� ludzie jak li�cie wichrem rozegnane i nikt nie wiedzia�, co si� z m�odym chor��ym orsza�skim sta�o.</p><p>Ale �e do starostwa �mudzkiego wojna jeszcze nie dosz�a, och�on�a z wolna szlachta lauda�ska po kl�sce szk�owskiej. �Okolice� pocz�y si� zje�d�a� i naradza� tak o rzeczy publicznej, jak o sprawach prywatnych. Butrymowie, najskorsi do boju, przeb�kiwali, �e trzeba b�dzie na <emphasis>congressus</emphasis><a l:href="#fn26" type="note">[26]</a> pospolitego ruszenia do Rosie� jecha�, a potem do Gosiewskiego, by pom�ci� szk�owsk� przegran�; Domaszewicze My�liwi pocz�li si� zapuszcza� lasami, Puszcz� Rogowsk�, a� pod zast�py nieprzyjacielskie, wie�ci z powrotem przywo��c; Go�ciewicze Dymni w dymach mi�so na przysz�� wypraw� w�dzili. W sprawach prywatnych postanowiono bywa�ych i do�wiadczonych ludzi na odszukanie pana Andrzeja Kmicica pos�a�.</p><p>Sk�adali owe rady starsi lauda�scy pod przewodem Pakosza Gasztowta i Kasjana Butryma, dw�ch patriarch�w okolicznych � wszystka za� szlachta, kt�rej ufno��, jak� w niej po�o�y� zmar�y pan Billewicz, wielce pochlebi�a, poprzysi�g�a sobie wiernie sta� przy literze testamentu i pann� Aleksandr� prawie rodzicielsk� opiek� otoczy�. Tote� gdy czasu wojny, nawet w stronach, do kt�rych wojna nie dosz�a, zrywa�y si� niesnaski i zawichrzenia, na brzegach Laudy wszystko pozosta�o spokojnie. �adnych dyferencji<a l:href="#fn27" type="note">[27]</a> nie podniesiono, nie by�o �adnego worywania si� w granice maj�tno�ci m�odej dziedziczki; nie poprzesypywano kopc�w, nie wyci�to cechowanych sosen na rubie�ach las�w, nie zajechano pastwisk. Owszem, wspomagano zasobn� sam� przez si� dziedziczk�, czym kt�ra �okolica� mog�a. Wi�c Stakjanowie nadrzeczni dosy�ali ryby solonej, z Wo�montowicz od mrukliwych Butrym�w przychodzi�y zbo�a, siano od Gasztowt�w, zwierzyna od Domaszewicz�w My�liwych, smo�a i dziegie�<a l:href="#fn28" type="note">[28]</a> od Go�ciewicz�w Dymnych. O pannie Aleksandrze nikt inaczej w za�ciankach nie m�wi�, jak �nasza panna�, a pi�kne pacunelki wygl�da�y pana Kmicica bogdaj tak samo niecierpliwie jak i ona.</p><p>Tymczasem przysz�y wici zwo�uj�ce szlacht� � wi�c pocz�to rusza� si� na Laudzie. Kto z pachol�cia wyr�s� na m�a, kogo nie pochyli� wiek, ten na ko� siada� musia�. Jan Kazimierz przyby� do Grodna i tam miejsce jeneralnego zbioru naznaczy�. Tam te� ci�gni�to. Ruszyli w milczeniu pierwsi Butrymowie, za nimi inni, a Gasztowtowie na ostatku, jak zawsze czynili, bo im od pacunelek �al by�o odje�d�a�. Szlachta z innych stron kraju w ma�ej tylko stawi�a si� liczbie i kraj pozosta� bez obrony, ale Lauda pobo�na stan�a w ca�o�ci.</p><p>Pan Wo�odyjowski nie ruszy�, bo nie m�g� jeszcze r�k� w�ada�, wi�c w�a�nie jakoby wojski<a l:href="#fn29" type="note">[29]</a> mi�dzy pacunelkami pozosta�. Opustosza�y �okolice� i jeno starcy z bia�og�owami zasiadali wieczorem przy ogniskach. Cicho by�o w Poniewie�u i Upicie � czekano wsz�dy na nowiny.</p><p>Panna Aleksandra r�wnie� zamkn�a si� w Wodoktach, nikogo pr�cz s�ug i swych opiekun�w lauda�skich nie widuj�c.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� I</p></title><p>Przyszed� nowy rok 1655. Stycze� by� mro�ny, ale suchy; zima t�ga przykry�a �mud�<a l:href="#fn30" type="note">[30]</a> �wi�t� grubym na �okie� bia�ym ko�uchem; lasy gi�y si� i �ama�y pod obfit� oki�ci�<a l:href="#fn31" type="note">[31]</a>, �nieg ol�niewa� oczy w dzie� przy s�o�cu, a noc� przy ksi�ycu migota�y jakoby iskry nikn�ce po st�a�ej od mrozu powierzchni; zwierz zbli�a� si� do mieszka� ludzkich, a ubogie, szare ptactwo stuka�o dziobami do szyb szedzi� i �nie�nymi kwiatami okrytych.</p><p>Pewnego wieczora siedzia�a panna Aleksandra w izbie czeladnej wraz z dziewcz�tami dworskimi. Dawny to by� zwyczaj Billewicz�w, �e gdy go�ci nie by�o, to z czeladzi� sp�dzali wieczory, �piewaj�c pie�ni pobo�ne i przyk�adem swym prostactwo buduj�c. Tak te� czyni�a i panna Aleksandra, a to tym �acniej, �e mi�dzy jej dziewkami dworskimi same by�y prawie szlachcianki, sieroty bardzo ubogie. Te robot� wszelk�, cho�by najgrubsz�, spe�nia�y i przy paniach s�u�ebnymi by�y, a w zamian za to �wiczy�y si� w obyczajno�ci, lepszego doznaj�c od prostych dziewek traktowania. By�y jednak mi�dzy nimi i ch�opki, mow� g��wnie si� r�ni�ce, bo wiele z nich po polsku nie umia�o.</p><p>Panna Aleksandra wraz z krewn� sw� pann� Kulwiec�wn� siedzia�y w po�rodku, a dziewcz�ta po bokach na �awach; wszystkie k�dziel<a l:href="#fn32" type="note">[32]</a> prz�d�y. Na pot�nym kominie ze zwieszonym okapem pali�y si� k�ody sosnowe i karpy<a l:href="#fn33" type="note">[33]</a>, to przygasaj�c, to zn�w strzelaj�c jasnym, wielkim p�omieniem lub skrami, w miar� jak stoj�cy wedle komina wyrostek przyrzuca� drobniejszych brze�niak�w<a l:href="#fn34" type="note">[34]</a> i �uczywa<a l:href="#fn35" type="note">[35]</a>. Gdy p�omie� strzeli� ja�niej, wida� by�o ciemne drewniane �ciany ogromnej izby z nadzwyczaj niskim, belkowanym sufitem. U belek wisia�y na niciach r�nokolorowe gwiazdki uczynione z op�atk�w, kr�c�ce si� w cieple, a zza belek wygl�da�y motki czesanego lnu, zwieszaj�ce si� na obie strony jakby tureckie zdobyczne bu�czuki<a l:href="#fn36" type="note">[36]</a>. Ca�y niemal pu�ap by� nimi za�o�ony. Po �cianach ciemnych b�yszcza�y jakoby gwiazdy statki cynowe, wi�ksze i mniejsze, stoj�ce lub poopierane na d�ugich p�kach d�bowych.</p><p>W g��bi, przy drzwiach, kud�aty �mudzin hucza� gwa�townie �arnami<a l:href="#fn37" type="note">[37]</a>, mrucz�c pod nosem pie�� monotonn�, panna Aleksandra przesuwa�a w milczeniu paciorki r�a�ca, prz�dki prz�d�y, nic jedna do drugiej nie m�wi�c.</p><p>�wiat�o p�omienia pada�o na ich m�ode, rumiane twarze, one za� z r�koma wzniesionymi ku k�dzielom, lew� podszczypuj�c len mi�kki, praw� kr�c�c wrzeciona, prz�d�y gorliwie jakby na wy�cigi, surowymi spojrzeniami panny Kulwiec�wny podniecane. Czasem te� spogl�da�y na si� bystrymi oczkami, a czasem na pann� Aleksandr� jakby w oczekiwaniu, rych�o-li �mudzinowi mle� zaka�e i pie�� pobo�n� rozpocznie; ale z robot� nie ustawa�y i prz�d�y, prz�d�y; wi�y si� nici, warcza�y wrzeciona, migota�y druty w r�ku panny Kulwiec�wny, a kud�aty �mudzin w �arna hucza�.</p><p>Chwilami jednak przerywa� robot�, widocznie co� si� w �arnach psu�o, bo jednocze�nie rozlega� si� jego gniewny g�os: </p><p>� Pad�as!</p><p>Panna Aleksandra podnosi�a g�ow� jakby rozbudzona cisz�, kt�ra nast�powa�a po okrzykach �mudzina; w�wczas p�omie� o�wieca� jej bia�� twarz i powa�ne, b��kitne oczy patrz�ce spod brwi czarnych.</p><p>By�a to urodziwa panna o p�owych w�osach, bladawej cerze i delikatnych rysach. Mia�a pi�kno�� bia�ego kwiatu. �a�obna suknia dodawa�a jej powagi. Siedz�c przed tym kominem, by�a tak w my�lach pogr��ona jak w �nie; zapewne nad dol� w�asn� rozmy�la�a, gdy� losy jej by�y w zawieszeniu.</p><p>Testament przeznacza� j� na �on� cz�owieka, kt�rego nie widzia�a od lat dziesi�ciu, a �e dobiega�a dopiero dwudziestu, wi�c pozosta�o jej tylko niejasne wspomnienie dziecinne jakiego� burzliwego wyrostka, kt�ry za czasu swego pobytu z ojcem w Wodoktach wi�cej z rusznic�<a l:href="#fn38" type="note">[38]</a> po bagnach lata�, ni� na ni� patrzy�.</p><p>�Gdzie on jest i jaki on jest teraz?� � oto pytania, kt�re cisn�y si� na my�l powa�nej pannie.</p><p>Zna�a go wprawdzie jeszcze z opowiada� nieboszczyka podkomorzego, kt�ry na cztery lata przed �mierci� przedsi�wzi�� by� dalek� i trudn� podr� do Orszy<a l:href="#fn39" type="note">[39]</a>. Ot�, wedle tych opowiada�, mia� to by� �wielkiej fantazji kawaler, cho� gor�czka okrutny�. Po owym uk�adzie o ma��e�stwo dzieci, zawartym mi�dzy starym Billewiczem a Kmicicem ojcem, mia� �w kawaler przyjecha� zaraz do Wodokt�w akomodowa�<a l:href="#fn40" type="note">[40]</a> si� pannie; tymczasem wybuch�a wielka wojna i kawaler zamiast do panny poci�gn�� na pola beresteckie<a l:href="#fn41" type="note">[41]</a>. Tam postrzelon, leczy� si� w domu; potem ojca schorza�ego i bliskiego �mierci pilnowa�; potem zn�w by�a wojna � i tak zesz�y owe cztery lata. Teraz od �mierci starego pu�kownika up�yn�� ju� kawa� czasu, a o Kmicicu s�uch przepad�.</p><p>Mia�a tedy o czym rozmy�la� panna Aleksandra, a mo�e t�skni�a do nieznanego. W sercu czystym, w�a�nie dlatego, �e jeszcze mi�o�ci nie zazna�o, nosi�a wielk� gotowo�� do kochania. Iskry tylko trzeba by�o, �eby na tym ognisku rozpali� si� p�omie� spokojny, ale jasny, r�wny, silny i jak znicz litewski nie gasn�cy.</p><p>Wi�c niepok�j ogarnia� j�, czasem luby, a czasem przykry, i dusza jej ci�gle zadawa�a sobie pytania, na kt�re nie by�o odpowiedzi, a raczej dopiero mia�a nadej�� z p�l dalekich. Wi�c pierwsze pytanie by�o: zali<a l:href="#fn42" type="note">[42]</a> on z dobrej woli j� za�lubi i gotowo�ci� na jej gotowo�� do kochania odpowie? W owych czasach uk�ady rodzicielskie o ma��e�stwo dzieci bywa�y rzecz� zwyk��, a dzieci, cho�by po �mierci rodzic�w, zwi�zane pod b�ogos�awie�stwem dotrzymywa�y najcz�ciej uk�adu. W samym wi�c zaswataniu jej nie widzia�a panienka nic nadzwyczajnego, ale �e dobra wola nie zawsze z obowi�zkiem chodzi w parze, wi�c i ta troska obci��y�a p�ow� g��wk� panny: �Czy on mnie pokocha?� I potem ju� stado my�li opad�o j�, jak stado ptastwa opada drzewa samotnie na rozleg�ych polach stoj�ce: �Kto� ty jest? Jaki� jest? �yw chodzisz po �wiecie? Czy mo�e ju� gdzie tam poleg�e�?� Daleko� ty? Czy blisko?�� Otwarte serce panny jak drzwi otwarte na przyj�cie mi�ego go�cia, mimo woli wo�a�o ku dalekim stronom, ku lasom i polom �nie�nym noc� przykrytym: �Bywaj, junaku! Bo nie masz nic gorszego w �wiecie nad oczekiwanie!�</p><p>Wtem, jakby w odpowied� wo�aniu, z zewn�trz, w�a�nie z owych �nie�nych daleko�ci noc� pokrytych, doszed� g�os dzwonka.</p><p>Panna drgn�a, lecz oprzytomniawszy, wnet przypomnia�a sobie, �e to z Pacunel�w przysy�ano ka�dego prawie wieczora do apteczki po leki dla m�odego pu�kownika; my�l t� potwierdzi�a panna Kulwiec�wna m�wi�c:</p><p>� To od Gasztowt�w po driakiew<a l:href="#fn43" type="note">[43]</a>.</p><p>Nieregularny g�os dzwonka targanego przy dyszlu brzmia� coraz wyra�niej; na koniec ucich� nagle, widocznie sanki zatrzyma�y si� przed domem.</p><p>� Obacz, kto przyjecha� � rzek�a panna Kulwiec�wna do obracaj�cego �arna �mudzina.</p><p>�mudzin wyszed� z czeladnej, lecz po ma�ej chwili pojawi� si� z powrotem i bior�c zn�w za dr�g od �aren, rzek� z flegm�:</p><p>� Panas Kmitas.</p><p>� A s�owo sta�o si� cia�em! � wykrzykn�a panna Kulwiec�wna.</p><p>Prz�dki zerwa�y si� na r�wne nogi; k�dziele i wrzeciona pospada�y na ziemi�.</p><p>Panna Aleksandra wsta�a tak�e; serce jej bi�o jak m�otem, na twarz wyst�powa�y rumie�ce, a po nich blado��; ale odwr�ci�a si� umy�lnie od komina, �eby wzruszenia nie okaza�.</p><p>Wtem we drzwiach pojawi�a si� wynios�a jaka� posta� w szubie<a l:href="#fn44" type="note">[44]</a> i czapce futrzanej na g�owie. M�ody m�czyzna post�pi� na �rodek izby i poznawszy, �e si� znajduje w czeladnej, spyta� d�wi�cznym g�osem, nie zdejmuj�c czapki:</p><p>� Hej! A gdzie to wasza panna?</p><p>� Jestem � odpowiedzia�a do�� pewnym g�osem Billewicz�wna.</p><p>Us�yszawszy to, przyby�y zdj�� czapk�, rzuci� j� na ziemi� i sk�oniwszy si� rzek�:</p><p>� Jam jest Andrzej Kmicic.</p><p>Oczy panny Aleksandry spocz�y b�yskawic� na twarzy Kmicica, a potem zn�w wbi�y si� w ziemi�; przez ten czas jednak zdo�a�a panienka dojrze� p�ow� jak �yto, mocno podgolon� czupryn�, smag�� cer�, siwe oczy bystro przed si� patrz�ce, ciemny w�s i twarz m�od�, orlikowat�, a weso�� i junack�.</p><p>On si� za� w bok uj�� lew� r�k�, praw� do w�sa podni�s� i tak m�wi�:</p><p>� Jeszczem w Lubiczu nie by�, jeno tu ptakiem �pieszy�em do n�g panny �owczanki si� pok�oni�. Prosto z obozu mnie tu wiatr przywia�, daj Bo�e, szcz�liwy.</p><p>� Wa�pan wiedzia�e� o �mierci dziadusia podkomorzego? � spyta�a panna.</p><p>� Nie wiedzia�em, alem go �zami rzewnymi op�aka�, dobrodzieja mojego, gdym si� o jego zgonie od owych szaraczk�w dowiedzia�, kt�rzy z tych stron do mnie przybyli. Szczery to by� przyjaciel, nieledwie brat mego nieboszczyka rodzica. Pewnie wa�pannie wiadomo dobrze, �e przed czterema laty a� pod Orsz� do nas przyby�. Wtedy mi to wa�pann� obieca� i konterfekt<a l:href="#fn45" type="note">[45]</a> pokaza�, do kt�rego po nocach wzdycha�em. By�bym tu wcze�niej przyjecha�, ale wojna nie matka: ze �mierci� jeno ludzi swata.</p><p>Zmiesza�a nieco panienk� ta �mia�a mowa, wi�c chc�c j� na co innego odwr�ci�, rzek�a:</p><p>� To wa�pan jeszcze swojego Lubicza nie widzia�?</p><p>� Czas na to b�dzie. Tu pierwsze s�u�by i dro�szy legat<a l:href="#fn46" type="note">[46]</a>, kt�ry naprz�d chcia�bym odziedziczy�. Jeno mi si� wa�panna tak od komina odwracasz, �em dot�d i w oczy spojrze� nie m�g�. Ot tak! Odwr�� si� wa�panna, a ja od komina zajd�! � Ot � tak!</p><p>To rzek�szy, �mia�y �o�nierz chwyci� nie spodziewaj�c� si� takiego post�pku Ole�k� za r�ce i ku ognisku odwr�ci�, tak ni� jak fryg�<a l:href="#fn47" type="note">[47]</a> zakr�ciwszy.</p><p>Ona za� zmiesza�a si� jeszcze bardziej i nakrywszy oczy d�ugimi rz�sami, sta�a tak �wiat�em i w�asn� pi�kno�ci� zawstydzona. Kmicic pu�ci� j� wreszcie i uderzy� si� po kontuszu.</p><p>� Jak mi B�g mi�y, rarytet<a l:href="#fn48" type="note">[48]</a>! Dam na sto mszy po moim dobrodzieju, �e mi ci� zapisa�. Kiedy �lub?</p><p>� Jeszcze niepr�dko, jeszczem nie wa�pana � odrzek�a Ole�ka.</p><p>� Ale b�dziesz, cho�bym ten dom mia� podpali�! Na Boga! My�la�em, �e konterfekt pochlebiony, ale to, widz�, malarz wysoko mierzy�, a chybi�. Sto bizun�w<a l:href="#fn49" type="note">[49]</a> takiemu � i piece mu malowa�, nie one specja�y, kt�rymi oczy pas�. Mi�o� to taki legat dosta�, niech mnie kule bij�!</p><p>� Dobrze nieboszczyk dziadu� mi powiada�, �e� wa�pan gor�czka.</p><p>� Tacy u nas wszyscy w Smole�skiem, nie jak wasi �mudzini. Raz-dwa! � I musi by�, jak chcemy, a nie, to �mier�!</p><p>Ole�ka u�miechn�a si� i rzek�a ju� pewniejszym g�osem, podnosz�c na kawalera oczy:</p><p>� Ej! To chyba Tatarzy u was mieszkaj�?</p><p>� Wszystko jedno! A wa�panna moj� jeste� z woli rodzic�w i po sercu.</p><p>� Po sercu, to jeszcze nie wiem.</p><p>� Niechby� nie by�a, to bym si� no�em pchn��!</p><p>� �miej�cy si� to wa�pan m�wisz� ale� my to jeszcze w czeladnej!� Prosz� do komnat. Po d�ugiej drodze pewnie si� i wieczerza przygodzi � prosz�!</p><p>Tu Ole�ka zwr�ci�a si� do panny Kulwiec�wny:</p><p>� Ciotuchna p�jdzie z nami?</p><p>M�ody chor��y spojrza� bystro:</p><p>� Ciotuchna? � spyta�. � Jaka ciotuchna?</p><p>� Moja, panna Kulwiec�wna.</p><p>� A to i moja � odpar� zabieraj�c si� do r�k ca�owania. � Dla Boga! To� ja mam w chor�gwi towarzysza, kt�ry si� zwie Kulwiec-Hippocentaurus<a l:href="#fn50" type="note">[50]</a>. Czy nie krewniak, prosz�?</p><p>� To z tych samych! � odrzek�a dygaj�c stara panna.</p><p>� Dobry ch�op, ale wicher jak i ja! � doda� Kmicic.</p><p>Tymczasem wyrostek ukaza� si� ze �wiat�em, wi�c przeszli do sieni, gdzie pan Andrzej szub� z siebie zrzuci�, a potem na drug� stron�, do komnat go�cinnych.</p><p>Zaraz po ich odej�ciu prz�dki zbi�y si� w ciasn� gromadk� i nu� jedna przez drug� gada� a uwagi czyni�. Strojny m�odzian podoba� si� im bardzo, wi�c i nie szcz�dzi�y mu s��w, wzajemnie si� w pochwa�ach przesadzaj�c.</p><p>� �una od niego bije � m�wi�a jedna. � Kiedy wszed�, my�la�am, �e kr�lewicz.</p><p>� A oczy ma jak ry�, a� nimi k�uje � odrzek�a druga. � Takiemu si� nie przeciw!</p><p>� Najgorzej si� przeciwia�! � odpowiedzia�a trzecia.</p><p>� Pann� jak wrzecionem okr�ci�! Ale ju� to zna�, �e mu si� uda�a bardzo, bo i komu� by si� ona nie uda�a?</p><p>� Ale i on nie gorszy, nie b�j si�! �eby ci si� taki zdarzy�, posz�aby� i do Orszy, cho� to podobno na ko�cu �wiata.</p><p>� Szcz�liwa panna!</p><p>� Bogatym zawsze lepiej na �wiecie. Ej, ej! Z�oto� to, nie rycerz!</p><p>� M�wi�y pacunelki, �e i ten rotmistrz, kt�ren jest w Pacunelach u starego Pakosza, pi�kny kawaler.</p><p>� Nie widzia�am ja go, ale gdzie jemu do pana Kmicica! Ju� takiego chyba na �wiecie nie ma!</p><p>� Pad�as! � zawo�a� nagle �mudzin, kt�remu zn�w si� co� w �arnach popsu�o.</p><p>� A nie p�jdziesz, ty kud�aty, ze swoimi wymys�ami! Daj�e ju� spok�j, bo si� i dos�ysze� nie mo�na!� Tak, tak! Trudno lepszego ni� pan Kmicic na ca�ym �wiecie znale��! Pewnie i w Kiejdanach<a l:href="#fn51" type="note">[51]</a> takiego nie ma!</p><p>� Taki to si� i przy�ni!</p><p>� Niechby si� cho� przy�ni��</p><p>W taki to spos�b rozprawia�y ze sob� szlachcianki w czeladnej. Tymczasem nakrywano co duchu w izbie sto�owej, a w go�cinnej siedzia�a panna Aleksandra sam na sam z Kmicicem, bo ciotka Kulwiec�wna posz�a krz�ta� si� wedle wieczerzy.</p><p>Pan Andrzej nie zdejmowa� wzroku z Ole�ki i oczy iskrzy�y mu si� coraz bardziej, na koniec rzek�:</p><p>� S� ludzie, kt�rym maj�tno�� nad wszystko milsza, inni za zdobycz� na wojnie goni�, inni si� w koniach kochaj�, ale ja bym wa�panny za �adne skarby nie odda�! Dalib�g, im wi�cej patrz�, tym wi�ksza ochota do �eniaczki, �eby cho� i jutro! Ju� t� brew to chyba wa�panna korkiem przypalonym malujesz?</p><p>� S�ysza�am, �e tak p�oche czyni�, ale jam nie taka.</p><p>� A oczy jakoby z nieba! Od konfuzji<a l:href="#fn52" type="note">[52]</a> s��w mnie brakuje.</p><p>� Nie bardzo� wa�pan skonfundowany, gdy tak obcesem<a l:href="#fn53" type="note">[53]</a> na mnie nastajesz, a� mnie i dziwno.</p><p>� To te� obyczaj nasz smole�ski: do niewiast czy w ogie� �mia�o i��. Musisz, kr�lowo, do tego przywykn��, bo tak zawsze b�dzie.</p><p>� Musisz wa�pan odwykn��, bo nie mo�e tak by�.</p><p>� Mo�e si� i poddam, niech mnie usiek�! Wierz, wa�panna, nie wierz, a rad bym ci nieba przychyli�! Dla ciebie, m�j kr�lu, got�wem si� i obyczaj�w innych uczy�, bo wiem to do siebie, �em �o�nierz prostak i w obozie wi�cej bywa�em ni�li na pokojach dworskich.</p><p>� Ej�e, nic to nie szkodzi, bo i m�j dziadu� �o�nierzem by�, ale dzi�kuj� za dobr� ch��! � odrzek�a Ole�ka i oczy jej spojrza�y tak s�odko na pana Andrzeja, �e mu od razu serce jak wosk stopnia�o i odrzek�:</p><p>� Wa�panna mnie na nitce b�dziesz wodzi�!</p><p>� Oj, niepodobny wa�pan do takich, kt�rych na nitce wodz�! Najtrudniej to z niestatecznymi.</p><p>Kmicic ukaza� bia�e jakoby wilcze z�by w u�miechu.</p><p>� Jak to? � rzek�. � Ma�o� to ojcowie na�amali na mnie r�zeg w konwencie<a l:href="#fn54" type="note">[54]</a>, abym do statku<a l:href="#fn55" type="note">[55]</a> przyszed� i r�ne pi�kne maksymy spami�ta�, przewodniczki �ywota�</p><p>� A kt�r��e� najlepiej spami�ta�?</p><p>� �Kiedy kochasz, padaj do n�g� � ot tak!</p><p>To rzek�szy, pan Kmicic ju� by� na kolanach, panienka za� wo�a�a, chowaj�c nogi pod sto�ek:</p><p>� Dla Boga! Tego w konwencie nie uczyli! Daj wa�pan spok�j, bo si� rozgniewam� i ciotka zaraz przyjdzie�</p><p>On za�, kl�cz�c ci�gle, podni�s� g�ow� w g�r� i w oczy jej patrzy�.</p><p>� A niech i ca�a chor�giew ciotek nadci�gnie, nie zapr� si� ochoty!</p><p>� Wsta�e wa�pan.</p><p>� Ju� wstaj�.</p><p>� Siadaj wa�pan.</p><p>� Ju� siedz�.</p><p>� Zdrajca z wa�pana, Judasz!</p><p>� A nieprawda, bo jak ca�uj�, to szczerze!� Chcesz si� przekona�?</p><p>� Ani si� wa�pan wa�!</p><p>Panna Aleksandra �mia�a si� jednak, a od niego a� �una bi�a m�odo�ci i weso�o�ci. Nozdrza mu lata�y jak m�odemu �rebcowi szlachetnej krwi.</p><p>� Aj! Aj! � m�wi�. � Co to za oczki, jakie liczko! Ratujcie� mnie, wszyscy �wi�ci, bo nie usiedz�!</p><p>� Nie trzeba wszystkich �wi�tych wzywa�. Siedzia�e� wa�pan cztery lata, ani� tu zajrza�, to sied� i teraz!</p><p>� Ba! Zna�em jeno konterfekt. Ka�� tego malarza w smo��, a potem w pierze wsadzi� i po rynku w Upicie biczem p�dza�. Ju� powiem wszystko szczerze: chcesz wa�panna, to przebacz! � Nie, to szyj� utnij! My�la�em sobie tedy na �w konterfekt pogl�daj�c: g�adka gadzina, bo g�adka, ale g�adkich nie brak na �wiecie � mam czas! Ojciec nieboszczyk nap�dza�, �eby to jecha�, a ja zawsze jedno: Mam czas! �eniaczka nie przepadnie! Panny na wojn� nie chodz� i nie gin�. Nie przeciwi�em si� ze wszystkim woli ojcowskiej, B�g mi �wiadek, ale chcia�em wpierw wojny za�y�, jako� na w�asnej sk�rze praktykowa�em. Teraz dopiero poznaj�, �em by� g�upi, bo mog�em i �eniaty na wojn� i��, a tu mnie delicje czeka�y. Chwa�a Bogu, �e ca�kiem mnie nie usiekli. Pozw�l wa�panna r�czki uca�owa�.</p><p>� Lepiej nie pozwol�.</p><p>� Tedy nie b�d� pyta�. U nas w Orsza�skiem m�wi�: �Pro�, a nie daj�, to sam we�!�</p><p>Tu pan Andrzej przypi� si� do r�czki panienki i ca�owa� j� pocz��, a panienka nie wzbrania�a zanadto, �eby nie�yczliwo�ci nie okaza�.</p><p>Wtem wesz�a panna Kulwiec�wna i widz�c, co si� dzieje, podnios�a oczy do g�ry. Nie zda�a jej si� ta konfidencja<a l:href="#fn56" type="note">[56]</a>, ale nie �mia�a strofowa�, natomiast zaprosi�a na wieczerz�.</p><p>Poszli tedy oboje, wzi�wszy si� pod r�ce jakby rodze�stwo, do jadalnej izby, w kt�rej sta� st� nakryty, a na nim wszelkich potraw obficie, zw�aszcza w�dlin wybornych, i omsza�y g�siorek wina moc daj�cego. Dobrze by�o ze sob� m�odym, ra�no i weso�o. Panna ju� by�a po wieczerzy, wi�c tylko pan Kmicic zasiad� i je�� pocz�� z t� sam� �ywo�ci�, z jak� przedtem rozmawia�.</p><p>Ole�ka spogl�da�a na� z boku, rada, �e je i pije, potem za�, gdy nasyci� pierwszy g��d, zacz�a zn�w wypytywa�:</p><p>� To wa�pan nie spod Orszy jedziesz?</p><p>� Bo ja wiem sk�d?!� Dzi� tu bywa�em, jutro tam! Takem pod nieprzyjaciela podchodzi� jako wilk pod owce i co tam mo�na by�o urwa�, tom urywa�.</p><p>� A �e� si� to wa�pan wa�y� takiej pot�dze oponowa�, przed kt�r� sam hetman wielki musia� ust�pi�?</p><p>� �em si� wa�y�? Jam na wszystko got�w, taka ju� we mnie natura!</p><p>� M�wi� to i nieboszczyk dziadu�� Szcz�cie, �e� wa�pan nie zgin��.</p><p>� Ej! Nakrywali mnie tam czapk� i r�k� jako ptaka w gnie�dzie, ale co nakryli, tom uskoczy� i gdzie indziej uk�si�. Naprzykrzy�em si� tak, �e jest cena na moj� g�ow� Wyborny ten p�g�sek<a l:href="#fn57" type="note">[57]</a>!</p><p>� W imi� Ojca i Syna! � zawo�a�a z nieudanym przera�eniem Ole�ka, spogl�daj�c jednocze�nie z uwielbieniem na tego m�odziana, kt�ry razem m�wi� o cenie na sw� g�ow� i o p�g�sku.</p><p>� Chyba� mia� wa�pan pot�g� wielk� do obrony?</p><p>� Mia�em dwie�cie swoich dragonik�w<a l:href="#fn58" type="note">[58]</a>, bardzo przednich, ale mi si� w miesi�c wykruszyli. Potem z wolentarzami chodzi�em, kt�rych zbiera�em, gdziem m�g�, nie przebredzaj�c. Dobrzy pacho�kowie do bitwy, ale �otry nad �otrami! Ci, co nie pogin�li, pr�dzej p�niej p�jd� wronom na frykasy<a l:href="#fn59" type="note">[59]</a>�</p><p>To rzek�szy, pan Andrzej zn�w si� roz�mia�, wychyli� kielich wina i doda�:</p><p>� Takich drapichrust�w jeszcze� wa�panna w �yciu nie widzia�a. Niech im kat �wieci! Oficyjerowie � wszystko szlachta z naszych stron, familianci, godni ludzie, ale prawie na ka�dym jest kondemnatka<a l:href="#fn60" type="note">[60]</a>. Siedz� teraz w Lubiczu, bo co mia�em innego z nimi robi�?</p><p>� To wa�pan z ca�� chor�gwi� do nas przyci�gn��?�</p><p>� Tak jest. Nieprzyjaciel zamkn�� si� w miastach, bo zima okrutna! Moi ludzie te� si� zdarli jako miot�y od ci�g�ego zamiatania, wi�c mi ksi��� wojewoda hiberny<a l:href="#fn61" type="note">[61]</a> w Poniewie�u naznaczy�. Dalib�g, dobrze to zas�u�ony odpoczynek!</p><p>� Jedz wa�pan, prosz�.</p><p>� Ja bym dla wa�panny i trucizn� zjad�!� Zostawi�em tedy cz�� mojej ho�oty w Poniewie�u, cz�� w Upicie, a godniejszych kompanion�w do Lubiczam w go�cin� zaprosi�� Ci przyjad� wa�pannie czo�em bi�.</p><p>� A gdzie� wa�pana lauda�scy ludzie znale�li?</p><p>� Oni mnie znale�li, gdym i tak ju� do Poniewie�a na hiberny szed�. By�bym i bez nich tu przyci�gn��.</p><p>� Pij no wa�pan�</p><p>� Ja bym dla wa�panny i trucizn� wypi��</p><p>� Ale o �mierci dziadusia i o testamencie to lauda�scy dopiero wa�panu powiedzieli?</p><p>� A, o �mierci to oni. Panie, �wie� nad dusz� mego dobrodzieja! Czy to wa�panna wys�a�a� do mnie tych ludzi?</p><p>� Tego sobie wa�pan nie my�l. O �a�obie my�la�am i modlitwie, wi�cej o niczym�</p><p>� Oni te� to samo m�wili� Ho! Harde jakie� szaraki!� Chcia�em im da� nagrod� za fatyg�, to jeszcze si� na mnie �achn�li i nu� przymawia�, �e to mo�e orsza�ska szlachta munsztu�uki<a l:href="#fn62" type="note">[62]</a> bierze, ale lauda�ska nie! Bardzo mi szpetnie przymawiali! Co ja s�ysz�c, my�l� sobie tak: nie chcecie pieni�dzy, ka�� wam da� po sto bizun�w.</p><p>Na to panna Aleksandra chwyci�a si� za g�ow�.</p><p>� Jezus Maria! I wa�pan to uczyni�?</p><p>Kmicic spojrza� zdziwiony.</p><p>� Nie przestraszaj si� wa�panna� Nie uczyni�em, cho� si� dusza zawsze we mnie na takich szlachetk�w przewraca, kt�rzy r�wnymi nam si� by� mieni�. Alem sobie pomy�la�: okrzycz� mnie niewinnie w okolicy za gwa�townika i jeszcze przed wa�panna obm�wi�.</p><p>� Wielkie to szcz�cie! � rzek�a oddychaj�c g��boko Ole�ka � bo inaczej na oczy bym wa�pana widzie� nie mog�a.</p><p>� A to jakim sposobem?</p><p>� Ma�a to szlachta, ale staro�ytna i s�awna. Dziadu� nieboszczyk zawsze si� w nich kocha� i na wojn� z nimi chodzi�. Wiek �ycia razem przes�u�yli, a czasu pokoju w dom ich przyjmowa�. Stara to domu naszego przyja��, kt�r� wa�pan szanowa� musisz. Masz przecie serce i nie popsujesz tej �wi�tej zgody, w kt�rej �yli�my dot�d!</p><p>� To ja o niczym nie wiedzia�em! Niech mnie usiek�, je�lim wiedzia�! A przyznaj�, �e ta bosa szlachetczyzna jako� mi nie idzie do g�owy. U nas: kto ch�op, to ch�op, a szlachta wszystko familianci, kt�rzy po dw�ch na jedn� koby�� nie siadaj�� Dalib�g, �e takim szerepetkom<a l:href="#fn63" type="note">[63]</a> nic do Kmicic�w ani do Billewicz�w, jak piskorzom nic do szczuk, cho� i to, i to ryba.</p><p>� Dziadu� powiada�, �e substancja<a l:href="#fn64" type="note">[64]</a> nic nie stanowi, jeno krew i poczciwo��, a to poczciwi ludzie, inaczej by ich dziadu� opiekunami moimi nie czyni�.</p><p>Pan Andrzej zdumia� si� i otworzy� szeroko oczy.</p><p>� Ich? Opiekunami wa�panny dziadu� uczyni�? Wszystk� szlacht� lauda�sk�?�</p><p>� Tak jest. Wa�pan si� nie marszcz, bo nieboszczyka wola �wi�ta. Dziwno mi to, �e wys�a�cy tego wa�panu nie powiedzieli?</p><p>� By�bym ich� Ale nie mo�e to by�! Przecie tu jest kilkana�cie za�ciank�w� Wszyscy� to oni nad wa�pann� sejmuj�? Zali i nade mn� b�d� sejmikowa�, czym po ich my�li, czy nie?� Ej! Nie �artuj no wa�panna, bo si� we mnie krew burzy!</p><p>� Panie Andrzeju, ja nie �artuj� �wi�t� i szczer� prawd� m�wi�. Nie b�d� oni sejmikowali nad wa�panem; ale je�li im ojcem za przyk�adem dziadusia b�dziesz, je�li ich nie odepchniesz, pychy nie oka�esz, to nie tylko ich, ale i mnie za serce ujmiesz. B�d� razem z nimi wa�panu dzi�kowa�a, ca�e �ycie� ca�e �ycie, panie Andrzeju�</p><p>G�os jej brzmia� jak pro�ba pie�ciwa, ale on nie rozmarszcza� brwi i chmurny by�. Gniewem wprawdzie nie wybuchn��, cho� chwilami przelatywa�y mu jakby b�yskawice po twarzy, ale odrzek� z wynios�o�ci� i dum�:</p><p>� Tegom si� nie spodziewa�! Szanuj� wol� nieboszczyka i tak my�l�, �e pan podkomorzy m�g� ten drobiazg szlachecki do czasu mego przybycia opiekunami wa�panny uczyni�, ale gdym tu ju� raz nog� stan��, nikt inny pr�cz mnie opiekunem nie b�dzie. Nie tylko owe szaraki, ale i sami Radziwi��owie bir�a�scy nic tu do opieki nie maj�!</p><p>Panna Aleksandra spowa�nia�a i odrzek�a po kr�tkiej chwili milczenia:</p><p>� �le wa�pan czynisz, �e si� dum� unosisz. Kondycje<a l:href="#fn65" type="note">[65]</a> dziada nieboszczyka albo trzeba wszystkie przyj��, albo wszystkie odrzuci� � rady innej nie widz�. Lauda�scy nie b�d� si� przykrzy� ani te� narzuca�, bo to godni ludzie i spokojni. Tego wa�pan nie przypuszczaj, �eby oni ci ci�cy byli. Gdyby tu jakie� niesnaski powsta�y, tedyby mogli s�owo rzec, ale tak mniemam, �e wszystko p�jdzie zgodnie i spokojnie, a wtedy taka to b�dzie opieka, jakby jej nie by�o�</p><p>On pomilcza� jeszcze chwil�, potem r�k� kiwn�� i rzek�:</p><p>� Prawda� to, �e �lub wszystko zako�czy. Nie ma si� o co spiera�, niech jeno siedz� spokojnie i nie wtr�caj� si� do mnie, bo dalib�g, nie dam sobie w w�sy dmucha�; zreszt� mniejsza o nich! Przyzw�l wa�panna na �lub pr�dki, to b�dzie najlepiej!</p><p>� Nie wypada teraz o tym m�wi� w czasie �a�oby�</p><p>� Aj! A d�ugo b�d� musia� czeka�?</p><p>� Sam dziadu� napisa�, �eby nie d�u�ej jak p� roku.</p><p>� Wyschn� do tego czasu jak trzaska<a l:href="#fn66" type="note">[66]</a>. Ale si� ju� nie gniewajmy. Ju�e� wa�panna tak zacz�a na mnie surowie spogl�da� jak na winowajc�. Bogdaj�e ci�, m�j kr�lu z�oty! Com ja winien, kiedy natura we mnie taka: gdy mnie gniew na kogo uchwyci, to bym go rozdar�, a gdy przejdzie, to bym zszy�!</p><p>� Strach z takim �y� � odrzek�a ju� weselej Ole�ka.</p><p>� No! Zdrowie wa�panny! Dobre to wino, a u mnie szabla i wino to grunt. Jaki tam strach ze mn� �y�! Wa�panna to mnie usidlisz swoimi oczami i w niewolnika obr�cisz, mnie, kt�rym nikogo nad sob� znosi� nie chcia�. Ot i teraz! Wola�em z chor�giewk� na w�asn� r�k� chodzi� ni� panom hetmanom si� k�ania� M�j kr�lu z�oty! Je�li� si� co we mnie nie spodoba, to i przebacz, bom si� manier pod harmatami<a l:href="#fn67" type="note">[67]</a> uczy�, nie we fraucymerach<a l:href="#fn68" type="note">[68]</a> � w zgie�ku �o�nierskim, nie przy lutni. U nas tam niespokojna strona, szabli z r�ki nie popu��. Tote�, cho� tam i kondemnatka jaka na kim ci�y, cho� go i wyrokami �cigaj� � nic to! Ludzie go szanuj�, byle fantazj� mia� kawalersk�. <emphasis>Exemplum</emphasis><a l:href="#fn69" type="note">[69]</a>: moi kompanionowie, kt�rzy gdzie indziej dawno by w wie�ach<a l:href="#fn70" type="note">[70]</a> siedzieli� swoj� drog� godni kawalerowie! Nawet bia�og�owy u nas w butach i przy szabli chodz� i partiom hetmani�, jako pani Kokosi�ska, stryjna mego porucznika, czyni�a, kt�ra teraz kawalersk� �mierci� poleg�a, a synowiec pod moj� komend� za ni� si� m�ci�, cho� jej za �ycia nie kocha�. Gdzie nam dworno�ci si� uczy�, cho�by najwi�kszym familiantom? Ale to rozumiemy: wojna � to stawa�, sejmik � to gard�owa�, a ma�o j�zyka � to dalej�e szabl�! Ot, co jest! Takiego mnie nieboszczyk podkomorzy pozna� i takiego dla wa�panny wybra�!</p><p>� Jam zawsze za wol� dziadusia sz�a ch�tnie � odpar�a spuszczaj�c oczy panienka.</p><p>� A daj�e jeszcze r�czyny uca�owa�, moja s�odka dziewczyno! Dalib�g, okrutnie� mi do serca przypad�a. Tak mnie sentyment rozebra�, �e nie wiem, jak do owego Lubicza trafi�, kt�regom jeszcze nie widzia�.</p><p>� Dam wa�panu przewodnika.</p><p>� Ej, obejdzie si�. Ju� ja przywyk�em t�uc si� po nocach. Mam pacho�ka z Poniewie�a, kt�ry powinien drog� zna�. A tam mnie Kokosi�ski z kompanami czeka� Wielcy to familianci u nas Kokosi�scy, kt�rzy si� Pypk� piecz�tuj�� Tego niewinnie bezecnym og�oszono za to, �e panu Orpiszewskiemu dom spali� i dziewk� porwa�, a ludzi wyci��� Godny towarzysz!� Daj�e jeszcze r�czyny. Czas, widz�, jecha�!</p><p>Wtem p�noc pocz�a bi� z wolna na wielkim gda�skim zegarze w jadalnej izbie stoj�cym.</p><p>� Dla Boga! Czas! Czas! � zawo�a� Kmicic. � Nic tu ju� nie wsk�ram! Mi�ujesz�e mnie cho� na obwini�cie palca?</p><p>� Kiedy indziej odpowiem. Przecie b�dziesz mnie wa�pan odwiedza�?</p><p>� Co dzie�! Chybaby si� ziemia pode mn� rozpad�a. Niech mnie usiek�!�</p><p>To rzek�szy Kmicic wsta� i wyszli oboje do sieni. Sanki czeka�y ju� przed gankiem, wi�c ubra� si� w szub� i �egna� j� pocz��, prosz�c, by do komnat wr�ci�a, bo z ganku zimno leci.</p><p>� Dobranoc, kr�lowo mi�a � m�wi� � �pij smaczno, bo ja to chyba oka nie zmru��, o twojej g�adko�ci rozmy�laj�c!</p><p>� Byle� wa�pan czego szpetnego nie upatrzy�. Ale lepiej dam wa�panu cz�owieka z kagankiem<a l:href="#fn71" type="note">[71]</a>, bo to i wilk�w pod Wo�montowiczami nie brak.</p><p>� A c� to ja koza, �ebym si� wilk�w mia� ba�? Wilk �o�nierzowi przyjaciel, bo cz�sto si� z jego r�ki po�ywi. Wzi�o si� te� i bandolecik<a l:href="#fn72" type="note">[72]</a> do sanek. Dobranoc, najmilsza, dobranoc!</p><p>� Z Bogiem!</p><p>To rzek�szy, Ole�ka cofn�a si�, a pan Kmicic ruszy� ku gankowi. Ale po drodze, w szparze uchylonych drzwi do czeladnej, dojrza� kilka par oczu dziewcz�t, kt�re spa� si� nie pok�ad�y, aby go ujrze� raz jeszcze. Tym pos�a� pan J�drzej �o�nierskim obyczajem ca�usa od ust r�k� i wyszed�. Po chwili zabrz�cza� dzwonek i j�� brz�cze� zrazu g�o�no, potem coraz bardziej mdlej�cym d�wi�kiem, coraz s�abiej, wreszcie usta�.</p><p>Cicho si� zrobi�o w Wodoktach, a� ta cisza zdziwi�a pann� Aleksandr�; w uszach jej jeszcze brzmia�y s�owa pana Andrzeja, s�ysza�a jeszcze jego �miech szczery, weso�y, w oczach sta�a bujna posta� m�odzie�ca, a teraz po tej burzy s��w, �miechu i weso�o�ci takie dziwne nasta�o milczenie. Panienka nadstawi�a uszu, czy nie dos�yszy jeszcze cho� tego dzwonka od sanek. Ale nie! Ju� on tam dzwoni� gdzie� w lasach, pod Wo�montowiczami. Wi�c mocna t�sknota ogarn�a dziewczyn� � i nigdy nie czu�a si� tak samotn� na �wiecie.</p><p>Z wolna wzi�wszy �wiec�, przesz�a do izby sypialnej i kl�k�a do pacierzy. Zaczyna�a je z pi�� razy, nim wszystkie z nale�yt� powag� odm�wi�a. Ale potem jej my�li jakby na skrzyd�ach pogna�y do tych sanek i do tej postaci w nich siedz�cej� B�r z jednej strony, b�r z drugiej, w �rodku szeroka droga, a on sobie jedzie� Pan Andrzej! Tu Ole�ce wyda�o si�, �e widzi jak na jawie p�ow� czupryn�, siwe oczy i �miej�ce si� usta, w kt�rych b�yszcza�y bia�e jak u m�odego psiaka z�by. Trudno bowiem mia�a przed sob� zapiera� powa�na panna, �e jej si� okrutnie podoba� �w rozhukany kawaler. Zaniepokoi� j� troch�, troch� przestraszy�, ale jak�e poci�gn�� zarazem w�a�nie t� fantazj�, t� weso�� swobod� i szczero�ci�.A� si� wstydzi�a, �e jej si� podoba� nawet ze swojej pychy, kiedy to na wzmiank� o opiekunach g�ow� jakby turecki dzianet<a l:href="#fn73" type="note">[73]</a> podni�s� i m�wi�: �Sami nawet Radziwi��owie bir�a�scy nic tu do opieki nie maj��� To nie niewie�ciuch, to m�� prawdziwy! � m�wi�a sobie panna. � �o�nierz jest, jakich dziadu� najwi�cej mi�owa�� Bo i warto!</p><p>Tak rozmy�la�a panienka � i to j� ogarnia�a b�ogo�� niczym niezm�cona, to niepok�j, ale i ten niepok�j by� jaki� luby. Potem zacz�a si� rozbiera�, gdy drzwi skrzypn�y i wesz�a ciotka Kulwiec�wna ze �wiec� w r�ku.</p><p>� Strasznie�cie d�ugo siedzieli! � rzek�a. � Nie chcia�am m�odym przeszkadza�, �eby�cie si� sami pierwszym razem nagadali � Grzeczny wydaje si� kawaler. A tobie jak si� uda�?</p><p>Panna Aleksandra zrazu nic nie odpowiedzia�a, jeno bosymi ju� n�kami przybieg�a do ciotki, zarzuci�a jej r�ce na szyj�, a z�o�ywszy sw� jasn� g�ow� na jej piersiach, rzek�a pieszczotliwym g�osem:</p><p>� Ciotuchna, aj, ciotuchna!</p><p>� Oho! � mrukn�a stara panna podnosz�c w g�r� oczy i �wiec�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� II</p></title><p>We dworze w Lubiczu, gdy przede� pan Andrzej zajecha�, okna gorza�y i gwar dochodzi� a� na podw�rze. Czelad�, us�yszawszy dzwonek, wypad�a przed sie�, by pana wita�, bo wiedziano od kompanion�w, �e przyjedzie. Witano go zatem pokornie, ca�uj�c po r�kach i podejmuj�c pod nogi. Stary w�odarz Znikis sta� w sieni z chlebem i sol� i bi� pok�ony czo�em; wszyscy pogl�dali z niepokojem i ciekawo�ci�, jak te� przysz�y pan wygl�da. On za� kiesk� z talarami na tac� rzuci� i o towarzysz�w pyta�, zdziwiony, �e �aden naprzeciw jego gospodarskiej mo�ci nie wyszed�.</p><p>Ale oni nie mogli wyj��, bo ju� ze trzy godziny byli za sto�em, zabawiaj�c si� kielichami i mo�e nawet nie zauwa�yli brz�czenia dzwonk�w za oknem. Gdy jednak wszed� do izby, ze wszystkich piersi wyrwa� si� gromki okrzyk: �<emphasis>Haeres</emphasis><a l:href="#fn74" type="note">[74]</a>! <emphasis>Haeres</emphasis> przyjecha�!� � i wszyscy kompanionowie, zerwawszy si� z miejsc, pocz�li i�� do niego z kielichami. On za� wzi�� si� pod boki i �mia� si�, poznawszy, jako sobie ju� dali rady w jego domu i zd��yli podpi�, nim przyjecha�. �mia� si� coraz mocniej, widz�c, �e przewracaj� zydle po drodze i s�aniaj� si�, i id� z powag� pijack�. Przed innymi szed� olbrzymi pan Jaromir Kokosi�ski, Pypk� si� piecz�tuj�cy, �o�nierz i burda s�awny, ze straszliw� blizn� przez czo�o, oko i policzek, z jednym w�sem kr�tszym, drugim d�u�szym, porucznik i przyjaciel pana Kmicica, �godny kompanion�, skazany na utrat� czci i gard�a w Smole�skiem za porwanie panny, zab�jstwo i podpalenie. Jego to teraz os�ania�a przed kar� wojna i protekcja pana Kmicica, kt�ry by� mu r�wie�nikiem i fortuny ich w Orsza�skiem<a l:href="#fn75" type="note">[75]</a>, p�ki swojej pan Jaromir nie przehula�, le�a�y o miedz�. Szed� on tedy teraz trzymaj�c w obu r�kach roztruchanik<a l:href="#fn76" type="note">[76]</a>, uszniak, d�bniakiem wype�niony. Za nim szed� pan Ranicki, herbu Suche Komnaty, rodem z wojew�dztwa m�cis�awskiego, z kt�rego by� banitem<a l:href="#fn77" type="note">[77]</a> za zab�jstwo dw�ch szlachty posesjonat�w<a l:href="#fn78" type="note">[78]</a>. Jednego w pojedynku usiek�, drugiego bez boju z rusznicy zastrzeli�. Mienia nie posiada�, cho� znaczne ziemie po ojcach odziedziczy�. Wojna go tak�e przed katem chroni�a. Zawadiaka to by�, w r�cznym spotkaniu niezr�wnany. Trzeci z kolei szed� Reku�-Leliwa, na kt�rym krew nie ci�y�a, chyba nieprzyjacielska. Fortun� on za to w ko�ci przegra� i przepi� � od trzech lat przy panu Kmicicu si� wiesza�. Z nim szed� czwarty, pan Uhlik, tak�e Smole�szczanin, za rozp�dzenie trybuna�u bezecnym og�oszony i na gard�o skazany. Pan Kmicic go ochrania�, gdy� na czekaniku<a l:href="#fn79" type="note">[79]</a> pi�knie grywa�. By� pr�cz nich i pan Kulwiec-Hippocentaurus, wzrostem Kokosi�skiemu r�wny, si�� jeszcze go przewy�szaj�cy � i Zend, kawalkator<a l:href="#fn80" type="note">[80]</a>, kt�ry zwierza i wszelkie ptactwo udawa� umia�, cz�owiek niepewnego pochodzenia, cho� si� szlachcicem kurlandzkim powiada�; b�d�c bez fortuny, konie Kmicicowe uje�d�a�, za co laf�<a l:href="#fn81" type="note">[81]</a> pobiera�.</p><p>Ci tedy otoczyli �miej�cego si� pana Andrzeja; Kokosi�ski podni�s� uszniak do g�ry i zaintonowa�:</p><cite><poem><stanza><v>Wypij�e z nami, gospodarzu mi�y!</v><v/><v>gospodarzu mi�y!</v><v>By� pi� m�g� z nami a�e do mogi�y,</v><v/><v>a�e do mogi�y!</v></stanza></poem></cite><p>Inni powt�rzyli ch�rem, po czym pan Kokosi�ski wr�czy� Kmicicowi uszniak, a jemu samemu poda� zaraz inny pucharek pan Zend.</p><p>Kmicic podni�s� w g�r� roztruchan i zakrzykn��:</p><p>� Zdrowie mojej dziewczyny!</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis>! <emphasis>Vivat</emphasis>! � krzykn�y wszystkie g�osy, a� szyby pocz�y dr�e� w o�owianych oprawach.</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis>! Przejdzie �a�oba, b�dzie weselisko!</p><p>Pytania pocz�y si� sypa�:</p><p>� A jako� wygl�da? Hej! J�dru�! Bardzo g�adka? Czy taka jak sobie imaginowa�e�? Jest-li druga taka w Orsza�skiem?</p><p>� W Orsza�skiem? � zawo�a� Kmicic. � Kominy przy niej naszymi orsza�skimi pannami zatyka�!� Do stu piorun�w! Nie masz takiej drugiej na �wiecie!</p><p>� Tego�my dla ci� chcieli! � odpowiedzia� pan Ranicki. � Ano, kiedy wesele?</p><p>� Jak si� �a�oba sko�czy.</p><p>� Furda<a l:href="#fn82" type="note">[82]</a> �a�oba! Dzieci si� czarne nie rodz�, jeno bia�e!</p><p>� Jak b�dzie wesele, to nie b�dzie �a�oby. Ostro, J�drusiu!</p><p>� Ostro, J�drusiu! � pocz�li wo�a� wszyscy razem.</p><p>� Ju� tam chor���tom orsza�skim t�skno z nieba na ziemi�! � krzykn�� Kokosi�ski.</p><p>� Nie daj czeka� niebo��tom!</p><p>� Mo�ci panowie! � rzek� cienkim g�osem Reku�-Leliwa � popijem si� na weselu jak nieboskie stworzenia!</p><p>� Moi mili barankowie � odpowiedzia� Kmicic � pofolgujcie mi albo lepiej m�wi�c: id�cie do stu diab��w, niech�e si� po moim domu obejrz�!</p><p>� Na nic to! � odpar� Uhlik. � Jutro ogl�dziny, a teraz pospo�u do sto�u; jeszcze tam par� g�siork�w z pe�nymi brzuchami stoi.</p><p>� My tu ju� za ciebie ogl�dziny odprawili. Z�ote jab�ko ten Lubicz! � rzek� Ranicki.</p><p>� Stajnia dobra! � wykrzykn�� Zend. � Jest dwa bachmaty<a l:href="#fn83" type="note">[83]</a>, dwa husarskie<a l:href="#fn84" type="note">[84]</a> przednie, para �mudzin�w<a l:href="#fn85" type="note">[85]</a> i para ka�muk�w<a l:href="#fn86" type="note">[86]</a>, i wszystkiego po parze jak oczu w g�owie. Stadnin� jutro obejrzym.</p><p>Tu Zend zar�a� jak ko�, a oni si� dziwili, �e tak doskonale udaje, i �mieli si�.</p><p>� Takie� tu porz�dki? � spyta� uradowany Kmicic.</p><p>� I piwniczka jako si� patrzy � zapiszcza� Reku� � ankary smoliste i g�siory sple�nia�e jakoby chor�gwie w ordynku stoj�.</p><p>� To chwa�a Bogu! Siadajmy do sto�u!</p><p>� Do sto�u! Do sto�u!</p><p>Ale zaledwie siedli i ponalewali kielichy, gdy Ranicki zn�w zerwa� si�.</p><p>� Zdrowie podkomorzego Billewicza!</p><p>� G�upi! � odpar� Kmicic. � Jak�e to? Nieboszczyka zdrowie pijesz?</p><p>� G�upi! � powt�rzyli inni. � Zdrowie gospodarskie!</p><p>� Wasze zdrowie!�</p><p>� By nam si� w tych komnatach dobrze dzia�o!</p><p>Kmicic rzuci� mimo woli okiem po izbie jadalnej i ujrza� na poczernia�ej ze staro�ci modrzewiowej �cianie rz�d oczu surowych w siebie utkwionych. Oczy te patrzy�y ze starych portret�w billewiczowskich wisz�cych nisko, na dwa �okcie od ziemi, bo i �ciana by�a niska. Nad obrazami d�ugim, jednostajnym szeregiem wisia�y czaszki �ubrze, jelenie, �osie, w koronach z rog�w, niekt�re ju� sczernia�e, widocznie bardzo stare, inne po�yskuj�ce bia�o�ci�. Wszystkie cztery �ciany by�y nimi ubrane.</p><p>� �owy tu musz� by� przednie, bo widz� i zwierza dostatek! � rzek� Kmicic.</p><p>� Jutro zaraz pojedziem albo pojutrze. Trzeba i okolic� pozna� � odpar� Kokosi�ski. � Szcz�liwy� ty, J�drusiu, �e masz gdzie g�ow� przytuli�!</p><p>� Nie tak jak my! � j�kn�� Ranicki.</p><p>� Wypijmy na pocieszenie! � rzek� Reku�.</p><p>� Nie! Nie na pocieszenie! � odpowiedzia� Kulwiec-Hippocentaurus � ale jeszcze raz za zdrowie J�drusia, naszego rotmistrza kochanego! On to, moi mo�ci panowie, przytuli� nas tu w swoim Lubiczu, nas, biednych <emphasis>exul�w</emphasis><a l:href="#fn87" type="note">[87]</a>, bez dachu nad g�ow�.</p><p>� S�usznie m�wi! � zawo�a�o kilka g�os�w. � Nie taki g�upi Kulwiec, jak si� wydaje.</p><p>� Ci�ka nasza dola! � piszcza� Reku�. � W tobie ca�a nadzieja, �e nas za wrota, sierot biednych, nie wygonisz.</p><p>� Dajcie spok�j! � m�wi� Kmicic � co moje, to i wasze!</p><p>Na to powstali wszyscy ze swych miejsc i pocz�li go w ramiona bra�. �zy rozczulenia p�yn�y po tych twarzach srogich i pijackich.</p><p>� W tobie ca�a nadzieja, J�drusiu! � wo�a� Kokosi�ski � cho� na grochowinach pozw�l si� przespa�, nie wyganiaj!</p><p>� Dajcie spok�j! � powtarza� Kmicic.</p><p>� Nie wyganiaj! I tak nas wygnali, nas, szlacht� i familiant�w! � wo�a� �a�o�nie Uhlik.</p><p>� Do stu kaduk�w! Kt� was wygania? Jedzcie, pijcie, �pijcie, czego, u diab�a, chcecie?</p><p>� Nie przecz, J�drusiu � m�wi� Ranicki, na kt�rego twarz wyst�pi�y c�tki jak na sk�rze rysia � nie przecz, J�drusiu, przepadli�my z kretesem�</p><p>Tu si� zaci��, przy�o�y� palec do czo�a, jakby g�ow� wysila� i nagle rzek�, spojrzawszy baranimi oczyma na obecnych:</p><p>� Chyba, �e si� fortuna odmieni!</p><p>A wszyscy zawrza�li zaraz ch�rem:</p><p>� Co si� nie ma odmieni�!</p><p>� Jeszcze za swoje zap�acimy.</p><p>� I do fortun dojdziem.</p><p>� I do godno�ci!</p><p>� B�g niewinnym b�ogos�awi. Dobra nasza, mo�ci panowie!</p><p>� Zdrowie wasze! � zawo�a� Kmicic.</p><p>� �wi�te twoje s�owa, J�drusiu! � odpar� Kokosi�ski, nadstawiaj�c mu swe puco�owate policzki. � Bogdaj nam si� lepiej dzia�o!</p><p>Zdrowia zacz�y kr��y�, czupryny dymi�. Gadali wszyscy jeden przez drugiego, a ka�dy siebie tylko s�ucha� z wyj�tkiem pana Rekucia, bo ten g�ow� spu�ci� na piersi i drzema�. Po chwili Kokosi�ski j�� �piewa�: �Len m�dli�a na m�dlicy!� � co widz�c pan Uhlik doby� z zanadrza czekanika i nu� wt�rowa�, a pan Ranicki, wielki fechmistrz, fechtowa� si� go�� r�k� z niewidzialnym przeciwnikiem, powtarzaj�c p�g�osem:</p><p>� Ty tak, ja tak! Ty tniesz, ja mach! Raz! Dwa! Trzy! � Szach!</p><p>Olbrzymi Kulwiec-Hippocentaurus wytrzeszcza� oczy i przypatrywa� si� pilnie czas jaki� Ranickiemu, na koniec kiwn�� r�k� i rzek�:</p><p>� Kiep<a l:href="#fn88" type="note">[88]</a> z ciebie! Machaj zdr�w, a tak i Kmicicowi na szable nie dotrzymasz.</p><p>� Bo jemu nikt nie dotrzyma; ale ty si� spr�buj!</p><p>� I ze mn� na pistolety nie wygrasz.</p><p>� O dukat strza�!</p><p>� O dukat! A gdzie i do czego?</p><p>Ranicki powl�k� wzrokiem naoko�o, na koniec wykrzykn��, ukazuj�c na czaszki:</p><p>� Mi�dzy rogi! O dukat!</p><p>� O co? � spyta� Kmicic.</p><p>� Mi�dzy rogi! O dwa dukaty! O trzy! Dawajcie pistolety!</p><p>� Zgoda! � krzykn�� pan Andrzej. � Niech idzie o trzy. Zend! Po pistolety!</p><p>Pocz�li krzycze� wszyscy coraz g�o�niej i targowa� si� ze sob�; tymczasem Zend wyszed� do sieni i po ma�ej chwili wr�ci� z pistoletami, workiem kul i rogiem z prochem.</p><p>Ranicki chwyci� za pistolet.</p><p>� Nabity? � spyta�.</p><p>� Nabity!</p><p>� O trzy! Cztery! Pi�� dukat�w! � wrzeszcza� pijany Kmicic.</p><p>� Cicho! Chybisz, chybisz!</p><p>� Utrafi�, patrzcie!� At! Do tej czaszki, mi�dzy rogi� raz, dwa!�</p><p>Wszyscy zwr�cili uwag� na pot�n� czaszk� �osi� wisz�c� wprost Ranickiego; on za� wyci�gn�� r�k�. Pistolet chwia� mu si� w d�oni.</p><p>� Trzy! � wykrzykn�� Kmicic.</p><p>Strza� hukn��, izba nape�ni�a si� dymem prochowym.</p><p>� Chybi�, chybi�! Ot, gdzie dziura! � wo�a� Kmicic, ukazuj�c r�k� na ciemn� �cian�, z kt�rej kula od�upa�a wi�r ja�niejszy.</p><p>� Do dw�ch razy sztuka!</p><p>� Nie!� Dawaj mnie! � wo�a� Kulwiec.</p><p>W tej chwili wpad�a na odg�os strza�u przera�ona czelad�.</p><p>� Precz! Precz! � krzykn�� Kmicic. � Raz! Dwa! Trzy!�</p><p>Zn�w hukn�� strza�, tym razem drzazgi posypa�y si� z ko�ci.</p><p>� A dajcie i nam pistolety! � zakrzykn�li wszyscy naraz.</p><p>I zerwawszy si�, pocz�li grzmoci� pi�ciami po karkach pacho�k�w, chc�c ich do po�piechu zach�ci�. Nim up�yn�� kwadrans, ca�a izba grzmia�a wystrza�ami. Dym przes�oni� �wiat�o �wiec i postacie strzelaj�cych. Hukom wystrza��w towarzyszy� g�os Zenda, kt�ry kraka� jak kruk, kwili� jak sok�, wy� jak wilk, rycza� jak tur. Co chwila przerywa� mu �wist kul; drzazgi lecia�y z czaszek, wi�ry ze �cian i z ram portret�w; w zamieszaniu postrzelano i Billewicz�w, a Ranicki, wpad�szy w furi�, siek� ich szabl�.</p><p>Zdumiona i wyl�k�a czelad� sta�a jakby w ob��kaniu, pogl�daj�c wytrzeszczonymi oczyma na t� zabaw�, kt�ra do napadu tatarskiego by�a podobna. Psy pocz�y wy� i szczeka�. Ca�y dom zerwa� si� na nogi. Na podw�rzu zebra�y si� kupki ludzi. Dziewki dworskie bieg�y pod okna i przyk�adaj�c twarze do szyb, p�aszcz�c nosy, spogl�da�y, co si� dzieje we �rodku.</p><p>Dojrza� je na koniec pan Zend; �wistn�� tak przera�liwie, �e a� w uszach wszystkim zadzwoni�o, i krzykn��:</p><p>� Mo�ci panowie! Sikorki pod oknami! Sikorki!</p><p>� Sikorki! Sikorki!</p><p>� Dalej w pl�sy! � wrzeszcza�y niesforne g�osy.</p><p>Pijana czereda skoczy�a przez sie� na ganek. Mr�z nie otrze�wi� g��w dymi�cych. Dziewcz�ta, krzycz�c wniebog�osy, rozbieg�y si� po ca�ym podw�rzu; oni za� gonili je i ka�d� schwytan� odprowadzali do izby. Po chwili pocz�y si� pl�sy w�r�d dymu, z�amk�w ko�ci, wi�r�w, wok� sto�u, na kt�rym porozlewane wino utworzy�o ca�e jeziora.</p><p>Tak to bawili si� w Lubiczu pan Kmicic i jego dzika kompania.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� III</p></title><p>Przez nast�pne dni kilka codziennie bywa� pan Andrzej w Wodoktach i co dzie� wraca� wi�cej rozkochany, i coraz bardziej podziwia� swoj� Ole�k�. Przed kompanionami te� j� pod niebiosa wychwala�, a� pewnego dnia rzek� im:</p><p>� Moi mili barankowie, pojedziecie dzi� czo�em bi�, potem za� um�wili�my si� z dziewczyn�, �e do Mitrun�w wszyscy wyruszymy, aby sanny<a l:href="#fn89" type="note">[89]</a> w lasach za�y� i t� trzeci� maj�tno�� obaczy�. Ona te� nas tam podejmowa� b�dzie go�cinnie, a wy si� przystojnie zachowajcie, bo na bigos posiekam, kt�ren by jej w czymkolwiek uchybi��</p><p>Kawalerowie ch�tnie skoczyli si� ubiera� i wkr�tce cztery pary sani wioz�o ochocz� m�odzie� do Wodokt�w. Pan Kmicic siedzia� w pierwszych, bardzo ozdobnych, kszta�t nied�wiedzia srebrzystego maj�cych. Ci�gn�o je trzy ka�muki zdobyczne w pstr� uprz�� przybrane, we wst��ki i pi�ra pawie, wedle mody w Smole�skiem, kt�r� od dalszych s�siad�w Smole�szczanie przej�li. Powozi� pacho�ek siedz�cy w szyi nied�wiedziej. Pan Andrzej, przybrany w zielon� aksamitn� bekiesz�<a l:href="#fn90" type="note">[90]</a>, spinan� na z�ote p�tlice a podbit� sobolami i w soboli ko�paczek z czaplim wichrem, wes� by�, ochoczy i tak m�wi� do siedz�cego obok pana Kokosi�skiego:</p><p>� S�uchaj, Kokoszko! Podswawolili�my pono przez te wieczory nad miar�, a zw�aszcza pierwszego, gdy si� to czaszkom i portretom dosta�o. Ba, dziewcz�ta by�y jeszcze gorsze. Zawsze diabe� Zenda podnieci, a potem na kim si� skrupi? � Na mnie! Boj� si�, �eby ludzie nie rozgadali, bo tu chodzi o moj� reputacj�.</p><p>� Powie��e si� na twojej reputacji, bo na nic innego niezdatna, tak jak i nasze.</p><p>� A kto temu winien, je�li nie wy? Pami�taj, Kokoszko, �e to i w Orsza�skiem mieli mnie przez was za niespokojnego ducha i j�zyki na mnie ostrzyli jako no�e na ose�ce.</p><p>� A kto pana Tumgrata na mrozie przy koniu prowadzi�? Kto owego koroniarza usiek�, kt�ren si� pyta�, czy w Orsza�skiem ju� na dw�ch nogach chodz�, czyli jeszcze na czterech? Kto pan�w Wyzi�skich, ojca i syna, poszczerbi�? Kto sejmik ostatni rozp�dzi�?</p><p>� Sejmik rozp�dzi�em w Orsza�skiem, nie gdzie indziej, to domowa rzecz. Pan Tumgrat odpu�ci� mi, umieraj�c, a co do reszty to nie wymawiaj, gdy� pojedynek najniewinniejszemu si� zdarzy.</p><p>� Jam ci te� wszystkich nie wymieni�, o inkwizycjach wojskowych tak�e nie wspomnia�em, kt�rych dwie ci� w obozie czeka.</p><p>� Nie mnie, ale was, bom ja tyle jeno winien, �em wam obywatel�w rabowa� dozwoli�. Ale mniejsza z tym. Stul�e pysk, Kokoszko, i nie powiadaj o niczym s�owa Ole�ce, ani o pojedynkach, ani zw�aszcza o owym strzelaniu do portret�w i o dziewcz�tach. Gdyby si� wyda�o, na was win� z�o��. Czeladzi ju� wspomnia�em i dziewkom, �e niechby kt�re s�owem wspomnia�o, ka�� pasy drze�<a l:href="#fn91" type="note">[91]</a>.</p><p>� Ka� si� podku�, J�drusiu, kiedy si� tak dziewczyny boisz. Inny ty by�e� w Orsza�skiem. Widz� to ju�, widz�, �e b�dziesz na pasku chodzi�, a to na nic! Kt�ry� filozof staro�ytny powiada: �Jak nie ty Kachn�, to Kachna ciebie!� Da�e� si� ju� we wszystkim usidli�.</p><p>� G�upi�, Kokoszko! A co do Ole�ki, b�dziesz i ty z nogi na nog� przest�powa�, jak j� zobaczysz, bo bia�og�owy z tak grzecznym umys�em drugiej nie znale��. Co dobre, to ona wraz pochwali, a co z�e, tego zgani� nie omieszka, bo wedle cnoty s�dzi i w niej ma gotow� miar�. Tak j� ju� nieboszczyk podkomorzy wychowa�. Zechcesz przed ni� fantazj� kawalersk� okaza� i pochwalisz si�, �e� prawo zdepta�, to ci potem jeszcze wstyd: bo zaraz rzeknie, �e zacny obywatel tego czyni� nie powinien, gdy� to jest przeciw ojczy�nie� Tak ona rzeknie, a tobie jakby kto w pysk da� i a� ci dziwno, �e� wprz�dy sam tego nie rozumia�� Tfu! Wstyd! Warcholili�my si� okrutnie, a teraz trzeba przed cnot� i niewinno�ci� oczami �wieci� Najgorsze by�y te dziewcz�ta!�</p><p>� Wcale nie by�y najgorsze. S�ysza�em, �e tu po za�ciankach szlachcianki jako krew z mlekiem i podobno zgo�a nieoporne.</p><p>� Kto ci to powiada�? � spyta� �ywo Kmicic.</p><p>� Kto powiada�? Kto, je�li nie Zend! Wczoraj dzianeta dereszowatego<a l:href="#fn92" type="note">[92]</a> pr�buj�c, pojecha� do Wo�montowicz; przejecha� jeno drog�, ale widzia� si�a sikorek, bo z nieszpor�w wraca�y. �My�la�em � powiada � �e z konia zlec�, tak ch�dogie i g�adkie.� A co na kt�r� spojrza�, to mu zaraz wszystkie z�by pokaza�a. I nie dziw! Co t�sze ch�opy mi�dzy szlacht� to do Rosie� poszli, a sikorkom przykrzy si� samym.</p><p>Kmicic tr�ci� ku�akiem w bok towarzysza:</p><p>� Pojedziemy, Kokoszko, kiedy wieczorem, niby zb��dziwszy � co?</p><p>� A twoja reputacja?</p><p>� O, do diab�a! Stul�e g�b�! Jed�cie sami, kiedy tak; albo lepiej zaniechajcie i wy! Nie obesz�oby si� bez ha�as�w, a z tutejsz� szlacht� chc� zgodnie �y�, bo ich opiekunami Ole�ki nieboszczyk podkomorzy wyznaczy�.</p><p>� M�wi�e� o tym, alem nie chcia� wierzy�. Sk�d mu taka konfidencja z szarakami?</p><p>� Bo na wojn� z nimi chadza� i to s�ysza�em jeszcze w Orszy, jak mawia�, �e cnotliwa krew w tych lauda�skich. Ale �eby ci prawd�, Kokoszko, powiedzie�, to i mnie zrazu dziwno by�o, bo to tak, jakoby ich str�ami nade mn� uczyni�.</p><p>� Musisz si� im akomodowa� i do wiechci�w w butach k�ania�.</p><p>� Wpierw ich powietrze wydusi. Cicho b�d�, bo mi gniewno! Oni to b�d� mi si� k�aniali i s�u�yli. Chor�giew to gotowa na ka�de zawo�anie.</p><p>� Ju� tam kto inny b�dzie tej chor�gwi rotmistrzowa�. Powiada Zend, �e tu jest jaki� pu�kownik mi�dzy nimi� Zapomnia�em przezwiska� Wo�odyjowski czy kto? On pod Szk�owem im przywodzi�. Dobrze podobno stawali, ale ich tam i wyczesano!</p><p>� S�ysza�em ja o jakim� Wo�odyjowskim, s�awnym �o�nierzu� Ale oto Wodokty ju� wida�.</p><p>� Hej, dobrze tu ludziom na tej �mudzi, bo wsz�dy okrutne porz�dki. Stary musia� by� zawo�any gospodarz� I dw�r, widz�, jak si� patrzy. Ich tu rzadziej nieprzyjaciel pali, to si� i budowa� mog�.</p><p>� My�l�, �e o tej swawoli w Lubiczu nie mo�e ona jeszcze wiedzie� � rzek� jakby do siebie samego Kmicic.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do towarzysza:</p><p>� Moja Kokoszko, zapowiadam tobie, a ty powt�rz jeszcze raz innym, �e tu musicie si� przystojnie zachowa�, a niech kt�ry sobie w czymkolwiek pofolguje, jak mi B�g mi�y, na sieczk� potn�.</p><p>� No! Ale� ci� osiod�ali!</p><p>� Osiod�ali, nie osiod�ali � tobie zasi�<a l:href="#fn93" type="note">[93]</a>!</p><p>� Nie patrz mi na Kasi�, bo ci do niej zasi� � rzek� flegmatycznie Kokosi�ski.</p><p>� Pal z bata! � krzykn�� na wo�nic� Kmicic.</p><p>Pacho�ek, stoj�cy w szyi srebrzystego nied�wiedzia, zakr�ci� batem i wystrzeli� bardzo sprawnie, inni wo�nice poszli za jego przyk�adem i zajechali w�r�d trzaskania, ra�no, weso�o, jakoby kulig.</p><p>Wysiad�szy z sanek, weszli naprz�d do sieni ogromnej jak spichrz, niebielonej, a st�d prowadzi� pan Kmicic do jadalnej izby, przybranej jak w Lubiczu w czaszki pobitych zwierz�t. Tu si� zatrzymali, pogl�daj�c pilnie i ciekawie na drzwi do s�siedniej komnaty, z kt�rej wyj�� mia�a panna Aleksandra. Tymczasem, maj�c widocznie w pami�ci ostrze�enie pana Kmicica, rozmawiali ze sob� tak cicho jak w ko�ciele.</p><p>� Ty� ch�op mowny � szepta� pan Uhlik do Kokosi�skiego � ty powitasz od nas wszystkich.</p><p>� Uk�ada�em sobie przez drog� � odrzek� pan Kokosi�ski � ale nie wiem, czyli b�dzie do�� g�adko, bo mi J�dru� do konceptu przeszkadza�.</p><p>� Byle z fantazj�! Co ma by�, niech b�dzie! Ot, idzie ju�!�</p><p>Panna Aleksandra wesz�a rzeczywi�cie i zatrzyma�a si� troch� u proga jakby zdziwiona tak liczn� kompani�, a i pan Kmicic sta� przez chwil� jak wryty od podziwu nad jej urod�, bo j� dot�d tylko wieczorami widywa�, a przy dniu wydawa�a si� jeszcze pi�kniejsza. Oczy jej mia�y barw� chabru, czarna brew nad nimi odbija�a od bia�ego czo�a jak heban, a p�owy w�os l�ni� si� jakby korona na g�owie kr�lowej. I patrzy�a �mia�o, oczu nie spuszczaj�c, jako pani w swoim domu go�ci przyjmuj�ca, z jasn� twarz�, odbijaj�c� jeszcze ja�niej od czarnej jubki<a l:href="#fn94" type="note">[94]</a> obramowanej gronostajami. Tak powa�nej i wynios�ej panny nie widzieli jeszcze ci zabijakowie przywykli do innego pokroju niewiast, tote� stali szeregiem jakoby na popisie chor�gwi i szurgaj�c nogami, k�aniali si� tak�e szeregiem, a pan Kmicic sun�� naprz�d i uca�owawszy kilkana�cie razy r�k� panienki, rzek�:</p><p>� Otom ci przywi�z�, m�j klejnocie, komiliton�w<a l:href="#fn95" type="note">[95]</a> moich, z kt�rymi ostatni� wojn� odbywa�em.</p><p>� Honor to dla mnie niema�y � odrzek�a Billewicz�wna � przyjmowa� w domu tak godnych kawaler�w, o kt�rych cnocie i wybornych obyczajach ju� od pana chor��ego s�ysza�am.</p><p>To powiedziawszy uchwyci�a si� koniuszkami palc�w za sukni� i podnosz�c j� nieco, dygn�a z nadzwyczajn� powag�, a pan Kmicic wargi przygryz�, ale jednocze�nie a� pokra�nia�, �e tak jego dziewczyna m�wi�a �mia�o.</p><p>Godni kawalerowie, szurgaj�c wci�� nogami, tr�cali jednocze�nie pana Kokosi�skiego.</p><p>� Hajda! Wyst�p!</p><p>Pan Kokosi�ski posun�� si� krok naprz�d, chrz�kn�� i tak rozpocz��:</p><p>� Ja�nie wielmo�na panno podkomorzanko�</p><p>� �owczanko � poprawi� Kmicic.</p><p>� Ja�nie wielmo�na panno �owczanko, a nam wielce mi�o�ciwa dobrodziejko! � powt�rzy� zmieszany pan Jaromir. � Wybacz wa�panna, je�elim si� w godno�ci pomyli��</p><p>� Niewinna to omy�ka � odrzek�a panna Aleksandra � i nic ona tak wymownemu kawalerowi nie ujmie�</p><p>� Ja�nie wielmo�na panno �owczanko dobrodziko, a nam wielce mi�o�ciwa pani!� Nie wiem, co mi w imieniu ca�ego Orsza�skiego wi�cej wys�awia� przystoi, czy nadzwyczajn� wa�panny dobrodziki urod� i cnot�, czy niewypowiedzian� szcz�liwo�� rotmistrza i komilitona naszego, pana Kmicica, bo chocia�bym si� wzbi� pod ob�oki, chocia�bym samych ob�ok�w dosi�gn��� samych, m�wi�, ob�ok�w�</p><p>� A zle��e ju� raz z tych ob�ok�w! � zakrzykn�� Kmicic.</p><p>Na to kawalerowie parskn�li jednym ogromnym �miechem i nagle, wspomniawszy na przykaz Kmicica, chwycili si� r�koma za w�sy.</p><p>Pan Kokosi�ski zmiesza� si� do najwy�szego stopnia, zaczerwieni� si� i rzek�:</p><p>� Witajcie�e sami, poganie, kiedy mnie konfundujecie!</p><p>Wtem panna Aleksandra uj�a si� znowu koniuszkami palc�w za sukni�.</p><p>� Nie sprosta�abym ja wa�panom w wymowie � rzek�a � ale to wiem, �em niegodna tych ho�d�w, kt�re mi w imieniu ca�ego Orsza�skiego sk�adacie.</p><p>I znowu dygn�a z nadzwyczajn� powag�, a orsza�skim zabijakom jako� nieswojsko by�o wobec tej dwornej panny. Starali si� pokaza� jako ludzie grzeczni i nie sz�o im w �ad. Wi�c pocz�li ci�gn�� si� za w�sy, mrucze�, k�a�� r�ce na szable, a� Kmicic rzek�:</p><p>� Przyjechali�my tu niby kuligiem w tej my�li, �eby wa�pann� zabra� i do Mitrun�w przez lasy przewie��, jako wczoraj by�a ugoda. Sanna okrutna, a i pogod� B�g zdarzy� mro�n�.</p><p>� Ju�em ja ciotk� Kulwiec�wn� do Mitrun�w wys�a�a, �eby nam posi�ek przyrz�dzi�a. A teraz maluczko wa�panowie poczekacie, jeno si� nieco cieplej przyodziej�.</p><p>To rzek�szy, zawr�ci�a si� i wysz�a, a Kmicic skoczy� do towarzyszy.</p><p>� A co, mili barankowie? Nie ksi�na?� A co, Kokoszko? To mnie, m�wi�e�, osiod�a�a, a czemu to jako �ak przed ni� sta�e�?� Gdzie� tak� widzia�?</p><p>� Nie trzeba mi by�o w g�b� dmucha�, cho� nie neguj�, �em si� do takiej persony m�wi� nie spodziewa�.</p><p>� Nieboszczyk podkomorzy � rzek� Kmicic � wi�cej z ni� w Kiejdanach<a l:href="#fn96" type="note">[96]</a> na dworze ksi�cia wojewody albo u pa�stwa Hlebowicz�w przesiadywa� ni� w domu i tam to tych g�rnych manier nabra�a. A uroda � co?� Pary jeszcze nie umiecie z g�by pu�ci�!</p><p>� Pokazali�my si� jak kpy! � rzek� ze z�o�ci� Ranicki. � Ale najwi�kszy kiep Kokosi�ski!</p><p>� O zdrajco! Mnie� to �okciem pcha� � trzeba ci by�o samemu ze swoj� c�tkowan� g�b� wyst�pi�!</p><p>� Zgod�, barankowie, zgod�! � rzek� Kmicic. � Dziwi� si� wam wolno, ale nie k��ci�.</p><p>� Ja bym za ni� w ogie� skoczy�! � zawo�a� Reku�. � Zetnij, J�drusiu, ale tego nie zapr�!</p><p>Kmicic jednak nie my�la� �cina�, owszem, kontent<a l:href="#fn97" type="note">[97]</a> by�, w�sa pokr�ca� i triumfalnie na towarzysz�w pogl�da�. Tymczasem wesz�a panna Aleksandra ubrana ju� w kuni ko�paczek<a l:href="#fn98" type="note">[98]</a>, pod kt�rym jasna jej twarz wydawa�a si� jeszcze ja�niejsz�. Wyszli na ganek.</p><p>� To tymi saniami pojedziem? � pyta�a panienka, ukazuj�c na srebrzystego nied�wiedzia. � Jeszczem te� s�uszniejszych sani w �yciu nie widzia�a.</p><p>� Nie wiem, kto tam nimi przedtem je�dzi�, bo zdobyczne. Teraz my we dwoje b�dziemy je�dzili i bardzo si� nadadz�, gdy� i u mnie w herbie panna na nied�wiedziu si� prezentuje. S� inni Kmicicowie, kt�rzy si� Chor�gwiami piecz�tuj�, ale ci id� od Filona Kmity Czarnobylskiego, a ten za� zn�w nie by� z tego domu, z kt�rego wielcy Kmitowie si� wywodzili.</p><p>� A onego nied�wiadka kiedy�e� wa�pan zdoby�?</p><p>� A teraz, w tej ju� wojnie. My biedni <emphasis>exules</emphasis>, kt�rzy�my od fortun odpadli, to jeno mamy, co wojna �upem da. A �em tej pani wiernie s�u�y�, wi�c i nagrodzi�a.</p><p>� Da�by B�g szcz�liwsz�, bo ta jednego nagrodzi, a ca�ej ojczy�nie mi�ej �zy wyciska.</p><p>� B�g to odmieni i hetmani.</p><p>To m�wi�c, Kmicic otula� panienk� fartuchem od sani, pi�knym, z bia�ego sukna i bia�ymi wilkami podszytym; potem sam siad�, krzykn�� na wo�nic�: �Ruszaj!� � i konie zerwa�y si� z miejsca do biegu.</p><p>Zimne powietrze p�dem uderzy�o o ich twarze, wi�c zaniem�wili i s�ycha� by�o tylko �wist zmarz�ego �niegu pod p�ozami, parskanie koni, t�tent i krzyk wo�nicy.</p><p>Wreszcie pan Andrzej pochyli� si� ku Ole�ce:</p><p>� Dobrze wa�pannie?</p><p>� Dobrze � odrzek�a, podnosz�c zar�kawek i przytulaj�c go do ust, by p�d powietrza zatamowa�.</p><p>Sanie gna�y jak wicher. Dzie� by� jasny, mro�ny. �nieg migota�, jakby kto na� iskry sypa�; z bia�ych dach�w chat podobnych do kup �nie�nych strzela�y wysokimi kolumnami dymy r�owe. Stada wron polatywa�y przed saniami w�r�d bezlistnych drzew przydro�nych z krakaniem dono�nym.</p><p>O dwie staje<a l:href="#fn99" type="note">[99]</a> za Wodoktami wpadli na szerok� drog�, w ciemny b�r, kt�ry sta� g�uchy, s�dziwy i cichy, jakby spa� pod obfit� oki�ci�. Drzewa, migotaj�c w oczach, zdawa�y si� ucieka� gdzie� w ty� za sanie, a oni lecieli coraz pr�dzej i pr�dzej, jak gdyby rumaki skrzyd�a mia�y. Od takiej jazdy g�owa si� zawraca i upojenie ogarnia, wi�c ogarn�o i pann� Aleksandr�. Przechyliwszy si� w ty�, zamkn�a oczy, ca�kiem p�dowi si� oddaj�c. Poczu�a s�odk� niemoc i zda�o jej si�, �e ten bojarzyn<a l:href="#fn100" type="note">[100]</a> orsza�ski porwa� j� i p�dzi wichrem, a ona mdlej�ca nie ma si�y si� oprze� ani krzykn�� I lec�, lec� coraz szybciej� Ole�ka czuje, �e obejmuj� j� jakie� r�ce� Czuje wreszcie na wargach jakoby piecz�� rozpalon� i pal�c�� Oczy si� jej nie chc� odemkn�� jakoby w �nie. I lec� � lec�! Senn� pann� zbudzi� dopiero g�os pytaj�cy:</p><p>� Mi�ujesz�e mnie? </p><p>Otworzy�a oczy:</p><p>� Jako dusz� w�asn�!</p><p>� A ja na �mier� i �ywot!</p><p>Znowu soboli ko�pak Kmicica pochyli� si� nad kunim Ole�ki. Sama teraz nie wiedzia�a, co j� upaja wi�cej: poca�unki czy ta jazda zaczarowana?</p><p>I lecieli dalej, a ci�gle borem, borem! Drzewa ucieka�y w ty� ca�ymi pu�kami. �nieg szumia�, konie parska�y, a oni byli szcz�liwi.</p><p>� Chcia�bym do ko�ca �wiata tak jecha�! � zawo�a� Kmicic.</p><p>� Co my czynimy? To grzech! � szepn�a Ole�ka.</p><p>� Jaki tam grzech! Daj jeszcze grzeszy�.</p><p>� Ju� nie mo�na. Mitruny ju� niedaleko.</p><p>� Daleko czy blisko � wszystko jedno!</p><p>I Kmicic podni�s� si� w saniach, wyci�gn�� r�ce do g�ry i pocz�� krzycze�, jakoby w pe�nej piersi rado�ci nie m�g� pomie�ci�:</p><p>� Hej � ha! Hej � ha!</p><p>� Hej, a hop! Hop! Ha! � odezwali si� towarzysze z tylnych sani.</p><p>� Czego wa�panowie tak pokrzykujecie? � pyta�a panna.</p><p>� A ot tak! Z rado�ci! A zakrzyknij no i wa�panna!</p><p>� Hej � ha! � rozleg� si� d�wi�czny, cieniutki g�osik.</p><p>� Moja� ty kr�lowo! Do n�g ci padn�!</p><p>� Kompania si� b�d� �mieli.</p><p>Po upojeniu ogarn�a ich weso�o�� szumna, szalona, jako i jazda by�a szalona. Kmicic pocz�� �piewa�:</p><cite><poem><stanza><v>Patrzy dziewczyna, patrzy ze dworu,</v><v/><v>Na bujne pola!</v><v>�Matu�! Rycerze id� od boru,</v><v/><v>Oj, moja� dola!�</v><v>�C�ru�, nie patrzaj � r�czkami oczy</v><v/><v>Zatknij bia�ymi,</v><v>Bo ci serduszko z piersi wyskoczy</v><v/><v>Na wojn� z nimi!�</v></stanza></poem></cite><p>� Kto wa�pana wyuczy� tak wdzi�cznych pie�ni? � pyta�a panna Aleksandra.</p><p>� Wojna, Ole�ko. W obozie my to sobie z t�skno�ci �piewali.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o gwa�towne wo�anie z tylnych sani:</p><p>� St�j! St�j! Hej tam � st�j!</p><p>Pan Andrzej odwr�ci� si� gniewny i zdziwiony, sk�d towarzyszom przysz�o do g�owy wo�a� na nich i wstrzymywa�, gdy wtem o kilkadziesi�t krok�w za saniami dojrza� je�d�ca zbli�aj�cego si�, co ko� wyskoczy.</p><p>� Na Boga! To m�j wachmistrz Soroka; co� si� musia�o tam sta�! � rzek� pan Andrzej.</p><p>Tymczasem wachmistrz, zbli�ywszy si�, osadzi� konia tak, �e ten a� przysiad� na zadzie, i pocz�� m�wi� zdyszanym g�osem:</p><p>� Panie rotmistrzu!�</p><p>� Co tam, Soroka?</p><p>� Upita<a l:href="#fn101" type="note">[101]</a> si� pali; bij� si�!</p><p>� Jezus Maria! � zakrzykn�a Ole�ka.</p><p>� Nie b�j si� wa�panna� Kto si� bije?</p><p>� �o�nierze z mieszczanami. W rynku po�ar! Mieszczanie si� zasiekli i po prezydium do Poniewie�a pos�ali, a jam tu skoczy� do waszej mi�o�ci. Ledwie tchu mog� z�apa�</p><p>Przez czas tej rozmowy sanie id�ce z ty�u nadjecha�y; Kokosi�ski, Ranicki, Kulwiec-Hippocentaurus, Uhlik, Reku� i Zend, wyskoczywszy na �nieg, otoczyli ko�em rozmawiaj�cych.</p><p>� O co posz�o? � pyta� Kmicic.</p><p>� Mieszczanie nie chcieli obrok�w dawa� ani koniom, ani ludziom, �e to asygnacji<a l:href="#fn102" type="note">[102]</a> nie by�o; �o�nierze pocz�li gwa�tem bra�. Obiegli�my burmistrza i tych, kt�rzy si� w rynku zatarasowali. Pocz�to ognia dawa� i zapalili�my dwa domy; teraz gwa�t okrutny i we dzwony bij��</p><p>Oczy Kmicica pocz�y �wieci� gniewem.</p><p>� To i nam trzeba na ratunek! � zakrzykn�� Kokosi�ski.</p><p>� Wojsko �yczkowie<a l:href="#fn103" type="note">[103]</a> oprymuj�<a l:href="#fn104" type="note">[104]</a>! � wo�a� Ranicki, kt�remu plamy czerwone, bia�e i ciemne ca�� twarz zaraz pokry�y. � Szach, szach, mo�ci panowie!</p><p>Zend za�mia� si� zupe�nie tak, jak �mieje si� puszczyk, a� si� konie zestraszy�y, a Reku� podni�s� oczy w g�r� i piszcza�:</p><p>� Bij! Kto w Boga wierzy! Z dymem �yk�w!</p><p>� Milcze�! � hukn�� Kmicic, a� las odegrzmia�, a stoj�cy najbli�ej Zend zatoczy� si� jak pijany. � Nic tam po was! Nie potrzeba tam siekaniny!� Siada� wszyscy w dwoje sani, mnie jedne zostawi� i jecha� do Lubicza! Tam czeka�, chybabym przys�a� po sukurs<a l:href="#fn105" type="note">[105]</a>.</p><p>� Jak to? � zaoponowa� Ranicki.</p><p>Ale pan Andrzej po�o�y� mu r�k� pod szyj� i tylko oczyma straszniej jeszcze za�wieci�.</p><p>� Ni pary z g�by! � rzek� gro�nie.</p><p>Umilkli; wida� si� go bali, chocia� tak zwykle byli z nim poufale.</p><p>� Wracaj, Ole�ko, do Wodokt�w � rzek� Kmicic � albo jed� po ciotk� Kulwiec�wn� do Mitrun�w. Ot! I kulig si� nie uda�. Wiedzia�em, �e oni tam spokojnie nie usiedz�� Ale zaraz tam b�dzie spokojniej, jeno �b�w kilka zleci. B�d� wa�panna zdrowa i spokojna, pilno mi b�dzie z powrotem�</p><p>To rzek�szy, uca�owa� jej r�ce i otuli� w wilczur�<a l:href="#fn106" type="note">[106]</a>; potem siad� do innych sani i zakrzykn�� na wo�nic�:</p><p>� Do Upity!</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� IV</p></title><p>Up�yn�o kilka dni, a Kmicic nie wraca�, ale za to do Wodokt�w przyjecha�o trzech szlachty lauda�skiej na zwiady do panienki. Przyjecha� wi�c Pakosz Gasztowt z Pacunel�w, ten, kt�ry go�ci� u siebie pana Wo�odyjowskiego, patriarcha za�cianka, s�ynny z bogactw i sze�ciu c�rek; z tych trzy by�y za trzema Butrymami, a dosta�y ka�da po sto bitych talar�w wiana pr�cz wyprawy i inwentarzy. Drugi przyjecha� Kasjan Butrym, najstarszy cz�owiek na Laudzie, dobrze Batorego pami�taj�cy, z nim zi�� Pakosza, J�zwa Butrym. Ten, cho� w sile wieku, nie mia� bowiem wi�cej jak lat pi��dziesi�t, a na popis pospolitego ruszenia do Rosie� nie poszed�, albowiem w wojnach kozackich kula armatnia stop� mu urwa�a. Zwano go tak�e z tego powodu kuternog� albo J�zw� Beznogim. By� to straszliwy szlachcic, si�y nied�wiedziej i wielkiego rozumu, ale surowy, zgry�liwy, ostro ludzi s�dz�cy. Z tego powodu obawiano si� go nieco w okolicach, bo przebacza� ani sobie, ani innym nie umia�. Bywa� tak�e niebezpieczny, gdy podpi�, ale zdarza�o mu si� to rzadko.</p><p>Ci tedy przyjechali do panny, kt�ra przyj�a ich wdzi�cznie, cho� od razu domy�li�a si�, �e na zwiady przyje�d�aj� i us�ysze� co� od niej o panu Kmicicu pragn�.</p><p>� Bo my do niego chcemy jecha� z pok�onem, ale� to podobno jeszcze z Upity<a l:href="#fn107" type="note">[107]</a> nie wr�ci� � m�wi� Pakosz � tak do ciebie przyjechali pyta� kochanie�ka, kiedy mo�na?</p><p>� My�l�, �e tylko co go nie wida� � odrzek�a panna. � Rad on wam, opiekunowie, b�dzie z ca�ej duszy, bo si�a dobrego s�ysza� o was i dawniej od dziadusia, i teraz ode mnie.</p><p>� Byle nas nie chcia� przyj��, jak Domaszewicz�w przyj��, gdy do niego z wie�ci� o �mierci pu�kownika przyjechali! � mrukn�� ponuro J�zwa.</p><p>Panna dos�ysza�a i odpar�a zaraz �ywo:</p><p>� Wy o to nie b�d�cie krzywi. Mo�e i nie do�� politycznie ich przyj��, ale ju� tu swoj� omy�k� wyzna�. Trzeba te� pami�ta�, �e z wojny szed�, na kt�rej tyle trud�w i zmartwie� przeby�! �o�nierzowi si� nie dziwi�, cho� i na kogo fuknie, bo to u nich humory jako szable ostre.</p><p>Pakosz Gasztowt, kt�ry z ca�ym �wiatem zawsze chcia� by� w zgodzie, kiwn�� r�k� i rzek�:</p><p>� My te� si� i nie dziwili! Dzik na dzika fuknie, jak go z nag�a zobaczy, czemu by cz�ek na cz�eka nie mia� fukn��! My pojedziem po staremu do Lubicza pok�oni� si� panu Kmicicowi, aby z nami �y�, na wojn� i do puszczy chodzi� jako nieboszczyk pan podkomorzy.</p><p>� Tak ju� powiedz, kochanie�ka: uda� ci si� czy nie uda�? � pyta� Kasjan Butrym. � Ta� to nasza powinno�� pyta�!�</p><p>� B�g wam zap�a� za troskliwo��. Zacny to kawaler pan Kmicic, a cho�bym te� co przeciw upatrzy�a, nie godzi�oby mi si� o tym m�wi�.</p><p>� Ale� nic nie upatrzy�a, duszo ty nasza najmilejsza?</p><p>� Nic! Zreszt� nikt go tu nie ma prawa s�dzi�, a bro� Bo�e nieufno�� okaza�! Bogu lepiej dzi�kujmy!</p><p>� Co tu zawczasu dzi�kowa�?! Jak b�dzie za co, to i dzi�kowa�, a nie, to nie dzi�kowa� � odpowiedzia� pos�pny J�zwa, kt�ry jako prawdziwy �mudzin bardzo by� ostro�ny i przewiduj�cy.</p><p>� A o �lubie wy m�wili? � pyta� zn�w Kasjan.</p><p>Ole�ka spu�ci�a oczy.</p><p>� Pan Kmicic chce jak najpr�dzej�</p><p>� Ot, co! Jeszcze by nie kcia�� � mrukn�� J�zwa. � Chybaby g�upi! A kt�ry� to nied�wied� nie kce miodu z barci? Ale po co si� spieszy�? Czy to nie lepiej zobaczy�, co zacz cz�owiek jest? Ojcze Kasjanie, ta� ju� powiedzcie, co macie na j�zyku, nie drzemcie jako zaj�c o po�udniu pod skib�!</p><p>� Ja� nie drzemi�, jeno sobie w g�ow� patrz�, co by rzec � odpowiedzia� staruszek. � Pan Jezus powiedzia� tak: Jak Kuba Bogu, tak B�g Kubie! My te� panu Kmicicowi z�a nie �yczym, aby i on nam nie �yczy�, co daj Bo�e, amen!</p><p>� Byle by� po naszej my�li! � doda� J�zwa.</p><p>Billewicz�wna zmarszczy�a swe sobole brwi i rzek�a z pewn� wynios�o�ci�:</p><p>� Pami�tajcie, asanowie, �e nie s�ug� mamy przyjmowa�. On tu panem b�dzie i jego wola ma by�, nie nasza. On i w opiece musi wa�pan�w zast�pi�.</p><p>� To znaczy, �eby my si� ju� nie wtr�cali? � pyta� J�zwa.</p><p>� To znaczy, �eby�cie mu przyjaci�mi byli, jako on chce by� wam przyjacielem. Przecie on tu w�asnego dobra strze�e, kt�rym ka�dy wedle upodobania rz�dzi. Zali nie prawda, ojcze Pakoszu?</p><p>� �wi�ta prawda! � odrzek� pacunelski staruszek.</p><p>A J�zwa zn�w zwr�ci� si� do starego Butryma:</p><p>� Nie drzemcie, ojcze Kasjanie!</p><p>� Ja� nie drzemi�, jeno w g�ow� patrz�.</p><p>� To m�wcie, co widzicie.</p><p>� Co widz�? Ot, co widz� Familiant to jest pan Kmicic z wielkiej krwi, a my chudopacho�ki! �o�nierz przy tym s�awny; sam on jeden oponowa� si� nieprzyjacielowi, gdy wszyscy r�ce opu�cili. Daj Bo�e takich jak najwi�cej. Ale kompani� ma nicpotem<a l:href="#fn108" type="note">[108]</a>!� Panie s�siedzie Pakoszu, c�e�cie to od Domaszewicz�w s�yszeli? � �e to wszystko ludzie bezecni, przeciw kt�rym infamie<a l:href="#fn109" type="note">[109]</a> s� i kondemnaty, i protesta, i inkwizycje. Katowskie to syny! Ci�cy byli nieprzyjacielowi, ale i obywatelstwu ci�cy. Palili, rabowali, gwa�ty czynili! Ot, co jest! �eby to tam kogo usiekli albo zajechali, to si� i zacnym zdarza, ale oni podobno� zgo�a tatarskim procederem �yli i dawno by im po wie�ach gni� przysz�o, gdyby nie protekcja pana Kmicica, kt�ren jest mo�ny pan! Ten ich mi�uje i os�ania, i przy nim si� wieszaj� jak latem b�ki przy koniu. A teraz tu przyjechali i ju� wszystkim wiadomo, co zacz s�. To� pierwszego dnia w Lubiczu z bandolet�w palili � i do kogo? � do wizerunk�w nieboszczyk�w Billewicz�w, na co pan Kmicic nie powinien by� pozwoli�, bo to jego dobrodzieje.</p><p>Ole�ka zatka�a oczy r�koma.</p><p>� Nie mo�e by�! Nie mo�e by�!</p><p>� Mo�e, bo by�o! Dobrodziej pozwoli� postrzela�, z kt�rymi w pokrewie�stwo mia� wej��! A potem dziewki dworskie powci�gali do izby dla rozpusty!� Tfu! Obraza boska! Tego u nas nie bywa�o!� Pierwszego dnia zacz�li od strzelania i rozpusty! Pierwszego dnia!�</p><p>Tu stary Kasjan rozgniewa� si� i pocz�� stuka� kijem w pod�og�; na twarz Ole�ki bi�y ciemne rumie�ce, a J�zwa ozwa� si�:</p><p>� A to wojsko pana Kmicicowe, kt�re w Upicie zosta�o, to lepsze? Jacy oficyjerowie, takie i wojsko! Panu So��ohubowi byd�o zrabowali jacy� ludzie, m�wi�, �e pana Kmicica; ch�op�w mejszagolskich<a l:href="#fn110" type="note">[110]</a>, kt�rzy smo�� wie�li, na go�ci�cu pobili. Kto? Te� oni. Pan So��ohub pojecha� do pana Hlebowicza po sprawiedliwo��, a teraz zn�w w Upicie gwa�t! Wszystko to przeciw Bogu! Spokojnie tu bywa�o jak nigdzie, a teraz cho� rusznic� na noc nabijaj i stra�uj � a czemu? Bo pan Kmicic z kompani� przyjecha�!</p><p>� Ojcze J�zwa! Nie m�wcie tak! Nie m�wcie! � zawo�a�a Ole�ka.</p><p>� A jak mam m�wi�? Je�li pan Kmicic nie winien, to po co takich ludzi trzyma, po co z takimi �yje? Wielmo�na panna mu powiedz, �eby on ich przep�dzi� albo katu odda�, bo inaczej nie b�dzie spokoju. A s�ychana to rzecz strzela� do wizerunk�w i rozpust� jawnie p�odzi�? To� ca�a okolica jeno o tym gada!</p><p>� Co ja mam czyni�? � pyta�a Ole�ka. � Mo�e to i �li ludzie, ale on z nimi wojn� odprawia�. Zali wyp�dzi ich na moj� pro�b�?</p><p>� Je�li nie wyp�dzi � mrukn�� z cicha J�zwa � to sam taki!</p><p>Wtem w pannie pocz�a si� krew burzy� przeciw tym towarzyszom, zabijakom i kosterom<a l:href="#fn111" type="note">[111]</a>.</p><p>� Zreszt�, niech tak b�dzie! Musi ich wyp�dzi�! Niech wybiera mnie albo ich! Je�li to prawda, co m�wicie, a dzi� jeszcze b�d� wiedzia�a, czy prawda, to im tego nie daruj�, ani strzelania, ani rozpusty. Jam sama jedna i s�aba sierota, ich kupa zbrojna, ale� si� nie ul�kn�</p><p>� My ci pomo�em! � rzek� J�zwa.</p><p>� Dla Boga! � m�wi�a Ole�ka unosz�c si� coraz bardziej � niech sobie czyni�, co chc�, ale nie tu, w Lubiczu� Niech b�d�, jacy chc�, ich to rzecz, ich szyje odpowiedz�, ale niech pana Kmicica nie podmawiaj�� do rozpusty� Wstyd! Ha�ba!� My�la�am, �e to �o�nierze niezgrabni, a to, widz�, zdrajcy niegodni, kt�rzy i siebie, i jego plami�. Tak jest! �le im z oczu patrzy�o, ale ja, g�upia, nie pozna�am si� na tym. Dobrze! Dzi�kuj� wam, ojcowie, �e�cie mi oczy na tych judasz�w otworzyli� Wiem, co mi czyni� przystoi.</p><p>� To! To! To! � rzek� stary Kasjan. � Cnota przez ci� m�wi, a my ci pomo�em.</p><p>� Wy pana Kmicica nie winujcie, bo cho�by co i przeciw stateczno�ci uczyni�, to m�ody jest, a oni go kusz�, oni podmawiaj�, oni zach�caj� do rozpusty przyk�adem i ha�b� na jego imi� �ci�gaj�! Tak jest! P�kim �ywa, nie b�dzie tego d�ugo!</p><p>Gniew wzbiera� coraz wi�cej w sercu Ole�ki i zawzi�to�� przeciw towarzyszom pana Kmicica wzrasta�a, jak wzrasta b�l w ranie �wie�o zadanej. Bo te� zraniono w niej okrutnie i mi�o�� w�asn� kobiec�, i t� ufno��, z jak� ca�e czyste uczucie odda�a panu Andrzejowi. Wstyd jej by�o za niego i za siebie, a �w gniew i wstyd wewn�trzny szuka� przede wszystkim winnych.</p><p>Szlachta za� rada by�a, widz�c swoj� pu�kownik�wn� tak gro�n� i do stanowczej wojny warcho��w orsza�skich wyzywaj�c�.</p><p>Ona za� m�wi�a dalej z roziskrzonym wzrokiem:</p><p>� Tak jest! Oni winni i musz� p�j�� precz, nie tylko z Lubicza, ale z ca�ej okolicy.</p><p>� My te� pana Kmicica nie winujem, serce� ty nasze � m�wi� stary Kasjan. � My wiemy, �e to oni go kusz�. Nie ze z�o�ci� my tu i jadem przeciw niemu przyjechali, jeno z �alem, �e zbytnik�w przy sobie trzyma. To� i wiadomo, �e m�ody, g�upi. I pan starosta Hlebowicz za m�odu by� g�upi, a teraz nami wszystkimi rz�dzi.</p><p>� A pies? � m�wi� wzruszonym g�osem pacunelski �agodny staruszek. � P�jdziesz z m�odym w pole, a on, durny, zamiast za zwierzem i��, to ci ko�o n�g, pad�o, swawoli i za po�y ci� ci�ga.</p><p>Ole�ka chcia�a co� m�wi�, ale nagle zala�a si� �zami.</p><p>� Nie p�acz! � rzek� J�zwa Butrym.</p><p>� Nie p�acz, nie p�acz!� � powtarzali dwaj starcy.</p><p>I tak j� pocieszali, ale nie mogli pocieszy�. Po ich odje�dzie zosta�a troska, niepok�j i jakby uraza i do nich, i do pana Andrzeja. Dumn� pann� bola�o coraz g��biej to, �e trzeba by�o go broni�, usprawiedliwia� i t�umaczy�. A ta kompania! Drobne r�ce panny zaciska�y si� na my�l o nich. W oczach jej stawa�y jakby na jawie twarze pana Kokosi�skiego, Uhlika, Zenda, Kulwieca-Hippocentaura i innych � i dostrzeg�a w nich, czego pierwej nie widzia�a; �e by�y to bezczelne twarze, na kt�rych b�aze�stwo, rozpusta i zbrodnia wycisn�y pospo�u swe piecz�cie. Obce Ole�ce uczucie nienawi�ci pocz�o j� opanowywa� jak parz�cy ogie�.</p><p>Lecz w tej rozterce wzrasta�a zarazem z ka�d� chwil� uraza i do pana Kmicica.</p><p>� Wstyd! Sromota! � szepta�a do si� dziewczyna zblad�ymi usty. � Co wieczora wraca� ode mnie do dziewek czeladnych!�</p><p>I czu�a si� sama upokorzona. Niezno�ne brzemi� tamowa�o jej oddech w piersiach.</p><p>Mroczy�o si� na dworze. Panna Aleksandra chodzi�a po izbie pospiesznym krokiem i w duszy wrza�o jej ci�gle. Nie by�a to natura zdolna znosi� prze�ladowania losu i nie broni� si� im. Rycerska krew kr��y�a w tej dziewczynie. Chcia�aby natychmiast rozpocz�� walk� z t� zgraj� z�ych duch�w � natychmiast! Ale co jej pozostaje!� Nic! Jeno �zy i pro�ba, by pan Andrzej rozp�dzi� na cztery wiatry tych ha�bi�cych kompanion�w. A je�li tego uczyni� nie zechce?�</p><p>� Je�li nie zechce�</p><p>I nie �mia�a jeszcze my�le� o tym.</p><p>Rozmy�lania panienki przerwa� pacho�ek, kt�ren wni�s� nar�cz ja�owcowych drewek do kominka i rzuciwszy je wedle trzonu, pocz�� wygarnia� w�gle spod starego popio�u. Nag�e postanowienie przysz�o do g�owy Ole�ce.</p><p>� Kostek! � rzek�a � si�dziesz mi zaraz na ko� i pojedziesz do Lubicza. Je�li pan ju� wr�ci�, pro�, �eby tu przyjecha�, a je�li go nie masz, to niech w�odarz, stary Znikis, siada z tob� i wraz do mnie przybywa � a �ywo!</p><p>Ch�opak rzuci� szczypek smolnych na w�gle, przysypa� je pniakami suchego ja�owcu i skoczy� ku drzwiom.</p><p>Jasne p�omienie pocz�y hucze� i strzela� w kominie. Ole�ce sta�o si� zaraz nieco l�ej na duszy.</p><p>�Mo�e to Pan B�g jeszcze odmieni! � pomy�la�a sobie. � A mo�e to i nie tak �le by�o, jak opiekunowie m�wili� Obaczym!�</p><p>I po chwili przesz�a do czeladnej siedzie� odwiecznym obyczajem billewiczowskim ze s�u�b�, prz�dek pilnowa�, pie�ni pobo�ne �piewa�.</p><p>Po dw�ch godzinach wszed� zmarzni�ty Kostek.</p><p>� Znikis jest w sieni! � rzek�. � Pana nie masz jeszcze w Lubiczu.</p><p>Panna zerwa�a si� �ywo. W�odarz w sieni schyli� si� jej do n�g.</p><p>� A jak tobie zdrowie, jasna dziedziczko?� B�g daj najlepsze!</p><p>Przeszli do izby sto�owej; Znikis stan�� przy drzwiach.</p><p>� Co u was s�ycha�? � pyta�a panienka.</p><p>Ch�op kiwn�� r�k�.</p><p>� At! Pana nie ma�</p><p>� To wiem, �e jest w Upicie. Ale w domu co si� dzieje?</p><p>� At!�</p><p>� S�uchaj, Znikis, m�w �miele, w�os ci z g�owy nie spadnie. M�wi�, �e pan dobry, jeno kompania swawolniki?</p><p>� �eby to, jasna panienka, swawolniki!</p><p>� M�w szczerze.</p><p>� Kiedy, panienka, mnie nie wolno� ja si� boja� Mnie zakazali.</p><p>� Kto zakaza�?</p><p>� Pan�</p><p>� Tak?! � rzek�a panna.</p><p>Nasta�a chwila milczenia. Ona chodzi�a spiesznie po pokoju, ze �ci�ni�tymi ustami i namarszczon� brwi�, on �ledzi� za ni� oczyma.</p><p>Nagle stan�a przed nim. </p><p>� Czyj ty jeste�?</p><p>� A billewiczowski. Ja� z Wodokt�w, nie z Lubicza.</p><p>� Nie wr�cisz wi�cej do Lubicza� tu zostaniesz. Teraz rozkazuj� ci gada� wszystko, co wiesz!</p><p>Ch�op, jak sta� w progu, tak rzuci� si� na kolana.</p><p>� Panienka jasna, ja tam nie kc� wraca�, tam s�dny dzie�!� To, panienka, zb�je i zbere�niki, tam cz�ek dnia i godziny niepewny.</p><p>Billewicz�wna zakr�ci�a si� w miejscu jakby strza�� ugodzona. Poblad�a bardzo, ale spyta�a spokojnie:</p><p>� Prawdali to, �e strzelali w izbie do wizerunk�w?</p><p>� Jak nie strzelali! I dziewki ci�gali po komnatach, i co dzie� ta sama rozpusta. We wsi p�acz, we dworze Sodoma i Gomora! Wo�y id� na st�, barany na st�!� Ludzie w ucisku� Stajennego wczoraj niewinnie rozszczepili.</p><p>� I stajennego rozszczepili?�</p><p>� A jak�e! A najgorzej dziewcz�tom si� krzywda dzieje. Ju� im dworskich nie do�� i po wsi �owi��</p><p>Nasta�a znowu chwila milczenia. Gor�ce rumie�ce wyst�pi�y na twarz panny i nie znika�y ju� wi�cej.</p><p>� Kiedy si� tam pana spodziewaj� z powrotem?�</p><p>� Oni, panienka, nie wiedz�, jeno s�ysza�em, jak m�wili mi�dzy sob�, �e trzeba jutro ca�ej kompanii do Upity ruszy�. Kazali, �eby konie by�y gotowe. Maj� tu wst�pi� i panienki o czelad� prosi� i o prochy, �e tam mog� by� potrzebne.</p><p>� Maj� tu wst�pi�?� To dobrze. Id� teraz, Znikis, do kuchni. Ju� nie wr�cisz do Lubicza.</p><p>� A�eby tobie B�g da� zdrowie i szcz�cie!�</p><p>Panna Aleksandra wiedzia�a, co chcia�a, ale te� wiedzia�a, jak jej nale�y post�pi�.</p><p>Nazajutrz by�a niedziela. Rankiem, nim panie z Wodokt�w wyjecha�y do ko�cio�a, przybyli panowie: Kokosi�ski, Uhlik, Kulwiec-Hippocentaurus, Ranicki, Reku� i Zend, a za nimi czelad� lubicka, zbrojno i konno, postanowili bowiem kawalerowie i�� w pomoc panu Kmicicowi do Upity.</p><p>Panna wysz�a przeciw nim spokojna i wynios�a, zupe�nie inna od tej, kt�ra ich wita�a po raz pierwszy przed kilku dniami; ledwie g�ow� kiwn�a w odpowiedzi na uni�one ich uk�ony, ale oni my�leli, �e to nieobecno�� pana Kmicica czyni j� tak ostro�n�, i nie poznali si� na niczym.</p><p>Zaraz tedy wyst�pi� pan Jarosz Kokosi�ski, �mielszy ju� jak za pierwszym razem i rzek�:</p><p>� Ja�nie wielmo�na panno �owczanko dobrodziko! My tu po drodze do Upity wst�pujemy, aby wa�pannie dobrodzice do st�pek upa�� i o <emphasis>auxilia</emphasis><a l:href="#fn112" type="note">[112]</a> prosi�: jako o prochy, strzelby i �eby� wa�panna czeladzi swej na ko� sie��<a l:href="#fn113" type="note">[113]</a> kaza�a i z nami jecha�. We�miemy szturmem Upit� i �yczkom<a l:href="#fn114" type="note">[114]</a> troch� krwi upu�cimy.</p><p>� Dziwi mnie � odrzek�a Billewicz�wna � �e wa�panowie do Upity jedziecie, gdy� sama s�ysza�am, jak pan Kmicic wam spokojnie w Lubiczu siedzie� przykaza�, a tak my�l�, �e jemu przystoi rozkazywa�, a waszmo�ciom s�ucha� jako podkomendnym.</p><p>Kawalerowie, us�yszawszy te s�owa, spojrzeli na siebie ze zdumieniem. Zend wysun�� wargi, jak gdyby chcia� po ptasiemu zagwizda�, Kokosi�ski pocz�� si� g�aska� szerok� d�oni� po g�owie.</p><p>� Jako �ywo! � rzek� � my�la�by kto, �e wa�panna do ciur�w<a l:href="#fn115" type="note">[115]</a> pana Kmicica m�wisz. Prawda jest, �e�my mieli w domu siedzie�, ale gdy czwarty dzie� idzie, a J�drusia nie ma, przyszli�my do takowej konwikcji<a l:href="#fn116" type="note">[116]</a>, �e si� tam m�g� znaczny jaki� tumult uczyni�, w kt�rym i nasze szable si� przygodz�.</p><p>� Pan Kmicic nie na bitw� pojecha�, jeno �o�nierzy swawolnik�w kara�, co by si� �atwo i wa�panom przytrafi� mog�o, gdyby�cie przeciw rozkazowi wyst�pili. Zreszt� pr�dzej by si� tam tumult i siekanina przy was mog�a zdarzy�.</p><p>� Trudno nam z wa�pann� deliberowa�<a l:href="#fn117" type="note">[117]</a>. Prosim tylko o prochy i ludzi.</p><p>� Ludzi i proch�w nie dam, s�yszysz mnie wa�pan!</p><p>� Czy ja dobrze s�ysz�? � rzek� Kokosi�ski. � Jak to wa�panna nie dasz? Kmicicowi, J�drusiowi, na ratunek b�dziesz wa�panna �a�owa�? Wolisz, �eby go co z�ego spotka�o?</p><p>� Co go mo�e najgorszego spotka�, to wa�pan�w kompania!</p><p>Tu oczy dziewczyny pocz�y ciska� b�yskawice i podni�s�szy g�ow�, post�pi�a kilka krok�w ku zabijakom, a oni cofali si� przed ni� w zdumieniu.</p><p>� Zdrajcy! � rzek�a � wy to go jak z�e duchy do grzechu kusicie, wy go namawiacie! Ale znam ju� was, wasz� rozpust�, wasze bezecne uczynki. Prawo was �ciga, ludzie si� od was odwracaj�, a ohyda na kogo pada? � na niego � przez was, banit�w i infamis�w!</p><p>� Hej! Na rany boskie, towarzysze! S�yszycie? � zakrzykn�� Kokosi�ski. � Hej! Co to jest? Zali nie �pimy, towarzysze?</p><p>Billewicz�wna post�pi�a krok jeszcze i ukazuj�c r�k� na drzwi:</p><p>� Precz st�d! � rzek�a.</p><p>Warcho�owie pobledli trupio i �aden z nich nie zdoby� si� na s�owo odpowiedzi. Jeno z�by ich pocz�y zgrzyta�, r�ce drga� ku r�koje�ciom, a oczy ciska� z�e b�yskawice. Ale po chwili dusze w nich upad�y z trwogi. To� ten dom by� pod opiek� pot�nego Kmicica, to� ta zuchwa�a panna by�a jego narzeczon�. Wi�c zgry�li w milczeniu gniew, a ona ci�gle sta�a z roziskrzonym okiem, ukazuj�ca palcem na drzwi.</p><p>Na koniec pan Kokosi�ski rzek� przerywanym w�ciek�o�ci� g�osem:</p><p>� Kiedy nas tu tak wdzi�cznie przyj�to� to� nie pozostaje nam nic innego� jak pok�oni� si� politycznej<a l:href="#fn118" type="note">[118]</a> gospodyni i p�j�� dzi�kuj�c za go�cin�</p><p>To rzek�szy, sk�oni� si� czapk� z umy�ln� uni�ono�ci� a� do ziemi, a za nim k�aniali si� i inni i wychodzili kolejno. Gdy drzwi zamkn�y si� za ostatnim, Ole�ka upad�a wyczerpana na krzes�o, dychaj�c ci�ko, bo nie mia�a tyle si�, ile odwagi.</p><p>Oni za� zgromadzili si� na rad� przed gankiem, naok� koni, ale �aden nie chcia� pierwszy przem�wi�.</p><p>Wreszcie Kokosi�ski rzek�:</p><p>� C�, mili barankowie?</p><p>� A c�?</p><p>� Dobrze wam?</p><p>� A tobie dobrze?</p><p>� Ej, �eby nie Kmicic! Ej, �eby nie Kmicic! � rzek� Ranicki, zacieraj�c konwulsyjnie r�ce � pohulaliby�my tu z panienk� po naszemu!�</p><p>� Id�, zadrzyj z Kmicicem! � zapiszcza� Reku�. � Sta� mu!</p><p>Ranickiego twarz, jak sk�ra rysia, ca�a by�a ju� pokryta pi�tnami.</p><p>� I jemu stan�, i tobie, warchole, gdzie chcesz!</p><p>� A to i dobrze! � rzek� Reku�.</p><p>Obaj porwali si� do szabel, ale olbrzymi Kulwiec-Hippocentaurus wtoczy� si� pomi�dzy nich.</p><p>� Na t� pi��! � rzek�, potrz�saj�c jakoby bochnem chleba � na t� pi��! � powt�rzy�. � Pierwszemu, kt�ry szabl� wyci�gnie, �eb roztrzaskam!</p><p>To rzek�szy, pogl�da� to na jednego, to na drugiego, jakby pytaj�c niemo, kt�ry pierwszy zechce popr�bowa�; ale oni tak zagadni�ci uspokoili si� zaraz.</p><p>� Kulwiec ma racj�! � rzek� Kokosi�ski. � Moi mili barankowie, potrzeba nam teraz zgody wi�cej ni� kiedykolwiek� Ja bym radzi� rusza� co pr�dzej do Kmicica, �eby za� ona go pr�dzej nie obaczy�a, bo opisa�aby nas jak diab��w. Dobrze, �e tam �aden na ni� nie warkn��, cho� mnie samemu �wierzbia�y r�ce i j�zyk� Ruszajmy do Kmicica. Ma ona go na nas podbechta�<a l:href="#fn119" type="note">[119]</a>, to lepiej my go wpierw podbechtajmy. Nie daj B�g, aby nas opu�ci�. Zaraz by tu ob�aw� na nas jak na wilk�w uczyniono.</p><p>� Furda! � rzek� Ranicki. � Nic nam nie uczyni�. Teraz wojna; ma�o to ludzi po �wiecie bez dachu i chleba si� w��czy? Zbierzem sobie parti�, towarzysze mili, i niech nas wszystkie trybuna�y �cigaj�! Daj r�k�, Reku�, odpuszczam ci!</p><p>� By�bym ci uszy obci�� � zapiszcza� Reku� � ale ju� pog�d�my si�! Wsp�lna nas konfuzja spotka�a.</p><p>� Kaza� p�j�� precz takim jak my kawalerom! � rzek� Kokosi�ski.</p><p>� I mnie, w kt�rym senatorska krew p�ynie! � doda� Ranicki.</p><p>� Ludziom godnym! Familiantom!</p><p>� �o�nierzom zas�u�onym!</p><p>� I <emphasis>exulom</emphasis>!</p><p>� Sierotom niewinnym!</p><p>� Mam buty wyporkiem<a l:href="#fn120" type="note">[120]</a> podszyte, ale ju� mi nogi marzn� � rzek� Kulwiec. � Co b�dziemy jak dziady pod tym domem stali, nie wynios� nam tu piwa grzanego! Nic tu po nas! Siadajmy i jed�my. Czelad� lepiej odes�a�, bo co po nich bez strzelb i broni, a sami jed�my.</p><p>� Do Upity!</p><p>� Do J�drusia, przyjaciela zacnego! Przed nim si� poskar�ym.</p><p>� Byleby�my go nie min�li.</p><p>� Na ko�, towarzysze! Na ko�!</p><p>Siedli i ruszyli st�p�, gniew i wstyd prze�uwaj�c. Za bram� Ranicki, kt�rego z�o�� trzyma�a jeszcze jak za gard�o, odwr�ci� si� i pogrozi� pi�ci� dworowi.</p><p>� Ej, krwi mi! Ej, krwi!</p><p>� Niechby si� tylko z Kmicicem pok��cili! � rzek� Kokosi�ski � przyjechaliby�my tu jeszcze z hubk�<a l:href="#fn121" type="note">[121]</a>.</p><p>� Mo�e to by�.</p><p>� Bo�e nam pom�! � doda� Uhlik.</p><p>� Poga�ska c�rka, cieciorka<a l:href="#fn122" type="note">[122]</a> zaciek�a!�</p><p>Tak kln�c i sierdz�c si� na pann�, a czasem na siebie samych warcz�c, dojechali do lasu. Ledwie min�li pierwsze drzewa, ogromne stado wron zawichrzy�o si� nad ich g�owami. Zend pocz�� zaraz kraka� przera�liwie; tysi�ce g�os�w odpowiedzia�o mu z g�ry. Stado zni�y�o si� tak, �e a� konie pocz�y si� l�ka� szumu skrzyde�.</p><p>� Stul g�b�! � krzykn�� na Zenda Ranicki. � Jeszcze nieszcz�cie wykraczesz! Kracz� nad nami te wro�ska jakby nad padlin��</p><p>Ale inni �mieli si�, wiec Zend kraka� ci�gle. Wrony zni�a�y si� coraz bardziej i tak jechali jak w�r�d burzy. G�upi! Nie umieli odgadn�� z�ej wr�by.</p><p>Za lasem ukaza�y si� ju� Wo�montowicze, ku kt�rym kawalerowie ruszyli rysi�, bo mr�z by� srogi i zmarzli bardzo, a do Upity by�o do�� jeszcze daleko. Ale w samej wsi musieli zwolni�. Na szerokiej drodze za�cianku pe�no by�o ludzi, jako zwyczajnie przy niedzieli. Butrymowie i Butrym�wny wracali piechot� i saniami z Mitrun�w, z odpustu. Szlachta pogl�da�a ciekawie na nieznanych je�d�c�w, w p� si� domy�laj�c, co to za jedni. M�ode szlachcianki s�ysza�y ju� o rozpu�cie w Lubiczu i o s�awnych jawnogrzesznikach, kt�rych pan Kmicic przyprowadzi�, wi�c przypatrywa�y im si� jeszcze ciekawiej. Oni za� jechali dumnie, w pi�knych postawach �o�nierskich, w zdobycznych aksamitnych ferezjach<a l:href="#fn123" type="note">[123]</a>, w ko�pakach rysich i na dzielnych koniach. Zna� by�o jednak, �e to �o�nierze zawo�ani: nony rz�siste i harde, prawe r�ce wparte w boki, g�owy podniesione. Nie ust�powali te� nikomu, jad�c szeregiem i pokrzykuj�c od czasu do czasu: �Z drogi!� Jaki taki z Butrym�w spojrza� pos�pnie spode �ba, ale ust�pi�; oni za� gwarzyli mi�dzy sob� o za�cianku.</p><p>� Uwa�cie, mo�ci panowie � m�wi� Kokosi�ski � jakie tu ch�opy ros�e; jeden w drugiego jak tur, a ka�dy wilkiem patrzy.</p><p>� �eby nie ten wzrost i �eby nie szabliska, mo�na by ich wzi�� za cham�w � rzek� Uhlik.</p><p>� Obaczcie no te szablice! Czyste powyrki, jak mi B�g mi�y! � zauwa�y� Ranicki. � Chcia�bym si� z kt�rym popr�bowa�!</p><p>Tu pan Ranicki pocz�� go�� d�oni� szermowa�.</p><p>� On by tak, ja bym tak! On by tak, ja bym tak � i szach!</p><p>� �atwo sobie mo�esz owo <emphasis>gaudium</emphasis><a l:href="#fn124" type="note">[124]</a> uczyni� � zauwa�y� Reku�. � Z nimi nie trzeba wiele.</p><p>� Wola�bym si� ja z tymi oto dziewcz�tami popr�bowa�! � rzek� nagle Zend.</p><p>� �wiece, nie panny! � wykrzykn�� z zapa�em Reku�.</p><p>� Co wa�� m�wisz: � �wiece? � sosny! A pyski u ka�dej jakoby krokoszem<a l:href="#fn125" type="note">[125]</a> malowane.</p><p>� Ci�ko i na szkapie usiedzie� na taki widok!</p><p>Tak rozmawiaj�c, wyjechali z za�cianka i zn�w ruszyli rysi�. Po p� godziny drogi przybyli do karczmy zwanej Do�y, kt�ra le�a�a na p� drogi mi�dzy Wo�montowiczami i Mitrunami. Butrymi i Butrym�wny zatrzymywali si� w niej zwykle, id�c i wracaj�c z ko�cio�a, aby odpocz�� i rozgrza� si� w czasie mroz�w. Tote� przed zajazdem spostrzegli kawalerowie kilkana�cie sani wys�anych grochowinami i tyle� koni posiod�anych.</p><p>� Napijmy si� gorza�ki, bo zimno! � rzek� Kokosi�ski.</p><p>� Nie zawadzi! � odpar� ch�r jednog�o�ny.</p><p>Zsiedli z koni, zostawili je u s�up�w, a sami weszli do szynkownej izby, ogromnej i ciemnej. Zastali tu moc ludzi. Szlachta, siedz�c na �awach lub stoj�c gromadkami przed szynkwasem, popija�a piwo grzane, a niekt�rzy krupniczek warzony z mas�a, miodu, w�dki i korzeni. Sami to byli Butrymowie, ch�opy du�e, ponure i tak ma�om�wne, �e w izbie prawie nie s�ycha� by�o gwaru. Wszyscy ubrani w szare kapoty z samodzia�u<a l:href="#fn126" type="note">[126]</a> albo rosie�skiego pak�aku<a l:href="#fn127" type="note">[127]</a>, podbite baranami, w pasy sk�rzane, przy szablach w czarnych �elaznych pochwach; przez t� jednostajno�� ubioru czynili poz�r wojska. Ale byli to po cz�ci ludzie starzy od lat sze��dziesi�ciu lub wyrostkowie, do dwudziestu. Ci dla om�ot�w<a l:href="#fn128" type="note">[128]</a> zimowych w domach zostali; reszta, m�czy�ni w sile wieku, ruszyli do Rosie�.</p><p>Ujrzawszy orsza�skich kawaler�w, odsun�li si� troch� od szynkwasu i pocz�li im si� przypatrywa�. Pi�kny moderunek<a l:href="#fn129" type="note">[129]</a> �o�nierski podoba� si� tej wojowniczej szlachcie; czasem te� kt�ry s�owo pu�ci�. �To z Lubicza?� � �Tak, pana Kmicicowa kompania!� � �To ci?� � �A jak�e!�</p><p>Kawalerowie pili gorza�k�, ale krupniczek zbyt pachnia�. Zwietrzy� go pierwszy Kokosi�ski i kaza� da�. Obsiedli tedy st�, a gdy przyniesiono dymi�cy saganek, pocz�li pi�, spogl�daj�c na izb�, na szlacht� i przymru�aj�c oczy, bo w izbie by�o ciemnawo. Okna �nieg zasu�, a d�ugi, niski otw�r gruby<a l:href="#fn130" type="note">[130]</a>, w kt�rej pali� si� ogie�, pozas�ania�y ca�kiem jakie� figury plecami ku izbie odwr�cone.</p><p>Kiedy ju� krupnik pocz�� kr��y� w �y�ach kawaler�w, roznosz�c po ich cia�ach ciep�o przyjemne, o�ywi�y im si� zaraz humory strapione po przyj�ciu w Wodoktach i Zend pocz�� nagle kraka� jak wrona, tak dok�adnie, �e wszystkie twarze zwr�ci�y si� ku niemu.</p><p>Kawalerowie �mieli si�, szlachta pocz�a si� zbli�a�, rozweselona, zw�aszcza m�odsi, pot�ni wyrostkowie o szerokich barach i puco�owatych policzkach. Siedz�ce przy grubie przed ogniem postacie odwr�ci�y si� ku izbie i Reku� pierwszy dostrzeg�, i� by�y to niewiasty.</p><p>A Zend zamkn�� oczy i kraka�, kraka� � nagle przesta� i po chwili obecni us�yszeli g�os duszonego przez psy zaj�ca; zaj�c becza� w ostatniej agonii, coraz s�abiej, ciszej, potem zawrzasn�� rozpaczliwie i zamilk� na wieki � a na jego miejscu rogacz odezwa� si� pot�nie jak z rykowiska.</p><p>Butrymowie stali zdumieni, chocia� Zend ju� przesta�. Spodziewali si� jeszcze co us�ysze�, ale tymczasem us�yszeli tylko piskliwy g�os Rekucia:</p><p>� Sikorki siedz� wedle gruby!</p><p>� A prawda! � rzek� Kokosi�ski, przys�aniaj�c oczy r�k�.</p><p>� Jako �ywo! � przywt�rzy� Uhlik� jeno w izbie tak ciemno, �em nie m�g� rozezna�.</p><p>� Ciekaw jestem, co one tu robi�?</p><p>� Mo�e na ta�ce przychodz�.</p><p>� A poczekajcie, spytam! � rzek� Kokosi�ski.</p><p>I podni�s�szy g�os, pyta�:</p><p>� Mi�e niewiasty, a c�e tam czynicie wedle gruby?</p><p>� Nogi grzejem! � ozwa�y si� cienkie g�osy.</p><p>W�wczas kawalerowie wstali i zbli�yli si� do ogniska. Siedzia�o przy nim na d�ugiej �awie z dziesi�� niewiast starszych i m�odszych, trzymaj�cych bose nogi na klocu le��cym wedle ognia. Z drugiej strony kloca suszy�y si� przemok�e od �niegu buty.</p><p>� To wa�panny nogi grzejecie? � pyta� Kokosi�ski.</p><p>� Bo zmarz�y.</p><p>� Bardzo grzeczne n�ki! � zapiszcza� Reku�, pochylaj�c si� ku klocowi.</p><p>� At! Odczep si� waszmo��! � rzek�a jedna z szlachcianek.</p><p>� Rad bym ja si� przyczepi�, nie odczepi�, ile �e mam spos�b pewny, lepszy od ognia na zmarz�e n�ki, kt�ren spos�b jest nast�puj�cy: jeno pota�cowa� z ochot�, a zamr�z p�jdzie precz!</p><p>� Kiedy pota�cowa�, to pota�cowa�! � rzek� pan Uhlik. � Nie potrzeba ni skrzypk�w, ni basetli<a l:href="#fn131" type="note">[131]</a>, bo ja wam zagram na czekaniku.</p><p>I wydobywszy ze sk�rzanej pochewki, wisz�cej przy szabli, nieodst�pny instrument, gra� pocz��, a kawalerowie sun�li w podrygach do dziewcz�t i nu� je �ci�ga� z �awy. One niby si� broni�y, ale wi�cej krzykiem ni� r�koma, bo naprawd� nie by�y bardzo od tego. Mo�e i szlachta rozochoci�aby si� z kolei, bo przeciw pota�cowaniu w niedziel�, po mszy i w zapusty<a l:href="#fn132" type="note">[132]</a> nikt by bardzo nie protestowa�, ale reputacja �kompanii� by�a ju� zbyt znana w Wo�montowiczach, wi�c pierwszy olbrzymi J�zwa Butrym, ten, kt�ry stopy nie mia�, wsta� z �awy i zbli�ywszy si� do Kulwieca-Hippocentaura, chwyci� go za pier�, zatrzyma� i rzek� ponuro:</p><p>� Je�li si� waszmo�ci chce ta�ca, to mo�e ze mn�?</p><p>Kulwiec-Hippocentaurus oczy przymru�y� i pocz�� w�sami rusza� gwa�townie.</p><p>� Wol� z dziewczyn� � odrzek� � a z wa�ci� to chyba potem�</p><p>Wtem podbieg� Ranicki z twarz� ju� poc�tkowan� plamami, bo ju� burd� poczu�.</p><p>� Co� za jeden, zawalidrogo? � pyta�, chwytaj�c za szabl�.</p><p>Uhlik przesta� gra�, a Kokosi�ski zakrzykn��:</p><p>� Hej, towarzysze! Do kupy! Do kupy!</p><p>Ale ju� za J�zw� sypn�li si� Butrymowie, starcy pot�ni i wyrostki ogromne; pocz�li si� tedy tak�e skupia�, pomrukuj�c jak nied�wiedzie.</p><p>� Czego chcecie? Guz�w szukacie? � pyta� Kokosi�ski.</p><p>� At! Co gada�! Poszli precz! � rzek� z flegm� J�zwa.</p><p>Na to Ranicki, kt�remu chodzi�o o to, aby czasem nie oby�o si� bez b�jki, uderzy� J�zw� r�koje�ci� w piersi, a� si� rozleg�o w ca�ej izbie i krzykn��:</p><p>� Bij!</p><p>Rapiery<a l:href="#fn133" type="note">[133]</a> zab�ys�y, rozleg� si� wrzask niewiast, szcz�k szabel i zgie�k, i zamieszanie. Wtem olbrzymi J�zwa wycofa� si� z potyczki, porwa� stoj�c� wedle sto�u z gruba ciosan� �aw� i podni�s�szy j� jakby leciuchn� deseczk�, zakrzykn��:</p><p>� Rum! rum!</p><p>Kurz wsta� z pod�ogi i przes�oni� walcz�cych, jeno w zam�cie j�ki pocz�y si� odzywa�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� V</p></title><p>Tego� samego dnia wieczorem przyjecha� pan Kmicic do Wodokt�w na czele stu kilkunastu ludzi, kt�rych ze sob� z Upity<a l:href="#fn134" type="note">[134]</a> przyprowadzi�, �eby ich do Kiejdan<a l:href="#fn135" type="note">[135]</a> hetmanowi wielkiemu odes�a�, sam uzna� bowiem, �e w tak ma�ym miasteczku nie masz dla wi�kszej liczby ludzi pomieszczenia i �e po og�odzeniu mieszczan �o�nierz musi si� ucieka� do gwa�t�w, zw�aszcza taki �o�nierz, kt�ren tylko strachem przed dow�dc� w karno�ci mo�e by� utrzymany. Do�� bowiem by�o spojrze� na wolentarzy<a l:href="#fn136" type="note">[136]</a> pana Kmicica, �eby doj�� do przekonania, i� gorszego gatunku ludzi trudno by�o w ca�ej Rzeczypospolitej znale��. I Kmicic nie m�g� mie� innych. Po pobiciu hetmana wielkiego nieprzyjaciel zala� ca�y kraj. Resztki wojsk regularnych litewskiego komputu<a l:href="#fn137" type="note">[137]</a> cofn�y si� na pewien czas do Bir�<a l:href="#fn138" type="note">[138]</a> i Kiejdan, aby tam przyj�� do sprawy. Szlachta smole�ska, witebska, po�ocka, m�cis�awska i mi�ska albo poci�gn�a za wojskiem, albo chroni�a si� w wojew�dztwach jeszcze nie zaj�tych. Ludzie �mielszego ducha mi�dzy szlacht� zbierali si� do Grodna, do pana podskarbiego Gosiewskiego, tam bowiem naznacza�y punkt zborny uniwersa�y kr�lewskie zwo�uj�ce pospolite ruszenie. Niestety! Ma�o by�o takich, kt�rzy us�uchali uniwersa��w, ci za� nawet, co poszli za g�osem obowi�zku, �ci�gali si� tak opieszale, �e tymczasem naprawd� nikt oporu nie dawa� pr�cz pana Kmicica, kt�ren czyni� to na w�asn� r�k�, pobudzany wi�cej fantazj� rycersk� ni� patriotyzmem.�atwo jednak zrozumie�, �e w braku wojsk regularnych i szlachty � bra� ludzi, jakich m�g� znale��, wi�c takich, kt�rych obowi�zek do hetman�w nie ci�gn�� i kt�rzy nie mieli nic do stracenia. Nagarn�o si� tedy do niego zawalidrog�w bez dachu i domu, ludzi niskiego stanu, zbieg�ej z wojska czeladzi, zdzicza�ych borowych, pacho�k�w miejskich lub �otrzyk�w prawem �ciganych. Ci pod chor�gwi� spodziewali si� znale�� ochron�, a przy tym �upami si� po�ywi�. W �elaznych r�kach Kmicicowych zmienili si� oni w �mia�ych �o�nierzy, �mia�ych a� do szale�stwa i gdyby sam Kmicic by� statecznym cz�owiekiem, mogli byli znaczne Rzeczypospolitej odda� przys�ugi. Ale Kmicic by� sam swawolnikiem, w kt�rym dusza kipia�a ustawicznie; zreszt� sk�d mia� bra� prowiant i bro�, i konie, gdy jako wolentarz, nie posiadaj�cy nawet list�w zapowiednich, nie m�g� ze skarbu Rzeczypospolitej �adnej spodziewa� si� pomocy. Bra� wi�c gwa�tem, cz�sto na nieprzyjacielu, cz�sto i na swoich. Oporu nie znosi� i za najmniejszy kara� srodze.</p><p>W ustawicznych podjazdach, walkach i napadach zdzicza�, przyzwyczai� si� do krwi przelewu tak, �e nie lada co mog�o poruszy� w nim, dobre zreszt� z natury, serce. Zakocha� si� w ludziach gotowych na wszystko i niepohamowanych. Imi� jego zas�yn�o wkr�tce z�owrogo. Mniejsze oddzia�y nieprzyjacielskie nie �mia�y si� wychyla� z miast i oboz�w w stronach, w kt�rych straszliwy partyzant grasowa�. Ale i miejscowe obywatelstwo, zniszczone przez wojn�, ba�o si� jego ludzi ma�o mniej ni� nieprzyjaci�. Zw�aszcza gdzie oko Kmicica osobi�cie nie spoczywa�o nad nimi, gdzie komend� brali jego oficerowie: Kokosi�ski, Uhlik, Kulwiec, Zend, a szczeg�lniej najdzikszy i najokrutniejszy, lubo z wysokiej krwi pochodz�cy, Ranicki � tam zawsze mo�na by�o pyta�: obro�cyli to czy napastnicy? Kmicic kara� czasem i swoich ludzi, gdy mu nie pod humor co przysz�o, bez mi�osierdzia; ale cz�ciej stawa� po ich stronie, nie dbaj�c na prawa, na �zy i �ycie ludzkie.</p><p>Kompanionowie, pr�cz Rekucia, na kt�rym krew niewinna nie ci�y�a, jeszcze podmawiali m�odego wodza, by coraz bardziej cugl�w swej bujnej naturze popuszcza�.</p><p>Takie to by�o Kmicicowe wojsko.</p><p>Teraz w�a�nie zabra� on sw� ho�ot� z Upity, by j� do Kiejdan odes�a�. Gdy si� tedy zatrzymali przed dworem w Wodoktach, panna Aleksandra a� przerazi�a si�, ujrzawszy ich przez okno, tak byli do hajdamak�w podobni. Ka�dy inaczej zbrojny: jedni w he�mach pobranych na nieprzyjacielu, drudzy w czapkach kozackich, w kapuzach<a l:href="#fn139" type="note">[139]</a>, w kapturach, niekt�rzy w wyp�owia�ych ferezjach<a l:href="#fn140" type="note">[140]</a>, inni w ko�uchach, z rusznicami, spisami<a l:href="#fn141" type="note">[141]</a>, �ukami i berdyszami<a l:href="#fn142" type="note">[142]</a>, na chudych, poszerszenia�ych koniach ubranych w rz�dziki polskie, moskiewskie, tureckie. Uspokoi�a si� dopiero Ole�ka, gdy pan Andrzej, ho�y i weso�y jak zawsze, wpad� do izby i zaraz z niezmiern� �ywo�ci� do r�k jej przypad�.</p><p>Ona za�, cho� poprzednio postanowi�a przyj�� go z powag� i zimno, jednak nie mog�a zapanowa� nad rado�ci�, kt�r� jej sprawi�o jego przybycie. Przy tym mo�e i chytro�� niewie�cia gra�a w tym pewn� rol�, bo trzeba by�o powiedzie� panu Andrzejowi o wyp�dzeniu za drzwi kompanii, wi�c chcia�a go sobie przebieg�a dziewczyna naprz�d zjedna�. A zreszt�, tak j� wita� szczerze, z tak� mi�o�ci�, �e resztki urazy stopnia�y jak �nieg przy p�omieniu.</p><p>�Mi�uje mnie! Nie masz w�tpliwo�ci!� � pomy�la�a.</p><p>A on m�wi�:</p><p>� Ju�em si� tak st�skni�, �em ca�� Upit� chcia� spali�, byle do ci� jak najpr�dzej lecie�. Niech�e ich tam mr�z �ci�nie tych �yk�w!</p><p>� Jam te� by�a niespokojna, �eby tam do bitwy nie przysz�o. Chwa�a Bogu, �e� wa�pan przyjecha�.</p><p>� I! Co za bitwa! �o�nierze pocz�li troch� �yczk�w<a l:href="#fn143" type="note">[143]</a> tarmosi�</p><p>� Ale� to wa�pan uspokoi�?</p><p>� Zaraz ci powiem wszystko, jak si� zdarzy�o, m�j klejnocie, jeno sobie usi�d� troch�, bom si� strudzi�. Ej! Ciep�o� tu, ej! Mi�o w tych Wodoktach jako w�a�nie w raju. Rad by tu cz�owiek po wiek siedzia� i w one �liczne oczy patrzy�, i nigdy nie wyje�d�a�� Ale napi� si� czego ciep�ego tak�e by nie zawadzi�o, bo na dworze mr�z okrutny.</p><p>� Zaraz ka�� wa�panu wina z jajami zgrza� i sama przynios�.</p><p>� A daj�e i moim wisielcom jak� bary�czyn� gorza�ki i ka� ich do obory pu�ci�, �eby si� jeno od paru bydl�cego nieco rozgrzeli. To�uby<a l:href="#fn144" type="note">[144]</a> maj� wiatrem podszyte i srodze pokostnieli.</p><p>� Niczego im nie po�a�uj�, bo to wa�pa�scy �o�nierze.</p><p>To rzek�szy, u�miechn�a si� tak, a� Kmicicowi w oczach poja�nia�o, i wysun�a si� jak kotka cicho, by w czeladnej wszystko zarz�dzi�.</p><p>Kmicic chodzi� po izbie i po czuprynie si� g�aska�, to w�sa m�odego pokr�ca�, namy�laj�c si�: jak jej opowiedzie�, co si� w Upicie zdarzy�o.</p><p>� Trzeba szczer� prawd� wyzna� � mrucza� pod nosem � nie ma rady, cho�by kompania mieli si� �mia�, �e mnie tu ju� na pasku wodz��</p><p>I zn�w chodzi�, i zn�w czupryn� na czo�o nagarnia�, wreszcie zniecierpliwi� si�, �e dziewczyna d�ugo nie wraca.</p><p>Tymczasem pacholik wni�s� �wiat�o, pok�oni� si� w pas i wyszed�, a potem zaraz wesz�a wdzi�czna gosposia, nios�c sama w obu r�kach b�yszcz�c� cynow� tac�, na niej garnuszek, z kt�rego wychodzi�a wonna para zagrzanego w�grzyna, i pucharek r�ni�ty ze szk�a, z herbem Kmicic�w. Stary Billewicz dosta� go w swoim czasie od ojca pana Andrzeja, gdy u niego w go�cinie bawi�.</p><p>Pan Andrzej, ujrzawszy gosposi�, poskoczy� ku niej.</p><p>� Hej! � zawo�a� � r�czyny obiedwie zaj�te, nie wymkniesz mi si�!</p><p>I przechyli� si� przez tac�, a ona cofa�a sw� jasn� g��wk� bronion� tylko przez opar wychodz�cy z garnuszka.</p><p>� Zdrajca! Daj�e wa�pan spok�j, bo upuszcz� polewk�</p><p>Ale on si� gro�by nie ul�k�, po czym zakrzykn��:</p><p>� Jak B�g w niebie, od takich delicyj rozum mo�e si� pomiesza�!</p><p>� Wa�panu dawno ju� si� pomiesza�� Siadaj, siadaj!</p><p>Usiad� pos�usznie, ona za� nala�a mu polewki w pucharek.</p><p>� M�w�e teraz, jake� to w Upicie winnych s�dzi�?</p><p>� W Upicie? Jako Salomon!</p><p>� To i chwa�a Bogu!� Na sercu mi to, �eby wszyscy w okolicy mieli wa�pana za statecznego i sprawiedliwego cz�owieka. Jak�e to tedy by�o?</p><p>Kmicic poci�gn�� dobrze polewki, odetchn�� i rzek�:</p><p>� Musz� opowiada� od pocz�tku. By�o tak: Upominali si� �yczkowie z burmistrzem o asygnacje na prowianty od hetmana wielkiego albo od pana podskarbiego. �Wa�panowie (m�wili �o�nierzom) jeste�cie wolentarzami i eksakcji<a l:href="#fn145" type="note">[145]</a> nie mo�ecie czyni�. Kwatery dajem z �aski, a prowianty damy wtedy, gdy si� oka�e, �e nas zap�ac�.�</p><p>� Mieli s�uszno�� czy nie mieli?</p><p>� S�uszno�� wedle prawa mieli, ale �o�nierze mieli szable, a po staremu, kto ma szabl�, ten ma zawsze lepsz� racj�. Powiadaj� tedy �yczkom: �Zaraz my tu na waszej sk�rze wypiszemy asygnacje!� I wnet sta� si� tumult. Burmistrz z �yczkami zatarasowali si� w ulicy, a moi ich dobywali; nie obesz�o si� bez strzelaniny. Zapalili niebo��ta �o�nierze dla postrachu par� stod�, kilku te� �yczk�w uspokoili�</p><p>� Jak to uspokoili?</p><p>� Kto we�mie szabl� po �bie, to i spokojny jak trusia.</p><p>� Dla Boga! To� to zab�jstwo!</p><p>� W�a�niem na to przyjecha�. �o�nierze zaraz do mnie z narzekaniem i skargami na opresj�, w jakiej �yj�, �e to ich niewinnie prze�laduj�. �Brzuchy mamy puste � m�wili � co nam czyni�?� Kaza�em burmistrzowi, by si� stawi�. Namy�la� si� d�ugo, ale wreszcie przyszed� z trzema innymi. Kiedy to nie zaczn� p�aka�: �Niechby ju� i asygnacji nie dawali � prawi� � ale czemu bij�, czemu miasto pal�? Je�� i pi� byliby�my dali za dobre s�owo, ale oni chcieli s�oniny, miod�w, specja��w, a my sami, ubodzy ludzie, tego nie mamy. Prawem si� b�dziem broni�, a wasza mo�� przed s�dem za swoich �o�nierz�w odpowiesz.�</p><p>� B�g wa�pana b�dzie b�ogos�awi� � zawo�a�a Ole�ka � je�li� sprawiedliwo��, jako si� godzi, uczyni�!</p><p>� Je�lim uczyni�?�</p><p>Tu pan Andrzej skrzywi� si� jak student, kt�ry ma si� do winy przyzna�, i czupryn� pocz�� r�k� na czo�o nagarnia�.</p><p>� M�j kr�lu! � zawo�a� wreszcie �a�osnym g�osem � m�j klejnocie!� Nie gniewaj si� na mnie�</p><p>� C�e� zn�w wa�pan uczyni�? � pyta�a niespokojnie Ole�ka.</p><p>� Kaza�em da� po sto bato�k�w burmistrzowi i radnym! � wyrecytowa� jednym tchem pan Andrzej.</p><p>Ole�ka nie odrzek�a nic, jeno r�ce wspar�a na kolanach, g�ow� spu�ci�a na piersi i pogr��y�a si� w milczeniu.</p><p>� Zetnij szyj�! � wo�a� Kmicic � ale nie gniewaj si�!� Jeszczem wszystkiego nie wyzna��</p><p>� Jeszcze? � j�kn�a panna.</p><p>� Bo to oni potem pos�ali do Poniewie�a o pomoc. Przysz�o sto g�upich pacho�k�w z oficyjerami. Tych przep�oszy�em, a oficyjer�w� Na Boga, nie gniewaj si�!� Kaza�em go�ych pogna� ka�czugami<a l:href="#fn146" type="note">[146]</a> po �niegu, tak jakem raz panu Tumgratowi w Orsza�skiem uczyni��</p><p>Billewicz�wna podnios�a g�ow�; surowe jej oczy pa�a�y gniewem, a purpura wyst�pi�a na policzki.</p><p>� Wa�pan nie masz wstydu i sumienia! � rzek�a.</p><p>Kmicic spojrza� zdziwiony, zamilk� na chwil�, po czym spyta� zmienionym g�osem:</p><p>� Prawd�-li m�wisz czy udajesz?</p><p>� Prawd� m�wi�, �e hajdamaki<a l:href="#fn147" type="note">[147]</a> godny to uczynek, nie kawalera!� Prawd� m�wi�, bo mi reputacja wa�pana na sercu le�y, bo mi wstyd, �e� ledwie przyjecha�, ju� ci� ca�e obywatelstwo ma za gwa�townika i palcami ukazuje!�</p><p>� Co mi tam wasze obywatelstwo! Dziesi�ciu cha�up jeden pies strze�e i jeszcze niewiele ma roboty.</p><p>� Ale nie masz infamii na tych chudopacho�kach, nie masz ha�by na niczyim imieniu. Nikogo tu s�dy �ciga� nie b�d� pr�cz wa�pana!</p><p>� Ej, niech�e ci� o to g�owa nie boli. Ka�dy sobie pan w naszej Rzeczypospolitej, kto jeno ma szabl� w gar�ci i lada jak� parti� zebra� potrafi. Co mi uczyni�? Kogo ja si� tu boj�?</p><p>� Je�li wa�pan nikogo si� nie boisz, to wiedz o tym, �e ja si� boj� gniewu bo�ego� i �ez ludzkich si� boj�, i krzywd! A ha�b� z nikim dzieli� si� nie chc�; chocia�em niewiasta s�aba, przecie mi mi�a cze�� imienia mo�e wi�cej ni� niejednemu, kt�ry si� kawalerem powiada.</p><p>� Na Boga! Nie gro��e mi rekuz�<a l:href="#fn148" type="note">[148]</a>, bo mnie jeszcze nie znasz�</p><p>� O, wierz�, �e i m�j dziad wa�pana nie zna�!</p><p>Oczy Kmicica pocz�y skry sypa�, ale i w niej si� rozigra�a krew billewiczowska.</p><p>� Rzucaj si� wa�pan, zgrzytaj! � m�wi�a �mia�o dalej. � Ja� si� nie ul�kn�, chocia�em sama, a wa�� masz ca�� chor�giew rozb�jnik�w pod sob�; niewinno�� moja mnie broni!� My�lisz, �e nie wiem, i�e�cie w Lubiczu wizerunki postrzelali i �e dziewcz�ta na rozpust� ci�gacie?� Wa�� to mnie nie znasz, je�li my�lisz, �e zmilcz� pokornie. Chc� poczciwo�ci od wa�pana i tego wymaga� �aden mi testament nie zabroni� Owszem, wola mojego dziada jest, �ebym tylko poczciwego �on� by�a�</p><p>Kmicic widocznie zawstydzi� si� tych sprawek lubickich, bo spu�ciwszy g�ow�, spyta� cichszym ju� g�osem:</p><p>� Kto ci o owym strzelaniu m�wi�?</p><p>� Wszystka szlachta z okolicy o tym m�wi.</p><p>� Zap�ac� ja tym szarakom, zdrajcom, za �yczliwo��! � odpar� pos�pnie Kmicic. � Ale to sta�o si� po pijanemu� w kompanii� jako �e �o�nierze pohamowa� si� w ochocie nie umiej�. A co do dziewcz�t, to jam ich nie ci�ga�.</p><p>� Wiem, �e to owi bezwstydnicy, owi zb�je do wszystkiego wa�pana podmawiaj��</p><p>� To nie zb�je, to moi oficyjerowie�</p><p>� Jam tym wa�pana oficyjerom kaza�a p�j�� precz z mego domu!</p><p>Ole�ka spodziewa�a si� wybuchu, tymczasem z najwi�kszym zdziwieniem spostrzeg�a, �e wiadomo�� o wyp�dzeniu kompanion�w �adnego na Kmicicu nie uczyni�a wra�enia, a nawet przeciwnie, zdawa�a mu si� humor poprawia�.</p><p>� Kaza�a� im p�j�� precz? � spyta�.</p><p>� Tak jest.</p><p>� A oni poszli?</p><p>� Tak jest.</p><p>� Dalib�g, kawalerska w tobie fantazja! Okrutnie mi si� to podoba, bo niebezpieczna rzecz z takimi lud�mi zadrze�. Niejeden ju� ci�ko za to zap�aci�. Ale i oni znaj� mores<a l:href="#fn149" type="note">[149]</a> przed Kmicicem!� Widzisz! Wynie�li si� pokornie jak barankowie � widzisz! A czemu? Bo si� mnie boj�!</p><p>Tu pan Andrzej spojrza� che�pliwie na Ole�k� i w�sa pocz�� pokr�ca�; j� za� rozgniewa�a do reszty ta zmienno�� humoru i ta niewczesna che�pliwo��, wi�c rzek�a wynio�le i z naciskiem:</p><p>� Wa�pan musisz wybra� mi�dzy mn� i nimi, nie mo�e inaczej by�!</p><p>Kmicic zdawa� si� nie spostrzega� tej stanowczo�ci, z jak� Ole�ka m�wi�a, i odpowiedzia� niedbale, prawie weso�o:</p><p>� A po co mnie wybiera�, kiedy ja i ciebie mam, i ich mam! Wa�panna mo�esz sobie w Wodoktach czyni�, co� si� podoba; ale je�eli moi kompanionowie �adnej tu krzywdy ani swawoli si� nie dopu�cili, to za c� mam ich wygania�? Wa�panna tego nie rozumiesz, co to jest s�u�y� pod jedn� chor�gwi� i wojn� razem odbywa� �adne krewie�stwo tak nie zwi�zuje jak wsp�lna s�u�ba. Wiedz o tym, �e oni ma�o tysi�c razy ratowali mi �ycie, ja im tako�; a �e teraz s� bez dachu, �e ich prawo �ciga, to tym bardziej musz� im da� przytu�ek. Szlachta to przecie wszystko i familianci za wyj�tkiem Zenda, kt�ren jest niepewnego pochodzenia, ale takiego kawalkatora nie masz w ca�ej Rzeczypospolitej. Pr�cz tego, gdyby� go wa�panna s�ysza�a, jak zwierza i ptactwo wszelakie udaje, sama by� go polubi�a.</p><p>Tu pan Andrzej roz�mia� si�, jakby �aden gniew, �adne nieporozumienie nie mia�o nigdy miejsca mi�dzy nimi, a ona a� za�ama�a r�ce, widz�c, jak z r�k jej si� wymyka ta wichrowata natura. Wszystko to, co m�wi�a mu o opinii ludzkiej, o potrzebie statku, o nies�awie, ze�lizgiwa�o si� po nim jak t�py grot po pancerzu. Nierozbudzone sumienie tego �o�nierza nie umia�o odczu� jej oburzenia na ka�d� niesprawiedliwo��, na ka�d� bezecn� swawol�. Jak�e tu do niego trafi�, jak przem�wi�?</p><p>� Niech si� dzieje wola bo�a! � rzek�a wreszcie. � Skoro si� mnie wa�pan wyrzekasz, to id��e swoj� drog�! B�g zostanie nad sierot�!</p><p>� Ja si� ciebie wyrzekam? � pyta� Kmicic z najwi�kszym zdumieniem.</p><p>� Tak jest! Je�li nie s�owy<a l:href="#fn150" type="note">[150]</a>, to uczynkami; je�li nie ty mnie, to ja ciebie� Bo nie p�jd� za cz�owieka, na kt�rym ci꿹 �zy ludzkie i krew ludzka, kt�rego palcami wytykaj�, banitem<a l:href="#fn151" type="note">[151]</a>, rozb�jnikiem zowi� i za zdrajc� maj�!</p><p>� Za jakiego zdrajc�?� Nie przywod��e mnie do szale�stwa, abym za� czego nie uczyni�, czego bym potem �a�owa�. Niech�e we mnie piorun zaraz trza�nie, niech mnie czarci dzi� ob�uszcz�, je�lim ja zdrajca, ja, kt�rym przy ojczy�nie wtedy stawa�, kiedy wszyscy r�ce opu�cili!</p><p>� Wa�pan przy niej stajesz, a czynisz to, co i nieprzyjaciel, bo j� depcesz, bo ludzi w niej katujesz, bo na prawa boskie i ludzkie nie dbasz. Nie! Cho�by mi si� i serce rozdar�o, nie chc� ci� mie� takiego, nie chc�!�</p><p>� Nie gadaj mi o rekuzie, bo si� w�ciekn�! Ratujcie� mnie, anieli! Nie zechcesz mnie po dobrej woli, to ci� i tak wezm�, cho�by tu wszystka ho�ota z za�ciank�w, cho�by sami Radziwi��owie, sam kr�l i wszyscy diabli rogami przyst�pu bronili, cho�bym mia� dusz� czartu zaprzeda�</p><p>� Nie wzywaj z�ych duch�w, bo ci� us�ysz�! � zakrzykn�a Ole�ka, wyci�gaj�c przed siebie r�ce.</p><p>� Czego ode mnie chcesz?</p><p>� B�d� uczciwy!�</p><p>Umilkli oboje i nasta�a cisza. S�ycha� by�o tylko sapanie pana Andrzeja. Ostatnie s�owa Ole�ki przedar�y jednak pancerz pokrywaj�cy jego sumienie. Czu� si� upokorzony. Nie wiedzia�, co jej odrzec, jak si� broni�. Potem pocz�� chodzi� szybkimi krokami po izbie; ona siedzia�a nieruchomie. Zawis�a nad nimi niezgoda, rozj�trzenie i �al. By�o im ze sob� ci�ko i to d�ugie milczenie stawa�o im si� coraz niezno�niejsze.</p><p>� B�d� zdrowa! � rzek� nagle Kmicic.</p><p>� Jed� wa�pan i niech ci� B�g natchnie inaczej! � odrzek�a Ole�ka.</p><p>� Pojad�! Gorzki mi by� tw�j napitek, gorzki chleb! ��ci� i octem mnie tu napojono!</p><p>� A wa�pan to my�lisz, �e� mnie s�odycz� napoi�? � odrzek�a g�osem, w kt�rym drga�y �zy.</p><p>� B�d� zdrowa!</p><p>� B�d� zdr�w�</p><p>Kmicic post�pi� ku drzwiom, nagle zwr�ci� si� i poskoczywszy ku niej, chwyci� j� za obie r�ce:</p><p>� Na rany Chrystusa! Czy ty chcesz, �ebym trupem w drodze z konia spad�?</p><p>W�wczas Ole�ka wybuchn�a p�aczem; on obj�� j� i trzyma� w ramionach ca�� dygoc�c�, powtarzaj�c przez zaci�ni�te z�by:</p><p>� Bij�e mnie, kto w Boga wierzy! Bij, nie �a�uj!</p><p>Na koniec wybuchn��:</p><p>� Nie p�acz, Ole�ka! Dla Boga, nie p�acz! Com ci winien? Uczyni� wszystko, co chcesz. Tamtych wyprawi� W Upicie za�agodz� B�d� �y� inaczej� Bo ci� mi�uj� Dla Boga! Serce mi si� rozpuknie� Uczyni� wszystko, jeno nie p�acz� I mi�uj mnie jeszcze�</p><p>Tak on j� uspokaja� i pie�ci�; ona za�, wyp�akawszy si�, rzek�a:</p><p>� Jed� ju� wa�pan. B�g zgod� mi�dzy nami uczyni. Ja nie mam urazy, jeno b�l w sercu�</p><p>Ksi�yc wytoczy� si� ju� wysoko nad bia�e pola, gdy pan Andrzej ruszy� z powrotem do Lubicza, a za nim poc�apali �o�nierze, rozci�gn�wszy si� w�em po szerokim go�ci�cu. Jechali nie przez Wo�montowicze, ale kr�tsz� drog�, bo mr�z pop�ta� bagna i mo�na by�o po nich przeje�d�a� bezpiecznie.</p><p>Wachmistrz Soroka przybli�y� si� do pana Andrzeja.</p><p>� Panie rotmistrzu � spyta� � a gdzie nam stan�� w Lubiczu?</p><p>� Ruszaj precz! � odpowiedzia� Kmicic.</p><p>I jecha� na przedzie, nic do nikogo nie m�wi�c. W sercu nurtowa� mu �al, chwilami gniew, ale przede wszystkim z�o�� na samego siebie. Pierwsza to by�a noc w jego �yciu, w kt�rej czyni� rachunek sumienia i rachunek ten ci�y� mu gorzej od najci�szego pancerza. Oto przyjecha� w te strony z nadszarpni�t� reputacj� i c� uczyni�, aby j� poprawi�? Pierwszego dnia pozwoli� na strzelanie i rozpust� w Lubiczu i zmy�li�, �e do niej nie nale�a�, bo nale�a�; potem pozwala� ka�dego dnia. Dalej: �o�nierze skrzywdzili mieszczan, a on tej krzywdy dope�ni�. Gorzej! Rzuci� si� na prezydium<a l:href="#fn152" type="note">[152]</a> poniewieskie, pobi� ludzi, pu�ci� go�ych oficer�w na �niegi� Uczyni� mu proces � przegra. Ska�� go na utrat� maj�tku, czci, mo�e i gard�a. A przecie nie b�dzie m�g� jak dawniej, zebrawszy parti� zbrojnej ho�oty, drwi� sobie z praw, bo zamierza si� o�eni�, osi��� w Wodoktach, s�u�y� nie na w�asn� r�k�, ale w kompucie; tam prawo go znajdzie i dosi�gnie. Pr�cz tego, cho�by mu usz�o bezkarnie, jest co� szpetnego w tych post�pkach, jest co� niegodnego rycerza. Mo�e swawola da si� za�agodzi�, ale pami�� jej zostanie i w sercach ludzkich, i w jego w�asnym sumieniu, i w sercu Ole�ki� Tu, gdy wspomnia�, �e ona jednak nie odepchn�a go jeszcze, �e wyje�d�aj�c, czyta� w jej oczach przebaczenie, wyda�a mu si� tak dobr� jak anieli niebiescy. I ot! Bra�a go ochota wr�ci� nie jutro, ale zaraz, wr�ci� co ko� wyskoczy i pa�� jej do n�g, i prosi� o zapomnienie, i ca�owa� te s�odkie oczy, kt�re �zami zrosi�y dzi� jego twarz.</p><p>Chcia�o mu si� samemu rykn�� p�aczem i czu�, �e tak mi�uje t� dziewczyn�, jak nigdy w �yciu nikogo nie mi�owa�. �Na Pann� Naj�wi�tsz�! � my�la� w duszy � uczyni�, co ona zechce; opatrz� kompan�w suto i wyprawi� na kraj �wiata, bo prawda jest, �e oni mnie do z�ego podniecaj�.�</p><p>Tu przysz�o mu do g�owy, �e przybywszy do Lubicza, zastanie ich najpewniej pijanych albo z dziewcz�tami, i chwyci�a go taka z�o��, �e chcia�o mu si� szabl� uderzy� na kogokolwiek, cho�by na tych �o�nierzy, kt�rych prowadzi�, i siec ich bez mi�osierdzia.</p><p>� Dam ja im! � mrucza�, targaj�c w�s. � Jeszcze mnie takim nie widzieli, jak zobacz��</p><p>Tu zacz�� konia z szale�stwa ostrogami b�� i za tr�zl�<a l:href="#fn153" type="note">[153]</a> targa� i szarpa�, a� rumak rozhuka� si�, a Soroka, widz�c to, mrucza� do �o�nierzy:</p><p>� Rotmistrz si� zbiesi�<a l:href="#fn154" type="note">[154]</a>. Nie daj B�g mu pod r�k� wpa��</p><p>Jako� pan Andrzej biesi� si� rzeczywi�cie. Naok� by� wielki spok�j. Ksi�yc �wieci� pogodnie, niebo iskrzy�o si� tysi�cami gwiazd, najmniejszy wiatr nie porusza� ga��zi na drzewach � jeno w sercu rycerza wrza�a burza. Droga do Lubicza wyda�a mu si� tak d�uga jak nigdy. Jaka� nieznana dot�d trwoga zacz�a na� nadlatywa� z mroku, z g��bin le�nych i z p�l zalanych zielonawym �wiat�em ksi�yca. Wreszcie zm�czenie ogarn�o pana Andrzeja, gdy� zreszt�, co prawda, ca�� zesz�� noc sp�dzi� w Upicie na pijatyce i hulance. Ale chcia� trud trudem zabi�, otrz�sn�� si� z niepokoju szybk� jazd�, zwr�ci� si� wi�c do �o�nierzy i zakomenderowa�:</p><p>� W konie!�</p><p>Pomkn�� jak strza�a, a za nim ca�y oddzia�. I w tych lasach, i na pustych polach lecieli jak �w orszak piekielny rycerzy krzy�ackich, o kt�rych lud powiada na �mudzi, �e czasami w�r�d jasnych nocy miesi�cznych zjawiaj� si� i p�dz� przez powietrze, zwiastuj�c wojn� i kl�ski nadzwyczajne. T�tent lecia� przed nimi i za nimi; z koni zacz�a para bucha� i dopiero gdy �niegiem pokryte dachy lubickie ukaza�y si� na zawrocie, zwolnili biegu.</p><p>Ko�owr�t zastali otwarty szeroko. Kmicica zdziwi�o, �e gdy podw�rzec zaroi� si� lud�mi i ko�mi, nikt nie wyszed� zobaczy� ani spyta�, co s� za jedni. Spodziewa� si� zasta� okna b�yszcz�ce od �wiate�, us�ysze� g�os Uhlikowego czekanika, skrzypk�w albo weso�e okrzyki biesiady; tymczasem w dw�ch tylko oknach izby jadalnej migota�o niepewne �wiate�ko, zreszt� by�o ciemno, cicho, g�ucho. Wachmistrz Soroka zeskoczy� pierwszy z konia, by podtrzyma� strzemi� rotmistrzowi.</p><p>� I�� spa�! � rzek� Kmicic. � Kto si� zmie�ci w czeladnej, niech �pi w czeladnej, a inni w stajniach. Konie wstawi� do ob�r, stod� i przynie�� im siana z odryny<a l:href="#fn155" type="note">[155]</a>.</p><p>� S�ucham! � odpowiedzia� wachmistrz.</p><p>Kmicic zlaz� z konia. Drzwi od sieni by�y otwarte na rozcie�, a sie� wyzi�biona.</p><p>� Hej tam, jest tam kto? � wo�a� Kmicic.</p><p>Nikt si� nie ozwa�.</p><p>� Hej tam! � powt�rzy� g�o�niej.</p><p>Milczenie.</p><p>� Popili si� � mrukn�� pan Andrzej.</p><p>I ogarn�a go taka w�ciek�o��, �e pocz�� z�bami zgrzyta�. Jad�c, wstrz�sa� si� z gniewu na my�l, �e zastanie pijatyk� i rozpust�, teraz ta cisza dra�ni�a go jeszcze bardziej.</p><p>Wszed� do izby jadalnej. Na ogromnym stole pali� si� kaganek �ojowy czerwonym, dymi�cym �wiat�em. P�d powietrza, kt�re wpad�o z sieni, chwia� p�omieniem tak, i� przez chwil� nie m�g� pan Andrzej nic dojrze�. Dopiero gdy migotanie uspokoi�o si�, dojrza� szereg postaci le��cych r�wno pod �cian�.</p><p>� Popili si� na umor czy co? � mrukn�� niespokojnie.</p><p>Nast�pnie zbli�y� si� niecierpliwie do pierwszej postaci z brzegu. Twarzy jej nie m�g� widzie�, bo by�a pogr��ona w cieniu, ale po bia�ym sk�rzanym pasie i po bia�ej pochwie na czekanik pozna� pana Uhlika i pocz�� go tr�ca� bez ceremonii nog�.</p><p>� Wstawajcie, tacy synowie! Wstawajcie!�</p><p>Ale pan Uhlik le�a� nieruchomy, z r�koma opad�ymi bezw�adnie po bokach cia�a, a za nim le�eli inni; �aden nie ziewn��, nie drgn��, nie przebudzi� si�, nie mrukn��. W tej�e chwili pan Kmicic spostrzeg�, �e wszyscy le�� na wznak, w jednakowej pozycji i jakie� straszne przeczucie chwyci�o go za serce.</p><p>Poskoczywszy do sto�u, porwa� dr��c� r�k� kaganek i przysun�� go ku twarzom le��cych.</p><p>W�osy powsta�y mu na g�owie, tak straszny widok uderzy� jego oczy� Uhlika wy��cznie m�g� pozna� po bia�ym pasie, bo twarz i g�owa przedstawia�y jedn� bezkszta�tn� mas�, krwaw�, ohydn�, bez oczu, nosa i ust � tylko w�sy ogromne stercza�y z tej okropnej ka�u�y. Pan Kmicic �wieci� dalej� Drugi z kolei le�a� Zend z wyszczerzonymi z�bami i wysz�ymi na wierzch oczyma, w kt�rych zeszkli�o si� przed�miertne przera�enie. Trzeci z kolei, Ranicki, oczy mia� przymkni�te, a po ca�ej twarzy c�tki bia�e, krwawe i ciemne. Pan Kmicic �wieci� dalej� Czwarty le�a� pan Kokosi�ski, najmilszy Kmicicowi ze wszystkich towarzysz�w, bo dawny s�siad bliski. Ten zdawa� si� spa� spokojnie, jeno z boku, w szyi wida� mu by�o du�� ran�, zapewne sztychem<a l:href="#fn156" type="note">[156]</a> zadan�. Pi�ty z kolei le�a� olbrzymi pan Kulwiec-Hippocentaurus z �upanem<a l:href="#fn157" type="note">[157]</a> podartym na piersiach i posiekan� g�stymi razami twarz�. Pan Kmicic przybli�a� kaganek do ka�dej twarzy, a gdy wreszcie sz�stemu, Rekuciowi, w oczy za�wieci�, zda�o mu si�, �e powieki nieszcz�snego zadrga�y troch� od blasku.</p><p>Wi�c postawi� na ziemi kaganek i zacz�� wstrz�sa� z lekka rannym.</p><p>� Reku�, Reku�! � wo�a� � to ja, Kmicic!�</p><p>Za powiekami pocz�a drga� i twarz, oczy i usta otwiera�y si� i zamyka�y na przemian.</p><p>� To ja! � rzek� Kmicic.</p><p>Oczy Rekucia otwar�y si� na chwil� zupe�nie � pozna� twarz przyjaciela i j�kn�� z cicha:</p><p>� J�dru�!� ksi�dza!�</p><p>� Kto was pobi�?! � krzycza� Kmicic, chwytaj�c si� za w�osy.</p><p>� Bu-try-my� � ozwa� si� g�os tak cichy, �e ledwie dos�yszalny.</p><p>Po czym Reku� wypr�y� si�, zesztywnia�, otwarte oczy stan�y mu w s�up � i skona�.</p><p>Kmicic poszed� w milczeniu do sto�u, postawi� na nim kaganek � sam siad� na krze�le i pocz�� r�koma wodzi� po twarzy jak cz�owiek, kt�ry ze snu si� zbudziwszy, sam nie wie, czy ju� si� rozbudzi�, czy widzi jeszcze senne obrazy przed oczyma.</p><p>Nast�pnie zn�w spojrza� na le��ce w mroku cia�a. Zimny pot wyst�pi� mu na czo�o, w�osy zje�y�y si� na g�owie i nagle krzykn�� tak strasznie, �e a� szyby zadrga�y w oknach:</p><p>� Bywaj, kto �yw! Bywaj!</p><p>�o�nierze, kt�rzy roztasowywali si� w czeladnej, pos�yszeli �w krzyk i p�dem wpadli do izby. Kmicic ukaza� im r�k� na le��ce pod �cian� trupy.</p><p>� Pobici! Pobici! � powtarza� chrapliwym g�osem.</p><p>Oni rzucili si� patrze�; niekt�rzy nadbiegli z �uczywem i pocz�li w oczy �wieci� nieboszczykom. Po pierwszej chwili zdumienia wszcz�� si� gwar i zamieszanie. Przylecieli i ci, kt�rzy ju� si� byli pok�adli w stajniach i oborach. Dom ca�y zaja�nia� �wiat�em, zaroi� si� lud�mi, a w�r�d tego zam�tu, nawo�ywa�, pyta� jedni tylko pobici le�eli pod �cian� r�wno i cicho, oboj�tni na wszystko i � przeciw swej naturze � spokojni. Dusze z nich wysz�y, a cia� nie mog�y rozbudzi� ani surmy<a l:href="#fn158" type="note">[158]</a> do bitwy, ani brz�k kielich�w do uczty.</p><p>Tymczasem w gwarze �o�nierskim coraz bardziej przemaga�y okrzyki gro�by i w�ciek�o�ci. Kmicic, kt�ry dot�d by� jakby nieprzytomny, zerwa� si� nagle i zakrzykn��:</p><p>� Na ko�!�</p><p>Ruszy�o si�, co �y�o, ku drzwiom. Nie up�yn�o i p� godziny, ju� stu przesz�o je�d�c�w lecia�o na z�amanie karku po szerokiej, �nie�nej drodze, a na ich czele lecia� pan Andrzej, jakby go z�y duch op�ta�, bez czapki, z go�� szabl� w r�ku. W ciszy nocnej rozlega�y si� dzikie okrzyki:</p><p>� Bij! Morduj!�</p><p>Ksi�yc dosi�gn�� w�a�nie najwy�szej wysoko�ci w swej drodze niebieskiej, gdy nagle blask jego pocz�� si� miesza� i zlewa� z r�owym �wiat�em wychodz�cym jakby spod ziemi; stopniowo niebo czerwienia�o coraz bardziej, rzek�by�, od zorzy wstaj�cej, a� wreszcie krwawa czerwona �una obla�a ca�� okolic�. Jedno morze ognia szala�o nad olbrzymim za�ciankiem Butrym�w, a dziki �o�nierz Kmicicowy, w�r�d dymu, po�ogi i skier buchaj�cych s�upami do g�ry, mordowa� w pie� przera�on� i o�lep�� z trwogi ludno��</p><p>Zerwali si� ze snu mieszka�cy pobliskich za�ciank�w. Wi�ksze i mniejsze gromady Go�ciewicz�w Dymnych, Stakjan�w, Gasztowt�w i Domaszewicz�w zbiera�y si� na drogach, przed domami i pogl�daj�c w stron� po�aru, podawa�y sobie z ust do ust trwo�liwe wie�ci: �Chyba nieprzyjaciel wtargn�� i pali Butrym�w� To niezwyczajny po�ar!�</p><p>Huk rusznic dochodz�cy od czasu do czasu z oddali potwierdza� te przypuszczenia.</p><p>� P�jd�my na pomoc! � wo�ali �mielsi. � Nie dajmy braciom gin��</p><p>A gdy tak m�wili starsi, ju� m�odsi, kt�rzy dla om�ot�w zimowych nie poszli do Rosie�, siadali na ko�. W Krakinowie i w Upicie pocz�to bi� w dzwony po ko�cio�ach.</p><p>W Wodoktach ciche pukanie do drzwi zbudzi�o pann� Aleksandr�.</p><p>� Ole�ko! Wstawaj! � wo�a�a panna Franciszka Kulwiec�wna.</p><p>� Niech ciotuchna wejdzie! � Co tam si� dzieje?</p><p>� Wo�montowicze si� pal�!</p><p>� W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego!</p><p>� Strza�y a� tu s�ycha�, tam bitwa! Bo�e, zmi�uj si� nad nami!</p><p>Ole�ka krzykn�a strasznie, po czym wyskoczy�a z ��ka i pocz�a spiesznie szaty narzuca�. Cia�o jej dygota�o jak we febrze. Ona jedna domy�li�a si� od razu, co to za nieprzyjaciel napad� nieszcz�snych Butrym�w.</p><p>Po chwili wpad�y rozbudzone niewiasty z ca�ego domu z p�aczem i szlochaniem. Ole�ka rzuci�a si� na kolana przed obrazem, one posz�y za jej przyk�adem i wszystkie pocz�y odmawia� g�o�no litani� za konaj�cych.</p><p>By�y zaledwie w po�owie, gdy gwa�towne ko�atanie wstrz�sn�o drzwiami od sieni. Niewiasty zerwa�y si� na r�wne nogi, okrzyk trwogi wyrwa� si� im z piersi:</p><p>� Nie otwiera�! Nie otwiera�!</p><p>Ko�atanie ozwa�o si� z podw�jn� si��, rzek�by�: drzwi wyskocz� z zawias. Tymczasem mi�dzy zgromadzone niewiasty wpad� pacholik Kostek.</p><p>� Panienka! � wo�a� � jaki� cz�ek stuka; otwiera� czy nie?</p><p>� Sam-li jest?</p><p>� Sam.</p><p>� Id�, otw�rz!</p><p>Pacho�ek skoczy�, ona za�, chwyciwszy �wiec�, przesz�a do izby jadalnej, za ni� panna Franciszka i wszystkie prz�dki.</p><p>Zaledwie zdo�a�a postawi� �wiec� na stole, gdy w sieni da� si� s�ysze� szcz�k �elaznej zawory, skrzypienie otwieranych drzwi i przed oczyma niewiast ukaza� si� pan Kmicic, straszny, czarny od dymu, krwawy, zadyszany i z ob��kaniem w oczach.</p><p>� Ko� mi pod lasem pad�! � krzykn��. � �cigaj� mnie!�</p><p>Panna Aleksandra utkwi�a we� oczy:</p><p>� Wa�� spali�e� Wo�montowicze?</p><p>� Ja!� Ja!�</p><p>Chcia� co� dalej m�wi�, gdy wtem od strony drogi i lasu doszed� odg�os okrzyk�w i t�tent koni, kt�ry zbli�a� si� z nadzwyczajn� szybko�ci�.</p><p>� Diabli po m� dusz�!� Dobrze! � krzykn�� jakby w gor�czce Kmicic.</p><p>Panna Aleksandra w tej�e chwili zwr�ci�a si� do prz�dek:</p><p>� Je�li b�d� pyta�, powiedzie�, �e nie masz tu nikogo, a teraz do czeladnej i ze �wiat�em tu przyj��!�</p><p>Po czym do Kmicica:</p><p>� Wa�� tam! � rzek�a, ukazuj�c na przyleg�� izb�.</p><p>I prawie przemoc� wepchn�wszy go przez otwarte drzwi, zamkn�a je natychmiast.</p><p>Tymczasem zbrojni ludzie zape�nili podw�rzec i w mgnieniu oka Butrymi, Go�ciewicze, Domaszewicze i inni wpadli do domu. Ujrzawszy pann�, wstrzymali si� w izbie jadalnej � ona za�, stoj�c ze �wiec� w r�ku, zamyka�a sob� drog� do dalszych drzwi.</p><p>� Ludzie! Co si� dzieje? Czego tu chcecie? � pyta�a, nie mru��c oczu przed gro�nymi spojrzeniami i z�owrogim blaskiem go�ych szabel.</p><p>� Kmicic spali� Wo�montowicze! � krzykn�a ch�rem szlachta. � Pomordowa� m��w, niewiasty, dzieci! Kmicic to uczyni�!�</p><p>� My ludzi jego wybili! � rozleg� si� g�os Butryma J�zwy. � A teraz jego g�owy chcemy!�</p><p>� Jego g�owy! Krwi! Rozsieka� zb�jc�!</p><p>� Go�cie go! � zawo�a�a panna. � Czeg� tu stoicie? Go�cie!</p><p>� Zali nie tu si� schroni�? My konia pod lasem znale�li�</p><p>� Nie tu! Dom by� zawarty! Szukajcie w stajniach i oborach.</p><p>� W las uszed�! � zawo�a� jaki� szlachcic. � Hej�e, panowie bracia!</p><p>� Milcze�! � hukn�� pot�nym g�osem J�zwa Butrym. Po czym zbli�y� si� do panny.</p><p>� Panno! � rzek�. � Nie ukrywaj go!� To cz�ek przekl�ty!</p><p>Ole�ka podnios�a obie r�ce nad g�ow�.</p><p>� Przeklinam go wraz z wami!�</p><p>� Amen! � krzykn�a szlachta. � Do zabudowa� i w las! Odnajdziem go! Haj�e na zb�ja!</p><p>� Haj�e! Haj�e!</p><p>Szcz�k szabel i st�panie rozleg�o si� na nowo. Szlachta wypad�a przed ganek i siada�a co pr�dzej na ko�. Cz�� jej szuka�a jeszcze czas jaki� w zabudowaniach, w stajniach, oborach, w odrynie � potem g�osy pocz�y si� oddala� w stron� lasu.</p><p>Panna Aleksandra nas�uchiwa�a, dop�ki zupe�nie nie znik�y, po czym zapuka�a gor�czkowo do drzwi komnaty, w kt�rej ukry�a pana Andrzeja.</p><p>� Nie ma ju� nikogo! Wychod� wa��!</p><p>Pan Kmicic wytoczy� si� z izby jak pijany.</p><p>� Ole�ka!� � zacz��.</p><p>Ona wstrz�sn�a rozpuszczonymi w�osami, kt�re pokrywa�y niby p�aszczem jej plecy.</p><p>� Nie chc� ci� widzie�, zna�! Bierz konia i uchod� st�d!�</p><p>� Ole�ka! � j�kn�� Kmicic, wyci�gaj�c r�ce.</p><p>� Krew na wa�pana r�ku jako na Kainowym! � krzykn�a, odskakuj�c jakby na widok w�a. � Precz, na wieki!�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� VI</p></title><p>Dzie� wsta� blady i o�wieci� kup� gruz�w w Wo�montowiczach, zgliszcza dom�w, zabudowa� gospodarskich, popalone lub poci�te mieczami trupy ludzkie i ko�skie. W popio�ach, w�r�d dogasaj�cych w�gli, gromadki wyblad�ych ludzi szuka�y cia� nieboszczyk�w lub ostatk�w mienia. By� to dzie� �a�o�ci i kl�ski dla ca�ej Laudy. Rojna szlachta odnios�a wprawdzie zwyci�stwo nad oddzia�em Kmicica, ale ci�kie i krwawe.Pr�cz Butrym�w, kt�rych pad�o najwi�cej, nie by�o za�cianka, w kt�rym by wdowy nie op�akiwa�y m��w, rodzice syn�w lub dzieci ojc�w. Tym trudniej przysz�o lauda�skim pokona� napastnik�w, �e co najt�si m�owie byli nieobecni, jeno starcy lub m�odzie�cy w zaraniu m�odo�ci brali udzia� w walce. Jednak�e z Kmicicowych ludzi nie ocala� �aden. Jedni dali gard�a w Wo�montowiczach, broni�c si� tak zaciekle, i� ranni jeszcze walczyli, innych wy�owiono nast�pnego dnia po lasach i wybito bez lito�ci. Sam Kmicic jak w wod� wpad�. Gubiono si� w przypuszczeniach, co si� z nim sta�o? Niekt�rzy twierdzili, �e si� zasiek� w Lubiczu, ale zaraz okaza�o si� to nieprawd�; wi�c przypuszczano, �e si� dosta� do puszczy Zielonki, a stamt�d do Rogowskiej, gdzie chyba jedni Domaszewicze mogli go wy�ledzi�. Wielu twierdzi�o te�, �e do Chowa�skiego zbiegnie i nieprzyjaci� naprowadzi, ale by�y to co najmniej obawy przedwczesne.</p><p>Tymczasem niedobitki Butrym�w poci�gn�y do Wodokt�w i stan�y tam jakby obozem. Dom pe�en by� niewiast i dzieci. Co si� nie zmie�ci�o, posz�o do Mitrun�w, kt�re panna Aleksandra ca�e pogorzelcom odda�a. Pr�cz tego oko�o stu zbrojnych ludzi, kt�rzy si� zmieniali kolejno, stan�o w Wodoktach dla obrony; spodziewano si� bowiem, �e pan Kmicic nie da za wygran� i lada dzie� o pann� zbrojno mo�e si� pokusi�. Przys�a�y i znaczniejsze w okolicy domy, jako Schyllingowie, So��ohuby i inni, kozaczk�w nadwornych i hajduk�w. Wodokty wygl�da�y jakby miasto spodziewaj�ce si� obl�enia. A za� mi�dzy zbrojnymi lud�mi, mi�dzy szlacht�, mi�dzy gromadami niewiast chodzi�a �a�obna panna Aleksandra, blada, bolesna, s�uchaj�c ludzkiego p�aczu i ludzkich przekle�stw na pana Kmicica, kt�re jakby mieczami przeszywa�y jej serce, bo przecie� ona by�a po�redni� przyczyn� wszelkich nieszcz��. Dla niej to przyby� w te okolice �w m�� szalony, kt�ry zburzy� ich spok�j i krwaw� pami�� po sobie zostawi�, prawa podepta�, ludzi pobi�, wsie jak bisurmanin<a l:href="#fn159" type="note">[159]</a> nawiedzi� ogniem i mieczem. A� dziw by�o, �e jeden cz�owiek m�g� tyle z�ego w tak kr�tkim przeci�gu czasu uczyni� i to cz�owiek ani z�y zupe�nie, ani zupe�nie zepsuty. Je�li kto, to panna Aleksandra, kt�ra najbli�ej go pozna�a, wiedzia�a o tym najlepiej. By�a ca�a przepa�� mi�dzy samym panem Kmicicem a jego uczynkami. Ale w�a�nie dlatego, jaki� b�l sprawia�a pannie Aleksandrze my�l, �e ten cz�owiek, kt�rego pokocha�a ca�ym pierwszym impetem m�odego serca, m�g� by� inny; �e mia� w sobie takie przymioty, kt�re mog�y go uczyni� wzorem rycerza, kawalera, s�siada; �e m�g� zyska� zamiast wzgardy � podziw i mi�o�� ludzk�, zamiast przekle�stw � b�ogos�awie�stwa.</p><p>Wi�c chwilami zdawa�o si� pannie, �e to jakie� nieszcz�cie, jaka� si�a wielka a nieczysta popchn�a go do tych wszystkich gwa�t�w, kt�re spe�ni�, a w�wczas chwyta� j� �al prawdziwie niezmierzony nad tym nieszcz�nikiem i niewygas�a mi�o�� nurtowa�a na nowo w sercu, podsycana �wie�ym wspomnieniem jego postaci rycerskiej, s��w, zakl��, kochania.</p><p>Tymczasem sto protest�w oblatowano<a l:href="#fn160" type="note">[160]</a> przeciw niemu w grodzie, sto proces�w mu grozi�o, a pan starosta Hlebowicz wys�a� pacho�k�w do chwytania przest�pcy.</p><p>Prawo musia�o go pot�pi�.</p><p>Jednak�e od wyrok�w do ich wykonania by�o jeszcze daleko, bo bez�ad wzrasta� coraz bardziej w Rzeczypospolitej. Wojna straszliwa zawis�a nad krajem i zbli�a�a si� krwawymi krokami ku �mudzi. Pot�ny Radziwi�� bir�a�ski, kt�ry sam jeden m�g� prawo zbrojn� r�k� poprze�, zbyt by� sprawami publicznymi zaj�ty, a jeszcze bardziej pogr��ony w wielkich zamys�ach tycz�cych domu w�asnego, kt�ry chcia� wynie�� nad wszystkie inne w kraju, cho�by kosztem dobra publicznego. Inni te� magnaci wi�cej o sobie ni� o Rzeczypospolitej my�leli. P�ka�y ju� bowiem od czas�w wojny kozackiej wszystkie spojenia w pot�nej budowie tej Rzeczypospolitej.</p><p>Kraj ludny, bogaty, pe�en dzielnego rycerstwa stawa� si� �upem postronnych, a natomiast samowola i swawola podnosi�y coraz bardziej g�ow� i mog�y ur�ga� prawu � byle si�� czu�y za sob�.</p><p>Uci�nieni przeciw uciskaj�cym najlepsz� i niemal jedyn� we w�asnych szablach mogli znale�� obron�; wi�c te� i Lauda ca�a, protestuj�c si� przeciw Kmicicowi w grodach, d�ugo jeszcze nie zsiada�a z konia, gotowa przemoc przemoc� odeprze�.</p><p>Ale up�yn�� miesi�c, a o Kmicicu nie by�o wie�ci. Ludzie j�li l�ej oddycha�. Mo�niejsza szlachta odwo�a�a zbrojn� czelad�, kt�r� na stra�e do Wodokt�w by�a wys�a�a. Drobniejszej braci t�skno by�o do rob�t i wczas�w po za�ciankach, wi�c tak�e pocz�li si� z wolna rozje�d�a�. A gdy wojenne humory uspokaja�y si� w miar�, jak czas p�yn��, coraz wi�ksza przychodzi�a owej ubogiej szlachcie ochota prawem nieobecnego n�ka� i w trybuna�ach swoich krzywd dochodzi�. Bo cho� samego Kmicica nie mog�y wyroki dosi�gn��, pozosta� przecie Lubicz, wielka i pi�kna maj�tno��, gotowa za poniesione szkody nagroda i zap�ata. Ochot� do proces�w podtrzymywa�a przy tym w lauda�skiej braci bardzo gorliwie panna Aleksandra. Dwakro� zje�d�ali si� do niej na narady starsi lauda�scy, a ona w owych naradach nie tylko bra�a udzia�, ale przewodniczy�a im, zadziwiaj�c wszystkich zgo�a nie niewie�cim umys�em i s�dem tak trafnym, i� m�g� jej go niejeden palestrant<a l:href="#fn161" type="note">[161]</a> pozazdro�ci�. Chcieli tedy starsi lauda�scy Lubicz zbrojno zaj�� i Butrymom go odda�, ale �panienka� odradzi�a stanowczo.</p><p>� Nie p�a�cie gwa�tem za gwa�t � m�wi�a � bo i wasza sprawa z�a b�dzie; niechaj ca�a niewinno�� stanie po waszej stronie. On, cz�owiek mo�ny i skoligacony, znajdzie i w trybuna�ach poplecznik�w, a gdy najmniejszy poz�r dacie, mo�ecie now� krzywd� ponie��. Niech�e wasza racja b�dzie tak jasna, aby ka�dy s�d, cho�by z braci jego z�o�ony, nie m�g� inaczej, jeno na wasz� stron� przys�dzi�. M�wcie Butrymom, by ani statk�w, ani byd�a nie brali i ca�kiem Lubicz w spokoju zostawili. Co im potrzeba, to im z Mitrun�w dam, gdzie wi�cej jest wszelkiego dobra, ni� kiedykolwiek by�o w Wo�montowiczach. A je�liby pan Kmicic na powr�t si� tu zjawi�, niech�e i jego zostawi� w spokoju, p�ki wyrok�w nie b�dzie, ani niech na jego zdrowie nie godz�. Pomnijcie, �e p�ty tylko, p�ki on �yw, macie na kim krzywd waszych poszukiwa�.</p><p>Tak m�wi�a m�dra panna ze statecznym umys�em, a oni s�awili jej m�dro��, nie zwa�aj�c, �e odw�oka mo�e wyj�� tak�e i na korzy�� pana Andrzeja, a przynajmniej, �e mu �ycie zabezpiecza. Mo�e te� i chcia�a Ole�ka to �ycie niefortunne przed nag�� przygod� zabezpieczy�? Ale szlachta us�ucha�a jej, bo przywyk�a z dawnych, przedawnych czas�w wszystko, co wychodzi z ust billewiczowskich, za ewangeli� uwa�a�; i Lubicz pozosta� nietkni�ty � i pan Andrzej, gdyby si� by� zjawi�, m�g�by by� do czasu spokojnie w Lubiczu osi���</p><p>Lecz on si� nie zjawi�. Natomiast w p�tora miesi�ca p�niej przyszed� do panienki pos�aniec z listem, jaki� obcy cz�owiek, nikomu nieznany. List by� od Kmicica, pisany w nast�puj�ce s�owa:</p><p>�Sercem ukochana, najdro�sza, nieod�a�owana Ole�ko! Wszelkiemu to jest przyrodzone stworzeniu, a zw�aszcza cz�owiekowi, cho�by i najlichszemu, �e za krzywdy swoje m�ci� si� musi, a kto by mu co z�ego uczyni�, tedy on mu tym samym rad p�aci. A �e ja wyci��em t� hard� szlacht�, to B�g widzi, i� nie sta�o si� to z �adnego okrucie�stwa, ale dlatego, �e towarzysz�w moich � wbrew prawom boskim i ludzkim � bez uwagi na ich m�odo�� i wysokie urodzenie tak nielito�ciw� �mierci� pomordowali, jaka by ich nigdzie, nawet u Kozak�w lub Tatar�w, spotka� nie mog�a. Nie b�d� te� zaprzecza�, �e i gniew mnie prawie nadludzki opanowa�, ale kt� b�dzie si� dziwi� gniewowi, kt�ry w krwi przyjacielskiej rozlanej pocz�tek bierze? Duchy to �p. Kokosi�skiego, Ranickiego, Uhlika, Rekucia, Kulwieca i Zenda, w kwiecie wieku i s�awy niewinnie posieczonych, uzbroi�y rami� moje wtedy w�a�nie, gdym � �wiadcz� si� Bogiem! � o zgodzie jeno i przyja�ni ze wszystk� szlacht� lauda�sk� zamy�la�, chc�c �ywot m�j cale odmieni�, wedle s�odkich rad twoich. S�uchaj�c skarg przeciw mnie, nie odrzucaj i mojej obrony i os�d� sprawiedliwie. �al mnie teraz tych ludzi w za�cianku, bo mo�e i niewinnym si� dosta�o, ale �o�nierz, mszcz�c si� krwi bratniej, niewinnych od winnych odr�ni� nie umie i nikogo nie respektuje. Bogdajby si� to nie sta�o, co mi w twoich oczach zaszkodzi� mog�o. Za cudze grzechy i winy, za gniew sprawiedliwy najci�sza dla mnie pokuta, bo straciwszy ciebie, w desperacji sypiam i w desperacji si� budz�, nie mog�c ciebie ani kochania zapomnie�. Niech�e mnie nieszcz�snego trybuna�y os�dz�, niech sejmy wyroki potwierdz�, niech w�o�� mnie do tr�by, do infamii, niech ziemia rozst�pi si� mi pod nogami � wszystko znios�, wszystko przecierpi�, jeno ty, na Boga, nie wyrzucaj mnie z serca. Uczyni� wszystko, co zechc�, oddam Lubicz, oddam po ewakuacji nieprzyjacielskiej i maj�tno�ci orsza�skie; mam ruble zdobyczne w lasach zakopane, i te niech bior�, byle� mi rzek�a, �e mi wiary dotrzymasz, jako ci dziad nieboszczyk z tamtego �wiata nakazuje. Ocali�a� mi �ycie, ocal�e i dusz� moj�, daj krzywdy nagrodzi�, pozw�l �ywot na lepsze odmieni�, bo ju� to widz�, �e gdy ty mnie opu�cisz, to mnie Pan B�g opu�ci i desperacja popchnie mnie do gorszych jeszcze uczynk�w��</p><p>Ile tam g�os�w litosnych podnios�o si� w duszy Ole�ki na obron� pana Andrzeja, kt� zgadnie, kt� wypisa� potrafi! Mi�o�� jako nasionko le�ne z wiatrem szybko leci, ale gdy drzewem w sercu wyro�nie, to chyba razem z sercem wyrwa� j� mo�na. Billewicz�wna by�a z tych, co sercem uczciwym mocno kochaj�, wi�c �zami obla�a ten list Kmicic�w. Ale nie mog�a przecie za pierwszym s�owem o wszystkim zapomnie�, wszystko przebaczy�. Skrucha Kmicica by�a zapewne szczer�, ale dusza pozosta�a dzik� i natura niepohamowana pewno nie zmieni�a si� tak przez owe wypadki, aby o przysz�o�ci mo�na by�o my�le� bez trwogi. Nie s��w, ale uczynk�w trzeba by�o na przysz�o�� ze strony pana Andrzeja. Zreszt� jak�e to mog�a powiedzie� cz�owiekowi, kt�ry okrwawi� ca�� okolic�, kt�rego imienia nikt po obu brzegach Laudy nie wymawia� bez przekle�stwa: �Przybywaj, za trupy, po�og�, krew i �zy ludzkie oddaj� ci sw� mi�o�� i swoj� r�k�.�</p><p>Wi�c odpisa�a mu inaczej:</p><p>�Jakom wa�panu rzek�a, �e nie chc� ci� zna� i widzie�, tak wytrwam w tym, cho�by mi si� serce mia�o rozedrze�. Krzywd takich, jakie tu wa�pan ludziom wyrz�dzi�e�, nie p�aci si� ni maj�tno�ci�, ni pieni�dzmi, bo umar�ych wskrzesi� nie mo�na. Nie maj�tno�� te� wa�pan utraci�e�, ale s�aw�. Niech�e ci ta szlachta, kt�r�� popali� i pomordowa�, przebaczy, to ci i ja przebacz�; niech ona ci� przyjmie, to i ja przyjm�; niech ona pierwsza za tob� si� wstawi, tedy jej or�downictwa wys�ucham. A jako si� to nigdy sta� nie mo�e, tak i wa�pan szukaj gdzie indziej szcz�cia, najpierwej za� boskiego, nie ludzkiego, przebaczenia, bo ci boskie potrzebniejsze��</p><p>Panna Aleksandra pola�a �zami ka�de s�owo listu, potem przypiecz�towa�a go billewiczowskim sygnetem i sama wynios�a go pos�a�cowi.</p><p>� Sk�d jeste�? � pyta�a, obrzucaj�c wzrokiem t� dziwaczn� posta� p� ch�opa, p� s�ugi.</p><p>� Z lasu, panoczka.</p><p>� A gdzie tw�j pan?</p><p>� Tego mnie nie wolno powiedzie� Ale on st�d daleko; ja pi�� dni jecha� i szkap� zmordowa�.</p><p>� Masz talara! � rzek�a Ole�ka. � A tw�j pan nie w chorobie?</p><p>� Zdrowy on junak jak tur.</p><p>� A nie w g�odzie? Nie w ub�stwie?</p><p>� On bogaty pan.</p><p>� Id� z Bogiem.</p><p>� K�aniam do n�g.</p><p>� Powiedz panu� czekaj� powiedz panu� niech go B�g wspomaga�</p><p>Ch�op odszed� � i znowu zacz�y p�yn�� dnie, tygodnie bez wie�ci o Kmicicu; przychodzi�y za to publiczne, jedna od drugiej nieszcz�liwsze. Wojska Chowa�skiego coraz szerzej zalewa�y Rzeczpospolit�. Nie licz�c ziem ukrainnych, w samym Wielkim Ksi�stwie wojew�dztwa: po�ockie, smole�skie, witebskie, m�cis�awskie, mi�skie i nowogrodzkie, by�y zaj�te; jeno cz�� wile�skiego, brzesko-litewskie, trockie i starostwo �mudzkie oddycha�y jeszcze woln� piersi�, ale i te z dnia na dzie� spodziewa�y si� go�ci.</p><p>Na ostatni, wida�, szczebel niemocy zesz�a Rzeczpospolita, gdy nie mog�a da� oporu tym w�a�nie si�om, kt�re lekcewa�ono a� dot�d i z kt�rymi zawsze rozprawiano si� zwyci�sko. Prawda, �e si�y te wspomaga� nieugaszony i odradzaj�cy si� ci�gle bunt Chmielnickiego, prawdziwa hydra stug�owa<a l:href="#fn162" type="note">[162]</a>; pomimo jednak buntu, pomimo wyczerpania si� w poprzednich wojnach i staty�ci, i wojownicy ur�czali, �e samo tylko Wielkie Ksi�stwo mog�o i by�o w stanie nie tylko nap�r odeprze�, ale jeszcze chor�gwie swe zwyci�sko poza w�asne granice przenie��. Na nieszcz�cie, niezgoda wewn�trzna stawa�a owej mo�no�ci na przeszkodzie, parali�uj�c usi�owania tych nawet obywateli, kt�rzy �ycie i mienie w ofierze nie�� byli gotowi.</p><p>Tymczasem w ziemiach jeszcze nie zaj�tych chroni�y si� tysi�ce zbieg�w, tak ze szlachty, jak ludu prostego. Miasta, miasteczka i wsie na �mudzi pe�ne by�y ludzi przywiedzionych kl�skami wojny do n�dzy i rozpaczy. Miejscowa ludno�� nie mog�a ani pomie�ci� wszystkich, ani da� im dostatecznego po�ywienia � wi�c nieraz marli z g�odu, mianowicie ludzie niskiego stanu; nieraz przemoc� brali to, czego im odmawiano, st�d zamieszki, bitwy i rozboje stawa�y si� coraz cz�stsze.</p><p>Zima by�a nadzwyczajna w swej surowo�ci. Przyszed� wreszcie kwiecie�, a �niegi le�a�y grubo nie tylko w lasach, ale i na polach. Gdy zesz�oroczne zapasy wyczerpa�y si�, a nowych jeszcze nie by�o, pocz�� grasowa� g��d, brat wojny, i rozpo�ciera� swe panowanie coraz szerzej. Wyjechawszy z domu, nietrudno by�o spotka� trupy ludzkie le��ce po polach, przy drogach, skostnia�e, ogryzione przez wilki, kt�re rozmno�ywszy si� nadzwyczajnie, ca�ymi stadami podchodzi�y pod wsie i za�cianki. Wycie ich miesza�o si� z wo�aniem ludzkim o lito��; po lasach bowiem, po polach i tu� ko�o wsi licznych po�yskiwa�y nocami ogniska, przy kt�rych n�dzarze rozgrzewali przemarz�e cz�onki, a gdy kto przeje�d�a�, tedy biegli za nim, prosz�c o grosz, o chleb, o mi�osierdzie, j�cz�c, przeklinaj�c i gro��c zarazem. Strach zabobonny zdj�� umys�y ludzkie. Wielu m�wi�o, �e te wojny tak niepomy�lne i te nieszcz�cia dot�d niebywa�e do imienia kr�lewskiego s� przywi�zane. T�umaczono ch�tnie, �e litery: J. C. R., wybite na pieni��kach, znacz� nie tylko <emphasis>Joannes Casimirus Rex</emphasis><a l:href="#fn163" type="note">[163]</a>, ale i <emphasis>Initium Calamitatis Regni</emphasis><a l:href="#fn164" type="note">[164]</a>. A je�li w prowincjach jeszcze przez wojn� niezaj�tych powstawa� taki przestrach i bez�ad, �atwo si� domy�li�, co dzia�o si� w tych, kt�re ju� depta�a ognista stopa wojny. Ca�a Rzeczpospolita by�a rozprz�ona, targana przez partie, chora i w gor�czce, jak cz�owiek przed �mierci�. Przepowiadano tak�e nowe wojny zewn�trzne i domowe. Jako� powod�w nie brak�o. R�ne pot�ne w Rzeczypospolitej domy ogarni�te wichrem niezgody pogl�da�y na si� jakby nieprzyjacielskie pa�stwa, a za nimi ca�e ziemie i powiaty tworzy�y przeciwne obozy. Tak w�a�nie by�o na Litwie, gdzie wa�� sroga mi�dzy Januszem Radziwi��em, hetmanem wielkim, a Gosiewskim, hetmanem polnym, a zarazem podskarbim Wielkiego Ksi�stwa Litewskiego, prawie w otwart� zmieni�a si� wojn�. Po stronie podskarbiego stan�li mo�ni Sapiehowie, kt�rym od dawna by�a sol� w oku pot�ga radziwi��owskiego domu. Tych stronnicy ci�kimi zaiste wielkiego hetmana obarczali zarzutami: i� pragn�c tylko s�awy dla siebie, wojsko pod Szk�owem wytraci� i kraj na �up wyda�; �e wi�cej ni� szcz�cia Rzeczypospolitej po��da� dla swego domu prawa zasiadania w sejmach cesarstwa niemieckiego; �e nawet o udzielnej koronie zamy�la�, �e katolik�w prze�ladowa��</p><p>I przychodzi�o nieraz ju� do bitew mi�dzy partyzantami<a l:href="#fn165" type="note">[165]</a> stron obu, niby bez wiedzy patron�w, patronowie za� s�ali na si� skargi do Warszawy, wa�� ich odbija�a si� i na sejmach � na miejscu za� rozprz�ga�a swawol� i zapewnia�a bezkarno��, bo taki Kmicic pewny m�g� by� opieki jednego z tych potentat�w, skoro by po jego stronie przeciw drugiemu stan��.</p><p>A tymczasem nieprzyjaciel szed� naprz�d, gdzieniegdzie si� tylko o zamki odbijaj�c, zreszt� swobodnie i bez oporu.</p><p>W takich okoliczno�ciach wszyscy w lauda�skiej stronie musieli �y� w czujno�ci i pod broni�, zw�aszcza �e hetman�w nie by�o w pobli�u, obaj bowiem ucierali si� z wojskami nieprzyjacielskimi, niewiele wprawdzie wsk�ra� mog�c, ale przynajmniej podjazdami je szarpi�c i przyst�p do wolnych jeszcze wojew�dztw tamuj�c. Osobno i Pawe� Sapieha odp�r dawa� i s�aw� zyskiwa�. Janusz Radziwi��, wojownik ws�awiony, kt�rego imi� samo a� do szk�owskiej przegranej gro�ne by�o nieprzyjacielowi, odni�s� nawet kilka znaczniejszych korzy�ci. Gosiewski to bi� si�, to uk�adami pr�bowa� nap�r wstrzymywa�; obaj wodzowie �ci�gali wojska z le� zimowych i sk�d mogli, wiedz�c, �e z wiosn� wojna rozgorzeje na nowo. Ale wojsk by�o ma�o, skarb pusty, a pospolite ruszenie z wojew�dztw ju� zaj�tych �ci�ga� si� nie mog�o, bo je nieprzyjaciel hamowa�. �Trzeba by�o o tym przed szk�owsk� potrzeb� pomy�le� � m�wili gosiewszczycy � teraz za p�no.� I istotnie by�o za p�no. Koronne wojska przyj�� z pomoc� nie mog�y, bo wszystkie by�y na Ukrainie i w ci�kiej pracy przeciw Chmielnickiemu, Szeremetowi i Buturlinowi.</p><p>Wie�ci tylko o walkach bohaterskich, dochodz�ce z Ukrainy, o miastach zdobytych, o pochodach niebywa�ych krzepi�y nieco upad�e serca i do obrony zach�ca�y. Brzmia�y te� g�o�n� s�aw� imiona hetman�w koronnych, a obok nich imi� pana Stefana Czarnieckiego coraz si� cz�ciej na ustach ludzkich zjawia�o, ale s�awa za wojska ani za pomoc starczy� nie mog�a, wi�c hetmani litewscy ust�powali z wolna, nie przestaj�c k��ci� si� ze sob� po drodze.</p><p>Wreszcie Radziwi�� stan�� na �mudzi. Wraz z nim powr�ci� chwilowy spok�j w stronie lauda�skiej. Jeno kalwini, o�mieleni blisko�ci� swego naczelnika, podnosili po miastach g�owy, krzywdy czyni�c i na ko�cio�y napadaj�c, ale za to przyw�dcy rozmaitych watah wolentarskich<a l:href="#fn166" type="note">[166]</a> i partyj nie wiadomo czyich, kt�rzy pod barw� Radziwi��a, Gosiewskiego lub Sapieh�w kraj niszczyli, pokryli si� w lasy, rozpu�cili swych �otrzyk�w � i ludzie spokojni l�ej odetchn�li.</p><p>A poniewa� od zw�tpienia �atwe jest przej�cie do nadziei, wi�c z nag�a lepszy duch zapanowa� na Laudzie. Panna Aleksandra siedzia�a spokojnie w Wodoktach. Pan Wo�odyjowski, kt�ry wci�� mieszka� w Pacunelach, a teraz w�a�nie z wolna do zdrowia powraca� pocz��, rozpuszcza� wie�ci, �e kr�l na wiosn� przyjdzie z zaci�nymi chor�gwiami, po czym wnet ca�a wojna inny obr�t we�mie. Pokrzepiona szlachta pocz�a wychodzi� z p�ugami w pola. �niegi te� potaja�y i na brzezinie ukaza�y si� pierwsze p�dy. Lauda rozla�a szeroko. Pogodniejsze niebo ja�nia�o nad okolic�. Lepszy duch wst�powa� w ludzi.</p><p>Wtem zaszed� wypadek, kt�ry zn�w zam�ci� lauda�sk� cisz�, r�ce oderwa� od lemiesz�w<a l:href="#fn167" type="note">[167]</a> i nie pozwoli� szablom pokry� si� rdz� czerwon�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� VII</p></title><p>Pan Wo�odyjowski, s�awny i stary �o�nierz, cho� cz�owiek m�ody, siedzia�, jako si� rzek�o, w Pacunelach u Pakosza Gasztowta, patriarchy pacunelskiego, kt�ren mia� reputacj� najbogatszego szlachcica mi�dzy wszystk� drobn� braci� lauda�sk�. Jako� trzy c�rki, kt�re by�y za Butrymami, wyposa�y� hojnie dobrym srebrem, dawszy ka�dej po talar�w sto pr�cz inwentarzy i wyprawy tak pi�knej, �e i niejedna szlachcianka familiantka<a l:href="#fn168" type="note">[168]</a> lepszej nie mia�a. Inne trzy c�rki by�y w domu pannami i te pilnowa�y pana Wo�odyjowskiego, kt�remu r�ka to przychodzi�a do zdrowia, to martwia�a znowu, gdy zdarzy�y si� s�oty na �wiecie. Wszyscy lauda�scy zajmowali si� wielce t� r�k�, bo j� widzieli przy robocie pod Szk�owem i Sepielowem i og�lne by�o mniemanie, �e lepszej trudno by�o znale�� na ca�ej Litwie. Otaczano te� m�odego pu�kownika we wszystkich okolicach czci� nadzwyczajn�. Gasztowtowie, Domaszewicze, Go�ciewicze i Stakjanowie, a za nimi inni dosy�ali wiernie do Pacunel�w ryby, grzyby i zwierzyn�, i siano dla koni, i smo�� do ka�amaszek<a l:href="#fn169" type="note">[169]</a>, aby rycerzowi i jego czeladzi na niczym nie zbywa�o. Ilekro� czu� si� s�abszym, je�dzili na wy�cigi po cyrulika<a l:href="#fn170" type="note">[170]</a> do Poniewie�a � s�owem, wszyscy przesadzali si� w us�ugach.</p><p>Panu Wo�odyjowskiemu tak te� by�o dobrze, �e cho� w Kiejdanch<a l:href="#fn171" type="note">[171]</a> m�g� mie� i wygody lepsze, i medyka s�awnego na zawo�anie, przecie w Pacunelach siedzia�, a stary Gasztowt rad go podejmowa� i prawie prochy przed nim zdmuchiwa�, bo podnosi�o to nadzwyczajnie jego znaczenie w ca�ej Laudzie, i� tak znamienitego ma go�cia, kt�ren by i samemu Radziwi��owi honoru m�g� przymno�y�.</p><p>Po pobiciu i wyp�dzeniu Kmicica posz�a rozmi�owana w panu Wo�odyjowskim szlachta po rozum do g�owy i uczyni�a projekt o�enienia go z pann� Aleksandr�. �Co b�dziem dla niej m�a po �wiecie szuka�! � m�wili starzy na umy�lnej sesji, na kt�rej on� spraw� roztrz�sano. � Gdy tamten zdrajca bezecnymi uczynkami tak si� splami�, i� je�li jest �yw, katu oddany by� powinien, tedy i panna musia�a go ju� z serca wyrzuci�, bo tak by�o i w testamencie, w osobnej klauzuli przewidziane. Niech�e pan Wo�odyjowski si� z ni� �eni. Jako opiekunowie mo�em na to pozwoli�, a tak i ona zacnego kawalera, i my s�siada i wodza dostaniem.�</p><p>Gdy zdanie to jednog�o�nie zawotowane zosta�o, pojechali starsi naprz�d do pana Wo�odyjowskiego, kt�ren niewiele my�l�c na wszystko si� zgodzi�, a potem do �panienki�, kt�ra jeszcze mniej my�l�c, stanowczo si� sprzeciwi�a. �Lubiczem � rzek�a � jeden tylko nieboszczyk mia� prawo rozrz�dza� i maj�tno�� nie pr�dzej mo�e by� panu Kmicicowi odj�ta, a� s�dy na utrat� gard�a go ska��, a co si� tyczy mego zam��p�j�cia, nawet o tym nie wspominajcie. Za du�o mam w sobie bole�ci, �ebym o czym� podobnym my�le� mog�a� Tamtego z serca wyrzuci�am, a tego, cho�by by� najgodniejszy, nie przywo�cie, bo wcale do niego nie wyjd�.�</p><p>Nie by�o co rzec na tak stanowcz� odmow� i szlachta wr�ci�a do dom�w wielce zmartwiona: mniej zmartwi� si� pan Wo�odyjowski, a najmniej m�ode Gasztowt�wny: Terka, Mary�ka i Zonia. Ros�e to by�y dziewcz�ta i rumiane, mia�y w�osy jak len, oczy jak niezabudki<a l:href="#fn172" type="note">[172]</a>, a plecy szerokie. Pacunelki w og�le s�yn�y z pi�kno�ci; gdy sz�y kup� do ko�cio�a, rzek�by�: kwiaty na ��ce! A te trzy by�y mi�dzy pacunelkami najpi�kniejsze; do tego stary Gasztowt i na edukacj� nie �a�owa�. Organista z Mitrun�w nauczy� je sztuki czytania, pie�ni ko�cielnych, a najstarsz� Terk� i gry na lutni. Maj�c dobre serca, tkliwie opiekowa�y si� panem Wo�odyjowskim, jedna staraj�c si� ubiec drug� w czujno�ci i staraniach. O Mary�ce m�wiono, �e zakochana w m�odym rycerzu; wszelako nie by�o w tej gadaninie ca�ej prawdy, gdy� wszystkie trzy, nie ona jedna, by�y na zab�j zakochane. On te� lubi� je bez miary, szczeg�lniej Mary�k� i Zoni�, bo Terka na zdradliwo�� m�sk� zbytnio mia�a zwyczaj narzeka�.</p><p>Nieraz, bywa�o, d�ugimi wieczorami zimowymi stary Gasztowt, podpiwszy krupniczkiem, spa� idzie, a one z panem Wo�odyjawskim si�d� wedle komina; nieufna Terka k�dziel prz�dzie, s�odka Marysia darciem kwapiu<a l:href="#fn173" type="note">[173]</a> si� zabawia, a Zonia nici z wrzecion na motki nawija. Lecz gdy pan Wo�odyjowski zacznie opowiada� o wojnach, kt�re przeby�, albo o dziwach, kt�re widzia� w r�nych magnackich dworach, to robota ustanie, dziewcz�ta w niego jak w t�cz� patrz� i coraz to kt�ra� wykrzyknie z podziwu: �Ach! Ja nie �yj� na �wiecie! Kochanie�cy� wy moi!� � a druga odpowie: �Ca�� noc oka nie zmru��!�</p><p>Pan Wo�odyjowski za�, w miar� jak do zdrowia przychodzi� i szabl� ju� chwilami zupe�nie swobodnie zacz�� w�ada�, coraz by� weselszy i coraz ch�tniej opowiada�. Pewnego tedy wieczora zasiedli jako zwykle po wieczerzy przed okapem, spod kt�rego ra�ne �wiat�o pada�o na ca�� ciemn� izb�, ale zrazu zacz�li si� przekomarza�. Chcia�y dziewcz�ta opowiadania, a pan Wo�odyjowski prosi� Terk�, �eby mu te� co� za�piewa�a przy lutni.</p><p>� Sam waszmo�� za�piewaj! � odpowiedzia�a, odpychaj�c instrument, kt�ry jej pan Wo�odyjowski podawa� � ja mam robota<a l:href="#fn174" type="note">[174]</a>. Bywaj�c po �wiecie, musia�e� si� r�nych pie�ni wyuczy�.</p><p>� Pewnie, �em si� wyuczy�. Ale ju� dzi� niech tak b�dzie: ja za�piewam naprz�d, a wa�panna po mnie. Robota nie przepadnie. �eby tak bia�og�owa jaka prosi�a, pewnie by� si� nie przeciwi�a, a m�czy�nie zawsze� oporna.</p><p>� Bo warto.</p><p>� Zali i mn� tak wa�panna pogardzasz?</p><p>� At, gdzie tam! �piewaj ju� wasza mo��.</p><p>Pan Wo�odyjowski zabrzd�ka� w lutni�, nastroi� pocieszn� min� i zaintonowa� fa�szywym g�osem:</p><cite><poem><stanza><v>Przyjecha�em w takie miejsce,</v><v>Gdzie mnie �adna panna niej-chce!�</v></stanza></poem></cite><p>� O, to niesprawiedliwie! � przerwa�a Marysia zarumieniwszy si� jak malina.</p><p>� To jest �o�nierska piosenka � rzek� pan Wo�odyjowski � kt�r��my �piewali na hibernach, chc�c, �eby si� jaka dobra dusza nad nami u�ali�a.</p><p>� Ja bym si� pierwsza u�ali�a.</p><p>� Dzi�kuj� wa�pannie. Kiedy tak, to nie mam po co d�u�ej �piewa� i lutni� w godniejsze r�ce oddaj�.</p><p>Terka tym razem nie odepchn�a instrumentu, bo j� poruszy�a pie�� pana Wo�odyjowskiego, w kt�rej istotnie by�o wi�cej chytro�ci ni� prawdy, wi�c uderzy�a zaraz w struny i z�o�ywszy buzi� �w ciupo�, pocz�a �piewa�:</p><cite><poem><stanza><v>Nie kod� do lasu czypa� bzu</v><v>I nie wierz k�opcu jako psu!</v><v>Bo ka�dy k�opiec ma w sobie jad,</v><v>Kiedy ci� kocha, powiedz mu: �at!�</v></stanza></poem></cite><p>Pan Wo�odyjowski tak si� rozweseli�, �e a� si� za boki uchwyci� z rado�ci i zakrzykn��:</p><p>� Wszyscy� to ch�opcy zdrajcy? A wojskowi, moja dobrodziko?</p><p>Panna Terka silniej zesznurowa�a buzi� i od�piewa�a z podw�jn� energi�:</p><cite><poem><stanza><v>Jeszcze gorsze psy, jeszcze gorsze psy!</v></stanza></poem></cite><p>� Nie uwa�aj, wasza mo��, na Terk�, ona zawsze taka! � rzek�a Marysia.</p><p>� Jak nie mam uwa�a� � rzecze pan Wo�odyjowski � gdy ca�emu stanowi wojskowemu tak szpetnie przym�wi�a, �e ze wstydu nie wiem, gdzie oczy podzia�.</p><p>� Wasza mo�� chcesz, �ebym �piewa�a, a potem sobie ze mnie dworujesz i wy�miewasz � odpowiedzia�a nad�sana Terka.</p><p>� Nie napadam ja na �piewanie, jeno na sens dla wojskowych okrutny � odpar� rycerz. � Co do �piewania, musz� przyzna�, �em i w Warszawie tak wybornych gorg�w nie s�ysza�. Wa�pann� tylko w pluderki<a l:href="#fn175" type="note">[175]</a> przybra�, a mog�aby� u �wi�tego Jana �piewa�, kt�ren ko�ci� jest katedralny i kr�lestwo maj� w nim sw�j ganeczek.</p><p>� A czemu� by to j� w pluderki trzeba ubiera�? � spyta�a najm�odsza Zonia zaciekawiona wzmiank� o Warszawie i o kr�lestwie.</p><p>� Bo tam w ch�rze bia�og�owy nie �piewaj�, jeno m�czy�ni i m�ode ch�opcy: jedni grubymi g�osami, jak �aden tur nie zaryczy; inni cienko, �e i na skrzypcach cieniej nie mo�na. S�ysza�em ich wielekro�, gdy�my z naszym wielkim i nieod�a�owanym wojewod� ruskim na elekcj� tera�niejszego pana naszego mi�o�ciwego przyjechali. Cuda to prawdziwe, a� dusza z cz�owieka ucieka! Si�a tam muzykant�w: jest Forster, s�awny subtelnymi gorgami, i Kapu�a, i D�an Batysta, i Elert, przedni do lutni, i Marek, i Milczewski grzecznie komponuj�cy. Ci wszyscy, kiedy to razem w ko�ciele hukn�, to jakoby� ch�ry serafi�skie na jawie s�ysza�.</p><p>� Ot, to i pewno! Jako �ywo! � rzek�a, sk�adaj�c r�ce, Marysia.</p><p>� A kr�la wasza mo�� cz�sto widywa�? � pyta�a Zonia.</p><p>� Tak z nim gada�em jak z wa�pann�. Po beresteckiej potrzebie za g�ow� mi� �cisn��. M�ny to pan i tak mi�o�ciwy, �e kto go raz ujrza�, musi go pokocha�.</p><p>� My go, i nie widziawszy, kochamy!� A koron� zali zawsze ma na g�owie?</p><p>� Za� by tam co dnia w koronie chadza�! �elaznej by na to trzeba g�owy. Korona sobie w ko�ciele wypoczywa, od czego i powaga jej ro�nie, a kr�l jegomo�� kapelusz czarny nosi, brylantami zdobiony, od kt�rych �wiat�o�� na ca�y zamek bije�</p><p>� Powiadaj�, �e zamek kr�lewski to nawet i od kiejda�skiego wspanialszy?</p><p>� Od kiejda�skiego? Fraszka przy nim kiejda�ski! Srogi to budynek, ca�y murowany, �e drzewa i nie upatrzysz. Naoko�o s� dwa rz�dy pokoj�w, jeden od drugiego zacniejszy. W nich to wa�panny ujrzycie rozmaite wojny i wiktorie, p�dzlem na �cianach wyobra�one, jako to: sprawy Zygmunta III i W�adys�awa; napatrzy� si� temu nie mo�na, bo wszystko jakoby �ywe; dziw, �e si� nie rusza i �e ci, co si� bij�, krzyku nie czyni�. Ale ju� tego nikt uda� nie potrafi, cho�by najlepszy malarz. Niekt�re za� komnaty ca�e od z�ota; krzes�a i �awy bisiorem<a l:href="#fn176" type="note">[176]</a> albo lam�<a l:href="#fn177" type="note">[177]</a> kryte, sto�y z marmuru i alabastru, a co sepet�w<a l:href="#fn178" type="note">[178]</a>, puzder<a l:href="#fn179" type="note">[179]</a>, zegar�w, w dzie� i w nocy czas pokazuj�cych, tego by na wo�owej sk�rze nie spisa�. Dopiero� kr�l z kr�low� po onych komnatach chodz� i dostatkiem si� ciesz�; a wieczorem maj� teatrum kwoli<a l:href="#fn180" type="note">[180]</a> wi�kszej jeszcze rozrywki�</p><p>� C� to takiego teatrum?</p><p>� Jak�eby to wa�pannom powiedzie� To jest takie miejsce, gdzie komedie graj� i skoki w�oskie misterne wyprawuj�. Komnata to tak wielka, jak niejeden ko�ci�, ca�a w zacne kolumny. Po jednej stronie siedz� ci, co chc� si� dziwowa�, a po drugiej stronie kunszty s� ustawione. Te podnosz� si� i schodz� na d�; inne �rubami w rozmaite obracaj� si� strony; raz okazuj� ciemno�� z chmurami, zn�w przyjemn� �wiat�o��; na wierzchu niebo ze s�o�cem albo z gwiazdami, spodem ujrzysz czasem piek�o okropne�</p><p>� O Jezu! � zawo�a�y pacunelki.</p><p>� �z diab�ami. Czasem morze niezmierne, na nim okr�ty i syreny. Jedne persony spuszczaj� si� z nieba, inne wychodz� z ziemi.</p><p>� Jeno bym piek�a widzie� nie chcia�a! � zakrzykn�a Zonia � i dziwno mi to, �e ludzie na tak okropny widok nie pouciekaj�.</p><p>� Nie tylko nie uciekaj�, ale jeszcze przyklepuj� od uciechy � odrzek� pan Wo�odyjowski � bo to wszystko udane, nie prawdziwe, i prze�egnawszy, nie znika. Nie masz w tym sprawy z�ego ducha, jeno ludzka przemy�lno��. Nawet i biskupi tam z kr�lestwem przychodz�, i rozmaici dygnitarze, kt�rzy potem razem z kr�lem przed spaniem do uczty siadaj�.</p><p>� Az rana i w dzie� co czyni�?</p><p>� To zale�y od humor�w. Rano wstawszy, �a�ni za�ywaj�. Jest tam taka komnata, w kt�rej nie masz pod�ogi, jeno cynowy d� jako srebro b�yszcz�cy, a w tym dole woda.</p><p>� Woda w komnacie� s�ysza�y�cie?</p><p>� Tak jest� i przybywa jej albo ubywa, wedle woli; mo�e te� by� ciep�a albo zgo�a zimna, bo tam s� rury z kuraskami, tak� i owak� nios�ce. Pokr�cisz wa�panna kuraskiem, a� tu si� leje, �e i p�ywa� mo�na w komnacie jako w jeziorze� �aden kr�l nie ma takiego zamku jak nasz pan mi�o�ciwy, to wiadoma rzecz, i pos�owie zagraniczni to� samo powiadaj�; �aden te� nad tak zacnym narodem nie panuje, bo cho� s� r�ne grzeczne nacje na �wiecie, przecie B�g nasz� szczeg�lnie w mi�osierdziu swoim przyozdobi�.</p><p>� Szcz�liwy nasz kr�l! � westchn�a Terka.</p><p>� Pewnie, �e by�by on szcz�liwy, gdyby nie sprawy publiczne, gdyby nie wojny niefortunne, kt�re Rzeczpospolit� gn�bi� za grzechy i niezgod� nasz�. Wszystko to na barkach kr�lewskich i wym�wki mu jeszcze za nasze winy na sejmach czyni�. A co on winien, �e go s�ucha� nie chc�?� Ci�kie czasy nadesz�y na ojczyzn� i tak ci�kie, jakich jeszcze nie bywa�o. Najlichszy nieprzyjaciel ju� nas lekcewa�y, nas, kt�rzy�my z cesarzem tureckim szcz�liwie do niedawna wojowali. Tak to B�g pych� karze. Chwa�a� Mu, �e mi ju� r�ka chodzi dobrze w zawiasiech� bo czas, wielki czas, za mi�� ojczyzn� si� upomnie� i w pole ruszy�. Grzech w takich terminach pr�nowa�.</p><p>� Jeno wa�pan o wyje�dzie nie wspominaj.</p><p>� Trudno ma by� inaczej. Dobrze mi tu mi�dzy wa�pannami, ale im mi lepiej, tym mi gorzej. Niech tam m�drzy na sejmach racje daj�, a �o�nierzowi t�skno w pole. P�ki �ycia, p�ty s�u�by. Po �mierci � B�g, kt�ry w serca patrzy, najlepiej takich nagrodzi, co nie dla promocji, ale z afektu dla ojczyzny s�u��� A podobno coraz mniej takich i dlatego przysz�a na nas czarna godzina.</p><p>Oczy Marysi pocz�y wilgotnie�, a� w ko�cu �zami wezbra�y, kt�re wyp�yn�y na rumiane jagody.</p><p>� Wa�pan p�jdziesz i zapomnisz, a my tu ju� chyba poschniemy. Kt� nas tu b�dzie broni� od napastnik�w?</p><p>� Pojad�, ale wdzi�czno�� zachowam. Rzadko tak uczciwych ludzi jak w Pacunelach!� Wa�panny zawsze si� tego Kmicica boicie?</p><p>� Pewnie, �e si� boimy. Dzieci nim tu matki strasz� jak wilko�akiem.</p><p>� Nie wr�ci on ju�, a cho�by i wr�ci�, nie b�dzie mia� ze sob� tych swawolnik�w, kt�rzy, miarkuj�c z tego, co ludzie m�wi�, gorsi byli od niego. Szkoda to nawet jest, �e tak dobry �o�nierz tak si� splami� i s�aw�, i maj�tno�� utraci�.</p><p>� I pann�.</p><p>� I pann�. Si�a o niej dobrego powiadaj�.</p><p>� Po ca�ych dniach ona, nieboga, teraz jeno p�acze i p�acze�</p><p>� Hm! � rzek� pan Wo�odyjowski � przecie nie po Kmicicu p�acze?</p><p>� Kto to wie! � rzek�a Marysia.</p><p>� To tym gorzej dla niej, bo on ju� nie wr�ci; pan hetman odes�a� cz�� lauda�skich do domu, to i si�y teraz s�. Bez s�du by�my go zaraz rozsiekali. Musi on o tym wiedzie�, �e lauda�scy wr�cili, i ani nosa nie poka�e.</p><p>� Maj� podobno nasi znowu ruszy� � rzek�a Terka � bo jeno na kr�tko dostali do domu pozwolenie.</p><p>� E! � rzecze pan Wo�odyjowski � hetman rozpu�ci� ich, bo pieni�dzy w skarbie nie masz. Desperacja prawdziwa! Gdy ludzie najpotrzebniejsi, to trzeba ich odsy�a� Ale ju� dobranoc wa�pannom, czas spa�. A niech si� tam kt�rej pan Kmicic z mieczem ognistym nie przy�ni�</p><p>To rzek�szy, pan Wo�odyjowski wsta� z �awy i zabiera� si� do odej�cia, ale zaledwie uczyni� krok ku alkierzowi, kiedy nagle uczyni� si� ha�as w sieni i g�os jaki� pocz�� krzycze� za drzwiami przera�liwie:</p><p>� Hej tam! na mi�osierdzie boskie! otw�rzcie pr�dzej, pr�dzej!�</p><p>Dziewcz�ta przerazi�y si� okropnie; pan Wo�odyjowski skoczy� po szabl� do alkierza, ale nie zdo�a� jeszcze z ni� wr�ci�, gdy Terka odsun�a i do izby wpad� nieznany cz�ek, kt�ry rzuci� si� do n�g rycerza.</p><p>� Ratunku, ja�nie pu�kowniku!� Panna porwana!�</p><p>� Jaka panna?</p><p>� W Wodoktach�</p><p>� Kmicic! � wykrzykn�� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Kmicic! � zawo�a�y dziewcz�ta.</p><p>� Kmicic! � powt�rzy� pos�aniec.</p><p>� Kto� ty jest? � pyta� pan Wo�odyjowski.</p><p>� W�odarz z Wodokt�w.</p><p>� My jego znamy! � rzek�a Terka. � On driakiew<a l:href="#fn181" type="note">[181]</a> dla waszej mo�ci wozi�.</p><p>Wtem zza pieca wylaz� rozespany stary Gasztowt, a we drzwiach ukaza�o si� dw�ch czeladnik�w pana Wo�odyjowskiego, kt�rych ha�as zwabi� do izby.</p><p>� Konie siod�a�! � krzykn�� pan Wo�odyjowski. � Jeden niech do Butrym�w rusza, drugi konia mnie podaje!</p><p>� U Butrym�w ja ju� by� � rzek� w�odarz � bo tam najbli�ej. Oni mnie do waszej mi�o�ci przys�ali.</p><p>� Kiedy panna porwana? � pyta� Wo�odyjowski.</p><p>� Dopiero co� Tam jeszcze czelad� r�n�� ja konia dopad�.</p><p>Stary Gasztowt przetar� oczy.</p><p>� Co? panna porwana?</p><p>� Tak jest� Kmicic j� porwa�! � rzek� pan Wo�odyjowski. � Jedziem z pomoc�!</p><p>To rzek�szy zwr�ci� si� do pos�a�ca:</p><p>� Ruszaj do Domaszewicz�w � rzek� � niech z rusznicami przybywaj�!</p><p>� Nu�e i wy, kozy! � krzykn�� nagle stary na c�rki. � Nu�e, kozy! rusza� na wie�, budzi� szlacht�, niech si� szabel imaj�! Pann� porwa� Kmicic� co?� Bo�e odpu��! zb�j, warcho�� co?</p><p>� P�jd�my i my budzi� � rzek� Wo�odyjowski � b�dzie pr�dzej. Chod� wasze! Konie, s�ysz�, ju� s�.</p><p>Jako� po chwili siedli na ko�, z nimi dw�ch czeladnik�w: Ogarek i Syru�. Wszyscy pu�cili si� drog� mi�dzy chatami za�cianku, bij�c we drzwi, w okna i krzycz�c wniebog�osy:</p><p>� Do szabel! do szabel! Panna w Wodoktach porwana! Kmicic w okolicy!�</p><p>S�ysz�c te wo�ania, jaki taki wypada� z chaty patrze�, co si� dzieje, a zrozumiawszy, o co rzecz idzie, poczyna� sam wrzeszcze�: �Kmicic w okolicy! Panna porwana!� � i tak wrzeszcz�c, rusza� na �eb na szyj� ku zabudowaniom konia kulbaczy� albo do chaty szabliska po �cianie w ciemno�ci maca�. Coraz wi�cej g�os�w powtarza�o: �Kmicic w okolicy!� � ruch czyni� si� w za�cianku, �wiat�a pocz�y b�yska�, rozleg� si� p�acz kobiet, szczekanie ps�w. Na koniec szlachta wysypa�a si� na drog�, po cz�ci konno, a w cz�ci pieszo. Nad gromad� g��w ludzkich po�yskiwa�y w cieniu szable, piki, rohatyny, a nawet i wid�y �elazne.</p><p>Pan Wo�odyjowski rzuci� okiem na oddzia�, wnet rozes�a� kilkunastu w r�ne strony, a sam z reszt� ruszy� naprz�d.</p><p>Jezdni szli na czele, piesi za nimi, i ci�gn�li ku Wo�montowiczom, by si� z Butrymami po��czy�. Godzina by�a dziesi�ta z wieczora, noc jasna, lubo ksi�yc jeszcze nie zeszed�. Ci ze szlachty, kt�rych �wie�o z wojny hetman wielki odes�a�, zaraz zwarli si� w szeregi; inni, mianowicie piesi, szli mniej sprawnie, czyni�c brz�k broni�, gaw�dz�c i ziewaj�c g�o�no, a chwilami kln�c wra�ego Kmicica, kt�ry ich s�odkiego wczasu pozbawi�; tak doszli a� pod Wo�montowicze, przed kt�rymi wysun�� si� ku nim zbrojny oddzia�.</p><p>� St�j! kto jedzie? � pocz�y wo�a� g�osy z owego oddzia�u.</p><p>� Gasztowtowie!</p><p>� My Butrymi, Domaszewicze ju� s�.</p><p>� Kto u was dowodzi? � pyta� pan Wo�odyjowski.</p><p>� J�zwa Beznogi, do us�ug pana pu�kownika.</p><p>� Macie wie�ci?</p><p>� Do Lubicza j� porwa�. Przeszli bagnami, by przez Wo�montowicze nie przechodzi�.</p><p>� Do Lubicza? � pyta� ze zdziwieniem pan Wo�odyjowski. � C� on si� tam my�li broni�? Przecie Lubicz nie forteca?</p><p>� W si��, wida�, ufa. Ludzi przy nim ze dwie�cie! Pewnie te� dostatki chce z Lubicza zabra�; wozy maj� ze sob� i koni lu�nych kup�. Musia� nie wiedzie� o powrocie naszym z wojska, bo �mia�o sobie poczyna.</p><p>� Dobra nasza! � rzek� pan Wo�odyjowski. � To nam si� nie wymknie. Strzelby ile u was?</p><p>� U nas, Butrym�w, sztuk ze trzydzie�ci, u Domaszewicz�w dwa razy tyle.</p><p>� Dobrze. Niech pi��dziesi�t ludzi ze strzelbami ruszy pod waszeci� broni� przepraw na bagnach � �ywo! Reszta p�jdzie ze mn�. O siekierach pami�ta�!</p><p>� Wedle rozkazu!</p><p>Uczyni� si� ruch; ma�y oddzia� ruszy� truchtem ku bagnom pod J�zw� Beznogim.</p><p>Tymczasem nadjecha�o kilkunastu Butrym�w rozes�anych poprzednio do innej szlachty.</p><p>� Go�ciewicz�w nie wida�? � pyta� pan Wo�odyjowski.</p><p>� A! to wasza mo�� pan pu�kownik!� Chwa�a Bogu! � zawo�ali nowo przybyli. � Go�ciewicze id� ju�� s�ycha� ich przez las. Wasza mo�� wie, �e do Lubicza j� porwa�?</p><p>� Wiem. Niedaleko z ni� zajedzie.</p><p>Rzeczywi�cie Kmicic nie obliczy� jednego niebezpiecze�stwa swej zuchwa�ej wyprawy; oto nie wiedzia�, �e znaczne si�y szlachty przyby�y w�a�nie do dom�w. S�dzi�, �e za�cianki s� puste, jak by�o za czas�w jego pierwszego pobytu w Lubiczu; tymczasem teraz, licz�c z Go�ciewiczami, bez Stakjan�w, kt�rzy, nie mogli przyby� na czas, pan Wo�odyjowski m�g� wyprowadzi� przeciw niemu oko�o trzystu szabel � i to ludzi przywyk�ych do boju i wy�wiczonych.</p><p>Jako� coraz wi�cej szlachty nadci�ga�o do Wo�montowicz. Przyszli wreszcie i Go�ciewicze, za kt�rymi si� dot�d ogl�dano. Pan Wo�odyjowski sprawi� oddzia� i a� mu serce ros�o na widok wprawy i �atwo�ci, z jak� stan�li w ordynku<a l:href="#fn182" type="note">[182]</a>. Na pierwszy rzut oka pozna� by�o mo�na, �e to �o�nierze, nie zwyczajna niesforna szlachta. Pan Wo�odyjowski ucieszy� si� jeszcze i dlatego, bo sobie pomy�la�, �e wkr�tce dalej j� poprowadzi.</p><p>Poszli tedy rysi� ku Lubiczowi owym borem, przez kt�ry Kmicic dawniej codziennie przelatywa�. By�o ju� dobrze po p�nocy. Ksi�yc wyp�yn�� wreszcie na niebo i o�wieci� las, drog� i ci�gn�cych wojownik�w, roz�ama� blade promienie na ostrzach pik, odbija� si� w szablach b�yszcz�cych. Szlachta gwarzy�a z cicha o nadzwyczajnym zdarzeniu, kt�re ich wyrwa�o z po�cieli.</p><p>� Chodzili tu rozmaici ludzie � m�wi� jeden z Domaszewicz�w. � My�leli�my, �e to zbiegowie, a to pewnie byli jego szpiegi.</p><p>� A jak�e. Co dzie� te� obce dziady zachodzi�y do Wodokt�w niby po ja�mu�n� � odrzek� drugi.</p><p>� A co to za �o�nierz przy Kmicicu?</p><p>� Czelad� z Wodokt�w m�wi�, �e Kozacy. Pewnie si� Kmicic z Chowa�skim albo z Zo�tare�k�<a l:href="#fn183" type="note">[183]</a> zw�cha�. Dot�d by� zb�jem, teraz zdrajca to ju� oczywisty.</p><p>� Jak�eby to on m�g� Kozak�w a� tu przyprowadzi�?</p><p>� Z tak wielk� watah� nie�atwo si� przemkn��. To� pierwsza lepsza nasza chor�giew by�aby go zatrzyma�a po drodze.</p><p>� Po pierwsze, m�g� lasami i��, a po drugie, ma�o� to pan�w z dworskimi Kozakami si� uwija? Kto ich tam odr�ni od nieprzyjaci�! Je�li ich pytano, to si� nadwornymi semenami<a l:href="#fn184" type="note">[184]</a> powiadali.</p><p>� B�dzie on si� broni� � m�wi� jeden z Go�ciewicz�w � bo cz�ek jest m�ny i rezolutny, ale nasz pu�kownik da sobie z nim rady.</p><p>� Butrymowie te� sobie zaprzysi�gli, �e cho�by mieli jeden na drugim pa��, ju� on im nie ujdzie st�d �ywy. Oni na niego najzawzi�tsi.</p><p>� Ba! a jak go usieczem, to na kim b�d� swoich krzywd dochodzi�? Lepiej by by�o �ywcem go pojma� i sprawiedliwo�ci odda�.</p><p>� Co tam teraz o s�dach my�li�, kiedy wszyscy g�owy potracili! Czy waszmo�ciom wiadomo, co ludzie m�wi�, �e i od Szwed�w mo�e przyj�� wojna?</p><p>� Niech�e B�g zachowa!� Moskiewska potencja i Chmielnicki! Szwed�w tylko brak, a ju� by ostatni termin na Rzeczpospolit� przyszed�.</p><p>Wtem pan Wo�odyjowski, jad�cy na przodzie, odwr�ci� si� i rzek�:</p><p>� Cicho tam, waszmo�ciowie!</p><p>Szlachta umilk�a, bo Lubicz ju� by�o wida�. Po kwadransie drogi przysun�li si� o nieca�� staj�<a l:href="#fn185" type="note">[185]</a> ode dworu. Wszystkie okna by�y o�wiecone; jasno�� bi�a a� na podw�rze, na kt�rym pe�no by�o zbrojnych ludzi i koni. Nigdzie �adnych stra�y, �adnych ostro�no�ci � widocznie pan Kmicic ufa� a� nadto swym si�om. Zbli�ywszy si� jeszcze wi�cej, pan Wo�odyjowski za jednym rzutem oka pozna� Kozak�w, z kt�rymi tyle si� nawojowa� jeszcze za �ycia wielkiego Jeremiego, a p�niej pod Radziwi��em, wi�c mrukn�� z cicha sam do siebie:</p><p>� Je�li to s� obcy Kozacy, to ten warcho� przebra� miar�!</p><p>I patrzy� dalej, zatrzymawszy ca�y oddzia�. Na podw�rzu krz�tanina by�a okrutna. Jedni Kozacy �wiecili pochodniami, inni biegali na wszystkie strony, wychodzili z domu i wchodzili na powr�t, wynosili rzeczy, pakowali tobo�y na wozy; inni wyprowadzali konie ze stajen, byd�o z ob�r; krzyki, nawo�ywania i rozkazy krzy�owa�y si� na wszystkie strony. Blask pochodni o�wieca� jakoby przeprowadzk� �wi�toja�sk� dzier�awcy do nowego maj�tku.</p><p>Krzysztof Domaszewicz, starszy mi�dzy Domaszewiczami, przysun�� si� do pana Wo�odyjowskiego.</p><p>� Wasza mo��! � rzek� � ca�y Lubicz chc� zapakowa� na wozy.</p><p>� Nie wywioz� � odpar� pan Wo�odyjowski � nie tylko Lubicza, ale i sk�ry w�asnej. Nie poznaj� jednak Kmicica, kt�ry jest �o�nierz do�wiadczony. Ani jednej stra�y!</p><p>� Bo pot�g� ma wielk�; widzi mi si�, b�dzie nad trzysta ludzi. �eby�my byli z wojska nie wr�cili, m�g�by w bia�y dzie� przej�� z wozami przez wszystkie za�cianki.</p><p>� Dobrze! � odrzek� pan Wo�odyjowski. � Wszak to do dworu ta jedna droga prowadzi?</p><p>� Ta jedna, bo z ty�u stawy i bagna.</p><p>� To dobrze� Z koni, waszmo�ciowie!</p><p>Pos�uszna rozkazowi szlachta wnet zeskoczy�a z kulbak; nast�pnie szeregi piesze zwar�y si� w d�ug� lini� i pocz�y otacza� dom wraz z zabudowaniami.</p><p>Pan Wo�odyjowski z g��wnym oddzia�em zbli�y� si� wprost do ko�owrotu.</p><p>� Czeka� komendy! � rzek� z cicha. � Nie strzela� przed rozkazem!</p><p>Kilkadziesi�t zaledwie krok�w dzieli�o szlacht� od ko�owrotu, gdy spostrze�ono ich wreszcie z podw�rca. Kilkunastu ludzi skoczy�o razem do p�ot�w i przechyli�o si� przez nie, pilnie wpatruj�c si� w ciemno��, a gro�ne g�osy wo�a� pocz�y:</p><p>� Hej, a szto za lude<a l:href="#fn186" type="note">[186]</a>?</p><p>� <emphasis>Alt</emphasis>! � zakrzykn�� pan Wo�odyjowski. � Ognia!</p><p>Wystrza�y ze wszystkich rusznic, jakie mia�a szlachta, hukn�y naraz; ale jeszcze echo ich nie odbi�o si� o zabudowania, gdy zn�w rozleg� si� g�os pana Wo�odyjowskiego:</p><p>� Biegiem!</p><p>� Bij, zabij! � odkrzykn�li lauda�scy rzucaj�c si� naprz�d jak potok.</p><p>Kozacy odpowiedzieli strza�ami, lecz nie mieli ju� czasu nabi� powt�rnie. Hurma szlachty przypad�a do ko�owrotu, kt�ry wnet run�� pod parciem zbrojnych m��w. Walka zawrza�a na podw�rzu, w�r�d woz�w, koni, tobo��w. Naprz�d szli murem pot�ni Butrymowie, najsro�si w r�cznym spotkaniu i najzacieklejsi przeciw panu Kmicicowi. Szli, jak stado ody�c�w idzie przez m�ode krze le�ne, �ami�c, depc�c, niwecz�c i tn�c zapami�tale; za nimi walili Domaszewicze i Go�ciewicze.</p><p>Kmicicowi bronili si� m�nie zza woz�w i pak; pocz�to te� strzela� ze wszystkich okien domu i z dachu, ale rzadko, bo pochodnie, zdeptane, zagas�y i trudno by�o swoich od nieprzyjaci� odr�ni�. Po chwili wyparto kozactwo z podw�rza ku domowi i stajniom; rozleg�y si� krzyki o lito��. Szlachta triumfowa�a.</p><p>Ale gdy zosta�a sama na podw�rzu, wnet o�ywi� si� ogie� z domu. Wszystkie okna zje�y�y si� rurami muszkiet�w i grad kul pocz�� sypa� si� na podw�rze. Najwi�ksza cz�� Kozak�w schroni�a si� do domu.</p><p>� Pod dw�r! do drzwi! � zawo�a� pan Wo�odyjowski.</p><p>Rzeczywi�cie, pod samymi �cianami strza�y szkodzi� nie mog�y ani z okien, ani z dachu. Po�o�enie jednak oblegaj�cych by�o trudne. O szturmie do okien niepodobna im by�o pomy�le�, bo tam przywita�by ich ogie� w same twarze; kaza� wi�c pan Wo�odyjowski drzwi r�ba�.</p><p>Ale i to nie sz�o �atwo, by�y to bowiem raczej wrzeci�dze ni� drzwi, zbudowane z d�bowych krzy�niak�w nabijanych raz przy razie olbrzymimi gwo�dziami, na kt�rych pot�nych �bach szczerbi�y si� siekiery, nie mog�c drzewa zachwyci�. Najsilniejsze ch�opy parli od czasu do czasu ramionami � i to pr�no! Drzwi mia�y z ty�u �elazne sztaby, a opr�cz tego podparto je od wewn�trz dr�gami. Butrymowie jednak r�bali z w�ciek�o�ci�. Do drzwi kuchennych i wiod�cych ze skarbczyka szturmowali Domaszewicze i Go�ciewicze.</p><p>Po godzinie pr�nych usi�owa� zmienili si� ludzie przy siekierach. Niekt�re krzy�niaki wypad�y, ale na ich miejsce ukaza�y si� rury muszkiet�w. Hukn�y zn�w strza�y. Dw�ch Butrym�w pad�o na ziemi� z przestrzelon� piersi�. Inni, zamiast si� zmiesza�, r�bali tym zacieklej.</p><p>Z rozkazu pana Wo�odyjowskiego pozatykano otwory k��bami uczynionymi z kapot. W tym�e czasie nowe okrzyki ozwa�y si� od strony drogi, to Stakjanowie przybywali na pomoc braci, a za nimi zbrojni ch�opi z Wodokt�w.</p><p>Przybycie tych nowych posi�k�w strwo�y�o widocznie obl�onych, bo wnet jaki� g�os pocz�� wo�a� gromko za drzwiami:</p><p>� St�j tam! Nie r�b! S�uchaj� St�j, do stu diab��w!� rozm�wmy si�.</p><p>Wo�odyjowski kaza� przerwa� robot� i spyta�:</p><p>� Kto m�wi?</p><p>� Chor��y orsza�ski, Kmicic! � brzmia�a odpowied�. � A z kim m�wi?</p><p>� Pu�kownik Micha� Jerzy Wo�odyjowski.</p><p>� Czo�em! � ozwa� si� g�os zza drzwi.</p><p>� Nie czas na powitania� Czego wa�� chcesz?</p><p>� Mnie by s�uszniej zapyta�: czego wa�� chcesz? Nie znasz mnie, ja ciebie� czemu mnie napadasz?</p><p>� Zdrajco! � zakrzykn�� pan Micha�. � Ze mn� s� ludzie lauda�scy, kt�rzy z wojny wr�cili, i ci maj� z tob� obrachunki za rozb�j i za krew niewinnie przelan�, i za t� pann�, kt�r�� teraz porwa�! A wiesz, co to jest raptus puellae<a l:href="#fn187" type="note">[187]</a>? Musisz tu gard�o da�!</p><p>Nasta�a chwila milczenia.</p><p>� Nie nazwa�by� mnie drugi raz zdrajc� � rzek� zn�w Kmicic � gdyby nie te drzwi, kt�re nas dziel�.</p><p>� To je otw�rz� tego ci nie broni�!</p><p>� Pierwej jeszcze niejeden kondel lauda�ski nogami si� nakryje. Nie we�miecie mnie �ywym!</p><p>� To ci� zdech�ego za �eb wywleczem. Wszystko nam jedno!</p><p>� S�uchaj wa�� dobrze i zakonotuj, co powiem. Je�li nas nie poniechacie, mam tu bary�k� prochu i loncik ju� tlej�cy; dom wysadz�, wszystkich, co tu s�, i siebie� tak mi dopom� B�g! Chod�cie mnie teraz bra�!</p><p>Tym razem nasta�a jeszcze d�u�sza chwila milczenia. Pan Wo�odyjowski szuka� na pr�no odpowiedzi. Szlachta pocz�a spogl�da� po sobie przera�ona. Tyle by�o dzikiej energii w s�owach Kmicica, �e w gro�b� uwierzyli wszyscy. Ca�e zwyci�stwo mog�o by� jedn� iskr� w proch rozwiane i Billewicz�wna stracona na wieki.</p><p>� Dla Boga! � mrukn�� kt�ry� z Butrym�w � to szalony cz�ek! On to got�w uczyni�.</p><p>Nagle panu Wo�odyjowskiemu przysz�a szcz�liwa, jak mu si� zdawa�o, my�l do g�owy.</p><p>� Jest inny spos�b! � zakrzykn��. � Wychod� ze mn�, zdrajco, na szable! Po�o�ysz mnie, to odjedziesz wolno!</p><p>Przez jaki� czas nie by�o odpowiedzi. Serca lauda�skich bi�y niespokojnie.</p><p>� Na szable? � spyta� wreszcie Kmicic. � Mo�e to by�!</p><p>� Je�li� tch�rz nie oblatuje, to i b�dzie!</p><p>� Parol kawalerski, �e odjad� wolno?</p><p>� Parol�</p><p>� Nie mo�e by�! � krzykn�o kilka g�os�w mi�dzy Butrymami.</p><p>� Cicho wa�ciowie, do stu diab��w! � hukn�� pan Wo�odyjowski. � A nie, to niech siebie i was prochem wysadza.</p><p>Butrymowie zamilkli, po chwili jeden z nich rzek�:</p><p>� B�dzie tak, jak wasza mo�� chce�</p><p>� A c� tam? � pyta� szydersko Kmicic. � Szaraczki si� zgadzaj�?</p><p>� I zaprzysi�gn� na mieczach, je�eli wa�� chcesz.</p><p>� Niech przysi�gaj�!</p><p>� Kup� tu, waszmo�ciowie, kup�! � wo�a� pan Wo�odyjowski na szlacht� stoj�c� pod �cianami i otaczaj�c� ca�y dom.</p><p>Po chwili wszyscy zebrali si� pod g��wnymi drzwiami i wnet wie��, �e Kmicic chce si� prochami wysadzi�, roznios�a si� na wszystkie strony. Stali tedy jak w kamienie zmienieni ze zgrozy; tymczasem pan Wo�odyjowski podni�s� g�os i m�wi� w�r�d ciszy grobowej:</p><p>� Wszystkich tu obecnych waszmo�ci�w bior� na �wiadki, �em pana Kmicica, chor��ego orsza�skiego, wyzwa� na bitw� samowt�r<a l:href="#fn188" type="note">[188]</a> i to mu przyrzek�em, i� je�li mnie po�o�y, odjedzie wolno, nie doznaj�c w tym od waszmo�ci�w przeszkody, co mu na r�koje�ciach zaprzysi�c musicie na Boga Najwy�szego i �wi�ty Krzy��</p><p>� Poczekajcie jeno! � zawo�a� Kmicic � wolno ze wszystkimi lud�mi odjad� i pann� ze sob� zabior�.</p><p>� Panna tu zostanie � odpar� pan Wo�odyjowski � a ludzie w jasyr do szlachty p�jd�.</p><p>� Nie mo�e by�!</p><p>� To si� prochami wysadzaj! Ju� my jej od�a�owali, a co do ludzi, to si� ich spytaj, co wol��</p><p>Nasta�a zn�w cisza.</p><p>� Niech�e tak b�dzie � rzek� po chwili Kmicic. � Nie dzi� j� porw�, to za miesi�c. Nie skryjecie jej ni pod ziemi�! Przysi�gajcie!</p><p>� Przysi�gajcie! � powt�rzy� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Przysi�gamy na Boga Najwy�szego i �wi�ty Krzy�. Amen!</p><p>� No, wychod�, wychod� wa��! � rzek� pan Micha�.</p><p>� Pilno waszmo�ci na tamten �wiat?</p><p>� Dobrze, dobrze! jeno pr�dzej.</p><p>Sztaby �elazne, trzymaj�ce drzwi od wewn�trz, pocz�y szcz�ka�.</p><p>Pan Wo�odyjowski usun�� si� w ty�, a za nim szlachta, by miejsce uczyni�. Wnet drzwi otworzy�y si� i ukaza� si� w nich pan Andrzej, ros�y, smuk�y jak topola. Brzask ju� by� na �wiecie i pierwsze blade �wiate�ka dnia pad�y na jego twarz hard�, rycersk� a m�od�. Stan�wszy we drzwiach spojrza� �mia�o na czered� szlachty i rzek�:</p><p>� Zaufa�em waszmo�ciom� B�g wie, czym dobrze uczyni�, ale mniejsza z tym!� Kt�ry tu pan Wo�odyjowski?</p><p>Ma�y pu�kownik wysun�� si� naprz�d.</p><p>� Jam jest � odrzek�.</p><p>� Ho! nie na wielkoluda waszmo�� wygl�dasz � rzek� Kmicic, czyni�c przym�wk� do wzrostu rycerza. � Spodziewa�em si� zacniejsz� figur� znale��, cho� ci to musz� przyzna�, �e� wida� �o�nierz do�wiadczony.</p><p>� Nie mog� tego wa�ci przyzna�, bo� stra�y zaniedba�. Je�li� taki do szabli jak do komendy, to i nie b�d� mia� roboty.</p><p>� Gdzie staniemy? � spyta� �ywo Kmicic.</p><p>� Tu� podw�rzec r�wny jak st�.</p><p>� Zgoda! gotuj si� na �mier�!</p><p>� Taki� wa�� pewien?</p><p>� Wida�, �e� w Orsza�skiem nie bywa�, skoro o tym w�tpisz� Nie tylkom pewien, ale i �al mi wa�pana, bom o tobie jako o s�awnym �o�nierzu s�ysza�. Dlatego ostatni raz m�wi�: zaniechaj mnie! Nie znamy si� po co mamy sobie w drog� wchodzi�? Czemu na mnie nastajesz?� Dziewka testamentem mi przynale�y, jako i ta maj�tno��, i B�g widzi, swego tylko dochodz� Prawda jest, �em szlacht� w Wo�montowiczach wysiek�, ale niech�e B�g s�dzi, kto tu pierwej zosta� skrzywdzony. Swawolnicy byli moi oficyjerowie czy nie swawolnicy, mniejsza z tym, do�� �e tu nikomu z�a nie uczynili, a wybito ich do nogi jako ps�w w�ciek�ych za to, �e z dziewcz�tami w karczmie chcieli pota�czy�. Niech�e b�dzie krew za krew! Potem mi i �o�nierzy wysieczono. Na rany boskie zaprzysi�gn�, �em tu bez z�ych ch�ci w te strony przyjecha�, a jak�e mnie tu przyj�to?� Ale niech b�dzie krzywda za krzywd�. Jeszcze swego do�o��, szkody nagrodz� po s�siedzku. Lepiej wol� tak jak inaczej�</p><p>� A jacy� to ludzie z wa�panem teraz przyszli? Sk�d�e wzi��e� tych pomocnik�w? � pyta� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Sk�d wzi��em, to wzi��em. Nie przeciw ojczy�nie ich zaci�gn��em, ale by prywaty swojej dochodzi�.</p><p>� Taki� to?� Wi�c dla prywaty z nieprzyjacielem si� po��czy�e�? A czym�e mu za on� us�ug� zap�acisz, je�li nie zdrad�?� Nie, bratku, nie przeszkadza�bym ja ci uk�ada� si� z t� szlacht�, ale wezwa� nieprzyjaciela w pomoc � inna rzecz. Nie wykr�cisz si� sianem. Stawaj no teraz, stawaj, bo wiem, �e ci� tch�rz oblatuje, cho� si� za orsza�skiego mistrza podajesz.</p><p>� Chcia�e�! � rzek� Kmicic staj�c w pozycji.</p><p>Ale pan Wo�odyjowski nie spieszy� si� i nie wydobywaj�c jeszcze szabli, obejrza� si� naoko�o po niebie. �wita�o ju�. Na wschodzie pierwsza z�ota i b��kitna wst��ka rozci�gn�a si� �wietlistym pasmem, na podw�rzu jednak do�� by�o jeszcze ciemno, zw�aszcza za� przed domem mrok panowa� zupe�ny.</p><p>� Dobrze si� dzie� zaczyna � rzek� pan Wo�odyjowski � ale s�o�ce niepr�dko jeszcze wejdzie. Mo�e wa�� �yczysz, �eby nam po�wiecili?</p><p>� Wszystko mi jedno.</p><p>� Mo�ci panowie! � zawo�a� pan Wo�odyjowski zwracaj�c si� do szlachty � a skoczy� no po wiechetki i po �uczywo, b�dzie nam ja�niej w tym orsza�skim ta�cu.</p><p>Szlachta, kt�rej �artobliwy ton m�odego pu�kownika dziwnie dodawa� otuchy, kopn�a si� ra�nie ku kuchni; niekt�rzy pocz�li zbiera� podeptane w czasie bitwy pochodnie i po niejakim czasie blisko pi��dziesi�t czerwonych p�omieni zamigota�o w bladym mroku porannym. Pan Wo�odyjowski ukaza� je szabl� Kmicicowi.</p><p>� Patrz wa��, istny kondukt!</p><p>A Kmicic odpar� od razu:</p><p>� Pu�kownika chowaj�, to i pompa by� musi!</p><p>� Srogi smok z wa�ci!�</p><p>Tymczasem szlachta zatoczy�a w milczeniu kr�g naok� rycerzy; wszyscy podnie�li zapalone drzazgi w g�r�, za nimi umie�cili si� inni, ciekawi i niespokojni; w �rodku przeciwnicy mierzyli si� oczyma. Cisza uczyni�a si� okrutna, jeno w�gielki spalone obsuwa�y si� z szelestem na ziemi�. Pan Wo�odyjowski wes� by� jak szczygie� w pogodny ranek.</p><p>� Zaczynaj wa��! � rzek� Kmicic.</p><p>Pierwszy szcz�k ozwa� si� echem w sercach wszystkich patrz�cych; pan Wo�odyjowski przyci�� jakby z niechcenia, pan Kmicic odbi� i przyci�� z kolei, pan Wo�odyjowski zn�w odbi�. Suchy szcz�k stawa� si� coraz szybszy. Wszyscy dech wstrzymali. Kmicic atakowa� z furi�, pan Wo�odyjowski za� lew� r�k� w ty� za�o�y� i sta� spokojnie, niedbale czyni�c ruchy bardzo ma�e, prawie nieznaczne; zdawa�o si�, �e chcia� siebie tylko os�oni�, a zarazem oszcz�dzi� przeciwnika � czasem cofn�� si� o ma�y krok w ty�, czasem post�pi� naprz�d � widocznie bada� bieg�o�� Kmicica. Tamten rozgrzewa� si�, ten by� ch�odny jak mistrz pr�buj�cy ucznia i coraz spokojniejszy; wreszcie, ku wielkiemu zdumieniu szlachty, przem�wi�:</p><p>� Pogaw�dzimy � rzek� � nie b�dzie nam si� czas d�u�y�� Aha! to to orsza�ska metoda?� Wida�, tam sami musicie groch m��ci�, bo wa�pan machasz jak cepem� Okrutnie si� zmachasz. Zali� to naprawd� w Orsza�skiem najlepszy?� Ten cios jeno u pacho�k�w trybunalskich w modzie� Ten kurlandzki� dobrze si� nim od ps�w odp�dza�. Uwa�aj wa�pan na koniec szabli� Nie wyginaj tak d�oni, bo patrz, co si� stanie� Podnie�!�</p><p>Ostatnie s�owo wym�wi� pan Wo�odyjowski dobitnie, jednocze�nie zatoczy� p�kole, d�o� i szabl� poci�gn�� ku sobie i nim patrz�cy zrozumieli, co znaczy: �podnie�!� � ju� szabla Kmicica, jak wywleczona ig�a z nitki, furkn�a nad g�ow� pana Wo�odyjowskiego i upad�a mu za plecami; on za� rzek�:</p><p>� To si� nazywa: wy�uskiwa� szabl�.</p><p>Kmicic sta� blady, z ob��kanymi oczyma, chwiej�cy si�, zdumiony nie mniej od szlachty lauda�skiej; ma�y pu�kownik za� usun�� si� w bok i ukazawszy na le��c� na ziemi szerpentyn�<a l:href="#fn189" type="note">[189]</a> powt�rzy� po raz drugi:</p><p>� Podnie�!</p><p>Przez chwil� zdawa�o si�, �e Kmicic rzuci si� na niego z go�ymi r�koma� Ju�, ju� by� got�w do skoku, ju� pan Wo�odyjowski, przysun�wszy r�koje�� do piersi, nadstawi� ostrze, ale pan Kmicic rzuci� si� na szabl� i wpad� z ni� zn�w na straszliwego przeciwnika.</p><p>Szmery g�o�ne pocz�y si� zrywa� w kole patrz�cych i ko�o �cie�nia�o si� coraz bardziej, a za nim uformowa�o si� drugie, trzecie. Kozacy Kmicicowi wtykali g�owy mi�dzy ramiona szlachty, jakby ca�e �ycie w najlepszej z ni� �yli zgodzie. Mimowolne okrzyki wyrywa�y si� z ust widz�w; czasem rozlega� si� wybuch niepohamowanego, nerwowego �miechu, poznali wszyscy mistrza nad mistrzami.</p><p>Ten za� bawi� si� okrutnie, jak kot z mysz� � i pozornie coraz niedbalej robi� szabl�. Lew� r�k� wysun�� zza plec�w i wsun�� w kiesze� hajdawer�w<a l:href="#fn190" type="note">[190]</a>. Kmicic pieni� si�, rz�zi�, na koniec chrapliwe s�owa wysz�y mu z gardzieli przez zaci�ni�te usta:</p><p>� Ko�cz� wa��!� wstydu� oszcz�d�!�</p><p>� Dobrze! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>Da� si� s�ysze� �wist kr�tki, straszny, potem st�umiony krzyk� jednocze�nie Kmicic roz�o�y� r�ce, szabla wypad�a mu z nich na ziemi� i run�� twarz� do n�g pu�kownika�</p><p>� �yje! � rzek� Wo�odyjowski � nie pad� na wznak!</p><p>I zagi�wszy po�� Kmicicowego �upana, pocz�� ni� ociera� szabl�.</p><p>Zawrzas�a szlachta jednym g�osem, w tych za� krzykach brzmia�o coraz wyra�niej:</p><p>� Dobi� zdrajc� Dobi�!� Rozsieka�!</p><p>I kilku Butrym�w bieg�o z dobytymi szablami. Nagle sta�o si� co� dziwnego; oto, rzek�by�: ma�y pan Wo�odyjowski ur�s� w oczach � szabla najbli�szego Butryma wylecia�a mu z r�ki �ladem Kmicicowej, jakby j� wicher porwa� � pan Wo�odyjowski za� krzykn�� z iskrz�cymi oczyma:</p><p>� Wara!� wara!� Teraz on m�j, nie wasz!� Precz!�</p><p>Umilkli wszyscy, boj�c si� gniewu m�a, on za� rzek�:</p><p>� Nie potrzeba mi tu jatek!� Waszmo�ciowie, szlacht� b�d�c, powinni�cie rozumie� kawalerski obyczaj, aby rannego nie dobija�. Nieprzyjacielowi nawet tego si� nie czyni, a c� dopiero przeciwnikowi w pojedynku zwyci�onemu.</p><p>� On zdrajca! � mrukn�� kt�ry� z Butrym�w. � Takiego godzi si� bi�.</p><p>� Je�li on zdrajca, tedy panu hetmanowi oddany by� powinien, aby kar� poni�s� i stan�� za przyk�ad innym. Zreszt�, jakom wam rzek�: m�j on teraz, nie wasz. Je�li wy�yje, to wam wolno b�dzie krzywd waszych przed s�dem dochodzi� i z �ywego lepsz� mie� b�dziecie satysfakcj� ni� z umar�ego. A kto tu umie rany opatrywa�?</p><p>� Krzych Domaszewicz. On z dawna wszystkich na Laudzie opatruje.</p><p>� Niech�e go zaraz opatrzy, potem na �o�e go przenie��, a ja p�jd� t� nieszcz�sn� pann� pocieszy�.</p><p>To rzek�szy pan Wo�odyjowski zasun�� szabelk� do pochwy i wszed� przez por�bane drzwi do domu. Szlachta pocz�a �owi� i wi�za� rapciami ludzi Kmicicowych, kt�rzy odt�d mieli ora� rol� w za�ciankach. Poddawali si� te� bez oporu; ledwo kilkunastu wypad�szy przez tylne okna domu skoczy�o ku stawom, ale tam wpadli w r�ce czekaj�cych Stakjan�w. Jednocze�nie szlachta wzi�a si� do rabunku woz�w, na kt�rych �up znalaz� si� do�� obfity; niekt�rzy radzili zrabowa� i dom, ale bano si� pana Wo�odyjowskiego, a mo�e obecno�� w domu Billewicz�wny wstrzymywa�a zuchwalszych. Swoich poleg�ych, mi�dzy kt�rymi by�o trzech Butrym�w i dw�ch Domaszewicz�w, z�o�y�a szlachta na wozy, aby ich po chrze�cija�sku pochowa�, dla zabitych Kmicicowych kazano kopa� ch�opom r�w za ogrodem.</p><p>Pan Wo�odyjowski za�, szukaj�c panny, przetrz�sn�� ca�y dom i znalaz� j� dopiero w skarbczyku po�o�onym w rogu, do kt�rego prowadzi�y male�kie a ci�kie drzwi z izby sypialnej. By�a to ma�a komnatka o w�skich grubo kratowanych oknach, zbudowana w kwadrat z mur�w tak pot�nych, �e pan Wo�odyjowski pozna� natychmiast, i� cho�by Kmicic by� wysadzi� dom prochem, ta izba by�aby ocala�a z pewno�ci�. To da�o mu lepsze o Kmicicu mniemanie. Panna siedzia�a na skrzyni niedaleko drzwi, z g�ow� spuszczon�, z twarz� prawie zas�oni�t� w�osami, i ca�kiem nie podnios�a jej, s�ysz�c wchodz�cego rycerza. My�la�a zapewne, �e to sam Kmicic lub kto z jego ludzi. Pan Wo�odyjowski stan�� we drzwiach, zdj�� czapk�, chrz�kn�� raz i drugi, a widz�c, i� i to nie pomaga, ozwa� si�:</p><p>� Mo�cia panno� wolna jeste�!�</p><p>W�wczas spod narzuconych w�os�w spojrza�y na rycerza oczy b��kitne, a potem wychyli�a si� z nich twarz �liczna, cho� blada i jakby nieprzytomna. Pan Wo�odyjowski spodziewa� si� podzi�kowa�, wybuchu rado�ci, tymczasem panna siedzia�a nieruchomie i tylko patrzy�a na� b��dnie; wi�c rycerz ozwa� si� po raz drugi:</p><p>� Przyjd� wa�panna do siebie, B�g wejrza� na niewinno�� Jeste� wolna i mo�esz wraca� do Wodokt�w.</p><p>Tym razem w spojrzeniu Billewicz�wny wi�cej by�o przytomno�ci. Powstawszy ze skrzyni strzasn�a w ty� w�osy i spyta�a:</p><p>� Kto wa�pan jeste�?</p><p>� Micha� Wo�odyjowski, pu�kownik drago�ski wojewody wile�skiego.</p><p>� S�ysza�am bitw� strza�y?� M�w wa�pan�</p><p>� Tak jest. My to przyszli wa�pannie na ratunek�</p><p>Billewicz�wna oprzytomnia�a zupe�nie.</p><p>� Dzi�kuj� wa�ci! � rzek�a pospiesznie cichym g�osem, w kt�rym przebija� si� �miertelny niepok�j. � Az tamtym co si� sta�o?�</p><p>� Z Kmicicem? Nie b�j si� wa�panna: le�y bez duszy na podw�rzu� i jam to, nie chwal�c si�, sprawi�.</p><p>Wo�odyjowski wyrzek� to z pewn� che�pliwo�ci�, ale je�li spodziewa� si� podziwu, to zawi�d� si� srodze. Billewicz�wna nie odrzek�a ani s�owa, natomiast zachwia�a si� na nogach i r�koma pocz�a szuka� oparcia za sob�, na koniec siad�a ci�ko na tej�e samej skrzyni, z kt�rej przed chwil� si� podnios�a.</p><p>Rycerz poskoczy� ku niej �ywo.</p><p>� Co wa�pannie jest?</p><p>� Nic� nic� Czekaj wa�� pozw�l� To pan Kmicic zabity?�</p><p>� Co mnie pan Kmicic! � przerwa� Wo�odyjowski � tu o wa�pann� chodzi!</p><p>W�wczas si�y jej nagle wr�ci�y, bo si� podnios�a znowu i spojrzawszy mu wprost w oczy, wykrzykn�a z gniewem, zniecierpliwieniem i rozpacz�:</p><p>� Na Boga �ywego, odpowiadaj! zabity?�</p><p>� Pan Kmicic ranny � odpowiedzia� zdumiony pan Wo�odyjowski.</p><p>� �yje?�</p><p>� �yje.</p><p>� Dobrze! Dzi�kuj� wa�ci�</p><p>I chwiejnym jeszcze krokiem skierowa�a si� ku drzwiom. Wo�odyjowski sta� przez chwil� ruszaj�c mocno w�sikami i kr�c�c g�ow�; nast�pnie mrukn�� sam do siebie:</p><p>� Zali<a l:href="#fn191" type="note">[191]</a> mi ona dzi�kuje za to, �e Kmicic ranny, czy za to, �e �yje?</p><p>I wyszed� za ni�. Zasta� j� w przyleg�ej izbie sypialnej, stoj�c� po�rodku, jakby skamienia��. Czterech szlachty wnosi�o w�a�nie Kmicica; dw�ch pierwszych, post�puj�c bokiem, ukaza�o si� we drzwiach, a mi�dzy ich r�koma zwiesza�a si� ku ziemi blada g�owa pana Andrzeja, z zamkni�tymi oczyma i soplami czarnej krwi we w�osach.</p><p>� Wolno tam! � m�wi� id�cy za nimi Krzych Domaszewicz. � Wolno przez pr�g. Niech mu tam kt�ry g�ow� podtrzyma. Wolno!�</p><p>� A czym b�dziem trzyma�, kiedy r�ce zaj�te � odpowiedzieli id�cy w przedzie.</p><p>W tej chwili panna Aleksandra zbli�y�a si� ku nim, blada tak jak i Kmicic, i pod�o�y�a mu obie r�ce pod martw� g�ow�.</p><p>� To panienka!� � rzek� Krzych Domaszewicz.</p><p>� To ja� Ostro�nie!� � odrzek�a cichym g�osem.</p><p>Pan Wo�odyjowski patrzy� i w�sikami srodze rusza�.</p><p>Tymczasem z�o�ono Kmicica na �o�u. Krzych Domaszewicz pocz�� obmywa� mu g�ow� wod�, potem przy�o�y� przygotowany poprzednio plaster do rany i rzek�:</p><p>� Teraz jeno niech le�y spokojnie� Ej, �elazna to g�owa, �e od takiego ciosu na dwoje nie p�k�a. Mo�e i b�dzie zdr�w, bo m�ody. Ale t�go dosta��</p><p>Nast�pnie zwr�ci� si� do Ole�ki:</p><p>� Daj panienka r�ce umy� Ot, tu jest woda. Mi�osierne w tobie serce, �e� dla tego cz�eka nie ba�a si� pokrwawi�.</p><p>Tak m�wi�c, wyciera� jej d�onie chust�, a ona blad�a i mieni�a si� w oczach. Wo�odyjowski zn�w poskoczy� ku niej.</p><p>� Nic tu po wa�pannie! Okaza�a� chrze�cija�skie mi�osierdzie nad nieprzyjacielem� wracaj do domu.</p><p>I poda� jej rami�; ale ona nawet nie spojrza�a na niego, natomiast zwr�ciwszy si� do Krzycha Domaszewicza rzek�a:</p><p>� Panie Krzysztofie, wyprowad� mnie!</p><p>Wyszli oboje, a i pan Wo�odyjowski za nimi. Na podw�rzu szlachta pocz�a krzyka� na jej widok i wiwatowa�, a ona sz�a blada, chwiej�ca si�, z zaci�ni�tymi ustami i ogniem w oczach.</p><p>� Niech �yje nasza panna! Niech �yje nasz pu�kownik! � wo�a�y pot�ne g�osy.</p><p>W godzin� p�niej wraca� pan Wo�odyjowski na czele lauda�skich ku za�ciankom. S�o�ce ju� wesz�o, ranek na �wiecie by� radosny, prawdziwie wiosenny. Lauda�scy c�apali kup� bez�adn� po go�ci�cu, gwarz�c o wypadkach ubieg�ej nocy i s�awi�c pod niebiosa pana Wo�odyjowskiego, a on jecha� zamy�lony i milcz�cy. Z my�li nie schodzi�y mu te oczy patrz�ce spoza rozpuszczonych w�os�w, ta posta� wysmuk�a i wspania�a, cho� zgi�ta smutkiem i b�lem.</p><p>� Dziw, jak cudna! � mrucza� sam do siebie. � Istna ksi�niczka� Hm! ocali�em jej cnot�, a pewnie i �ycie, bo cho�by prochy nie wysadzi�y skarbczyka, by�aby z samego strachu umar�a� Powinna by� wdzi�czna� Ale kto tam bia�og�ow� wyrozumie� Patrzy�a na mnie jak na pacholika, nie wiem, czy z dumy jakowej�, czy z konfuzji<a l:href="#fn192" type="note">[192]</a>�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� VIII</p></title><p>Te my�li spa� mu nie da�y nast�pnej nocy. Przez kilka dni ci�gle jeszcze rozmy�la� o pannie Aleksandrze i pozna�, �e mu g��boko w serce zapad�a. Przecie to szlachta lauda�ska chcia�a go z ni� �eni�! Ona wprawdzie zrekuzowa�a<a l:href="#fn193" type="note">[193]</a> go bez namys�u, ale wtedy ani go zna�a, ani widzia�a. Teraz zupe�nie co innego. On j� wyrwa� po kawalersku z r�k gwa�townika, nara�aj�c si� na kule i szable; po prostu zdoby� j� jak fortec� Czyja� ona, je�li nie jego? Mo�eli mu czegokolwiek odm�wi�, cho�by i r�ki? Nu� by popr�bowa�? Nu� by z wdzi�czno�ci narodzi� si� w niej afekt, jak si� to cz�sto na �wiecie zdarza, �e ocalona panna zaraz r�k� i serce zbawcy oddaje! Gdyby zreszt� nawet nie czu�a dla niego zrazu afektu, to tym bardziej nale�y mu si� o to postara�.</p><p>�A je�li ona tamtego jeszcze pami�ta i mi�uje?�</p><p>� Nie mo�e by�! � powt�rzy� sobie pan Wo�odyjowski. � Gdyby go nie odpali�a, to by jej gwa�tem nie bra�.</p><p>Okaza�a wprawdzie nad nim mi�osierdzie niezwyczajne, ale niewie�cia to rzecz litowa� si� nad rannymi, cho�by nieprzyjaci�mi.</p><p>M�oda jest, bez opieki, czas jej za m��. Do klasztoru widocznie nie ma wokacji<a l:href="#fn194" type="note">[194]</a>, bo ju� by posz�a. By�o czasu do��. Tak g�adk� pann� ustawicznie b�d� rozmaici kawalerowie turbowali: jedni dla maj�tku, drudzy dla urody, trzeci dla zacno�ci krwi. Ej�e, mi�o jej b�dzie mie� tak� obron�, kt�rej skuteczno�� w�asnymi oczyma ogl�da� mog�a.</p><p>� A i tobie czas si� ustatkowa�, Micha�ku! � m�wi� do siebie pan Wo�odyjowski. � M�ody� jeszcze, ale lata pr�dko biegn�. Fortuny si� nie dos�u�ysz, chyba wi�cej ran w sk�rze. A ba�amuctwom koniec b�dzie.</p><p>Tu panu Wo�odyjowskiemu przesun�� si� przez pami�� ca�y szereg panien, do kt�rych ju� wzdycha� w �yciu. By�y mi�dzy nimi i bardzo urodziwe, i z wielkiej krwi id�ce, ale milszej nie by�o i zacniejszej, i godniejszej. To� ten r�d i t� pann� ludzie s�awili w ca�ej okolicy i z oczu jej patrzy�a taka uczciwo��, �e nie daj Panie Bo�e nikomu gorszej �ony.</p><p>Czu� pan Wo�odyjowski, �e mu si� trafia gratka, jaka si� drugi raz mo�e nie trafi�, a to tym bardziej, �e pannie tak� niepospolit� us�ug� odda�.</p><p>� Co tu zw��czy�! � m�wi� sobie. � Czego lepszego si� doczekam? Trzeba tentowa�<a l:href="#fn195" type="note">[195]</a>.</p><p>Ba! ale tu wojna za pasem. R�ka zdrowa. Wstyd rycerzowi w zaloty chodzi�, gdy ojczyzna r�ce wyci�ga i ratunku prosi. Pan Micha� mia� zacne serce �o�nierskie i cho� od pachol�cia prawie s�u�y�, cho� we wszystkich wojnach, jakie za jego czas�w by�y, udzia� bra� � wiedzia� przecie, co ojczy�nie winien, i o spoczynku nie my�la�.</p><p>Ale w�a�nie dlatego, �e nie dla zysk�w, zas�ug, chleb�w, jeno z duszy ca�ej ojczy�nie s�u�y� i sumienie mia� pod tym wzgl�dem czyste, czu� swoj� warto�� i to dodawa�o mu otuchy.</p><p>�Inni si� warcholili, a jam si� bi� � my�la� sobie. � Pan B�g �o�nierzykowi nagrodzi i teraz mu dopomo�e.�</p><p>Pozna� jednak, �e skoro nie by�o czasu na zaloty, trzeba by�o pr�dko dzia�a� i wszystko od razu na hazard wystawi�: pojecha�, o�wiadczy� si� z miejsca i albo po przyspieszonych zapowiedziach �lub wzi���<a l:href="#fn196" type="note">[196]</a>, albo zje�� arbuza<a l:href="#fn197" type="note">[197]</a>.</p><p>� Jad�em nieraz, zjem i teraz! � mrucza� pan Wo�odyjowski ruszaj�c ��tymi w�sikami. � Co mi szkodzi!</p><p>By�a jednak pewna strona w tym nag�ym postanowieniu, kt�ra mu si� nie podoba�a. Oto zadawa� sobie pytanie: czy jad�c z o�wiadczeniem tak zaraz po uratowaniu panny, nie b�dzie podobny do natr�tnego wierzyciela, kt�ry chce, by mu jak najpr�dzej i z lichw� d�ug sp�acono?</p><p>� Mo�e to i nie b�dzie po kawalersku?</p><p>Ba! ale za c� ��da� wdzi�czno�ci, je�li nie za us�ug�? A je�li �w po�piech nie p�jdzie po sercu pannie, je�li si� na� skrzywi, to jej przecie mo�na powiedzie�: �Mo�cia panno, rok bym w zaloty je�dzi� i w �lepki<a l:href="#fn198" type="note">[198]</a> ci patrzy�, alem �o�nierz, a tam tr�by na wojn� graj�!�</p><p>� Tak i pojad�! � m�wi� sobie pan Wo�odyjowski.</p><p>Lecz po chwili znowu inna my�l przysz�a mu do g�owy. A je�li ona odpowie: �Id��e wa�pan na wojn�, mo�ci �o�nierzu, a po wojnie b�dziesz rok do mnie je�dzi� i w �lepki mi patrzy�, bo ja cz�owiekowi, kt�rego nie znam, duszy i cia�a od razu nie oddam.�</p><p>Wtedy wszystko przepadnie.</p><p>�e przepadnie, czu� to pan Wo�odyjowski doskonale; bo pomin�wszy pann�, kt�r� przez ten czas inny wzi�� mo�e, nie by� pan Wo�odyjowski pewny w�asnej sta�o�ci. Sumienie mu to m�wi�o, �e w nim samym afekt zapala� si�, bywa�o, tak jak s�oma, ale i gas� jak s�oma.</p><p>Wtedy wszystko przepadnie!� I ko�ataj�e si� dalej, �o�nierzu-tu�aczu, z obozu do obozu, z bitwy na bitw�, bez dachu na �wiecie, bez duszy �ywej bliskiej. Rozgl�daj si� po wojnie na cztery strony �wiata, nie wiedz�c, gdzie g�ow� poza cekhauzem<a l:href="#fn199" type="note">[199]</a> z�o�y�!</p><p>Ostatecznie pan Wo�odyjowski nie wiedzia�, co czyni�.</p><p>Ciasno mu si� jako� uczyni�o w pacunelskim dworku i duszno, wi�c wzi�� czapk�, by wyj�� troch� na drog� i s�o�ca majowego za�y�. W progu natkn�� si� na jednego z ludzi Kmicicowych w niewol� wzi�tych, kt�ren staremu Pakoszowi przypad� w udziale. Kozak grza� si� na s�o�cu i na bandurze brzd�ka�.</p><p>� A co ty tu robisz? � pyta� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Hraju, pane<a l:href="#fn200" type="note">[200]</a> � odpowiedzia� Kozak, podnosz� wyn�dznia�� twarz.</p><p>� Sk�d ty jeste�? � pyta� dalej pan Micha�, kontent<a l:href="#fn201" type="note">[201]</a>, �e ma jakow�� w rozmy�laniach przerw�.</p><p>� Z daleka, pane, spod Zwiahla<a l:href="#fn202" type="note">[202]</a>.</p><p>� Czemu�e� to nie umkn�� jako reszta twoich towarzysz�w? O, tacy synowie! Darowa�a was szlachta �yciem w Lubiczu, by mie� robocizn�, a wy�cie zaraz poumykali, ledwie z was �yka zdj�to.</p><p>� Ja nie uciekn�. Tu zdechn� jak sobaka<a l:href="#fn203" type="note">[203]</a>.</p><p>� Tak�e� tu sobie upodoba�?</p><p>� Komu lepiej na polu, to umyka, a mnie tu lepiej. Ja mia� nog� przestrzelon�, a tu mnie j� obwin�a szlachcianka, starego c�rka, i dobre s�owo rzek�a. Takiej ja krasawicy na oczy nie widzia�� Na co mnie odchodzi�?</p><p>� Kt�ra� ci tak dogodzi�a?</p><p>� Marysia.</p><p>� I ty ju� ostaniesz?</p><p>� Je�li zdechn�, to i wynios�, a nie, to ostan�.</p><p>� Zali my�lisz u Pakosza c�rk� wys�u�y�?</p><p>� Ne znaju, pane<a l:href="#fn204" type="note">[204]</a>.</p><p>� Pierwej by takiemu ho�yszowi<a l:href="#fn205" type="note">[205]</a> �mier� da� ni� c�rk�.</p><p>� U mnie czerwo�ce w lesie zakopane: dwie gar�ci.</p><p>� Z rozboju?</p><p>� Z rozboju, pane.</p><p>� Cho�by� i garniec mia�, to� ch�op, a Pakosz szlachcic.</p><p>� Ja z bojar�w putnych<a l:href="#fn206" type="note">[206]</a>.</p><p>� Je�li� ty z bojar�w putnych, to� gorzej ni� ch�op, bo� zdrajca. Jak�e to mog�e� nieprzyjacielowi s�u�y�?</p><p>� Ja mu i nie s�u�y�.</p><p>� A sk�d�e was pan Kmicic bra�?</p><p>� Z go�ci�ca. Ja s�u�y� u pana hetmana polnego, ale potem chor�giew rozlaz�a si�, bo nie by�o co je��. Do domu nie mia�em po co wraca�, bo spalony. Inni na go�ciniec poszli rozbija�, tak i ja z nimi poszed�.</p><p>Pan Wo�odyjowski zdziwi� si� mocno, gdy� a� dot�d s�dzi�, �e pan Kmicic napad� Ole�k� z si�ami po�yczonymi u nieprzyjaciela.</p><p>� To pan Kmicic nie od Trubeckiego was dosta�?</p><p>� By�o mi�dzy nami najwi�cej takich, co przedtem u Trubeckiego i Chowa�skiego s�u�yli, ale tak i od nich zbiegli na go�ci�ce.</p><p>� I dlaczego wy za panem Kmicicem poszli?</p><p>� Bo on s�awny ataman. Nam m�wili, �e na kogo on krzyknie, �eby za nim szed�, to jakby mu talar�w w mieszek nasypa�. Dlatego my poszli. No, B�g nie poszcz�ci�!</p><p>Pan Wo�odyjowski pocz�� g�ow� kr�ci� i rozmy�la�, �e jednak tego Kmicica zanadto uczerniono; potem spojrza� na wyblad�ego bojarzynka i zn�w g�ow� pokr�ci�.</p><p>� Tak�e ty j� mi�ujesz?</p><p>� Oj! tak, pane!</p><p>Pan Wo�odyjowski odszed�, a odchodz�c pomy�la� sobie: �Ot! rezolutny cz�owiek. Ten sobie g�owy nie �ama�: pokocha� i zostaje. Tacy najlepsi� Je�li naprawd� on z putnych bojar�w, to� to ten�e gatunek co i za�ciankowa szlachta. Jak swoje czerwo�ce wygrzebie, mo�e mu stary Marysi� odda. A czemu? Bo w palce nie stuka�, jeno si� zawzi��, �e j� dostanie. Zawezm� si� i ja!�</p><p>Tak rozmy�laj�c, szed� pan Wo�odyjowski drog� po s�o�cu, czasem stawa� i w ziemi� oczy wbija� lub je w niebo podnosi�; to zn�w szed� dalej, a� nagle ujrza� lec�ce po niebie stadko dzikich kaczek.</p><p>W�wczas pocz��<a l:href="#fn207" type="note">[207]</a> sobie z nich wr�y�: jecha�, nie jecha�?� Wypad�o mu, �eby jecha�.</p><p>� Pojad�, nie mo�e inaczej by�!</p><p>To rzek�szy zawr�ci� do domu; ale po drodze wst�pi� jeszcze do stajenki, przed kt�r� dw�ch czeladniczk�w jego w ko�ci gra�o.</p><p>� Syru� � rzek� pan Wo�odyjowski � a grzywa u Basiora zapleciona?</p><p>� Zapleciona, panie pu�kowniku!</p><p>Pan Wo�odyjowski wszed� do stajni. Basior odezwa� mu si� od drabinki; rycerz zbli�y� si�, poklepa� go po boku, nast�pnie j�� liczy� warkocze na karku.</p><p>� Jecha� nie jecha� jecha�!�</p><p>Wr�ba wypad�a zn�w pomy�lnie.</p><p>� Konie siod�a� i samym si� przybra� uczciwie! � zakomenderowa� pan Wo�odyjowski.</p><p>Za czym pr�dko ju� poszed� do domu i pocz�� si� stroi�. Wdzia� buty wysokie, rajtarskie, ��te, z klapkami na podbiciu i z�oconymi ostrogami, a mundur nowy, czerwony; do tego rapierek w stalowej pochwie, przedni, z gard� z�otem przerabian�; do tego p�pancerzyk z jasnej stali pokrywaj�cy tylko wierzchni� cz�� piersi pod szyj�; mia� i ko�paczek<a l:href="#fn208" type="note">[208]</a> rysi z pi�knym pi�rem czaplim, ale �e ten do polskiego tylko ubioru pasowa�, wi�c go zostawi� w skrzyni, a na g�ow� wdzia� he�m szwedzki z cz�enkiem i wyszed� przed ganek.</p><p>� Gdzie to wasza mi�o�� jedzie? � pyta� go stary Pakosz siedz�cy na przyzbie.</p><p>� Gdzie jad�? S�uszna, abym tej tam waszej panny o zdrowie spyta�, bo za grubianina by mnie wzi�� mog�a.</p><p>� Od waszej mi�o�ci a� �una bije. Kiep ka�den gil! Ju� by chyba panna oczu nie mia�a, �eby si� zaraz nie zakocha�a�</p><p>Wtem nadbieg�y dwie m�odsze panny Pakosz�wny wracaj�ce z po�udniowego udoju, ka�da ze skopkiem w r�ku. Ujrzawszy pana Wo�odyjowskiego stan�y jak wryte ze zdziwienia.</p><p>� Kr�l, nie kr�l? � rzek�a Zonia.</p><p>� Wasza mi�o�� jak na wesele! � doda�a Mary�ka.</p><p>� Mo�e z tego i wesele by� � za�mia� si� stary Pakosz � bo do panny naszej jedzie.</p><p>Nim stary sko�czy�, nape�niony skopek wylecia� z r�k Marysi i struga mleka pola�a si� a� pod nogi pana Wo�odyjowskiego.</p><p>� Uwa�aj na to, co trzymasz! � rzek� gniewliwie Pakosz � ot, koza!</p><p>Marysia nie odrzek�a nic, podnios�a skopek i odesz�a cicho.</p><p>Pan Wo�odyjowski siad� na ko�, za nim uszykowa�o si� dw�ch jego czeladnik�w i ruszyli tr�jk� ku Wodoktom. Dzie� by� pi�kny. S�o�ce majowe gra�o na napier�niku i he�mie pana Wo�odyjowskiego tak, i� gdy z daleka migota� mi�dzy wierzbami, zdawa�o si�, �e to drugie s�o�ce posuwa si� drog�.</p><p>� Ciekaw jestem, czy b�d� wraca� z pier�cionkiem czy harbuzem? � rzek� do siebie rycerz.</p><p>� Co wasza mi�o�� m�wi? � spyta� pacho�ek Syru�.</p><p>� G�upi�!</p><p>Pacho�ek �ci�gn�� na powr�t w ty� konia, a pan Wo�odyjowski m�wi� dalej:</p><p>� Ca�e szcz�cie, �e to nie pierwszyzna.</p><p>Ta my�l dodawa�a mu nadzwyczajnej otuchy.</p><p>Gdy przybyli do Wodokt�w, panna Aleksandra nie pozna�a go w pierwszej chwili, a� jej musia� nazwisko swoje powt�rzy�. W�wczas powita�a go uprzejmie, ale powa�nie i z pewnym przymusem; on za� wcale zr�cznie si� przedstawi�, bo cho� �o�nierz, nie dworak, d�ugo jednak na r�nych dworach przebywa� i mi�dzy lud�mi si� ociera�. Sk�oni� si� jej wi�c ze czci� wielk� i r�k� na sercu po�o�ywszy, tak m�wi�:</p><p>� Przyby�em tu o zdrowie wa�panny dobrodziejki si� wywiedzie�, czyli od strachu jakiego szwanku nie ponios�o, co powinien bym by� na drugi dzie� uczyni�, ale nie chcia�em si� naprzykrza�.</p><p>� Bardzo to pi�knie ze strony waszmo�ci, �e ocaliwszy mnie z takiej toni, jeszcze� mnie w pami�ci zachowa�� Siadaj waszmo��, bo� mi wdzi�cznym go�ciem.</p><p>� Moja mo�cia panno! � odpowiedzia� pan Micha�. � Gdybym ja o wa�pannie zapomnia�, tedy nie by�bym godny tej �aski, jak� B�g na mnie zes�a�, pozwalaj�c mi tak godn� person� sekundowa�<a l:href="#fn209" type="note">[209]</a>.</p><p>� Nie! Jam to winna Bogu dzi�kowa� naprz�d, a waszmo�ci zaraz potem�</p><p>� Kiedy tak, to ju� dzi�kujmy oboje, bo ja o nic wi�cej Go nie prosz�, jeno �ebym i nadal m�g� broni� wa�panny, ile razy b�dzie potrzeba.</p><p>To rzek�szy pan Wo�odyjowski ruszy� woskowanymi w�sikami, kt�re mu wy�ej nosa stercza�y � bo kontent<a l:href="#fn210" type="note">[210]</a> by� z siebie, �e od razu wszed� <emphasis>in medias res</emphasis><a l:href="#fn211" type="note">[211]</a> i sw�j sentyment jakoby na stole po�o�y�. Ona za� siedzia�a zmieszana i milcz�ca, ale tak pi�kna jak dzie� wiosenny. S�abe rumie�ce wyst�pi�y jej na policzki, a oczy nakry�a d�ugimi rz�sami, od kt�rych pada�y cienie na jagody<a l:href="#fn212" type="note">[212]</a>.</p><p>�Dobry znak ta konfuzja<a l:href="#fn213" type="note">[213]</a>� � pomy�la� pan Wo�odyjowski.</p><p>I odchrz�kn�wszy m�wi� dalej:</p><p>� Wa�panna wiesz, �em ja po jej dziadku lauda�skimi lud�mi dowodzi�?</p><p>� Wiem � odpowiedzia�a Ole�ka � dziadu� nieboszczyk sam na ostatni� wypraw� i�� nie m�g�, ale okrutnie by� rad s�ysz�c, komu ksi��� wojewoda wile�ski t� chor�giew odda�, i m�wi�, �e zna wa�pana z reputacji jako s�awnego �o�nierza.</p><p>� Tak�e to o mnie m�wi�?</p><p>� Sama s�ysza�am, jak wa�ci pod niebiosa wynosi�, a potem lauda�scy ludzie to samo po wyprawie czynili.</p><p>� Prosty ja �o�nierz, niegodzien, �eby mnie wynoszono nie tylko pod niebiosa, ale i wy�ej od innych. Wszelako rad jestem, �em dla wa�panny niezupe�nie obcy, bo ju� nie pomy�lisz, �e ci nie znany i niepewny go�� razem z deszczem ostatnim z chmur upad�. Milej to zawsze wiedzie�, z kim si� ma do czynienia. Si�a ludzi si� w��czy, kt�rzy si� familiantani<a l:href="#fn214" type="note">[214]</a> powiadaj� i w godno�ci stroj�, a B�g wie kim s�, mo�e cz�sto i nie szlacht�.</p><p>Pan Wo�odyjowski umy�lnie tak nakierowa� rozmow�, aby o sobie m�g� powiedzie�, co zacz jest, jako� Ole�ka zaraz odrzek�a:</p><p>� Wa�pana o to nikt nie pos�dzi, bo i tu na Litwie jest szlachta tego samego imienia.</p><p>� Ale ci si� Ozori� piecz�tuj�, a jam jest Korczak Wo�odyjowski i my si� z W�gier wywodzimy, od pewnego dworzanina Attyli, kt�ren dworzanin, �cigany b�d�c od nieprzyjaci�, �lub Naj�wi�tszej Pannie uczyni�, i� si� z poga�skiej wiary na katolick� nawr�ci, je�li z �ywotem ujdzie. Tej obietnicy potem dotrzyma�, gdy trzy rzeki szcz�liwie przeby�, te same w�a�nie, kt�re w herbie nosimy.</p><p>� To wa�pan nie z tych stron rodem?</p><p>� Nie, mo�cia panno. Ja z Ukrainy, z ruskich Wo�odyjowskich, i do tej pory mam tam wioszczyn�, kt�r� teraz nieprzyjaciel zaj��, ale ja wojskowo od m�odu s�u��, mniej dbaj�c o substancj�<a l:href="#fn215" type="note">[215]</a> ni� o despekta<a l:href="#fn216" type="note">[216]</a> ojczy�nie przez postronnych czynione. S�u�y�em od najm�odszych lat u wojewody ruskiego, naszego nieop�akanego ksi�cia Jeremiasza, z kt�rym te� wszystkie wojny odprawowa�em. By�em i pod Machn�wk�, i pod Konstantynowem, i zbaraskie z innymi wytrzymywa�em g�ody, a po beresteckiej sam nasz pan mi�o�ciwy za g�ow� mnie �cisn��. B�g mi �wiadek, mo�cia panno, �e nie przyjecha�em si� tu chwali�, ale chc�, by� wa�panna wiedzia�a, �em nie �uszczybochenek �aden, kt�ren krzykiem nadrabia, a krwi �a�uje, jeno �e mi �ycie w uczciwej s�u�bie zbieg�o, w kt�rej si� troch� s�awy uszczkn�o, a sumienia niczym nie zbrudzi�o. Tak mi Panie Bo�e dopom�! A opr�cz tego mog� to i godni ludzie po�wiadczy�!</p><p>� �eby to wszyscy byli do wa�pana podobni! � westchn�a panna.</p><p>� Wa�pannie pewnie na my�li stoi �w gwa�townik, kt�ry na ni� bezbo�n� r�k� �mia� podnie��?</p><p>Panna Aleksandra wbi�a oczy w pod�og� i nie odrzek�a ani s�owa.</p><p>� Ma on za swoje � m�wi� dalej pan Wo�odyjowski � cho� mi m�wiono, �e zdr�w b�dzie, to jednak od kary si� nie wywinie. Wszyscy zacni ludzie go pot�pili, i a� nadto, bo powiadaj�, �e si� z nieprzyjacielem zwi�za�, aby od niego posi�ki otrzyma�, co jest nieprawda, gdy� ci ludzie, z kt�rymi wa�pann� napad�, wcale nie od nieprzyjaciela pochodz�, jeno z go�ci�ca nazbierani.</p><p>� Sk�d to wa�pan wiesz? � spyta�a �ywo panna podnosz�c na pana Wo�odyjowskiego swoje niebieskie oczy.</p><p>� Od samych tych ludzi. Dziwny to cz�owiek �w Kmicic, bo gdym mu sam zdrad� przed pojedynkiem zada�, tedy nie zaprzeczy�, chocia� nies�usznie go pos�dzi�em. Pycha wida� w nim diabelska.</p><p>� I wa�pan to m�wisz wsz�dy, �e on nie zdrajca?</p><p>� Nie m�wi�em, bom sam nie wiedzia�, ale teraz b�d� m�wi�. To� nie godzi si� cho�by na najwi�kszego wroga takiego oszczerstwa rzuca�.</p><p>Oczy panny Aleksandry spocz�y po raz wt�ry na ma�ym rycerzu z wyrazem sympatii i wdzi�czno�ci.</p><p>� Z wa�pana tak zacny cz�owiek, tak zacny, jak rzadko!�</p><p>Pan Wo�odyjowski zacz�� raz po razu rusza� w�sikami z ukontentowania.</p><p>�Do rzeczy, Micha�ku! Do rzeczy, Micha�ku!� � rzek� do siebie w my�li.</p><p>Po czym g�o�no do panny:</p><p>� Wi�cej wa�pannie powiem!� Spos�b pana Kmicica gani�, ale nie dziwi� mu si�, �e si� dobija o wa�pann�, przy kt�rej by sama Wenus za dziewk� s�u�y� mog�a. Desperacja to go popchn�a do z�ego uczynku i pewnie raz jeszcze go popchnie, je�li mu si� sposobno�� nadarzy. Jak�e to przy tak nadzwyczajnej urodzie sama i bez opieki zostaniesz? Wi�cej jest takich Kmicic�w na �wiecie, wi�cej zapa��w wzbudzisz, na wi�cej przyg�d cnot� sw� narazisz. B�g mi zes�a� �ask�, i�em m�g� ci� uwolni�, ale ju� mnie tr�by Gradywa<a l:href="#fn217" type="note">[217]</a> wo�aj�� Kt� nad tob� b�dzie czuwa�?� Moja mo�cia panno! pos�dzaj� �o�nierz�w o p�ocho��, ale� nies�usznie. I u mnie serce nie ze ska�y, i oboj�tne na tyle wybornych wdzi�k�w zosta� nie mog�o�</p><p>Tu pan Wo�odyjowski upad� na oba kolana przed Ole�k�.</p><p>� Moja mo�cia panno! � m�wi� kl�cz�c. � Dziedziczy�em chor�giew po twoim dziadku, dozw�l�e mi i wnuczk� odziedziczy�. Zdaj mnie opiek� nad sob�, dozw�l pokosztowa� s�odko�ci wzajemnego afektu, we� mnie za sta�ego opiekuna, a b�dziesz i spokojna, i bezpieczna, bo cho� odjad� na wojn�, samo imi� broni� ci� b�dzie.</p><p>Panna zerwa�a si� z krzes�a i s�ucha�a ze zdumieniem pana Wo�odyjowskiego, a on tak jeszcze m�wi� dalej:</p><p>� Ubogim �o�nierz, alem szlachcic i cz�ek uczciwy, i na to ci przysi�gam, �e ni na mojej tarczy, ni na moim sumieniu najmniejszej plamy nie znajdziesz. Grzesz� mo�e po�piechem, ale i to wyrozumiej, bo mnie ojczyzna wo�a, kt�rej dla ciebie nawet nie odst�pi� Nie pocieszysz�e mnie? Nie dodasz otuchy? Nie rzekniesz dobrego s�owa?</p><p>� Wa�pan ��dasz ode mnie niepodobie�stwa� Na Boga! Nie mo�e to by�! � odpowiedzia�a ze strachem Ole�ka.</p><p>� Od twojej woli zale�y�</p><p>� W�a�nie dlatego wr�cz wa�panu odpowiadam: nie!</p><p>Tu panna zmarszczy�a brwi.</p><p>� Mo�ci panie! winnam ci wiele, nie zapieram. ��daj, czego chcesz, wszystkom odda� gotowa, pr�cz r�ki.</p><p>Pan Wo�odyjowski wsta�.</p><p>� Wa�panna mnie nic chcesz? h�?</p><p>� Nie mog�!</p><p>� I to ostatnie s�owo wa�panny?</p><p>� Ostatnie i nieodwo�alne.</p><p>� A mo�e jeno po�piech si� wa�pannie nie podoba? Daj�e mnie nadziej�!</p><p>� Nie mog�, nie mog�</p><p>� Nie masz tedy tu dla mnie szcz�cia, jako go i gdzie indziej nie by�o! Moja mo�cia panno, nie ofiaruj�e mi zap�aty za us�ug�, bom nie po ni� przyjecha�, a �em r�ki prosi�, to nie za zap�at�, jeno po dobrej woli. Gdyby� mi rzek�a, �e j� oddajesz, bo musisz, to tak�e bym nie przyj��. Jak nie ma woli, to nie ma i doli. Wzgardzi�a� mn�� bodaj ci si� nikt gorszy nie trafi�. Wychodz� z tego domu, jak i wszed�em� jeno �e nie wr�c� wi�cej. Za nic mnie tu maj�. Niech i tak b�dzie. B�d��e szcz�liwa, cho�by z tym samym Kmicicem, bo� mo�e w�a�nie o to gniewna, �em mi�dzy was szabl� w�o�y�. Kiedy on ci lepszy, to� ty istotnie nie dla mnie.</p><p>Ole�ka chwyci�a si� r�koma za skronie i powt�rzy�a kilkakrotnie:</p><p>� Bo�e, Bo�e, Bo�e!</p><p>Ale ta jej bole�� nie przejedna�a pana Wo�odyjowskiego, kt�ry sk�oniwszy si�, wyszed� z�y i gniewny, po czym zaraz siad� na ko� i odjecha�.</p><p>� Noga moja wi�cej tam nie postoi � rzek� g�o�no. Pacho�ek Syru�, jad�cy z ty�u, przysun�� si� zaraz.</p><p>� Co wasza mo�� m�wi?</p><p>� G�upi�! � odpowiedzia� pan Wo�odyjowski.</p><p>� To ju� mnie wasza mo�� powiedzia�, jake�my w tamt� stron� jechali.</p><p>Nasta�o milczenie; po czym pan Micha� zn�w mrucze� pocz��:</p><p>� Niewdzi�czno�ci� mnie tam nakarmiono� Wzgard� za afekt zap�acono� Przyjdzie chyba do �mierci w kawalerstwie s�u�y�. Tak ju� napisano� Jecha��e s�k taki los!� Co rusz, to rekuza� Nie masz sprawiedliwo�ci na tym �wiecie!� Co ona sobie przeciw mnie upatrzy�a?</p><p>Tu pan Wo�odyjowski zmarszczy� brwi i pocz�� silnie pracowa� g�ow�; nagle uderzy� si� d�oni� po nodze.</p><p>� Wiem ju�! � zakrzykn��. � Ona tamtego jeszcze mi�uje� nie mo�e inaczej by�.</p><p>Ale ta uwaga nie rozja�ni�a mu twarzy.</p><p>�Tym ci gorzej dla mnie � pomy�la� po chwili � bo je�li ona go po tym wszystkim jeszcze mi�uje, to i nie przestanie go mi�owa�. Co mia� uczyni� najgorszego, to ju� uczyni�. Na wojn� ruszy, s�awy nab�dzie, reputacj� poprawi� I nie przystoi mu w tym przeszkadza� raczej trzeba dopom�c, bo to dla ojczyzny korzy�� Ot, co jest! �o�nierz on dobry� Ale czym j� tak skaptowa�? kto zgadnie� Inni maj� ju� takowe szcz�cie, �e byle na niewiast� spojrza�, ta i w ogie� za nim gotowa� �eby tak wiedzie�, czym si� to dzieje, albo jakowego inkluza dosta�, mo�e by i cz�owiek co wsk�ra�. Zas�ug� do niczego z bia�og�ow� nie dojdziesz! Dobrze powiada� pan Zag�oba, �e liszka<a l:href="#fn218" type="note">[218]</a> a niewiasta to najzdradliwsze stworzenia na �wiecie. A taki �al mi, �e wszystko przepad�o! Okrutnie to g�adka podwika<a l:href="#fn219" type="note">[219]</a> i cnotliwa, jak powiadaj�. Ambitne to wida� jak licho�. Kto to wie, czy ona za niego p�jdzie, chocia� go mi�uje, bo j� ci�ko zawi�d� i obrazi�� Przecie on m�g� spokojnie do niej doj��, a wola� si� warcholi� Gotowa si� ca�kiem wyrzec i zam��p�j�cia, i dzieci� Mnie ci�ko, ale i jej, niebodze, mo�e jeszcze ci�ej��</p><p>Tu pan Wo�odyjowski rozczuli� si� nad dol� Ole�ki i pocz�� g�ow� kr�ci�, ustami cmoka�, wreszcie rzek�:</p><p>� Niech jej tam B�g sekunduje! Nie mam do niej urazy! Nie pierwsza to dla mnie rekuza, a dla niej pierwsza bole��. Niebo��tko ledwie zipie od trosk�w<a l:href="#fn220" type="note">[220]</a>, jeszczem jej oczy wyk�u� tym Kmicicem i do reszty ��ci� napoi�. Nie godzi�o mi si� tego czyni� i naprawi� wypada. Bodaj mnie kule bi�y, bom po grubia�sku post�pi�. Napisz� do niej list, �eby odpu�ci�a, a potem w czym b�d� m�g�, to i pomog�.</p><p>Dalsze rozmy�lania pana Wo�odyjowskiego przerwa� pacho�ek Syru�, kt�ry przysun�wszy si� zn�w rzek�:</p><p>� Prosz� waszej mo�ci, to� to tam na g�rze pan Char�amp z kim� drugim jedzie.</p><p>� Gdzie?</p><p>� A ot, tam!</p><p>� Prawda, �e dw�ch je�d�c�w wida�, ale pan Char�amp zosta� si� przy ksi�ciu wojewodzie wile�skim. Po czym�e ty go z tak daleka poznajesz?</p><p>� A po bu�ance. Dy� j� ca�e wojsko zna.</p><p>� Jako �ywo, �e konia wida� bu�anego� Ale mo�e by� inny.</p><p>� Kiedy ja i ch�d jej poznaj� Ju� to pan Char�amp z pewno�ci�.</p><p>Pop�dzili obaj konie, a jad�cy naprzeciw uczynili to� samo i wkr�tce pan Wo�odyjowski pozna�, �e to istotnie pan Char�amp nadje�d�a.</p><p>By� to porucznik piatyhorskiej<a l:href="#fn221" type="note">[221]</a> chor�gwi litewskiego komputu, dawny znajomy pana Wo�odyjowskiego, stary �o�nierz i dobry. Niegdy� wadzili si� mocno z ma�ym rycerzem, ale potem, s�u��c razem i wojny odbywaj�c, polubili si� wzajemnie. Pan Wo�odyjowski poskoczy� tedy �ywo i otworzywszy r�ce wo�a�:</p><p>� Jak�e si� miewasz, Nosaczu?! Sk�d�e� si� tu wzi��?</p><p>Towarzysz, kt�ry istotnie na przezwisko Nosacza zas�ugiwa�, bo nos mia� pot�ny, wpad� w obj�cia pu�kownika i witali si� rado�nie; po czym odsapn�wszy rzek�:</p><p>� Do ciebiem umy�lnie przyjecha� z ekspedycj� i z pieni�dzmi.</p><p>� Z edycj� i z pieni�dzmi? A od kogo?</p><p>� Od ksi�cia wojewody wile�skiego, naszego hetmana. Przysy�a ci list zapowiedni, aby� zaraz zacz�� zaci�g czyni�, i drugi dla pana Kmicica, kt�ry te� si� ma w tej okolicy znajdowa�.</p><p>� I dla pana Kmicica?� Jak�e to we dw�ch b�dziem w jednej okolicy zaci�gali?</p><p>� On ma jecha� do Trok�w, a ty masz zosta� w tej okolicy.</p><p>� Sk�d�e� to wiedzia�, gdzie mnie szuka�?</p><p>� Sam pan hetman pilnie o ciebie wypytywa�, a� mu ludzie tutejsi, kt�rzy tam jeszcze s�u��, powiedzieli, gdzie ci� znale��, i ja jecha�em na pewno� W wielkich tam zawsze jeste� faworach!� S�ysza�em ksi�cia naszego pana, jak sam m�wi�, �e nie spodziewa� si� po wojewodzie ruskim niczego odziedziczy�, a tymczasem najwi�kszego rycerza odziedziczy�.</p><p>� Da�by mu B�g i szcz�cie wojenne odziedziczy� Wielki to dla mnie honor, �e mam zaci�g czyni�, i zaraz si� do tego wezm� Ludzi wojennych tu nie brak, byle by�o za co ich na nogi postawi�. A pieni�dzy si�a przywioz�e�?</p><p>� Jak przyjedziesz do Pacunel�w, to policzysz.</p><p>� To� i do Pacunel�w ju� trafi�? Strze� si� jeno, bo tam �adnych dziewcz�t jak maku w ogrodzie.</p><p>� Dlatego to i pobyt ci tam smakowa�!� Czekaj�e, mam i drugi list, prywatny, hetmana do ciebie.</p><p>� To dawaj!</p><p>Pan Char�amp wyj�� pismo z ma�� piecz�ci� radziwi��owsk�, a pan Wo�odyjowski otworzy� i zacz�� czyta�:</p><p>�Mo�ci panie pu�kowniku Wo�odyjowski!</p><p>Znaj�c szczer� Wa�pana s�u�enia ojczy�nie intencj� posy�am Ci list zapowiedni, aby� zaci�g czyni�, i nie tak, jako si� zwyczajnie czyni, ale z pilno�ci� wielk�, bo <emphasis>periculum in mora</emphasis><a l:href="#fn222" type="note">[222]</a>. Chceszli nas uradowa�, to niech�e chor�giew na koniec lipca, najdalej na p� sierpnia b�dzie ju� na nogach i do pochodu gotowa. K�opotliwo nam to, sk�d Waszmo�� koni dobrych we�miesz, zw�aszcza �e i pieni�dzy posy�amy sk�po, gdy� wi�cej na panu podskarbim, po staremu nam nieprzyjaznym, nie mogli�my wyd�bi�. Po�ow� z tych pieni�dzy panu Kmicicowi J. M. P. oddaj, dla kt�rego pan Char�amp tak�e list zapowiedni wiezie. Spodziewamy si� po nim, i� gorliwie nam w tym us�u�y. Ale �e uszu naszych dosz�a wie�� o jego swawolach w Upickiem, tedy najlepiej Wa�pan list dla niego przeznaczony od Char�ampa odbierz i sam uznaj, czy mu go odda�. Je�liby� uwa�a� zbytnie na nim <emphasis>gravamina</emphasis>, ha�b� czyni�ce, tedy nie oddawaj! Obawiamy si� bowiem, aby nieprzyjaciele nasi, jako pan podskarbi i pan wojewoda witebski, krzyk�w nie podnie�li, �e podobne funkcje niegodnym osobom powierzamy. Gdyby� jednak, uznawszy, �e tam nic wielkiego nie ma, list odda�, niech�e si� Kmicic stara najwi�ksz� w s�u�bie usilno�ci� winy swe zmaza�, a na �adne terminy w s�dach nie staje, bo on do naszej, hetma�skiej, nale�y inkwizycji i my go s�dzi� b�dziem, nikt inny, ale po funkcji spe�nionej. Polecenie to nasze uwa�aj W. Mo�� zarazem za dow�d zaufania, jakie w rozumie i wiernych s�u�bach W. Mo�ci pok�adamy.</p><p>Janusz Radziwi��, ksi��� na Bir�ach i Dubinkach, wojewoda wile�ski.�</p><p>� Okrutnie si� tam pan hetman o konie dla ciebie troszczy � rzek� pan Char�amp, gdy ma�y rycerz sko�czy� czyta�.</p><p>� Pewnie, �e o konie b�dzie trudno � odpowiedzia� pan Wo�odyjowski. � Tutejszej ma�ej szlachty si�a stanie na pierwszy odg�os, ale oni jeno mierzyny �mudzkie<a l:href="#fn223" type="note">[223]</a> maj�, nie bardzo do s�u�by zdatne. Na dobr� spraw�, trzeba by im wszystkim da� inne.</p><p>� To dobre konie, znam ja je z dawna, okrutnie wytrwa�e i zwrotne.</p><p>� Ba! � rzek� pan Wo�odyjowski � ale urody ma�ej, a lud tutejszy ros�y. Jak ci na takich koniach w szyku stan�, to rzek�by�: chor�giew na psach siedzi. Ot, k�opot!� Wezm� ja si� gorliwie do roboty, bo i samemu mi pilno. Zostaw�e mnie list zapowiedni do Kmicica, jako pan hetman nakazuje, sam mu go oddam. Bardzo mu w por� przyszed�.</p><p>� A czemu?</p><p>� Bo tu tatarsk� mod� sobie poczyna� i panny w jasyr<a l:href="#fn224" type="note">[224]</a> bra�. Tyle nad nim proces�w i termin�w, ile ma w�os�w na g�owie. Nie masz tygodnia, jak si� z nim w szable bi�em.</p><p>� E! � rzek� Char�amp � je�li� ty si� z nim w szable bi�, to on teraz le�y.</p><p>� Ale ju� si� ma lepiej. Za jaki tydzie�, dwa zdr�w b�dzie. Co tam s�ycha� <emphasis>de publicis</emphasis><a l:href="#fn225" type="note">[225]</a>?</p><p>� �le, po staremu� Pan podskarbi Gosiewski zawsze z naszym ksi�ciem w emulacji<a l:href="#fn226" type="note">[226]</a>, a jak hetmani niezgodni, to i sprawy �adem nie id�. Przecie troch�my si� poprawili, i tak my�l�, �e byle zgody, to sobie z tym nieprzyjacielem rady damy. B�g pozwoli, �e jeszcze na ich karkach pojedziemy a� do ich pa�stwa. Wszystkiemu winien pan podskarbi!</p><p>� A inni powiadaj�, �e w�a�nie hetman wielki.</p><p>� To zdrajcy. Wojewoda witebski to tak powiada, bo oni si� z dawna z panem podskarbim pow�chali.</p><p>� Wojewoda witebski zacny obywatel.</p><p>� Zali i ty po sapie�y�skiej stronie przeciw Radziwi��om stoisz?</p><p>� Ja stoj� po stronie ojczyzny, po kt�rej wszyscy sta� powinni. W tym to i z�o, �e si� nawet i �o�nierze na strony dzielim, zamiast bi�. A �e Sapieha zacny obywatel, to bym i przy samym ksi�ciu powiedzia�, chocia� pod nim s�u��.</p><p>� Pr�bowali ludzie godni zgod� czyni�, ale to na nic! � rzek� Char�amp. � Okrutnie teraz pos�a�cy od kr�la do naszego ksi�cia lataj�� M�wi�, �e co� si� tam nowego na �wiecie kluje. Spodziewali�my si� pospolitego ruszenia z kr�lem jegomo�ci� � nie przysz�o! Powiadaj�, �e gdzie indziej mo�e by� potrzebne.</p><p>� Chyba na Ukrain�.</p><p>� Bo ja wiem? Jeno raz Brochwicz porucznik powiada�, co na w�asne uszy s�ysza�. Przyjecha� od kr�la Tyzenhauz do naszego hetmana i co� tam, zamkn�wszy si�, d�ugo ze sob� gadali, czego Brochwicz nie m�g� u�owi�, ale gdy wychodzili, tedy na w�asne uszy, powtarzam, s�ysza�, jak pan hetman m�wi�: �Z tego mo�e by� nowa wojna.� Okrutnie�my tam wszyscy w g�ow� zachodzili, co to mog�o znaczy�.</p><p>� Pewnie si� przes�ysza�! Z kim�e by nowa wojna? Cesarz lepiej nam teraz �yczy ni� naszym nieprzyjacio�om, jako �e wypada mu za politycznym<a l:href="#fn227" type="note">[227]</a> narodem si� ujmowa�. Ze Szwedem rozejm jeszcze nie wyszed� i do sze�ciu lat nie wyjdzie, a Tatarowie nam na Ukrainie pomagaj�, czego by bez woli Turczyna nie czynili.</p><p>� Nie mogli�my te� i my niczego dociec!</p><p>� Bo i nic nie by�o. Ale ja chwal� Boga, �e mam now� robot�. Ju� mi si� i t�skno czyni�o za wojn�.</p><p>� To ty chcesz sam list zapowiedni Kmicicowi zawie��?</p><p>� Przeciem ci m�wi�, �e pan hetman tak nakazuje. Wypadnie mi Kmicica odwiedzi�, jako kawalerski jest zwyczaj, a maj�c list b�d� mia� lepsze jeszcze zam�wienie. Czy mu list oddam, to inna rzecz; namy�l� si�, bo to woli mojej zostawiono.</p><p>� Mnie to i na r�k�, ile �e mi w drog� pilno. Mam i trzecie zapowiednie pismo do pana Stankiewicza; potem do Kiejdan<a l:href="#fn228" type="note">[228]</a> kazano mi jecha�, armat�, kt�ra tam przyjdzie, odebra�; potem do Bir�<a l:href="#fn229" type="note">[229]</a>, obaczy�, czy wszystko gotowe w zamku do obrony.</p><p>� I do Bir�?</p><p>� Tak jest.</p><p>� To mi i dziwno. �adnych nowych wiktoryj<a l:href="#fn230" type="note">[230]</a> nieprzyjaciel nie otrzyma�, wi�c mu i do Bir�, na kurlandzk� granic�, daleko. A �e, jako widz�, nowe chor�gwie stawi� na nogi, wi�c b�dzie komu broni� nawet i tych kraj�w, kt�re ju� pod moc nieprzyjacielsk� wpad�y. Kurlandczycy przecie o wojnie z nami nie my�l�. Dobrzy to �o�nierze, ale ich ma�o, i sam tylko Radziwi�� m�g�by ich jedn� r�k� przydusi�.</p><p>� I mnie to dziwno � odpowiedzia� Char�amp � tym bardziej �e mi tak�e po�piech zalecono i tak� dano instrukcj�, i�bym je�li co znajd� nie w porz�dku, zaraz ksi�ciu Bogus�awowi dawa� zna�, kt�ry Petersona in�yniera ma przys�a�.</p><p>� Co by to mog�o by�?! Oby si� tylko na jak� wojn� domow� nie zanosi�o. Niech�e nas B�g od tego strze�e! Ju� jak tam tylko ksi��� Bogus�aw do roboty wchodzi, to diab�u b�dzie z tego uciecha.</p><p>� Nie m�w na niego nic. To m�ny pan!</p><p>� Nie neguj� ja mu m�stwa, ale wi�cej w nim Niemca czyli jakowego� Francuza ni� Polaka� I o Rzeczpospolit� zgo�a nie dba, jeno o dom radziwi��owski, �eby to go jak najwy�ej wynie��, a wszystkich innych poni�y�. On to i w ksi�ciu wojewodzie wile�skim, naszym hetmanie, pych� podnieca, kt�rej mu i bez tego nie brak, i owe k��tnie z Sapiehami i Gosiewskim jego to sadzenia drzewa i frukta<a l:href="#fn231" type="note">[231]</a>.</p><p>� Wielki z ciebie, jak widz�, statysta. Powiniene� si�, Micha�ku, co pr�dzej o�eni�, �eby taki rozum nie przepad�.</p><p>Wo�odyjowski spojrza� przeci�gle na towarzysza.</p><p>� O�eni�?� H�?</p><p>� Ju�ci! A mo�e ty tu gdzie w konkury je�dzisz, bo�, widz�, strojny jak na parad�.</p><p>� Da�by� spok�j!</p><p>� Ej, przyznaj si�</p><p>� Ka�dy niech swoje arbuzy zjada, a ty o cudze nie pytaj, bo� te� niejednego dosta�. W�a�nie te� czas teraz o o�enku my�le�, gdy mam zaci�g na g�owie.</p><p>� A b�dziesz na lipiec gotowy?</p><p>� Na koniec lipca b�d�, cho�bym mia� konie spod ziemi wykopa�. Bogu dzi�kuj�, �e mi ta robota przysz�a, bo inaczej by�aby mnie melankolia zjad�a.</p><p>Jako� wie�ci od hetmana i widoki pracy ci�kiej wielk� sprawi�y panu Wo�odyjowskiemu ulg�, i nim dojechali do Pacunel�w, prawie nie my�la� ju� o konfuzji, jaka go przed godzin� spotka�a. Wie�� o li�cie zapowiednim szybko si� rozlecia�a po ca�ym za�cianku. Przysz�a zaraz szlachta pyta�, czy prawda, a gdy pan Wo�odyjowski potwierdzi�, wielkie to uczyni�o wra�enie. Ochota by�a powszechna, lubo<a l:href="#fn232" type="note">[232]</a> turbowali si�<a l:href="#fn233" type="note">[233]</a> niekt�rzy, �e to w ko�cu lipca, przed �niwami, trzeba b�dzie wyruszy�. Pan Wo�odyjowski rozes�a� te� go�c�w i do innych okolic, i do Upity, i do znaczniejszych dom�w szlacheckich. Wieczorem przyjecha�o kilkunastu Butrym�w, Stakjan�w i Domaszewicz�w.</p><p>Dopiero� pocz�to si� zach�ca� wzajem i coraz wi�ksz� okazywa� ochot�, i odgra�a� si� na nieprzyjaci�, i zwyci�stwa sobie obiecywa�. Jedni tylko Butrymowie milczeli, ale im tego za z�e nie brano, bo wiadomo by�o, �e jak jeden cz�owiek stan�. Nazajutrz zawrza�o we wszystkich za�ciankach jak w ulach. Ludzie nie gadali ju� o panu Kmicicu ni o pannie Aleksandrze, tylko o przysz�ej wyprawie. Pan Wo�odyjowski z serca tak�e odpu�ci� Ole�ce rekuz� pocieszaj�c si� przy tym my�l�, �e to nieostatnia, jako i afekt nieostatni. Tymczasem namy�la� si� troch�, co ma z listem dla Kmicica uczyni�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� IX</p></title><p>Zacz�y si� tedy dla pana Wo�odyjowskiego czasy ci�kiej pracy, rozpisywania list�w i rozjazd�w. Nast�pnego tygodnia przeni�s� si� ju� na rezydencj� do Upity i tam zaci�g rozpocz��. Sypa�a si� do niego szlachta ch�tnie, wi�ksza i mniejsza, bo s�aw� mia� g�o�n�. Szczeg�lniej jednak szli lauda�scy, kt�rym konie trzeba by�o obmy�la�. Kr�ci� si� te� pan Wo�odyjowski jak w ukropie, ale �e by� obrotny i trud�w nie �a�owa�, sz�o mu do�� sporo. W tym�e czasie odwiedzi� i pana Kmicica w Lubiczu, kt�ry znacznie ju� do zdrowia przyszed�, i chocia� z �o�a jeszcze nie wstawa�, wiadomo ju� by�o, �e zdr�w b�dzie. Widocznie, o ile pan Wo�odyjowski mia� szabl� ci�t�, o tyle r�k� lekk�.</p><p>Pozna� go pan Kmicic natychmiast i przyblad� troch� na jego widok. R�k� nawet mimo woli do szabli wisz�cej nad �o�em si�gn��, ale och�on�wszy, widz�c u�miech na twarzy go�cia, wyci�gn�� ku niemu wychud�� d�o� i rzek�:</p><p>� Dzi�kuj� waszmo�ci za odwiedziny. Godna to takiego kawalera polityka<a l:href="#fn234" type="note">[234]</a>.</p><p>� Przyjecha�em spyta�, czy wa�� urazy do mnie nie chowasz? � spyta� pan Micha�.</p><p>� Urazy nie chowam, bo mnie nie lada kto zwyci�y�, ale gracz pierwszej wody. Ledwie �em si� wyliza�!</p><p>� A jak�e zdrowie waszmo�cine?</p><p>� Wa�panu dziw pewno, �em spod jego r�ki �yw wyszed�? Sam te� sobie przyznaj�, �e niema�a to sztuka.</p><p>Tu pan Kmicic u�miechn�� si�.</p><p>� No, niestracona sprawa. Doko�czysz mnie, kiedy zechcesz!</p><p>� Wcale nie w tym zamiarze tu przyjecha�em�</p><p>� Chyba� waszmo�� diabe� � przerwa� Kmicic � albo masz inkluza. B�g widzi, daleko mi teraz do samochwalstwa, bo z tamtego �wiata wracam, alem to sobie przed spotkaniem wa�pana zawsze my�la�: je�elim nie pierwszy w Rzeczypospolitej na szable, tom drugi. Tymczasem nies�ychana rzecz! Te� ja bym pierwszego ci�cia nie odbi�, gdyby� wa�pan chcia�. Powiedz mi, gdzie� si� tak wyuczy�?</p><p>� Mia�o si� trocha przyrodzonych zdolno�ci � odrzek� pan Micha� � i ojciec od ma�ego wk�ada�, kt�ren nieraz mi m�wi�: �Da� ci B�g nikczemn� posta�, je�li si� ludzie nie b�d� ciebie bali, to si� b�d� z ciebie �mieli.� Potem te�, u wojewody ruskiego w chor�gwi s�u��c, douczy�em si� reszty. By�o tam kilku m��w, kt�rzy �mia�o mogli mi stawi� czo�o.</p><p>� Aza<a l:href="#fn235" type="note">[235]</a> mogli by� tacy?</p><p>� Mogli, bo byli. By� pan Podbipi�ta. Litwin, wielki familiant, kt�ry w Zbara�u poleg�� Panie �wie� nad jego dusz�!� cz�ek tak olbrzymiej si�y, �e mu si� niepodobna by�o zastawi�, bo m�g� przeci�� zastaw� i przeciwnika. Potem by� jeszcze i Skrzetuski, przyjaciel m�j serdeczny i konfident, o kt�rym wa�� musia�e� s�ysze�.</p><p>� Jak�e! On to ze Zbara�a wyszed� i przez Kozak�w si� przedar�. Kto o nim nie s�ysza�!� To wa�� z takiej sfory?! I zbara�czyk<a l:href="#fn236" type="note">[236]</a>?� Czo�em! czo�em! Czekaj�e!� przecie i ja o wa�panu u wojewody wile�skiego s�ysza�em. Wszak waszmo�ci Micha� na imi�?</p><p>� W�a�ciwie, to ja jestem Jerzy Micha�, ale �e �wi�ty Jerzy smoka tylko roztratowa�, a �wi�ty Micha� ca�emu komunikowi<a l:href="#fn237" type="note">[237]</a> niebieskiemu przewodzi i tyle ju� nad piekielnymi chor�gwiami odni�s� wiktoryj<a l:href="#fn238" type="note">[238]</a>, przeto jego wol� mie� za patrona.</p><p>� Pewnie, �e Jerzemu nie r�wna� si� z Micha�em. To� to wa�pan ten sam Wo�odyjowski, o kt�rym powiadano, �e Bohuna usiek�?</p><p>� Jam jest.</p><p>� No, od takiego nie �al po �bie dosta�. Da�by B�g, �eby�my przyjaci�mi mogli zosta�. Wa�pan to mnie wprawdzie zdrajc� okrzykn��e�, ale� si� w tym pomyli�.</p><p>To rzek�szy pan Kmicic �ci�gn�� brwi, jakby go rana na nowo zabola�a.</p><p>� Przyznaj�, �em si� pomyli� � odrzek� pan Wo�odyjowski � ale nie od wa�pana o tym dopiero si� dowiaduj�, bo mi to ju� ludzie twoi powiadali. I wiedz waszmo�� o tym, �e inaczej nie by�bym tu przyje�d�a�.</p><p>� Ju� ostrzyli, bo ostrzyli tu na mnie j�zyki! � m�wi� z gorycz� Kmicic. � Niech b�dzie, co chce. Niejedna jest kreska na mnie, przyznaj�, ale te� i w tej okolicy ludzie niewdzi�cznie mnie przyj�li�</p><p>� Wa�� sobie najwi�cej zaszkodzi�e� tym spaleniem Wo�montowicz i ostatnim raptem<a l:href="#fn239" type="note">[239]</a>.</p><p>� Tote� mnie procesami gn�bi�. Le�� ju� u mnie terminy do s�d�w. Choremu przyj�� do zdrowia nie dadz�. Spali�em Wo�montowicze, prawda, i ludzi co� si� wysiek�o; niech�e mnie jednak B�g s�dzi, je�lim to ze swawoli uczyni�. Tej samej nocy, przed spaleniem, �lub sobie zrobi�em: �y� ze wszystkimi w zgodzie, zjedna� sobie owych tutejszych szaraczk�w, za�agodzi� nawet �yczk�w<a l:href="#fn240" type="note">[240]</a> w Upicie, bo tam istotnie podswawoli�em. Wracam tedy do dom i c� zastaj�? Oto moich kompanion�w por�ni�tych jak wo�y, le��cych pod �cian�! Gdym si� dowiedzia�, �e to Butrymowie uczynili, wtedy diabe� we mnie wst�pi�� i zem�ci�em si� srogo� Czy wa�� uwierzy, za co ich por�ni�to?� Sam si� o tym p�niej dowiedzia�em od jednego z Butrym�w, kt�rego w lasach napad�em: oto za to, �e pota�cowa� w karczmie z szlachciankami chcieli� Kto by si� nie m�ci�?</p><p>� M�j mo�ci panie! � odpowiedzia� Wo�odyjowski � prawda, �e za ostro post�piono z wa�pana kompanami, ale czy to ich szlachta pobi�a? Nie! Pobi�a ich dawniejsza reputacja, jak� tu ze sob� gotow� przywie�li, bo �eby tak grzecznym jakim �o�nierzom zachcia�o si� pota�cowa�, pewnie by ich za to nie sieczono.</p><p>� Niebo��ta! � m�wi� Kmicic id�c za swoj� my�l�. � Gdym teraz oto w gor�czce le�a�, co wieczora wchodzili tymi oto drzwiami z tamtej izby� Widzia�em ich ko�o �o�a, jako na jawie, sinych, zbitych, a ci�gle j�czeli: �J�dru�! daj na msz� za nasze dusze, bo m�ki cierpimy!� To m�wi� wa�ci, w�osy mi na g�owie powstawa�y, bo i siark� od nich w izbie pachnia�o� Na msz� ju� da�em, oby im to co pomog�o!</p><p>Nasta�a chwila milczenia.</p><p>� A co do raptu � m�wi� dalej Kmicic � wa�panu o tym nikt nie m�g� powiedzie�, �e ona ocali�a mi wprawdzie �ycie, gdy mnie szlachta �ciga�a, ale potem kaza�a i�� precz i nie pokazywa� si� na oczy. Co mi w�wczas pozosta�o?</p><p>� Zawsze� to tatarski by� spos�b.</p><p>� Chyba wa�pan nie wiesz, co jest afekt i do jakiej desperacji cz�owiek przyj�� mo�e, gdy to, co najwi�cej umi�owa�, utraci.</p><p>� Ja nie wiem, co jest afekt? � zakrzykn�� z oburzeniem pan Wo�odyjowski. � Od czasu jak szabl� pocz��em nosi�, zawsze by�em zakochany� Prawda, �e si� <emphasis>subiectum</emphasis><a l:href="#fn241" type="note">[241]</a> zmienia�o, bo nigdy mi wzajemno�ci� nie wyp�acono. Gdyby nie to, nie by�oby wierniejszego nade mnie Troila.</p><p>� Taki tam i afekt, gdy si� <emphasis>subiectum</emphasis> zmienia! � rzek� Kmicic.</p><p>� Tedy wa�ci powiem co innego, na co w�asnymi oczyma patrzy�em. Oto pierwszego czasu chmielnicczyzny Bohun, ten sam, kt�ren dzi� po Chmielnickim najwi�ksz� cieszy si� mi�dzy kozactwem powag�, porwa� Skrzetuskiemu umi�owan� nad wszystko dziewk�, kniazi�wn� Kurcewicz�wn�. To by� dopiero afekt! Ca�e wojsko p�aka�o, widz�c Skrzetuskiego desperacj�, bo mu broda w dwudziestym kt�rym� roku �ycia zbiela�a, a on, zgadnij wa��, co uczyni�?</p><p>� Sk�d mam wiedzie�!</p><p>� Oto, �e ojczyzna by�a w potrzebie, w poni�eniu, �e okrutny Chmielnicki tryumfowa�, wi�c on wcale nie poszed� dziewki szuka�. Bole�� Bogu ofiarowa� i bi� si� we wszystkich bitwach pod ksi�ciem Jeremim, a� pod Zbara�em tak nadzwyczajn� chwa�� si� okry�, �e dzi� imi� jego wszyscy ze czci� powtarzaj�. Przy��e wa�pan teraz jego uczynek do swojego i poznaj r�nic�.</p><p>Kmicic milcza� i gryz� w�sy, Wo�odyjowski m�wi� dalej:</p><p>� Tote� Skrzetuskiego B�g wynagrodzi� i dziewk� mu odda�. Zaraz po Zbara�u si� pobrali i ju� troje dzieci sp�odzili, chocia� on s�u�y� nie przesta�. A waszmo�� zamieszki czyni�c pomaga�e� tym samym nieprzyjacielowi i ma�o� �ywota nie utraci�, nie m�wi�c o tym, �e przed paru dniami mog�e� pann� na zawsze utraci�.</p><p>� Jakim sposobem? � rzek� siadaj�c na ��ku Kmicic � co si� z ni� dzia�o?</p><p>� Nic si� z ni� nie dzia�o, jeno znalaz� si� m��, kt�ren j� o r�k� prosi� i za �on� chcia� poj��.</p><p>Kmicic poblad� bardzo, zapadni�te jego oczy pocz�y ciska� p�omienie. Chcia� wsta�, zerwa� si� nawet na chwil� i zakrzykn��:</p><p>� Kto by� ten wra�y syn? Na �ywy B�g, m�w waszmo��!</p><p>� Ja � rzek� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Wa�pan? wa�pan? � pyta� ze zdumieniem Kmicic. � Jak to?�</p><p>� Tak jest.</p><p>� Zdrajco! nie ujdzie ci to!� I ona?� na �ywy B�g, m�w ju� wszystko!� ona ci� przyj�a?�</p><p>� Odpali�a z miejsca i bez namys�u.</p><p>Nasta�a chwila milczenia. Kmicic oddycha� ci�ko i oczyma wpija� si� w Wo�odyjowskiego, ten za� rzek�:</p><p>� Czemu to mnie zdrajc� nazywasz? Zalim ci brat albo swat? Zalim ci wiar� z�ama�? Zwyci�y�em ci� w r�wnym boju i mog�em czyni�, co mi si� podoba�o.</p><p>� Po staremu jeden by z nas to krwi� zapiecz�towa�. Nie szabl�, to z rusznicy bym wa�pana ustrzeli� i niechby mnie diabli potem wzi�li.</p><p>� Chybaby� mnie z rusznicy zastrzeli�, bo gdyby mnie nie by�a odpali�a, to bym i pojedynku drugiego nie przyj��. Po co mia�bym si� bi�? A wiesz, czemu mnie odpali�a?</p><p>� Czemu? � powt�rzy� jak echo Kmicic.</p><p>� Bo ciebie mi�uje.</p><p>By�o to wi�cej, ni� s�abe si�y chorego znie�� mog�y. G�owa Kmicica opad�a na poduszki, na czo�o wyst�pi� mu pot obfity i le�a� czas jaki� w milczeniu.</p><p>� Okrutnie mi s�abo � rzek� po chwili. � Sk�d�e� to wa�� wiesz, �e ona� mnie mi�uje?</p><p>� Bo mam oczy i patrz�, bo mam rozum i miarkuj�; teraz zw�aszcza, gdym rekuz� dosta�, zaraz mi si� w g�owie rozja�ni�o. Naprz�d tedy, gdym po pojedynku przyszed� jej powiedzie�, �e jest wolna, bom wa�pana usiek�, wnet j� zamroczy�o i zamiast wdzi�czno�� mi okaza�, ca�kiem mnie spostponowa�a<a l:href="#fn242" type="note">[242]</a>; po wt�re: gdy ci� tu Domaszewicze d�wigali, to ci g�ow� jako matka unosi�a; a po trzecie, �e gdym si� jej o�wiadczy�, tak mnie przyj�a, jakoby mi kto w pysk da�. Je�li te racje wa�panu nie wystarczaj�, to chyba dlatego, �e� przez rozum zaci�ty i na umy�le szwankujesz.</p><p>� Gdyby to by�a prawda! � odrzek� s�abym g�osem Kmicic � tedy� r�ne mi tu ma�ci na rany przyk�adaj�� ale nie by�oby lepszego balsamu od s��w waszmo�ci.</p><p>� Zdrajca�e ci to taki balsam przyk�ada?</p><p>� Przebacz ju� wa��. W g�owie mi si� takie szcz�cie nie mie�ci, �eby ona mnie jeszcze chcia�a.</p><p>� Powiedzia�em, �e wa�pana mi�uje, nie powiedzia�em, �e ci� zechce� To wcale co innego.</p><p>� Je�li mnie nie zechce, to sobie ten �eb o �cian� rozbij�. Nie mo�e inaczej by�.</p><p>� Mog�oby by�, gdyby� wa�pan mia� szczer� intencj� zmazania win. Teraz wojna, mo�esz i��, mo�esz pos�ugi znaczne mi�ej ojczy�nie odda�, m�stwem si� ws�awi�, reputacj� po�ata�. Kt� to jest bez grzechu? Kto nie ma win na sumieniu? Ka�dy ma� Ale do pokuty i poprawy ka�demu otwarta droga. Wa�� grzeszy�e� swawol�, to jej odt�d unikaj; grzeszy�e� przeciw ojczy�nie, zamieszki w czasie wojennym czyni�c, to j� teraz ratuj; czyni�e� krzywdy ludziom, to je nagr�d�� Ot, droga dla waszmo�ci lepsza i pewniejsza ni� rozbijanie sobie �ba.</p><p>Kmicic patrzy� uwa�nie na Wo�odyjowskiego, potem rzek�:</p><p>� Wa�pan m�wisz jak m�j szczery przyjaciel.</p><p>� Nie jestem wa�panu przyjacielem, ale po prawdzie nie jestem i nieprzyjacielem, a tej panny mnie �al, chocia� mnie odpali�a, bom jej te� s�owo ostre nies�usznie rzek� na odjezdnym. Od rekuzy si� nie powiesz�, nie pierwszyzna mi, a uraz nie zwyk�em chowa�. Je�li wi�c wa�pana na dobr� drog� nam�wi�, to b�dzie tak�e moja wzgl�dem ojczyzny zas�uga, bo� �o�nierz dobry i do�wiadczony.</p><p>� Zali mnie czas jeszcze na t� drog� wraca�? Tyle termin�w na mnie czeka! Z �o�a trzeba do s�du zaraz� Chybabym st�d ucieka�, a tego nie chc�. Tyle termin�w! A co sprawa, to i wyrok pewny na pot�pienie.</p><p>� Ot, tu jest na to lekarstwo! � rzek� pan Wo�odyjowski wydobywaj�c list zapowiedni.</p><p>� List zapowiedni! � wykrzykn�� Kmicic. � Dla kogo?</p><p>� Dla wa�pana. A teraz wiedz, �e maj�c funkcj� wojskow�, nie potrzebujesz do �adnych s�d�w stawa�, bo do hetma�skiej inkwizycji nale�ysz; s�uchaj za�, co ksi��� wojewoda mi pisze.</p><p>Tu pan Wo�odyjowski odczyta� Kmicicowi prywatny list Radziwi��a, odetchn��, ruszy� w�sikami, i rzek�:</p><p>� Ow�, jak wa�pan widzisz, ode mnie zale�y: albo ci list zapowiedni odda�, albo go schowa�.</p><p>Niepewno��, trwoga i nadzieja odbi�y si� na twarzy Kmicica.</p><p>� A wa�pan co uczynisz? � pyta� cichym g�osem.</p><p>� A ja waszmo�ci list oddaj� � rzek� pan Wo�odyjowski.</p><p>Kmicic nic zrazu nie odrzek�, g�ow� opu�ci� na poduszki i patrzy� czas jaki� w pu�ap. Nagle oczy pocz�y mu wilgotnie� i go�cie nieznani w tych oczach, �zy, zawis�y na rz�sach.</p><p>� Niech�e mnie ko�mi rozerw�! � rzek� wreszcie. � Niech mnie ze sk�ry ob�uszcz�, je�lim ja widzia� zacniejszego cz�owieka od waszmo�ci� Je�eli� przeze mnie rekuz� dosta�, je�li mnie Ole�ka jeszcze, jako powiadasz, mi�uje, inny tym bardziej by si� m�ci�, tym g��biej mnie pogr��y�� A waszmo�� mi r�k� podajesz i jako z grobu mnie wyci�gasz!</p><p>� Bo nie chc� dla prywaty ojczyzny mi�ej po�wi�ca�, kt�rej waszmo�� znaczne jeszcze pos�ugi mo�esz odda�. Ale to waszmo�ci powiem, �e gdyby� by� owych Kozak�w od Trubeckiego albo Chowa�skiego po�yczy�, tedybym list zatrzyma�. Ca�e to szcz�cie, �e� tego nie uczyni�!</p><p>� Przyk�ad, przyk�ad z wa�pana innym bra�! � odrzek� Kmicic. � Daj�e mi r�k�, B�g mi pozwoli czym dobrym si� waszmo�ci wyp�aci�, bo� mnie na �mier� i �ycie zobowi�za�.</p><p>� To i dobrze, potem o tym! A teraz� uszy waszmo�� do g�ry! Nie potrzeba ci do �adnych s�d�w stawa�, jeno do roboty si� bra�. Zas�u�ysz si� ojczy�nie, to ci i ta szlachta odpu�ci, bo to ludzie na honor ojczyzny bardzo czuli� Mo�esz jeszcze winy zmaza�, reputacj� odzyska� i w s�awie jako w s�o�cu chodzi�, a ju� tam znam jedn� pann�, kt�ra ci nagrod� za �ycia obmy�li.</p><p>� E! � zakrzykn�� z uniesieniem Kmicic � co ja tu b�d� w �o�u gni�, gdy nieprzyjaciel ojczyzn� depcze. Hej! jest tam kt�ry? Sam tu! Pacho�ek, buty podawaj!� Sam tu!� Niech�e mnie piorun w tych betach ustrzeli, je�li b�d� d�u�ej w nich parcia�!</p><p>U�miechn�� si� na to z zadowoleniem pan Wo�odyjowski i rzek�:</p><p>� Duch w wa�ci od cia�a silniejszy, bo cia�o jeszcze ci nie dopisze.</p><p>To rzek�szy pocz�� �egna� si�, a Kmicic nie puszcza�, dzi�kowa� i winem chcia� traktowa�.</p><p>Jako� dobrze ju� mia�o si� ku wieczorowi, gdy ma�y rycerz opu�ci� Lubicz i do Wodokt�w pod��y�.</p><p>� Najlepiej j� za ostre s�owa nagrodz� � m�wi� sam do siebie � gdy jej powiem, �e Kmicic nie tylko z �o�a, ale i z nies�awy powstaje� Nie do szcz�tu to jeszcze zepsuty cz�owiek, jeno gor�czka wielki. Okrutnie j� tym pociesz� i tak my�l�, �e mnie teraz lepiej przyjmie ni� wtedy, kiedym jej samego siebie ofiarowa��</p><p>Tu westchn�� poczciwy pan Micha� i mrukn��:</p><p>� �eby to wiedzie�, czy jest jaka na �wiecie i dla mnie przeznaczona?</p><p>W�r�d podobnych rozmy�la� dojecha� do Wodokt�w. Kud�aty �mudzin wybieg� do ko�owrotu, ale nie spieszy� si� otwiera�, jeno rzek�:</p><p>� Dziedziczki nie masz w domu.</p><p>� To wyjecha�a?</p><p>� A wyjecha�a.</p><p>� Gdzie?</p><p>� Kto j� wie!</p><p>� A kiedy wr�ci?</p><p>� Kto j� wie!</p><p>� Gadaj�e po ludzku! Nie m�wi�a, kiedy wr�ci?</p><p>� Bogdaj wcale nie wr�ci, bo z wozami wyjecha�a i z tobo�ami. Z tego miarkuj�, �e daleko i na d�ugo.</p><p>� Tak? � mrukn�� pan Micha�. � Ot, com najlepszego sprawi�!�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� X</p></title><p>Zwyczajnie, gdy cieplejsze promienie s�o�ca poczynaj� przedziera� si� przez zimow� chmur opon� i gdy pierwsze p�dy ukazuj� si� na drzewach, a zielona ru� zb� kie�kuje na wilgotnych polach, wst�puje i lepsza nadzieja w serca ludzkie. Ale wiosna 1655 roku nie przynios�a zwyk�ej pociechy dla strapionych w Rzeczypospolitej ludzi. Ca�a jej wschodnia granica, od p�nocy a� po Dzikie Pola<a l:href="#fn243" type="note">[243]</a> na po�udniu, by�a opasana jakby wst�g� ognist� i wiosenne ulewy nie mog�y pogasi� po�aru, owszem, wst�ga owa stawa�a si� coraz szersz� i coraz rozleglejsze zajmowa�a kraje. A opr�cz tego na niebie pojawi�y si� znaki z�ej wr�by zwiastuj�ce wi�ksze jeszcze kl�ski i nieszcz�cia. Raz wraz z chmur przelatuj�cych niebiosa tworzy�y si� jakoby wie�e wysokie, jakoby flanki forteczne, kt�re nast�pnie zawala�y si� z �oskotem. Pioruny bi�y w ziemi�, jeszcze �niegiem pokryt�, lasy sosnowe ��k�y, a ga��zie drzew skr�ca�y si� w dziwne, chorobliwe kszta�ty; zwierz�ta i ptaki pada�y od jakiej� nieznanej choroby. Na koniec dostrze�ono i na s�o�cu plamy niezwyczajne, maj�ce kszta�t r�ki jab�ko trzymaj�cej, serca przebitego i krzy�a. Umys�y trwo�y�y si� coraz bardziej, a zakonnicy gubili si� w dociekaniach, co by owe znaki mog�y znaczy�. Dziwna jaka� niespokojno�� ogarnia�a wszystkie serca.</p><p>Przepowiadano nowe wojny i nagle, B�g wie sk�d, z�owroga wie�� pocz�a kr��y� z ust do ust po wsiach i miastach, �e od strony Szwed�w zbli�a�a si� nawa�nica. Na poz�r nic nie zdawa�o si� potwierdza� tej wie�ci, gdy� rozejm ze Szwecj� zawarty mia� jeszcze na sze�� lat si��, a jednak m�wiono o niebezpiecze�stwie wojny i na sejmie, kt�ry kr�l Jan Kazimierz z�o�y� 19 maja w Warszawie.</p><p>Coraz wi�cej niespokojnych oczu zwraca�o si� ku Wielkopolsce, na kt�r� burza najpierw mog�a si� zwali�. Leszczy�ski, wojewoda ��czycki, i Naruszewicz, pisarz polny litewski, wyjechali w poselstwie do Szwecji; ale wyjazd ich, zamiast uspokoi� strwo�onych, roznieci� wi�kszy jeszcze niepok�j.</p><p>�Legacja<a l:href="#fn244" type="note">[244]</a> ta wojn� pachnie� � pisa� Janusz Radziwi��.</p><p>� Gdyby nawa�a nie grozi�a z tamtej strony, po c� by ich wysy�ano? � m�wili inni. � Wszak�e ledwie wr�ci� ze Sztokholmu poprzedni pose� Kanazyl; ale wida� to jasno, �e nic nie sprawi�, skoro zaraz po nim tak powa�nych wys�ano senator�w.</p><p>Wszelako rozs�dniejsi ludzie nie wierzyli jeszcze w mo�liwo�� wojny.</p><p>� �adnej � twierdzili � Rzeczpospolita nie da�a przyczyny, a rozejm trwa w ca�ej sile. Jak�eby to podeptano przysi�gi, zgwa�cono naj�wi�tsze umowy i napadni�to po zb�jecku bezpiecznego s�siada? Szwecja przy tym pami�ta jeszcze rany polsk� szabl� zadane pod Kircholmem, Puckiem i Trzcian�! Wszak�e to i Gustaw Adolf<a l:href="#fn245" type="note">[245]</a>, kt�ry w ca�ej Europie nie znalaz� przeciwnika, uleg� kilkakro� panu Koniecpolskiemu<a l:href="#fn246" type="note">[246]</a>. Nie b�d� Szwedzi tak wielkiej s�awy wojennej, w �wiecie nabytej, na niepewny hazard wystawia� z przeciwnikiem, kt�remu nigdy w polu dosta� nie mogli. Prawda, �e i wojn� wyczerpana, i os�abiona jest Rzeczpospolita; ale z samych Prus i samej Wielkopolski, kt�ra w wojnach ostatnich wcale nie ucierpia�a, wystarczy ten g�odny nar�d przep�dzi� i za morza do bezp�odnych ska� odeprze�. Nie b�dzie wojny!</p><p>Na to odpowiadali zn�w trwo�liwi, �e jeszcze przed sejmem warszawskim radzono ju� z namowy kr�la na sejmiku w Grodnie o obronie pas�w granicznych wielkopolskich, �e rozpisywano podatki i �o�nierza, czego by przecie nie czyniono, gdyby niebezpiecze�stwo nie by�o bliskie.</p><p>I tak chwia�y si� umys�y pomi�dzy obaw� a nadziej�, ci�ka niepewno�� przygniata�a dusze ludzkie, gdy nagle po�o�y� jej koniec uniwersa� Bogus�awa Leszczy�skiego, jenera�a wielkopolskiego, zwo�uj�cego pospolite ruszenie szlachty wojew�dztw pozna�skiego i kaliskiego dla obrony granic od gro��cej nawa�y szwedzkiej�</p><p>Wszelka w�tpliwo�� znik�a. Okrzyk: �Wojna!� � rozleg� si� po ca�ej Wielkopolsce i wszystkich ziemiach Rzeczypospolitej.</p><p>By�a to nie tylko wojna, ale nowa wojna. Chmielnicki, wspomagany przez Buturlina, sro�y� si� na po�udniu i wschodzie; Chowa�ski i Trubecki na p�nocy i wschodzie, Szwed zbli�a� si� z zachodu! Ognista wst�ga zmienia�a si� w ko�o ogniste.</p><p>Kraj by� jak ob�z obl�ony.</p><p>A w obozie �le si� dzia�o. Jeden ju� zdrajca, Radziejowski, uciek� z niego i by� w namiocie napastnik�w. On to prowadzi� ich na �up gotowy, on wskazywa� s�abe strony, on mia� kusi� za�og�. A opr�cz tego nie brak�o ni niech�ci, ni zawi�ci; nie brak�o magnat�w mi�dzy sob� zwa�nionych lub za odm�wione urz�dy na kr�la krzywych i w ka�dej chwili spraw� publiczn� dla swej prywaty po�wi�ci� gotowych; nie brak�o dysydent�w pragn�cych triumf sw�j cho�by na grobie ojczyzny u�wi�ci�; a jeszcze wi�cej by�o swawolnik�w i ospa�ych, i leniwych, i w sobie samych, we w�asnych wczasach i dostatkach zakochanych.</p><p>Jednak�e zasobna i wojn� dot�d nie poterana kraina wielkopolska nie �a�owa�a przynajmniej pieni�dzy na obron�. Miasta i wsie szlacheckie dostarczy�y piechotnego �o�nierza tyle, ile go rozpisano, i zanim szlachta ruszy�a w�asnymi osobami do obozu, ci�gn�y ju� tam pstre pu�ki �anowej<a l:href="#fn247" type="note">[247]</a> piechoty pod wodz� rotmistrz�w przez sejmik wyznaczonych z ludzi w rzemio�le wojennym do�wiadczonych.</p><p>Wi�d� wi�c pan Stanis�aw D�bi�ski �anowc�w pozna�skich; pan W�adys�aw W�ostowski ko�cia�skich, a pan Gole, s�awny �o�nierz i in�ynier, wa�eckich. Nad kaliskimi ch�opy<a l:href="#fn248" type="note">[248]</a> dzier�y� rotmistrzowsk� bu�aw� pan Stanis�aw Skrzetuski, z rodu dzielnych wojownik�w, stryjeczny Jana, s�ynnego zbara�czyka<a l:href="#fn249" type="note">[249]</a>. Pan Kacper �ychli�ski prowadzi� koni�skich m�ynarzy i so�tys�w. Spod Pyzdr�w ci�gn�� pan Stanis�aw Jaraczewski, kt�ry m�odo�� w cudzoziemskich wojskach sp�dzi�; spod Kcyni pan Piotr Skoraszewski, a pan Kwilecki spod Nak�a. Nikt jednak w do�wiadczeniu wojennym nie m�g� wyr�wna� panu W�adys�awowi Skoraszewskiemu, kt�rego g�osu nawet sam jenera� wielkopolski i wojewodowie s�uchali.</p><p>W trzech miejscach: pod Pi��, Uj�ciem i Wieleniem, zalegli rotmistrzowie pasy nadnoteckie, czekaj�c na przybycie szlachty na pospolite ruszenie zwo�anej. Piechurowie sypali sza�ce od rana do wieczora, ustawicznie ogl�daj�c si� za siebie, czy po��dana konnica nie nadci�ga.</p><p>Tymczasem nadjecha� pierwszy z dygnitarzy, pan Andrzej Grudzi�ski, wojewoda kaliski, i stan�� w domu burmistrza z licznym pocztem s�ug przybranych w bia�e i b��kitne barwy. Spodziewa� si�, �e wnet otoczy go szlachta kaliska, gdy jednak nikt si� nie zjawia�, pos�a� po rotmistrza, pana Stanis�awa Skrzetuskiego, zaj�tego sypaniem sza�czyk�w nad rzek�.</p><p>� A gdzie to moi ludzie? � pyta� po pierwszych powitaniach rotmistrza, kt�rego zna� od dziecka.</p><p>� Jacy ludzie? � rzek� pan Skrzetuski.</p><p>� A pospolite ruszenie kaliskie?</p><p>P�pogardliwy, p�bolesny u�miech pojawi� si� na czarniawej twarzy �o�nierza.</p><p>� Ja�nie wielmo�ny wojewodo! � rzek� � przecie to czas strzy�y owiec, a za �le umyt� we�n� nie chc� w Gda�sku p�aci�. Ka�dy teraz jegomo�� nad stawem przy myciu albo nad wag� stoi, s�usznie mniemaj�c, �e Szwedzi nie uciekn�.</p><p>� Jak�e to? � odpar� zafrasowany wojewoda � nie masz jeszcze nikogo?</p><p>� �ywego ducha pr�cz piechoty �anowej� A potem �niwa bliskie. Dobry gospodarz z domu nie wyje�d�a w takim czasie!</p><p>� Co mi wa�pan prawisz?</p><p>� A Szwedzi nie uciekn�, jeno jeszcze bli�ej przyjd� � powt�rzy� rotmistrz.</p><p>Dziobata twarz wojewody poczerwienia�a nagle.</p><p>� Co mi Szwedzi!� Ale to dla mnie wstyd wobec innych pan�w b�dzie, gdy sam si� tu jako palec ostan�.</p><p>Skrzetuski zn�w si� u�miechn��.</p><p>� Wasza mi�o�� pozwoli sobie powiedzie� � rzek� � �e Szwedzi tu rzecz g��wna, a wstyd potem. Zreszt� nie b�dzie go, bo nie tylko kaliskiej, ale i �adnej innej szlachty jeszcze nie ma.</p><p>� Powariowali! � rzek� pan Grudzi�ski.</p><p>� Nie, jeno tego pewni, �e je�li oni nie zechc� do Szwed�w, to Szwedzi nie omieszkaj� do nich.</p><p>� Czekaj wa��! � rzek� wojewoda.</p><p>I klasn�wszy na pacho�ka kaza� sobie poda� inkaustu<a l:href="#fn250" type="note">[250]</a>, pi�r i papieru � nast�pnie usiad� i pocz�� pisa�.</p><p>Po up�ywie p� godziny zasypa� kart�, uderzy� po niej r�k� i rzek�:</p><p>� Posy�am jeszcze wezwanie, by si� najp�niej <emphasis>pro die 27 praesentis</emphasis><a l:href="#fn251" type="note">[251]</a> stawili, i tak my�l�, �e przynajmniej w tym ostatnim terminie zechc� <emphasis>non deesse patriae</emphasis><a l:href="#fn252" type="note">[252]</a>. A teraz powiedz mi wa�pan: macie-li jakie wie�ci o nieprzyjacielu?</p><p>� Mamy. Wittenberg wojska swoje pod Dam� na ��gach musztruje.</p><p>� Si�a ich?</p><p>� Jedni m�wi�, �e siedmna�cie tysi�cy, drudzy, �e wi�cej.</p><p>� Hm! to nas i tyle nie b�dzie. Jak wa�� s�dzisz, zdo�amy si� oprze�?</p><p>� Je�li si� szlachta nie stawi, to i nie ma o czym m�wi�</p><p>� Stawi si�, co si� nie ma stawi�! Wiadoma to rzecz, �e pospolite ruszenie zawsze marudzi. Ale ze szlacht� damy sobie rad�?</p><p>� Nie damy � rzek� ch�odno Skrzetuski. � Ja�nie wielmo�ny wojewodo, to� my wcale �o�nierzy nie mamy.</p><p>� Jak to: nie mamy �o�nierzy?</p><p>� Wasza mi�o�� wie tak dobrze jak ja, �e co jest wojska, to wszystko na Ukrainie. Nie przys�ano nam tu ani dw�ch chor�gwi, cho� B�g jeden wie teraz, kt�ra burza gro�niejsza.</p><p>� Ale piechota, ale pospolite ruszenie?</p><p>� Na dwudziestu ch�op�w ledwie jeden wojn� widzia�, a na dziesi�ciu jeden wie, jak rusznic� trzyma�. Po pierwszej wojnie b�d� z nich dobrzy �o�nierze, ale nie teraz. A co do pospolitego ruszenia, spytaj wasza mi�o�� ka�dego, kto si� cho� troch� na wojnie zna, czy pospolite ruszenie mo�e dotrzyma� regularnym wojskom, jeszcze takim jak szwedzkie, weteranom z ca�ej luterskiej<a l:href="#fn253" type="note">[253]</a> wojny i do zwyci�stw przywyk�ym.</p><p>� Tak�e to wa�� wysoko Szwed�w nad swoich wynosisz?</p><p>� Nie wynosz� ja ich nad swoich, bo gdyby tu by�o z pi�tna�cie tysi�cy takich ludzi, jacy pod Zbara�em byli, kwarcianych i jazdy, tedybym si� ich nie ba�, ale z naszymi, daj Bo�e, aby�my co� znaczniejszego wsk�ra� mogli.</p><p>Wojewoda po�o�y� r�ce na kolanach i spojrza� bystro wprost w oczy Skrzetuskiemu, jakby chcia� w nich jak�� ukryt� my�l wyczyta�.</p><p>� Tedy po co my tu przyszli? Czy wa�pan nie my�lisz, �e lepiej si� podda�?</p><p>Zap�on�� na to pan Stanis�aw i odrzek�:</p><p>� Je�li mi taka my�l w g�owie powsta�a, ka��e mnie wasza mi�o�� na pal wbi�. Na pytanie, czy wierz� w wiktori�<a l:href="#fn254" type="note">[254]</a>, odpowiadam jako �o�nierz: nie wierz�! � Ale po co�my tu przyszli, to inna materia, na kt�r� jako obywatel odpowiadam: po to, aby�my nieprzyjacielowi wstr�t pierwszy dali, aby�my zatrzymawszy go na sobie, pozwolili reszcie kraju opatrzy� si� i wyst�pi�, aby�my cia�ami naszymi wstrzymali najazd p�ty, p�ki jeden na drugim nie padniem!</p><p>� Chwalebna to intencja waszmo�ci � odpowiedzia� ch�odno wojewoda � ale �atwiej wam, �o�nierzom, o �mierci m�wi� ni� nam, na kt�rych ca�a odpowiedzialno�� za tyle krwi szlacheckiej darmo przelanej spadnie.</p><p>� Po to i ma szlachta krew, aby j� przelewa�a.</p><p>� Tak to, tak! Wszyscy gotowi�my polec, bo zreszt� to naj�atwiejsza rzecz. Wszelako obowi�zek ka�e nam, kt�rych Opatrzno�� naczelnikami uczyni�a, nie samej tylko chwa�y szuka�, ale i za po�ytkiem si� ogl�da�. Wojna ju� tak jak zacz�ta, to prawda, ale przecie Carolus Gustavus pana naszego krewny i musi mie� na to wzgl�d. Dlatego nale�y i paktowania popr�bowa�, bo czasem wi�cej s�owem mo�na wsk�ra� ni�li or�em.</p><p>� To do mnie nie nale�y! � odrzek� sucho pan Stanis�aw.</p><p>Wojewodzie w tej�e chwili widocznie to� samo na my�l przysz�o, bo skin�� g�ow� i po�egna� rotmistrza.</p><p>Skrzetuski jednak�e do po�owy tylko mia� s�uszno�� w tym, co m�wi� o opiesza�o�ci szlachty na pospolite ruszenie powo�anej. Prawd� istotnie bowiem by�o, �e do uko�czenia strzy�y owiec ma�o kto �ci�gn�� do obozu mi�dzy Pi�� a Uj�ciem, ale pod 27 czerwca, to jest na termin w ponownym wezwaniu oznaczony, zacz�to zje�d�a� si� do�� licznie.</p><p>Codziennie tumany kurzu, podnosz�ce si� z powodu suchej i sta�ej pogody, zwiastowa�y zbli�anie si� coraz nowych zast�p�w. I jecha�a szlachta szumnie, konno i kole�no<a l:href="#fn255" type="note">[255]</a>, z pocztami s�ug, z kredensami, z wozami i obfito�ci� na nich wyg�d wszelkich, a obci��ona tak broni�, i� niejeden za trzech wszelakiego d�wiga� or�a, pocz�wszy od kopij<a l:href="#fn256" type="note">[256]</a>, rusznic, bandolet�w, szabel, koncerzy i zarzuconych ju� w owym czasie m�otk�w husarskich do rozbijania zbroi s�u��cych. Starzy praktycy zaraz po tym uzbrojeniu poznawali ludzi nieobytych z wojn� i niedo�wiadczonych.</p><p>Ze wszystkiej bowiem szlachty zamieszkuj�cej obszary Rzeczypospolitej wielkopolska w�a�nie najmniej by�a wojownicza. Tatarzy, Turcy i Kozacy nie deptali nigdy tych okolic, kt�re od czas�w krzy�ackich zapomnia�y niemal, jak wygl�da wojna w kraju. Kto ze szlachty wielkopolskiej czu� w sobie bojow� ochot�, ten si� zaci�ga� do komputu wojsk koronnych i tam stawa� tak dobrze jak ka�dy inny; ale ci natomiast, kt�rzy w domach woleli siedzie�, na prawdziwych si� te� domator�w zmienili, kochaj�cych si� w dostatkach, we wczasach, na zawo�anych gospodarzy zasypuj�cych sw� we�n� i zw�aszcza swoim zbo�em rynki miast pruskich.</p><p>Teraz wi�c, gdy burza szwedzka oderwa�a ich od spokojnych zaj��, zdawa�o im si�, �e na wojn� nie mo�na si� zanadto broni� naje�y� ani zapasami zaopatrzy�, ani za wielu wzi���<a l:href="#fn257" type="note">[257]</a> pacho�k�w, kt�rzy by cia�a i sprz�t�w pana strzegli.</p><p>Dziwni to byli �o�nierze, z kt�rymi rotmistrzowie nie�atwo do sprawy przyj�� mogli. Stawa� na przyk�ad towarzysz z kopi� na dziewi�tna�cie st�p d�ug� i w pancerzu na piersiach, ale w s�omianym kapeluszu �dla ch�odu� na g�owie; inny w czasie musztry na gor�co narzeka�, inny ziewa�, jad� lub pi�, inny pacho�ka wo�a�, a wszyscy w szeregu nie poczytywali za rzecz zdro�n� gaw�dzi� tak g�o�no, �e rozkaz�w oficer�w nikt dos�ysze� nie m�g�. I trudno by�o dyscyplin� wprowadza�, bo si� o ni� bracia ura�a�a mocno, jako godno�ci obywatelskiej przeciwn�. Og�aszano wprawdzie �artyku�y�, ale ich s�ucha� nie chciano.</p><p>Kul� �elazn� u n�g tego wojska by� nieprzeliczony zast�p woz�w, koni zapa�nych i poci�gowych, byd�a przeznaczonego na spy��, a zw�aszcza s�ug pilnuj�cych namiot�w, sprz�t�w, jagie�, krup i bigos�w, a wszczynaj�cych z lada powodu k��tnie i zamieszanie.</p><p>Przeciw takiemu to wojsku zbli�a� si� od strony Szczecina i nadodrza�skich ��g�w Arwid Wittenberg, stary w�dz, kt�remu m�odo�� na wojnie trzydziestoletniej zbieg�a, prowadz�c siedmna�cie tysi�cy weteran�w, w �elazn� dyscyplin� uj�tych.</p><p>Z jednej strony sta� bez�adny ob�z polski, do zbiegowiska jarmarcznego podobny, ha�a�liwy, pe�en dysput, rozpraw nad rozporz�dzeniami wodz�w i niezadowolenia, z�o�ony z poczciwych wie�niak�w na poczekaniu w piechot� zmienionych i z jegomo�ci�w prosto od strzy�y owiec oderwanych; z drugiej, maszerowa�y gro�ne, milcz�ce czworoboki, na jedno skinienie wodz�w rozci�gaj�ce si� z regularno�ci� machin w linie i p�kola; zwieraj�ce si� w kliny i tr�jk�ty tak sprawne jak miecz w r�ku szermierza; naje�one rurami muszkiet�w i w��czni, prawdziwi ludzie wojny, zimni, spokojni, istni rzemie�lnicy, kt�rzy do mistrzostwa doszli w rzemio�le. Kt� z ludzi do�wiadczonych m�g� w�tpi�, jaki b�dzie rezultat spotkania i na czyj� stron� musi pa�� zwyci�stwo?</p><p>Jednak�e szlachty �ci�ga�o si� coraz wi�cej, a przedtem jeszcze pocz�li si� zje�d�a� dygnitarze wielkopolscy i innych prowincji, z pocztami przybocznych wojsk i s�ug. Wkr�tce po panu Grudzi�skim zjecha� do Pi�y pot�ny wojewoda pozna�ski, pan Krzysztof Opali�ski. Trzystu hajduk�w<a l:href="#fn258" type="note">[258]</a> przybranych w ��te z czerwonym barwy i uzbrojonych w muszkiety sz�o przed wojewodzi�sk� karet�; t�um dworzan, szlachty otacza� jego dostojn� osob�; za nimi w szyku bojowym ci�gn�� oddzia� rajtar�w<a l:href="#fn259" type="note">[259]</a> w takie� barwy jak i hajducki przybranych; a sam wojewoda jecha� w karecie, maj�c przy sobie b�azna, Stacha Ostro�k�, kt�rego obowi�zkiem by�o pos�pnego pana przez drog� rozwesela�.</p><p>Wjazd tak znamienitego dygnitarza doda� wszystkim serca i otuchy; tym bowiem, kt�rzy spogl�dali na monarszy niemal majestat wojewody, na t� twarz wspania��, w kt�rej spod wysokiego jak sklepienie czo�a �wieci�y oczy rozumne i surowe, na senatorsk� powag� ca�ej postawy, zaledwie w g�owie mog�o si� pomie�ci�, by jaki� niefortunny los m�g� przypa�� w udziale takiej pot�dze.</p><p>Ludziom przywyk�ym do czci dla urz�du i osoby wydawa�o si�, �e i sami Szwedzi nie b�d� chyba �mieli wznie�� �wi�tokradzkiej r�ki na takiego magnata. Owszem, ci, kt�rym trwo�liwsze serce bi�o w piersiach, uczuli si� zaraz bezpieczniejsi pod jego skrzyd�ami. Witano wi�c go rado�nie i gor�co; okrzyki brzmia�y wzd�u� ulicy, kt�r� orszak posuwa� si� z wolna ku domowi burmistrza, a g�owy chyli�y si� przed wojewod�, widnym jak na d�oni przez szyby poz�ocistej karety. Na owe uk�ony odpowiada� wraz z wojewod� Ostro�ka, z tak� godno�ci� i powag�, jakby wy��cznie jemu by�y sk�adane.</p><p>Zaledwie kurz opad� po przeje�dzie wojewody pozna�skiego, gdy go�cy nadbiegli z oznajmieniem, �e jedzie stryjeczny jego brat, wojewoda podlaski Piotr Opali�ski ze swym szwagrem, panem Jakubem Rozdra�ewskim, wojewod� inowroc�awskim. Ci przywiedli ka�dy po sto pi��dziesi�t ludzi zbrojnych pr�cz dworzan i s�ug. Potem nie mija� dzie�, by kto� z dygnitarzy nie zjecha�: jako pan S�dziw�j Czarnkowski, szwagier Krzysztofa, a sam kasztelan pozna�ski, za czym Stanis�aw Pogorzelski, kasztelan kaliski; Maksymilian Miaskowski, kasztelan krzywi�ski, i Pawe� G�bicki, pan mi�dzyrzecki. Miasteczko nape�ni�o si� tak dalece lud�mi, �e dom�w zbrak�o na pomieszczenie samych tylko dworzan. Przyleg�e ��ki upstrzy�y si� namiotami pospolitego ruszenia. Rzek�by�, �e wszystkie ptactwo r�nobarwne zlecia�o si� do Pi�y z ca�ej Rzeczypospolitej.</p><p>Migota�y barwy czerwone, zielone, niebieskie, b��kitne, bia�e na katankach, �upanach, kubrakach i kontuszach, bo pomin�wszy pospolite ruszenie, w kt�rym co szlachcic, to inny str�j nosi� � pomin�wszy s�u�b� pa�sk� � i piechota ka�dego powiatu w inne przybran� by�a kolory.</p><p>Nadjechali i bazarnicy, kt�rzy nie mog�c si� w rynku pomie�ci� wybudowali rz�d szop wedle miasteczka. Sprzedawano w nich przybory wojskowe � od szat do broni i jad�a. Polowe garkuchnie dymi�y przez dzie� i noc, roznosz�c w dymach zapach bigos�w, jagie�, pieczeni � w innych sprzedawano trunki. Przed szopami roi�a si� szlachta, zbrojna nie tylko w miecze, ale i w �y�ki, jedz�c, popijaj�c i rozprawiaj�c to o nieprzyjacielu, kt�rego jeszcze nie by�o wida�, to o nadje�d�aj�cych dygnitarzach, kt�rym nie �a�owano przym�wek.</p><p>Mi�dzy grupami szlachty chodzi� Ostro�ka przybrany w odzie� zeszyt� z pstrych ga�gank�w, z ber�em zdobnym dzwonkami i min� z g�upia frant. Gdzie si� pokaza�, otaczano go wnet ko�em, on za� podlewa� oliwy do ognia, pomaga� obmawia� dygnitarzy i zadawa� zagadki, nad kt�rymi szlachta tym bardziej bra�a si� za boki, im bardziej by�y zjadliwe.</p><p>Nie szcz�dzono w nich nikogo.</p><p>Pewnego popo�udnia nadszed� przed bazary sam wojewoda pozna�ski i wmiesza� si� mi�dzy szlacht�, rozmawiaj�c �askawie z tym, z owym lub ze wszystkimi i skar��c si� troch� na kr�la, �e wobec zbli�aj�cego si� nieprzyjaciela nie przys�a� ani jednej chor�gwi kwarcianej.</p><p>� Nie my�l� o nas, mo�ci panowie � m�wi� � i bez pomocy nas zostawiaj�. Powiadaj� w Warszawie, �e na Ukrainie i tak wojska za ma�o i �e hetmani nie mog� sobie da� rady z Chmielnickim. Ha, trudno! Milsza wida� Ukraina jak Wielkopolska� W nie�asce jeste�my, mo�ci panowie, w nie�asce! Jako na jatki nas tu wydali.</p><p>� A kto winien? � pyta� pan Szlichtyng, s�dzia wschowski.</p><p>� Kto wszystkim nieszcz�ciom Rzeczypospolitej winien? � odpar� wojewoda. � Ju�ci nie my, bracia szlachta, kt�rzy j� piersiami naszymi zas�aniamy.</p><p>S�uchaj�cej go szlachcie pochlebi�o to wielce, �e �hrabia na Bninie i Opalenicy� sam si� na r�wni z ni� stawia i do braterstwa si� przyznaje, wi�c zaraz pan Koszucki odpowiedzia�:</p><p>� Ja�nie wielmo�ny wojewodo! Gdyby tam wi�cej takich konsyliarz�w by�o przy majestacie, jak wasza mi�o��, pewnie by tu nas na rze� nie wydano� Ale� tam podobno ci rz�dz�, co si� ni�ej k�aniaj�.</p><p>� Dzi�kuj�, panie bracie, za dobre s�owo!� Wina tego, kto z�ych doradc�w s�ucha. Wolno�ci to tam nasze sol� w oku stoj�. Im wi�cej szlachty wyginie, tym <emphasis>absolutum dominium</emphasis><a l:href="#fn260" type="note">[260]</a> b�dzie do przeprowadzenia �atwiejsze.</p><p>� Zali po to mamy gin��, aby dzieci nasze w niewoli j�cza�y?</p><p>Wojewoda nic nie odrzek�, a szlachta pocz�a spogl�da� po sobie i zdumiewa� si�.</p><p>� Wi�c to tak? � wo�a�y liczne g�osy. � Wi�c po to nas tu pod n� wys�ano? A wierzym! Nie od dzi� to o <emphasis>absolutum dominium</emphasis> m�wi�!� Ale skoro na to idzie, to i my potrafimy o naszych g�owach pomy�le�!</p><p>� I o naszych dzieciach!</p><p>� I o naszych fortunach, kt�re nieprzyjaciel <emphasis>igne et ferro<a l:href="#fn261" type="note">[261]</a></emphasis> b�dzie pustoszy�.</p><p>Wojewoda milcza�.</p><p>W dziwny spos�b ten w�dz dodawa� ducha swym �o�nierzom.</p><p>� Kr�l to wszystkiemu winien! � wo�ano coraz liczniej.</p><p>� A pami�tacie wa�panowie dzieje Jana Olbrachta<a l:href="#fn262" type="note">[262]</a>? � spyta� wojewoda.</p><p>� �Za kr�la Olbrachta wygin�a szlachta!� Zdrada, panowie bracia!</p><p>� Kr�l, kr�l zdrajca! � zakrzykn�� jaki� �mia�y g�os.</p><p>Wojewoda milcza�.</p><p>Wtem Ostro�ka, stoj�cy przy boku wojewody, uderzy� si� kilkakro� r�koma po udach i zapia� jak kogut tak przera�liwie, �e wszystkie oczy zwr�ci�y si� na niego.</p><p>Nast�pnie zakrzykn��:</p><p>� Mo�ci panowie! bracia, serde�ka! pos�uchajcie mojej zagadki!</p><p>Z prawdziw� zmienno�ci� marcowej pogody oburzenie pospolitak�w zmieni�o si� w jednej chwili w ciekawo�� i ch�� us�yszenia jakiego� nowego dowcipu b�azna.</p><p>� S�uchamy! s�uchamy! � ozwa�o si� kilkana�cie g�os�w.</p><p>B�azen pocz�� mruga� oczyma jak ma�pa i recytowa� piskliwym g�osem:</p><cite><poem><stanza><v>Po bracie si� pocieszy� koron� i �on�<a l:href="#fn263" type="note">[263]</a>.</v><v>Lecz pozwoli�, by s�aw� z bratem pogrzebiono;</v><v>Podkanclerza<a l:href="#fn264" type="note">[264]</a>wyp�dzi� � i z tego dzi� s�ynie,</v><v>�e sam jest podkanclerzym� przy podkanclerzynie.</v></stanza></poem></cite><p>� Kr�l! kr�l! jako �ywo! Jan Kazimierz! � pocz�to wo�a� ze wszystkich stron.</p><p>I �miech ogromny jak grzmot rozleg� si� w zgromadzeniu.</p><p>� Niech go kule bij�, jak to misternie u�o�y�! � wo�a�a szlachta.</p><p>Wojewoda �mia� si� z innymi; nast�pnie, gdy uciszy�o si� nieco, rzek� powa�niej:</p><p>� I za t� to spraw� my musimy teraz krwi� i g�owami nak�ada� Ot, do czego dosz�o!� Ale masz, b�a�nie, dukata za dobr� zagadk�.</p><p>� Krzysztofku! Krzychu najmilszy! � odrzek� Ostro�ka � czemu to na innych napadasz, �e trefnisiow trzymaj�, kiedy sam nie tylko mnie trzymasz, ale osobno za zagadki dop�acasz?� Daj�e mnie jeszcze dukata, to ci powiem drug� zagadk�.</p><p>� Tak�� sam� dobr�?</p><p>� Jeno d�u�sz�� Daj naprz�d dukata.</p><p>� Masz!</p><p>B�azen zn�w wstrz�sn�� r�koma jak kogut skrzyd�ami, zn�w zapia� i zakrzykn��:</p><p>� Mo�ci panowie, s�uchajcie! Kto to taki?</p><cite><poem><stanza><v>Na prywat� narzeka�, udawa� Katona<a l:href="#fn265" type="note">[265]</a>,</v><v>Od szabli wola� pi�ro z g�siego ogona;</v><v>Po zdrajcy chcia� spu�cizny, a gdy jej nie dosta�,</v><v>Wnet<emphasis>totam Rempublicam<a l:href="#fn266" type="note">[266]</a></emphasis>ostrym rytmem sch�osta�.</v><v>Bodajby szabl� kocha�, mniej by�oby biedy,</v><v>Bo si� satyr na pewno nie ul�kn� Szwedy.</v><v>On za�, ledwie wojennych skosztowa� k�opot�w,</v><v>Ju� za zdrajcy przyk�adem kr�la zdradzi� got�w.</v></stanza></poem></cite><p>Wszyscy obecni odgadli tak dobrze t� zagadk�, jak i poprzedni�. Dwa czy trzy zduszone w tej�e chwili �miechy ozwa�y si� w zgromadzeniu, po czym zapad�a cisza g��boka.</p><p>Wojewoda sta� si� czerwony i tym bardziej si� zmiesza�, �e wszystkie oczy by�y w niego utkwione, a b�azen spogl�da� to na jednego szlachcica, to na drugiego, wreszcie ozwa� si�:</p><p>� Nikt�e z waszmo�ci�w nie odgaduje, kto to taki?</p><p>A gdy milczenie by�o jedyn� odpowiedzi�, w�wczas Ostro�ka zwr�ci� si� z najbezczelniejsz� min� do wojewody:</p><p>� A ty, Krzychu, zali tak�e nie wiesz, o jakim to hultaju by�a mowa?� Nie wiesz? to p�a� dukata!</p><p>� Masz! � odrzek� wojewoda.</p><p>� B�g ci zap�a�!� Powiedz no mi, Krzychu: nie stara��e� si� ty przypadkiem o podkanclerstwo po Radziejowskim?</p><p>� Nie pora na krotofile<a l:href="#fn267" type="note">[267]</a>! � odpar� Krzysztof Opali�ski.</p><p>I sk�oniwszy si� czapk� wszystkim obecnym:</p><p>� Czo�em waszmo�ciom!� Pora mi na rad� wojenn�.</p><p>� Na rad� familijn�, chcia�e�, Krzychu, powiedzie� � doda� Ostro�ka � bo tam wszyscy krewni radzi� b�dziecie, jakby da� drapaka.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do szlachty i na�laduj�c wojewod� w uk�onie, doda�:</p><p>� A wa�panom w to graj!</p><p>I oddalili si� obaj; ale ledwie uszli kilkana�cie krok�w, jeden ogromny wybuch �miechu obi� si� o uszy wojewody i brzmia� jeszcze d�ugo, zanim uton�� w og�lnym gwarze obozu.</p><p>Rada wojenna istotnie mia�a miejsce i wojewoda pozna�ski na niej prezydowa�. By�a to szczeg�lna rada! Brali w niej udzia� sami tacy dygnitarze, kt�rzy si� na wojnie nie znali. Bo magnaci wielkopolscy nie szli i nie mogli i�� za przyk�adem owych �kr�lewi�t� litewskich lub ukrainnych �yj�cych w ustawicznym ogniu jak salamandry<a l:href="#fn268" type="note">[268]</a>.</p><p>Tam co wojewoda lub kasztelan to by� w�dz, kt�remu pancerz wygniata� na ciele nigdy nie schodz�ce czerwone pr�gi, kt�remu m�odo�� zbiega�a na stepach lub w lasach od wschodniej strony, w�r�d zasadzek, walk, gonitew, w obozach lub taborach. Tu byli to dygnitarze pilnuj�cy urz�d�w, a cho� w chwilach potrzeby chodzili i oni na pospolite ruszenie, jednak�e nigdy nie zajmowali naczelnych w czasie wojen stanowisk. G��boki spok�j u�pi� wojowniczego ducha i potomk�w tych rycerzy, kt�rym niegdy� �elazne hufce krzy�ackie nie mog�y dotrzyma� pola, zmieni� w statyst�w, uczonych i literat�w. Dopiero twarda szko�a szwedzka nauczy�a ich, czego zapomnieli.</p><p>Ale tymczasem zgromadzeni na narad� dygnitarze spogl�dali na si� niepewnymi oczyma i ka�dy ba� si� pierwszy odezwa�, czekaj�c, co powie �Agamemnon<a l:href="#fn269" type="note">[269]</a>�, wojewoda pozna�ski.</p><p>�Agamemnon� za� sam nie zna� si� po prostu na niczym i mow� swoj� rozpocz�� zn�w od narzeka� na niewdzi�czno�� i ospa�o�� kr�lewsk�, na lekkie serce, z jakim ca�� Wielkopolsk� i ich pod miecz wydano. Ale za to jak�e by� wymowny; jak�e wspania�� czyni� posta�, prawdziwie rzymskiego senatora godn�: g�ow� przy m�wieniu trzyma� wzniesion�, czarne jego oczy ciska�y b�yskawice, usta pioruny, a siwiej�ca broda trz�s�a si� z uniesienia, gdy przysz�e kl�ski ojczyzny malowa�.</p><p>� W czym�e bowiem ojczyzna cierpi? � m�wi� � je�eli nie w synach swoich� a my tu najpierw ucierpimy. Po naszych to ziemiach, po naszych prywatnych fortunach, zas�ugami i krwi� przodk�w zdobytych, przejdzie naprz�d noga tych nieprzyjaci�, kt�rzy jako burza zbli�aj� si� ku nam od morza. I za co my cierpimy? Za co zajm� nasze trzody, wydepcz� zbo�a, popal� wsie prac� nasz� zbudowane? Czy my�my krzywdzili Radziejowskiego, kt�ry, nies�usznie os�dzony i jako zbrodniarz �cigany, obcej protekcji szuka� musia�? Nie!� Czy my nastajemy, aby ten pr�ny tytu� kr�la szwedzkiego, kt�ry ju� tyle krwi kosztowa�, by� w podpisie naszego Jana Kazimierza zachowany? Nie!� Dwie wojny pal� si� na dw�ch granicach � trzeba� by�o wywo�a� i trzeci�?� Kto winien, niech go B�g, niech go ojczyzna s�dzi!� My umyjmy r�ce, bo�my niewinni tej krwi, kt�ra b�dzie przelan��</p><p>I tak dalej piorunowa� wojewoda; ale gdy przysz�o do w�a�ciwej materii, nie umia� rady po��danej udzieli�.</p><p>Pos�ano tedy po rotmistrz�w �anow� piechot� dowodz�cych, a szczeg�lniej po pana W�adys�awa Skoraszewskiego, kt�ren by� nie tylko rycerz s�awny i niezr�wnany, ale stary praktyk wojenny znaj�cy wojn� jak pacierz. Rad jego istotni nawet wodzowie nieraz s�uchali; tym wi�c skwapliwiej po��dano ich teraz.</p><p>Pan Skoraszewski radzi� tedy za�o�y� trzy obozy: pod Pi��, Wieleniem i Uj�ciem, tak blisko, aby w razie napadu mog�y sobie wzajem przychodzi� z pomoc�; a opr�cz tego ca�� nadrzeczn� przestrze�, �ukiem oboz�w obj�t�, obsypa� sza�cami, kt�re by nad przeprawami panowa�y.</p><p>� Gdy si� ju� oka�e � m�wi� pan Skoraszewski � w kt�rym miejscu nieprzyjaciel b�dzie przeprawy tentowa�<a l:href="#fn270" type="note">[270]</a>, tedy si� tam ze wszystkich trzech oboz�w w kup� zbierzemy, aby mu da� wstr�t nale�yty. Ja za�, za zezwoleniem ja�nie wielmo�nych mo�ci pan�w, p�jd� z ma�ym pocztem do Czaplinka. Stracona to pozycja i w czas si� z niej cofn�, ale tam najpierw dowiem si� o nieprzyjacielu i ja�nie wielmo�nym panom dam zna� o nim.</p><p>Wszyscy zgodzili si� na ow� rad� i pocz�to nieco �wawiej krz�ta� si� w obozie. Szlachty zjecha�o si� wreszcie do pi�tnastu tysi�cy. �anowi sypali sza�ce na przestrzeni sze�ciu mil.</p><p>Uj�cie, g��wn� pozycj�, zaj�� ze swymi lud�mi pan wojewoda pozna�ski. Cz�� rycerstwa zosta�a w Wieleniu, cz�� w Pile, a pan W�adys�aw Skoraszewski odjecha� do Czaplinka, by stamt�d dawa� baczenie na nieprzyjaciela.</p><p>Rozpocz�� si� lipiec; dnie by�y ci�gle pogodne i gor�ce. S�o�ce dopieka�o na r�wninach tak mocno, i� szlachta chroni�a si� po lasach, mi�dzy drzewami, pod kt�rych cieniem niekt�rzy kazali rozbija� swe namioty. Tam te� wyprawiano uczty gwarne i ha�a�liwe, a jeszcze wi�cej ha�asu czyni�a s�u�ba, zw�aszcza przy p�awieniu i pojeniu koni, kt�rych po kilka tysi�cy naraz p�dzono trzy razy dziennie do Noteci i G�dy, k��c�c si� i bij�c o najlepszy przyst�p do brzegu.</p><p>Duch jednak, pomimo i� sam wojewoda pozna�ski dzia�a� raczej w ten spos�b, aby go os�abi�, by� z pocz�tku dobry.</p><p>Gdyby Wittenberg by� nadszed� w pierwszych dniach lipca, by�by prawdopodobnie napotka� mocny op�r, kt�ry w miar� rozgrzewania si� ludzi w boju m�g�by si� zmieni� w niezwalczon� zaciek�o��, jak tego cz�sto bywa�y przyk�ady. Bo przecie w �y�ach tych ludzi, jakkolwiek odwyk�ych od wojny, p�yn�a krew rycerska.</p><p>Kto wie, czy drugi Jeremi Wi�niowiecki nie zmieni�by Uj�cia w drugi Zbara� i nie zapisa� w tych okopach nowej �wietnej karty rycerskiej. Ale w�a�nie wojewoda pozna�ski, na nieszcz�cie, m�g� tylko pisa�, nie walczy�.</p><p>Wittenberg, cz�owiek nie tylko wojn� znaj�cy, ale i ludzi, mo�e umy�lnie si� nie spieszy�. Do�wiadczenie d�ugoletnie uczy�o go, i� nowo zaci�ny �o�nierz najniebezpieczniejszy jest w pierwszej chwili zapa�u i �e cz�stokro� nie m�stwa mu brak, ale �o�nierskiej cierpliwo�ci, kt�r� tylko praktyka wyrabia. Potrafi on nieraz uderzy� jak nawa�nica na najstarsze pu�ki i przej�� po ich trupach. Jest to �elazo, kt�re p�ki czerwone, drga, �yje, sypie iskry, pali, niszczy, a gdy wystygnie, jest tylko martw� bry��.</p><p>Jako� gdy ubieg� tydzie� i drugi, a zaczyna� si� trzeci, d�uga bezczynno�� pocz�a ci�y� pospolitemu ruszeniu. Upa�y by�y coraz wi�ksze. Szlachta nie chcia�a wychodzi� na musztry, t�umacz�c si� tym, �e �konie, ci�te przez b�ki, nie chc� usta� na miejscu, a jako �e w b�otnistej okolicy od komar�w wytrzyma� nie mo�na��</p><p>Czelad� wszczyna�a coraz wi�ksze k��tnie o miejsca cieniste, o kt�re i mi�dzy panami przychodzi�o do szabel. Jaki taki, skr�ciwszy wieczorem do wody, wyje�d�a� chy�kiem z obozu, aby nie wr�ci� wi�cej.</p><p>Nie brak�o i z g�ry z�ego przyk�adu. Pan Skoraszewski da� w�a�nie zna� z Czaplinka, �e Szwedzi ju� niedaleko, gdy na radzie wojennej uwolniono do domu pana Zygmunta z Grudnej Grudzi�skiego, staro�cica �redzkiego, o co stryj Andrzej, pan wojewoda kaliski, wielce nastawa�.</p><p>� Je�li ja mam tu g�ow� z�o�y� i gard�o da� � m�wi� � niech �e synowiec po mnie pami�� i s�aw� odziedziczy, by zas�uga moja nie przepad�a.</p><p>Tu pocz�� roztkliwia� si� nad m�odym wiekiem i niewinno�ci� synowca oraz wynosi� jego hojno��, z jak� sto piechoty bardzo porz�dnej dla Rzeczypospolitej na ten termin wystawi�. I rada wojenna zgodzi�a si� na pro�by stryja.</p><p>Z rana 16 lipca wyje�d�a� pan staro�cic w kilkana�cie s�ug otwarcie z obozu do domu, w wigili� niemal obl�enia i bitwy. T�umy szlachty przeprowadza�y go w�r�d szyderskich okrzyk�w a� za ob�z, a t�umom tym przywodzi� Ostro�ka, kt�ry krzycza� z daleka za odje�d�aj�cym:</p><p>� Mo�ci panie staro�cicu, daj� ci do herbu i nazwiska przydomek: <emphasis>Deest</emphasis><a l:href="#fn271" type="note">[271]</a>!</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> Deest-Grudzi�ski! � krzycza�a szlachta.</p><p>� A nie p�acz za stryjcem! � wo�a� dalej Ostro�ka � r�wny on ma z tob� kontempt<a l:href="#fn272" type="note">[272]</a> dla Szwed�w i niech si� jeno poka��, pewnie si� plecami do nich obr�ci!</p><p>M�odemu magnatowi krew bi�a do twarzy, ale udawa�, �e obelg nie s�yszy, jeno konia b�d� ostrogami i t�umy rozpiera�, by jak najpr�dzej znale�� si� poza obozem i swymi prze�ladowcami, kt�rzy w ko�cu, bez uwagi na r�d i godno�� odje�d�aj�cego, pocz�li rzuca� grudkami ziemi i krzycze�:</p><p>� Masz grudk�, Grudzi�ski! A ho! a huzia! hoc! hoc! szarak! kot!</p><p>Uczyni� si� taki tumult, �e a� wojewoda pozna�ski nadbiegi z kilku rotmistrzami uspokaja� i t�umaczy�, �e staro�cic tylko na tydzie�, dla bardzo pilnych spraw, wzi�� permisj�<a l:href="#fn273" type="note">[273]</a>.</p><p>Jednak�e z�y przyk�ad podzia�a� � i tego samego dnia znalaz�o si� kilkuset szlachty, kt�rzy nie chcieli by� gorszymi od pana staro�cica, lubo<a l:href="#fn274" type="note">[274]</a> wymykali si� z mniejsz� asystencj� i ciszej. Pan Stanis�aw Skrzetuski, rotmistrz kaliski, a stryjeczny s�ynnego zbara�czyka Jana, w�osy rwa� na g�owie, bo i jego �anowcy, id�c za przyk�adem �towarzystwa�, pocz�li �wycieka� z obozu. Z�o�ono zn�w rad� wojenn�, w kt�rej t�umy szlacheckie koniecznie chcia�y wzi���<a l:href="#fn275" type="note">[275]</a> udzia�. Nasta�a noc burzliwa, pe�na krzyk�w, swar�w. Podejrzywano si� wzajemnie o zamiar ucieczki. Okrzyki: �Albo wszyscy, albo nikt� � przelatywa�y z ust do ust.</p><p>Co chwila zrywa�y si� wie�ci, �e wojewodowie uchodz� � i powstawa� taki rozruch, �e wojewodowie musieli si� ukazywa� po kilkakro� wzburzonym t�umom. Kilkana�cie tysi�cy ludzi sta�o do �witania na koniach, wojewoda pozna�ski za� je�dzi� mi�dzy nimi z odkryt� g�ow�, podobien do senatora rzymskiego, i powtarza� co chwila wielkie s�owa:</p><p>� Mo�ci panowie! z wami �y� i umiera�!</p><p>Przyjmowano go w niekt�rych miejscach wiwatami, w innych brzmia�y szyderskie okrzyki. On za�, ledwie uciszy� t�umy, wraca� na rad� spracowany, zachryp�y, upojony wielko�ci� w�asnych s��w i przekonany, �e tej nocy niepo�yte ojczy�nie odda� us�ugi.</p><p>Ale na radzie mniejsze mia� s�owa na ustach, bo si� za brod� i za chocho� targa� z rozpaczy powtarzaj�c:</p><p>� Rad�cie waszmo�ciowie, je�li umiecie� Ja umywam r�ce od tego, co si� stanie, bo z takim �o�nierzem niepodobna si� broni�.</p><p>� Ja�nie wielmo�ny wojewodo! � odpowiada� pan Stanis�aw Skrzetuski. � Sam nieprzyjaciel pow�ci�gnie t� swawol� i te rozruchy. Niech jeno armaty zagraj�, niech przyjdzie do obrony, obl�enia, ta sama szlachta w sprawie w�asnego gard�a musi u wa��w s�u�y�, nie w obozie si� warcholi�. Tak ju� nieraz bywa�o!</p><p>� Z czym si� broni�? Armat nie mamy, jeno nasze wiwat�wki, dobre do pukania w czasie uczt.</p><p>� Pod Zbara�em Chmielnicki mia� siedmdziesi�t dzia�, a ksi��� Jeremi jeno kilkana�cie oktaw i granatnik�w.</p><p>� Ale mia� wojsko, nie pospolitak�w; swoje chor�gwie, w �wiecie s�awne, nie ichmo�ci�w od strzy�y owiec. Z takich to on ichmo�ci�w �o�nierzy uczyni�.</p><p>� Pos�a� po pana W�adys�awa Skoraszewskiego � rzek� pan S�dziw�j Czarnkowski, kasztelan pozna�ski. � Uczyni� go obo�nym. On ma mir u szlachty i w ryzie utrzyma� j� potrafi.</p><p>� Pos�a� po Skoraszewskiego! Po co on ma w Drahimiu czy w Czaplinku siedzie�! � powt�rzy� pan J�drzej Grudzi�ski, wojewoda kaliski.</p><p>� Tak jest! to najlepsza rada! � zawo�a�y inne g�osy.</p><p>I wys�ano go�ca po pana W�adys�awa Skoraszewskiego � innych postanowie� na radzie nie powzi�to, natomiast m�wiono i narzekano wiele na kr�la, kr�low�, na brak wojska i opuszczenie.</p><p>Ranek nast�pny nie przyni�s� ni pociechy, ni uspokojenia. Owszem, bez�ad sta� si� jeszcze wi�kszy. Kto� pu�ci� nagle wie��, �e r�nowiercy, mianowicie kalwini, sprzyjaj� Szwedom i gotowi s� przy pierwszej sposobno�ci przej�� do nieprzyjaci�. Co wi�cej, wie�ci tej nie zaprzeczyli ani pan Szlichtyng, ani panowie Kurnatowscy, Edmund i Jacek, r�wnie� kalwini, ale ludzie szczerze ojczy�nie oddani. Sami owszem potwierdzili, �e r�nowiercy tworz� osobne ko�o i zmawiaj� si� ze sob� pod wodz� znanego warcho�a i okrutnika pana Reja, kt�ry za m�odu s�u��c w Niemczech jako ochotnik po stronie luterskiej, wielkim by� Szwed�w przyjacielem. Zaledwie tedy te podejrzenia rozbieg�y si� mi�dzy szlacht�, natychmiast kilkana�cie tysi�cy szabel zab�ys�o i prawdziwa burza rozp�ta�a si� w obozie.</p><p>� Zdrajc�w karmimy! �mije karmimy, gotowe k�sa� �ono rodzicielki! � wo�a�a szlachta.</p><p>� Dawajcie ich sam!</p><p>� W pie� ich!� Zdrada najzara�liwsza, mo�ci panowie!� Wyrwa� k�kol, bo inaczej zginiemy wszyscy!</p><p>Wojewodowie i rotmistrze zn�w musieli uspokaja�, ale przysz�o im to jeszcze trudniej ni� dnia poprzedniego. Sami zreszt� byli przekonani, �e pan Rej got�w najotwarciej zdradzi� ojczyzn�, bo to by� cz�owiek zupe�nie scudzoziemczony i pr�cz mowy nie mia� w sobie nic polskiego. Uchwalono te� wys�a� go z obozu, co zaraz uspokoi�o nieco wzburzonych. Jednak�e d�ugo jeszcze zrywa�y si� okrzyki:</p><p>� Dawajcie ich sam! Zdrada! zdrada!</p><p>Dziwne usposobienie zapanowa�o w ko�cu w obozie. Jedni upadli na duchu i pogr��yli si� w smutku. Ci chodzili w milczeniu b��dnymi krokami wzd�u� wa��w, puszczaj�c trwo�liwy i pos�pny wzrok na r�wniny, kt�rymi mia� nadci�gn�� nieprzyjaciel, lub udzielali sobie szepc�c coraz gorszych nowin.</p><p>Innych opanowa�a szalona, desperacka jaka� weso�o�� i gotowo�� na �mier�. Wskutek tej gotowo�ci wyprawiano uczty i pijatyki, by weso�o ostatnich dni �ycia u�y�. Niekt�rzy te� my�leli o zbawieniu i czas sp�dzali na modlitwach. Nikt tylko w ca�ym tym ludzkim t�umie nie my�la� o zwyci�stwie, jakby ono wcale by�o niepodobnym, a jednak nieprzyjaciel nie mia� si� przewy�szaj�cych: mia� wi�cej dzia� i wojska lepiej �wiczone, i wodza, kt�ry wojn� rozumia�.</p><p>A gdy tak z jednej strony ob�z polski wrza�, hucza�, ucztowa�, wzburza� si�, ucisza� jak morze wichrem smagane, gdy pospolite ruszenie sejmikowa�o niby w czasie elekcji kr�la � z drugiej strony, po roztoczystych, zielonych ��gach nadodrza�skich, posuwa�y si� spokojnie zast�py szwedzkie.</p><p>Sz�a wi�c naprz�d brygada gwardii kr�lewskiej; wi�d� j� Benedykt Horn, gro�ny �o�nierz, kt�rego imi� ze strachem w Niemczech powtarzano; lud doborny, ros�y, ubrany w grzebieniaste he�my z cz�nami zachodz�cymi na uszy, w ��te sk�rzane kaftany, zbrojny w rapiery i w muszkiety, zimny i uparty w boju, i na ka�de skinienie wodza gotowy.</p><p>Karol Schedding, Niemiec, wi�d� nast�pn� brygad� westgotlandzk�, z�o�on� z dw�ch pu�k�w piechoty i jednego ci�kiej rajtarii przybranej w pancerze bez naramiennik�w; po�owa piechur�w mia�a muszkiety, druga w��cznie; przy pocz�tku bitwy muszkietnicy stawali w czele, a w razie ataku jazdy cofali si� za w��cznik�w, kt�rzy utkwiwszy jeden koniec w��czni w ziemi�, drugi nadstawiali przeciw p�dz�cym koniom. Pod Trzcian�, za czas�w Zygmunta III, jedna chor�giew husarii roznios�a na szablach i kopytach t� sam� westgotlandzk� brygad�, w kt�rej obecnie s�u�yli przewa�nie Niemcy.</p><p>Dwie brygady smalandzkie wi�d� Irwin zwany Bezr�kim, bo by� prawic� w swoim czasie, broni�c chor�gwi, utraci� � za to w lewej mia� tak� si��, �e jednym zamachem odcina� �eb konia; by� to �o�nierz ponury, kochaj�cy tylko wojn� i rozlew krwi, surowy i dla siebie, i dla �o�nierzy. Gdy inni �kapitanowie� wyrobili si� w ustawicznej wojnie na ludzi rzemios�a, wojn� dla wojny kochaj�cych, on pozosta� zawsze tym samym fanatykiem i mordowa� ludzi �piewaj�c psalmy pobo�ne.</p><p>Brygada westmanlandzka sz�a pod Drakenborgiem, a helsingerska, z�o�ona ze strzelc�w w �wiecie s�awnych, pod Gustawem Oxenstiern�, krewnym s�awnego kanclerza, m�odym �o�nierzem wielkie rokuj�cym nadzieje. Nad ostgotlandzk� pu�kownikowa� Fersen, a neriksk� i wermlandzk� sprawowa� sam Wittenberg, kt�ry zarazem by� naczelnym wodzem ca�ej armii.</p><p>Siedmdziesi�t dwa dzia� wyt�acza�o bruzdy po wilgotnych ��gach, a wszystkich �o�nierzy by�o 17 tysi�cy, gro�nych �upie�nik�w ca�ych Niemiec, a w boju tak sprawnych, �e zw�aszcza z piechot� zaledwie kr�lewskie francuskie gwardie mog�y si� por�wna�. Za pu�kami ci�gn�y wozy i namioty, a pu�ki sz�y w szyku, w ka�dej chwili do boju gotowe.</p><p>Las w��czni stercza� nad mas� g��w, he�m�w i kapeluszy, a mi�dzy tym lasem p�yn�y ku polskiej granicy wielkie chor�gwie b��kitne z bia�ymi krzy�ami w po�rodku.</p><p>Z ka�dym dniem zmniejsza�a si� odleg�o�� dziel�ca dwa wojska.</p><p>Na koniec, w dniu 21 lipca, w lesie pod wsi� Heinrichsdorfem ujrza�y zast�py szwedzkie po raz pierwszy s�up graniczny polski. Na ten widok ca�e wojsko uczyni�o okrzyk ogromny, zagrzmia�y tr�by, kot�y i b�bny i rozwin�y si� wszystkie chor�gwie. Wittenberg wyjecha� naprz�d w asystencji �wietnego sztabu, a wszystkie pu�ki przechodzi�y przed nim prezentuj�c bro�, jazda z dobytymi rapierami, dzia�a z zapalonymi lontami. Godzina by�a po�udniowa, pogoda przepyszna. Powietrze le�ne pachnia�o �ywic�.</p><p>Szara, zalana promieniami s�o�ca droga, kt�r� przechodzi�y szwedzkie chor�gwie, wybiegaj�c z heinrichsdorfskiego lasu, gubi�a si� na widnokr�gu. Gdy id�ce ni� wojska przesz�y wreszcie las, wzrok ich odkry� krain� weso��, u�miechni�t�, po�yskuj�c� ��tawymi �anami zb� wszelakich, miejscami usian� d�browami, miejscami zielon� od ��k. Tu i owdzie z k�p drzew, za d�browami, hen! daleko, podnosi�y si� dymy ku niebu; na potrawach<a l:href="#fn276" type="note">[276]</a> widnia�y pas�ce si� trzody. Tam gdzie na ��kach prze�wieca�a woda rozlana szeroko, chodzi�y spokojnie bociany.</p><p>Jaka� cisza i s�odycz rozlana by�a wsz�dzie po tej ziemi mlekiem i miodem p�yn�cej. I zdawa�a si� roztacza� coraz szerzej i otwiera� ramiona przed wojskami, jakby nie najezdnik�w wita�a, ale go�ci z Bogiem przybywaj�cych.</p><p>Na ten widok nowy okrzyk wyrwa� si� z piersi wszystkich �o�dak�w, mianowicie rodowitych Szwed�w przywyk�ych do nagiej, biednej i dzikiej przyrody w kraju ojczystym. Serca �upieskiego a ubogiego ludu wezbra�y pragnieniem zagarni�cia tych skarb�w i dostatk�w, kt�re wpada�y im pod oczy. Zapa� ogarn�� szeregi. Ale spodziewali si� ci �o�dacy zahartowani w ogniu trzydziestoletniej wojny, �e nie przyjdzie im to �atwo, bo� t� ziemi� zbo�n� zamieszkiwa� lud rojny a rycerski, kt�ry umia� jej broni�. �y�a jeszcze w Szwecji pami�� straszliwego pogromu pod Kircholmem, gdzie trzy tysi�ce jazdy pod Chodkiewiczem star�o na proch o�mna�cie tysi�cy najbitniejszego szwedzkiego wojska. W chatach Westgotlandu, Smalandu do Dalekarlii opowiadano o tych rycerzach skrzydlatych jak o wielkoludach z sagi. �wie�sza by�a jeszcze pami�� walk za Gustawa Adolfa, bo nie wymarli ludzie, kt�rzy brali w nich udzia�. Wszak�e �w orze� skandynawski, zanim przelecia� ca�e Niemcy, po dwakro� po�ama� szpony na zast�pach Koniecpolskiego.</p><p>Wi�c z rado�ci� ��czy�a si� w sercach szwedzkich i pewna obawa, kt�rej nie by� pr�en sam w�dz naczelny, Wittenberg. Patrzy� on na przechodz�ce pu�ki piechoty i rajtarii takim okiem, jakim pasterz patrzy na sw� trzod�; nast�pnie zwr�ci� si� do oty�ego cz�owieka przybranego w kapelusz z pi�rem i jasn� peruk� spadaj�c� na ramiona.</p><p>� Wasza mi�o�� upewniasz mnie � rzek� � �e z tymi si�ami mo�na z�ama� wojska stoj�ce pod Uj�ciem?</p><p>Cz�owiek w jasnej peruce u�miechn�� si� i rzek�:</p><p>� Wasza mi�o�� zupe�nie mo�e polega� na mych s�owach, za kt�re g�ow� r�czy� gotowym. Gdyby pod Uj�ciem by�y wojska regularne i kt�rykolwiek z hetman�w, tedybym pierwszy radzi� nie kwapi� si� i poczeka�, a� jego kr�lewska mo�� z ca�� armi� nadci�gnie; ale przeciw pospolitemu ruszeniu i tym panom wielkopolskim si�y nasze a� nadto wystarcz�.</p><p>� A nie przy�l��e im jakowych posi�k�w?</p><p>� Posi�k�w nie przy�l� z dw�ch powod�w: po pierwsze, dlatego �e wojska wszystkie, kt�rych w og�le jest niewiele, zaj�te s� na Litwie i na Ukrainie; po wt�re, �e w Warszawie ani kr�l Jan Kazimierz, ani panowie kanclerze, ani senat do tej pory nie chc� wierzy�, aby jego kr�lewska mo�� Karol Gustaw<a l:href="#fn277" type="note">[277]</a>, wbrew rozejmowi i mimo ostatnich poselstw, mimo gotowo�ci do ust�pstw, naprawd� rozpoczyna� wojn�. Ufaj�, �e pok�j jeszcze w ostatniej chwili b�dzie uczyniony� cha! cha!</p><p>Tu oty�y cz�owiek zdj�� kapelusz, otar� z potu czerwon� twarz i doda�:</p><p>� Trubecki i Do�goruki na Litwie, Chmielnicki na Ukrainie, a my wchodzimy do Wielkopolski� Oto do czego doprowadzi�y rz�dy Jana Kazimierza!</p><p>Wittenberg spojrza� na niego dziwnym wzrokiem i zapyta�:</p><p>� A wasza mi�o�� radujesz si� t� my�l�?</p><p>� A ja raduj� si� t� my�l�, bo moje krzywdy i moja niewinno�� b�d� pomszczone; a opr�cz tego widz� ju� jak na d�oni, �e szabla waszej mi�o�ci i moje rady w�o�� t� now�, najpi�kniejsz� w �wiecie koron� na g�ow� Karola Gustawa.</p><p>Wittenberg zapu�ci� wzrok w dal, obj�� nim lasy, d�browy, ��gi i �any zbo�ne, i po chwili rzek�:</p><p>� Tak jest! pi�kny to kraj i �yzny� Wasza mi�o�� mo�esz te� by� pewien, �e po wojnie jego kr�lewska mo�� nikomu innemu wielkorz�dztwa tu nie powierzy.</p><p>Oty�y cz�owiek zdj�� zn�w kapelusz.</p><p>� I ja te� nie chc� innego mie� pana � doda� wznosz�c oczy ku niebu.</p><p>Niebo by�o jasne i pogodne, �aden piorun nie spad� i nie skruszy� na proch zdrajcy, kt�ry sw�j kraj, j�cz�cy ju� pod dwoma wojnami i wyczerpany, wydawa� na tej granicy w moc nieprzyjaciela.</p><p>Cz�owiek bowiem rozmawiaj�cy z Wittenbergiem by� to Hieronim Radziejowski, by�y podkanclerzy koronny, obecnie Szwedom przeciw ojczy�nie zaprzedany.</p><p>Stali czas jaki� w milczeniu; tymczasem ostatnie dwie brygady, nerikska i wermlandzka, przesz�y granic�, za nimi pocz�y si� wtacza� dzia�a, tr�by ci�gle jeszcze gra�y, a huk kot��w i warczenie b�bn�w g�uszy�o kroki �o�nierzy, i nape�nia�o las z�owrogimi echami. Wreszcie ruszy� i sztab. Radziejowski jecha� ko�o Wittenberga.</p><p>� Oxenstierny nie wida� � rzek� Wittenberg � boj� si�, czy go jaka przygoda nie spotka�a. Nie wiem, je�eli to dobra by�a rada posy�a� go jako tr�bacza z listami pod Uj�cie.</p><p>� Dobra � odpar� Radziejowski � bo ob�z zlustruje, wodz�w zobaczy i wyrozumie, co tam my�l�, a tego by lada ciura nie uczyni�.</p><p>� A je�li go poznaj�?</p><p>� Jeden pan Rej go tam zna, a on nasz. Zreszt�, cho�by go poznali, nie uczyni� mu nic z�ego, jeszcze na drog� opatrz� i nagrodz�� Znam ja Polak�w i wiem, �e gotowi na wszystko, byle si� przed obcymi jako polityczny nar�d pokaza�. Ca�a usilno�� nasza w tym, aby nas obcy chwalili� O Oxenstiern� mo�esz by� wasza mi�o�� spokojny, bo w�os mu z g�owy nie spadnie. Nie wida� go, bo i czas by� na powr�t za kr�tki.</p><p>� A jak wasza mi�o�� s�dzisz: sprawi� nasze listy jaki skutek?</p><p>Radziejowski roz�mia� si�.</p><p>� Je�li pozwolisz mi wasza mi�o�� by� prorokiem, to przepowiem, co si� stanie. Pan wojewoda pozna�ski polityczny to cz�ek i uczony, wi�c nam bardzo politycznie i bardzo grzecznie odpisze; ale �e lubi za Rzymianina uchodzi�, tedy jego odpowied� okrutnie b�dzie rzymska; powie naprz�d, �e woli ostatni� kropl� krwi wyla� ni� podda� si�, �e �mier� lepsza od nies�awy, a mi�o��, jak� �ywi dla ojczyzny, nakazuje mu pa�� na granicy.</p><p>Radziejowski pocz�� si� �mia� jeszcze g�o�niej, surowa twarz Wittenberga rozja�ni�a si� tak�e.</p><p>� Wasza mi�o�� nie s�dzisz, aby on by� got�w tak uczyni�, jak pisze? � pyta�.</p><p>� On? � odrzek� Radziejowski. � Prawda, �e �ywi mi�o�� do ojczyzny, ale inkaustem, a �e niezbyt to posilna potrawa, wi�c i jego mi�o�� chudsza nawet od jego b�azna, kt�ry mu pomaga rytmy uk�ada�. Jestem pewny, �e po onej rzymskiej odmowie nast�pi� �yczenia zdrowia, pomy�lno�ci, polecanie si� s�u�bom, a na koniec pro�ba, by�my dobra jego i krewnych oszcz�dzali, za co zn�w b�dzie �ywi� dla nas wdzi�czno�� � wraz ze wszystkimi swymi krewnymi.</p><p>� A jaki� b�dzie w ostatku skutek naszych list�w?</p><p>� �e zw�tl� ducha do ostatka, �e panowie senatorowie rozpoczn� z nami uk�ady i �e ca�� Wielkopolsk�, bodaj po kilku wystrza�ach na wiatr, zajmiemy.</p><p>� Oby� wasza mi�o�� by� prawdziwym prorokiem�</p><p>� Pewien jestem, �e tak b�dzie, bo znam tych ludzi, mam te� przyjaci� i stronnik�w w ca�ym kraju i wiem, jak sobie poczyna� A �e niczego nie omieszkam, r�czy za to krzywda, kt�ra mnie od Jana Kazimierza spotka�a, i mi�o�� dla Karola Gustawa. Czulsi u nas teraz ludzie na w�asne fortuny ni� na ca�o�� Rzeczypospolitej. Wszystkie te ziemie, po kt�rych teraz i�� b�dziem, to fortuny Opali�skich, Czarnkowskich, Grudzi�skich, a �e oni to w�a�nie stoj� pod Uj�ciem, wi�c te� i mi�ksi b�d� przy uk�adach. Co do szlachty, byle jej wolno�� sejmikowania zar�czy�, p�jdzie i ona �ladem pan�w wojewod�w.</p><p>� Wasza mi�o�� niepo�yte swoj� znajomo�ci� kraju i ludzi oddajesz jego kr�lewskiej mo�ci us�ugi, kt�re nie mog� by� bez r�wnie znamienitej nagrody. Z tego, co od waszej mi�o�ci s�ysz�, wnioskuj�, �e mog� t� ziemi� jako nasz� uwa�a�.</p><p>� Mo�esz wasza mi�o��! mo�esz! mo�esz! � powt�rzy� skwapliwie po kilkakro� Radziejowski.</p><p>� A wi�c zajmuj� j� w imieniu jego kr�lewskiej mo�ci Karola Gustawa � odpar� powa�nie Wittenberg.</p><p>Gdy tak szwedzkie wojska pocz�y depta� za Heinrichsdorfem ziemi� wielkopolsk�, poprzednio jeszcze, bo w dniu 18 lipca, przyby� do obozu polskiego tr�bacz szwedzki z listami do wojewod�w od Radziejowskiego i Wittenberga.</p><p>Pan W�adys�aw Skoraszewski sam poprowadzi� go do wojewody pozna�skiego, a szlachta z pospolitego ruszenia gapi�a si� ciekawie na �pierwszego Szweda�, podziwiaj�c jego dzieln� postaw�, twarz m�sk�, ��ty w�s, zaczesany w ko�cach do g�ry w szerok� szczotk�, i min� prawdziwie pa�sk�. T�umy przeprowadza�y go do wojewody, znajomi zwo�ywali si� nawzajem, pokazywano go palcami, �miano si� troch� z but�w, zako�czonych ogromn� kolist� cholew�, i z d�ugiego, prostego rapiera, kt�ry ro�nem przezywano, wisz�cego na pendencie, suto srebrem haftowanym; Szwed za� rzuca� tak�e ciekawie oczyma spod szerokiego kapelusza, jakby chcia� ob�z zlustrowa� i si�y przeliczy�, to zn�w przypatrywa� si� t�umom szlachty, kt�rej wschodni ubi�r widocznie by� dla niego nowo�ci�.</p><p>Na koniec wprowadzono go do wojewody, u kt�rego zgromadzeni byli wszyscy dygnitarze znajduj�cy si� w obozie.</p><p>Wnet przeczytano listy i rozpocz�a si� narada, tr�bacza za� poleci� pan wojewoda swym dworzanom, aby ucz�stowano go po �o�niersku; od dworzan odebra�a go szlachta, i podziwiaj�c go ci�gle jako osobliwo��, pocz�a z nim pi� na um�r.</p><p>Pan Skoraszewski przypatrywa� mu si� r�wnie� pilnie, ale z tego powodu, i� podejrzewa�, �e to jaki� oficer za tr�bacza przebrany; poszed� nawet z t� my�l� wieczorem do pana wojewody; ten jednak�e odrzek�, i� to jest wszystko jedno, i aresztowa� go nie pozwoli�.</p><p>� Cho�by to by� i sam Wittenberg � rzek� � jako pose� tu przyby� i bezpiecznie odjecha� powinien� Jeszcze mu ka�� da� dziesi�� dukat�w na drog�.</p><p>Tr�bacz tymczasem gaw�dzi� �aman� niemczyzn� z tymi ze szlachty, kt�rzy ten j�zyk przez stosunki z miastami pruskimi rozumieli, i opowiada� im o zwyci�stwach przez Wittenberga w r�nych krajach odniesionych, o si�ach, jakie ku Uj�ciu id�, a zw�aszcza o dzia�ach nie znanej dot�d doskona�o�ci, kt�rym nie masz sposobu si� opiera�. Stropi�a si� tym te� szlachta niema�o i r�ne przesadzone wie�ci pocz�y wnet kr��y� po obozie.</p><p>Tej nocy prawie nikt nie spa� w ca�ym Uj�ciu, bo najprz�d, ko�o p�nocy, nadeszli ci ludzie, kt�rzy dotychczas w osobnych stali obozach pod Pi�� i Wieleniem. Dygnitarze radzili nad odpowiedzi� do bia�ego dnia, a szlachcie czas schodzi� na opowiadaniach o pot�dze szwedzkiej.</p><p>Z pewn� gor�czkow� ciekawo�ci� wypytywano tr�bacza o wodz�w, wojsko, bro�, spos�b walczenia i podawano sobie z ust do ust ka�d� jego odpowied�. Blisko�� szwedzkich zast�p�w dodawa�a niezwyk�ego interesu wszelkim szczeg�om, kt�re nie by�y tego rodzaju, aby mog�y doda� otuchy.</p><p>O �witaniu nadjecha� pan Stanis�aw Skrzetuski z wie�ci�, �e Szwedzi przyci�gn�li ju� pod Wa�cz, o jeden dzie� marszu od polskiego obozu. Powsta�a natychmiast sroga kr�tanina; wi�kszo�� koni wraz ze s�u�b� by�a na paszy na ��kach, wi�c posy�ano po nie na gwa�t. Powiaty siada�y na ko� i stawa�y chor�gwiami. Chwila przed bitw� bywa dla niewy�wiczonego �o�nierza najstraszniejsz�; wi�c zanim rotmistrze zdo�ali wprowadzi� jaki taki porz�dek, przez d�ugi czas panowa�o przera�aj�ce zamieszanie.</p><p>Nie s�ycha� by�o ni komendy, ni tr�bek, tylko g�osy wo�aj�ce ze wszystkich stron: �Janie! Pietrze! Onufry! bywaj!� �eby ci� zabito! dawaj konie!� Gdzie moja s�u�ba?� Janie! Pietrze!� Gdyby w takiej chwili rozleg� si� jeden strza� dzia�owy, zamieszanie �atwo by w pop�och zmieni� si� mog�o.</p><p>Z wolna jednak powiaty stawa�y w ordynku. Przyrodzone usposobienie szlachty do wojny zast�pi�o poniek�d brak do�wiadczenia i oko�o po�udnia przedstawia� ju� ob�z do�� imponuj�cy widok. Piechota sta�a przy wa�ach, podobna do kwiat�w w swych r�nobarwnych kabatach; dymy unosi�y si� z zapalonych lont�w, a na zewn�trz wa��w, pod zas�on� dzia�, ��gi i r�wnina zaroi�y si� powiatowymi chor�gwiami jazdy w szyku stoj�cej, na dzielnych koniach, kt�rych r�enie budzi�o echa w pobliskich lasach i nape�nia�o serca zapa�em wojennym.</p><p>Tymczasem wojewoda pozna�ski wyprawi� tr�bacza z odpowiedzi� na listy, brzmi�c� mniej wi�cej tak, jak przepowiada� Radziejowski, a zatem polityczn� zarazem i rzymsk�; po czym postanowi� wys�a� podjazd na p�nocny brzeg Noteci dla pochwycenia nieprzyjacielskiego j�zyka<a l:href="#fn278" type="note">[278]</a>.</p><p>Piotr Opali�ski, wojewoda podlaski, stryjeczny wojewody pozna�skiego, mia� ruszy� w�asn� osob� z podjazdem wraz ze swymi dragonami, kt�rych sto pi��dziesi�t pod Uj�cie przyprowadzi�, a opr�cz tego polecono panom rotmistrzom, Skoraszewskiemu W�adys�awowi i Skrzetuskiemu, wezwa� ochotnika ze szlachty do pospolitego ruszenia nale��cej, aby i ona zajrza�a ju� przecie w oczy nieprzyjacielowi.</p><p>Je�dzili tedy obaj przed szeregami czyni�c rozkosz oczom swym moderunkiem i postaw�; pan Stanis�aw, czarny jak �uk na podobie�stwo wszystkich Skrzetuskich, z twarz� m�sk�, gro�n� i ozdobion� d�ug� uko�n� blizn� od ci�cia miecza pozosta��, z krucz�, rozwian� na wiatr brod�; pan W�adys�aw, t�ustawy, z d�ugimi jasnymi w�sami, z odwini�t� warg� doln� i oczyma w czerwonych obw�dkach, �agodny i poczciwy, mniej przypomina� Marsa, ale niemniej by�a to szczera dusza �o�nierska, jak salamandra w ogniu si� kochaj�ca, rycerz znaj�cy wojn� jak swoje dziesi�� palc�w i odwagi niepor�wnanej. Obaj, przeje�d�aj�c szeregi wyci�gni�te w d�ug� lini�, powtarzali co chwila:</p><p>� A nu�e, mo�ci panowie, kto na ochotnika pod Szweda? Kto rad prochu pow�cha�? Nu�e, mo�ci panowie, na ochotnika!</p><p>I tak przejechali ju� spory kawa� � bez skutku, bo z szereg�w nie wysuwa� si� nikt. Jeden ogl�da� si� na drugiego. Byli tacy, kt�rzy mieli ochot�, i nie strach przed Szwedami, ale nie�mia�o�� wobec swoich ich wstrzymywa�a. Niejeden tr�ca� s�siada �okciem i m�wi�: �P�jdziesz ty, to i ja p�jd�.�</p><p>Rotmistrze poczynali si� niecierpliwi�, a� nagle, gdy przyjechali przed powiat gnie�nie�ski, jaki� cz�owiek pstro ubrany wyskoczy� na kucu nie z szeregu, ale zza szeregu i krzykn��:</p><p>� Mo�ci panowie pospolitaki, ja zostaj� ochotnikiem, a wy b�aznami!</p><p>� Ostro�ka! Ostro�ka! � zawo�a�a szlachta.</p><p>� Taki dobry szlachcic jak i ka�dy! � odpowiedzia� b�azen.</p><p>� T�u! do stu diab��w! � zawo�a� pan Rosi�ski, pods�dek � do�� b�aze�stw! id� ja!</p><p>� I ja!� i ja! � zawo�a�y liczne g�osy.</p><p>� Raz mnie matka rodzi�a, raz mi �mier�!</p><p>� Znajd� si� tacy dobrzy jak i ty!</p><p>� Ka�demu wolno! Niech si� tu nikt nad drugich nie wynosi.</p><p>I jak poprzednio nikt nie stawa�, tak teraz pocz�a si� sypa� szlachta ze wszystkich powiat�w � prze�ciga� ko�mi, zawadza� jedni o drugich i k��ci� napr�dce. Stan�o w mgnieniu oka z pi��set koni, a jeszcze ci�gle wyje�d�ano z szereg�w. Pan Skoraszewski pocz�� si� �mia� swoim szczerym, poczciwym �miechem i wo�a�:</p><p>� Dosy�, mo�ci panowie, dosy�! Nie mo�emy i�� wszyscy!</p><p>Po czym obaj ze Skrzetuskim sprawili ludzi i ruszyli naprz�d.</p><p>Pan wojewoda podlaski po��czy� si� z nimi przy wyj�ciu z obozu. Widziano ich jak na d�oni, przeprawiaj�cych si� przez Note� � po czym zamigotali jeszcze kilkakrotnie na skr�tach drogi i znikli z oczu.</p><p>Po up�ywie p� godziny pan wojewoda pozna�ski kaza� rozje�d�a� si� ludziom do namiot�w, uzna� bowiem, �e niepodobna ich trzyma� w szeregach, gdy nieprzyjaciel jeszcze o dzie� drogi odleg�y. Porozstawiano jednak liczne stra�e; nie pozwolono wygania� koni na pasz� i wydano rozkaz, �e za pierwszym cichym zatr�bieniem przez munsztuk wszyscy maj� siada� na ko� i stawa� w gotowo�ci.</p><p>Sko�czy�o si� oczekiwanie, niepewno��, sko�czy�y si� zaraz swary, k��tnie; owszem: blisko�� nieprzyjaciela, jak przepowiada� pan Skrzetuski, podnios�a ducha. Pierwsza szcz�liwa bitwa mog�a go nawet podnie�� bardzo wysoko, i wieczorem zdarzy� si� wypadek, kt�ry zdawa� si� by� now� szcz�liw� wr�b�.</p><p>S�o�ce w�a�nie zachodzi�o, o�wiecaj�c ogromnym, ra��cym oczy blaskiem Note� i zanoteckie bory, gdy po drugiej stronie rzeki ujrzano naprz�d tuman kurzu, a potem poruszaj�cych si� w tumanie ludzi. Wyleg�o, co �y�o, na wa�y, patrze�, co to za go�cie; wtem od stra�y nadbieg� dragon z chor�gwi pana Grudzi�skiego, daj�c zna�, �e podjazd wraca.</p><p>� Podjazd wraca!� wracaj� szcz�liwie!� Nie zjedli ich Szwedzi! � powtarzano z ust do ust w obozie.</p><p>Oni tymczasem w jasnych k��bach kurzu zbli�ali si� coraz bardziej, id�c wolno, nast�pnie przeprawili si� przez Note�.</p><p>Szlachta przypatrywa�a im si� z r�koma nad oczami, bo blask czyni� si� coraz wi�kszy i ca�e powietrze przesycone by�o z�otym i purpurowym �wiat�em.</p><p>� Hej! co� ich kupa wi�ksza, ni� wyjecha�a! � rzek� pan Szlichtyng.</p><p>� Je�c�w chyba prowadz�, jak mnie B�g mi�y! � zakrzykn�� jaki� szlachcic, widocznie tch�rzem podszyty, kt�ry oczom swoim wierzy� nie chcia�.</p><p>� Je�c�w prowadz�! je�c�w prowadz�!�</p><p>Oni tymczasem zbli�yli si� ju� tak, �e twarze mo�na by�o rozr�ni�. Na przedzie jecha� pan Skoraszewski kiwaj�c swym zwyczajem g�ow� i gaw�dz�c weso�o ze Skrzetuskim, za nimi du�y oddzia� konny otacza� kilkudziesi�ciu piechur�w przybranych w koliste kapelusze. Byli to istotnie je�cy szwedzcy.</p><p>Na ten widok nie wytrzyma�a szlachta i pu�ci�a si� naprzeciw w�r�d okrzyk�w:</p><p>�<emphasis>Vivat</emphasis> Skoraszewski! <emphasis>Vivat</emphasis> Skrzetuski!</p><p>G�ste t�umy otoczy�y wnet ca�y oddzia�. Jedni patrzyli na je�c�w, drudzy wypytywali si�: �Jak to by�o?� � inni wygra�ali Szwedom.</p><p>� A hu! A co?! Dobrze wam tak, psiajuchy!� Z Polakami zachcia�o si� wam wojowa�? Macie teraz Polak�w!</p><p>� Dawajcie ich sam!� Na szable ich!� Bigosowa�!�</p><p>� Ha, szo�dry! Ha, pludraki! Popr�bowali�cie polskich szabel?!</p><p>� Mo�ci panowie, nie krzyczcie jak wyrostki, bo je�cy pomy�l�, �e wam wojna pierwszyzna! � rzek� pan Skoraszewski. � Zwyczajna to rzecz, �e si� je�c�w w czasie wojny bierze.</p><p>Ochotnicy, kt�rzy nale�eli do podjazdu, spogl�dali z dum� na szlacht�, kt�ra zarzuca�a ich pytaniami:</p><p>� Jak�e to? �atwo si� wam dali? Czy musieli�cie si� zapoci�? Dobrze si� bij�?</p><p>� Dobrzy pacho�kowie � odpar� pan Rosi�ski � i bronili si� znacznie, ale przecie nie z �elaza. Szabla si� ich ima.</p><p>� Tak i nie mogli wam si� oprze�, co?</p><p>� Impetu nie mogli wytrzyma�.</p><p>� Mo�ci panowie, s�yszycie, co m�wi�: impetu nie mogli wytrzyma�!� A co?� Impet to grunt!�</p><p>� Pami�tajcie, byle z impetem!� Najlepszy to spos�b na Szweda!</p><p>Gdyby tej szlachcie kazano w tej chwili skoczy� na nieprzyjaciela, niechybnie nie zabrak�oby jej impetu, ale tymczasem nieprzyjaciela nie by�o wida� � natomiast dobrze ju� w noc rozleg� si� g�os tr�bki przed forpocztami. Przybywa� drugi tr�bacz z listem od Wittenberga wzywaj�cym szlacht� do poddania si�. T�umy dowiedziawszy si� o tym chcia�y pos�a�ca rozsieka�, ale wojewodowie wzi�li list do deliberacji, cho� tre�� jego by�a bezczelna.</p><p>Jenera� szwedzki o�wiadcza�, �e Karol Gustaw przysy�a swe wojska krewnemu Janowi Kazimierzowi jako posi�ki przeciw Kozakom, �e zatem Wielkopolanie powinni si� podda� bez oporu. Pan Grudzi�ski, czytaj�c to pismo, nie m�g� wstrzyma� oburzenia i pi�ci� w st� uderzy�, ale wojewoda pozna�ski wnet uspokoi� go pytaniem:</p><p>� Wierzysz waszmo�� w zwyci�stwo?� Ile dni mo�em si� broni�?� Chceszli wzi���<a l:href="#fn279" type="note">[279]</a> odpowiedzialno�� za tyle krwi szlacheckiej, kt�ra jutro mo�e by� przelan�?�</p><p>Po d�u�szej naradzie postanowiono nie odpowiada� i czeka�, co si� stanie. Nie czekano ju� d�ugo. W sobot�, dnia 24 lipca, stra�e da�y zna�, �e ca�e wojsko szwedzkie ukaza�o si� naprzeciw Pi�y. W obozie zawrza�o jak w ulu wili� wyroju<a l:href="#fn280" type="note">[280]</a>.</p><p>Szlachta siada�a na ko�, wojewodowie przebiegali szeregi, wydaj�c sprzeczne rozkazy, a� dopiero pan W�adys�aw wzi�� wszystko w r�ce i przyprowadziwszy do porz�dku, wyjecha� na czele kilkuset ochotnik�w, by popr�bowa� harc�w za rzek� i ludzi z widokiem nieprzyjaci� oswoi�.</p><p>Sz�a z nim jazda do�� ochotnie, bo harce sk�ada�y si� zwykle z szeregu walk prowadzonych niewielkimi kupami lub pojedynczo, a takich walk �wiczona w sztuce robienia szabl� szlachta nie l�ka�a si� wcale. Wyszli wi�c za rzek� i stan�li w obliczu nieprzyjaciela, kt�ry zbli�a� si� coraz bardziej i czernia� d�ug� lini� na horyzoncie jakoby b�r �wie�o z ziemi wyros�y. Rozwija�y si� wi�c pu�ki konne, piesze, ogarniaj�c coraz szersz� przestrze�.</p><p>Szlachta spodziewa�a si�, �e lada chwila sypn� si� ku niej harcownicy, rajtarzy, ale tymczasem nie by�o ich wida�. Natomiast na wzg�rzach odleg�ych o kilkaset krok�w zatrzyma�y si� niewielkie kupki, w kt�rych wida� by�o ludzi i konie, i pocz�y kr�ci� si� na miejscu, co ujrzawszy pan Skoraszewski zakomenderowa� bez zw�oki:</p><p>� Lewo � w ty�!</p><p>Ale jeszcze nie przebrzmia� g�os komendy, gdy na wzg�rkach wykwit�y d�ugie bia�e smugi dymu i niby ptastwo jakie� przelecia�o ze �wistem mi�dzy szlacht�, potem huk wstrz�sn�� powietrzem, a jednocze�nie rozleg�y si� krzyki i j�ki kilku rannych.</p><p>� St�j! � krzykn�� pan W�adys�aw.</p><p>Ptastwo przelecia�o po raz drugi i trzeci � i zn�w �wistowi zawt�rowa�y j�ki. Szlachta nie us�ucha�a komendy naczelnika, owszem, ust�powa�a coraz szybciej, krzycz�c i pomocy niebieskiej wzywaj�c � nast�pnie oddzia� rozproszy� si� w mgnieniu oka po r�wninie i ruszy� skokiem ku obozowi. Pan Skoraszewski kl�� � nic nie pomog�o.</p><p>Zegnawszy tak �atwo harcownik�w, Wittenberg posuwa� si� dalej, a� wreszcie stan�� naprzeciw Uj�cia, wprost przed sza�cami bronionymi przez szlacht� kalisk�. Polskie armaty pocz�y gra� w tej�e chwili, ale zrazu nie odpowiadano na owe salwy ze strony szwedzkiej. Dymy uk�ada�y si� spokojnie w jasnym powietrzu w d�ugie pasma rozci�gaj�ce si� mi�dzy wojskami, a przez luki mi�dzy nimi widzia�a szlachta pu�ki szwedzkie, piechoty i jazdy, rozwijaj�ce si� ze straszliwym spokojem, jak gdyby pewne zwyci�stwa.</p><p>Na wzg�rzach zataczano armaty, podsypywano sza�czyki, s�owem, nieprzyjaciel szykowa� si�, nie zwracaj�c najmniejszej uwagi na kule, kt�re, nie dolatuj�c do niego, obsypywa�y jeno piaskiem i ziemi� pracuj�cych przy sza�czykach.</p><p>Wyprowadzi� jeszcze pan Stanis�aw Skrzetuski dwie chor�gwie kaliszan�w, chc�c �mia�ym atakiem zmiesza� Szwed�w, ale nie poszli ochotnie; oddzia� rozci�gn�� si� zaraz w bez�adn� kup�, bo gdy odwa�niejsi parli konie naprz�d, tch�rzliwsi wstrzymywali je umy�lnie. Dwa pu�ki rajtarii wys�anej przez Wittenberga po kr�tkiej walce sp�dzi�y z pola szlacht� i gna�y pod ob�z. Tymczasem zapad� mrok i zako�czy� bezkrwaw� walk�.</p><p>Strzelano jednak z dzia� a� do nocy, po czym strza�y umilk�y, ale w obozie polskim podnios�a si� taka wrzawa, �e s�ycha� j� by�o na drugim brzegu Noteci. Powsta�a ona naprz�d z tego powodu, �e kilkaset pospolitak�w pr�bowa�o wymkn�� si� w ciemno�ciach z obozu. Inni, spostrzeg�szy to, pocz�li grozi� i nie puszcza�. Brano si� do szabel. S�owa: �Albo wszyscy, albo nikt!� � znowu przelatywa�y z ust do ust. Lecz z ka�d� chwil� stawa�o si� prawdopodobniejszym, �e ujd� wszyscy. Wybuch�o wielkie niezadowolenie z wodz�w: �Wys�ano nas z go�ymi brzuchami przeciw armatom!� � wo�ali pospolitacy.</p><p>Oburzano si� r�wnie� i na Wittenberga, �e nie szanuj�c zwyczaj�w wojennych, przeciw harcownikom nie harcownik�w wysy�a, ale z armat ognia do nich niespodzianie ka�e dawa�. �Ka�dy poczyna sobie, jak mu lepiej � m�wiono � ale �wi�skiego to narodu obyczaj czo�em do czo�a nie stan��.�Inni rozpaczali otwarcie. �Wykurz� nas st�d jak ja�wca<a l:href="#fn281" type="note">[281]</a> z jamy� � m�wili desperaci. �Ob�z �le zatoczony, sza�ce �le usypane, miejsce do obrony niestosowne.� Od czasu do czasu odzywa�y si� g�osy: �Panowie bracia! ratujcie si�!� A inne wo�a�y: �Zdrada! zdrada!�</p><p>By�a to noc straszna: zamieszanie i rozprz�enie wzrasta�o z ka�d� chwil�; rozkaz�w nikt nie s�ucha�. Wojewodowie potracili g�owy i nie pr�bowali nawet przywr�ci� �adu. Niedo��stwo ich i niedo��stwo pospolitego ruszenia okazywa�o si� jasno jak na d�oni. Wittenberg m�g�by by� tej nocy wzi���<a l:href="#fn282" type="note">[282]</a> wst�pnym bojem ob�z z najwi�ksz� �atwo�ci�. Nasta� �wit.</p><p>Dzie� czyni� si� blady, chmurny i o�wieci� chaotyczne zbiorowisko ludzi upad�ych na duchu, lamentuj�cych, w znacznej cz�ci pijanych, gotowszych na ha�b� ni� na walk�. Na domiar z�ego Szwedzi przeprawili si� noc� pod Dzi�bowem na drug� stron� Noteci i otoczyli ob�z polski.</p><p>Z tej strony nie by�o prawie wcale sza�c�w i nie by�o zza czego si� broni�. Nale�a�o otoczy� si� wa�em bez straty chwili czasu. Skoraszewski i Skrzetuski zaklinali, by to uczyniono, ale nikt ju� nie chcia� o niczym wiedzie�.</p><p>Wodzowie i szlachta mieli na ustach jedno s�owo: �paktowa�!� Wys�ano parlamentarzy. W odpowiedzi przyby� z obozu szwedzkiego �wietny orszak, na czele kt�rego jechali: Radziejowski i jenera� Wirtz, obaj z zielonymi ga��ziami w r�ku.</p><p>Jechali ku domowi, w kt�rym sta� wojewoda pozna�ski, ale po drodze zatrzymywa� si� Radziejowski w�r�d t�um�w szlachty, k�ania� si� ga��zi� i kapeluszem, u�miecha� si�, wita� znajomych i m�wi� dono�nym g�osem:</p><p>� Mo�ci panowie, bracia najmilsi! Nie trw�cie si�! Nie jako wrogowie tu przybywamy. Od was samych zale�y, by kropla krwi wi�cej nie by�a wytoczona. Je�li chcecie zamiast tyrana, kt�ry nastaje na wolno�ci wasze, kt�ry o <emphasis>dominium absolutum</emphasis> zamy�la, kt�ry ojczyzn� do ostatniej zguby przywi�d�, je�li chcecie, powtarzam, pana dobrego, wspania�ego, wojownika tak niezmiernej s�awy, �e na samo imi� jego pierzchn� wszyscy nieprzyjaciele Rzeczypospolitej � to oddajcie si� w protekcj� najja�niejszemu Karolowi Gustawowi� Mo�ci panowie, bracia najmilsi! Oto wioz� ze sob� por�czenie wszelkich swob�d waszych, waszej wolno�ci, religii. Od was samych ocalenie wasze zale�y� Mo�ci panowie! Najja�niejszy kr�l szwedzki podejmuje si� przyt�umi� rebeli� kozack�, zako�czy� wojn� litewsk�, i on jeden to uczyni� potrafi. Ulitujcie si� nad ojczyzn� nieszcz�sn�, je�li nad sob� nie macie lito�ci�</p><p>Tu g�os zdrajcy zadrga�, jakoby �zami przyduszony. S�ucha�a szlachta w zdumieniu, gdzieniegdzie rzadkie g�osy zakrzykn�y: �<emphasis>Vivat</emphasis> Radziejowski, nasz podkanclerzy!� � a on przeje�d�a� dalej i zn�w si� k�ania� nowym t�umom, i zn�w s�ycha� by�o jego tubalny g�os: �Mo�ci panowie, bracia najmilsi!� � Na koniec obaj z Wirtzem i ca�ym orszakiem znikli w domu wojewody pozna�skiego.</p><p>Szlachta st�oczy�a si� przed domem tak ciasno, �e po g�owach mo�na by by�o przejecha�, bo czu�a to i rozumia�a, �e tam, w tym domu, toczy si� sprawa nie tylko o ni�, ale o ca�� ojczyzn�. Wyszli s�udzy wojewodzi�scy w szkar�atnych barwach i pocz�li zaprasza� powa�niejszych �personat�w� do �rodka. Ci weszli skwapliwie, za nimi wdar�o si� kilku mniejszych, a reszta sta�a pod drzwiami, t�oczy�a si� do okien, przyk�ada�a uszy nawet do �cian.</p><p>Milczenie panowa�o w t�umach g��bokie. Stoj�cy bli�ej okien s�yszeli od czasu do czasu gwar dono�nych g�os�w wydobywaj�cy si� z wn�trza izby, jakoby echa k��tni, dysput, spor�w� Godzina up�ywa�a za godzin� � ko�ca tej naradzie nie by�o.</p><p>Nagle drzwi wchodowe otworzy�y si� z trzaskiem i wypad� z nich pan W�adys�aw Skoraszewski. Obecni cofn�li si� w przera�eniu.</p><p>Ten cz�owiek, zwykle tak spokojny i �agodny, o kt�rym m�wiono, �e rany mog�y si� goi� pod jego r�k�, wygl�da� teraz strasznie. Oczy mia� czerwone, wzrok ob��kany, odzie� rozche�stan� na piersiach; obu r�koma trzyma� si� za czupryn� i tak wpad�szy jak piorun mi�dzy szlacht� krzycza� przera�liwym g�osem:</p><p>� Zdrada! morderstwo! ha�ba! Jeste�my Szwecj� ju�, nie Polsk�! Matk� tam morduj� w tym domu!</p><p>I pocz�� rycze� okropnym, spazmatycznym p�aczem i rwa� w�osy jak cz�owiek, kt�ry rozum traci. Grobowe milczenie panowa�o doko�a. Straszne jakie� uczucie ogarn�o wszystkie serca.</p><p>Skoraszewski za� zerwa� si� nagle, pocz�� biega� mi�dzy szlacht� i wo�a� g�osem najwy�szej rozpaczy:</p><p>� Do broni! do broni, kto w Boga wierzy! Do broni! do broni!</p><p>W�wczas jakie� szmery pocz�y przelatywa� po t�umach, jakie� szepty chwilowe, nag�e, urwane, jak pierwsze uderzenia wiatru przed burz�. Waha�y si� serca, waha�y umys�y, a w tej rozterce powszechnej uczu� tragiczny g�os wo�a� ci�gle:</p><p>� Do broni! do broni!</p><p>Wkr�tce zawt�rowa�y mu dwa inne: pana Piotra Skoraszewskiego i pana Skrzetuskiego � za nimi nadbieg� i K�odzi�ski, dzielny rotmistrz powiatu pozna�skiego.</p><p>Coraz wi�ksze ko�o szlachty pocz�o ich otacza�. Czyni� si� naoko�o szmer gro�ny, p�omienie przebiega�y twarze i strzela�y z oczu, trzaskano szablami. W�adys�aw Skoraszewski opanowa� pierwsze uniesienie i pocz�� m�wi� ukazuj�c na dom, w kt�rym odbywa�a si� narada:</p><p>� S�yszycie, mo�ci panowie, oni tam ojczyzn� zaprzedaj� jak judasze i ha�bi�! Wiedzcie, �e ju� nie nale�ym do Polski. Ma�o im by�o wyda� w r�ce nieprzyjaciela was wszystkich, ob�z, wojsko, dzia�a. Bogdaj ich zabito! � Oni jeszcze podpisali w swoim i waszym imieniu, �e wyrzekamy si� zwi�zku z ojczyzn�, wyrzekamy si� pana, �e ca�a kraina, grody warowne i my wszyscy b�dziem po wieczne czasy do Szwecji nale�e�. �e si� wojsko poddaje, to bywa; ale kto ma prawo ojczyzny i pana si� wyrzeka�?! Kto ma prawo prowincj� odrywa�, z obcymi si� ��czy�, do innego narodu przechodzi�, krwi w�asnej si� wyrzeka�?! Mo�ci panowie, to ha�ba, zdrada, morderstwo, parrycydium!� Ratujcie ojczyzn�, panowie bracia! Na imi� Boga! kto szlachcic, kto cnotliwy, ratunku dla matki! �ycie dajmy, krew wylejmy! Nie chciejmy by� Szwedami! nie chciejmy, nie chciejmy!� Bogdaj si� nie rodzi�, kto krwi teraz posk�pi!� Ratujmy matk�!</p><p>� Zdrada! � krzykn�o ju� kilkadziesi�t g�os�w. � Zdrada! rozsieka�!</p><p>� Do nas, kto cnotliwy! � krzycza� Skrzetuski.</p><p>� Na Szweda! Na �mier�! � doda� K�odzi�ski.</p><p>I poszli dalej w ob�z krzycz�c: �Do nas! do kupy! zdrada!� � a za nimi ruszy�o ju� kilkuset szlachty z go�ymi szablami.</p><p>Ale wi�kszo�� niezmierna zosta�a na miejscu, a i z tych, co poszli, jaki taki spostrzeg�szy, �e ich niewiele, poczyna� si� ogl�da� i przyzostawa�.</p><p>A tymczasem drzwi radnego domu otworzy�y si� znowu i ukaza� si� w nich pan wojewoda pozna�ski, Krzysztof Opali�ski, maj�c po prawej stronie jenera�a Wirtza, po lewej Radziejowskiego. Za nimi szli: Andrzej Karol Grudzi�ski, wojewoda kaliski, Maksymilian Miaskowski, kasztelan krzywi�ski, Pawe� G�bicki, kasztelan mi�dzyrzecki, i Andrzej S�upecki.</p><p>Krzysztof Opali�ski trzyma� w r�ku zw�j pargaminowy ze zwieszaj�cymi si� piecz�ciami; g�ow� mia� podniesion�, ale twarz blad�, a wzrok niepewny, cho� widocznie sili� si� na weso�o��. Ogarn�� oczyma t�umy i w�r�d ciszy �miertelnej pocz�� m�wi� dobitnym, lubo nieco zachryp�ym g�osem:</p><p>� Mo�ci panowie! W dniu dzisiejszym poddali�my si� pod protekcj� najja�niejszego kr�la szwedzkiego. <emphasis>Vivat Carolus Gustavus rex<a l:href="#fn283" type="note">[283]</a></emphasis>!</p><p>Cisza odpowiedzia�a wojewodzie; nagle zabrzmia� jaki� pojedynczy g�os:</p><p>� <emphasis>Veto</emphasis><a l:href="#fn284" type="note">[284]</a>!</p><p>Wojewoda powl�k� oczyma w kierunku tego g�osu i odrzek�:</p><p>� Nie sejmik tu, wi�c i <emphasis>veto</emphasis> nie na miejscu. A kto chce wetowa�, niech�e idzie na armaty szwedzkie ku nam wymierzone, kt�re w godzin� z ca�ego obozu jedno rumowisko uczyni� mog�.</p><p>Tu umilk�, a po chwili spyta�:</p><p>� Kto m�wi�: <emphasis>veto</emphasis>?</p><p>Nikt si� nie ozwa�.</p><p>Wojewoda zn�w zabra� g�os i m�wi� jeszcze dobitniej: � Wszelkie wolno�ci szlachty i duchowie�stwa b�d� zachowane, podatki nie b�d� powi�kszone, a i wybierane b�d� w ten�e sam spos�b, jak poprzednio� Nikt nie b�dzie cierpia� krzywd ani grabie�y; wojska jego kr�lewskiej mo�ci nie maj� prawa do konsystencji<a l:href="#fn285" type="note">[285]</a> w dobrach szlacheckich ani do innej egzakcji<a l:href="#fn286" type="note">[286]</a> ni� taka, z jakiej komputowe polskie chor�gwie korzysta�y�</p><p>Tu umilk� i s�ucha� chciwie szmeru szlacheckiego, jakby chcia� wyrozumie� jego znaczenie, po czym skin�� r�k�:</p><p>� Pr�cz tego mam s�owo i obietnic� jenera�a Wittenberga, dan� w imieniu jego kr�lewskiej mo�ci, i� je�li ca�y kraj p�jdzie za naszym zbawiennym przyk�adem, wojska szwedzkie wnet rusz� na Litw� i Ukrain� i nie wprz�d ustan� wojowa�, a� wszystkie ziemie i wszystkie zamki b�d� Rzeczypospolitej powr�cone. <emphasis>Vivat Carolus Gustavus rex</emphasis>!</p><p>� <emphasis>Vivat Carolus Gustavus rex</emphasis>! � zawo�a�o kilkaset g�os�w.</p><p>� <emphasis>Vivat Carolus Gustavus rex</emphasis>! � brzmia�o coraz dono�niej w ca�ym obozie.</p><p>Tu na oczach wszystkich wojewoda pozna�ski zwr�ci� si� do Radziejowskiego i u�ciska� go serdecznie, po czym u�ciska� Wirtza; po czym wszyscy pocz�li si� �ciska� ze sob�. Szlachta posz�a za przyk�adem dygnitarzy i rado�� sta�a si� powszechn�. Wiwatowano ju� tak, �e a� echa rozbrzmiewa�y w ca�ej okolicy. Ale wojewoda pozna�ski poprosi� jeszcze mi�o�ciw� bra� o chwil� ciszy i rzek� serdecznym tonem:</p><p>� Mo�ci panowie! Jenera� Wittenberg prosi nas dzi� na uczt� do swego obozu, aby�my przy kielichach sojusz braterski z m�nym narodem zawarli.</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> Wittenberg! <emphasis>vivat</emphasis>! <emphasis>vivat</emphasis>! <emphasis>vivat</emphasis>!</p><p>� A potem, mo�ci panowie � doda� wojewoda � rozjedziem si� do dom�w i przy bo�ej pomocy rozpoczniem �niwa z t� my�l�, �e�my w dniu dzisiejszym ojczyzn� ocalili.</p><p>� Potomne wieki oddadz� nam sprawiedliwo�� � rzek� Radziejowski.</p><p>� Amen! � doko�czy� wojewoda pozna�ski.</p><p>Wtem spostrzeg�, �e oczy mn�stwa szlachty patrz� i przypatruj� si� czemu� wy�ej, ponad jego g�ow�.</p><p>Odwr�ci� si� i ujrza� swego b�azna, kt�ry wspinaj�c si� na palce i trzymaj�c si� jedn� r�k� za odrzwia pisa� w�glem na �cianie radnego domu, tu� nad drzwiami:</p><cite><poem><stanza><v><emphasis>Mane-Tekel-Fares<a l:href="#fn287" type="note">[287]</a></emphasis>.</v></stanza></poem></cite><p>Na �wiecie niebo pokry�o si� chmurami i zbiera�o si� na burz�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XI</p></title><p>We wsi Burzec, po�o�onej w ziemi �ukowskiej, na pograniczu wojew�dztwa podlaskiego, a nale��cej pod�wczas do pa�stwa Skrzetuskich, w sadzie mi�dzy dworem a stawem siedzia� na �awie stary cz�owiek, a przy nogach jego bawi�o si� dw�ch ch�opak�w: jeden pi�cio-, drugi czteroletni, czarnych i opalonych jak Cygani�tka, a rumianych i zdrowych. Stary cz�ek r�wnie� czerstwo jeszcze wygl�da� jak tur. Wiek nie zgarbi� szerokich jego ramion; z oczu, a raczej z oka, bo jedno mia� bielmem przykryte, patrzy�o mu zdrowie i dobry humor; brod� mia� bia��, ale min� g�st� i twarz czerwon�, zdobn� na czole w szerok� blizn�, przez kt�r� by�o wida� ko�� czaszki.</p><p>Oba ch�opaki, chwyciwszy za uszy od cholewy jego buta, ci�gn�y je w przeciwne strony, a on patrzy� na staw o�wiecony blaskami s�onecznymi, w kt�rym ryby rzuca�y si� g�sto, �ami�c g�adk� powierzchni� toni.</p><p>� Ryby ta�cuj� � mrucza� sam do siebie. � Nie b�jcie si�, b�dziecie wy jeszcze lepiej ta�cowa�y po spu�cie<a l:href="#fn288" type="note">[288]</a> albo gdy was kucharka b�dzie no�em skroba�a.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do ch�opak�w:</p><p>� Odczepcie si�, basa�yki, od cholewy, bo jak kt�ry ucho urwie, to i ja mu urw�. Co za b�ki uprzykrzone! Id�cie kulki przewraca� po trawie i dajcie mi spok�j! Longinkowi si� nie dziwi�, bo m�odszy, ale Jaremka powinien mie� ju� rozum. Wezm� kt�rego utrapie�ca i w staw wrzuc�!</p><p>Ale stary widocznie okrutnie by� zawojowany przez ch�opak�w, bo �aden z nich nie ul�k� si� gro�by; natomiast starszy, Jaremka, pocz�� go jeszcze silniej ci�gn�� za cholew�, tupa� nogami i powtarza�:</p><p>� �eby dziadzio by� Bohunem i porwa� Longinka!</p><p>� Odczep si�, ty �uku, m�wi� ci, ty smyku, ty gom�ko!</p><p>� �eby dziadzio by� Bohunem!</p><p>� Dam ja ci Bohuna, poczekaj, jeno matki zawo�am!</p><p>Jaremka spojrza� na drzwi wychodz�ce z domu na ogr�d, ale ujrzawszy, �e zamkni�te, i nie widz�c nigdzie matki, powt�rzy� po raz trzeci, wysuwaj�c buzi� naprz�d:</p><p>� �eby dziadzio by� Bohunem!</p><p>� Zam�cz� mnie te knoty, nie mo�e inaczej by� Dobrze, b�d� Bohunem, ale raz jeden tylko. Skaranie bo�e! Pami�taj, �eby� si� wi�cej nie naprzykrza�.</p><p>To rzek�szy stary st�kn�� troch�, podni�s� si� z �awki, nagle porwa� ma�ego Longinka i wydaj�c dzikie okrzyki pocz�� go unosi� w kierunku stawu.</p><p>Longinek jednak mia� dzielnego obro�c� w osobie Jaremki, kt�ry w takich razach nie nazywa� si� Jaremk�, ale panem Micha�em Wo�odyjowskim, rotmistrzem drago�skim.</p><p>Pan Micha� tedy, zbrojny w patyk lipowy zast�puj�cy w nag�ym razie szabl�, pu�ci� si� z impetem za oty�ym Bohunem, dogna� go wkr�tce i pocz�� sieka� po nogach bez mi�osierdzia.</p><p>Longinek, graj�cy rol� mamy, wrzeszcza�, Bohun wrzeszcza�, Jeremka-Wo�odyjowski wrzeszcza�; ale m�stwo w ko�cu przemog�o i Bohun, upu�ciwszy sw� ofiar�, pocz�� zmyka� z powrotem pod lip�, na koniec, dopad�szy �awki, pad� na ni�, sapi�c straszliwie i powtarzaj�c:</p><p>� Ha, basa�yki!� Cud b�dzie, je�li si� nie zatkn�</p><p>Lecz nie tu by� jeszcze koniec jego m�ki, gdy� w chwil� p�niej stan�� przed nim Jaremka, zarumieniony, z rozwian� czupryn� i rozd�tymi nozdrzami, podobny do ma�ego czupurnego jastrz�bka, i j�� powtarza� z wi�ksz� jeszcze ni� poprzednio energi�:</p><p>� �eby dziadzio by� Bohunem!</p><p>Po wielu naleganiach i uroczystym przyrzeczeniu z�o�onym przez obydw�ch ch�opak�w, �e tym razem b�dzie to na pewno ostatni raz, historia powt�rzy�a si� znowu z ca�� dok�adno�ci�; po czym ju� siedli we trzech na �awie i Jaremka pocz�� nalega�:</p><p>� Dziadziu! powiedzie�, kto by� najm�niejszy!</p><p>� Ty, ty! � odrzek� staruszek.</p><p>� I wyrosn� na rycerza?</p><p>� Pewnie, �e wyro�niesz, bo dobra w tobie krew �o�nierska. Daj ci Bo�e, �eby� by� do ojca podobny, bo przy m�stwie mniej by�by� uprzykrzony� Rozumiesz?</p><p>� Powiedzie�: ilu tata zabi�?</p><p>� Ma�o sto razy m�wi�em! Pr�dzej by�cie li�cie na tej lipie policzyli ni� tych wszystkich nieprzyjaci�, kt�ryche�my obaj z waszym ojcem zg�adzili. Gdybym mia� tyle w�os�w na g�owie, ilum sam po�o�y�, balwierze w �ukowskiem porobiliby fortuny � nic, tylko na podgalaniu mi czupryny. Szelm� jestem, je�lim ze��</p><p>Tu pan Zag�oba � on to by� bowiem � spostrzeg�, i� nie wypada mu ani zaklina� si�, ani przeklina� wobec ch�opak�w, wi�c chocia� w braku innych s�uchacz�w lubi� i dzieciom opowiada� o swych dawniejszych przewagach, zamilk� tym razem, zw�aszcza �e ryby w stawie pocz�y si� rzuca� z podw�jn� si��.</p><p>� Trzeba b�dzie powiedzie� ogrodniczkowi � rzek� � aby wi�cierze<a l:href="#fn289" type="note">[289]</a> na noc zastawi�; si�a zacnych ryb przy samym brzegu si� t�ucze.</p><p>Wtem drzwi domu wychodz�ce na ogr�d otworzy�y si� i ukaza�a si� w nich kobieta, pi�kna jak po�udniowe s�o�ce, wysoka, t�ga, czarnow�osa, z ciemnymi rumie�cami na twarzy i oczyma jak aksamit. Trzeci ch�opak, trzylatek, czarny jak kulka agatu, trzyma� si� za jej sukni�, a ona, nakrywszy oczy r�k�, pocz�a patrze� w kierunku lipy.</p><p>By�a to pani Helena Skrzetuska z domu kniazi�w Bu�yh�w-Kurcewicz�w.</p><p>Ujrzawszy pana Zag�ob� z Jaremk� i Longinkiem pod lip�, posun�a si� kilka krok�w ku fosie wype�nionej wod� i zawo�a�a:</p><p>� A bywajcie no, ch�opcy! Pewnie tam dziadusiowi dokuczacie?</p><p>� Co maj� dokucza�! Wcale si� tu przystojnie zachowali � odpowiedzia� pan Zag�oba.</p><p>Ch�opaki skoczy�y ku matce, a ona rzek�a:</p><p>� Co tatu� woli dzi� pi�, d�bniaczek czyli mi�d?</p><p>� �winina by�a na obiad, to mi�d b�dzie grzeczniejszy.</p><p>� Zaraz przy�l�. Ale niech jeno tatu� nie drzemie na powietrzu, bo febra<a l:href="#fn290" type="note">[290]</a> pewna.</p><p>� Dzi� ciep�o i wiatru nie ma. A gdzie to Jan, c�ruchno?</p><p>� Poszed� do stod�.</p><p>Pani Skrzetuska m�wi�a panu Zag�obie: ojcze, a on jej: c�ruchno, cho� wcale nie byli krewni. Jej rodzina mieszka�a na Zadnieprzu, w dawnym pa�stwie wi�niowieckim, a co do niego, B�g jeden wiedzia�, sk�d by� rodem, gdy� sam rozmaicie o tym powiada�. Ale za czas�w, gdy jeszcze by�a pann�, Zag�oba znamienite jej odda� us�ugi i ze straszliwych niebezpiecze�stw ratowa�, wi�c te� oboje z m�em czcili go jako ojca i w ca�ej okolicy niezmiernie by� od wszystkich szanowany, tak dla obrotnego rozumu, jak i dla nadzwyczajnego m�stwa, kt�rego liczne w r�nych wojnach, a mianowicie w kozackich, da� dowody.</p><p>Imi� jego g�o�ne by�o w ca�ej Rzeczypospolitej � sam kr�l kocha� si� w jego opowiadaniach i dowcipie, a w og�le wi�cej o nim m�wiono ni� nawet o panu Skrzetuskim, chocia� pan Skrzetuski przedar� si� w swoim czasie z obl�onego Zbara�a przez wszystkie wojska kozackie.</p><p>W chwil� po odej�ciu pani Skrzetuskiej pacholik przyni�s� pod lip� g�siorek i szklanic�. Pan Zag�oba nala�, nast�pnie zamkn�� oczy i pocz�� pr�bowa� pilnie.</p><p>� Wiedzia� Pan B�g, dlaczego pszczo�y stworzy�!� mrukn�� pod nosem.</p><p>I j�� popija� z wolna, oddychaj�c przy tym g��boko i spogl�daj�c na staw i za staw, hen, na czarne i sine bory ci�gn�ce si�, jak okiem dojrze�, po drugim brzegu. Godzina by�a druga po po�udniu, a niebo bez chmurki. Kwiat lipowy sp�ywa� bez szelestu na ziemi�, a na lipie mi�dzy li��mi �piewa�a ca�a kapela pszcz�, kt�re wnet pocz�y siada� na zr�bku szklanicy i zgarnia� s�odki p�yn kosmatymi n�kami.</p><p>Nad wielkim stawem, z trzcin odleg�ych, przes�oni�tych mg�� oddalenia, podnosi�y si� czasem stada kaczek, cyranek lub dzikich g�si i szybowa�y w b��kitnym przezroczu, podobne do czarnych krzy�yk�w; czasem klucz �urawi zaczernia� wysoko na niebie, graj�c dono�nym krzykiem � zreszt� cicho by�o naoko�o i spokojnie, i s�oneczno, i weso�o, jak to bywa w pierwszych dniach sierpnia, gdy zbo�a ju� dojrza�y, a s�o�ce sypie jakoby z�oto na ziemi�.</p><p>Oczy starego cz�owieka to podnosi�y si� ku niebu, �cigaj�c stada ptactwa, to znowu gin�y w oddali, ale coraz senniejsze, w miar� jak miodu w g�siorku ubywa�o, i powieki ci�y�y mu coraz bardziej � pszczo�y �piewa�y na r�ne tony sw� piosenk� jakoby umy�lnie do poobiedniej drzemki.</p><p>� Tak, tak, da� Pan B�g pi�kny czas na �niwa � mrukn�� pan Zag�oba. � I siano dobrze zebrane, i �niwa duchem p�jd�� Tak, tak�</p><p>Tu przymkn�� oczy, po czym otworzy� je znowu na chwil�, mrukn�� jeszcze: �Zm�czy�y mnie dzieciska�� � i usn�� na dobre.</p><p>Spa� do�� d�ugo, ale po pewnym czasie zbudzi� go lekki powiew ch�odniejszego powietrza oraz rozmowa i kroki dw�ch m��w zbli�aj�cych si� szybko pod lip�. Jeden z nich by� to pan Jan Skrzetuski, s�ynny zbara�czyk<a l:href="#fn291" type="note">[291]</a>, kt�ry od miesi�ca, wr�ciwszy od hetman�w z Ukrainy, bawi� w domu, lecz�c si� z febry upartej; drugiego nie zna� pan Zag�oba, chocia� wzrostem, postaw� i nawet rysami twarzy wielce by� do Jana podobny.</p><p>� Przedstawiam wam, ojcaszku � rzek� Jan � stryjecznego mego, pana Stanis�awa Skrzetuskiego ze Skrzetuszewa, rotmistrza kaliskiego.</p><p>� Waszmo�� pan tak do Jana podobny � odpar� Zag�oba mrugaj�c oczyma i strz�saj�c resztki snu z powiek � �e gdzie bym waszmo�ci spotka�, zaraz bym powiedzia�: �Skrzetuski!� Hej, co za go�� w domu!</p><p>� Mi�o mi zabra� znajomo�� z wa�panem dobrodziejem � odpar� Stanis�aw � tym bardziej �e imi� znane mi by�o dobrze, bo je rycerstwo w ca�ej Rzeczypospolitej ze czci� powtarza i za przyk�ad podaje.</p><p>� Nie chwal�c si�, robi�o si�, co mog�o, p�ki si� si�� czu�o w ko�ciach. Jeszcze i teraz rad by cz�ek wojny pokosztowa�, bo <emphasis>consuetudo altera natura<a l:href="#fn292" type="note">[292]</a></emphasis>. Ale czemu to wa�panowie tak strapieni jeste�cie, a� Janowi oblicze poblad�o?</p><p>� Stanis�aw straszne przywi�z� wie�ci � odrzek� Jan. � Szwedzi weszli do Wielkopolski i ju� j� ca�kiem zaj�li.</p><p>Pan Zag�oba zerwa� si� z �awy, jakby mu czterdzie�ci lat uby�o, otworzy� szeroko oczy i pocz�� mimo woli maca� si� po boku jakby szukaj�c szabli.</p><p>� Jak to? � rzek�. � Jak to: ca�� j� zaj�li?</p><p>� Bo j� wojewoda pozna�ski i inni wydali pod Uj�ciem w r�ce nieprzyjaciela � odpar� Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>� Dla Boga!� Co wa�pan m�wisz!� Poddali si�?!�</p><p>� Nie tylko si� poddali, ale podpisali ugod�, w kt�rej wyrzekli si� kr�la i Rzeczypospolitej� Odt�d tam ma ju� by� Szwecja, nie Polska.</p><p>� Na mi�osierdzie boskie!� Na rany Ukrzy�owanego!� To si� chyba �wiat ko�czy?� Co ja s�ysz�?� Jeszcze�my wczoraj z Janem m�wili o tej gro�bie od Szweda, bo by�y wie�ci, �e id�, ale obaj byli�my pewni, �e to si� na niczym sko�czy, a co najwi�cej na wyrzeczeniu si� tytu�u kr�la szwedzkiego przez naszego pana, Jana Kazimierza.</p><p>� A tymczasem zacz�o si� od utraty prowincji, a sko�czy si� B�g wie na czym.</p><p>� Przesta� wa�pan, bo mnie krew zaleje!� Jak�e?� I wa�pan by� pod Uj�ciem?� I wa�pan patrzy� na to wszystko w�asnymi oczyma?!� To� to po prostu zdrada by�a najzara�liwsza, w dziejach nies�ychana!</p><p>� I by�em, i patrzy�em, a czy to by�a zdrada, sam waszmo��, gdy wszystko us�yszysz, os�dzisz. Stali�my pod Uj�ciem, pospolite ruszenie i piechota �anowa, razem z pi�tna�cie tysi�cy ludzi, i zalegali�my pasy nad Noteci� <emphasis>ab incursione hostili</emphasis>. Prawda, �e wojska by�o ma�o, a waszmo��, jako do�wiadczony �o�nierz, wiesz najlepiej, czy pospolite ruszenie mo�e je zast�pi�, a tym bardziej wielkopolskie, gdzie szlachta znacznie od wojny odwyk�a. Jednak�e, gdyby si� w�dz by� znalaz�, mo�na by�o po staremu da� wstr�t nieprzyjacielowi i przynajmniej zatrzyma� go, p�ki by Rzeczpospolita jakich posi�k�w nie obmy�li�a. Ale ledwie si� Wittenberg pokaza�, zacz�to zaraz paktowa�, nim si� kropla krwi pola�a. Potem przyjecha� Radziejowski i swymi namowami sprawi� to, co m�wi�em, to jest i nieszcz�cie, i ha�b�, jakiej przyk�adu dot�d nie by�o.</p><p>� Jak�e? nikt si� nie opiera�?� Nikt nie protestowa�? Nikt zdrady na oczy tym szelmom nie wyrzuci�?� Wszyscy� si� na zdrad� ojczyzny i pana zgodzili?�</p><p>� Ginie cnota, a z ni� i Rzeczpospolita, bo prawie wszyscy si� zgodzili� Ja, dw�ch pan�w Skoraszewskich, pan Ci�wicki i pan K�odzi�ski czynili�my, co�my mogli, aby ducha mi�dzy szlacht� do oporu pobudzi�. Pan W�adys�aw Skoraszewski ma�o nie oszala�; latali�my po obozie od powiatu do powiatu, i B�g widzi, nie by�o tych zakl��, kt�rych by�my nie u�yli. Ale c� to pomog�o, gdy wi�kszo�� wola�a jecha� z �y�kami na bankiet, kt�ry im Wittenberg obieca�, ni� z szablami na bitw�. Widz�c to cnotliwsi rozjechali si� na wszystkie strony � jedni do dom�w, drudzy do Warszawy. Panowie Skoraszewscy ruszyli w�a�nie do Warszawy i pierwsi wiadomo�� kr�lowi przywioz�, a ja, nie maj�c �ony ni dzieci, tu przyjecha�em do brata w tej my�li, �e si� przecie razem na nieprzyjaciela wybierzemy. Szcz�ciem, �em waszmo�ci�w w domu zasta�!</p><p>� To waszmo�� prosto spod Uj�cia?</p><p>� Prosto. Tylem tylko po drodze wypoczywa�, ile by�o trzeba dla koni, a i to jeden mi pad� ze zm�czenia. Szwedzi musz� ju� by� w Poznaniu i stamt�d pr�dko si� po ca�ym kraju rozlej�.</p><p>Tu umilkli wszyscy. Jan siedzia� z d�o�mi opartymi na kolanach, oczy wbi� w ziemi� i zamy�li� si� ponuro, pan Stanis�aw wzdycha�, a pan Zag�oba, nie och�on�wszy jeszcze, spogl�da� os�upia�ym wzrokiem to na jednego, to na drugiego.</p><p>� Z�e to s� znaki � rzek� w ko�cu pos�pnie Jan. � Dawniej na dziesi�� zwyci�stw przychodzi�a jedna kl�ska i �wiat dziwili�my m�stwem. Dzi� przychodz� nie tylko kl�ski, ale i zdrady � nie tylko pojedynczych os�b, ale ca�ych prowincji. Niech B�g zmi�uje si� nad ojczyzn�!�</p><p>� Dla Boga � rzek� Zag�oba � widzia�em na �wiecie du�o, s�ysz�, rozumiem, a jeszcze mi si� wierzy� nie chce�</p><p>� Co my�lisz czyni�, Janie? � rzek� Stanis�aw.</p><p>� Pewnie, �e w domu nie ostan�, chocia� mnie zimno jeszcze trz�sie. �on� i dzieci trzeba b�dzie gdzie bezpiecznie umie�ci�. Pan Stabrowski, m�j krewny, jest �owczym kr�lewskim w Puszczy Bia�owieskiej i w Bia�owie�y mieszka. Cho�by ca�a Rzeczpospolita wpad�a w moc nieprzyjaci�, to przecie tam nie trafi�. Jutro zaraz �on� i dzieci wy�l�.</p><p>� I nie b�dzie to zbytnia ostro�no�� � odrzek� Stanis�aw � bo cho� z Wielkopolski tutaj daleko, kto wie, czy p�omie� wkr�tce i tych stron nie ogarnie.</p><p>� Trzeba b�dzie szlachcie da� zna� � rzek� Jan � a�eby si� kupili<a l:href="#fn293" type="note">[293]</a> i o obronie my�leli, bo tu jeszcze nikt o niczym nie wie.</p><p>Tu zwr�ci� si� do pana Zag�oby:</p><p>� A wy, ojcze, p�jdziecie z nami, czyli te� Helenie zechcecie do puszczy towarzyszy�?</p><p>� Ja? � odpowiedzia� pan Zag�oba � czy p�jd�? Chybaby mi nogi korzenie w ziemi� pu�ci�y, wtedy bym nie poszed�, a i to jeszcze prosi�bym kogo, �eby mnie wykarczowa�. Tak mi si� chce szwedzkiego mi�sa znowu pokosztowa� jak wilkowi baraniny! Ha! szelmy, pludraki, po�czoszniki!� Pch�y im po �ydkach inkursj�<a l:href="#fn294" type="note">[294]</a> czyni�, wi�c nogi ich sw�dz� i przez to w domu usiedzie� nie mog�, jeno do cudzych kraj�w lez�� Znam ja ich, takich syn�w, bom jeszcze pod panem Koniecpolskim<a l:href="#fn295" type="note">[295]</a> przeciw nim czyni� � a chcecie waszmo�ciowie wiedzie�, kto wzi�� w jasyr<a l:href="#fn296" type="note">[296]</a> Gustawa Adolfa<a l:href="#fn297" type="note">[297]</a>, to si� nieboszczyka pana Koniecpolskiego spytajcie. Nic wi�cej nie powiem! Znam ja ich, ale i oni mnie znaj�� Nie mo�e by� inaczej, tylko si�, szelmy, zwiedzieli, �e Zag�oba si� zestarza�. Tak? Poczekajcie! zobaczycie go jeszcze!� Panie! Panie wszechmog�cy! czemu� to tak t� nieszcz�sn� Rzeczpospolit� rozgrodzi�, �e wszystkie �winie s�siedzkie w�a�� do niej teraz i trzy najlepsze prowincje ju� spyska�y<a l:href="#fn298" type="note">[298]</a>! Ot, co jest! Ba! ale kt� temu winien, je�li nie zdrajcy? Nie wiedzia�a zaraza, kogo bra�, i zacnych ludzi pobra�a, a zdrajc�w zostawi�a. Daj�e Bo�e jeszcze raz powietrze<a l:href="#fn299" type="note">[299]</a> na pana wojewod� pozna�skiego i na kaliskiego, a zw�aszcza na Radziejowskiego z ca�� rodzin�. A je�li chcesz wi�cej obywatel�w<a l:href="#fn300" type="note">[300]</a> piek�u przysporzy�, to po�lij wszystkich tych, kt�rzy on� kapitulacj� pod Uj�ciem podpisali. Zestarza� si� Zag�oba? zestarza�? Zobaczycie! Janie! rad�my pr�dzej, co czyni�, bo ju� bym chcia� na ko�skim grzbiecie siedzie�!</p><p>� Pewnie, �e trzeba radzi�, gdzie i��. Na Ukrain� do hetman�w ci�ko si� przedosta�, bo ich tam nieprzyjaciel odci�� od Rzeczypospolitej i tylko do Krymu maj� woln� drog�. Szcz�cie, �e teraz Tatarzy po naszej stronie. Wedle mojej g�owy, trzeba nam b�dzie do kr�la do Warszawy ruszy�, pana kochanego broni�!</p><p>� Byle by� na to czas � odrzek� Stanis�aw. � Kr�l jegomo�� musi tam na gwa�t zbiera� chor�gwie i wprz�d nim przyjdziemy, na nieprzyjaciela poci�gnie, a mo�e i spotkanie ju� nast�pi.</p><p>� I to by� mo�e.</p><p>� Jed�my tedy ku Warszawie, byle spiesznie � rzek� Zag�oba. � Pos�uchajcie, wa�panowie� Prawda, �e nasze imiona gro�ne s� nieprzyjacielowi, ale przecie we trzech niewiele wsk�ramy, wi�c ja bym radzi� tak: skrzyknijmy szlachty na ochotnika, ile si� da, �eby tak cho� z chor�giewk� panu przyprowadzi�! �atwo ich do tego nam�wimy, bo i tak musz� ruszy�, gdy przyjd� wici na pospolite ruszenie, wi�c im to wszystko jedno � a powiemy, �e kto przed wiciami dobrowolnie stanie, mi�� panu rzecz uczyni. Z wi�ksz� si�� wi�cej mo�na b�dzie sprawi�, i przyjm� nas z otwartymi r�koma.</p><p>� Nie dziw si� waszmo�� moim s�owom � rzek� pan Stanis�aw _ ale po tym, com widzia�, takiego do pospolitego ruszenia nabra�em wstr�tu, �e wol� sam i�� ni�eli z t�umem ludzi wojny nie znaj�cych.</p><p>� To waszmo�� nie znasz tutejszej szlachty. Tu jednego takiego nie upatrzysz, kt�ren by w wojsku nie s�ugiwa�. Wszystko ludzie do�wiadczeni i dobrzy �o�nierze.</p><p>� Chyba �e tak.</p><p>� Za� mia�oby by� inaczej? Ale poczekajcie no! Jan to ju� wie, �e gdy raz poczn� g�ow� robi�<a l:href="#fn301" type="note">[301]</a>, to mi sposob�w nie brak. Dlatego w wielkiej �y�em konfidencji z wojewod� ruskim, ksi�ciem Jeremim. Niech Jan za�wiadczy, ile razy ten najwi�kszy w �wiecie wojownik szed� za moj� rad� i zawsze na tym wygrywa�.</p><p>� M�wcie no, ojcze, co chcecie powiedzie�, bo czasu szkoda � rzek� Jan.</p><p>� Co chcia�em powiedzie�? Oto, co chcia�em powiedzie�: nie ten broni ojczyzny i kr�la, kto si� kr�la za po�y trzyma, ale ten, kto nieprzyjaciela bije; a bije ten najlepiej, kto pod wielkim wojownikiem s�u�y. Po co mamy na niepewne do Warszawy chodzi�, kiedy kr�l jegomo�� w�a�nie mo�e ju� do Krakowa, do Lwowa albo na Litw� wyjecha�; ja waszmo�ciom radz�, aby�my bez zw�oki udali si� pod chor�gwie hetmana wielkiego litewskiego, ksi�cia Janusza Radziwi��a. Szczery to pan i wojenny. Chocia� go o pych� pomawiaj�, pewnie nie b�dzie on przed Szwedami kapitulowa�. To przynajmniej w�dz i hetman, jak si� nale�y. Ciasno tam b�dzie, prawda, bo z dwoma nieprzyjaci�mi robota; ale za to pana Micha�a Wo�odyjowskiego zobaczymy, kt�ry w kompucie litewskim s�u�y, i zn�w po staremu do kupy si� zbierzem jako za dawnych czas�w. Je�eli niedobrze radz�, niech�e mnie pierwszy Szwed za rapcie<a l:href="#fn302" type="note">[302]</a> w jasyr poprowadzi.</p><p>� A kto wie? a kto wie? � odrzek� �ywo Jan. � Mo�e tak b�dzie najlepiej.</p><p>� I jeszcze Halszk� z dzie�mi po drodze odprowadzimy, bo w�a�nie przez puszcz� przyjdzie nam jecha�</p><p>� I w wojsku, nie mi�dzy pospolitakami, b�dziem s�u�yli � doda� Stanis�aw.</p><p>� I b�dziem si� bi�, nie sejmikowa� ani kury po wsiach i twarogi wyjada�.</p><p>� Waszmo�� to, widz�, nie tylko w wojnie, ale i w radzie prym mo�esz trzyma� � rzek� pan Stanis�aw.</p><p>� Co? ha?</p><p>� Istotnie, istotnie! � rzek� Jan. � Najlepsza to rada. Po staremu, kup� z Micha�em p�jdziemy. Poznasz, Stanis�awie, najwi�kszego �o�nierza w Rzeczypospolitej i przyjaciela mego szczerego, brata. P�jd�my teraz do Halszki powiedzie� jej, �eby si� te� w drog� szykowa�a.</p><p>� A wie ona ju� o wojnie? � zapyta� pan Zag�oba.</p><p>� Wie, wie, bo przy niej najpierwej Stanis�aw opowiada�. Ca�a we �zach, nieboga� Ale gdym jej rzek�, �e trzeba i��, zaraz mi powiedzia�a: �Id�!�</p><p>� Chcia�bym jutro ju� ruszy�! � zakrzykn�� Zag�oba.</p><p>� Tote� wyruszymy jutro, i to do dnia<a l:href="#fn303" type="note">[303]</a> � rzek� Jan. � Ty, Stanis�awie, musisz by� <emphasis>fatigatus</emphasis><a l:href="#fn304" type="note">[304]</a> wielce po drodze, ale do jutra wywczasujesz si�, jak b�dziesz m�g�. Ja dzi� jeszcze konie wy�l� z pewnymi lud�mi do Bia�ej, do �osic, do Drohiczyna i do Bielska, �eby wsz�dzie �wie�e by�y na przeprz��k�. A za Bielskiem puszcza tu�. Wozy z zapasami wyjd� tak�e dzisiaj! �al z kochanego k�ta rusza� w �wiat, ale wola boska! Tym si� pocieszam, �e o �on� i dziatki b�d� bezpieczny, bo puszcza najlepsza to w �wiecie forteca. Chod�cie, waszmo�ciowie, do domu, bo czas si� ekspedycj� zaj��.</p><p>Poszli.</p><p>Pan Stanis�aw, zdro�ony wielce, ledwie si� posiliwszy i napiwszy, zaraz spa� poszed�, a pan Jan z panem Zag�ob� zakrz�tn�li si� oko�o wyprawy. I �e �ad by� u pana Jana wielki, wi�c wozy i ludzie ruszyli tego� jeszcze wieczora na noc, a nazajutrz w dzie� poci�gn�a za nimi kolaska, w kt�rej siedzia�a Helena z dzie�mi i jedna stara panna, rezydentka<a l:href="#fn305" type="note">[305]</a>. Pan Stanis�aw, pan Jan wraz z pi�cioma pacho�kami jechali konno ko�o kolaski. Ca�y orszak posuwa� si� �ywo, bo po miastach �wie�e konie czeka�y.</p><p>Tak jad�c i nie wypoczywaj�c nawet nocami, pi�tego dnia dojechali do Bielska, a sz�stego pogr��yli si� ju� w puszcz� od strony Hajnowszczyzny.</p><p>Obj�y ich wraz mroki olbrzymiego boru, kt�ry pod�wczas kilkadziesi�t mil kwadratowych okrywa�, ��cz�c si� z jednej strony pasmem nieprzerwanym a� hen, z puszcz� Zielonk� i Rogowsk�, z drugiej z pruskimi borami.</p><p>�aden najezdnik<a l:href="#fn306" type="note">[306]</a> nie depta� nigdy nog� tych ciemnych g��bin, w kt�rych cz�ek nieobeznany m�g� zab��dzi� i b��ka� si� wko�o, a� p�ki nie pad� z wysilenia lub nie poszed� na �up drapie�nym zwierz�tom. Nocami odzywa�y si� tu ryki �ubr�w i nied�wiedzi wraz z wyciem wilk�w i beczeniem chrapliwym rysi�w. Niepewne drogi wiod�y w�r�d g�stwy lub go�oborza obok. zwa��w, wykrot�w, bagien i straszliwych �pi�cych jeziorek do rozrzuconych wsi bud�nik�w, Smolarzy i osacznik�w, kt�rzy cz�stokro� przez ca�e �ycie nie wychylali si� z puszczy. Do Bia�owie�y tylko samej prowadzi� szerszy go�ciniec przezywany Such� Drog�, kt�r� kr�lowie je�dzili na �owy. T�dy te� od strony Bielska i Hajnowszczyzny jechali Skrzetuscy.</p><p>Pan Stabrowski, �owczy kr�lewski, stary samotnik i kawaler, siedz�cy ustawicznie jak �ubr w puszczy, przyj�� ich z otwartymi r�kami; dzieci za� ma�o nie zdusi� w poca�unkach. �y� bowiem tylko z osacznikami<a l:href="#fn307" type="note">[307]</a>, szlacheckiej twarzy nie widuj�c, chyba wtedy, gdy dw�r zjecha� na �owy.</p><p>On to zawiadowa� ca�ym gospodarstwem my�liwskim i wszystkimi smolarniami puszczy. Wielce si� strapi� wie�ci� o wojnie, o kt�rej si� dopiero z ust pana Skrzetuskiego dowiedzia�.</p><p>Cz�stokro� bowiem tak bywa�o, �e w Rzeczypospolitej pali�a si� wojna, umiera� kr�l, a do puszczy wie�� o tym nawet nie dochodzi�a; dopiero pan �owczy przywozi� nowiny, gdy od pana podskarbiego litewskiego wraca�, kt�remu raz do roku rachunki z puszcza�skiego gospodarstwa obowi�zany by� sk�ada�.</p><p>� Nudno tu b�dzie, bo nudno! � m�wi� pan Stabrowski do Heleny � ale przezpiecznie<a l:href="#fn308" type="note">[308]</a>, jakby nigdzie na �wiecie nie by�o. �aden nieprzyjaciel nie przedrze si� przez te �ciany, a cho�by i pr�bowa�, to by mu osacznicy wszystkich ludzi w lot wystrzelali. �atwiej Rzeczpospolit� ca�� zawojowa� � czego Bo�e nie daj! � ni� puszcz�. Dwadzie�cia lat ju� tu �yj�, a i ja jej nie znam, bo s� miejsca, gdzie dost�pi� nie mo�na i gdzie zwierz tylko mieszka, a mo�e i z�e duchy maj� swoje stacje, do kt�rych si� przed g�osami dzwon�w ko�cielnych chroni�. Ale my �yjem po bo�emu, bo we wsi jest kaplica, do kt�rej ksi�dz z Bielska raz na rok zje�d�a. B�dzie wam tu jak w niebie, je�li nuda nie dokuczy. Za to drzew na opa� nie zbraknie�</p><p>Pan Jan rad by� z ca�ej duszy, �e takie schronisko dla �ony wynalaz�; ale pr�no go pan Stabrowski zatrzymywa� i ugaszcza�.</p><p>Przenocowawszy tylko, ruszyli rycerze nazajutrz �witaniem na wskro� puszczy w dalsz� drog�, prowadzeni w labiryncie le�nym przez przewodnik�w, kt�rych pan �owczy dostarczy�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XII</p></title><p>Gdy pan Jan Skrzetuski ze stryjecznym Stanis�awem i panem Zag�ob� po uci��liwej drodze z puszczy przybyli wreszcie do Upity<a l:href="#fn309" type="note">[309]</a>, pan Micha� Wo�odyjowski ma�o nie oszala� z rado�ci, zw�aszcza �e dawno ju� nie mia� o nich �adnej wie�ci, o Janie za� my�la�, �e znajduje si� z chor�gwi� kr�lewsk�, kt�rej porucznikowa�, na Ukrainie u hetman�w.</p><p>Bra� ich te� z kolei w ramiona i wy�ciskawszy, znowu �ciska� i r�ce zaciera�; a gdy mu powiedzieli, �e pod Radziwi��em chc� s�u�y�, uradowa� si� jeszcze bardziej na my�l, �e niepr�dko si� roz��cz�.</p><p>� Chwa�a Bogu, �e do kupy si� zbieramy, starzy zbara�czykowie<a l:href="#fn310" type="note">[310]</a> � m�wi�. � Cz�owiek i do wojny wi�ksz� ma ochot�, gdy czuje konfident�w<a l:href="#fn311" type="note">[311]</a> ko�o siebie.</p><p>� To by�a moja my�l � rzek� pan Zag�oba � bo oni do kr�la chcieli lecie� Ale ja powiedzia�em: A czemu to nie mamy sobie z panem Micha�em starych czas�w przypomnie�? Je�li nam B�g tak poszcz�ci, jak z Kozakami i Tatarami szcz�ci�, to niejednego Szweda wkr�tce mie� b�dziem na sumieniu.</p><p>� B�g wa�ci natchn�� t� my�l�! � rzek� pan Micha�.</p><p>� Ale to mi dziwno � rzek� Jan � �e�cie o Uj�ciu i o wojnie ju� wiedzieli. Stanis�aw ostatnim ko�skim tchem do mnie przyjecha�, a my tak samo tu jechali my�l�c, �e pierwsi b�dziem nieszcz�cie zwiastowa�.</p><p>� Musia�a przez �yd�w wie�� tutaj przyj�� � rzek� Zag�oba � bo oni zawsze wszystko najpierwsi wiedz� i taka mi�dzy nimi korespondencja, �e jak kt�ren rano kichnie w Wielkopolsce, to ju� wieczorem m�wi� mu na �mudzi i na Ukrainie: �Na zdrowie!�</p><p>� Nie wiem, jak to by�o, ale od dw�ch dni wiemy � rzek� pan Micha� � i konsternacja tu okrutna� Pierwszego dnia jeszcze�my nie bardzo wierzyli, ale drugiego ju� nikt nie negowa�� Co wi�cej wam powiem: jeszcze wojny nie by�o, a rzek�by�, ptaki o niej �piewa�y w powietrzu, bo wszyscy naraz i bez powodu pocz�li o niej gada�. Nasz ksi��� wojewoda musia� si� te� jej spodziewa� i co� przed innymi wiedzie�, bo si� kr�ci� jak mucha w ukropie i w ostatnich czasach do Kiejdan<a l:href="#fn312" type="note">[312]</a> przylecia�. Zaci�gi od dw�ch miesi�cy z jego rozkazu czyniono. Zaci�ga�em ja, Stankiewicz i niejaki Kmicic, chor��y orsza�ski, kt�ren jako s�ysza�em, ju� gotowiu�k� chor�giew do Kiejdan odprowadzi�. Ten si� najpierwej z nas wszystkich uwin���</p><p>� Znasz�e ty, Michale, dobrze ksi�cia wojewod� wile�skiego? � pyta� Jan.</p><p>� Jak go nie mam zna�, kiedym ca�� wojn� tera�niejsz� pod jego komend� odbywa�.</p><p>� Co wiesz o jego zamys�ach? Zacny to pan?</p><p>� Wojownik jest doskona�y; kto wie, czy po �mierci ksi�cia Jeremiego w Rzeczypospolitej nie najwi�kszy� Pobili go, prawda, teraz, ale mia� sze�� tysi�cy wojska na o�mdziesi�t� Pan podskarbi i pan wojewoda witebski okrutnie go za to pot�piaj�, m�wi�c, i� przez pych� to z tak ma�� si�� si� porwa� na ow� niezmiern� pot�g�, a�eby si� z nimi wiktori� nie dzieli�. B�g raczy wiedzie�, jak by�o� Ale stawa� m�nie i sam �ycia nie szcz�dzi�� A ja, kt�rym na wszystko patrzy�, tyle tylko powiem, i� gdyby mia� dosy� wojska i pieni�dzy, noga nieprzyjacielska by z tego kraju nie usz�a. Tak my�l�, �e szczerze on si� teraz we�mie do Szwed�w i pewno ich tu nie b�dziem czeka�, ale do Inflant ruszymy.</p><p>� Z czeg� to suponujesz<a l:href="#fn313" type="note">[313]</a>?</p><p>� Z dw�ch powod�w: raz, �e ksi��� b�dzie chcia� reputacj� sw�, nieco po cybichowskiej bitwie zachwian�, poprawi�, a po wt�re, �e wojn� kocha�</p><p>� Tak jest � rzek� Zag�oba � znam ja go z dawna, bo�my razem w szko�ach byli i pensa<a l:href="#fn314" type="note">[314]</a> za niego odrabia�em. Zawsze si� kocha� w wojnie i dlatego lubi� ze mn� lepiej ni� z innymi kompani� trzyma�, bom ja tak�e wola� konia i dzidk� ni� �acin�.</p><p>� Z pewno�ci�, �e to nie wojewoda pozna�ski, z pewno�ci�, �e to zgo�a inny cz�owiek � rzek� pan Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>Wo�odyjowski pocz�� go wypytywa� o wszystko, co si� pod Uj�ciem zdarzy�o, i za czupryn� si� targa�, s�uchaj�c opowiadania; wreszcie, gdy pan Stanis�aw sko�czy�, rzek�:</p><p>� Masz waszmo�� s�uszno��! Nasz Radziwi�� do takich rzeczy niezdolny. Pyszny on jak diabe� i zdaje mu si�, �e w ca�ym �wiecie wi�kszego rodu od radziwi��owskiego nie ma, prawda! Oporu on nie znosi, prawda � i na pana podskarbiego Gosiewskiego, zacnego cz�eka, o to zagniewan, �e ten nie skacze, jak mu Radziwi��y zagraj�. Na kr�la jegomo�ci tak�e krzyw, �e mu bu�awy<a l:href="#fn315" type="note">[315]</a> wielkiej litewskiej do�� pr�dko nie da�� Wszystko to prawda, jak i to, �e woli w bezecnych b��dach kalwi�skich �y� ni� do prawdziwej wiary si� nawr�ci�; �e katolik�w, gdzie mo�e, ci�nie; �e zbory heretykom stawia� Ale za to przysi�gn�, �e wola�by ostatni� kropl� swojej pysznej krwi wytoczy� ni� tak� kapitulacj�, jak pod Uj�ciem, podpisa� B�dziem mieli wojny w br�d, bo nie skryba, ale wojownik b�dzie nam hetmani�.</p><p>� W to mi graj! � rzek� Zag�oba. � Niczego wi�cej nie chcemy. Pan Opali�ski skryba, i zaraz si� pokaza�o, do czego zdatny� Najpodlejszy to gatunek ludzi! Ka�dy z nich niech jeno pi�ro z kupra g�si wyci�gnie, to zaraz my�li, �e wszystkie rozumy pojad�� i taki syn innym przymawia, a jak przyjdzie do szabli, to go nie masz. Sam za m�odu rytmy<a l:href="#fn316" type="note">[316]</a> uk�ada�em, �eby bia�og�owskie serca kaptowa�<a l:href="#fn317" type="note">[317]</a>, i by�bym pana Kochanowskiego w kozi r�g z jego fraszkami zap�dzi�, ale potem �o�nierska natura wzi�a g�r�.</p><p>� Przy tym jeszcze i to wam powiem � rzek� Wo�odyjowski � �e skoro si� tu szlachta ruszy, to si� kupa ludzi zbierze, byle pieni�dzy nie zabrak�o, bo to rzecz najwa�niejsza.</p><p>� Na Boga, nie chc� pospolitak�w! � zakrzykn�� pan Stanis�aw. � Jan i jegomo�� pan Zag�oba znaj� ju� m�j sentyment, a waszmo�ci powiem, �e wol� by� ciur�<a l:href="#fn318" type="note">[318]</a> w regularnej chor�gwi ni� hetmanem nad ca�ym pospolitym ruszeniem.</p><p>� Tutejszy lud m�ny � odrzek� pan Wo�odyjowski � i bardzo sprawny. Mam tego przyk�ad z mego zaci�gu. Nie mog�em pomie�ci� wszystkich, kt�rzy si� garn�li, a mi�dzy tymi, kt�rych przyj��em, nie masz i jednego takiego, co by poprzednio nie s�u�y�. Poka�� wa�ciom t� chor�giewk� i upewniam, �e gdyby�cie nie wiedzieli ode mnie, to by�cie nie poznali, �e to nie starzy �o�nierze. Ka�den bity i kuty w ogniu jak stara podkowa, a w szyku stoj� jako <emphasis>triarii</emphasis><a l:href="#fn319" type="note">[319]</a> rzymscy. Nie p�jdzie z nimi tak �atwo Szwedom jak pod Uj�ciem z Wielkopolanami.</p><p>� Mam nadziej�, �e to B�g wszystko jeszcze odmieni � rzek� Skrzetuski. � M�wi�, �e Szwedzi dobrzy pacho�kowie, ale przecie nigdy nie mogli naszym wojskom komputowym wytrzyma�. Bili�my ich zawsze � to ju� wypr�bowana rzecz � bili�my ich nawet wtedy, gdy im przywodzi� najwi�kszy wojownik, jakiego kiedykolwiek mieli.</p><p>� Co prawda, to okrutniem ciekawy, co te� umiej� � odpowiedzia� pan Wo�odyjowski � i gdyby nie to, �e dwie inne wojny jednocze�nie ojczyzn� gn�bi�, wcale bym si� o t� szwedzk� nie rozgniewa�. Pr�bowali�my i Turk�w, i Tatar�w, i Kozak�w, i B�g wie nie kogo � godzi si� teraz Szwed�w popr�bowa�. W Koronie z tym tylko mo�e by� k�opot, �e wszystkie wojska z hetmanami na Ukrainie zaj�te. Ale tu, widz� ju�, co si� stanie. Oto ksi��� wojewoda dotychczasow� wojn� panu podskarbiemu Gosiewskiemu, hetmanowi polnemu, zostawi, a sam si� Szwedami szczerze zajmie. Ci�ko b�dzie, prawda! Wszelako miejmy nadziej�, �e Pan B�g pomo�e.</p><p>� Jed�my tedy nie mieszkaj�c do Kiejdan! �� rzek� pan Stanis�aw.</p><p>� Dosta�em te� rozkaz, �eby chor�giew mie� w pogotowiu, a samemu si� w trzech dniach w Kiejdanch stawi� � odpowiedzia� pan Micha�. � Ale musz� te� wa�ciom ten ostatni rozkaz pokaza�, bo ju� z niego znaczno, �e tam ksi��� wojewoda my�li o Szwedach.</p><p>To rzek�szy pan Wo�odyjowski otworzy� kluczem sepecik<a l:href="#fn320" type="note">[320]</a> stoj�cy pod oknem na �awie, wydoby� z niego papier z�o�ony na dwoje i rozwin�wszy pocz�� czyta�:</p><p>�Mo�ci panie Wo�odyjowski, pu�kowniku:</p><p>Z wielk� rado�ci� odczytali�my raport Waszmo�ci, �e chor�giew ju� na nogach i w ka�dej chwili mo�e w poch�d ruszy�. Trzymaj j� Wa�pan w czujno�ci i pogotowiu, bo przychodz� tak ci�kie czasy, jakich jeszcze nie bywa�o, sam za� przybywaj jak najspieszniej do Kiejdan, gdzie go niecierpliwie oczekiwa� b�dziemy. Gdyby Waszmo�ci dochodzi�y jakie wie�ci � tym nie wierz, a� wszystko z naszych ust us�yszysz. Post�pimy tak, jak nam B�g i sumienie nakazuje, bez uwagi na to, co z�o�� i nie�yczliwo�� ludzka mo�e na nas wymy�li�. Ale zarazem cieszymy si�, i� nadchodz� takie terminy, w kt�rych poka�e si� dowodnie, kto jest szczerym i prawdziwym przyjacielem radziwi�lowskiego domu i kto nawet <emphasis>in rebus adversis<a l:href="#fn321" type="note">[321]</a></emphasis> s�u�y� mu got�w. Kmicic, Niewiarowski i Stankiewicz przyprowadzili tu ju� swoje chor�gwie; waszmo�cina niech w Upicie zostanie, bo tam mo�e by� potrzebna, a mo�e przyjdzie wam ruszy� na Podlasie pod komend� brata mojego stryjecznego, ja�nie o�wieconego ksi�cia Bogus�awa, koniuszego litewskiego, kt�ry tam znaczn� parti� naszych si� ma pod sob�. O tym wszystkim dowiesz si� dok�adnie z ust naszych � tymczasem za� polecamy wierno�ci waszej pilne rozkaz�w spe�nienie i oczekujemy ci� w Kiejdanach.</p><p>Janusz Radziwi��, ksi��� na Bir�ach i Dubinkach, wojewoda wile�ski, hetman w. litewski.�</p><p>� Tak jest! widoczna ju� z tego listu nowa wojna! � rzek� Zag�oba.</p><p>� A �e ksi��� pisze, i� post�pi, jak mu B�g i sumienie nakazuje, to znaczy, �e b�dzie bi� Szweda � doda� pan Stanis�aw.</p><p>� Dziwno mi tylko to � rzek� Jan Skrzetuski � �e pisze o wierno�ci dla radziwi�lowskiego domu, nie dla ojczyzny, kt�ra wi�cej od Radziwi���w znaczy i pilniejszego ratunku potrzebuje.</p><p>� To taka ich pa�ska maniera � odpar� Wo�odyjowski � cho� i mnie si� to zaraz nie spodoba�o, bo� i ja ojczy�nie, nie Radziwi��om s�u��.</p><p>� A kiedy� ten list odebra�? � pyta� Jan.</p><p>� Dzi� rano i w�a�nie po po�udniu chcia�em ruszy�. Wy si� przez ten wiecz�r wywczasujecie po podr�y, a ja jutro pewnie wr�c� i zaraz z chor�gwi� ruszymy, gdzie nam ka��.</p><p>� Mo�e na Podlasie? � rzek� Zag�oba.</p><p>� Do ksi�cia koniuszego! � powt�rzy� pan Stanis�aw.</p><p>� Ksi��� koniuszy Bogus�aw tak�e teraz w Kiejdanch � odpar� Wo�odyjowski. � Ciekawa to persona i pilnie mu si� przypatrujcie. Wojownik wielki i rycerz jeszcze wi�kszy, ale nie masz w nim za grosz Polaka. Z cudzoziemska si� nosi i po niemiecku albo zgo�a po francusku gada, jakoby kto orzechy gryz�, kt�rej mowy godzin� mo�esz s�ucha� i nic nie wyrozumiesz.</p><p>� Ksi��� Bogus�aw pod Beresteczkiem pi�knie sobie poczyna� � rzek� Zag�oba � i poczet pi�kny niemieckiej piechoty wystawi�.</p><p>� Ci, co go bli�ej znaj�, nie bardzo go chwal� � m�wi� dalej Wo�odyjowski � bo si� jeno w Niemcach i Francuzach kocha, co nie mo�e inaczej by�, gdy� si� z Niemkini rodzi, elektor�wny brandenburskiej, za kt�r� ojciec jego nieboszczyk nie tylko �e wiana �adnego nie wzi��, ale jak to wida� � u tych ksi���tek chuda fara<a l:href="#fn322" type="note">[322]</a>, jeszcze dop�aci� musia�. Ale Radziwi��om chodzi o to, by w Rzeszy Niemieckiej, kt�rej s� ksi���tami, <emphasis>suffragia</emphasis><a l:href="#fn323" type="note">[323]</a> mieli, i dlatego radzi z Niemcami si� ��cz�. Powiada� mi o tym pan Sakowicz, dawny s�uga ksi�cia Bogus�awa, kt�remu ten starostwo oszmia�skie pu�ci�. On i pan Niewiarowski, pu�kownik, bywali z ksi�ciem Bogus�awem za granic� po r�nych zamorskich krajach i zawsze mu za �wiadk�w do pojedynk�w s�ugiwali.</p><p>� Tyle� to on pojedynk�w odbywa�? � pyta� Zag�oba.</p><p>� Ile ma w�os�w na g�owie! R�nych on tam ksi���t i graf�w zagranicznych, francuskich i niemieckich, si�a poszczerbi�, bo to, m�wi�, cz�ek bardzo zapalczywy a m�ny i o lada s�owo na pole wyzywa.</p><p>Pan Stanis�aw Skrzetuski rozbudzi� si� z zamy�lenia i rzek�:</p><p>� S�ysza�em i ja o ksi�ciu Bogus�awie, bo to od nas do elektora niedaleko, u kt�rego on ci�gle przesiaduje. Pami�tam i to jeszcze, co ojciec wspomina�, �e jak si� rodzic ksi�cia Bogus�awa z elektor�wn� �eni�, to ludzie sarkali, �e tak wielki dom jak radziwi��owski z obcymi si� ��czy, ale bogdaj�e lepiej si� sta�o, gdy� teraz elektor, jako radziwi��owski koligat, tym �yczliwszy powinien by� Rzeczypospolitej, a od niego teraz si�a zale�y. To, co waszmo�� powiadasz, �e u nich chuda fara, to tak nie jest. Pewnie, �e gdyby kto Radziwi���w wszystkich sprzeda�, to by za nich elektora z ca�ym ksi�stwem kupi�, ale dzisiejszy kurfirst Fryderyk Wilhelm zebra� ju� niema�o grosza i ma dwadzie�cia tysi�cy wojska bardzo porz�dnego, z kt�rym �mia�o m�g�by si� Szwedom zastawi�, co jako lennik Rzeczypospolitej powinien uczyni�, je�li Boga ma w sercu i pami�ta wszystkie dobrodziejstwa, kt�re Rzeczpospolita jego domowi �wiadczy�a.</p><p>� Zali on to uczyni? � pyta� Jan.</p><p>� Czarna by�aby to niewdzi�czno�� i wiaro�omstwo z jego strony, gdyby inaczej post�pi�! � odpar� Stanis�aw.</p><p>� Ci�ko to na wdzi�czno�� cudz� liczy�, a zw�aszcza na heretyck� � rzek� pan Zag�oba. � Pami�tam jeszcze wyrostkiem tego waszego kurfirsta, zawsze to mruk by�, rzek�by�: ci�gle s�ucha�, co mu diabe� do ucha szepce. Powiedzia�em mu to w oczy, gdy�my z panem Koniecpolskim<a l:href="#fn324" type="note">[324]</a> nieboszczykiem w Prusach byli. Taki on luter, jak i kr�l szwedzki. Daj Bo�e, �eby si� jeszcze ze sob� przeciw Rzeczypospolitej nie sprzymierzyli�</p><p>� Wiesz co, Michale? � rzek� nagle Jan. � Nie b�d� dzi� wypoczywa�, ale pojad� z tob� do Kiejdan. Teraz nocami lepiej jecha�, bo we dnie upa�, a pilno mi ju� wyj�� z niepewno�ci. Na wypoczynek b�dzie czas, bo pewnie ksi��� jutro jeszcze nie ruszy.</p><p>� Tym bardziej �e chor�giew kaza� w Upicie zatrzyma� � odrzek� pan Micha�.</p><p>� Dobrze m�wicie! � zawo�a� pan Zag�oba � pojad� i ja!</p><p>� To jed�my wszyscy razem � doda� Stanis�aw.</p><p>� Akurat na jutro rano b�dziemy w Kiejdanach � rzek� pan Wo�odyjowski � a w drodze i na kulbakach<a l:href="#fn325" type="note">[325]</a> mo�na si� s�odko przedrzema�.</p><p>We dwie godzin p�niej, podjad�szy i podpiwszy nieco, ruszyli rycerze w podr� i jeszcze przed zachodem s�o�ca stan�li w Krakinowie<a l:href="#fn326" type="note">[326]</a>.</p><p>Przez drog� opowiada� im pan Micha� o okolicy, o s�awnej szlachcie lauda�skiej, o Kmicicu i o wszystkim, co si� od pewnego czasu zdarzy�o. Przyzna� si� i do afektu swego dla panny Billewicz�wny, nieszcz�liwego jak zwykle.</p><p>� Ca�a rzecz, �e wojna bliska � m�wi� � bo inaczej srodze bym si� martwi�, gdy� czasem my�l�, �e takie to ju� moje nieszcz�cie i �e chyba przyjdzie mi i umrze� w kawalerskim stanie.</p><p>� Nie stanie ci si� krzywda � rzek� pan Zag�oba � bo zacny to jest stan i Bogu mi�y. Umy�li�em te� trwa� w nim do ko�ca �ycia. Czasem i �al, �e nie b�dzie komu s�awy i imienia przekaza�, bo chocia� mi�uj� dzieci Jana jak swoje, wszelako Skrzetuscy to nie Zag�obowie.</p><p>� O niecnoto! � rzek� Wo�odyjowski. � Take� si� wa�pan wcze�nie z tym postanowieniem wybra�, jak wilk, kt�ren �lubowa� owiec nie dusi�, gdy mu wszystkie z�by wypad�y.</p><p>� A nieprawda! � rzek� Zag�oba. � Nie tak to dawno, panie Michale, jake�my ze sob� na elekcji w Warszawie byli. Za kim�e si� wszystkie podwiki<a l:href="#fn327" type="note">[327]</a> ogl�da�y, je�li nie za mn�?� Pami�tasz, jake� to narzeka�, �e na ciebie �adna i nie spojrzy? Ale je�li tak� masz ochot� do stanu ma��e�skiego, to si� nie martw. Przyjdzie i twoja kolej. Na nic tu szukanie i w�a�nie wtedy znajdziesz, kiedy nie b�dziesz szuka�. Teraz czasy wojenne i si�a zacnych kawaler�w co rok ginie. Niech jeno jeszcze i ta szwedzka wojna potrwa, to dziewki do reszty staniej� i b�dziemy je na tuziny na jarmarkach kupowali.</p><p>� Mo�e i mnie zgin�� przyjdzie � rzek� pan Micha�. � Do�� mam tego ko�atania si� po �wiecie. Nigdy wa�ciom tego nie zdo�am wypowiedzie�, jak zacna jest i urodziwa panna ta Billewicz�wna. By�by j� cz�owiek mi�owa� i ho�ubi� jakby co najlepszego� Nie! musieli diabli przynie�� tego Kmicica� Chyba on jej co� zada�, nie mo�e inaczej by�, bo gdyby nie to, pewnie by mnie nie przep�dzi�a. Ot, patrzcie! W�a�nie tam zza g�rki Wodokty wida�, ale w domu nie masz nikogo, bo ona pojecha�a B�g wie gdzie� Moje to by�oby schronisko; niechbym by� tu �ywota dokona�� Nied�wied� ma sw�j bar��g, wilk swoj� jam�, a ja, ot! jeno t� szkap� i t� kulbak�, na kt�rej siedz�</p><p>� To widz�, �e ci� jak cier� zak�u�a? � rzek� pan Zag�oba.</p><p>� Pewnie, �e jak sobie wspomn� albo, mimo przeje�d�aj�c, Wodokty zobacz�, to mi jeszcze �al� Chcia�em klin klinem wybi� i pojecha�em do pana Schyllinga, kt�ry ma c�rk� bardzo urodziw�. Raz j� w drodze z daleka widzia�em i okrutnie mi w oko wpad�a. Pojecha�em tedy � i c� wa�pa�stwo powiecie? � ojcam w domu nie zasta�, a panna Kachna my�la�a, �e to nie pan Wo�odyjowski, tylko pacho�ek pana Wo�odyjowskiego przyjecha�� Takem ten afront wzi�� do serca, �em si� tam wi�cej nie pokaza�.</p><p>Zag�oba pocz�� si� �mia�.</p><p>� Bodaj�e ci�, panie Michale! Ca�a rzecz w tym, �eby� znalaz� �on� tak nikczemnej urody, jak sam jeste�. A gdzie si� to ona bestyjka podzia�a, co to przy ksi�nie Wi�niowieckiej respektow� by�a, z kt�r� to nieboszczyk pan Podbipi�ta � Panie, �wie� nad jego dusz� � mia� si� �eni�? Ta mia�a urod� w sam raz dla ciebie, bo istna to by�a pestka, cho� jej si� oczy okrutnie �wieci�y.</p><p>� To Anusia Borzobohata-Krasie�ska � rzek� pan Jan Skrzetuski. � Wszyscy�my si� w niej swego czasu kochali i Micha� tak�e. B�g raczy wiedzie�, co si� z ni� teraz dzieje.</p><p>� �eby j� tak odszuka� a pocieszy�! � rzek� pan Micha�. � Jake�cie j� wspomnieli, a� mi si� ciep�o ko�o serca uczyni�o. Najzacniejsza to by�a dziewka. B�g by mi da� j� spotka�!� Ej, dobre to by�y dawne �ubnia�skie czasy, ale si� ju� nigdy nie wr�c�. Nie b�dzie te� ju� chyba nigdy takiego wodza, jak by� nasz ksi��� Jeremi. Cz�owiek wiedzia�, �e po ka�dym spotkaniu wiktoria nast�pi. Radziwi�� wielki wojownik, ale nie taki, i ju� nie z tym sercem mu si� s�u�y, bo on i tego ojcowskiego afektu dla �o�nierzy nie ma, i do konfidencji<a l:href="#fn328" type="note">[328]</a> nie dopuszcza, maj�c si� za jakowego� monarch�, cho� przecie Wi�niowieccy nie gorsi byli od Radziwi���w.</p><p>� Mniejsza z tym � rzek� Jan Skrzetuski. � W jego r�ku teraz zbawienie ojczyzny, a �e got�w za ni� �ycie odda�, niech mu B�g b�ogos�awi.</p><p>Tak to rozmawiali rycerze, jad�c w�r�d nocy i to dawne sprawy wspominali, to m�wili o tera�niejszych ci�kich czasach, w kt�rych trzy wojny naraz zwali�y si� na Rzeczpospolit�.</p><p>P�niej zabrali si� do pacierzy wieczornych i do odmawiania litanii, a gdy j� sko�czyli, sen ich zmorzy� i zacz�li drzema� i kiwa� si� na kulbakach.</p><p>Noc by�a pogodna, ciep�a, gwiazdy migota�y tysi�cami na niebie; oni, jad�c noga za nog�, spali smaczno, a� dopiero, gdy pocz�o �wita�, zbudzi� si� pierwszy pan Micha�.</p><p>� Mo�ci panowie, otw�rzcie oczy, Kiejdany ju� wida�! � zakrzykn��.</p><p>� Co? h�? � rzek� Zag�oba. � Kiejdany? gdzie?</p><p>� A ot, tam! Wie�e wida�.</p><p>� Zacne jakie� miasto � rzek� Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>� Bardzo zacne � odpowiedzia� Wo�odyjowski � i po dniu jeszcze lepiej si� waszmo�ciowie o tym przekonacie.</p><p>� Wszak�e to dziedzictwo ksi�cia wojewody?</p><p>� Tak jest. Przedtem by�o Kiszk�w, od kt�rych je ojciec tera�niejszego ksi�cia otrzyma� w posagu za Ann� Kiszczank�, c�rk� wojewodzica witebskiego. W ca�ej �mudzi nie masz tak porz�dnego miasta, bo Radziwi��owie �yd�w nie puszczaj�, chyba za osobnym pozwoleniem. Miody tu s�awne.</p><p>Zag�oba przetar� oczy.</p><p>� A to jacy� grzeczni ludzie tu mieszkaj�. Co to za okrutn� budowl� wida� tam na podniesieniu?</p><p>� To zamek �wie�o zbudowany, ju� za panowania Janusza.</p><p>� Obronny?</p><p>� Nie, ale rezydencja wspania�a. Nie czyniono go warownym, bo nieprzyjaciel nigdy nie zachodzi� w te strony od czas�w krzy�ackich. Ten spiczasty szczyt, kt�ry tam w �rodku miasta widzicie, to od ko�cio�a farnego. Krzy�acy go wznie�li jeszcze za czas�w poga�skich, p�niej by� kalwinom oddany, ale go ksi�dz Kobyli�ski znowu dla katolik�w wyprocesowa� od ksi�cia Krzysztofa.</p><p>� To i chwa�a Bogu!</p><p>Tak rozmawiaj�c dojechali bli�ej do pierwszych domk�w przedmie�cia.</p><p>Tymczasem stawa�o si� coraz ja�niej na �wiecie i s�o�ce poczyna�o wschodzi�. Rycerze przygl�dali si� z ciekawo�ci� nie znanemu miastu, a pan Wo�odyjowski dalej opowiada�:</p><p>� To jest ulica �ydowska, w kt�rej mieszkaj� ci z �yd�w, kt�rzy maj� pozwolenie. Jad�c t�dy, dostaniem si� a� na rynek. Oho! ju� ludzie budz� si� i poczynaj� z dom�w wychodzi�. Patrzcie! si�a koni przed ku�niami i czelad� nie w barwach radziwi��owskich. Musi by� jaki zjazd w Kiejdanach. Pe�no tu zawsze szlachty i pan�w, a czasem a� z obcych kraj�w przyje�d�aj�, bo to jest stolica heretyk�w ze wszystkiej �mudzi, kt�rzy tu pod os�on� Radziwi���w bezpiecznie swoje gus�a i praktyki zabobonne odprawiaj�. Ot, i rynek! Uwa�cie, waszmo�ciowie, jaki zegar na ratuszu! Lepszego pono� i w Gda�sku nie masz. A to, co bierzecie za ko�ci� o czterech wie�ach, to jest zb�r helwecki<a l:href="#fn329" type="note">[329]</a>, w kt�rym co niedziela Bogu blu�ni� � a tamto ko�ci� luterski. My�licie za�, �e tu mieszczanie Polacy albo Litwini � wcale nie! Sami Niemcy i Szkoci, a Szkot�w najwi�cej! Piechota z nich bardzo przednia, szczeg�lniej berdyszami<a l:href="#fn330" type="note">[330]</a> siek� okrutnie. Ma te� ksi��� jegomo�� regiment jeden szkocki z samych ochotnik�w kiejda�skich. Hej! co woz�w z �ubami na rynku! Pewnie zjazd jaki. Gospody �adnej nie masz w tym mie�cie, jeno znajomi do znajomych zaje�d�aj�, a szlachta do zamku, w kt�rym s� oficyny d�ugie na kilkadziesi�t �okci, tylko dla go�ci przeznaczone. Tam podejmuj� uczciwie ka�dego, cho�by i przez rok, na koszt ksi�cia pana, a s� tacy, kt�rzy ca�e �ycie siedz�.</p><p>� Dziwno mi to, �e piorun tego zboru helweckiego nie zapali�? � rzek� Zag�oba.</p><p>� Jakby� wa�� wiedzia�, �e si� to zdarzy�o. W �rodku, mi�dzy czterema wie�ami, by�a kopu�a jako czapka, w kt�r� kiedy� jak trzas�o, tak si� nic z niej nie zosta�o. Tu, w podziemiach, le�y ojciec ksi�cia koniuszego Bogus�awa, Janusz, ten, kt�ry do rokoszu przeciw Zygmuntowi III nale�a�. W�asny hajduk mu czaszk� rozp�ata�, i tak zgin�� marnie, jak i �y� grzesznie.</p><p>� A to co za rozleg�a budowla, do szopy murowanej podobna? � pyta� Jan.</p><p>� To jest papiernia od ksi�cia za�o�ona, a tu obok drukarnia, w kt�rej si� ksi�gi heretyckie drukuj�.</p><p>� Tfe! � rzek� Zag�oba � zaraza na to miasto; gdzie cz�owiek innego powietrza jak heretyckie do brzucha nie wci�ga. Lucyper m�g�by tu tak dobrze panowa� jak i Radziwi��.</p><p>� Mo�ci panie! � odpowiedzia� Wo�odyjowski � nie blu�� Radziwi��owi, bo mo�e wkr�tce ojczyzna zbawienie b�dzie mu winna�</p><p>I dalej jechali w milczeniu, pogl�daj�c na miasto i dziwi�c si� jego porz�dkom, bo ulice ca�kiem by�y brukowane kamieniami, co w owych czasach za osobliwo�� uchodzi�o.</p><p>Przejechawszy rynek i ulic� Zamkow�, ujrzeli na podniesieniu wspania�� rezydencj�, �wie�o przez ksi�cia Janusza wzniesion�, nieobronn� istotnie, ale ogromem nie tylko pa�ace, lecz i zamki przewy�szaj�c�. Gmach sta� na wywy�szeniu i patrzy� na miasto, jakoby u st�p jego le��ce. Z obu stron g��wnego korpusu bieg�y dwa skrzyd�a ni�sze, za�amuj�c si� pod k�tami prostymi i tworz�c olbrzymi dziedziniec zamkni�ty od przodu krat� �elazn�, nabijan� d�ugimi kolcami. W �rodku kraty wznosi�a si� pot�na brama murowana, na niej herby radziwi��owskie i herb miasta Kiejdan, przedstawiaj�cy nog� orl� ze skrzyd�em czarnym w z�otym polu, a u nogi podkow� o trzech krzy�ach, czerwon�. Nisko w bramie by� odwach<a l:href="#fn331" type="note">[331]</a> i trabanci<a l:href="#fn332" type="note">[332]</a> szkoccy stra� tam trzymali, dla parady, nie dla obrony przeznaczon�.</p><p>Godzina by�a ranna, ale na dziedzi�cu ruch ju� panowa�, albowiem przed g��wnym korpusem musztrowa� si� pu�k dragon�w<a l:href="#fn333" type="note">[333]</a> przybrany w b��kitne kolety<a l:href="#fn334" type="note">[334]</a> i szwedzkie he�my. D�ugi ich szereg sta� w�a�nie nieruchomie z go�ymi rapierami w r�ku, oficer za� przeje�d�aj�c przed frontem m�wi� co� do �o�nierzy. Naoko�o szeregu i dalej pod �cianami mn�stwo czeladzi w rozmaitych barwach gapi�o si� na dragon�w, czyni�c sobie wzajem rozmaite uwagi i spostrze�enia.</p><p>� Jak mi B�g mi�y! � rzek� pan Micha� � to� to pan Char�amp pu�k musztruje.</p><p>� Jak to? � zawo�a� Zag�oba � ten�e to sam, z kt�rym mia�e� si� pojedynkowa� w czasie elekcji w Lipkowie?</p><p>� Ten�e sam, ale my od tego czasu w dobrej komitywie �yjemy.</p><p>� A prawda! � rzek� pan Zag�oba � poznaj� go po nosie, kt�ry mu spod he�mu sterczy. Dobrze, �e przy�bice wysz�y z mody, bo ten rycerz nie m�g�by �adnej zamkn��; ale on i tak osobnej zbroi na nos potrzebuje.</p><p>Tymczasem pan Char�amp spostrzeg�szy Wo�odyjowskiego pu�ci� si� ku niemu rysi�<a l:href="#fn335" type="note">[335]</a>.</p><p>� Jak si� miewasz, Micha�ku? � zawo�a�. � Dobrze, �e� przyjecha�!</p><p>� Lepiej, �e ciebie pierwszego spotykam. Oto jest pan Zag�oba, kt�rego� w Lipkowie pozna�, ba, przedtem jeszcze w Siennicy, a to panowie Skrzetuscy: Jan, rotmistrz kr�lewskiej husarskiej chor�gwi, zbara�czyk�</p><p>� Na Boga! to� ja najwi�kszego w Polsce rycerza widz�! � zakrzykn�� Char�amp. � Czo�em, czo�em!</p><p>� A to Stanis�aw, rotmistrz kaliski � m�wi� dalej pan Wo�odyjowski � kt�ry spod Uj�cia wprost jedzie.</p><p>� Spod Uj�cia?� Na okrutn� tedy ha�b� wa�pan patrzy�e�� Wiemy ju�, co si� tam sta�o.</p><p>� W�a�nie dlatego, �e si� tam to sta�o, ja tu przyjecha�em w tej nadziei, �e tu nic podobnego si� nie stanie.</p><p>� Mo�esz waszmo�� by� pewien. Radziwi�� to nie Opali�ski.</p><p>� To� samo wczoraj m�wili�my w Upicie.</p><p>� Witam waszmo�ci�w najrado�niej imieniem w�asnym i ksi���cym. Rad ksi��� wojewoda b�dzie, gdy takich rycerzy zobaczy, bo mu ich bardzo potrzeba. Chod�cie�e do mnie, do cekhauzu<a l:href="#fn336" type="note">[336]</a>, gdzie jest moja kwatera. Pewnie zechcecie si� przebra� i posili�, a ja b�d� wam te� towarzyszy�, bom ju� musztr� sko�czy�.</p><p>To rzek�szy pan Char�amp skoczy� zn�w do szeregu i zakomenderowa� kr�tkim, dono�nym g�osem:</p><p>� Lewo! zwrot � w ty�!</p><p>Kopyta zad�wi�cza�y po bruku. Szereg roz�ama� si� na dwoje, po�owy roz�ama�y si� znowu, a� wreszcie sformowa�y si� czw�rki, kt�re wolnym krokiem pocz�y oddala� si� w stron� cekhauzu.</p><p>� Dobrzy �o�nierze � rzek� Skrzetuski patrz�c okiem znawcy na mechaniczne ruchy dragon�w.</p><p>� Sama to drobna szlachta i bojarzynkowie putni<a l:href="#fn337" type="note">[337]</a> w tej broni s�u�� � odpar� Wo�odyjowski.</p><p>� O Bo�e! zaraz zna�, �e to nie pospolitaki! � zawo�a� pan Stanis�aw.</p><p>� Ale �e to Char�amp im porucznikuje? � pyta� Zag�oba. � Czyli si� myl�, ale pami�tam, �e on w piatyhorskiej chor�gwi<a l:href="#fn338" type="note">[338]</a> s�u�y� i srebrn� p�telk� nosi� na ramieniu?</p><p>� Tak jest � rzek� Wo�odyjowski. � Ale ju� z par� lat, jak pu�kiem drago�skim dowodzi. Stary to �o�nierz i kuty.</p><p>Tymczasem Char�amp, odes�awszy dragon�w zbli�y� si� do naszych rycerzy.</p><p>� Prosz� waszmo�ci�w za mn�� Ot, tam cekhauz za pa�acem. W p� godziny p�niej siedzieli ju� w pi�ciu nad mis� piwa grzanego, dobrze zabielonego �mietan�, i rozmawiali o nowej wojnie.</p><p>� A u was tu co s�ycha�? � pyta� Wo�odyjowski.</p><p>� U nas s�ycha� co dzie� co innego, bo si� ludzie gubi� w domys�ach i coraz to inne nowiny puszczaj� � odpar� Char�amp. � A naprawd� to jeden ksi��� wie, co si� stanie. Wa�y on co� w umy�le, bo cho� symuluje weso�o�� i na ludzi tak �askaw, jak nigdy, to przecie okrutnie zamy�lony. Po nocach, powiadaj�, nie sypia, jeno po wszystkich komnatach ci�kim krokiem chodzi i sam ze sob� g�o�no gada, a we dnie przez ca�e godziny naradza si� z Harasimowiczem.</p><p>� C� to za Harasimowicz? � spyta� Wo�odyjowski.</p><p>� To gubernator z Zab�udowa, z Podlasia; niewielka figura i tak wygl�da, jakby diab�a za pazuch� hodowa�; ale ksi�cia pana poufny i podobno wszystkie jego arkana<a l:href="#fn339" type="note">[339]</a> znaj�cy. Wedle mojej g�owy, to okrutna i m�ciwa wojna ze Szwedem z tych narad wyniknie, do kt�rej wojny wszyscy wzdychamy. Tymczasem listy tu lataj�: od ksi�cia kurlandzkiego, od Chowa�skiego i od elektora. S� tacy, kt�rzy powiadaj�, �e ksi��� z Moskw� paktuje, by j� do ligi przeciw Szwedowi wci�gn��; inni, �e przeciwnie; ale zdaje si�, �e z nikim ligi nie b�dzie jeno wojna, jak rzek�em, z tymi i z owymi. Wojsk coraz wi�cej przychodzi, rozpisuj� listy do szlachty co najwierniejszej dla radziwi��owskiego domu, aby si� zje�d�a�a. Wsz�dy pe�no zbrojnego luda� Ej, mo�ci panowie! na kim si� skrupi, na tym si� zmiele, ale r�ce b�dziem mie� po �okcie czerwone, bo jak Radziwi�� raz ruszy w pole, to nie b�dzie �artowa�.</p><p>� Oj, to! oj, to! � rzek� Zag�oba zacieraj�c d�onie. � Przysch�o ju� niema�o krwi szwedzkiej na moich r�kach i jeszcze niema�o przyschnie� Niewielu ju� tych starych �o�nierzy �yje, kt�rzy mnie pod Puckiem i pod Trzcian� pami�taj�; ale ci, kt�rzy dot�d �yj�, nigdy nie zapomn�.</p><p>� A ksi��� Bogus�aw tu jest? � pyta� Wo�odyjowski.</p><p>� A jak�e. Pr�cz tego dzi� spodziewamy si� jakich� wielkich go�ci, bo pokoje g�rne wyprz�taj�, a wieczorem ma by� bankiet w zamku. W�tpi�, Michale, czy si� dzi� do ksi�cia dostaniesz.</p><p>� Sam�e on mnie na dzi� wezwa�.</p><p>� To nic, ale okrutnie zaj�ty� Przy tym� nie wiem, czy mog� waszmosciom o tym m�wi� wszelako za godzin� i tak wszyscy o tym wiedzie� b�d�� wi�c powiem� Tu si� nadzwyczajne jakie� rzeczy dziej��</p><p>� Co takiego? co takiego? � pyta� Zag�oba.</p><p>� Ow� trzeba wa�panom wiedzie�, �e przed dwoma dniami przyjecha� tu pan Judycki, kawaler malta�ski, o kt�rym musieli�cie s�ysze�.</p><p>� A jak�e � rzek� Jan � wielki to rycerz!</p><p>� Zaraz za� po nim nadjecha� i pan hetman polny Gosiewski. Dziwili�my si� wielce, bo wiadoma rzecz, w jakiej emulacji<a l:href="#fn340" type="note">[340]</a> i nieprzyja�ni pan hetman polny �yje z naszym ksi�ciem. Niekt�rzy tedy cieszyli si�, �e zgoda nast�pi�a mi�dzy panami, i m�wili, �e to j� w�a�nie inkursja<a l:href="#fn341" type="note">[341]</a> szwedzka sprowadzi�a. Sam tak my�la�em; tymczasem wczoraj zamkn�li si� we trzech na narad�, pozamykali wszystkie drzwi, nikt nic nie m�g� s�ysze�, o czym radzili; jeno pan Krepsztu�, kt�ren wart� za drzwiami trzyma�, m�wi� nam, �e okrutnie g�o�no rozprawiali, a zw�aszcza hetman polny. P�niej sam ksi��� odprowadzi� ich do komnat sypialnych, a w nocy, imainujcie<a l:href="#fn342" type="note">[342]</a> sobie (tu pan Char�amp zni�y� g�os), wart� ka�demu przy drzwiach postawili.</p><p>Pan Wo�odyjowski a� si� zerwa� z miejsca.</p><p>� Na Boga! nie mo�e by�!</p><p>� A przecie� tak jest� Przy jednych i przy drugich drzwiach, Szkoci z rusznicami stoj� i maj� rozkaz pod gard�em nikogo nie wpuszcza� i nie wypuszcza�</p><p>Rycerze spogl�dali na si� w zdumieniu, a pan Char�amp nie mniej by� zdumiony w�asnymi s�owami i patrzy� na nich wytrzeszczaj�c oczy, jakoby czeka� od nich wyja�nienia zagadki.</p><p>� To si� znaczy, �e pan podskarbi w areszt wzi�ty?� Hetman wielki aresztowa� polnego? � m�wi� Zag�oba. � Co to jest?</p><p>� Albo ja wiem. I Judycki, taki rycerz!</p><p>� Musieli przecie oficerowie ksi���cy m�wi� ze sob� o tym, zgadywa� powody� Nic�e� nie s�ysza�?</p><p>� Pyta�em jeszcze wczoraj w nocy Harasimowicza�</p><p>� I c� wa�panu powiedzia�? � pyta� Zag�oba.</p><p>� Nic nie chcia� m�wi�, jeno palec na g�bie po�o�y� i rzek�: �To zdrajcy!�</p><p>� Jak to zdrajcy?� jak to zdrajcy? � wo�a� bior�c si� za g�ow� Wo�odyjowski. � Ani pan podskarbi Gosiewski nie zdrajca, ani pan Judycki nie zdrajca. To� ich ca�a Rzeczpospolita zna jako zacnych ludzi i ojczyzn� kochaj�cych.</p><p>� Dzi� nikomu nie mo�na wierzy� � odpar� pos�pnie Stanis�aw Skrzetuski. � Albo to Krzysztof Opali�ski nie uchodzi� za Katona? Albo� nie wyrzuca� innym przywar, wyst�pk�w, prywaty?� A gdy przysz�o co do czego, pierwszy zdradzi�, i nie w�asn� tylko osob�, ale ca�� prowincj� do zdrady poci�gn��.</p><p>� Ale� ja za pana podskarbiego i za pana Judyckiego g�ow� daj�! � wo�a� Wo�odyjowski.</p><p>� Nie dawaj, Micha�ku g�owy za nikogo � odrzek� Zag�oba. � Ju�ci, nie bez kozery ich aresztowano. Musieli w jakie� konszachty wchodzi�, nie mo�e inaczej by� Jak to? ksi��� gotuje si� na wojn� okrutn� i ka�da pomoc mu mi�a� Kog� wi�c mo�e w takiej chwili w areszt bra�, je�li nie tych, co mu do wojny przeszkadzaj�?� Co je�li tak jest, je�li ci dwaj panowie istotnie przeszkadzali, to chwa�a Bogu, �e ich uprzedzono. Warci w podziemiu siedzie� Ha! szelmy!� W takiej chwili praktyki czyni�, z nieprzyjacielem si� znosi�<a l:href="#fn343" type="note">[343]</a>, na ojczyzn� nastawa�, wielkiemu wojownikowi w imprezie przeszkadza�! Na Matk� Naj�wi�tsz�, ma�o i tego, co ich spotka�o!</p><p>� Dziwy to s�, takie dziwy, �e w g�owie si� nie chc� pomie�ci� � rzek� Char�amp � bo ju� pomin�wszy, �e to tak wielcy dygnitarze, aresztowano ich bez s�du, bez sejmu, bez woli Rzeczypospolitej ca�ej, czego i sam kr�l nie ma prawa czyni�.</p><p>� Jako �ywo! � zakrzykn�� pan Micha�.</p><p>� Wida� ksi��� jegomo�� rzymskie chce u nas zaprowadzi� zwyczaje � rzek� Stanis�aw Skrzetuski � i dyktatorem w czasie wojny zosta�.</p><p>� A niech b�dzie i dyktatorem, byle Szwed�w bi� � odpowiedzia� Zag�oba. � Ja pierwszy <emphasis>votum</emphasis><a l:href="#fn344" type="note">[344]</a> za tym daj�, aby mu dyktatura zosta�a powierzona.</p><p>Jan Skrzetuski zamy�li� si� i rzek� po chwili:</p><p>� Byle nie chcia� zosta� protektorem jako �w Angielczyk Kromwel, kt�ren na pana w�asnego nie waha� si� �wi�tokradzkiej r�ki podnie��.</p><p>� Ba, Kromwel! Kromwel heretyk! � zakrzykn�� Zag�oba.</p><p>� A ksi��� wojewoda? � spyta� powa�nie pan Jan Skrzetuski.</p><p>Na to umilkli wszyscy i ze strachem przez chwil� patrzyli w przysz�o�� ciemn�, tylko pan Char�amp nasro�y� si� zaraz i rzek�:</p><p>� S�u�y�em pod ksi�ciem wojewod� z m�odych lat, cho� ma�om m�odszy od niego, bo naprz�d, m�odzikiem jeszcze, by� moim rotmistrzem, potem hetmanem polnym, a dzi� jest wielkim. Znam go lepiej od wa�pan�w, a zarazem czcz� i mi�uj�, dlatego prosz�, nie r�wnajcie go z Kromwelem, abym za� nie musia� wam na to powiedzie� czego�, czego mi, jako gospodarzowi w tej izbie, m�wi� nie wypada�</p><p>Tu pan Char�amp pocz�� okrutnie w�siskami rusza� i troch� spode �ba spogl�da� na pana Jana Skrzetuskiego, co widz�c pan Wo�odyjowski utkwi� zn�w w pana Char�ampa wzrok zimny i bystry, jakby mu chcia� rzec:</p><p>� Warknij no tylko!</p><p>W�sal pomiarkowa� si� zatem natychmiast, bo pana Micha�a mia� w nadzwyczajnej estymie, a zreszt� niebezpiecznie by�o si� z nim gniewa�, wi�c m�wi� dalej tonem daleko ju� �agodniejszym:</p><p>� Kalwin ksi��� jest, ale przecie wiary prawdziwej dla b��d�w nie porzuci�, jeno si� w nich urodzi�. Nigdy on nie zostanie ani Kromwelem, ani Radziejowskim, ani Opali�skim, cho�by Kiejdany mia�y si� w ziemi� zapa��. Nie taka to krew, nie taki to r�d!</p><p>� Je�li jest diab�em i ma rogi na g�owie � rzek� pan Zag�oba � to tym lepiej, bo b�dzie mia� czym Szwed�w b��.</p><p>� Ale �e pan Gosiewski i pan kawaler Judycki aresztowani?� no, no! � m�wi� kr�c�c g�ow� Wo�odyjowski. � Nie bardzo ksi��� na swych go�ci, kt�rzy mu zaufali, �askaw.</p><p>� Co m�wisz, Michale! � odpar� Char�amp. � Tak �askaw, jak nigdy w �yciu nie by�� Ojciec to teraz prawdziwy dla rycerstwa. Pami�tasz, jak to dawniej mia� wiecznie koz�a na czole, a w g�bie jedno s�owo: �s�u�ba!� Wi�kszy strach bra� zbli�y� si� do jego majestatu ni� do kr�lewskiego � a dzi� ka�dego dnia mi�dzy porucznikami i towarzystwem chodzi, a rozmawia, a ka�dego pyta o famili�, o dzieci, o fortun� i po nazwisku ka�demu m�wi, a rozpytuje, czy si� komu w s�u�bie krzywda nie dzieje. On, kt�ry pomi�dzy najwi�kszymi panami nie chce mie� r�wnych, wczoraj � nie! onegdaj! � chodzi� pod r�k� z m�odym Kmicicem, a�e�my wszyscy oczom wierzy� nie chcieli, bo cho� wielki to r�d Kmicica, ale to ca�kiem m�odziak i podobno si�a grawamin�w na nim ci�y, o czym ty wiesz najlepiej.</p><p>� Wiem, wiem � rzek� Wo�odyjowski. � To Kmicic dawno tu jest?</p><p>� Teraz go nie ma, bo wczoraj pojecha� do Czejkiszek po regiment piechoty, kt�ry tam stoi. Nikt teraz nie jest w takich faworach u ksi�cia, jak Kmicic. Gdy odje�d�a�, ksi��� spogl�da� za nim przez chwil�, a potem rzek�: �Do wszystkiego ten to cz�owiek i got�w samego diab�a za ogon przytrzyma�, gdy mu ka��!� S�yszeli�my to na w�asne uszy. Prawda, �e tak� chor�giew Kmicic przyprowadzi�, jakiej drugiej w ca�ym wojsku nie masz. Ludzie i konie jak smoki.</p><p>� Nie ma co i gada�, dzielny to �o�nierz i naprawd� got�w na wszystko! � odrzek� pan Micha�.</p><p>� Cud�w pono� dokazywa� w ostatniej wojnie, a� cen� na jego g�ow� na�o�ono, bo wolentarzami<a l:href="#fn345" type="note">[345]</a> dowodzi� i na w�asn� r�k� wojowa�.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o wej�cie nowej postaci. By� to szlachcic lat oko�o czterdziestu, ma�y, suchy, ruchliwy, wij�cy si� jak piskorz, z drobn� twarz�, cienkimi wargami, poros�ymi rzadkim w�sem, i troch� kosymi oczyma. Ubrany by� tylko w �upan drelichowy z tak d�ugimi r�kawami, �e zupe�nie pokrywa�y mu d�onie. Wszed�szy zgi�� si� we dwoje, potem wyprostowa� si� nagle jakby spr�yn� podrzucony, potem zn�w schyli� si� w niskim uk�onie, zakr�ci� g�ow�, jakby j� wydobywa� spod w�asnej pachy, i zacz�� m�wi� szybko, g�osem przypominaj�cym skrzypienie zardzewia�ej chor�giewki:</p><p>� Czo�em, panie Char�amp, czo�em, ach! czo�em, panie pu�kowniku, najni�szy s�uga!</p><p>� Czo�em, panie Harasimowicz � odrzek� Char�amp. � A czego to wa�� �yczysz?</p><p>� B�g da� go�ci, znamienitych go�ci! Przyszed�em s�u�by ofiarowa� i o godno�� spyta�.</p><p>� Zali<a l:href="#fn346" type="note">[346]</a> do ciebie przyjechali, panie Harasimowicz?</p><p>� Pewnie, �e nie do mnie, bom tego i niegodzien� Ale �e to marsza�ka nieobecnego zast�puj�, wi�c przyszed�em powita�, nisko powita�!</p><p>� Daleko wa�panu do marsza�ka � odrzek� Char�amp � bo marsza�ek jest personat i posesjonat, a wa�pan sobie, z przeproszeniem, podstaro�ci zab�udowski.</p><p>� S�uga s�ug radziwi��owskich! Tak jest, panie Char�amp. Nie zapieram, Bo�e mnie chro� Ale �e ksi���, dowiedziawszy si� o go�ciach, przys�a� mnie pyta�, co za jedni, wi�c wa�� odpowiesz, panie Char�amp, odpowiesz zaraz, cho�bym by� nawet hajdukiem<a l:href="#fn347" type="note">[347]</a>, nie tylko podstaro�cim zab�udowskim.</p><p>� Nawet i ma�pie bym odpowiedzia�, gdyby do mnie z rozkazem przysz�a � rzek� nosacz. � S�uchaj wi�c wa�� i zakonotuj sobie nazwiska, je�li ci g�owy nie staje, aby spami�ta�. To jest pan Skrzetuski, �w zbara�czyk, i jego stryjeczny, Stanis�aw.</p><p>� Wielki Bo�e, co s�ysz�! � zakrzykn�� Harasimowicz.</p><p>� To pan Zag�oba.</p><p>� Wielki Bo�e! co s�ysz�!�</p><p>� Je�li� si� wa�pan tak skonfundowa� us�yszawszy moje nazwisko � rzek� Zag�oba � zrozum, jak nieprzyjaciele w polu musz� si� konfundowa�.</p><p>� A to pan pu�kownik Wo�odyjowski � doko�czy� Char�amp.</p><p>� I to g�o�na szabla, a przy tym radziwi��owska � rzek� z uk�onem Harasimowicz. � Ksi�ciu panu g�owa p�ka od roboty, ale przecie dla takich rycerzy znajdzie czas, niezawodnie znajdzie� Tymczasem, czym mo�na s�u�y� waszmo�ciom? Ca�y zamek na us�ugi mi�ych go�ci i piwniczka tak�e.</p><p>� S�yszeli�my o s�awnych miodach kiejda�skich � rzek� pospiesznie Zag�oba.</p><p>� A tak! � odrzek� Harasimowicz � s�awne miody w Kiejdanch, s�awne! Zaraz tu przy�l� do wyboru. Mam nadziej�, �e waszmo�ciowie dobrodzieje d�u�ej tu zabawicie.</p><p>� Po to my tu i przyjechali, �eby od boku ksi�cia wojewody nie odst�powa� � rzek� pan Stanis�aw.</p><p>� Chwalebna intencja waszmo�ci�w, tym chwalebniejsza, �e takie ci�kie czasy id�.</p><p>To rzek�szy Harasimowicz skurczy� si� i sta� si� tak ma�y, jakby go �okie� uby�o.</p><p>� Co s�ycha�? � pyta� pan Char�amp. � S� jakie nowiny?</p><p>� Ksi��� oka ca�� noc nie zmru�y�, bo przyjecha�o dw�ch pos�a�c�w. �le s�ycha� i coraz gorzej. Carolus Gustavus ju� wszed� za Wittenbergiem do Rzeczypospolitej; Pozna� ju� zaj�ty, ca�a Wielkopolska zaj�ta, Mazowsze wkr�tce b�dzie zaj�te; Szwedzi ju� s� w �owiczu, tu� pod Warszaw�. Nasz kr�l uciek� z Warszawy, kt�r� bez obrony zostawi�. Dzi�, jutro Szwedzi do niej wejd�. M�wi�, �e i bitw� znaczn� przegra�, �e do Krakowa chce umyka�, a stamt�d do cudzych kraj�w, o pomoc prosi�. �le, mo�ci panowie dobrodzieje! Cho� s� tacy, kt�rzy m�wi�, �e to dobrze, bo Szwedzi �adnych gwa�t�w nie czyni�, um�w �wi�cie dochowuj�, podatk�w nie wybieraj�, wolno�ci obserwuj�<a l:href="#fn348" type="note">[348]</a>, w wierze przeszkody nie czyni�. Dlatego to wszyscy ch�tnie przyjmuj� protekcj� Karola Gustawa<a l:href="#fn349" type="note">[349]</a>� Zawini� bo nasz pan, Jan Kazimierz, srodze zawini�� Przepad�o ju� wszystko dla niego, przepad�o!� P�aka� si� chce, ale przepad�o, przepad�o!</p><p>� Czego si� wa�pan, u diab�a, tak wijesz jak piskorz, gdy go w garnek k�ad�! � hukn�� Zag�oba � i o nieszcz�ciu m�wisz, jakby� by� z niego rad?</p><p>Harasimowicz uda�, �e nie s�yszy, i wzni�s�szy oczy w g�r�, powt�rzy� jeszcze kilkakrotnie:</p><p>� Przepad�o wszystko, na wieki przepad�o!� Trzem wojnom nie oprze si� Rzeczpospolita� Przepad�o!� Wola boska!� Wola boska!� Jeden nasz ksi��� mo�e Litw� ocali�</p><p>Z�owrogie s�owa jeszcze nie przebrzmia�y, gdy Harasimowicz znikn�� tak szybko za drzwiami, jakby si� w ziemi� zapad�, a rycerze siedzieli pos�pnie, brzemieniem strasznych wie�ci przygnieceni.</p><p>� Zwariowa� przyjdzie! � zakrzykn�� wreszcie Wo�odyjowski.</p><p>� S�usznie wa�pan m�wisz � rzek� Stanis�aw. � Daj�e Bo�e wojn�, wojn� jak najpr�dzej, w kt�rej cz�owiek w domys�ach si� nie gubi, duszy w desperacj� nie podaje, jeno si� bije.</p><p>� Przyjdzie �a�owa� pierwszych czas�w Chmielnickiego � rzek� Zag�oba � bo wtedy by�y kl�ski, ale zdrajc�w przynajmniej nie by�o.</p><p>� Takie straszne trzy wojny, gdy po prawdzie na jedn� si� nam brak! � rzek� Stanis�aw.</p><p>� Nam nie si� brak, jeno ducha. Niecnot� ginie ojczyzna. Daj B�g, aby�my si� tu czego lepszego doczekali � m�wi� pos�pnie pan Jan.</p><p>� Nie odetchn�, a� w polu � rzek� Stanis�aw.</p><p>� �eby to ju� pr�dzej tego ksi�cia zobaczy�! � zakrzykn�� Zag�oba.</p><p>�yczenia jego sprawdzi�y si� niebawem, gdy� po godzinie czasu przyszed� zn�w pan Harasimowicz z ni�szymi jeszcze uk�onami i z oznajmieniem, �e ksi��� pilno ��da widzie� ichmo�ci�w.</p><p>Porwali si� tedy zaraz, bo ju� byli przybrani, i poszli. Harasimowicz, wyprowadziwszy ich z cekhauzu, poprowadzi� przez dziedziniec, na kt�rym pe�no by�o ju� wojskowych i szlachty. W niekt�rych miejscach rozprawiano t�umnie, widocznie nad tymi samymi nowinami, kt�re rycerzom przyni�s� podstaro�ci zab�udowski. Na wszystkich twarzach malowa� si� �ywy niepok�j i jakie� oczekiwanie gor�czkowe. Pojedyncze grupy oficer�w i szlachty s�ucha�y m�wc�w, kt�rzy, stoj�c po�rodku, gestykulowali gwa�townie. Po drodze s�ycha� by�o s�owa: �Wilno si� pali! Wilno spalone!� Ni �ladu, ni popio�u! Warszawa wzi�ta!� Nieprawda, jeszcze nie wzi�ta!� Szwedzi ju� w Ma�opolsce! Sieradzanie op�r dadz�!� Nie dadz�! P�jd� �ladem Wielkopolan�w! Zdrada! Nieszcz�cie! O Bo�e, Bo�e! Nie wiadomo, gdzie r�ce i szabl� wetkn��!�</p><p>Takie to s�owa, jedne od drugich straszniejsze, odbija�y si� o uszy rycerzy, a oni szli przeciskaj�c si� za Harasimowiczem z trudno�ci� przez wojskowych i szlacht�. Miejscami znajomi witali pana Wo�odyjowskiego: �Jak si� masz, Michale? �le z nami! Giniemy! Czo�em, mo�ci pu�kowniku! A co to za go�ci prowadzisz do ksi�cia?� � Pan Micha� nie odpowiada�, chc�c zw�oki unikn�� i tak doszli a� do g��wnego korpusu zamkowego, w kt�rym janczarowie<a l:href="#fn350" type="note">[350]</a> ksi���cy, przybrani w kolczugi i olbrzymie bia�e czapki, stra� trzymali.</p><p>W sieni i na g��wnych schodach, obstawionych pomara�czowymi drzewami, �cisk by� jeszcze wi�kszy ni� na podw�rzu. Rozprawiano tu o aresztowaniu Gosiewskiego i kawalera Judyckiego, bo rzecz ju� si� by�a wyda�a i poruszy�a do najwy�szego stopnia umys�y. Zdumiewano si�, gubiono w przypuszczeniach, oburzano si� lub chwalono ksi���c� przezorno��; wszyscy za� spodziewali si� us�ysze� wyja�nienie zagadki z ust samego ksi�cia, dlatego rzeka g��w p�yn�a po szerokich schodach na g�r�, do sali audiencjonalnej, w kt�rej w tej chwili ksi��� przyjmowa� pu�kownik�w i znakomitsz� szlacht�. Trabanci rozstawieni wzd�u� kamiennych por�czy pilnowali, aby nie by�o zbyt wielkiego t�oku, powtarzaj�c co chwila: �Z wolna, mo�ci panowie! z wolna!� � a t�um posuwa� si� lub zatrzymywa� chwilami, gdy trabant zagradza� drog� halabard�, aby id�cy naprz�d mieli czas wej�� do sali.</p><p>Na koniec lazurowe sklepienia sali zab�ys�y przez otwarte drzwi i nasi znajomi weszli. Wzrok ich pad� naprz�d na wzniesienie ustawione w g��bi sali, zaj�te przez �wietny orszak rycerstwa i pan�w w pysznych, r�nobarwnych strojach. Na przedzie sta�o puste krzes�o, wysuni�te wi�cej od innych, z wysokim tylnym oparciem zako�czonym z�ocon� mitr� ksi���c�, spod kt�rej sp�ywa� na d� amarantowy aksamit obramowany gronostajami.</p><p>Ksi�cia nie by�o jeszcze w sali, ale Harasimowicz, wiod�c ci�gle za sob� rycerzy, przecisn�� si� przez zebran� szlacht� a� do ma�ych drzwi ukrytych w �cianie obok wzniesienia; tam kaza� si� im zatrzyma�, a sam znikn�� za drzwiami.</p><p>Po chwili wr�ci� z doniesieniem, �e ksi��� prosi.</p><p>Dwaj Skrzetuscy z Zag�ob� i Wo�odyjowskim weszli teraz do niewielkiej komnatki, bardzo widnej, obitej sk�r� wyt�aczan� w z�ociste kwiaty, i zatrzymali si�, widz�c w g��bi, za sto�em pokrytym papierami, dw�ch ludzi piln� zaj�tych rozmow�. Jeden z nich, m�ody jeszcze, przybrany w str�j cudzoziemski i peruk� o d�ugich lokach spadaj�cych na ramiona, szepta� co� do ucha starszego towarzysza, ten za� s�ucha� ze zmarszczon� brwi� i kiwa� od czasu do czasu g�ow�, tak zaj�ty przedmiotem rozmowy, �e nie zwr�ci� zrazu uwagi na przyby�ych.</p><p>By� to cz�owiek czterdziestokilkoletni, postaci olbrzymiej i barczysty. Ubrany by� w str�j szkar�atny polski, spi�ty pod szyj� kosztownymi agrafami. Twarz mia� ogromn�, o rysach, z kt�rych bi�a pycha, powaga i pot�ga. By�a to gniewliwa, lwia twarz wojownika i w�adcy zarazem. D�ugie, zwieszaj�ce si� w d� w�sy nadawa�y jej wyraz pos�pny i ca�a w swej pot�dze i ogromie by�a jakby wykuta wielkimi uderzeniami m�ota z marmuru. Brwi mia� w tej chwili zmarszczone z powodu nat�onej uwagi, ale zgad�e� �atwo, �e gdy je zmarszczy gniew, w�wczas biada tym ludziom, tym wojskom, na kt�rych gromy owego gniewu spadn�.</p><p>By�o co� tak wielkiego w tej postaci, �e patrz�cym na ni� rycerzom wydawa�o si�, i� nie tylko owa komnata, ale i ca�y zamek dla niej za ciasny; jako� nie myli�o ich pierwsze wra�enie, albowiem siedzia� przed nimi Janusz Radziwi��, ksi��� na Bir�ach i Dubinkach, wojewoda wile�ski i hetman wielki litewski, pan tak pot�ny i dumny, �e mu by�o w ca�ej niezmiernej fortunie, we wszystkich godno�ciach, ba! nawet na �mudzi i w Litwie za ciasno.</p><p>M�odszy jego towarzysz, w d�ugiej peruce i w cudzoziemskim stroju, by� to ksi��� Bogus�aw, stryjeczny Janusza, koniuszy Wielkiego Ksi�stwa Litewskiego.</p><p>Przez chwil� szepta� on jeszcze co� do ucha hetmana, na koniec rzek� g�o�no:</p><p>� Zostawiam wi�c sw�j podpis na dokumencie i wyje�d�am.</p><p>� Skoro nie mo�e by� inaczej, to jed� wasza ksi���ca mo�� � rzek� Janusz � cho� wola�bym, �eby� zosta�, bo nie wiadomo, co si� sta� mo�e.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� obmy�li�e� wszystko jak nale�y, za� tam pilniej trzeba w sprawy wejrze�, a zatem Bogu wasz� ksi���c� mo�� polecam.</p><p>� Niech B�g ma w opiece ca�y nasz dom i chwa�y mu przyczyni.</p><p>� <emphasis>Adieu, mon frere<a l:href="#fn351" type="note">[351]</a></emphasis>.</p><p>� <emphasis>Adieu</emphasis>.</p><p>Dwaj ksi���ta podali sobie r�ce, po czym koniuszy wyszed� spiesznie, a hetman wielki zwr�ci� si� do przyby�ych.</p><p>� Wybaczcie, waszmo�ciowie, �e pozwoli�em czeka� � rzek� niskim, powolnym g�osem � ale teraz i uwaga, i czas rozerwane na wszystkie strony. S�ysza�em ju� nazwiska waszmo�ci�w i ucieszy�em si� z duszy, �e B�g w takich chwilach zsy�a mi takich rycerzy. Siadajcie�, mili go�cie. Kt�ry z waszmo�ci�w jest pan Jan Skrzetuski?</p><p>� Jam jest, do us�ug waszej ksi���cej mo�ci � rzek� Jan.</p><p>� To waszmo�� jeste� starost�� bogdaj�e ci� zapomnia�em�</p><p>� �adnym starost� nie jestem � odrzek� Jan.</p><p>� Jak to? � rzek� ksi��� marszcz�c swe pot�ne brwi � wa�ci nie dali starostwa za to, co� pod Zbara�em uczyni�?</p><p>� Nigdym o to nie zabiega�.</p><p>� Bo ci powinni byli da� bez starania. Jak to? Co wa�pan m�wisz? Niczym� nie nagrodzono? Zapomniano zgo�a? To mi i dziwno. Ale ba! �le m�wi�, nie powinno to nikogo dziwi�, bo teraz tacy tylko otrzymuj� nagrody, kt�rzy maj� grzbiet wierzbowy, �atwo si� gn�cy. Waszmo�� nie jeste� starost�, prosz�!� Niech�e Bogu b�d� dzi�ki, �e� tu przyjecha�, bo tu nie mamy tak kr�tkiej pami�ci i �adna zas�uga nie pozostanie bez nagrody � jako i twoja, mo�ci pu�kowniku Wo�odyjowski.</p><p>� Na nic jeszcze nie zas�u�y�em�</p><p>� Zostaw to mnie, a tymczasem we� ten dokument, w Rosieniach ju� roborowany, kt�rym ci Dydkiemie w do�ywocie puszczam. Niez�y to kawa� ziemi i sto p�ug�w wychodzi w nim co wiosn� ora�. We��e i to, bo nie mo�em da� wi�cej, a powiedz panu Skrzetuskiemu, �e Radziwi�� nie zapomina swych przyjaci� ani tych, kt�rzy ojczy�nie pod jego wodz� oddali us�ugi.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� � wyj�ka� zmieszany pan Micha�.</p><p>� Nie m�w nic i wybaczaj, �e tak ma�o, ale powiedz, powiedz ichmo�ciom, �e nie zginie, kto swoj� fortun� na z�o i na dobro z radziwi��owsk� po��czy. Nie jestem kr�lem, ale � gdybym nim by� � B�g mi �wiadek, �e nie zapomnia�bym nigdy takiego Jana Skrzetuskiego ani takiego Zag�oby�</p><p>� To ja! � rzek� Zag�oba wysuwaj�c si� ra�no naprz�d, bo ju� go to niecierpliwi� zaczyna�o, �e nie by�o o nim dot�d wzmianki.</p><p>� Zgaduj�, �e to waszmo��, gdy� mi powiadano, �e� cz�ek w lata podesz�y.</p><p>� Do szk� z dostojnym rodzicem waszej ksi���cej mo�ci chodzi�em, a jako rycerska w nim by�a od dzieci�stwa inklinacja, przeto mnie do poufa�o�ci przypuszcza�, bo i ja wola�em dzidk� od �aciny.</p><p>Panu Stanis�awowi Skrzetuskiemu, kt�ry Zag�ob� mniej zna�, dziwno to by�o s�ysze�, gdy� wczorajszego jeszcze dnia Zag�oba m�wi� w Upicie, �e nie z nieboszczykiem ksi�ciem Krzysztofem, ale z samym Januszem do szk� chodzi�, co by�o niepodobne, bo ksi��� Janusz znacznie by� m�odszy.</p><p>� No, prosz� � rzek� ksi��� � to wa�pan z Litwy rodem?</p><p>� Z Litwy! � odrzek� bez zaj�knienia pan Zag�oba.</p><p>� To zgaduj�, �e� i waszmo�� �adnej nagrody nie otrzyma�, bo my, Litwini, ju� przywykli do tego, �e nas niewdzi�czno�ci� karmi�� Dla Boga! gdybym waszmo�ciom to da�, co im si� s�usznie nale�y, tedy by dla mnie samego nic nie zosta�o. Ale taki to los! My niesiem krew, �ycie, fortuny i nikt nam za to g�ow� nie kiwnie. Ha! trudno! jakie ziarno siej�, taki plon b�d� zbierali� Tak ka�e B�g i sprawiedliwo�� Wa�pan�e to usiek�e� przes�awnego Bur�aja i �ci��e� trzy g�owy pod Zbara�em?</p><p>� Bur�aja ja usiek�em, wasza ksi���ca mo�� � rzek� Zag�oba � bo powiadali, �e z nim si� �aden cz�owiek mierzy� nie mo�e, wi�c chcia�em pokaza� m�odszym, �e m�stwo nie ca�kiem jeszcze wygas�o w Rzeczypospolitej� A co do trzech g��w, mog�o si� to w g�stwie bitwy przytrafi� ale pod Zbara�em uczyni� to kto inny.</p><p>Ksi��� zamilk� na chwil�, po czym odezwa� si� znowu:</p><p>� Zali nie bolesna waszmo�ciom ta wzgarda, jak� wam zap�acono?</p><p>� Co czyni�, wasza ksi���ca mo��, cho� cz�owiekowi i markotno! � odpar� Zag�oba.</p><p>� Pocieszcie�e si�, bo si� to musi zmieni� Ju� za to, �e�cie tu przyjechali, d�u�nikiem waszym jestem, a chocia�em nie kr�l, przecie si� u mnie na obietnicach nie ko�czy.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� � rzek� na to �ywo i troch� dumnie pan Skrzetuski � nie po nagrody i fortuny my tu przyjechali� Jeno �e nieprzyjaciel naszed� ojczyzn�, wi�c chcemy jej zdrowiem naszym i�� w pomoc pod wodz� tak ws�awionego wojownika. Brat m�j, Stanis�aw, patrzy� pod Uj�ciem na boja��, nie�ad, ha�b� i zdrad�, a w ko�cu na triumf nieprzyjaciela. Tu pod wielkim wodzem i wiernym obro�c� ojczyzny i majestatu s�u�y� b�dziem. Tu nie wiktorie, nie triumfy, ale kl�ski i �mier� czekaj� na nieprzyjaci� Ot, dlaczego s�u�by nasze waszej ksi���cej mo�ci przybyli�my ofiarowa�. My, �o�nierze, bi� si� chcemy, i pilno nam do boju.</p><p>� Je�li taka wasza ch��, tedy i w niej b�dziecie mieli ukontentowanie � odpar� ksi��� powa�nie. � Nie b�dziecie d�ugo czekali, cho� naprz�d na innego nieprzyjaciela ruszymy, bo nam popio�y wile�skie pom�ci� trzeba. Dzi�, jutro ruszymy w tamt� stron� i da B�g, z nawi�zk� krzywdy zap�acim� Nie zatrzymuj� d�u�ej waszmo�ci�w, bo i wy wypoczynku potrzebujecie, i mnie robota pali. A przyjd�cie�e wieczorem na pokoje, mo�e si� i jaka s�uszna zabawa przed pochodem zdarzy, bo si�a bia�og��w pod nasze skrzyd�a do Kiejdan si� przed wojn� zjecha�o. Mo�ci pu�kowniku Wo�odyjowski, podejmuj�e drogich go�ci jakoby w domu w�asnym i pami�tajcie, �e co moje, to i wasze!� Panie Harasimowicz, powiedz tam w sali zebranym panom braciom, �e nie wyjd�, bo czasu nie mam, a dzi� wiecz�r dowiedz� si� wszystkiego, co chc� wiedzie� B�d�cie waszmo�ciowie zdrowi i b�d�cie Radziwi��owi przyjaci�mi, gdy� mu si�a teraz na tym zale�y.</p><p>To rzek�szy �w pot�ny i dumny pan pocz�� podawa� z kolei r�k� panu Zag�obie, dwom Skrzetuskim, Wo�odyjowskiemu i Char�ampowi, jakby sobie r�wnym. Pos�pne oblicze rozja�ni�o mu si� serdecznym i �askawym u�miechem i owa nieprzyst�pno��, otaczaj�ca go zwykle jakoby ciemn� chmur�, znik�a zupe�nie.</p><p>� To w�dz! to wojownik! � m�wi� Stanis�aw, gdy z powrotem przeciskali si� przez t�um szlachty zebrany w sali audiencjonalnej.</p><p>� W ogie� bym za niego poszed�! � zawo�a� Zag�oba. � Uwa�ali�cie, jak wszystkie moje przewagi na pami�� umie?� Ciep�o b�dzie Szwedom, gdy ten lew zaryczy, a ja mu zawt�ruj�. Nie masz takiego drugiego pana w Rzeczypospolitej, a z dawnych jeden tylko ksi��� Jeremi<a l:href="#fn352" type="note">[352]</a>, a drugi pan Koniecpolski ojciec<a l:href="#fn353" type="note">[353]</a> mogli z nim wej�� w paragon. To nie lada kasztelanina, co to pierwszy z rodu na senatorskim krze�le zasiad� i hajdawer�w<a l:href="#fn354" type="note">[354]</a> jeszcze sobie na nim nie wytar�, a ju� nosa zadziera i szlacht� m�odsz� braci� nazywa, i sw�j konterfekt zaraz ka�e malowa�, aby nawet jedz�c mia� swoje senatorstwo przed sob�, gdy si� go za sob� dopatrzy� nie mo�e� Panie Michale, doszed�e� do fortuny!� Ju� tak wida� jest, �e kto si� o Radziwi��a otrze, ten sobie wytarty kubrak zaraz oz�oci. �atwiej tu, widz�, o promocj� ni� u nas o kwart�<a l:href="#fn355" type="note">[355]</a> gni�ek<a l:href="#fn356" type="note">[356]</a>. Wsadzisz r�k� w wod� z zamkni�tymi oczami i ju� szczupaka dzier�ysz. To mi pan z pan�w! Szcz�� ci Bo�e, panie Michale. Skonfundowa�e� si� jak panna po �lubie; ale to nic!� Jak�e si� to twoje do�ywocie nazywa? Dudkowo czy jak?� Poga�skie nazwy w tej krainie. Jak orzechami o �cian� rzucisz, to w�a�nie imi� wioski albo szlachcica uczynisz. Ale byle intrata<a l:href="#fn357" type="note">[357]</a> by�a dobra, to nie �al i j�zor sobie wystrz�pi�.</p><p>� Skonfundowa�em si� okrutnie, przyznaj� � rzecze pan Micha� � bo to, co wa�pan m�wisz, �e tu tak o promocj� �atwo, to nieprawda. Nieraz ja s�ysza�em starych �o�nierzy pomawiaj�cych ksi�cia o awarycj�<a l:href="#fn358" type="note">[358]</a>, a teraz zaczynaj� si� niespodzianie �aski sypa� jedna za drug�.</p><p>� Zatknij�e sobie ten dokument za pas, uczy� to dla mnie� A je�eli kto� jeszcze b�dzie na niewdzi�czno�� ksi���c� narzeka�, to go zza pasa wyci�gnij i daj mu nim w pysk. Lepszego argumentu nie znajdziesz.</p><p>� Jedno widz� jasno, �e ksi��� sobie ludzi kaptuje � rzek� Jan Skrzetuski � i �e chyba jakie� zamiary tworzy, do kt�rych mu pomoc potrzebna.</p><p>� Albo� to nie s�ysza� o tych zamiarach? � odrzek� Zag�oba. � Albo� to nie powiedzia�, �e mamy i�� popio�y wile�skie pom�ci�?� Powiadali na niego, �e Wilno zrabowa�, a on chce pokaza�, �e nie tylko cudzego nie potrzebuje, ale i swoje got�w jeszcze odda� Pi�kna to ambicja, panie Janie. Daj nam Bo�e wi�cej takich senator�w!</p><p>Tak rozmawiaj�c, znale�li si� znowu na dziedzi�cu zamkowym, na kt�ry wje�d�a�y co chwila to oddzia�y konnych wojsk, to gromady zbrojnej szlachty, to kolaski wioz�ce personat�w okolicznych z �onami i dzie�mi. Postrzeg�szy to, pan Micha� poci�gn�� wszystkich ze sob� do bramy, aby si� wje�d�aj�cym przypatrywa�.</p><p>� Kto wie, panie Michale, dzi� tw�j fortunny dzie� Mo�e tu i �ona dla ciebie pomi�dzy tymi szlachciankami jedzie � rzek� pan Zag�oba. � Obacz! ot, jaka� kolaska odkryta si� tu zbli�a, a w niej co� bia�ego siedzi�</p><p>� Nie panna to jeszcze jedzie, ale ten, kt�ry mi mo�e �lub z ni� da� � odrzek� bystrooki pan Wo�odyjowski � gdy� z daleka poznaj�, �e to ksi�dz biskup Parczewski nadje�d�a z ksi�dzem Bia�ozorem, archidiakonem wile�skim.</p><p>� Zali oni ksi�cia, cho� kalwina, odwiedzaj�?</p><p>� C� maj� czyni�? Gdy tego potrzeba dla spraw publicznych, musz� ze sob� politykowa�.</p><p>� Ej, rojno te� tu! ej, gwarno! � rzek� z rado�ci� pan Zag�oba. � Cz�owiek ju� zardzewia� na wsi jak stary klucz w zamku� Tu si� lepsze czasy przypomn�. Szelm� jestem, je�eli dzisiaj do jakiej dziewki-g�adyszki w zaloty si� nie puszcz�!</p><p>Dalsze s�owa pana Zag�oby przerwali �o�nierze trzymaj�cy stra� w bramie, kt�rzy, wypad�szy z odwachu, stan�li w dwa szeregi na przyj�cie ksi�dza biskupa; on za� przejecha� czyni�c krzy� r�k� na obie strony, b�ogos�awi�c �o�nierzy i zebran� w pobli�u szlacht�.</p><p>� Polityczny<a l:href="#fn359" type="note">[359]</a> to pan, ksi��� � rzek� Zag�oba � �e tak ksi�dza biskupa honoruje, chocia� sam zwierzchno�ci ko�cielnej nie uznaje. Da�by B�g, �eby to by� pierwszy krok do nawr�cenia.</p><p>� E! nie b�dzie z tego nic. Niema�o o to stara� czyni�a pierwsza jego �ona i nic nie wsk�ra�a, a� umar�a ze zmartwienia� Ale czemu to Szkoty z warty nie schodz�? Wida�, znowu kto� godny b�dzie przeje�d�a�.</p><p>Jako� w daleko�ci ukaza� si� ca�y orszak zbrojnych �o�nierzy.</p><p>� To dragony Ganchofa, poznaj� � rzek� Wo�odyjowski � ale jakie� karety w �rodku id�!</p><p>Wtem b�bny pocz�y warcze�.</p><p>� Oho! to wida�, kto� wi�kszy od ksi�dza biskupa �mudzkiego! � zawo�a� Zag�oba.</p><p>� Czekaj wa��, ju� s�.</p><p>� Dwie karety w po�rodku.</p><p>� Tak jest. W pierwszej to pan Korf, wojewoda wende�ski.</p><p>� Jak�e! � zakrzykn�� Jan � to znajomy ze Zbara�a�</p><p>Jako� wojewoda pozna� ich, a najpierwej Wo�odyjowskiego, kt�rego widocznie cz�ciej widywa�: wi�c przeje�d�aj�c wychyli� si� z kolaski i zakrzykn��:</p><p>� Witam waszmo�ci�w, starzy towarzysze!� Ot, go�ci wieziem!</p><p>W drugiej karecie, z herbami ksi�cia Janusza, zaprz�gni�tej w cztery bia�e ogiery, siedzia�o dw�ch pan�w wspania�ej postaci, ubranych z cudzoziemska, w kapelusze o szerokich koliskach, spod kt�rych jasne pukle peruk sp�ywa�y im a� na ramiona, na koronkowe szerokie ko�nierze. Jeden, bardzo oty�y, nosi� spiczast� p�ow� brod� i w�sy rozstrz�pione na ko�cach i podniesione do g�ry; drugi, m�odszy, ubrany ca�kiem czarno, mniej rycersk� mia� postaw�, ale mo�e wy�szy jeszcze urz�d, gdy� na szyi b�yszcza� mu z�oty �a�cuch zako�czony jakim� orderem. Obaj widocznie byli cudzoziemcami, spogl�dali bowiem ciekawie na zamek, na ludzi i na ubiory.</p><p>� Co za diab�y? � pyta� Zag�oba.</p><p>� Nie znam ich, nigdy nie widzia�em! � odrzek� Wo�odyjowski.</p><p>Wtem karoca przejecha�a i pocz�a okr��a� dziedziniec, by zajecha� przed g��wny korpus zamkowy, dragoni za� zatrzymali si� przed bram�.</p><p>Wo�odyjowski pozna� dowodz�cego nimi oficera.</p><p>� Tokarzewicz! � zakrzykn�� � a bywaj no waszmo��!</p><p>� Czo�em, mo�ci pu�kowniku!</p><p>� A jakich to szo�dr�w wieziecie?</p><p>� To Szwedzi.</p><p>� Szwedzi?</p><p>� Tak jest, i znaczni ludzie. Ten gruby to hrabia Loewenhaupt, a �w cie�szy to Benedykt Shitte baron von Duderhoff.</p><p>� Duderhoff?! � rzek� Zag�oba.</p><p>� A czego oni tutaj chc�? � pyta� pan Wo�odyjowski.</p><p>� B�g ich wie! � odpowiedzia� oficer. � My ich od Bir�<a l:href="#fn360" type="note">[360]</a> eskortujem. Pewnie paktowa� z naszym ksi�ciem przyjechali, bo tam w Bir�ach s�yszeli�my, �e ksi��� wielkie wojsko zbiera i �e ma Inflanty najecha�.</p><p>� Ha, szelmy, tch�rz was oblatuje! � wo�a� Zag�oba. � To Wielkopolsk� naje�d�acie, kr�la rugujecie, a tu k�aniacie si� Radziwi��owi, by was w Inflanty nie po�echta�. Poczekajcie! b�dziecie zmyka� do waszych Duderhoff�w, a� wam po�czochy opadn�! Zaraz my tu z wami podunderujemy. Niech �yje Radziwi��!</p><p>� Niech �yje! � powt�rzy�a stoj�ca przy bramie szlachta.</p><p>� <emphasis>Defensor patriae<a l:href="#fn361" type="note">[361]</a></emphasis>! Obro�ca nasz! Na Szweda, mo�ci panowie! na Szweda!</p><p>Uczyni�o si� ko�o. Coraz wi�cej szlachty zbiera�o si� z dziedzi�ca, co widz�c, Zag�oba skoczy� na wystaj�cy cok� bramy i pocz�� wo�a�:</p><p>� Mo�ci panowie, s�uchajcie! Kto mnie nie zna, temu powiem, �em jest stary zbara�czyk, kt�ry Bur�aja, najwi�kszego hetmana po Chmielnickim, t� oto star� r�k� usiek�; kto za� nie s�ysza� o Zag�obie, ten, wida�, czasu pierwszej kozackiej wojny groch �uszczy�, kury maca� albo ciel�ta pasa�, czego po tak zacnych kawalerach si� nie spodziewam.</p><p>� Wielki to rycerz! � ozwa�y si� liczne g�osy. � Nie masz w Rzeczypospolitej wi�kszego!� S�uchajcie!</p><p>� S�uchajcie, mo�ci panowie! Starym ko�ciom chcia�o si� wypoczynku; lepiej by mi by�o po piekarniach si� wyl�ga�, twar�g ze �mietan� jada�, po sadach chodzi� i jab�ka zbiera� albo, r�ce w ty� za�o�ywszy, nad �niwakami sta� lub dziewki po �opatkach poklepywa�. Pewnie i nieprzyjaciel by�by mnie dla w�asnego dobra ostawi� w spokoju, bo i Szwedzi, i Kozacy wiedz�, �e mam r�k� przyci�k�, i da�by B�g, aby moje imi� tak by�o znane wa�panom, jak <emphasis>hostibus</emphasis><a l:href="#fn362" type="note">[362]</a> jest znane.</p><p>� A co to za kur tak g�rnie pieje? � spyta� nagle jaki� g�os.</p><p>� Nie przerywaj! bodaj ci� zabito! � wo�ali inni.</p><p>Lecz Zag�oba dos�ysza�.</p><p>� Wybaczcie, wa�panowie, temu kogutkowi! � zakrzykn�� � bo on jeszcze nie wie, z kt�rej strony ogon, a z kt�rej g�owa.</p><p>Szlachta wybuchn�a ogromnym �miechem, a zmieszany preopinant cofa� si� pr�dzej poza t�um, aby uj�� szyderstw, kt�re pocz�y si� sypa� na jego g�ow�.</p><p>� Wracam do materii! � m�wi� Zag�oba. � Ow�, <emphasis>repeto</emphasis><a l:href="#fn363" type="note">[363]</a>, nale�a�by mi si� wypoczynek, ale �e ojczyzna w paroksyzmie, �e nieprzyjaciel depce nasz� ziemi�, przetom tu jest, mo�ci panowie, aby razem z wami oponowa� si� <emphasis>hostibus</emphasis> w imi� tej matki, kt�ra nas wszystkich wykarmi�a. Kto przy niej dzi� nie stanie, kto jej na ratunek nie pobie�y, ten nie syn, ale pasierb, ten niegodzien jej mi�o�ci. Ja, stary, id�, niech si� dzieje wola bo�a, a je�li zgin�� przyjdzie, tedy ostatnim tchem b�d� wo�a�: �Na Szweda! panowie bracia! na Szweda!�� Poprzysi�gnijmy sobie, �e nie pr�dzej popu�cimy szable z d�oni, a� ich z ojczyzny wy�eniem<a l:href="#fn364" type="note">[364]</a>!�</p><p>� My i bez przysi�g na to gotowi! � zawo�a�y liczne g�osy. � P�jdziem, gdzie nas nasz hetman ksi��� poprowadzi; zajedziem, gdzie potrzeba.</p><p>� Mo�ci panowie bracia!� Widzieli�cie, jako dw�ch pludrak�w przyjecha�o w z�ocistej karecie. Wiedz� oni, �e nie z Radziwi��em to igra�. B�d� za nim po komnatach chodzi� i w �okcie go ca�owa�, by im da� pok�j. Ale ksi���, mo�ci panowie, od kt�rego z narady wracam, upewni� mnie imieniem ca�ej Litwy, �e nic z pakt�w, nic z pergamin�w, jeno wojna i wojna!</p><p>� Wojna! wojna! � powt�rzy�y jak echa g�osy s�uchaczy.</p><p>� Lecz �e i w�dz � m�wi� dalej Zag�oba � tym �mielej sobie poczyna, im swoich �o�nierzy pewniejszy, oka�my tedy, mo�ci panowie, nasze sentymenta. A nu�e! P�jd�my pod pa�skie okna zakrzykn��: �Haj�e na Szweda!� Za mn�, mo�ci panowie!</p><p>To rzek�szy zeskoczy� z coko�u i ruszy� naprz�d, a t�um za nim, i tak przyszli pod same okna czyni�c gwar coraz wi�kszy, kt�ry w ko�cu zla� si� w jeden olbrzymi okrzyk:</p><p>� Na Szweda! na Szweda!</p><p>Po chwili wypad� z sieni pan Korf, wojewoda wende�ski, zmieszany bardzo, za nim Ganchof, pu�kownik rajtar�w ksi���cych, i obaj pocz�li hamowa� szlacht�, ucisza�, prosi�, �eby si� rozesz�a.</p><p>� Na Boga! � m�wi� pan Korf � tam na g�rze a� szyby dr��, a wa�panowie ani wiecie, jake�cie si� nie w por� z waszymi okrzykami wybrali. Jak�e to mo�ecie pos�om zniewagi czyni�, przyk�ad niekarno�ci dawa�! Kto was do tego pobudzi�?</p><p>� Ja! � odrzek� Zag�oba. � Powiedz wasza mi�o�� ksi�ciu panu w imieniu nas wszystkich, �e go prosimy, aby by� twardy, bo do ostatniej kropli krwi gotowi�my przy nim wytrwa�.</p><p>� Dzi�kuj� waszmo�ciom w imieniu pana hetmana, dzi�kuj� waszmo�ciom, ale ju� si� rozejd�cie. Rozwagi, mo�ci panowie! Na �ywy B�g, rozwagi, bo ojczyzn� do reszty pogr��ycie! Nied�wiedzi� przys�ug� ojczy�nie oddaje, kto dzi� pos��w zniewa�a.</p><p>� Co nam do pos��w! Chcemy si� bi�, nie paktowa�!</p><p>� Cieszy mnie animusz waszmo�ci�w! Przyjdzie na to pora nied�ugo, bogdaj�e i bardzo pr�dko. Wypocznijcie teraz przed wypraw�. Pora na gorza�k� i przek�sk�! �le si� bi� o pustym brzuchu.</p><p>� Prawda, jako �ywo! � zawo�a� pierwszy pan Zag�oba.</p><p>� Prawda, w sedno utrafi�. Skoro ksi��� zna nasze sentymenta, to nie mamy tu co robi�!</p><p>I t�um pocz�� si� rozprasza�, najwi�kszy za� p�yn�� do oficyn, w kt�rych liczne sto�y by�y ju� zastawione. Pan Zag�oba szed� na czele � pan Korf za� wraz z pu�kownikiem Ganchofem udali si� do ksi�cia, kt�ry siedzia� na naradzie z pos�ami szwedzkimi, z ksi�dzem biskupem Parczewskim, z ksi�dzem Bia�ozorem, z panem Adamem Komorowskim i z panem Aleksandrem Mierzejewskim, dworzaninem kr�la Jana Kazimierza, czasowo bawi�cym w Kiejdanach.</p><p>� Kto tam by� sprawc� tej wrzawy? � pyta� ksi���, z kt�rego lwiej twarzy gniew jeszcze nie ust�pi�.</p><p>� To �w szlachcic �wie�o przyby�y, s�awny pan Zag�oba! � odpowiedzia� wojewoda wende�ski.</p><p>� M�ny to rycerz � odpar� ksi��� � ale za wcze�nie mi si� rz�dzi� poczyna.</p><p>To rzek�szy skin�� na pu�kownika Ganchofa i pocz�� mu co� szepta� do ucha.</p><p>Pan Zag�oba tymczasem, rad z siebie, szed� do sal dolnych uroczystym krokiem, maj�c przy sobie pan�w Skrzetuskich i pana Wo�odyjowskiego, do kt�rych m�wi� z cicha:</p><p>� A co, <emphasis>amici</emphasis><a l:href="#fn365" type="note">[365]</a>? Ledwiem si� pokaza�, ju�em afekt w tej szlachcie ku ojczy�nie rozbudzi�. �atwiej�e teraz ksi�ciu odprawi� z niczym pos��w, bo si� na nasze <emphasis>suffragia</emphasis><a l:href="#fn366" type="note">[366]</a> potrzebuje tylko powo�a�. Nie b�dzie to, jak my�l�, bez nagrody, cho� najwi�cej mi o honor chodzi. Czego�e� tak stan��, panie Michale, jak skamienia�y i oczy utkwi�e� w on� kolask� przy bramie?</p><p>� To ona! � rzek� ruszaj�c w�sikami pan Micha�. � Na Boga �ywego, ona sama!</p><p>� Kto taki?</p><p>� Billewicz�wna�</p><p>� Ta, kt�ra ci da�a rekuz�<a l:href="#fn367" type="note">[367]</a>?</p><p>� Tak jest. Patrzcie, waszmo�ciowie, patrzcie! Nie zmarnie�e tu cz�eku od �a�o�ci?</p><p>� A poczekajcie no! � rzek� Zag�oba � trzeba si� przyjrzy�.</p><p>Kolaska tymczasem, zatoczywszy ko�o, zbli�y�a si� do rozmawiaj�cych. Siedzia� w niej okaza�y szlachcic z siwiej�cym w�sem, a obok niego panna Aleksandra, pi�kna jak zawsze, spokojna i powa�na.</p><p>Pan Micha� utkwi� w ni� wzrok roz�alony i sk�oni� si� nisko kapeluszem, ale ona nie dostrzeg�a go w t�umie. Zag�oba za� rzek�, spogl�daj�c na jej delikatne, szlachetne rysy:</p><p>� Pa�skie to jakie� dziecko, panie Michale, i za misterna dla �o�nierza. Przyznaj�, �e g�adka, ale ja wol� takie, co to i zrazu nie poznasz: armata czy bia�og�owa?</p><p>� Nie wiesz waszmo��, kto to przyjecha�? � spyta� pan Micha� stoj�cego obok szlachcica.</p><p>� Jak�e nie wiem?! � odpar� szlachcic. � To pan Tomasz Billewicz, miecznik rosie�ski. Wszyscy go tu znaj�, bo to dawny radziwi��owski s�uga i przyjaciel.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XIII</p></title><p>Ksi��� nie pokaza� si� tego dnia szlachcie a� do wieczora, obiadowa� bowiem z pos�ami i kilku dygnitarzami, z kt�rymi poprzednio narad� by� sk�ada�. Przysz�y jednak rozkazy do pu�kownik�w, �eby nadworne pu�ki radziwi��owskie, a zw�aszcza regimenty piechoty pod cudzoziemskimi oficerami, sta�y w pogotowiu. W powietrzu pachnia�o prochem. Zamek, lubo nieobronny, otoczony by� wojskiem, jak gdyby pod jego murami miano bitw� stoczy�. Spodziewano si� pochodu najp�niej na jutrzejszy ranek i by�y tego widome oznaki, niezliczona bowiem czelad� ksi���ca zaj�ta by�a �adowaniem na wozy broni, kosztownych sprz�t�w i ksi���cego skarbca.</p><p>Harasimowicz opowiada� szlachcie, �e wozy p�jd� do Tykocina na Podlasie, bo niebezpiecznie by by�o, aby skarbiec zostawa� w nieobronnym kiejda�skim zamku. Przygotowywano i rekwizyta wojenne, kt�re mia�y i�� za wojskiem.</p><p>Rozesz�y si� wie�ci, �e hetman polny Gosiewski dlatego zosta� aresztowany, �e nie chcia� po��czy� swych chor�gwi, stoj�cych w Trokach, z radziwi��owskimi, przeto na jawn� zgub� ca�� wypraw� wystawia�. Zreszt� przygotowania do pochodu, ruch wojsk, turkot armat wytaczanych z zamkowego arsena�u i �w rozgardiasz towarzysz�cy zawsze pierwszym chwilom wojennych wypraw odwr�ci� uwag� w inn� stron� i kaza� zapomnie� rycerstwu o aresztowaniu pana Gosiewskiego i kawalera Judyckiego.</p><p>Obiaduj�ca w olbrzymich dolnych salach oficyn szlachta o niczym nie rozprawia�a, jeno o wojnie, o po�arze Wilna, kt�re ju� dziesi�� dni gorza�o, coraz sro�szym pal�c si� po�arem, o wie�ciach z Warszawy, o post�pach Szwed�w i o Szwedach samych, przeciw kt�rym, jako przeciw wiaro�omcom, napadaj�cym s�siada wbrew traktatowi, maj�cemu jeszcze na sze�� lat si��, burzy�y si� serca, umys�y i wzrasta�a w duszach zawzi�to��. Wie�ci o szybkich post�pach, o kapitulacji Uj�cia, zalaniu Wielkopolski wraz ze wszystkimi miastami, o gro��cym naj�ciu Mazowsza i nieuniknionym wzi�ciu Warszawy nie tylko nie budzi�y trwogi, ale przeciwnie, podnieca�y odwag� i ochot� do boju. Dzia�o si� to dlatego, �e jasne ju� by�y dla wszystkich przyczyny tego szwedzkiego powodzenia. Oto dotychczas nie zetkn�li si� jeszcze ani razu z wojskiem ani z wodzem prawdziwym. Radziwi�� by� pierwszym wojownikiem z rzemios�a, z kt�rym mieli si� zmierzy�, a kt�ry tymczasem wzbudza� absolutn� ufno�� w swe zdolno�ci wojenne w zebranej szlachcie, zw�aszcza �e i pu�kownicy jego zar�czali, i� pobij� Szwed�w w otwartym polu.</p><p>� Nie mo�e by� inaczej! � m�wi� pan Micha� Stankiewicz, stary i do�wiadczony �o�nierz. � Pami�tam wojny dawniejsze i wiem, �e bronili si� zawsze w zamkach, w warownych obozach, zza sza�czyk�w; nigdy nie �mieli stawi� si� nam w otwartym polu, bo si� jazdy okrutnie bali, a gdzie, dufaj�c w si��, wyst�pili, tam s�uszne otrzymali �wiczenie. Nie wiktoria to da�a w ich r�ce Wielkopolsk�, ale zdrada i pospolitego ruszenia niedo��stwo.</p><p>� Tak jest! � rzecze pan Zag�oba. � Md�y to nar�d, bo ziemia tam okrutnie nieurodzajna i chleba nie maj�, bo jeno szyszki sosnowe miel�, z takiej to m�ki podp�omyki czyni�c, kt�re �ywic� �mierdz�. Inni nad morzem chodz� i co tylko fala wyrzuci, to �r�, jeszcze si� z sob� o owe specja�y bij�c. Ho�ota tam okrutna, dlatego nie masz narodu na cudze �apczywszego, bo nawet Tatarzy ko�skiego mi�sa <emphasis>ad libitum<a l:href="#fn368" type="note">[368]</a></emphasis> maj�, a oni czasem po roku mi�sa nie widuj� i ci�gle g�odem przymieraj�, chyba �e po��w ryb zdarzy si� obfity.</p><p>Tu Zag�oba zwr�ci� si� do pana Stankiewicza:</p><p>� A waszmo�� to kiedy ze Szwedami si� zapozna�?</p><p>� Pod ksi�ciem Krzysztofem, ojcem tera�niejszego pana hetmana.</p><p>� A ja pod panem Koniecpolskim, ojcem dzisiejszego chor��ego. Srodze�my kilkakro� Gustawa Adolfa<a l:href="#fn369" type="note">[369]</a> w Prusach porazili i je�c�w niema�o�my nabrali; tamem ich na wylot przezna� i wszelkie ich sposoby. Nacudowali si� nad nimi nasi ch�opcy niema�o, bo trzeba waszmo�ciom wiedzie�, �e Szwedzi, jako to nar�d ustawicznie w wodzie brodz�cy i z morza najwi�ksze ci�gn�cy intraty, nurkowie s� <emphasis>exquisitissimi</emphasis><a l:href="#fn370" type="note">[370]</a>. To�my si� im popisywa� kazali � i co waszmo�ciowie na to powiecie: rzucisz szelm� w jedn� przer�bel, to on ci drug� wyp�ynie i jeszcze �ledzia �ywego w pysku trzyma�</p><p>� Na Boga, co waszmo�� m�wisz?!</p><p>� Niech tu trupem padn�, je�lim tego ma�o sto razy na w�asne oczy nie widzia� i innych dziwnych ich obyczaj�w. Pami�tam i to, �e tak si� na pruskim chlebie spa�li, i� potem wraca� nie chcieli. S�usznie jegomo�� pan Stankiewicz m�wi, �e niet�dzy z nich �o�nierze. Piechot� maj� jak� tak�, ale jazd�, Bo�e si� po�al, bo koni w ich ojczy�nie nie masz i z m�odu nie mog� do jazdy nawykn��.</p><p>� Podobno� najpierw nie na nich p�jdziemy � m�wi� pan Szczyt � jeno za Wilno pom�ci�?</p><p>� Tak jest. Sam to ksi�ciu radzi�em, gdy si� pyta�, co w tej materii my�l� � odpar� Zag�oba.</p><p>� Ale sko�czywszy z jednymi, p�jdziemy wnet na drugich. Musz� si� tam ci pose�kowie poci�.</p><p>� Politycznie ich przyjmuj� � rzek� pan Zaleski � ale nic, chudzi�tka, nie wsk�raj�, a najlepszy dow�d � rozkazy wojsku dane.</p><p>� Mi�y Bo�e, mi�y Bo�e! � m�wi� pan Twarkowski, s�dzia rosie�ski � jak to wraz z niebezpiecze�stwy<a l:href="#fn371" type="note">[371]</a> ochoty przybywa� Ju�e�my ma�o nie zdesperowali, z jednym nieprzyjacielem do czynienia maj�c, a teraz nam na obydw�ch.</p><p>� Nie mo�e by� inaczej � odpar� Stankiewicz. � Nieraz to bywa, �e si� pozwolisz bi� p�ty, p�ki ci cierpliwo�ci nie zbraknie, a potem, ni st�d, ni zow�d, znajdzie si� i wigor, i fantazja. Ma�o�my to ucierpieli, ma�o przenie�li?!� Spuszczali�my si�<a l:href="#fn372" type="note">[372]</a> na kr�la i pospolite ruszenie koronne, na w�asne si�y nie licz�c, a� wreszcie mamy w�z i przew�z: trzeba albo obydw�ch bi�, albo zgin�� z kretesem�</p><p>� B�g nam pomo�e! Dosy� tego zwlekania!</p><p>� Sztych nam do gard�a przy�o�yli!</p><p>� Przy��my im i my! Poka�emy koroniarczykom, jacy to tu �o�nierze! Nie b�dzie u nas Uj�cia, jako B�g w niebie!</p><p>I w miar� kielich�w rozgrzewa�y si� czupryny i ros�y humory wojenne. Tak nad brzegiem przepa�ci ostatni wysi�ek cz�stokro� o ocaleniu stanowi. Zrozumia�y to te t�umy �o�nierzy i owa szlachta, kt�r� tak niedawno jeszcze Jan Kazimierz do Grodna wzywa� przez rozpaczliwe uniwersa�y na pospolite ruszenie. Teraz wszystkie serca, wszystkie umys�y zwr�cone by�y ku Radziwi��owi; wszystkie usta powtarza�y to gro�ne imi�, z kt�rym do niedawna zawsze zwyci�stwo sz�o w parze. Jako� od niego tylko zale�a�o zebra� rozproszone, poruszy� u�pione si�y kraju i stan�� na czele pot�gi dostatecznej do pomy�lnego rozstrzygni�cia obydw�ch wojen.</p><p>Po obiedzie wzywano do ksi�cia kolejno pu�kownik�w: Mirskiego, kt�ry w pancernej hetma�skiej chor�gwi porucznikowa�, a po nim Stankiewicza, Ganchofa, Char�ampa, Wo�odyjowskiego i So��ohuba. Zdziwili si� troch� starzy �o�nierze, �e ich pojedynczo, nie wsp�lnie, na narad� zapraszaj�; ale mi�e to by�o zdziwienie, ka�dy bowiem odchodzi� z jak�� nagrod�, z jakim� widocznym dowodem ksi���cego faworu; w zamian za� ��da� tylko ksi��� wierno�ci i ufno�ci, kt�re i tak wszyscy z duszy serca mu ofiarowali. Wypytywa� si� te� pan hetman troskliwie, czy pan Kmicic nie wr�ci�, i kaza� sobie da� zna�, gdy wr�ci.</p><p>Jako� wr�ci�, ale dopiero p�nym wieczorem, gdy ju� sale by�y o�wietlone i go�cie pocz�li si� zbiera�. W cekhauzie, dok�d przyszed� si� przebra�, zasta� pana Wo�odyjowskiego i poznajomi� si� z reszt� kompanii.</p><p>� Okrutniem rad, �e waszmo�ci widz� i s�awnych przyjaci� � rzek� wstrz�saj�c r�k� ma�ego rycerza. � Jakobym brata zobaczy�! Mo�esz w to waszmo�� wierzy�, bo ja symulowa� nie umiem. Prawda, �e� mnie szpetnie przez �eb przejecha�, ale� mnie potem na nogi postawi�, czego do �mierci nie zapomn�. Przy wszystkich to m�wi�, �e gdyby nie waszmo��, to bym si� teraz za krat� ko�ata�. Bodaj si� tacy ludzie na kamieniu rodzili. Kto inaczej my�li, ten kiep, i niech mnie diabe� porwie, je�li mu usz�w nie obetn�.</p><p>� Daj wa�� pok�j.</p><p>� W ogie� za wa�panem p�jd�, bodajem przepad�! Wychod�, kto nie wierzy!</p><p>Tu pan Andrzej pocz��, toczy� wyzywaj�cym wzrokiem po oficerach, ale nikt nie zaprzeczy�, bo zreszt� wszyscy lubili i szanowali pana Micha�a; jeno Zag�oba rzek�:</p><p>� Siarczysty jaki� �o�nierz, daj go katu! Widzi mi si�, �e srodze polubi� wa�pana za ten afekt do pana Micha�a, bo mnie si� dopiero spyta�, ile on wart.</p><p>� Wi�cej ni� my wszyscy! � odrzek� Kmicic ze zwyk�� sobie porywczo�ci�.</p><p>Po czym spojrza� na pan�w Skrzetuskich, na Zag�ob� i doda�:</p><p>� Przepraszam waszmo�ci�w, nie chc� nikomu ubli�y�, bowiem, �e�cie cnotliwi ludzie i wielcy rycerze� Nie gniewajcie si�, bo ja bym z serca chcia� na przyja�� wa�pa�stwa zas�u�y�.</p><p>� Nic nie szkodzi � rzek� Jan Skrzetuski � co w sercu, to w g�bie.</p><p>� Daj no wa�pan pyska! � rzek� pan Zag�oba.</p><p>� Nie mnie dwa razy tak� rzecz powtarza�!</p><p>I padli sobie w obj�cia. Po czym pan Kmicic zakrzykn��:</p><p>� Musimy dzi� podpi�, nie mo�e by� inaczej!</p><p>� Nie mnie dwa razy tak� rzecz powtarza�! � rzek� jak echo Zag�oba.</p><p>� Wymkniemy si� wcze�niej do cekhauzu, a o napitkach pomy�l�.</p><p>Pan Micha� pocz�� rusza� mocno w�sikami.</p><p>�Nie b�dziesz ty si� mia� ochoty wymyka� � pomy�la� sobie w duchu, spogl�daj�c na Kmicica � jeno zobaczysz, kto tam na pokojach dzisiaj b�dzie��</p><p>I ju� usta otwiera�, aby powiedzie� Kmicicowi, �e pan miecznik rosie�ski z Ole�k� przyjechali do Kiejdan<a l:href="#fn373" type="note">[373]</a>, ale zrobi�o mu si� jako� md�o na sercu, wi�c zwr�ci� rozmow�.</p><p>� A wa�cina chor�giew gdzie jest? � pyta�.</p><p>� Tu. Gotowiu�ka! By� u mnie Harasimowicz i przyni�s� mi rozkaz od ksi�cia, by o p�nocku ludzie byli na koniach. Pyta�em go, czy to mamy wszyscy rusza�, powiedzia�: nie!� Nie rozumiem, co to znaczy. Z innych oficer�w jedni maj� ten sam rozkaz, inni nie maj�. Ale piechota cudzoziemska wszystka otrzyma�a.</p><p>� Mo�e cz�� wojsk dzi� p�jdzie na noc, cz�� jutro � rzek� Jan Skrzetuski.</p><p>� W ka�dym razie ja tu z waszmo�ciami podpij�, a chor�giew niech sobie rusza� Potem w godzin� j� dogoni�.</p><p>W tej chwili wpad� Harasimowicz.</p><p>� Ja�nie wielmo�ny chor��y orsza�ski! � wo�a� k�aniaj�c si� we drzwiach.</p><p>� A co? Czy si� pali? Jestem! � rzek� Kmicic.</p><p>� Do ksi�cia pana! do ksi�cia pana!</p><p>� Zaraz, jeno szaty zawdziej�. Ch�opi�! kontusz i pas, bo zetn�!</p><p>Pacho�ek w mig poda� reszt� ubioru i w kilka minut p�niej pan Kmicic, strojny jak na wesele, ruszy� do ksi�cia. �una od niego bi�a, tak wyda� si� urodziwy. �upan mia� z lamy<a l:href="#fn374" type="note">[374]</a> srebrnej, dzierzgany w rzuty gwie�dziste, od kt�rych szed� blask na ca�� posta�, a zapi�ty wielkim szafirem pod szyj�. Na to kontusz z b��kitnego aksamitu, pas bia�y, ceny niezmiernej, tak subtelny, �e przez pier�cie� mo�na go by�o przewlec. Srebrzysta szabla usiana szafirami zwiesza�a si� u pasa na jedwabnych rapciach<a l:href="#fn375" type="note">[375]</a>, za pas za� zatkn�� i buzdygan<a l:href="#fn376" type="note">[376]</a> rotmistrzowski, maj�cy powag� osoby oznacza�. Dziwnie zdobi� ten str�j m�odego rycerza i pi�kniejszego m�a trudno by by�o w ca�ym tym niezmiernym t�umie zebranym w Kiejdanch znale��.</p><p>Pan Micha� westchn�� patrz�c na niego i gdy Kmicic znikn�� za drzwiami cekhauzu, rzek� do pana Zag�oby:</p><p>� Z takim przy bia�og�owie ani rady!</p><p>� Ujmij mi jeno trzydzie�ci lat! � rzek� Zag�oba.</p><p>Ksi��� ju� by� tak�e ubrany, gdy wszed� Kmicic, i w�a�nie szatny w towarzystwie dw�ch Murzyn�w wyszed� by� z komnaty. Zostali sam na sam.</p><p>� Daj ci Bo�e zdrowie, �e� pospieszy�! � rzek� ksi���.</p><p>� Do us�ug waszej ksi���cej mo�ci.</p><p>� A chor�giew?</p><p>� Wedle rozkazu.</p><p>� Pewni te� to ludzie?</p><p>� W ogie�, do piek�a p�jd�!</p><p>� To dobrze! Takich ludzi mi potrzeba� i takich jak ty na wszystko gotowych� Ci�gle to powtarzam, �e na nikogo wi�cej ni� na ciebie nie licz�.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! nie mog� si� moje zas�ugi r�wna� z zas�ugami starych �o�nierzy, ale je�li mamy na nieprzyjaci� ojczyzny ruszy�, tedy B�g widzi, nie pozostan� w tyle.</p><p>� Nie ujmuj� ja starym zas�ug � rzek� ksi��� � chocia�� mog� przyj�� takie <emphasis>pericula</emphasis><a l:href="#fn377" type="note">[377]</a>, tak ci�kie terminy, �e i najwierniejsi si� zachwiej�.</p><p>� Niech ten zginie marnie, kto od osoby waszej ksi���cej mo�ci w niebezpiecze�stwie odst�pi!</p><p>Ksi��� spojrza� bystro w twarz Kmicica.</p><p>� A ty� nie odst�pisz?�</p><p>M�ody rycerz zap�on��.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��!�</p><p>� Co chcesz m�wi�?</p><p>� Wyspowiada�em si� waszej ksi���cej mo�ci ze wszystkich grzech�w moich, i taka ich kupa, �e jeno ojcowskiemu sercu waszej ksi���cej mo�ci zawdzi�czam przebaczenie� Ale w tych wszystkich grzechach jednego nie masz: niewdzi�czno�ci.</p><p>� Ani wiaro�omstwa� Wyspowiada�e� si� przede mn� jak przed ojcem, a jam ci nie tylko jak ojciec przebaczy�, alem ci� pokocha� jak syna, kt�rego B�g mi nie da� i dlatego ci�ko mi nieraz na �wiecie. B�d��e mi przyjacielem!</p><p>To rzek�szy, ksi��� wyci�gn�� r�k�, a m�ody rycerz uchwyci� j� i bez wahania do ust przycisn��.</p><p>Milczeli obaj przez d�ug� chwil�; nagle ksi��� utkwi� oczy w oczach Kmicica i rzek�:</p><p>� Billewicz�wna tu jest!</p><p>Kmicic poblad� i pocz�� j�ka� co� niezrozumiale.</p><p>� Umy�lniem po ni� pos�a�, �eby si� ta niezgoda mi�dzy wami sko�czy�a. Zobaczysz j� zaraz, bo jej �a�oba po dziadzie ju� wysz�a. Dzi� tak�e, cho� B�g widzi, �e g�owa p�ka�a mi od roboty, m�wi�em z panem miecznikiem rosie�skim.</p><p>Kmicic porwa� si� za g�ow�.</p><p>� Czym ja si� waszej ksi���cej mo�ci odp�ac�? Czym ja odp�ac�?�</p><p>� Powiedzia�em wyra�nie panu miecznikowi, �e taka moja wola, aby�cie si� najpr�dzej pobrali, i nie b�dzie ci przeciwny. Przykaza�em mu te�, aby dziewk� z wolna do tego przygotowa�. Mamy czas. Od ciebie wszystko zale�y, a ja szcz�liwy b�d�, je�li ci� nagroda z r�k moich dojdzie i daj Bo�e doczeka�, wiele innych, bo� ty powinien p�j�� wysoko. Grzeszy�e�, bo� m�ody, ale� ju� s�aw� na polu zdoby� niepo�ledni�� i wszyscy m�odzi gotowi wsz�dy i�� za tob�. Dla Boga, powiniene� p�j�� wysoko! Nie dla takiego to rodu, jak tw�j, urz�dy powiatowe� Zali wiesz, �e� ty Kiszk�w krewny, a z Kiszczanki ja si� rodz� Trzeba ci jeno statku, na co o�enek najlepsza rzecz. Bierz�e on� dziewczyn�, kiedy ci do serca przypad�a, i pami�taj, kto ci j� daje.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��, ja chyba oszalej�!� �ycie, krew moja do waszej ksi���cej mo�ci nale��!� Co mam czyni�, aby si� wywdzi�czy�? co? M�w wasza ksi���ca mo��! rozkazuj!</p><p>� Dobrem za dobro mi odp�a� Miej wiar� we mnie, miej ufno��, �e co uczyni�, to dla dobra publicznego uczyni�. Nie odst�puj mnie, gdy b�dziesz widzia� zdrad� i odst�pstwo innych, gdy si� z�o�� wzmo�e, gdy mnie samego�</p><p>Tu ksi��� urwa� nagle.</p><p>� Przysi�gam! � rzek� z zapa�em Kmicic � i parol kawalerski daj� do ostatniego tchnienia sta� przy osobie waszej ksi���cej mo�ci, mego wodza, ojca i dobrodzieja!</p><p>To rzek�szy Kmicic spojrza� oczyma pe�nymi ognia na ksi�cia i a� strwo�y� si� zmian�, kt�ra nagle zasz�a w jego twarzy. Twarz ta by�a czerwona, �y�y na niej nabra�y, krople potu g�sto osiad�y na wynios�ym czole, a oczy rzuca�y blask niezwyk�y.</p><p>� Co waszej ksi���cej mo�ci jest? � pyta� niespokojnie rycerz.</p><p>� Nic, nic!�</p><p>Radziwi�� wsta�, ruszy� spiesznym krokiem do kl�cznika i zerwawszy z niego krucyfiks, pocz�� m�wi� gwa�townym, przyt�umionym g�osem:</p><p>� Na ten krzy� przysi�gnij, �e mnie nie opu�cisz do �mierci!�</p><p>Mimo ca�ej gotowo�ci i zapa�u Kmicic spogl�da� przez chwil� na niego ze zdumieniem.</p><p>� Na t� m�k� Chrystusa� przysi�gnij!� � nalega� hetman.</p><p>� Na t� m�k� Chrystusa� przysi�gam! � rzek� Kmicic k�ad�c palce na krucyfiksie.</p><p>� Amen! � doda� uroczystym g�osem ksi���.</p><p>Echo wysokiej komnaty powt�rzy�o gdzie� pod sklepieniem: �Amen�, i nasta�a d�uga cisza. S�ycha� by�o tylko oddech pot�nej radziwi��owskiej piersi. Kmicic nie odrywa� od hetmana zdumionych oczu.</p><p>� Teraz ju�e� m�j� � rzek� wreszcie ksi���.</p><p>� Zawszem do waszej ksi���cej mo�ci nale�a� � odpar� skwapliwie m�ody rycerz � ale racz mi wasza ksi���ca mo�� powiedzie�, racz mnie obja�ni�, co si� dzieje? Dlaczego wasza ksi���ca mo�� w�tpi�e� o tym? Czyli grozi co dostojnej osobie? Aza<a l:href="#fn378" type="note">[378]</a> zdrada jaka, jakowe machinacje zosta�y odkryte?</p><p>� Zbli�a si� czas pr�by � rzek� ponuro ksi��� � a co do nieprzyjaci�, nie wiesz-li to, �e pan Gosiewski, pan Judycki i pan wojewoda witebski radzi by mnie na dno przepa�ci pogr��y�? Tak jest! Wzmaga si� nieprzyjaciel domu mego, szerzy si� zdrada i gro�� kl�ski publiczne. Dlatego m�wi�: zbli�a si� czas pr�by�</p><p>Kmicic zamilk�, ale ostatnie s�owa ksi�cia nie rozproszy�y ciemno�ci, jakie obsiad�y jego umys�, i pr�no pyta� sam siebie, co mo�e grozi� w tej chwili pot�nemu Radziwi��owi? Wszak�e sta� na czele wi�kszych si� ni� kiedykolwiek. W samych Kiejdanch i w okolicy sta�o tyle wojska, �e gdyby by� ksi��� mia� podobn� pot�g�, zanim pod Szk��w ruszy�, los ca�ej wojny wypad�by niezawodnie inaczej.</p><p>Gosiewski i Judycki byli mu wprawdzie niech�tni, ale obydw�ch mia� w r�ku i pod wart�, a co do wojewody witebskiego, zbyt to by� cnotliwy cz�owiek, zbyt dobry obywatel, aby w przeddzie� nowej wyprawy przeciw nieprzyjacio�om mo�na si� by�o obawia� z jego strony jakichkolwiek przeszk�d i machinacji.</p><p>� B�g widzi, nic nie rozumiem! � zakrzykn�� Kmicic nie umiej�cy w og�le utrzyma� swoich my�li.</p><p>� Dzi� jeszcze zrozumiesz wszystko � odpar� spokojnie Radziwi��. � A teraz p�jd�my do sali.</p><p>I wzi�wszy pod r�k� m�odego pu�kownika skierowa� si� z nim ku drzwiom.</p><p>Przeszli kilka komnat. Z daleka, z olbrzymiej sali, dochodzi�y d�wi�ki kapeli, kt�rej przewodzi� Francuz sprowadzony umy�lnie przez ksi�cia Bogus�awa. Grano te� menueta, kt�rego w�wczas na dworze francuskim ta�cowywano. �agodne tony miesza�y si� z gwarem licznych g�os�w ludzkich. Ksi��� Radziwi�� zatrzyma� si� i s�ucha�.</p><p>� Daj Bo�e � rzek� po chwili � aby ci wszyscy go�cie, kt�rych pod dach przyjmuj�, nie przeszli jutro do moich nieprzyjaci�.</p><p>� Mo�ci ksi��� � odpar� Kmicic � mam nadziej�, �e nie masz mi�dzy nimi szwedzkich stronnik�w�</p><p>Radziwi�� drgn�� i wstrzyma� si� nagle.</p><p>� Co ty chcesz powiedzie�?</p><p>� Nic, mo�ci ksi���, jeno, �e tam zacni �o�nierze si� wesel�.</p><p>� Chod�my� Czas poka�e i B�g os�dzi, kto zacny� Chod�my!</p><p>Przy samych drzwiach sta�o dwunastu pazi�w, cudnych chlopi�t przybranych w pi�ra i aksamity. Ujrzawszy hetmana sformowali si� w dwa szeregi, ksi��� za� zbli�ywszy si� pyta�:</p><p>� Jej ksi���ca mo�� wesz�a ju� na sal�?</p><p>� Tak jest, mo�ci ksi���! � odpowiedzieli ch�opcy.</p><p>� A ich mo�ciowie pos�owie?</p><p>� S� tak�e.</p><p>� Otwieraj!</p><p>Obie po�owy drzwi rozwar�y si� w mgnieniu oka, potok �wiat�a lun�� przez nie i o�wieci� olbrzymi� posta� hetmana, kt�ry maj�c za sob� pana Kmicica i pazi�w, wszed� na podniesienie, na kt�rym krzes�a dla przedniejszych go�ci by�y zastawione.</p><p>Wnet ruch uczyni� si� w sali, wszystkie oczy zwr�ci�y si� na ksi�cia, potem jeden okrzyk wyrwa� si� z setek piersi rycerskich.</p><p>� Niech �yje Radziwi��! Niech �yje! Niech nam hetmani! Niech �yje!</p><p>Ksi��� k�ania� si� g�ow� i r�k�, nast�pnie j�� wita� go�ci zebranych na estradzie, kt�rzy podnie�li si� w chwili, gdy wchodzi�. Byli tam mi�dzy znakomitszymi, opr�cz samej ksi�nej, dwaj pos�owie szwedzcy, pose� moskiewski, pan wojewoda wende�ski, ksi�dz biskup Parczewski, ksi�dz Bia�ozor, pan Komorowski, pan Mierzejewski, pan Hlebowicz, starosta �mudzki, szwagier hetma�ski, jeden m�ody Pac, oberszt Ganchof, pu�kownik Mirski, Weissenhoff, pose� ksi�cia kurlandzkiego, i kilka pa� z otoczenia ksi�nej.</p><p>Pan hetman, jako przysta�o na go�cinnego gospodarza, pocz�� powitania od pos��w, z kt�rymi kilkana�cie s��w uprzejmych zamieni�, po czym wita� innych, a sko�czywszy zasiad� na krze�le z gronostajowym baldachimem i spogl�da� na sal�, w kt�rej jeszcze brzmia�y okrzyki:</p><p>� Niech �yje!� Niech nam hetmani!� Niech �yje!�</p><p>Kmicic, ukryty za baldachimem, patrzy� r�wnie� na t�umy. Wzrok jego przeskakiwa� z twarzy na twarz, szukaj�c w�r�d nich ukochanych rys�w tej, kt�ra w tej chwili zajmowa�a ca�� dusz� i serce rycerza. Serce bi�o mu jak m�otem�</p><p>�Ona tu jest! Za chwil� j� ujrz�, przem�wi� do niej!�� � powtarza� sobie w my�li� I szuka�, szuka� coraz chciwiej, coraz niespokojniej. Ot, tam! ponad pi�rami wachlarza wida� jakie� brwi czarne, bia�e czo�o i jasne w�osy. To ona!</p><p>Kmicic dech wstrzymuje, jakby w obawie, �eby nie sp�oszy� zjawiska, ale tymczasem poruszaj� si� pi�ra, twarz si� ods�ania � nie! to nie Ole�ka, to nie ta mi�a i najmilejsza. Wzrok leci dalej, obejmuje wdzi�czne postacie, �lizga si� po pi�rach, at�asach, rozkwit�ych jak kwiaty twarzach, i �udzi si� co chwila. Nie ona i nie ona! A� wreszcie, hen! w g��bi, wedle framugi okna, zamajaczy�o co� bia�ego i rycerzowi pociemnia�o w oczach � to Ole�ka, to ta mi�a i najmilejsza��</p><p>Kapela poczyna gra� na nowo, t�umy przechodz�, kr�c� si� damy, migoc� strojni kawalerowie, a on, jak �lepy i g�uchy, nic nie widzi, tylko j�, i patrzy tak chciwie, jakby j� pierwszy raz widzia�. Niby to ta sama Ole�ka z Wodokt�w, a inna. W tej ogromnej sali i w tym t�umie wydaje si� jaka� mniejsza i twarzyczk� ma drobniejsz�, rzek�by�: dziecinn�. Ot! wzi��by� ca�� na r�ce i przytuli�! A przecie znowu ta sama, cho� inna: te� same to rysy, te s�odkie usta, takie� rz�sy, cie� rzucaj�ce na policzki, i to czo�o jasne, spokojne, kochane� Tu wspomnienia jak b�yskawice poczynaj� si� przesuwa� przez g�ow� pana Andrzeja: owa czeladna w Wodoktach, gdzie j� ujrza� po raz pierwszy, i te ciche komnatki, w kt�rych przesiadywali razem. Co za s�odycz, cho�by tylko wspomina�!� A ta sanna do Mitrun�w, podczas kt�rej on j� ca�owa�!� Potem ju� ludzie pocz�li ich rozdziela� i burzy� j� przeciw niemu.</p><p>�A! �eby to pioruny zatrzas�y! � zakrzykn�� w duszy pan Kmicic. � Co ja mia�em i com ja utraci�! Jaka ona by�a bliska, a jaka teraz daleka!�</p><p>Siedzi oto z dala, jak obca, ani wie, �e on tu jest. I gniew, ale zarazem �al niezmierny pochwyci� pana Andrzeja, �al, dla kt�rego innych s��w nie znalaz�, jeno wykrzyk w duszy, kt�ry przez usta nie przeszed�:</p><p>�Ej, ty! Ole�ka! ej, ty!��</p><p>Nieraz pan Andrzej w�cieka� si� na siebie za swoje dawne post�pki, �e miewa� ochot� kaza� si� ludziom w�asnym rozci�gn�� i sto bizun�w wyliczy�, ale nigdy nie wpad� w taki gniew jak teraz, gdy j� zn�w ujrza� po d�ugim niewidzeniu, cudniejsz� jeszcze ni� zwykle, cudniejsz� nawet, ni� sobie wyobra�a�. W tej chwili chcia�by si� pastwi� nad sob�, ale �e by� mi�dzy lud�mi, w dostojnym towarzystwie, wi�c tylko z�by zaciska� i jakoby chc�c sobie umy�lnie jeszcze wi�kszy b�l zada�, powtarza� w duchu:</p><p>�Dobrze ci tak, kpie! Dobrze ci!�</p><p>Tymczasem d�wi�ki kapeli umilk�y znowu i zamiast nich us�ysza� pan Andrzej g�os hetmana:</p><p>� Chod� za mn�!</p><p>Kmicic zbudzi� si� jakby ze snu.</p><p>Ksi��� zeszed� ze wzniesienia i wmiesza� si� mi�dzy go�ci. Na twarzy mia� u�miech �agodny i dobrotliwy, kt�ry zdawa� si� jeszcze podnosi� majestat jego postaci. By� to ten sam wspania�y pan, kt�ry czasu swego, przyjmuj�c kr�low� Mari� Ludwik� w Niepor�cie, dziwi�, zdumiewa� i gasi� dworak�w francuskich nie tylko przepychem, ale i dworno�ci� swych obyczaj�w; ten sam, o kt�rym z takim uwielbieniem pisa� Jan Laboureur w relacji ze swej podr�y. Teraz wi�c zatrzymywa� si� co chwila przy powa�niejszych matronach, przy zacniejszej szlachcie i pu�kownikach, maj�c dla ka�dego z go�ci jakie� �askawe s�owo, dziwi�c obecnych sw� pami�ci� i jednaj�c w mgnieniu oka wszystkie serca. Oczy obecnych biega�y za nim, gdzie si� tylko poruszy�, on za� z wolna zbli�y� si� do pana miecznika rosie�skiego Billewicza i rzek�:</p><p>� Dzi�kuj� ci, stary przyjacielu, �e� przyby�, chocia� mia�bym si� prawo i gniewa�. Nie o sto mil Billewicze od Kiejdan, a z ciebie <emphasis>rara avis<a l:href="#fn379" type="note">[379]</a></emphasis> pod moim dachem.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� � odpowiedzia� pan miecznik k�aniaj�c si� nisko � krzywd� ojczy�nie czyni, kto waszej ksi���cej mo�ci czas zabiera.</p><p>� A ja ju� my�la�em si� zem�ci� i najecha� ci� w Billewiczach, a przecie my�l�, �e przyj��by� wdzi�cznie starego kompana obozowego?</p><p>S�ysz�c to pan miecznik a� zarumieni� si� ze szcz�cia, a ksi��� m�wi� dalej:</p><p>� Jeno czasu, czasu zawsze nie staje! Ale jak krewniaczk�, wnuczk� nieboszczyka pana Herakliusza, b�dziesz za m�� wydawa�, to ju� na weselisko koniecznie zjad�, bom wam to obydwom powinien.</p><p>� Daj�e Bo�e dziewce jak najpr�dzej! � zawo�a� pan miecznik.</p><p>� Tymczasem przedstawiam ci pana Kmicica, chor��ego orsza�skiego, z tych Kmicic�w, co to Kiszkom, a przez Kiszk�w i Radziwi��om krewni. Musia�e� to nazwisko od Herakliusza s�ysze�, bo on Kmicic�w jak braci kocha��</p><p>� Czo�em, czo�em! � powt�rzy� pan miecznik, kt�remu zaimponowa�a nieco wielko�� rodu m�odego kawalera g�oszona przez samego Radziwi��a.</p><p>� Witam pana miecznika dobrodzieja i s�u�bie si� jego polecam � rzek� �mia�o i nie bez pewnej dumy pan Andrzej. � Pan pu�kownik Herakliusz by� mi ojcem i dobrodziejem, a cho� si� p�niej popsowa�a jego robota, to jednak nie przesta�em mi�owa� wszystkich Billewicz�w, jakoby w�asna moja krew w nich p�yn�a.</p><p>� Szczeg�lnie � rzek� ksi��� k�ad�c poufale r�k� na ramieniu m�odzie�ca � nie przesta� mi�owa� jednej Billewicz�wny, z czym mi si� dawno zwierzy�.</p><p>� I ka�demu do oczu to powt�rz�! � rzek� zapalczywie Kmicic.</p><p>� Powoli, powoli! � odpowiedzia� ksi���. � To, widzisz, mo�ci mieczniku, z siarki i ognia jest kawaler, przez co i nabroi� troch�; ale �e m�ody i pod moj� szczeg�lniejsz� jest protekcj�, przeto tusz�, �e jak we dw�ch zaczniem b�aga�, tak i otrzymamy zdj�cie kondemnaty przed onym wdzi�cznym trybuna�em.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� uczyni, co zechce! � odrzek� pan miecznik. � Nieszcz�sna dziewka musi zakrzykn�� jak ona kap�anka poga�ska Aleksandrowi: �Kt� ci si� oprze!�.</p><p>� A my jako �w Macedo�czyk, poprzestaniem na tej wr�bie � m�wi� �miej�c si� ksi���. � Ale do�� tego! Prowad��e nas teraz do swej krewniaczki, bo i ja rad j� obacz�. Niech�e si� naprawi ta robota pana Herakliusza, kt�ra si� popsowa�a.</p><p>� S�u�� waszej ksi���cej mo�ci!� Tam oto dziewczyna siedzi pod opiek� pani Wojni��owiczowej, naszej krewnej. Jeno b�agam o przebaczenie, je�li si� skonfunduje, bom te� jeszcze nie mia� czasu jej ostrzec.</p><p>Przewidywania pana miecznika by�y s�uszne. Na szcz�cie Ole�ka nie w tej dopiero chwili ujrza�a pana Andrzeja przy boku hetma�skim, wi�c mog�a nieco przyj�� do siebie, ale na razie o ma�o nie opu�ci�a jej przytomno��. Poblad�a jak p��tno, nogi zadr�a�y pod ni� i patrzy�a tak na m�odego rycerza, jakby patrzy�a na ducha zjawiaj�cego si� z tamtego �wiata. I d�ugo oczom nie chcia�a wierzy�. To� ona sobie wyobra�a�a, �e �w nieszcz�nik albo tu�a si� gdzie� po lasach, bez dachu nad g�ow�, opuszczony od wszystkich, �cigany jak dziki zwierz przez sprawiedliwo��; albo zamkni�ty w wie�y, spogl�da rozpaczliwym wzrokiem przez �elazn� krat� na weso�y �wiat bo�y. B�g jeden wiedzia�, jak straszny nieraz �al gryz� jej serce i oczy za tym strace�cem; B�g jeden m�g� policzy� �zy, kt�re w samotno�ci nad jego losem, tak okrutnym, cho� tak zas�u�onym, wyla�a � a tymczasem on znalaz� si� w Kiejdanch, wolny, przy boku hetma�skim, dumny i strojny w lamy i aksamity, z pu�kownikowskim buzdyganem za pasem, ze wzniesionym czo�em, z rozkazuj�c� hard� twarz� junack� i sam hetman wielki, sam Radziwi��, k�ad� mu r�k� poufale na ramieniu. Dziwne a sprzeczne uczucia splot�y si� naraz w sercu dziewczyny; wi�c jaka� wielka ulga, jakby jej kto brzemi� zdj�� z ramion; wi�c jaki� �al, �e tyle lito�ci i zmartwienia posz�o na pr�no; wi�c i ten zaw�d, jakiego doznaje ka�da uczciwa dusza na widok bezkarno�ci zupe�nej za ci�kie grzechy i wyst�pki; wi�c i rado��, i poczucie w�asnej niemocy, i granicz�cy z przestrachem podziw dla tego junaka, kt�ry potrafi� z takiej toni wyp�yn��.</p><p>Tymczasem ksi���, miecznik i Kmicic sko�czyli rozmow� i pocz�li si� zbli�a�. Dziewczyna nakry�a oczy powiekami i podnios�a tak ramiona jak ptak skrzyd�a, kiedy chce g�ow� mi�dzy nimi ukry�. By�a zupe�nie pewna, �e id� ku niej. Nie patrz�c, widzia�a ich, czu�a, �e s� bli�ej i bli�ej, �e ju� nadchodz�, �e zatrzymali si�. Tak by�a tego pewna, �e nie podnosz�c powiek wsta�a nagle i z�o�y�a g��boki uk�on ksi�ciu.</p><p>On za� istotnie sta� ju� przed ni� i przem�wi�:</p><p>� Na m�k� Pa�sk�!� Teraz si� m�odemu nie dziwi�, bo cudnie to kwiecie rozkwit�o� Witam ci�, moja panienko, witam z ca�ego serca i duszy kochan� wnuczk� mojego Billewicza. Poznajesz�e mnie?</p><p>� Poznaj�, wasza ksi���ca mo��! � odrzek�a dziewczyna.</p><p>� A ja bym ci� nie pozna�, bom ci� jeszcze m��dk� nierozkwit�� ostatni raz widzia�, nie w tej ozdobie, w jakiej teraz chodzisz� Podnie� no jeno one firanki z oczu� Dla Boga! szcz�liwy nurek, kt�ry tak� per�� wy�owi; nieszcz�sny, kt�ry j� mia� i straci�� Ow� stoi tu przed tob� taki desperat w osobie tego kawalera. Poznajesz�e i jego?</p><p>� Poznaj� � szepn�a Ole�ka nie podnosz�c oczu.</p><p>� Wielki to grzesznik i do spowiedzi ci go przyprowadzam� Zadaj mu pokut�, jak� chcesz, ale rozgrzeszenia nie odmawiaj, �eby go desperacja do ci�szych jeszcze grzech�w nie przywiod�a.</p><p>Tu ksi��� zwr�ci� si� do pana miecznika i do pani Wojni��owiczowej:</p><p>� Zostawmy m�odych, mo�ciwi pa�stwo, bo nie wypada przy spowiedzi asystowa�, a mnie i moja wiara tego zakazuje.</p><p>Po chwili pan Andrzej i Ole�ka zostali sami.</p><p>Serce jej t�uk�o si� w piersi jak w go��biu, nad kt�rym jastrz�b zawisn��, a i on by� wzruszony. Opu�ci�a go zwyk�a �mia�o��, porywczo�� i pewno�� siebie. Przez d�ugi czas milczeli oboje.</p><p>Nareszcie on pierwszy ozwa� si� niskim, przyt�umionym g�osem:</p><p>� Nie spodziewa�a� si� mnie widzie�, Ole�ka?</p><p>� Nie � szepn�a dziewczyna.</p><p>� Na Boga! gdyby tu Tatar stan�� ko�o ciebie, mniej by� by�a trwo�na. Nie b�j�e si�! Patrz, ilu tu ludzi. �adna krzywda nie spotka ci� ode mnie. A cho�by�my sami byli, nie mia�aby� si� czego ba�, bom sobie zaprzysi�g� szanowa� ci�. Miej�e ufno�� we mnie!</p><p>Na chwil� podnios�a oczy i spojrza�a na niego.</p><p>� Sk�d mam mie� ufno��?</p><p>� Prawda, grzeszy�em, ale to ju� min�o i nie powt�rzy si� wi�cej� Gdym po owym pojedynku z Wo�odyjowskim na �o�u le�a� bliski �mierci, wtedym sobie powiedzia�: nie b�dziesz jej bra� przemoc�, szabl�, ogniem, jeno zacnymi uczynkami na ni� zas�u�ysz i przebaczenie wyjednasz!� To� i w niej serce nie z kamienia, i zawzi�to�� jej przeminie; ujrzy popraw�, to wybaczy!� Wi�cem sobie zaprzysi�g� popraw� i dotrzymam� Zaraz mnie te� B�g pob�ogos�awi�, bo przyjecha� Wo�odyjowski i przywi�z� mi list zapowiedni. M�g� go nie da�, a da�; zacny cz�owiek! Przez to ju� i do s�d�w nie potrzebowa�em stawa�, bom pod hetma�sk� inkwizycj� przeszed�. Wyspowiada�em si� ksi�ciu ze wszystkich grzech�w jako ojcu; on za� nie tylko przebaczy�, ale obieca� wszystko za�agodzi� i broni� mnie od nie�yczliwo�ci ludzkiej. Niech mu B�g b�ogos�awi� Nie b�d� banitem<a l:href="#fn380" type="note">[380]</a>, Ole�ka, z lud�mi si� pojednam, s�aw� odzyszcz�<a l:href="#fn381" type="note">[381]</a>, ojczy�nie si� zas�u��, krzywdy naprawi� Ole�ka! A ty co na to?!� Nie rzekniesz�e mi dobrego s�owa?</p><p>I pocz�� patrze� na ni� pilnie, i r�ce sk�ada�, jakby si� do niej modli�.</p><p>� Mog� ja wierzy�? � odrzek�a dziewczyna.</p><p>� Mo�esz, jak mi B�g mi�y, powinna�! � odpar� Kmicic. � Patrzaj, �e w to uwierzyli i ksi��� hetman, i pan Wo�odyjowski. To� wszystkie post�pki moje im znane, a uwierzyli� Widzisz!� Czemu by� to ty jedna mia�a mi nie ufa�?</p><p>� Bom �zy ludzkie widzia�a z powodu wa�pana wylewane� Bom groby widzia�a, jeszcze traw� nie poros�e�</p><p>� To i porosn�, a one �zy sam obetr�.</p><p>� Naprz�d to wa�pan uczy�.</p><p>� Daj mi jeno nadziej�, �e jak uczyni�, to i ciebie odzyszcz� Dobrze ci m�wi�: �Naprz�d to uczy� A nu� ja uczyni�, a ty za innego przez ten czas p�jdziesz? Bo�e ratuj! Bo�e uchowaj od takiej rzeczy, bo chybabym oszala�. Na imi� boskie b�agam ci�, Ole�ka, daj�e mi pewno��, �e ci� nie utrac�, zanim z tamt� wasz� szlacht� do zgody przyjd�. Pami�tasz? sama� mi to napisa�a, a ja on list chowam i jak mi bardzo na duszy ci�ko, to go sobie odczytuj�. Niczego wi�cej nie chc�, tylko mi jeszcze powt�rz, �e czeka� b�dziesz, �e za innego nie p�jdziesz!�</p><p>� Wa�pan wiesz, �e mi wedle testamentu uczyni� tego nie wolno. Jeno do klasztoru mog� si� schroni�.</p><p>� O, to by� mnie ucz�stowa�a! Przez B�g �ywy, daj sobie pok�j z klasztorem, bo mnie mrowie na sam� my�l przechodzi. Daj�e pok�j, Ole�ka, a nie, to ci tu przy wszystkich do n�g padn� i b�d� b�aga�, aby� tego nie czyni�a. Pana Wo�odyjowskiego odm�wi�a�, wiem, bo sam mi o tym powiada�. On to mnie zach�ca�, abym ci� dobrymi uczynkami zdoby�� Ale na co by si� to zda�o, gdyby� mia�a do zakonu wst�powa�? Powiesz mi, �e cnot� dla cnoty trzeba praktykowa� a ja ci odpowiem, �e mi�uj� ci� jak desperat i nie chc� o niczym wi�cej wiedzie�. Kiedy� wyjecha�a z Wodokt�w, ledwiem z �o�a powsta�, ju�em ci� szuka� zacz��. Stawia�em chor�giew na nogi, ka�d� chwil� mia�em zaj�t�, nie mia�em czasu strawy zje��, nocy przespa�, a przeciem szukania nie zaniecha�. Tak ju� przysz�o na mnie, �e mi bez ciebie ani �ycia, ani spokoju! Tak si� ju� uczepi�o! Nic, tylko wzdychaniami �y�em. Dowiedzia�em si� wreszcie, �e� u pana miecznika w Billewiczach. To, powiadam ci, pasowa�em si� z my�lami jakoby z nied�wiedziem: jecha�, nie jecha�?� Alem nie �mia� jecha�, �eby mnie ��ci� nie napojono. Powiedzia�em sobie wreszcie: nie uczyni�em jeszcze nic dobrego� nie pojad� A� ksi���, ojciec m�j kochany, ulitowa� si� nade mn� i pos�a� prosi� was do Kiejdan, abym cho� oczy swoim kochaniem m�g� nape�ni� ile �e na wojn� ruszamy. Nie ��dam, aby� jutro zaraz za mnie sz�a� Ale bogdaj s�owo dobre od ciebie us�ysz�, bogdaj si� zapewni�, b�dzie mi l�ej� Moja� ty duszo jedyna� Nie chc� zgin��, ale w bitwie ka�demu si� to mo�e przytrafi�, bo przecie nie b�d� si� za innych chowa�� wi�c mi powinna� odpu�ci�, jako si� umieraj�cemu odpuszcza.</p><p>� Niech wa�pana B�g ochrania i wyprowadzi � odpar�a dziewczyna mi�kkim g�osem, po kt�rym zaraz pozna� pan Andrzej, �e s�owa jego wywar�y skutek.</p><p>� Moje ty z�oto szczere! Dzi�kuj�� i za to. A nie p�jdziesz do klasztoru?</p><p>� Jeszcze nie p�jd�.</p><p>� Bodaj�e ci B�g b�ogos�awi�!</p><p>I jak na wiosn� �niegi taj�, tak mi�dzy nimi pocz�a topnie� nieufno�� i czuli si� bli�si siebie ni� przed chwil�. Serca mieli l�ejsze, w oczach im poja�nia�o. A przecie� ona nic nie obieca�a i on mia� ten rozum, �e niczego na razie nie ��da�. Ale czu�a to sama, �e jej nie wolno, �e nie godzi si� zamyka� mu drogi do poprawy, o kt�rej m�wi� tak szczerze. O jego szczero�ci nie w�tpi�a ju� ani na chwil�, bo to nie by� cz�owiek, kt�ry by co� udawa� umia�. Lecz g��wny pow�d, dla kt�rego nie odtr�ci�a go na nowo, dla kt�rego zostawi�a mu nadziej�, by� ten, �e w g��bi serca kocha�a jeszcze tego junaka. Mi�o�� t� przywali�a g�ra goryczy, rozczarowania i bole�ci, ale mi�o�� �y�a, gotowa zawsze wierzy� i przebacza� bez ko�ca.</p><p>�On lepszy od swoich uczynk�w � my�la�a dziewczyna � i nie ma ju� tych, kt�rzy go do wyst�pk�w popychali; m�g�by si� chyba z desperacji czego znowu dopu�ci�, niech�e nie desperuje nigdy.�</p><p>I poczciwe serce uradowa�o si� w�asnym przebaczeniem. Na jagody Ole�ki wyst�pi�y rumie�ce tak �wie�e jak r�a pod rann� ros�; oczy mia�y blask s�odki a �ywy, i rzek�by�: jasno�� bi�a od nich na sal�. Przechodzili ludzie i dziwili si� cudnej parze, bo te� takich dwojga pani�tek trudno by�o ze �wiec� znale�� w ca�ej tej sali, w kt�rej przecie� zebrany by� kwiat szlachty i szlachcianek.</p><p>Oboje przy tym, jak gdyby si� um�wili, jednako byli ubrani, gdy� i ona mia�a sukni� ze srebrnej lamy, spi�t� szafirem, i b��kitny z aksamitu weneckiego kontusik. �Chyba brat i siostra!� � m�wili ci, kt�rzy ich nie znali, ale inni zaraz na to czynili uwag�: �Nie mo�e by�, bo mu si� oczy nadto do niej jarz�.�</p><p>Tymczasem w sali marsza�ek da� zna�, �e czas do sto�u siada�, i zaraz uczyni� si� ruch niezwyczajny. Hrabia Loewenhaupt, ca�y w koronkach, szed� naprz�d pod r�k� z ksi�n�, kt�rej pow�ok� p�aszcza nios�o dw�ch pazi�w prze�licznych; za nim baron Shitte prowadzi� pani� Hlebowiczow�, tu� szed� ksi�dz biskup Parczewski z ksi�dzem Bia�ozorem, obaj jakby czym� zmartwieni i zas�pieni.</p><p>Ksi��� Janusz, kt�ry w pochodzie ust�powa� pierwsze�stwa go�ciom, ale za sto�em bra� obok ksi�nej miejsce najwy�sze, wi�d� pani� Korfow�, wojewodzin� wende�sk�, bawi�c� ju� od tygodnia w Kiejdanch. I tak sun�� ca�y szereg par jako w�� stubarwny i rozwija� si�, i mieni�. Kmicic wi�d� Ole�k�, kt�ra leciuchno wspar�a rami� na jego ramieniu, on za� spogl�da� bokiem na jej delikatn� twarz, szcz�liwy, jako pochodnia pa�aj�cy, najwi�kszy magnat mi�dzy tymi magnatami, bo najwi�kszego skarbu bliski.</p><p>Tak id�c posuwisto przy d�wi�kach kapeli, weszli do sali jadalnej, kt�ra wygl�da�a jak ca�y gmach osobny. St� zastawiony by� w podkow�, na trzysta os�b, i gi�� si� pod srebrem i z�otem. Ksi��� Janusz, jako cz�� majestatu kr�lewskiego w sobie maj�cy i tylu kr�lom pokrewny, wzi�� obok ksi�nej miejsce najwy�sze, a wszyscy, przechodz�c mimo, k�aniali si� nisko i zasiadali wedle godno�ci.</p><p>Lecz widocznie, jak zdawa�o si� obecnym, pami�ta� hetman, �e to ostatnia uczta przed straszn� wojn�, w kt�rej si� losy olbrzymich pa�stw rozstrzygn�, bo nie mia� w twarzy spokoju. Udawa� u�miech i weso�o��, a tak wygl�da�, jakby pali�a go gor�czka. Czasami widoczna chmura osiada�a mu na gro�nym czole i siedz�cy bli�ej mogli dostrzec, �e czo�o to by�o g�sto kroplami potu okryte; czasem wzrok jego biega� szybko po zebranych twarzach i zatrzymywa� si� badawczo na obliczach r�nych pu�kownik�w; to zn�w marszczy� nagle lwie brwi, jakby go bole�ci przeszywa�y lub jakby ta czy owa twarz budzi�a w nim gniew. I dziwna rzecz, �e dygnitarze siedz�cy obok ksi�cia, jako: pos�owie, ksi�dz biskup Parczewski, ksi�dz Bia�oz�r, pan Komorowski, pan Mierzejewski, pan Hlebowicz, pan wojewoda wende�ski i inni, r�wnie� byli roztargnieni i niespokojni. Dwa ramiona olbrzymiej podkowy brzmia�y ju� weso�� rozmow� i zwyk�ym gwarem przy ucztach, a szczyt jej milcza� pos�pnie lub szepta� rzadkie s�owa, lub zamienia� roztargnione i jakoby trwo�ne spojrzenia.</p><p>Ale nie by�o w tym nic dziwnego, bo ni�ej siedzieli pu�kownicy i rycerze, kt�rym bliska wojna co najwi�cej �mierci� grozi�a. �atwiej�e polec w wojnie ni� d�wiga� odpowiedzialno�� za ni� na ramionach. Nie zatroszczy si� dusza �o�nierska, gdy odkupiwszy krwi� grzechy leci z pola ku niebu � ten tylko schyla ci�ko g�ow�, ten rozprawia w duszy z Bogiem i sumieniem, kto w wili� dnia stanowczego nie wie, jaki puchar poda jutro ojczy�nie do wypicia.</p><p>Tak te� i t�omaczono sobie na ni�szych ko�cach niepok�j ksi�cia.</p><p>� Zawsze on taki przed ka�d� wojn�, �e z w�asn� dusz� gada � m�wi� stary pu�kownik Stankiewicz do Zag�oby � ale im pos�pniejszy, tym gorzej dla nieprzyjaci�, bo w dzie� bitwy b�dzie wes� z pewno�ci�.</p><p>� To� i lew przed walk� pomrukuje � odpar� Zag�oba � �eby w sobie tym wi�ksz� abominacj�<a l:href="#fn382" type="note">[382]</a> przeciw nieprzyjacielowi zbudzi�, co za� do wielkich wojownik�w, ka�dy ma sw�j obyczaj. Hannibal<a l:href="#fn383" type="note">[383]</a> podobno ko�ci rzuca�, Scipio Africanus<a l:href="#fn384" type="note">[384]</a> rytmy<a l:href="#fn385" type="note">[385]</a> recytowa�, pan Koniecpolski<a l:href="#fn386" type="note">[386]</a>, ojciec, o bia�og�owach zawsze rozmawia�, a ja rad snu przed bitw� przez jak� godzin� za�ywam, chocia� i od kielicha z dobrymi przyjaci�mi nie stroni�.</p><p>� Obaczcie, wa�panowie, �e to i ksi�dz biskup Parczewski blady jak karta papieru! � rzek� Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>� Bo za kalwi�skim sto�em siedzi i snadnie co� nieczystego w potrawach po�kn�� mo�e � wyja�ni� cichym g�osem Zag�oba. � Do trunk�w, powiadaj� starzy ludzie, nie ma licho przyst�pu, i te wsz�dy pi� mo�esz, ale jad�a, a szczeg�lniej zupy, trzeba si� wystrzega�. Tak by�o i w Krymie za czas�w, gdym tam w niewoli siedzia�. Tatarscy mu��owie, czyli ksi�a, umieli baranin� z czosnkiem tak przyrz�dza�, �e kto pokosztowa�, zaraz od wiary got�w by� odst�pi� i ich szelmowskiego proroka przyj��.</p><p>Tu Zag�oba zni�y� g�os jeszcze bardziej:</p><p>� Nie na kontempt<a l:href="#fn387" type="note">[387]</a> ksi�ciu panu to m�wi�, ale radz� wa�panom jad�o prze�egna�, bo strze�onego Pan B�g strze�e.</p><p>� Co za� wa�pan m�wisz!� Kto si� Bogu poleci� przed jedzeniem, temu si� nic nie stanie; u nas w Wielkopolsce lutr�w i kalwin�w co niemiara, ale nie s�ysza�em o tym, �eby mieli jad�o czarowa�.</p><p>� U was w Wielkopolsce lutr�w co niemiara, tote� si� ze Szwedami zaraz pow�chali � odrzek� Zag�oba � i teraz w komitywie z nimi chodz�. Ja bym na miejscu ksi�cia i tych tam oto pos��w psami wyszczu�, nie specja�ami kiszki im nadziewa�. Patrzcie no na tego Loewenhaupta. Tak �re, jakby za miesi�c mieli go na jarmark na postronku za nog� uwi�zanego pogna�. Jeszcze dla �ony i dla dzieci w kieszenie bakali�w natka� Zapomnia�em, jak si� ten drugi zamorek nazywa. Bodaj�e ci�</p><p>� Spytaj, ociec, Micha�a � rzek� Jan Skrzetuski.</p><p>Pan Micha� siedzia� niedaleko, ale nic nie s�ysza�, nic nie widzia�, bo siedzia� mi�dzy dwoma pannami; po lewej r�ce mia� pann� El�biet� Sielawsk�, godn� pann�, lat ko�o czterdziestu, a po prawej Ole�k� Billewicz�wn�, za kt�r� siedzia� Kmicic. Panna El�bieta trz�s�a g�ow�, przybran� w pi�ra, nad ma�ym rycerzem i opowiada�a mu co� bardzo �ywo, on za� spogl�da� na ni� od czasu do czasu osowia�ym wzrokiem, odpowiada� co chwila: �Tak, mo�cia panno, jako �ywo!�, i nie rozumia� ani s�owa, bo ca�a jego uwaga by�a w�a�nie po drugiej stronie. Uchem �owi� szmer s��w Ole�ki, chrz�st jej lamowej sukni i w�sikami tak z �alu rusza�, jakby chcia� nimi pann� El�biet� odstraszy�.</p><p>�Ej, cudna� to dziewczyna!� Ej, g�adyszka to! � m�wi� sobie W duszy. � Wejrzyj�e, Bo�e, na moj� n�dz�, bo ju� nie masz wi�kszego sieroty nade mnie. Dusza a� piszczy we mnie, �eby to mie� swoj� niewiast� kochan�, a co na kt�r� spojrz�, to ju� tam inny �o�nierz kwater� stoi. Gdzie� ja si�, nieszcz�sny tu�acz, podziej�?��</p><p>� A po wojnie co wa�pan my�lisz czyni�? � spyta�a nagle panna El�bieta Sielawska z�o�ywszy buzi� �w ciup� i wachluj�c si� mocno.</p><p>� Do zakonu p�j��! � odpar� opryskliwie ma�y rycerz.</p><p>� A kto tam o zakonie przy uczcie wspomina? � zawo�a� weso�o Kmicic przechylaj�c si� przez Ole�k�. � Hej! to pan Wo�odyjowski!</p><p>� Wa�ci to nie w g�owie? A wierz�! � rzek� pan Micha�.</p><p>Wtem s�odki g�os Ole�ki zabrzmia� mu w uszach:</p><p>� Bo i wa�panu nie trzeba o tym my�le�. B�g ci da �on� po sercu, kochan� i zacn�, jako sam jeste� zacny.</p><p>Poczciwy pan Micha� zaraz rozczuli� si�:</p><p>� �eby mi kto na fletni gra�, nie by�oby mi milej s�ucha�!</p><p>Gwar coraz wzmagaj�cy si� przy stole przerwa� dalsz� rozmow�, bo te� ju� i do kielich�w przysz�o. Humory o�ywia�y si� coraz bardziej. Pu�kownicy dysputowali o przysz�ej wojnie, marszcz�c brwi i ciskaj�c ogniste spojrzenia.</p><p>Pan Zag�oba opowiada� na ca�y st� o obl�eniu Zbara�a, a s�uchaczom a� krew bi�a na twarze, a w sercach r�s� zapa� i odwaga. Zdawa� si� mog�o, �e duch nie�miertelnego �Jaremy� nadlecia� do tej sali i tchnieniem bohaterskim nape�ni� dusze �o�nierzy.</p><p>� To by� w�dz! � rzek� znamienity pu�kownik Mirski, kt�ry ca�� husari� radziwi��owsk� dowodzi�.</p><p>� Raz go tylko widzia�em i w chwili �mierci b�d� jeszcze pami�ta�.</p><p>� Jowisz z piorunami w r�ku! � zakrzykn�� stary Stankiewicz. � Nie przysz�oby do tego, gdyby �y�!�</p><p>� Ba! przecie on za Romnami lasy r�ba� kaza�, by sobie go�ciniec do nieprzyjaci� otworzy�.</p><p>� Jego to przyczyn� sta�a si� berestecka wiktoria.</p><p>� I w najci�szej chwili B�g go zabra��</p><p>� B�g go zabra� � powt�rzy� podniesionym g�osem pan Skrzetuski � ale testament po nim zosta� dla przysz�ych wodz�w, dygnitarzy i ca�ej Rzeczypospolitej: oto, �eby z �adnym nieprzyjacielem nie paktowa�, ale wszystkich bi�!�</p><p>� Nie paktowa�! Bi�! � powt�rzy�o kilkana�cie silnych g�os�w. � Bi�, bi�!</p><p>W sali upa� sta� si� wielki i burzy� krew w wojownikach, wi�c pocz�y pada� spojrzenia jak b�yskawice, a podgolone �by dymi�y.</p><p>� Nasz ksi���, nasz hetman b�dzie tego testamentu egzekutorem<a l:href="#fn388" type="note">[388]</a>! � rzek� Mirski.</p><p>Wtem olbrzymi zegar, umieszczony w ch�rze sali, pocz�� bi� p�noc, a jednocze�nie wstrz�s�y si� mury, zad�wi�cza�y �a�o�nie szyby i huk wystrza�u wiwatowego rozleg� si� na dziedzi�cu.</p><p>Rozmowy umilk�y, nasta�a cisza.</p><p>Nagle u szczytu sto�u pocz�to wo�a�:</p><p>� Ksi�dz biskup Parczewski zemdla�! Wody!</p><p>Uczyni�o si� zamieszanie. Niekt�rzy zerwali si� z siedze�, by si� lepiej przyjrze�, co zasz�o. Biskup nie zemdla�, ale os�ab� bardzo, a� marsza�ek podtrzymywa� go na krze�le za ramiona, podczas gdy pani wojewodzina wende�ska pryska�a mu wod� na twarz.</p><p>W tej chwili drugi wystrza� dzia�owy wstrz�sn�� szybami, za nim trzeci, czwarty�</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> Rzeczpospolita! <emphasis>pereant hostes</emphasis><a l:href="#fn389" type="note">[389]</a> � zakrzykn�� Zag�oba.</p><p>Lecz dalsze wystrza�y zg�uszy�y jego mow�. Szlachta pocz�a je liczy�:</p><p>� Dziesi��, jedena�cie, dwana�cie�</p><p>Szyby za ka�dym razem odpowiada�y j�kiem �a�osnym. P�omienie �wiec chwia�y si� od wstrz��nie�.</p><p>� Trzyna�cie! czterna�cie!� Ksi�dz biskup huku niezwyczajny. Popsu� przez sw�j strach zabaw�, bo i ksi��� si� zatroska�. Patrzcie, mo�ci panowie, jaki od�ty siedzi� Pi�tna�cie, szesna�cie� Hej, wal� jakby w bitwie! Dziewi�tna�cie, dwadzie�cia!</p><p>� Cicho tam! ksi��� chce przem�wi�! � pocz�to wo�a� naraz w r�nych ko�cach sto�u.</p><p>� Ksi��� chce przem�wi�!</p><p>Uciszy�o si� zupe�nie i wszystkich oczy zwr�ci�y si� na Radziwi��a, kt�ry sta�, podobny do olbrzyma, z kielichem w r�ku. Lecz c� za widok uderzy� oczy ucztuj�cych!�</p><p>Twarz ksi�cia by�a w tej chwili po prostu straszna, bo nie blada, ale sina i wykrzywiona jak konwulsj� u�miechem, kt�ry ksi��� usi�owa� na usta przywo�a�. Oddech jego, zwykle kr�tki, sta� si� jeszcze kr�tszy, szeroka pier� wzdyma�a si� pod z�otog�owiem, a oczy nakry� do po�owy powiekami i zgroza jaka� by�a w tej pot�nej twarzy, i lodowato��, jakie bywaj� w krzepn�cych rysach w chwili skonu.</p><p>� Co jest ksi�ciu? Co tu si� dzieje? � szeptano naok� niespokojnie.</p><p>I z�owrogie przeczucie �cisn�o wszystkie serca; trwo�liwe oczekiwanie osiad�o na obliczach.</p><p>On tymczasem m�wi� pocz�� kr�tkim, przerywanym przez astm� g�osem:</p><p>� Mo�ci panowie!� Wielu spomi�dzy was� zdziwi� albo zgo�a przestraszy ten toast� ale� kto mi ufa i wierzy� kto prawdziwie chce dobra ojczyzny� kto wiernym mojego domu przyjacielem�. ten go wzniesie ochotnie� i powt�rzy za mn�:</p><p><emphasis>Vivat Carolus Gustavus rex</emphasis><a l:href="#fn390" type="note">[390]</a>� od dzi� dnia �askawie nam panuj�cy!</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis>! � powt�rzyli dwaj pos�owie Loewenhaupt i Shitte oraz kilkunastu oficer�w cudzoziemskiego autoramentu.</p><p>Lecz w sali zapanowa�o g�uche milczenie. Pu�kownicy i szlachta spogl�dali na siebie przera�onym wzrokiem, jakby pytaj�c si� wzajem, czy ksi��� zmys��w nie utraci�. Kilka g�os�w ozwa�o si� wreszcie w r�nych miejscach sto�u:</p><p>� Czy my dobrze s�yszym? Co to jest?</p><p>Potem zn�w nasta�a cisza.</p><p>Zgroza niewypowiedziana w po��czeniu ze zdumieniem odbi�a si� na twarzach i oczy wszystkich zn�w zwr�ci�y si� na Radziwi��a, a on sta� ci�gle i oddycha� g��boko, rzek�by�: niezmierny jaki� ci�ar zrzuci� z piersi. Barwa wraca�a mu z wolna na twarz; nast�pnie zwr�ci� si� do pana Komorowskiego i rzek�:</p><p>� Czas promulgowa�<a l:href="#fn391" type="note">[391]</a> ugod�, kt�r��my dzi� podpisali, aby ichmo�ciowie wiedzieli, czego si� maj� trzyma�. Czytaj wasza mi�o��!</p><p>Komorowski wsta�, rozwin�� le��cy przed sob� pargamin i pocz�� czyta� straszn� ugod� rozpoczynaj�c� si� od s��w:</p><p>�Nie mog�c lepiej i dogodniej post�pi� w najburzliwszym tera�niejszym rzeczy stanie, po utraceniu wszelkiej nadziei na pomoc najja�niejszego kr�la, my, panowie i stany Wielkiego Ksi�stwa Litewskiego, konieczno�ci� zmuszeni, poddajemy si� pod protekcj� najja�niejszego kr�la szwedzkiego na tych warunkach:</p><p>1) ��cznie wojowa� przeciw wsp�lnym nieprzyjacio�om, wyj�wszy kr�la i Koron� Polsk�.</p><p>2) Wielkie Ksi�stwo Litewskie nie b�dzie do Szwecji wcielone, lecz z ni� takim sposobem po��czone, jak dot�d z Koron� Polsk�, to jest, aby nar�d narodowi, senat senatowi, a rycerstwo rycerstwu we wszystkim by�o r�wne.</p><p>3) Wolno�� g�osu na sejmach nikomu nie ma by� bronion�.</p><p>4) Wolno�� religii ma by� nienaruszona��</p><p>I tak dalej czyta� pan Komorowski w�r�d ciszy i zgrozy, a� gdy doszed� do ust�pu: ��Akt �w stwierdzamy podpisami naszymi za nas i potomk�w naszych, przyrzekamy i warujemy� � szmer uczyni� si� w sali, jakby pierwsze tchnienie burzy wstrz�sn�o borem. Lecz nim burza wybuch�a, siwy jak go��b pu�kownik Stankiewicz zabra� g�os i pocz�� b�aga�:</p><p>� Mo�ci ksi���! Uszom w�asnym wierzy� nie chcemy! Na rany Chrystusa! tak�e to ma p�j�� wniwecz dzie�o W�adys�awowe i Zygmunta Augusta? Zali mo�na, zali godzi si� braci odst�powa�, ojczyzny odst�powa� i z nieprzyjacielem uni� zawiera�? Mo�ci ksi���, wspomnij na imi�, kt�re nosisz, na zas�ugi, kt�re ojczy�nie odda�e�, na s�aw� niepokalan� dot�d rodu twego i zedrzyj, i podepcz ten dokument haniebny! Wiem, �e nie w swoim imieniu tylko prosz�, ale w imieniu wszystkich tu obecnych wojskowych i szlachty. To� i nam prawo s�u�y o losie naszym stanowi�. Mo�ci ksi���! nie czy� tego, czas jeszcze!� Zmi�uj si� nad sob�, zmi�uj si� nad nami, zmi�uj si� nad Rzecz�pospolit�!</p><p>� Nie czy� tego! Zmi�uj si�, zmi�uj! � ozwa�y si� setne g�osy.</p><p>I wszyscy pu�kownicy zerwali si� z miejsc swoich, i szli ku niemu, a s�dziwy Stankiewicz kl�kn�� na �rodku sali, mi�dzy dwoma ramionami sto�u, i coraz pot�niej brzmia�o naoko�o:</p><p>� Nie czy� tego! Zmi�uj si� nad nami!</p><p>Radziwi�� podni�s� swoj� pot�n� g�ow� i b�yskawice gniewu pocz�y przelatywa� mu po czole; nagle wybuchn��:</p><p>� Waszmo�ciom �e to przystoi pierwszym dawa� przyk�ad niekarno�ci? Wojskowym �e to przystoi wodza, hetmana odst�powa� i protestacj� zanosi�? Wy to chcecie by� moim sumieniem? Wy chcecie uczy� mnie, jak dla dobra ojczyzny post�pi� nale�y? Nie sejmik to i nie na wota was tu wezwano, a przed Bogiem ja bior� odpowiedzialno��!</p><p>I d�oni� uderzy� si� w pier� szerok� pogl�daj�c iskrz�cym wzrokiem na �o�nierzy, a po chwili zakrzykn��:</p><p>� Kto nie ze mn�, ten przeciw mnie! Zna�em was, wiedzia�em, co b�dzie!� A wy wiedzcie, �e miecz wisi nad waszymi g�owami!�</p><p>� Mo�ci ksi���! hetmanie nasz! � b�aga� stary Stankiewicz � zmi�uj si� nad sob� i nad nami!</p><p>Lecz dalsze jego s�owa przerwa� Stanis�aw Skrzetuski, kt�ry, porwawszy si� obu r�koma za w�osy, pocz�� wo�a� rozpaczliwym g�osem:</p><p>� Nie b�agajcie go, to na nic! On tego smoka od dawna w sercu hodowa�!� Biada ci, Rzeczpospolito! Biada nam wszystkim!</p><p>� Dw�ch dygnitarzy na dw�ch kra�cach Rzeczypospolitej zaprzedaje ojczyzn�! � ozwa� si� Jan. � Przekle�stwo temu domowi, ha�ba i gniew bo�y!</p><p>S�ysz�c to pan Zag�oba otrz�sn�� si� ze zdumienia i wybuchn��:</p><p>� Pytajcie si� go, jakie korupcje wzi�� od Szweda? Ile mu wyliczono? Co mu jeszcze obiecano? Mo�ci panowie, oto Judasz Iskariota! Bodaje� kona� w rozpaczy! bodaj r�d tw�j wygas�! bodaj diabe� dusz� z ciebie wywl�k�� zdrajco! zdrajco! po trzykro� zdrajco!</p><p>Wtem Stankiewicz w uniesieniu rozpaczy wyci�gn�� pu�kownikowsk� bu�aw� zza pasa i cisn�� j� z trzaskiem do n�g ksi�cia. Drugi cisn�� Mirski, trzeci J�zefowicz, czwarty Hoszczyc, pi�ty, blady jak trup pan Wo�odyjowski, sz�sty Oskierko � i toczy�y si� po pod�odze bu�awy, a jednocze�nie w tej lwiej jaskini, lwu do oczu, coraz wi�cej ust powtarza�o straszliwy wyraz:</p><p>� Zdrajca!� zdrajca!�</p><p>Wszystka krew nap�yn�a do g�owy dumnemu magnatowi; zsinia�, rzek�by�: za chwil� zwali si� trupem pod st�.</p><p>� Ganchof i Kmicic do mnie!� � rykn�� straszliwym g�osem.</p><p>W tej chwili czworo podwoi wiod�cych do sali rozwar�o si� naraz z �oskotem i oddzia�y szkockiej piechoty wkroczy�y gro�ne, milcz�ce, z muszkietami w r�ku. Od g��wnych drzwi wi�d� je Ganchof.</p><p>� St�j! � krzykn�� ksi���.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do pu�kownik�w:</p><p>� Kto za mn�, niech przejdzie na praw� stron� sali!</p><p>� Ja �o�nierz, hetmanowi s�u��!� B�g niech mnie s�dzi!� � rzek� Char�amp przechodz�c na praw� stron�.</p><p>� I ja! � doda� Mieleszko. � Nie m�j b�dzie grzech!</p><p>� Protestowa�em jako obywatel, jako �o�nierz s�ucha� musz� � doda� trzeci, Niewiarowski, kt�ry chocia� poprzednio bu�aw� rzuci�, teraz widocznie ul�k� si� Radziwi��a.</p><p>Za nimi przesz�o kilku innych i spora wi�zka szlachty; lecz Mirski, najwy�szy godno�ci�, i Stankiewicz, najstarszy wiekiem, i Hoszczyc, i Wo�odyjowski, i Oskierko pozostali na miejscu, a z nimi dw�ch Skrzetuskich, pan Zag�oba i ogromna wi�kszo�� tak towarzysz�w rozmaitych powa�nych i lekkich chor�gwi, jak i szlachty.</p><p>Szkocka piechota otoczy�a ich murem.</p><p>Kmicic od pierwszej chwili, w kt�rej ksi��� wzni�s� toast na cze�� Karola Gustawa<a l:href="#fn392" type="note">[392]</a>, zerwa� si� wraz ze wszystkimi z miejsca, oczy postawi� w s�up i sta� jak skamienia�y, powtarzaj�c zblad�ymi wargami:</p><p>� Bo�e!� Bo�e!� Bo�e!� com ja uczyni�?�</p><p>Wtem g�os cichy, ale dla jego ucha wyra�ny, zaszepta� blisko:</p><p>� Panie Andrzeju!�</p><p>On chwyci� si� nagle r�koma za w�osy:</p><p>� Przekl�tym na wieki!� Bogdaj mnie ziemia po�ar�a!�</p><p>Na twarz Billewicz�wny wyst�pi�y p�omienie, a oczy jak gwiazdy jasne utkwi�a w Kmicicu:</p><p>� Ha�ba tym, kt�rzy przy hetmanie staj�!� Wybieraj!� Bo�e wszechmog�cy!� Co wa�pan czynisz?!� Wybieraj!�</p><p>� Jezu! Jezu! � zakrzykn�� Kmicic.</p><p>Tymczasem sala rozleg�a si� okrzykami, inni w�a�nie rzucali bu�awy pod nogi ksi�cia, ale Kmicic nie przy��czy� si� do nich; nie ruszy� si� i w�wczas, gdy ksi��� zakrzykn��: �Ganchof i Kmicic do mnie!� � ani gdy piechota szkocka wesz�a ju� do sali � i sta� targany bole�ci� i rozpacz�, z ob��kanym wzrokiem, z zsinia�ymi usty.</p><p>Nagle zwr�ci� si� do Billewicz�wny i wyci�gn�� do niej r�ce:</p><p>� Ole�ka!� Ole�ka!� � powt�rzy� z j�kiem �a�osnym, jak dziecko, kt�re krzywda spotyka.</p><p>Lecz ona cofn�a si� ze wstr�tem w twarzy i zgroz�.</p><p>� Precz� zdrajco! � odpowiedzia�a dobitnie.</p><p>W tej chwili Ganchof skomenderowa�� �Naprz�d!� � i oddzia� Szkot�w otaczaj�cy wi�ni�w ruszy� ku drzwiom.</p><p>Kmicic pocz�� i�� za nimi jak nieprzytomny, nie wiedz�c, dok�d i po co idzie.</p><p>Uczta by�a sko�czona�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XIV</p></title><p>Tej samej jeszcze nocy ksi��� d�ugo naradza� si� z panem Korfem, wojewod� wende�skim, i z pos�ami szwedzkimi. Rezultat og�oszenia umowy zawi�d� jego oczekiwania i ods�oni� mu gro�n� przysz�o��. Umy�lnie chcia� ksi���, by promulgacja<a l:href="#fn393" type="note">[393]</a> nast�pi�a w czasie uczty, gdy umys�y s� podniecone, ochocze i do wszelkiej zgody sk�onne. Spodziewa� si� w ka�dym razie oporu, ale liczy� i na stronnik�w, tymczasem energia protestu przesz�a jego oczekiwania. Pr�cz kilkudziesi�ciu szlachty kalwin�w i gar�ci oficer�w obcego pochodzenia, kt�rzy, jako cudzoziemcy, nie mogli mie� w tej sprawie g�osu � wszyscy o�wiadczyli si� przeciw uk�adowi z Karolem Gustawem<a l:href="#fn394" type="note">[394]</a>, a raczej z feldmarsza�kiem jego i szwagrem, Pontusem de la Gardie, zawartemu.</p><p>Ksi��� kaza� wprawdzie aresztowa� oporn� starszyzn� wojskow�, ale c� z tego? Co na to rzekn� chor�gwie komputowe?� Czy si� o swoich pu�kownik�w nie upomn�? Czy si� nie zbuntuj� i nie b�d� chcia�y si�� ich odbi�?</p><p>A w takim razie c� zostanie dumnemu ksi�ciu pr�cz kilku regiment�w drago�skich i cudzoziemskiej piechoty?</p><p>Potem� pozostaje jeszcze ca�y kraj, wszystka zbrojna szlachta � i Sapieha, wojewoda witebski, gro�ny przeciwnik radziwi��owskiego domu, got�w na wojn� z ca�ym �wiatem w imi� ca�o�ci Rzeczypospolitej. Owi pu�kownicy, kt�rym nie mo�na przecie szyi poucina�, owe chor�gwie polskie, p�jd� do niego i Sapieha stanie na czele wszystkich si� kraju, a ksi��� Radziwi�� ujrzy si� bez wojska, bez stronnik�w, bez znaczenia� C� w�wczas si� stanie?�</p><p>By�y to pytania straszne, bo i po�o�enie by�o straszne. Ksi��� rozumia� dobrze, �e w�wczas i umowa, nad kt�r� w skryto�ci tyle pracowa�, si�� rzeczy straci wszelkie znaczenie, a w�wczas i Szwedzi lekcewa�y� go b�d� albo nawet m�ci� si� za doznany zaw�d. Wszak�e odda� im swe Bir�e<a l:href="#fn395" type="note">[395]</a> w zak�ad wierno�ci, ale przez to tym wi�cej si� os�abi�.</p><p>Karol Gustaw got�w by� sypa� obu r�koma nagrody i zaszczyty dla pot�nego Radziwi��a � s�abym i opuszczonym od wszystkich wzgardzi. A je�li odmienna szcz�cia kolej ze�le zwyci�stwo Janowi Kazimierzowi, w�wczas ostatnia zguba nastanie dla tego pana, kt�ry dzi� jeszcze rano nie mia� r�wnego sobie w ca�ej Rzeczypospolitej.</p><p>Po odje�dzie pos��w i wojewody wende�skiego ksi��� chwyci� brzemienne troskami czo�o w obie d�onie i pocz�� chodzi� szybkimi krokami po komnacie� Z zewn�trz dochodzi�y g�osy wartownik�w szkockich i turkot odje�d�aj�cych kolasek szlacheckich. Odje�d�a�y tak szybko jako� i pospiesznie, jakby zaraza pad�a na wspania�y kiejda�ski zamek. Straszliwy niepok�j targa� dusz� Radziwi��a.</p><p>Zdawa�o mu si� chwilami, �e pr�cz niego jest jeszcze kto� i chodzi za nim, i szepce mu do ucha: �Opuszczenie, ub�stwo, a do tego ha�ba�� Wszak�e on, wojewoda wile�ski i hetman wielki, ju� by� zdeptany i upokorzony! Kto by przypuszcza� wczoraj, �e w ca�ej Koronie i Litwie, ba! w ca�ym �wiecie, znajdzie si� cz�owiek, kt�ry by �mia� zakrzykn�� mu do oczu: �Zdrajca!� A przecie on tego wys�ucha� i �yw dot�d, i ci, kt�rzy �w wyraz wym�wili, �ywi tak�e. Mo�e, gdyby wszed� do owej sali, w kt�rej odbywa�a si� uczta, us�ysza�by jeszcze, jak echo w�r�d gzyms�w i pod sklepieniami powtarza: �Zdrajca! zdrajca!�</p><p>I gniew szalony, w�ciek�y chwyta� chwilami za pier� oligarchy. Nozdrza jego rozdyma�y si�, oczy ciska�y b�yskawice, �y�y wyst�powa�y na czole. Kto tu �mie stawia� op�r jego woli?� Rozszala�a my�l stawia�a mu przed oczy obraz kar i m�k dla buntownik�w, kt�rzy o�mielili si� nie i�� jak pies za jego nogami. I widzia� krew ich �ciekaj�c� z katowskich topor�w, s�ysza� chrupot ko�ci, �amanych ko�em, i k�pa� si�, i lubowa�, i nasyca� krwawymi widziad�ami.</p><p>Lecz gdy trze�wiejsza rozwaga przypomnia�a mu, �e za tymi buntownikami stoi wojsko, �e nie mo�na bezkarnie �b�w im poskr�ca�, w�wczas niepok�j niezno�ny, piekielny wraca� i nape�nia� jego dusz�, a kto� zn�w poczyna� szepta� mu do ucha:</p><p>�Opuszczenie, ub�stwo, s�d i ha�ba��</p><p>Jak�e to? Wi�c Radziwi��owi nawet nie wolno stanowi� o losie kraju? Utrzyma� go przy Janie Kazimierzu lub da� Karolowi Gustawowi? Da�, przekaza�, darowa�, komu zechce?</p><p>Magnat spojrza� ze zdumieniem przed siebie.</p><p>Wi�c c� s� Radziwi��owie? Wi�c czym�e byli wczoraj? Co m�wiono powszechnie na Litwie?� Zali to wszystko by�o z�udzeniem? Zali przy hetmanie wielkim nie stanie ksi��� Bogus�aw ze swoimi pu�kami, za nim wuj elektor brandenburski, a za wszystkimi trzema Karol Gustaw, kr�l szwedzki, z ca�� zwyci�sk� pot�g�, przed kt�r� niedawno jeszcze dr�a�y Niemcy jak d�ugie i szerokie? To� i ta Rzeczpospolita Polska wyci�ga ku nowemu panu r�ce, i ona poddaje si� na sam� wie�� o zbli�aniu si� p�nocnego lwa. Kt� stawi op�r tej sile niepohamowanej?</p><p>Z jednej strony kr�l szwedzki, elektor brandenburski, Radziwi��owie, w potrzebie i Chmielnicki z ca�� pot�g�, i hospodar wo�oski, i Rakoczy siedmiogrodzki, p� niemal Europy! � z drugiej pan wojewoda witebski z panem Mirskim, z panem Stankiewiczem, z ow� tr�jk� szlachty przyby�ej spod �ukowa i z kilku zbuntowanymi chor�gwiami!� Co to jest? � �arty? krotofila<a l:href="#fn396" type="note">[396]</a>?�</p><p>Tu nagle ksi��� zacz�� si� �mia� g�o�no:</p><p>� Przez Lucypera i ca�y sejm piekielny, chybam oszala�!� Niech i wszyscy p�jd� do wojewody witebskiego!</p><p>Po chwili jednak twarz jego zas�pi�a si� znowu:</p><p>� Ci pot�ni tylko pot�nych do sp�ki przypuszcz�. Radziwi�� rzucaj�cy Litw� pod szwedzkie nogi b�dzie po��dany� Radziwi�� wzywaj�cy pomocy przeciw Litwie b�dzie lekcewa�ony.</p><p>Co czyni�?</p><p>Oficerowie cudzoziemscy wytrwaj� przy nim, ale si�y ich niedostateczne, i je�li polskie chor�gwie przejd� do wojewody witebskiego, wtedy on b�dzie mia� losy kraju w r�ku. Zreszt� ka�dy z tych oficer�w spe�ni wprawdzie rozkazy, ale nie po�lubi sprawy radziwi��owskiej ca�� dusz�, nie odda si� jej z zapa�em, nie tylko jako �o�nierz, lecz jako stronnik.</p><p>Tu koniecznie trzeba mie� nie cudzoziemc�w, ale ludzi swoich, kt�rzy by mogli poci�gn�� innych nazwiskiem, m�stwem, s�aw�, zuchwa�ym przyk�adem, gotowo�ci� na wszystko� Trzeba mie� w kraju stronnik�w, cho�by dla pozoru.</p><p>Kt� za� z tych swoich opowiedzia� si� przy ksi�ciu? Char�amp, stary, zu�yty �o�nierz, dobry do s�u�by i do niczego wi�cej; Niewiarowski, nie lubiany w wojsku i bez wp�ywu; za nimi kilku innych mniejszego jeszcze znaczenia. Nikt z innych, nikt z takich, za kt�rym by posz�o wojsko, nikt z takich, kt�ry by m�g� by� propagatorem sprawy.</p><p>Pozostawa� Kmicic, m�ody, przedsi�bierczy, zuchwa�y, okryty wielk� s�aw� rycersk�, nosz�cy znamienite nazwisko, stoj�cy na czele pot�nej chor�gwi, cz�ci� w�asnym kosztem wystawionej, cz�owiek jakby stworzony na wodza wszystkich zuchwa�ych i niespokojnych duch�w na Litwie, a przy tym pe�en zapa�u. Gdyby on chwyci� si� sprawy radziwi��owskiej, to chwyci�by si� jej z wiar�, jak� daje m�odo��, szed�by za swym hetmanem na �lepo i aposto�owa�by w jego imieniu, a taki aposto� znaczy wi�cej ni� ca�e pu�ki, ni� ca�e regimenty cudzoziemc�w. Sw� wiar� potrafi�by wla� w serca m�odego rycerstwa, poci�gn�� je za sob� i wype�ni� lud�mi radziwi��owski ob�z.</p><p>Lecz i on zawaha� si� widocznie. Nie rzuci� wprawdzie swej bu�awy pod nogi hetmana, ale nie stan�� przy nim w pierwszej chwili.</p><p>�Na nikogo nie mo�na liczy�, nikogo nie mo�na by� pewnym � pomy�la� pos�pnie ksi���. � Wszyscy oni przejd� do wojewody witebskiego i nikt nie zechce si� ze mn� podzieli慔</p><p>� Ha�b�! � poszepn�o sumienie.</p><p>� Litw�! � odpowiedzia�a z drugiej strony pycha.</p><p>W komnacie pociemnia�o, bo na knotach �wiec osiad�y grzyby, jeno przez okna wp�ywa�o srebrne �wiat�o ksi�yca. Radziwi�� wpatrzy� si� w te blaski i zamy�li� si� g��boko.</p><p>Z wolna pocz�o si� co� m�ci� w tych blaskach, wstawa�y jakie� postacie i coraz ich by�o wi�cej, a� w ko�cu ujrza� ksi��� jakoby wojska id�ce ku sobie z g�rnych szlak�w szerok� ksi�ycow� drog�. Id� pu�ki pancerne, husarskie i lekkie petyhorskie, las chor�gwi p�ynie nad nimi, a na czele jedzie jaki� cz�owiek bez he�mu na g�owie, widocznie triumfator wracaj�cy po wojnie zwyci�skiej. Cisza naoko�o, a ksi��� s�yszy wyra�nie g�os wojska i ludu: �<emphasis>Vivat defensor patriae! vivat defensor patriae<a l:href="#fn397" type="note">[397]</a></emphasis>!� Wojska zbli�aj� si� coraz wi�cej; ju� twarz wodza mo�na rozpozna�. Bu�aw� trzyma w r�ku; z liczby bu�czuk�w mo�na pozna�, �e to hetman wielki.</p><p>� W imi� Ojca i Syna! � wo�a ksi��� � to Sapieha, to wojewoda witebski! A gdzie ja jestem? � i co mnie przeznaczono?</p><p>� Ha�b�! � szepce sumienie.</p><p>� Litw�! � odpowiada pycha.</p><p>Ksi��� zaklasn�� w d�onie; czuwaj�cy w przyleg�ej komnacie Harasimowicz ukaza� si� natychmiast we drzwiach i zgi�� si� we dwoje.</p><p>� �wiat�a! � rzek� ksi���.</p><p>Harasimowicz poobja�nia� knoty od �wiec, po czym wyszed� i po chwili wr�ci� ze �wiecznikiem w r�ku.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! � rzek� � czas na spoczynek, ju� drugie kury pia�y!</p><p>� Nie chc�! � rzek� ksi���. � Zdrzemn��em si� i zmora mnie dusi�a. Co tam nowego?</p><p>� Jaki� szlachcic przywi�z� list z Nie�wie�a od ksi�cia krajczego, ale nie �mia�em wchodzi� nie przyzwany.</p><p>� Dawaj co pr�dzej list!</p><p>Harasimowicz poda� zapiecz�towane pismo, ksi��� otworzy� i pocz�� czyta�, co nast�puje:</p><p>�Niech Wasz� Ksi���c� Mo�� B�g broni i powstrzyma od takowych zamys��w, kt�re wieczn� ha�b� i zniszczenie domowi naszemu przynie�� mog�. Za sam takowy zamiar nie o panowaniu, ale o w�osiennicy<a l:href="#fn398" type="note">[398]</a> my�le�. Mnie te� wielko�� naszego domu na sercu le�y, a najlepszy dow�d w staraniach, jakie w Wiedniu czyni�em, aby�my <emphasis>suffragia</emphasis><a l:href="#fn399" type="note">[399]</a> w sejmach Rzeszy mie� mogli. Ale ojczyzny ani pana swojego za �adne nagrody i pot�g� ziemsk� nie zdradz�, abym za� po takiej siejbie �niwa ha�by za �ycia i pot�pienia po �mierci nie zebra�. Wejrzyj Wasza Ks. Mo�� na zas�ugi przodk�w i na s�aw� niepokalan� i opami�taj si�, na mi�osierdzie boskie, p�ki czas po temu s�u�y. Nieprzyjaciel oblega mnie w Nie�wie�u i nie wiem, zali to pismo dojdzie r�k Waszej Ks. Mo�ci; ale chocia� ka�da chwila zgub� mi grozi, nie o ocalenie Boga prosz�, jeno aby Wasz� Ks. Mo�� od tych zamys��w powstrzyma� i na drog� cnoty naprowadzi�. Cho�by si� ju� co z�ego uczyni�o, jeszcze <emphasis>recedere</emphasis><a l:href="#fn400" type="note">[400]</a> wolno i pr�dk� popraw� zg�adzi� grzechy potrzeba. A ode mnie nie spodziewajcie si� pomocy, bo to z g�ry o�wiadczam, �e bez wzgl�du na zwi�zek krwi ja si�y swoje z panem podskarbim i z wojewod� witebskim po��cz� i or� m�j sto razy pr�dzej przeciw Waszej Ks. Mo�ci zwr�c�, zanimbym do tej haniebnej zdrady mia� dobrowolnie przy�o�y� r�ki. Bogu Wasz� Ksi���c� Mo�� polecam.</p><p>Micha� Kazimierz Radziwi��<a l:href="#fn401" type="note">[401]</a>, Ksi��� na Nie�wie�u i O�yce, Krajczy W. Ks. Litewskiego.�</p><p>Hetman sko�czywszy list opu�ci� go na kolana i pocz�� kiwa� g�ow� z bolesnym na twarzy u�miechem.</p><p>� I ten mnie opuszcza, w�asna krew mnie si� wypiera za to, �em chcia� dom nasz nie znanym dot�d blaskiem przyozdobi�!� Ha! trudno! Pozostaje Bogus�aw, i ten mnie nie opu�ci� Z nami elektor i Carolus Gustavus, a kto nie chce sia�, ten i zbiera� nie b�dzie�</p><p>� Ha�by! � szepn�o sumienie.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� raczy da� odpowied�? � pyta� Harasimowicz.</p><p>� Nie b�dzie odpowiedzi.</p><p>� Mog� odej�� i pokojowych przys�a�?</p><p>� Czekaj� Czy warty pilno rozstawione?</p><p>� Tak jest.</p><p>� Ordynanse<a l:href="#fn402" type="note">[402]</a> do chor�gwi rozes�ane?</p><p>� Tak jest.</p><p>� Co robi Kmicic?</p><p>� �bem o �cian� bi� i krzycza� o pot�pieniu. Wi� si� jak piskorz. Chcia� ucieka� za Billewiczami, warty go nie pu�ci�y. Porwa� si� do szabli, musiano go zwi�za�. Teraz le�y spokojnie.</p><p>� Miecznik rosie�ski wyjecha�?</p><p>� Nie by�o rozkazu, �eby go wstrzyma�.</p><p>� Zapomnia�em! � rzek� ksi���. � Otw�rz okna, bo duszno i astma mnie dusi. Char�ampowi powiedz, �eby do Upity<a l:href="#fn403" type="note">[403]</a> po chor�giew rusza� i zaraz j� tu sprowadzi�. Pieni�dzy mu da�, niech pierwsz� �wier� ludziom zap�aci i podochoci� im pozwoli� Powiedz mu, �e Dydkiemie w do�ywocie po Wo�odyjowskim we�mie. Astma mnie dusi� Czekaj!</p><p>� Wedle rozkazu waszej ksi���cej mo�ci.</p><p>� Co robi Kmicic?</p><p>� Jako rzek�em waszej ksi���cej mo�ci, le�y spokojnie.</p><p>� Prawda! m�wi�e�� Ka� go tu przys�a�. Potrzebuj� z nim m�wi�. Wi�zy ka� mu zdj��.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��, to cz�owiek szalony�</p><p>� Nie b�j si�, ruszaj!</p><p>Harasimowicz wyszed�; ksi��� za� wyj�� z weneckiego biurka pude�ko z pistoletami, otworzy� je i po�o�y� sobie pod r�k�, na stole, przy kt�rym usiad�.</p><p>Po kwadransie czasu wszed� Kmicic wprowadzony przez czterech trabant�w<a l:href="#fn404" type="note">[404]</a> szkockich. Ksi��� kaza� odej�� �o�nierzom. Zostali sam na sam.</p><p>Zdawa�o si�, �e nie ma ani jednej kropli krwi w twarzy junaka, tak by�a blada; oczy tylko �wieci�y mu gor�czkowo, ale zreszt� by� spokojny, zrezygnowany, lubo zdawa� si� by� pogr��ony w bezgranicznej rozpaczy.</p><p>Przez chwil� milczeli obaj. Przem�wi� pierwszy ksi���:</p><p>� Przysi�g�e� na krucyfiksie, �e nie opu�cisz mnie!</p><p>� Pot�piony b�d�, gdy tej przysi�gi nie dotrzymam; pot�piony b�d�, gdy jej dotrzymam! � rzek� Kmicic. � Wszystko mi jedno!</p><p>� Cho�bym ci� do z�ego prowadzi�, nie ty b�dziesz odpowiada�.</p><p>� Przed miesi�cem grozi�y mi s�dy i kary za zab�jstwa� dzi� wydaje mi si�, �em wonczas by� niewinny jak dziecko!</p><p>� Nim wyjdziesz z tej komnaty, b�dziesz si� czu� rozgrzeszony ze wszystkich swych win dawniejszych � rzek� ksi���.</p><p>Nagle zmieniwszy ton spyta� z pewn� poufa�� dobroduszno�ci�:</p><p>� Co te� s�dzisz, co ja powinienem by� uczyni� wobec dw�ch nieprzyjaci�, stokro� pot�niejszych, przeciwko kt�rym obroni� tego kraju nie mog�em?</p><p>� Zgin��! � odpowiedzia� szorstko Kmicic.</p><p>� Zazdro�ci� wam, �o�nierzom, kt�rym wolno tak �atwo zrzuci� gniot�ce brzemi�. Zgin��! Kto �mierci w oczy patrzy� i nie boi si� jej, temu nic prostszego w �wiecie. Was g�owa nie boli o to i �adnemu na my�l nie przyjdzie, �e gdybym ja teraz wojn� zaciek�� roznieci� i, nie zawar�szy uk�adu, zgin��, tedyby kamie� na kamieniu z tego kraju nie pozosta�. Nie daj B�g, aby si� to sta�o, bo i w niebie nie znalaz�aby dusza moja spoczynku. <emphasis>O, ter�ue quater�ue beati</emphasis><a l:href="#fn405" type="note">[405]</a>, kt�rzy mo�ecie zgin��!� Zali to my�lisz, �e i mnie �ywot ju� nie ci�y, �em nieg�odny wiekuistego snu i odpocznienia? Ale trzeba kielich ��ci i goryczy wychyli� do dna. Trzeba ratowa� ten nieszcz�liwy kraj i dla jego ratunku pod nowym ugi�� si� ci�arem. Niech zazdro�ni pos�dzaj� mnie o pych�, niech m�wi�, �e ojczyzn� zdradzam dlatego, aby siebie wynie�� � B�g mnie widzi, B�g s�dzi, czy pragn� tego wyniesienia i czybym si� nie zrzek�, gdyby inaczej by� mog�o� Znajd�cie� wy, kt�rzy mnie odst�pujecie, �rodek ratunku; wska�cie drog� wy, kt�rzy�cie mnie zdrajc� mianowali, a dzi� jeszcze podr� ten dokument i wszystkie chor�gwie ze snu rozbudz�, aby na nieprzyjaciela ruszy�.</p><p>Kmicic milcza�.</p><p>� No! czemu milczysz? � zawo�a� podniesionym g�osem Radziwi�� � czyni� ci� na moim miejscu hetmanem wielkim i wojewod� wile�skim, a ty nie gi�, bo to nie sztuka, ale ratuj kraj: bro� wojew�dztw zaj�tych, pom�cij popio�y Wilna, bro� �mudzi przeciw szwedzkiemu naj�ciu, ba! bro� ca�ej Rzeczypospolitej, wy�e�<a l:href="#fn406" type="note">[406]</a> z granic wszystkich nieprzyjaci�!� Porwij si� samotrze�<a l:href="#fn407" type="note">[407]</a> na tysi�ce i nie gi�!� i nie gi�, bo ci nie wolno, ale ratuj kraj!�</p><p>� Nie jestem hetmanem i wojewod� wile�skim � odpar� Kmicic � i co do mnie nie nale�y, to nie moja g�owa� Ale je�li chodzi o to, by si� porwa� samotrze� na tysi�ce, to si� porw�!</p><p>� S�uchaj tedy, �o�nierzu: skoro nie twoja g�owa ma ratowa� kraj, to zostaw to mojej i ufaj!</p><p>� Nie mog�! � rzek� ze �ci�ni�tymi z�bami Kmicic.</p><p>Radziwi�� potrz�sn�� g�ow�:</p><p>� Nie liczy�em na tamtych, spodziewa�em si� tego, co si� sta�o, alem si� na tobie zawi�d�. Nie przerywaj i s�uchaj� Postawi�em ci� na nogi, uwolni�em od s�du i od kary, przygarn��em do serca jak syna. Czy wiesz dlaczego? Bom my�la�, �e masz dusz� �mia��, do wielkich przedsi�wzi�� gotow�. Potrzebowa�em takich ludzi, tego nie ukrywam. Nie by�o ko�o mnie nikogo, kto by �mia� w s�o�ce spojrze� nieul�k�ym okiem� Byli ludzie ma�ego ducha i ma�ej fantazji. Takim nie ukazuj nigdy innej drogi, jak ta, po kt�rej oni sami i ich ojcowie chodzi� zwykli, bo ci� zakracz�, �e ich na manowce prowadzisz. A przecie gdzie, je�eli nie do przepa�ci, doszli�my wszyscy owymi starymi drogami? Co si� dzieje z t� Rzecz�pospolit�, kt�ra niegdy� �wiatu przegra�a� mog�a?</p><p>Tu ksi��� g�ow� wzi�� w r�ce i powt�rzy� po trzykro�:</p><p>� Bo�e! Bo�e! Bo�e!�</p><p>Po chwili tak m�wi� dalej:</p><p>� Nadesz�y czasy gniewu bo�ego, czasy takich kl�sk i takiego upadku, �e zwyk�ymi sposoby<a l:href="#fn408" type="note">[408]</a> ju� nam si� nie podnie�� z tej choroby, a gdy ja chc� u�y� nowych, jedynie <emphasis>salutem</emphasis><a l:href="#fn409" type="note">[409]</a> przynie�� mog�cych, tedy mnie opuszczaj� nawet ci, na kt�rych gotowo�� liczy�em, kt�rzy powinni mi byli ufa�, kt�rzy mi ufno�� na krucyfiksie zaprzysi�gli� Przez krew i rany Chrystusa! Zali ty my�lisz, �e ja na wieki podda�em si� pod protekcj� Karola Gustawa, �e ja ten kraj naprawd� my�l� ze Szwecj� po��czy�, �e ten uk�ad, za kt�ry zdrajc� mnie okrzykni�to, d�u�ej jak rok trwa� b�dzie?� Czeg� to spogl�dasz zdumionymi oczyma?� Wi�cej si� jeszcze zdumiejesz, gdy wszystkiego wys�uchasz� Wi�cej si� przerazisz, bo tu stanie si� co� takiego, czego nikt si� nie domy�la, nikt nie przypuszcza, czego umys� zwyczajnego cz�eka obj�� nie zdo�a. Ale m�wi� ci, nie dr�yj, bo w tym zbawienie tego kraju, nie cofaj si�, bo gdy nikogo nie znajd� do pomocy, tedy mo�e zgin�, ale ze mn� zginie Rzeczpospolita i wy wszyscy � na wieki! Ja jeden uratowa� j� mog�, ale na to musz� zgnie�� i zdepta� wszystkie przeszkody. Biada temu, kto mi si� oprze, bo sam B�g go przeze mnie zetrze, czy to b�dzie pan wojewoda witebski, czy pa� podskarbi Gosiewski, czy wojsko, czy szlachta oporna. Chc� ratowa� ojczyzn�, i wszystkie drogi, wszystkie sposoby do tego mi dobre� Rzym w chwilach kl�ski mianowa� dyktator�w � takiej, ba! wi�kszej, trwalszej w�adzy mi potrzeba� Nie pycha mnie do niej ci�gnie � kto si� czuje na si�ach, niech j� za mnie bierze! Ale gdy nie ma nikogo, ja j� wezm�, chyba mi te mury pierwej upadn� na g�ow�!�</p><p>To rzek�szy, ksi��� wyci�gn�� obie r�ce do g�ry, jakby naprawd� chcia� podeprze� wal�ce si� sklepienia, i by�o w nim co� tak olbrzymiego, �e Kmicic otworzy� szeroko oczy i patrzy� na�, i jakby nigdy dot�d nie widzia� � a na koniec spyta� zmienionym g�osem:</p><p>� Dok�d wasza ksi���ca mo�� d��ysz?� Czego chesz?�</p><p>� Chc� korony! � zakrzykn�� Radziwi��.</p><p>� Jezus Maria!�</p><p>Nasta�a chwila g�uchej ciszy � jeno puszczyk na wie�y zamkowej pocz�� si� �mia� przera�liwie.</p><p>� S�uchaj � rzek� ksi��� � czas powiedzie� ci wszystko� Rzeczpospolita ginie� i zgin�� musi. Nie masz dla niej na ziemi ratunku. Chodzi o to, by naprz�d ten kraj, t� nasz� ojczyzn� bli�sz�, ocali� z rozbicia� a potem� potem wszystko odrodzi� z popio��w, jako si� feniks odradza� Ja to uczyni� i t� koron�, kt�rej chc�, w�o�� jako ci�ar na g�ow�, by z onej wielkiej mogi�y �ywot nowy wyprowadzi� Nie dr�yj! ziemia si� nie rozpada, wszystko stoi na dawnym miejscu, jeno czasy nowe przychodz�� Odda�em ten kraj Szwedom, aby ich or�em drugiego nieprzyjaciela<a l:href="#fn410" type="note">[410]</a> pohamowa�, wy�en�� go z granic, odzyska�, co stracone, i w jego w�asnej stolicy mieczem traktat wymusi� S�yszysz ty mnie? Ale w onej skalistej, g�odnej Szwecji nie masz do�� ludzi, do�� si�, do�� szabel, aby t� niezmiern� Rzeczpospolit� zagarn��. Mog� zwyci�y� raz i drugi nasze wojsko; utrzyma� nas w pos�usze�stwie nie zdo�aj�� Gdyby ka�dym dziesi�ciu ludziom tutejszym doda� za stra�nika jednego Szweda, jeszcze by dla wielu dziesi�tk�w stra�nik�w nie sta�o� I Karol Gustaw wie o tym dobrze, i nie chce, i nie mo�e zagarn�� ca�ej Rzeczypospolitej� Zajmie Prusy Kr�lewskie, cz�� Wielkopolski co najwi�cej � i tym si� b�dzie kontentowa�<a l:href="#fn411" type="note">[411]</a>. Ale aby owymi nabytkami m�g� na przysz�e czasy bezpiecznie w�adn��, musi sojusz Korony z nami rozerwa�, bo inaczej nie osiedzia�by si� w tamtych prowincjach. C� si� wi�c stanie z tym krajem? Komu go oddadz�? Oto, je�li ja odrzuc� t� koron�, kt�r� mi B�g i fortuna na g�ow� k�ad�, tedy oddadz� go temu, kto go w tej chwili istotnie opanowa�� Lecz Karol Gustaw nierad tego czyni�, by s�siedzkiej pot�gi zbytnio nie utuczy� i gro�nego sobie nieprzyjaciela nie stworzy�. Chyba, �e ja koron� odrzuc�, w�wczas musi tak by� Zali wi�c mam prawo j� odrzuca�? Zali mog� pozwoli�, aby sta�o si� to, co ostatni� zgub� grozi? Po raz dziesi�ty i setny pytam: gdzie inny �rodek ratunku? Niech si� wi�c dzieje wola bo�a! Bior� ten ci�ar na ramiona. Szwedzi s� za mn�, elektor, nasz krewny, pomoc przyrzeka. Uwolni� kraj od wojny! Od zwyci�stw i rozszerzenia granic rozpoczn� panowanie domu mego. Zakwitnie spok�j i pomy�lno��, ogie� nie b�dzie pali� wsi i miast. Tak b�dzie i tak by� musi� Tak mi dopom� B�g i �wi�ty Krzy� � bo czuj� w sobie si�� i moc z nieba mi dan�, bo chc� szcz�cia tej krainy, bo nie tu jeszcze koniec moich zamys��w� I na te �wiat�a niebieskie przysi�gam, na te drgaj�ce gwiazdy, �e niech jeno si� i zdrowia mi starczy, a ca�y ten gmach wal�cy si� dzisiaj odbuduj� na nowo i pot�niejszym ni� dot�d go uczyni�.</p><p>Ogie� bi� ze �renic i oczu ksi�cia i ca�� jego posta� otacza� jaki� blask niezwyk�y.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! � zakrzykn�� Kmicic � umys� obj�� tego nie mo�e, g�owa p�ka, oczy boj� si� patrzy� przed siebie!</p><p>� Potem � m�wi� dalej Radziwi��, jakby id�c za dalszym biegiem w�asnych my�li � potem� Jana Kazimierza nie pozbawi� Szwedzi pa�stwa ni panowania, ale go w Mazowszu i Ma�opolsce zostawi�. B�g mu nie da� potomstwa. Potem przyjdzie elekcja� Kog� na tron wybior�, je�li chc� dalszy sojusz z Litw� utrzyma�? Kiedy� to tamta Korona dosz�a do pot�gi i zgniot�a moc krzy�ack�? Oto gdy na jej tronie zasiad� W�adys�aw Jagie��o. I teraz tak b�dzie� Polacy nie mog� kogo innego na tron powo�a�, jeno tego, kto tu b�dzie panowa�. Nie mog� i nie uczyni� tego, bo zgin�, bo im mi�dzy Niemcami i Turczynem powietrza w piersi nie stanie, gdy i tak rak kozacki pier� t� toczy! Nie mog�! �lepy, kto tego nie widzi; g�upi, kto tego nie rozumie! A w�wczas obie krainy znowu si� po��cz� i zlej� si� w jedn� pot�g� w domu moim! W�wczas obaczym, czy oni kr�likowie skandynawscy ostoj� si� przy dzisiejszych pruskich i wielkopolskich nabytkach. W�wczas powiem im: �<emphasis>quos ego<a l:href="#fn412" type="note">[412]</a>!</emphasis>�, i t� stop� wychud�e �ebra im przycisn�, i stworz� tak� pot�g�, jakiej �wiat nie Widzia�, o jakiej dzieje nie pisa�y, a mo�e do Konstantynopola krzy�, miecz i ogie� poniesiem i grozi� b�dziem nieprzyjacio�om, spokojni wewn�trz! Wielki Bo�e, kt�ry obracasz gwiazd kr�gi, daj�e mi ocali� t� nieszcz�sn� krain� na chwa�� Twoj� i ca�ego chrze�cija�stwa, daj�e mi ludzi, kt�rzy by zrozumieli my�l moj� i do zbawienia chcieli r�k� przy�o�y�. Otom jest!�</p><p>Tu ksi��� roz�o�y� r�ce i oczy podni�s� do g�ry: � Ty mnie widzisz! Ty mnie s�dzisz!�</p><p>� Mo�ci ksi���! Mo�ci ksi���! � zawo�a� Kmicic.</p><p>� Id�! opu�� mnie! rzu� mi buzdygan pod nogi! z�am przysi�g�! przezwij zdrajc�!� Niech w tej koronie cierniowej, kt�r� mi na g�ow� w�o�ono, �adnego ciernia nie zbraknie! Zgubcie kraj, pogr��cie go w przepa��, odtr��cie r�k�, kt�ra go zbawi� mo�e, i na s�d bo�y id�cie� Tam niechaj nas rozs�dz��</p><p>Kmicic rzuci� si� na kolana przed Radziwi��em. </p><p>� Mo�ci ksi���! ja z tob� do �mierci! Ojcze ojczyzny! Zbawco!</p><p>Radziwi�� z�o�y� mu obie r�ce na g�owie i zn�w nasta�a chwila milczenia. Jeno puszczyk �mia� si� ci�gle na wie�y.</p><p>� Wszystko otrzymasz, czego� pragn�� i po��da� � rzek� uroczy�cie ksi���. � Nic ci� nie minie, a wi�cej spotka, ni� ci ojciec i matka �yczyli� Wsta�, przysz�y hetmanie wielki i wojewodo wile�ski!�</p><p>Na niebie pocz�o �wita�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XV</p></title><p>Pan Zag�oba mocno ju� mia� w g�owie, gdy po trzykro� rzuci� strasznemu hetmanowi w oczy s�owo: �zdrajca!� Ow� w godzin� p�niej, gdy wino wyparowa�o mu z �ysiny i gdy znalaz� si� wraz z oboma Skrzetuskimi i panem Micha�em w kiejda�skim zamkowym podziemiu, pozna� poniewczasie, na jaki hazard wystawi� szyj� w�asn� i towarzysz�w, i zafrasowa� si� wielce.</p><p>� A co teraz b�dzie? � pyta� pogl�daj�c osowia�ym wzrokiem na ma�ego rycerza, w kt�rym szczeg�lniejsz� w ci�kich razach pok�ada� ufno��.</p><p>� Niech diabli porw� �ycie! Wszystko mi jedno! � odpowiedzia� Wo�odyjowski.</p><p>� Do�yjemy takich czas�w i takiej ha�by, jakiej �wiat i ta korona dot�d nie widzia�a! � rzek� Jan Skrzetuski.</p><p>� �eby�my aby do�yli � odpowiedzia� Zag�oba � mogliby�my dobrym przyk�adem cnot� w innych restaurowa� Ale czy do�yjemy? To grunt�</p><p>� Straszna rzecz, wiar� przechodz�ca! � m�wi� Stanis�aw Skrzetuski. � Gdzie si� co� podobnego dzia�o? Ratujcie mnie, mo�ci panowie, bo czuj�, �e mi si� w g�owie miesza�. Dwie wojny, trzecia kozacka� a do tego zdrada jak zaraza: Radziejowski, Opali�ski, Grudzi�ski, Radziwi��. Nie mo�e by� inaczej � koniec �wiata nastaje i dzie� s�du! Niech�e si� ziemia rozst�pi pod naszymi nogami. Jak mi B�g mi�y, zmys�y trac�!</p><p>I za�o�ywszy r�ce na ty� g�owy pocz�� chodzi� wzd�u� i wszerz piwnicy jako dziki zwierz po klatce.</p><p>� Zacznijmy pacierze czy co? � rzek� wreszcie. � Bo�e mi�osierny, ratuj!</p><p>� Uspok�j si� wa�pan! � rzek� Zag�oba � tu nie czas desperowa�!</p><p>Pan Stanis�aw nagle z�by �cisn��, w�ciek�o�� go porwa�a.</p><p>� Bodaj ci� zabito! � krzykn�� na Zag�ob� � tw�j to pomys�: jazda do tego zdrajcy! Bodaj was obu pomsta dosi�g�a!</p><p>� Opami�taj si�, Stanis�awie! � rzek� surowo Jan. � Tego, co si� sta�o, nikt nie m�g� przewidzie� Cierp, bo nie ty jeden cierpisz, a to wiedz, �e nasze miejsce tu, a nie gdzie indziej� Bo�e mi�osierny! zmi�uj si� nie nad nami, ale nad t� ojczyzn� nieszcz�sn�!</p><p>Stanis�aw nic nie odpowiedzia�, jeno d�onie �ama�, a� w stawach trzeszcza�o.</p><p>Umilkli. Jeno pan Micha� gwizda� po desperacku przez z�by i zdawa� si� by� oboj�tny na wszystko, co si� ko�o niego dzia�o, cho� w gruncie rzeczy cierpia� podw�jnie, bo naprz�d, nad nieszcz�ciem ojczyzny, a po wt�re, i� hetmanowi pos�usze�stwo z�ama�. Dla tego �o�nierza do szpiku ko�ci by�a to okropna rzecz. Wola�by zgin�� tysi�c razy.</p><p>� Nie gwi�d�, panie Michale! � rzek� do niego Zag�oba.</p><p>� Wszystko mi jedno!</p><p>� Jak�e to? �aden z was nie pomy�li, czy nie ma jakowego �rodka ratunku? A przecie warto nad tym dowcip wysili�! Zali mamy gni� w tej piwnicy, gdy ka�da r�ka ojczy�nie potrzebna? Gdy jeden cnotliwy musi za dziesi�ciu zdrajc�w wystarczy�?!</p><p>� Ojciec ma s�uszno��! � rzek� Jan Skrzetuski.</p><p>� Ty jeden nie og�upia�e� od bole�ci. Jak suponujesz<a l:href="#fn413" type="note">[413]</a>? Co ten zdrajca my�li z nami uczyni�? Na gardle nas przecie nie ukarze?</p><p>Pan Wo�odyjowski wybuchn�� nagle desperackim �miechem.</p><p>� A to dlaczego? ciekawym!� Zali nie przy nim inkwizycja? Zali nie przy nim miecz? Chyba nie znacie Radziwi��a?</p><p>� Co tam prawisz! Jakie� to mu prawo przys�uguje?�</p><p>� Nade mn� � hetma�skie, a nad wami � gwa�t!</p><p>� Za kt�ry musia�by odpowiada�</p><p>� Przed kim? Przed kr�lem szwedzkim?</p><p>� A to pi�knie mnie pocieszasz! Nie ma co m�wi�!</p><p>� Ja te� nie my�l� wa�ci pociesza�.</p><p>Umilkli i przez jaki� czas s�ycha� by�o tylko miarowe kroki piechur�w szkockich za drzwiami piwnicy.</p><p>� Nie ma co! � rzek� Zag�oba � tu trzeba fortelu za�y�.</p><p>Nikt mu nie odpowiedzia�, wi�c po niejakim czasie zn�w m�wi� zacz��:</p><p>� Nie chce si� w to wierzy�, aby�my mieli by� na gardle skazani. �eby za ka�de s�owo w pr�dko�ci i po pijanemu wym�wione szyj� ucina�, tedyby ani jeden szlachcic w tej Rzeczypospolitej z g�ow� nie chodzi�. A <emphasis>neminem captivabimus</emphasis>? Czy to furda?</p><p>� Masz wa�� przyk�ad na sobie i na nas! � rzek� Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>� Bo to si� sta�o z pr�dko�ci, ale wierz� w to mocno, �e si� ksi��� zreflektuje. My, obcy ludzie, �adnym sposobem pod jego jurysdykcj� nie podchodzimy. Musi na opini� zwa�a� i od gwa�t�w nie mo�e poczyna�, aby sobie szlachty nie nara�a�. Jako �ywo! za wielka nas kupa, aby wszystkim g�owy postr�ca�. Nad oficyjerami ma prawo, temu nie mog� negowa�, ale tak my�l�, �e si� na wojsko b�dzie ogl�da�, kt�re pewnie o swoich nie omieszka si� upomnie� A gdzie twoja chor�giew, panie Michale?</p><p>� W Upicie!</p><p>� Powiedz mi jeno, jest�e� pewny, �e twoi ludzie wiernie przy tobie stan�?</p><p>� Sk�d mam wiedzie�? Mi�uj� mnie dosy�, ale wiedz�, �e hetman nade mn�.</p><p>Zag�oba zamy�li� si� na chwil�.</p><p>� Daj�e mnie do nich ordynans, aby mnie we wszystkim s�uchali jako ciebie samego, je�li si� w�r�d nich uka��.</p><p>� Wa�panu si� zdaje, �e� ju� wolny!</p><p>� Nie wadzi nic. Bywa�o si� w gorszych opa�ach i B�g ratowa�. Daj ordynans dla mnie i dla obydw�ch pan�w Skrzetuskich. Kto pierwszy si� wymknie, ten zaraz do chor�gwi ruszy i innym j� na ratunek przyprowadzi.</p><p>� Co wa�� bredzisz! Szkoda czasu na gadanie! Kto si� tu wymknie! Na czym zreszt� dam rozkaz? Masz wa�� papier, inkaust, pi�ra? Wa�� g�ow� tracisz.</p><p>� Desperacja! � rzek� Zag�oba. � Daj�e mnie cho� sw�j pier�cie�!</p><p>� Masz wa�pan i daj mnie pok�j! � rzek� pan Micha�.</p><p>Pan Zag�oba wzi�� pier�cie�, wsadzi� go na ma�y palec i pocz�� chodzi� w zamy�leniu.</p><p>Tymczasem dymny kaganek zagas� i ogarn�a ich ciemno�� zupe�na; tylko przez kraty wysokiego okna wida� by�o par� gwiazd migoc�cych na pogodnym niebie. Oczy Zag�oby nie schodzi�y z tej kraty.</p><p>� Gdyby nieboszczyk Podbipi�ta �y� i by� z nami � mrukn�� stary � by�by wyszarpn�� krat� i w godzin� obaczyliby�my si� za Kiejdanami<a l:href="#fn414" type="note">[414]</a>.</p><p>� A podsadzisz mnie do okna? � rzek� nagle Jan Skrzetuski.</p><p>Zag�oba z panem Stanis�awem ustawili si� pod �cian�, po chwili Jan stan�� na ich ramionach.</p><p>� Trzeszczy! jak mi B�g mi�y trzeszczy! � zawo�a� Zag�oba.</p><p>� Co ojciec m�wisz! � odpowiedzia� Jan � jeszczem nie zacz�� ci�gn��.</p><p>� Wle�cie we dw�ch z bratankiem, ju� was tam jako� ud�wign� Nieraz �a�owa�em pana Micha�a, �e taki misterny, a teraz �a�uj�, �e jeszcze nie misterniejszy, bo m�g�by si� jako <emphasis>serpens</emphasis><a l:href="#fn415" type="note">[415]</a> prze�lizn��.</p><p>Lecz Jan zeskoczy� z ramion.</p><p>� Szkoci stoj� z tamtej strony! � rzek�.</p><p>� Bodaj si� w s�upy soli zmienili jako �ona Lotowa. Ciemno tu, cho� w pysk daj. Nied�ugo �wita� pocznie. My�l�, �e nam jakowe� <emphasis>alimenta</emphasis><a l:href="#fn416" type="note">[416]</a> przynios�, bo tego i lutrzy nie czyni�, �eby je�c�w mieli g�odem morzy�. Mo�e te� B�g zeszle na hetmana upami�tanie. W nocy nieraz sumienie si� w cz�eku budzi i diabli grzesznik�w inkomoduj�<a l:href="#fn417" type="note">[417]</a>. Zali to mo�e by�, aby do tej piwnicy jedno by�o wej�cie? Po dniu obejrzym. G�owa mi jako� ci�y i �adnego fortelu wymy�li� nie mog� � jutro B�g dowcipowi pomo�e, a teraz pocznijmy pacierze m�wi�, mo�ci panowie, i pole�my si� Naj�wi�tszej Pannie w tym heretyckim wi�zieniu.</p><p>Jako� po chwili pocz�li odmawia� pacierze i litani� do Matki Boskiej, po czym obaj Skrzetuscy i Wo�odyjowski umilkli, maj�c pe�ne piersi nieszcz�cia, Zag�oba za� pomrukiwa� z cicha:</p><p>� Nie mo�e inaczej by� � mrucza� � tylko jutro pewnie powiedz� nam: <emphasis>aut, aut</emphasis><a l:href="#fn418" type="note">[418]</a>! � b�d�cie z Radziwi��em, a przebacz� wam wszystko, jeszcze nagrodz�! Tak? Dobrze! B�d� z Radziwi��em! Jeno zobaczymy, kto kogo oszuka. To do wi�zienia szlacht� pakujecie, na wiek i na zas�ugi nie macie wzgl�du? � dobrze! Komu szkoda, tomu p�acz! G�upi b�dzie pod spodem, a m�dry na wierzchu. Przyrzekn�, co chcecie, ale tego, czego wam dotrzymam, na za�atanie but�w nie starczy. Je�li wy ojczy�nie nie dotrzymujecie, to cnotliwy ten, kto wam nie dotrzyma. Ale to pewna, �e przychodzi ostatnia zguba na Rzeczpospolit�, skoro najprzedniejsi jej dygnitarze z nieprzyjacielem si� ��cz�� Tego w �wiecie jeszcze nie bywa�o i pewnie, �e <emphasis>mentem</emphasis><a l:href="#fn419" type="note">[419]</a> mo�na straci�. Zali jest w piekle dosy� m�k na takowych zdrajc�w? Czego takiemu Radziwi��owi brak�o? Ma�o� mu ta ojczyzna wy�wiadczy�a, �e j� jako Judasz zaprzeda�, i to w�a�nie w czasie najwi�kszych kl�sk, w czasie trzech wojen?� S�uszny, s�uszny gniew tw�j, Bo�e, daj jeno kar� najpr�dzej! Niech�e tak b�dzie! Amen! Byle si� st�d jak najpr�dzej na wolno�� wydosta� � narobi� ja ci partyzant�w<a l:href="#fn420" type="note">[420]</a>, mo�ci hetmanie! Poznasz, jako to <emphasis>fructa</emphasis><a l:href="#fn421" type="note">[421]</a> zdrady smakuj�. B�dziesz ty mnie jeszcze za przyjaciela uwa�a�, ale je�li lepszych przyjaci� nie znajdziesz, to nie poluj nigdy na nied�wiedzia, chyba ci sk�ra niemi�a�</p><p>Tak to rozprawia� ze sob� pan Zag�oba. Tymczasem up�yn�a jedna i druga godzina, a w ko�cu pocz�o �wita�. Szare blaski wpadaj�ce przez krat� rozprasza�y z wolna ciemno�� panuj�c� w piwnicy i wydoby�y z niej pos�pne postacie rycerskie siedz�ce pod �cianami. Wo�odyjowski i dwaj Skrzetuscy drzemali ze znu�enia, ale gdy rozwidni�o si� lepiej, z podw�rca zamkowego dolecia�y odg�osy krok�w �o�nierskich, chrz�st broni, t�tent kopyt i d�wi�ki tr�b przy bramie. Rycerze zerwali si� na r�wne nogi.</p><p>� Poczyna nam si� dzie� niezbyt pomy�lnie! � rzek� Jan.</p><p>� Daj Bo�e, �eby si� sko�czy� pomy�lniej � odpowiedzia� Zag�oba. � Wiecie, wa�panowie, com w nocy obmy�li�? Oto pewnie pocz�stuj� nas darowaniem �ywota, je�eli s�u�b� u Radziwi��a przyj�� i jeszcze w zdradzie pomaga� zechcemy; my za� powinni�my si� na to zgodzi�, aby z wolno�ci skorzysta� i za ojczyzn� stan��.</p><p>� Niech�e mnie B�g broni, abym mia� zdrad� podpisywa� � odpar� Jan � bo cho�bym potem zdrajcy odst�pi�, ju� by moje nazwisko na ha�b� moim dzieciom mi�dzy zdrajcami pozosta�o. Nie uczyni� ja tego, wol� umrze�.</p><p>� Ani ja! � rzek� Stanis�aw.</p><p>� A ja z g�ry was uprzedzam, �e uczyni�. Na fortel � fortel, a potem b�dzie, co B�g da. Nikt nie pomy�li, �em to z dobrej woli albo szczerze uczyni�. Niech tego smoka Radziwi��a diabli wezm�! Zobaczymy jeszcze, czyje b�dzie na wierzchu.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�y krzyki dochodz�ce z podw�rza. S�ycha� w nich by�o z�owrogie akcenta gniewu i wzburzenia. Jednocze�nie rozlega�y si� pojedyncze g�osy komendy i echa krok�w ca�ych t�um�w, i ci�ki hurkot, jakoby przetaczanych dzia�.</p><p>� Co tam si� dzieje? � pyta� Zag�oba. � Dalib�g, mo�e to jaka� pomoc dla nas.</p><p>� Pewnie, �e niezwyczajne to ha�asy � odrzek� Wo�odyjowski. � A podsad�cie no mnie do okna, bo ja najpr�dzej rozeznam, co to jest�</p><p>Jan Skrzetuski wzi�� go pod boki i podni�s� jak dziecko do g�ry, pan Micha� chwyci� si� kraty i pocz�� pilnie wygl�da� na podw�rzec.</p><p>� Jest co�, jest! � rzek� nagle �ywo � widz� w�giersk� nadworn� chor�giew piechoty, kt�r� Oskierko dowodzi�. Okrutnie go mi�owali, a on tak�e pod aresztem; pewnie si� o niego dopominaj�. Dalib�g stoj� w szyku bojowym. Porucznik Stachowicz jest z nimi, to przyjaciel Oskierki.</p><p>W tej chwili krzyki jeszcze si� wzmog�y.</p><p>� Ganchof przed nich przyjecha�� M�wi co� ze Stachowiczem� A jaki krzyk!� Widz�, mo�ci panowie, Stachowicz z dwoma oficerami odchodz� od chor�gwi. Id� pewnie do hetmana w deputacji. Jak mi B�g mi�y, bunt szerzy si� w wojsku. Armaty naprzeciw W�grom zatoczone i regiment szkocki tak�e w szyku bojowym. Towarzystwo spod polskich chor�gwi zbiera si� przy W�grach. Bez nich nie mieliby tej �mia�o�ci, bo w piechocie dyscyplina okrutna�</p><p>� Na Boga! � krzykn�� Zag�oba. � W tym nasze zbawienie!� Panie Michale, a si�a te� polskich chor�gwi?� Bo �e te si� zbuntuj�, to zbuntuj�.</p><p>� Husarska Stankiewicza i pancerna Mirskiego stoj� o dwa dni drogi od Kiejdan � odpowiedzia� Wo�odyjowski. � Gdyby tu by�y, nie �miano by ich aresztowa�. Czekaj�e wa�� Jest dragonia Char�ampa, jeden regiment, Mieleszki drugi; te stoj� przy ksi�ciu� Niewiarowski opowiedzia� si� tak�e przy ksi�ciu, ale jego pu�k daleko� Dwa regimenty szkockie�</p><p>� To cztery przy ksi�ciu.</p><p>� I artyleria pod panem Korfem: dwa regimenty.</p><p>� Oj! co� du�o!</p><p>� I Kmicicowa chor�giew, okrutnie okryta� sze��set ludzi.</p><p>� A Kmicic po kt�rej stronie?</p><p>� Nie wiem.</p><p>� Nie widzieli�cie go? Rzuci� wczoraj bu�aw� czy nie rzuci�?</p><p>� Nie wiemy.</p><p>� Kto tedy przeciw ksi�ciu? jakie chor�gwie?</p><p>� Naprz�d widocznie ci W�grzyni. Ludzi dwie�cie. Potem kupa lu�nego towarzystwa spod bu�awy Mirskiego i Stankiewicza. Szlachty troch� i Kmicic, ale ten niepewny.</p><p>� Bodaj go!� Na mi�o�� bosk�� Ma�o!� Ma�o!..</p><p>� Ci W�grzyni za dwa pu�ki stan�. Stary �o�nierz i wy�wiczony! Czekajcie no� Lonty zapalaj� u armat, na bitw� si� zanosi�</p><p>Skrzetuscy milczeli, Zag�oba kr�ci� si� jak w gor�czce.</p><p>� Bij�e zdrajc�w! Bij psubrat�w! Ej, Kmicic! Kmicic! Wszystko od niego zale�y. �mia�y� to �o�nierz?</p><p>� Jak diabe�� Got�w na wszystko.</p><p>� Nie mo�e by� inaczej, tylko on po naszej stronie stanie.</p><p>� Bunt w wojsku! Ot, do czego hetman doprowadzi�! � zakrzykn�� Wo�odyjowski.</p><p>� Kto tu buntownik? Wojsko czy hetman, kt�ry si� przeciwko w�asnemu panu zbuntowa�? � pyta� Zag�oba.</p><p>� B�g to os�dzi. Czekajcie. Znowu tam jaki� ruch. Cz�� dragonu Char�ampowej staje przy W�grach. Sama dobra szlachta w tym regimencie s�u�y. S�yszycie, jak krzycz�?</p><p>� Pu�kownik�w! Pu�kownik�w! � wo�a�y gro�ne g�osy z podw�rca.</p><p>� Panie Michale! na rany boskie, krzyknij im, �eby pos�ali po twoj� chor�giew i po towarzystwo pancerne i husarskie.</p><p>� Cicho wa��!</p><p>Zag�oba sam pocz�� krzycze�:</p><p>� A po�lijcie po reszt� polskich chor�gwi i w pie� zdrajc�w!</p><p>� Cicho, wa��!</p><p>Nagle, nie na podw�rzu, ale na ty�ach zamku zabrzmia�a kr�tka urwana salwa muszkiet�w�</p><p>� Jezus Maria! � krzykn�� Wo�odyjowski.</p><p>� Panie Michale, co to jest?</p><p>� Rozstrzelali niezawodnie Stachowicza i dw�ch oficer�w, kt�rzy poszli w deputacji � m�wi� gor�czkowo Wo�odyjowski. � Nie mo�e inaczej by�!</p><p>� M�ko Pana naszego! Tedy �adnej klemencji<a l:href="#fn422" type="note">[422]</a> nie mo�na si� spodziewa�.</p><p>Huk wystrza��w zg�uszy� dalsz� rozmow�. Pan Micha� chwyci� konwulsyjnie za krat� i przycisn�� do niej czo�o, ale przez chwil� nic nie m�g� dojrze� pr�cz n�g szkockich piechur�w ustawionych tu� za oknem. Salwy muszkiet�w sta�y si� coraz g�stsze, na koniec ozwa�y si� i armaty. Suche uderzenia kul o �cian� nad piwnic� s�ycha� by�o doskonale jakoby uderzenia gradu. Zamek trz�s� si� w posadach.</p><p>� Michale, zeskocz, zginiesz tam! � zawo�a� Jan.</p><p>� Za nic. Kule id� wy�ej, a z armat w�a�nie w przeciwn� stron�. Za nic nie zejd�.</p><p>I pan Wo�odyjowski, chwyciwszy jeszcze silniej za krat�, wci�gn�� si� ca�y we wg��bienie okna, gdzie ju� nie potrzebowa� ramion Skrzetuskiego do podpory. W piwnicy uczyni�o si� wprawdzie ciemno, bo okienko by�o ma�e i pan Micha�, cho� szczup�y, przes�oni� je ca�kowicie, ale natomiast towarzysze pozostali na dole mieli ka�dej minuty �wie�e wiadomo�ci z pola bitwy.</p><p>� Widz� teraz! � krzykn�� pan Micha�. � W�grzyni o �cian� si� wsparli, stamt�d strzelaj�� Ha! ba�em si�, �eby si� w k�t nie zat�oczyli, bo armaty by ich w mig zniszczy�y. Sprawny �o�nierz! Jak mi B�g mi�y! Bez oficer�w wie, co trzeba. Dym znowu! Nie widz� nic�</p><p>Strza�y pocz�y s�abn��.</p><p>� Bo�e mi�osierny! nie odk�adaj kary! � wo�a� Zag�oba.</p><p>� A co, Michale? � pyta� Skrzetuski.</p><p>� Szkoci id� do ataku.</p><p>� Pioruny siarczyste! �e musimy tu siedzie�! � zakrzykn�� Stanis�aw.</p><p>� Ju� s�! Halabardnicy! W�grzyni na szable ich bior�! Ach! Bo�e! �e nie mo�ecie widzie�! Co za �o�nierze!</p><p>� I ze sob� si� bij�, zamiast z nieprzyjacielem.</p><p>� W�grzyni g�r�! Szkoci od lewego cofaj� si�. Jak Boga kocham! Dragoni Mieleszki przechodz� na ich stron�!� Szkoci we dw�ch ogniach. Korf nie mo�e z dzia� razi�, bo i Szkot�w by psowa�<a l:href="#fn423" type="note">[423]</a>. Widz� ju� i Ganchofowe mundury mi�dzy W�grami. Id� do ataku na bram�. Chc� si� wydosta� st�d. Id� jak burza! Wszystko �ami�!</p><p>� H�? Jak to? Wola�bym, �eby zamek zdobyli � krzykn�� Zag�oba.</p><p>� Nic to! Jutro powr�c� z chor�gwiami Mirskiego i Stankiewicza� Hej! Char�amp zgin��!� Nie! Wstaje, ranny� Ju�, ju� s� przy bramie� Co to jest? Chyba i szkocka stra� w bramie przechodzi do W�gr�w, bo otwieraj� wrzeci�dze� Kurz si� k��bi z tamtej strony. Kmicica widz�! Kmicic! Kmicic z jazd� wali przez bram�!</p><p>� Po czyjej stronie? Po czyjej stronie? � krzycza� Zag�oba.</p><p>Przez chwilk� pan Micha� nie da� odpowiedzi, ale przez ma�� chwilk�; zgie�k, szcz�k broni i krzyki rozleg�y si� tymczasem ze zdwojon� si��.</p><p>� Ju� po nich! � krzykn�� przera�liwie Wo�odyjowski.</p><p>� Po kim? Po kim?</p><p>� Po W�grach! Jazda rozbi�a ich, tratuje, siecze! Banderia w Kmicicowym r�ku!� Koniec, koniec!</p><p>To rzek�szy pan Micha� zesun�� si� z framugi okienka i wpad� w ramiona Jana Skrzetuskiego.</p><p>� Bijcie�e mnie � wo�a� � bijcie, bo ja tego cz�owieka mia�em pod szabl� i �ywym go pu�ci�em; ja odwioz�em mu list zapowiedni! Przeze mnie zaci�gn�� t� chor�giew, z kt�r� teraz przeciw ojczy�nie b�dzie walczy�. Wiedzia�, kogo zaci�ga�, psubrat�w, wisielc�w, zb�j�w, rakarzy, takich, jaki sam. Bogdajem go raz jeszcze z szabl� spotka�� Bo�e! przed�u� mi �ycie na pohybel<a l:href="#fn424" type="note">[424]</a> tego zdrajcy, bo przysi�gam, �e wi�cej z r�k moich nie wyjdzie�</p><p>Tymczasem krzyki i t�tent kopyt i salwy wystrza��w brzmia�y jeszcze z ca�� si��; ale stopniowo pocz�y s�abn�� i w godzin� p�niej cisza zapanowa�a na kiejda�skim zamku, przerywana tylko miarowymi krokami patrol�w szkockich i odg�osami komendy.</p><p>� Panie Michale! wyjrzyj no jeszcze, co si� sta�o � b�aga� Zag�oba.</p><p>� Po co? � odpowiedzia� ma�y rycerz. � Kto wojskowy, ten zgadnie, co si� sta�o.</p><p>Zreszt� widzia�em ich rozbitych� Kmicic tu triumfuje!</p><p>� Bogdaj go ko�mi szarpano, warcho�a, piekielnika! Bogdaj mu przysz�o haremu u Tatar�w pilnowa�!</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XVI</p></title><p>Pan Micha� mia� s�uszno��! Kmicic triumfowa�. W�grzy i cz�� dragon�w Mieleszki oraz Char�ampa, kt�ra po��czy�a si� z nimi, zalegli g�stym trupem kiejda�skie dziedzi�ce. Zaledwie kilkudziesi�ciu wymkn�o si� i rozproszy�o w okolicach zamku i miasta, gdzie ich �ciga�a jazda. Wy�owiono jeszcze wielu, inni nie oparli si� zapewne a� w obozie Paw�a Sapiehy, wojewody witebskiego, kt�remu pierwsi musieli przynie�� straszn� wie�� o zdradzie hetmana wielkiego, o przej�ciu jego do Szwed�w, o uwi�zieniu pu�kownik�w i oporze chor�gwi polskich.</p><p>Tymczasem Kmicic, ca�y okryty krwi� i kurzaw�, stawi� si� z w�giersk� banderi� w r�ku przed Radziwi��em, kt�ry przyj�� go z otwartymi r�koma. Ale pana Andrzeja nie upoi�o zwyci�stwo. Owszem, chmurny by� i z�y, jakby przeciw sercu post�pi�.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! � rzek� � nie chc� s�ucha� pochwa� i wola�bym sto razy z nieprzyjacielem ojczyzny walczy� ni� z �o�nierzami, kt�rzy by si� jej przyda� mogli. Cz�eku si� zdaje, �e sam sobie krwi upu�ci�.</p><p>� A czyja� wina, je�li nie tych buntownik�w? � odpar� ksi���. � Wola�bym i ja ich pod Wilno poprowadzi�, i tak mia�em uczyni� Oni za� woleli przeciw zwierzchno�ci si� porwa�. Co si� sta�o, to si� nie odstanie. Trzeba by�o i trzeba b�dzie da� przyk�ad.</p><p>� Co wasza ksi���ca mo�� my�lisz robi� z je�cami?</p><p>� Co dziesi�temu kula w �eb. Reszt� pomiesza� z innymi pu�kami. Pojedziesz dzi� do chor�gwi Mirskiego i Stankiewicza, zawieziesz im rozkaz m�j, by do pochodu byli gotowi. Czyni� ci� regimentarzem nad tymi dwiema chor�gwiami i nad trzeci� Wo�odyjowskiego. Namiestnicy maj� ci podlega� i we wszystkim s�ucha�. Chcia�em do tej chor�gwi Char�ampa naprz�d pos�a�, ale on do niczego� Rozmy�li�em si�.</p><p>� A w razie oporu? Bo to u Wo�odyjowskiego lauda�scy ludzie, kt�rzy okrutnie mnie nienawidz�.</p><p>� Og�osisz, �e Mirski, Stankiewicz i Wo�odyjowski natychmiast b�d� rozstrzelani.</p><p>� Tedy oni mog� p�j�� zbrojno na Kiejdany<a l:href="#fn425" type="note">[425]</a>, aby ich odbi�. U Mirskiego wszystko znaczna szlachta s�u�y.</p><p>� We�miesz ze sob� regiment piechoty szkockiej i regiment niemieckiej. Naprz�d otoczysz ich, potem og�osisz rozkaz.</p><p>� Jak wola waszej ksi���cej mo�ci!</p><p>Radziwi�� wspar� d�onie na kolanach i zamy�li� si�.</p><p>� Mirskiego i Stankiewicza rozstrzela�bym ch�tnie, gdyby nie to, �e oni nie tylko w swoich chor�gwiach, ale w ca�ym wojsku, ba, w ca�ym kraju mir maj�� Boj� si� wrzawy i otwartego buntu, kt�rego przyk�ad mieli�my ju� przed oczyma� Szcz�ciem, dzi�ki tobie, dobr� dostali nauk� i dwa razy pomy�li ka�da chor�giew, nim si� na nas porwie. Trzeba tylko szybko dzia�a�, aby oporni nie przeszli do pana wojewody witebskiego.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� m�wi�e� tylko o Mirskim i Stankiewiczu, a nie wspomnia�e� o Wo�odyjowskim i Oskierce.</p><p>� Oskierk� musz� tak�e oszcz�dzi�, bo to cz�ek znaczny i szeroko spokrewniony; ale Wo�odyjowski z Rusi pochodzi i nie ma tu relacyj. Dzielny to �o�nierz, prawda! Liczy�em te� na niego� Tym ci gorzej, �em si� zawi�d�. Gdyby diabe� nie by� przyni�s� tych przyb��d�w, jego przyjaci�, mo�e inaczej by post�pi�; ale po tym, co si� sta�o, czeka go kula w �eb, jak r�wnie� dw�ch Skrzetuskich i tego trzeciego byka, kt�ry pierwszy zacz�� rycze�: �Zdrajca! Zdrajca!�</p><p>Pan Andrzej zerwa� si�, jakby go �elazem przypieczono.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! �o�nierze m�wi�, �e Wo�odyjowski �ycie waszej ksi���cej mo�ci pod Cybichowem uratowa�.</p><p>� Spe�ni� swoj� powinno�� i za to Dydkiemie mu w do�ywocie chcia�em pu�ci� Teraz mi� zdradzi� i za to ka�� go rozstrzela�.</p><p>Oczy Kmicica zaiskrzy�y si�, a nozdrza pocz�y lata�.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! Nie mo�e to by�!</p><p>� Jak to nie mo�e by�? � spyta� Radziwi�� marszcz�c brwi.</p><p>� B�agam wasz� ksi���c� mo�� � m�wi� w uniesieniu Kmicic � aby Wo�odyjowskiemu w�os z g�owy nie spad�. Wasza ksi���ca mo�� mi przebaczy� B�agam!� Wo�odyjowski m�g� mi nie odda� zapowiedniego listu, bo� go wasza ksi���ca mo�� na jego r�ce przys�a� i do woli mu zostawi�. A odda�!� Wyrwa� mnie z toni� Przez to przeszed�em pod waszej ksi���cej mo�ci inkwizycj� Nie waha� si� mnie ratowa�, chocia� o t� sam� pann� tentowa�<a l:href="#fn426" type="note">[426]</a>� Winienem mu wdzi�czno�� i zaprzysi�g�em sobie, �e mu si� wyp�ac�!� Wasza ksi���ca mo�� uczyni to dla mnie, aby ni jego, ni jego przyjaci� �adna nie dosi�g�a kara. W�os im nie ma spa�� z g�owy i na Boga! Nie spadnie, p�kim ja �yw!� B�agam wasz� ksi���c� mo��!</p><p>Pan Andrzej prosi� i r�ce sk�ada�, ale w s�owach jego brzmia�y mimo woli akcenta gniewu i gro�by, i oburzenia. Niepohamowana natura bra�a g�r�. I stan�� nad Radziwi��em z twarz� podobn� do g�owy rozdra�nionego drapie�nego ptaka, z roziskrzonymi oczami. Hetman za� mia� r�wnie� burz� w obliczu. Przed jego �elazn� wol� i despotyzmem gi�o si� dotychczas wszystko na Litwie i Rusi � nikt nigdy nie �mia� mu si� sprzeciwi�, nikt prosi� o �ask� dla raz skazanych, a teraz Kmicic prosi� tylko pozornie � w rzeczywisto�ci ��da�. I po�o�enie by�o takie, �e prawie niepodobna by�o mu odm�wi�.</p><p>Despota zaraz na pocz�tku zawodu zdrajcy poczu�, �e nieraz przyjdzie mu ulega� despotyzmowi ludzi i okoliczno�ci, �e b�dzie zale�nym od w�asnych stronnik�w, daleko mniejszego znaczenia, �e ten Kmicic, kt�rego chcia� zmieni� w wiernego psa, b�dzie raczej chowanym wilkiem, kt�ry, rozdra�niony, got�w chwyci� z�bami za r�k� pana.</p><p>Wszystko to wzburzy�o dumn� krew radziwi��owsk�. Postanowi� si� opiera�, bo i wrodzona straszna m�ciwo�� pcha�a go do oporu.</p><p>� Wo�odyjowski i tamci trzej musz� da� gard�a! � rzek� podniesionym g�osem.</p><p>Lecz by�o to dorzuci� prochu do ognia.</p><p>� Gdybym by� W�gr�w nie rozbi�, nie oni daliby gard�a! � zakrzykn�� Kmicic.</p><p>� Jak�e to? Ju� mi wymawiasz swoje us�ugi? � pyta� gro�nie hetman.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! � rzek� porywczym g�osem pan Andrzej � nie wymawiam� Prosz� B�agam� Ale to si� nie stanie. Ci ludzie na ca�� Polsk� s�awni� Nie mo�e by�! Nie mo�e by�!� Nie b�d� Judaszem dla Wo�odyjowskiego. P�jd� za wasz� ksi���c� mo�� w ogie�, ale nie odmawiaj mi tej �aski�</p><p>� A je�li odm�wi�?</p><p>� Tedy mnie ka� wasza ksi���ca mo�� rozstrzela�!� Nie chc� �y�!� Niech mnie pioruny zatrzasn�!� Niech mnie diabli �ywcem do piek�a wezm�!</p><p>� Opami�taj si�, nieszcz�sny, przed kim to m�wisz?</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� nie przyprowadzaj mnie do desperacji!</p><p>� Do pro�by mog�em nak�oni� ucha, na gro�by nie b�d� zwa�a�.</p><p>� Ja prosz� B�agam!</p><p>Tu pan Andrzej rzuci� si� na kolana.</p><p>� Pozw�l mi wasza ksi���ca mo�� sercem, nie z musu sobie s�u�y�, bo inaczej zwariuj�!</p><p>Radziwi�� nie odrzek� nic. Kmicic kl�cza�, blado�� i rumie�ce przelatywa�y mu jak b�yskawice przez twarz. Widocznym by�o, �e jeszcze chwila, a wybuchnie w straszliwy spos�b.</p><p>� Wsta�! � rzek� Radziwi��.</p><p>Pan Andrzej wsta�.</p><p>� Umiesz broni� przyjaci� � rzek� ksi��� � mam pr�b�, �e i mnie b�dziesz umia� broni� i nie odst�pisz nigdy. Jeno B�g ci� stworzy� z saletry, nie z mi�sa, i bacz, aby� nie sp�on��. Nie mog� ci niczego odm�wi�. S�uchaj�e mnie: Stankiewicza, Mirskiego i Oskierk� chc� Szwedom do Bir�<a l:href="#fn427" type="note">[427]</a> odes�a�; niech�e Skrzetuscy dwaj i Wo�odyjowski id� z nimi. G��w im tam nie pourywaj�, a �e czas wojny w spokoju posiedz�, to lepiej.</p><p>� Dzi�kuj� waszej ksi���cej mo�ci, ojcu mojemu! � zakrzykn�� pan Andrzej.</p><p>� Powoli� � rzek� ksi���. � Uszanowa�em twoj� przysi�g� a� nadto, teraz ty uszanuj moj�� Temu staremu szlachcicowi� zapomnia�em, jak mu na przezwisko� temu rycz�cemu diab�u, kt�ry tu ze Skrzetuskimi przyby�, zapisa�em �mier� w duszy. On to pierwszy nazwa� mnie zdrajc�, on o wzi�cie korupcji pos�dzi�, on podnieci� innych, bo mo�e nie przysz�oby do tego oporu, gdyby nie jego zuchwalstwo! (Tu ksi��� uderzy� pi�ci� w st�.) Pierwej �mierci, pierwej ko�ca �wiata bym si� spodziewa�, ni� �eby kto mnie, Radziwi��owi, �mia� do oczu zakrzykn��: �Zdrajca!� Do oczu wobec ludzi! Nie ma takiej �mierci, nie ma takich m�k, kt�rych by do�� by�o za tak� zbrodni�. Nie pro� mnie o niego, bo to na nic.</p><p>Ale pan Andrzej nie�atwo si� zra�a�, gdy sobie co� przedsi�wzi��. Jeno nie gniewa� si� ju� ani wybucha�. Owszem, chwyciwszy na nowo r�k� hema�sk�, pocz�� okrywa� j� poca�unkami i prosi� tak serdecznie, jak tylko sam umia�.</p><p>� �adnym powrozem ani �a�cuchem nie przywi�za�by� wasza ksi���ca mo�� tak serca mego, jak t� �ask�. Ale nie czy� jej w po�owie ni w cz�ci, jeno ca��. Wasza ksi���ca mo��! Co ten szlachcic wczoraj m�wi�, to my�leli wszyscy. Ja sam to samo my�la�em, p�ki� mi wasza ksi���ca mo�� oczu nie otworzy�� Niech mnie ogie� spali, je�lim tego nie my�la�� Cz�ek temu nie winien, �e g�upi. Ten szlachcic by� do tego pijany i co mia� na sercu, to i zakrzykn��. My�la�, �e w obronie ojczyzny wyst�puje, a trudno� kogo kara� za sentyment dla ojczyzny. Wiedzia�, �e gard�o nara�a, a dlatego zakrzykn��, co mia� w g�bie i sercu. Ni on mnie grzeje, ni zi�bi, ale to panu Wo�odyjowskiemu jako brat albo zgo�a ojciec. Ju� by te� desperowa� po nim bez miary, a ja tego nie chc�. Taka ju� we mnie natura, �e jak komu dobra �ycz�, to dusz� bym za niego odda�. �eby mnie kto oszcz�dzi�, a przyjaciela mi zabi�, niechby go diabe� za tak� �ask� porwa�. Wasza ksi���ca mo��! Ojcze m�j, dobrodzieju, �askawco, uczy�e ca�� �ask�, daruj mi tego szlachcica, a ja ci wszystk� krew moj� daruj�, cho�by jutro, dzi�, zaraz!</p><p>Radziwi�� zagryz� w�sy.</p><p>� Zapisa�em mu wczoraj �mier� w duszy.</p><p>� Co hetman i wojewoda wile�ski zapisa�, to wielki ksi��� litewski, a daj Bo�e, w przysz�o�ci kr�l polski, jako �askawy monarcha, przekre�li� mo�e�</p><p>Pan Andrzej m�wi� szczerze, co czu� i my�la�, ale gdyby by� najzr�czniejszym dworakiem, nie m�g�by pot�niejszego argumentu na obron� swych przyjaci� znale��. Dumna twarz magnata rozja�ni�a si� i oczy przymkn��, jakby lubuj�c si� d�wi�kiem tych tytu��w, kt�rych jeszcze nie posiada�. Po chwili rzek�:</p><p>� Take� mnie zagad�, �e niczego nie mog� ci odm�wi�. P�jd� wszyscy do Bir�. Niech�e tam odpokutuj� u Szwed�w za winy, a potem, gdy si� to stanie, co� rzek�, ��daj nowej dla nich �aski.</p><p>� Jako �ywo, �e za��dam, daj Bo�e najpr�dzej! � odrzek� Kmicic.</p><p>� Id��e teraz, zanie� im dobr� nowin�!</p><p>� Nowina dobra dla mnie, nie dla nich, bo oni pewnie nie przyjm� jej z wdzi�czno�ci�, zw�aszcza �e si� nie spodziewali tego, co im grozi�o. Nie p�jd�, wasza ksi���ca mo��, bo to tak by wygl�da�o, jakbym si� im chcia� zaraz z moj� instancj�<a l:href="#fn428" type="note">[428]</a> chwali�.</p><p>� Czy�e, jak chcesz. Ale kiedy tak, to czasu nie tra� i ruszaj po chor�gwie Mirskiego i Stankiewicza, bo zaraz potem czeka ci� inna ekspedycja, od kt�rej pewnie nie b�dziesz si� wybiega�.</p><p>� Jaka, wasza ksi���ca mo��?</p><p>� Pojedziesz zaprosi� ode mnie pana Billewicza, miecznika rosie�skiego, aby razem z krewniaczk� do mnie, do Kiejdan, przyjecha� i tu na czas wojny osiad�. Rozumiesz?</p><p>Kmicic zmiesza� si�.</p><p>� On tego uczyni� nie zechce� Z wielk� furi� Kiejdany opu�ci�.</p><p>� Spodziewam si�, �e go furia ju� opu�ci�a; w ka�dym razie we�miesz ludzi ze sob� i je�eli nie zechc� po dobrej woli tu przyby�, to ich wsadzisz w kolask�, otoczysz dragonami i przywieziesz. Szlachcic mi�kki by� jak wosk; gdym z nim gada�, p�oni� si� jak panna i k�ania� do ziemi; ale i on zl�k� si� imienia szwedzkiego jak diabe� �wi�conej wody i odjecha�. Potrzebuj� go tu mie� i dla siebie, i dla ciebie. Mam nadziej�, �e jeszcze ulepi� z tego wosku tak� �wiec�, jak� zechc�, i komu zechc�, j� zapal�. Tym lepiej b�dzie, je�li si� tak stanie� Ale je�li nie, tedy b�d� mia� zak�adnika. Billewiczowie du�o mog� na �mudzi, bo prawie ze wszystk� szlacht� spokrewnieni. Gdy jednego, i to najstarszego, dostan� w r�ce, inni dwa razy pomy�l�, nim co� przeciw mnie przedsi�wezm�. A przecie to za nimi i za t� twoj� dziewczyn� stoi ca�e mrowie lauda�skie, kt�re gdyby posz�o do obozu pana wojewody witebskiego, pewnie by ich z otwartymi r�koma przyj��� Wa�na to jest rzecz, tak wa�na, �e si� namy�lam, czy nie od Billewicz�w poczyna�.</p><p>� W chor�gwi Wo�odyjowskiego sami lauda�scy ludzie.</p><p>� Opiekunowie twojej dziewki. Kiedy tak, pocznij�e od tego, by j� tu sprowadzi�. Tylko �e s�uchaj: ja podejmuj� si� pana miecznika na nasz� wiar� nawr�ci�, ale dziewk� to sobie ju� ty sam kaptuj, jak umiesz. Gdy ja miecznika nawr�c�, on ci pomo�e dziewk� nawraca�. Zgodzi si�, to wyprawi� wam nie mieszkaj�c wesele� Nie zgodzi si�, bierz j� i tak. Jak b�dzie po harapie, to b�dzie po wszystkim� Z niewiastami najlepszy to spos�b. Pop�acze, podesperuje, gdy j� do o�tarza powlok�, ale na drugi dzie� pomy�li, �e nie taki diabe� straszny, jak go maluj�, a trzeciego b�dzie rada. Jak�e�cie si� wczoraj rozstali?</p><p>� Jakoby mi w pysk da�a!</p><p>� C� rzek�a?</p><p>� Nazwa�a mnie zdrajc�� Ma�o mnie parali� nie trzas�.</p><p>� Taka� to zaciek�a? Jak b�dziesz jej m�em, powiedz�e jej, �e niewiastom k�dziel lepiej przystoi ni� sprawy publiczne, i trzymaj j� kr�tko.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� jej nie zna. U niej wszystko zaraz: cnoto albo niecnota, i wedle tego s�dzi; a rozumu niejeden m�� m�g�by jej pozazdro�ci�. Nim si� cz�owiek obejrzy, ona ju� w sedno utrafi.</p><p>� Utrafi�a ci te� w serce� Staraj si� tak�e j� utrafi�.</p><p>� B�g by to da�, wasza ksi���ca mo��. Raz ju� bra�em j� zbrojn� r�k�, alem sobie potem przyrzek�, �e wi�cej t�go nie uczyni� I co mi wasza ksi���ca mo�� m�wi, �eby j� cho�by gwa�tem do o�tarza prowadzi�, to mi nie idzie po sercu, bom sobie i jej przyrzek�, �e gwa�tu wi�cej nie u�yj� Ca�a nadzieja, �e wasza ksi���ca mo�� wyperswaduje panu miecznikowi, i� nie tylko zdrajcami nie jeste�my, ale zbawienia ojczyzny chcemy� Gdy on si� przekona, to i j� przekona, a wtenczas inaczej b�dzie na mnie patrzy�a. Teraz do Billewicza pojad� i sprowadz� ich tu oboje, bo mi strach, �eby si� ona do zakonu gdzie nie schroni�a� Ale powiem waszej ksi���cej mo�ci szczer� prawd�, �e cho� wielkie to szcz�cie dla mnie patrze� na t� dziewczyn�, wola�bym na ca�� pot�g� szwedzk� uderzy� ni� przed ni� teraz stan��, bo ona nie zna moich cnotliwych ch�ci i za zdrajc� mnie poczytuje.</p><p>� Je�eli chcesz, to tam kogo innego wyszl�, Char�ampa albo Mieleszk�.</p><p>� Nie! Pojad� lepiej sam� Char�amp zreszt� ranny.</p><p>� To i lepiej� Char�ampa chcia�em wczoraj wys�a� do chor�gwi Wo�odyjowskiego, by nad nimi komend� obj��, a w potrzebie do pos�usze�stwa zmusi�: ale to cz�ek niezgrabny i pokaza�o si�, �e w�asnych ludzi nie umie utrzyma�. Nic mi po nim. Jed��e naprz�d po miecznika i dziewczyn�, a potem do tamtych chor�gwi. W ostatnim razie nie szcz�d� krwi, bo trzeba pokaza� Szwedom, �e mamy si�� i nie ul�kniemy si� buntu. Pu�kownik�w zaraz pod eskort� odeszl�; spodziewam si�, �e Pontus de la Gardie poczyta to za dow�d szczero�ci mojej� Mieleszko ich odprowadzi. Ci�ko z pocz�tku idzie! Ci�ko! Ju� widz�, �e z p� Litwy stanie przeciw mnie.</p><p>� Nic to, wasza ksi���ca mo��! Kto ma czyste sumienie, ten si� nikogo nie ul�knie.</p><p>� My�la�em, �e przynajmniej Radziwi��owie stan� wszyscy po mojej stronie, tymczasem, patrz, co mi pisze ksi��� krajczy z Nie�wie�a.</p><p>Tu hetman poda� Kmicicowi list Kazimierza Micha�a<a l:href="#fn429" type="note">[429]</a>.</p><p>Kmicic przebieg� oczyma pismo.</p><p>� �ebym nie zna� intencji waszej ksi���cej mo�ci, my�la�bym, �e ma racj� i �e najcnotliwszy to w �wiecie pan. Bo�e daj mu wszystko dobre!� M�wi�, co my�l�.</p><p>� Jed� ju�! � rzek� z pewn� niecierpliwo�ci� hetman.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XVII</p></title><p>Kmicic jednak nie wyruszy� ani tego dnia, ani nast�pnego, bo gro�ne wie�ci pocz�y nadchodzi� zewsz�d do Kiejdan<a l:href="#fn430" type="note">[430]</a>. Oto pod wiecz�r przybieg� goniec z doniesieniem, �e chor�gwie Mirskiego i Stankiewicza same ruszaj� ku rezydencji hetma�skiej, gotowe zbrojn� r�k� upomnie� si� o swych pu�kownik�w, �e wzburzenie panuje mi�dzy nimi straszne i �e towarzystwo wys�a�o deputacje do wszystkich chor�gwi stoj�cych w pobli�u Kiejdan i dalej, a� na Podlasie do Zab�udowa, z doniesieniem o zdradzie hetma�skiej i wezwaniem, by si� ��czy�y w kup� dla obrony ojczyzny. �atwo by�o przy tym przewidzie�, �e mn�stwo szlachty zleci si� do zbuntowanych chor�gwi i wytworzy powa�n� si��, przeciwko kt�rej trudno si� b�dzie opiera� w nieobronnych Kiejdanach, zw�aszcza �e nie na wszystkie pu�ki, kt�re ksi��� Radziwi�� mia� pod r�k�, mo�na by�o liczy� z pewno�ci�.</p><p>Zmieni�o to wyrachowania i wszystkie plany hetma�skie, ale zamiast os�abi� w nim ducha, zdawa�o si� go jeszcze podnieca�. Ustanowi� sam na czele wiernych szkockich regiment�w, rajtarii i artylerii wyruszy� przeciw buntownikom i zdepta� ogie� w zarodku. Wiedzia�, �e �o�nierze bez pu�kownik�w s� tylko t�uszcz� niesforn�, kt�ra rozproszy si� przed groz� samego imienia hetma�skiego.</p><p>Postanowi� te� nie szcz�dzi� krwi i przerazi� przyk�adem ca�e wojsko, wszystk� szlacht�, ba! ca�� Litw�, aby nie �mia�a drgn�� nawet pod �elazn� jego r�k�. Mia�o si� spe�ni� wszystko, co zamierzy�, i spe�ni� si� w�asnymi jego si�ami.</p><p>Tego� dnia jeszcze wyjecha�o kilku oficer�w cudzoziemskich do Prus czyni� tam nowe zaci�gi, a Kiejdany wrza�y zbrojnym ludem. Regimenta szkockie, rajtaria cudzoziemska, dragoni Mieleszki i Char�ampa i �lud ognisty<a l:href="#fn431" type="note">[431]</a>� pana Korfa gotowa�y si� do wyprawy. Hajducy<a l:href="#fn432" type="note">[432]</a> ksi���cy, czelad�, mieszczanie z Kiejdan mieli wzmocni� si�y ksi���ce, a na koniec postanowiono przy�pieszy� wys�anie uwi�zionych pu�kownik�w do Bir�<a l:href="#fn433" type="note">[433]</a>, gdzie bezpieczniej by�o ich trzyma� ni�eli w otwartych Kiejdanach. Ksi��� spodziewa� si� s�usznie, �e wys�anie do tej odleg�ej fortecy, w kt�rej wedle uk�adu musia�a ju� sta� za�oga szwedzka, zniweczy nadziej� uwolnienia ich w umys�ach zbuntowanych �o�nierzy i pozbawi sam bunt wszelkiej podstawy.</p><p>Pan Zag�oba, Skrzetuscy i Wo�odyjowski mieli dzieli� losy innych.</p><p>Wiecz�r ju� by�, gdy do piwnicy, w kt�rej siedzieli, wszed� oficer z latarni� w r�ku i rzek�:</p><p>� Zbierajcie si�, waszmo�ciowie, i�� ze mn�.</p><p>� Dok�d? � pyta� niespokojnym g�osem pan Zag�oba.</p><p>� To si� poka�e� Pr�dzej! Pr�dzej!</p><p>� Idziemy.</p><p>Wyszli. Na korytarzu otoczyli ich �o�nierze szkoccy zbrojni w muszkiety. Zag�oba coraz by� niespokojniejszy.</p><p>� Przecie na �mier� by nas nie prowadzili bez ksi�dza, bez spowiedzi? � szepn�� do ucha Wo�odyjowskiego.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do oficera:</p><p>� Jak�e godno��, prosz�?</p><p>� A wa�ci co do mojej godno�ci?</p><p>� Bo mam wielu krewnych na Litwie i mi�o wiedzie�, z kim si� ma do czynienia.</p><p>� Nie pora sobie �wiadczy�, ale kiep ten, kto si� swego nazwiska wstydzi� Jestem Roch Kowalski, je�li wa�pan chcesz wiedzie�.</p><p>� Zacna to rodzina! M�owie dobrzy �o�nierze, niewiasty cnotliwe. Moja babka by�a Kowalska, ale osieroci�a mnie, nimem na �wiat przyszed�� A wa�pan z Wierusz�w czyli z Korabi�w Kowalskich?</p><p>� Co mnie tu wa�� b�dziesz po nocy indagowa�!</p><p>� Bo� mi pewno krewniak, gdy� i struktura w nas jednaka. Grube masz wa�pan ko�ci i bary zupe�nie jak moje, a ja w�a�nie po babce urod� odziedziczy�em.</p><p>� No, to si� w drodze wywiedziemy� Mamy czas!</p><p>� W drodze? � rzek� Zag�oba.</p><p>I wielki ci�ar spad� mu z piersi. Odsapn�� jak miech i zaraz nabra� fantazji.</p><p>� Panie Michale � szepn�� � nie m�wi�em ci, �e nam szyi nie utn�?</p><p>Tymczasem wyszli na dziedziniec zamkowy. Noc ju� zapad�a zupe�na. Tu i owdzie tylko p�on�y czerwone pochodnie lub migota�y latarki, rzucaj�c niepewne blaski na grupy �o�nierzy konnych i pieszych rozmaitej broni. Ca�y dziedziniec zat�oczony by� wojskiem. Gotowano si� widocznie do pochodu, bo wsz�dy zna� by�o ruch wielki. Tu i owdzie w ciemno�ciach majaczy�y w��cznie i rury muszkiet�w, kopyta ko�skie szcz�ka�y po bruku; pojedynczy je�d�cy przebiegali pomi�dzy chor�gwiami; zapewne byli to oficerowie rozwo��cy rozkazy.</p><p>Kowalski zatrzyma� konw�j i wi�ni�w przed ogromnym wozem drabiniastym zaprz�onym we cztery konie.</p><p>� Siadajcie, waszmo�ciowie!� rzek�.</p><p>� Tu ju� kto� siedzi � rzek� gramol�c si� Zag�oba. � A nasze �uby?</p><p>� �uby s� pod s�om� � odrzek� Kowalski � Pr�dzej! Pr�dzej!</p><p>� A kto tu siedzi? � pyta� Zag�oba wpatruj�c si� w ciemne postacie wyci�gni�te na s�omie.</p><p>� Mirski, Stankiewicz, Oskierko! � ozwa�y si� g�osy.</p><p>� Wo�odyjowski, Jan Skrzetuski, Stanis�aw Skrzetuski, Zag�oba! � odpowiedzieli nasi rycerze.</p><p>� Czo�em! Czo�em!</p><p>� Czo�em! W zacnej kompanii pojedziem. A gdzie nas wioz�, nie wiecie waszmo�ciowie?</p><p>� Jedziecie waszmo�ciowie do Bir�! � rzek� Kowalski.</p><p>To powiedziawszy da� rozkaz. Konw�j pi��dziesi�ciu dragon�w otoczy� w�z i ruszyli.</p><p>Wi�niowie pocz�li rozmawia� z cicha.</p><p>� Szwedom nas wydadz�! � rzek� Mirski. � Tegom si� spodziewa�.</p><p>� Wol� siedzie� mi�dzy nieprzyjaci�mi ni� mi�dzy zdrajcami! � odpowiedzia� Stankiewicz.</p><p>� A ja bym wola� kul� w �eb! � zawo�a� Wo�odyjowski � ni� siedzie� z za�o�onymi r�kami w czasie takiej wojny nieszcz�snej.</p><p>� Nie blu��, panie Michale � odpowiedzia� Zag�oba � bo z woza, byle pora sposobna przysz�a, mo�esz da� nura, z Bir� tak�e, a z kul� we �bie ci�ko ucieka�. Ale ja wiedzia�em z g�ry, �e si� na to ten zdrajca nie o�mieli.</p><p>� Radziwi�� by si� nie mia� na co o�mieli�! � rzek� Mirski. � Wida�, �e� wa�� z daleka przyjecha� i �e jego nie znasz. Komu on zemst� poprzysi�e, ten jakoby by� ju� w grobie, a nie pami�tam przyk�adu, �eby komu najmniejsz� krzywd� odpu�ci�.</p><p>� A tak i nie �mia� na mnie podnie�� r�ki! � odpowiedzia� Zag�oba. � Kto wie, czy nie mnie i waszmo�ciowie szyje zawdzi�czacie.</p><p>� A to jakim sposobem?</p><p>� Bo mnie chan krymski okrutnie mi�uje za to, �em spisek na jego szyj� odkry�, gdym w niewoli w Krymie siedzia�. A i nasz pan mi�o�ciwy Joannes Casimirus tak�e si� we mnie kocha. Nie chcia�, taki syn, Radziwi��, z dwoma potentatami zadziera�, gdy� i na Litwie mogliby go dosi�gn��.</p><p>� I! Co wa�pan gadasz! Nienawidzi on kr�la, jak diabe� �wi�conej wody, i jeszcze by by� na wa�ci zawzi�tszy, gdyby wiedzia�, �e� kr�lowi konfident<a l:href="#fn434" type="note">[434]</a> � odpowiedzia� Stankiewicz.</p><p>� A ja tak my�l� � rzek� Oskierko � �e nie chcia� hetman sam nasz� krwi� si� maza�, �eby <emphasis>odium</emphasis><a l:href="#fn435" type="note">[435]</a> na siebie nie �ci�gn��, ale przysi�g�bym, �e ten oficer wiezie rozkaz do Szwed�w w Bir�ach, �eby nas natychmiast rozstrzelali.</p><p>� Oj! � rzek� Zag�oba.</p><p>Umilkli na chwil�; tymczasem w�z wtoczy� si� ju� na rynek kiejda�ski. Miasto spa�o, w oknach nie by�o �wiate�, jeno psy przed domami ujada�y zapalczywie na przeci�gaj�cy orszak.</p><p>� Wszystko jedno! � rzek� Zag�oba. � Zawsze�my zyskali na czasie, mo�e i przypadek nam pos�u�y�, a mo�e i fortel jaki przyj�� do g�owy.</p><p>Tu zwr�ci� si� do starych pu�kownik�w:</p><p>� Waszmo�ciowie ma�o mnie znacie, ale spytajcie si� moich towarzysz�w, w jakich bywa�em opa�ach, a dlategom si� zawdy wydosta� na pole. Powiedzcie no mnie, co to za oficer, kt�ren nad konwojem ma komend�? Zaliby mu nie mo�na wyperswadowa�, �eby si� zdrajcy nie trzyma�, jeno przy ojczy�nie stan�� i z nami si� po��czy�?</p><p>� To Roch Kowalski z Korabi�w Kowalskich � odrzek� Oskierko. � Ja go znam. Tak samo m�g�by� waszmo�� jego koniowi perswadowa�, bo dalib�g, nie wiem, kt�ry g�upszy.</p><p>� A �e to zrobili go oficerem?</p><p>� On u Mieleszki w dragonach chor�giew nosi, do czego rozumu nie potrzeba. A zrobili go oficerem, bo si� ksi�ciu z pi�ci podoba�, gdy� podkowy �amie i z chowanymi nied�wiedziami wp� si� bierze, a takiego jeszcze nie znalaz�, kt�rego by nie rozci�gn��.</p><p>� Taki� to z niego osi�ek?</p><p>� �e osi�ek, to osi�ek, a przy tym, �eby mu zwierzchnik powiedzia�: rozwal �bem �cian� � to bez chwili namys�u zacz��by zaraz w ni� tryka�. Przykazano mu, by nas do Bir� odwi�z�, to i odwiezie, cho�by si� ziemia zapa�� mia�a.</p><p>� Prosz�! � rzek� Zag�oba, kt�ry z wielk� uwag� s�ucha� tej rozmowy � rezolutny to jednak ch�op!</p><p>� Bo u niego rezolutno�� z g�upot� jedno stanowi. Zreszt�, jak ma czas, a nie je, to �pi. Zadziwiaj�ca rzecz, kt�rej by�cie wa�panowie nie uwierzyli: przecie on raz czterdzie�ci o�m godzin w cekhauzie przespa� i ziewa� jeszcze, gdy go z tapczana �ci�gn�li.</p><p>� Okrutnie mi si� ten oficer podoba � rzek� Zag�oba � bo zawsze lubi� wiedzie�, z kim mam spraw�.</p><p>To rzek�szy zwr�ci� si� do Kowalskiego.</p><p>� A przybli� no si� wa�pan! � zawo�a� protekcjonalnym tonem.</p><p>� Czego? � pyta� Kowalski zwracaj�c konia.</p><p>� Nie masz no gorza�ki?</p><p>� Mam.</p><p>� Dawaj!</p><p>� Jak to: �dawaj�?</p><p>� Bo widzisz, mo�ci Kowalski, �eby to by�o nie wolno, to by� mia� rozkaz nie dawa�, a �e nie masz rozkazu, wi�c dawaj.</p><p>� H�? � rzek� zdumiony pan Roch � Jako �ywo! A c� to mi � mus?</p><p>� Mus nie mus, ale ci wolno, a godzi si� krewnego wspom�c i starszego, kt�ren gdyby si� by� z wa�cin� matk� o�eni�, m�g�by jak nic by� twoim ojcem.</p><p>� Jaki� mi tam wa�pan krewny!</p><p>� Bo s� podw�jni Kowalscy. Jedni si� Wieruszow� piecz�tuj�, na kt�rej kozie� w tarczy jest wyimaginowany z podniesion� zadni� nog�, a drudzy Kowalscy maj� za klejnot Korab, na kt�rym przodek ich Kowalski z Anglii przez morze do Polski przyjecha�, i ci s� moi krewni, a to przez babk�, i dlatego, �e ja tak�e Korabiem si� piecz�tuj�.</p><p>� Dla Boga! To� wa�� naprawd� m�j krewniak!</p><p>� Albo� Korab?</p><p>� Korab.</p><p>� Moja krew, jak mi B�g mi�y! � zawo�a� Zag�oba. � Dobrze, �e�my si� spotkali, bo ja tu w rzeczy samej na Litw� do Kowalskich przyjecha�em, a chocia�em w opresji, a ty na koniu i na wolno�ci, ch�tnie bym ci� wzi�� w ramiona, bo co sw�j, to sw�j.</p><p>� C� ja wa�panu poradz�? Kazali ci� odwie�� do Bir�, to odwioz� Krew krwi�, a s�u�ba s�u�b�.</p><p>� M�w mi: wuju! � rzek� Zag�oba.</p><p>� Masz wuj gorza�ki! � rzek� pan Roch. � To mi wolno.</p><p>Zag�oba przyj�� ch�tnie manierk� i napi� si� do woli. Po chwili mi�e ciep�o pocz�o mu si� rozlewa� po wszystkich cz�onkach, w g�owie uczyni�o mu si� jasno, a umys� sta� si� jasny.</p><p>� Zle� no z konia � rzek� do pana Rocha � i przysi�d� si� troch� na w�z, pogaw�dzimy, bo chcia�bym, �eby� mi co o rodzinie opowiedzia�. Szanuj� ja s�u�b�, ale to ci przecie wolno.</p><p>Kowalski przez chwil� nie odpowiada�.</p><p>� Nie by�o zakazu � rzek� wreszcie.</p><p>I wkr�tce potem siedzia� ju� na wozie ko�o pana Zag�oby, a raczej rozci�gn�� si� na s�omie, kt�r� w�z by� wy�adowany.</p><p>Pan Zag�oba u�ciska� go serdecznie.</p><p>� Jak�e si� miewa tw�j stary?� Bodaj�e ci�!� Zapomnia�em, jak mu na imi�.</p><p>� Te� Roch.</p><p>� I s�usznie, i s�usznie. Roch sp�odzi� Rocha� To jest wedle przykazania. Powiniene� swego syna tak�e Rochem nazwa�, aby ka�dy dudek mia� sw�j czubek. A �onaty jeste�?</p><p>� Pewnie, �e �onaty! Ja jestem Kowalski, a to jest pani Kowalska, innej nie chc�.</p><p>To rzek�szy m�ody oficer podni�s� do oczu panu Zag�obie g�owni� ci�kiej drago�skiej szabli i powt�rzy�:</p><p>� Innej nie chc�!</p><p>� S�usznie! � rzek� Zag�oba. � Okrutnie mi si� podobasz, Rochu, synu Rocha. �o�nierz najlepiej akomodowany, gdy nie ma innej �ony jak taka; i to ci jeszcze powiem, �e pr�dzej ona po tobie ni� ty po niej owdowiejesz. Szkoda jeno, �e m�odych Roch�w mie� z ni� nie b�dziesz, bo widz�, �e� bystry kawaler, i szkoda by by�o, gdyby taki r�d mia� zagin��.</p><p>� O wa! � rzek� Kowalski. � Jest nas sze�ciu braci.</p><p>� I wszystko Rochy?</p><p>� Jakby� wuj wiedzia�, �e ka�den, je�li nie na pierwsze, to na drugie ma Roch, bo to nasz szczeg�lniejszy patron.</p><p>� A napijmy si� no jeszcze!</p><p>� A dobrze.</p><p>Zag�oba zn�w przechyli� manierk�, ale nie wypi� ca�ej, jeno odda� j� oficerowi i rzek�:</p><p>� Do dna, do dna!</p><p>� Szkoda, �e ci� nie mog� widzie�! � m�wi� dalej. � Noc tak ciemna, cho� w pysk daj. W�asnych palc�w by� nie pozna�. S�uchaj no, mo�ci Rochu, a gdzie to te wojsko mia�o wychodzi� z Kiejdan, gdy�my wyje�d�ali?</p><p>� A na buntownik�w.</p><p>� B�g najwy�szy wie, kto tu buntownik: czy ty, czy oni?</p><p>� Ja buntownik? Jak�e to? Co mnie m�j hetman ka�e, to czyni�.</p><p>� Ale hetman nie czyni tego, co mu kr�l jegomo�� ka�e, bo pewnie mu nie kaza� ze Szwedami si� ��czy�. Nie wola��eby� to Szwed�w bi� ni� mnie, krewnego, w r�ce im wydawa�?</p><p>� Mo�e bym i wola�, ale co rozkaz, to s�uch!</p><p>� I pani Kowalska by wola�a. Znam ja j�. Mi�dzy nami m�wi�c: hetman si� przeciw kr�lowi i ojczy�nie zbuntowa�. Nie powtarzaj tego nikomu, ale tak jest. I wy, co mu s�u�ycie, tak�e si� buntujecie.</p><p>� Tego mnie si� s�ucha� nie godzi. Hetman ma swoj� zwierzchno��, a ja mam swoj�, w�a�nie hetma�sk�, i B�g by mnie skara�, gdybym si� jej przeciwi�. Nies�ychana to rzecz!</p><p>� Zacnie m�wisz� Ale uwa� no, Rochu: gdyby� tak wpad� w r�ce onych buntownik�w, to i ja bym by� wolny, i nie twoja by by�a wina, bo <emphasis>nec Hercules contra plures<a l:href="#fn436" type="note">[436]</a></emphasis>!� Nie wiem, gdzie si� tam te chor�gwie znajduj�, ale ty musisz wiedzie� i widzisz, mogliby�my troch� ku nim nawr�ci�.</p><p>� Jak�e to?</p><p>� A �eby� tak umy�lnie ku nim zjecha�? Nie by�oby twojej winy, je�liby nas odbili. Nie mia�by� mnie na sumieniu� a mie� krewniaka na sumieniu, wierzaj mi, straszny to ci�ar!</p><p>� At! Co wuj gadasz! Dalib�g, zlez� z woza i na konia si�d�. Nie ja b�d� mia� wuja na sumieniu, jeno pan hetman. P�kim �yw, nie b�dzie z tego nic!</p><p>� Nie, to nie! � rzek� Zag�oba. � Wol� to, �e szczerze m�wisz, chocia� pierwej by�em twym wujem ni� Radziwi�� twoim hetmanem. A czy ty wiesz, Rochu, co to jest wuj?</p><p>� Wuj � to wuj.</p><p>� Bardzo� to roztropnie wykalkulowa�, ale przecie, gdzie ojca nie ma, tam, Pismo m�wi: wuja s�ucha� b�dziesz. Jest to jakby rodzicielska w�adza, kt�rej grzech, Rochu, si� sprzeciwi� Bo nawet i to zauwa�, �e kto si� o�eni, ten snadnie ojcem by� mo�e; ale w wuju p�ynie ta sama krew, co w matce. Nie jestem ci wprawdzie bratem twej matki, ale moja babka musia�a by� ciotk� twej babki; wi�c poznaj to, �e powaga kilku pokole� we mnie spoczywa, bo jako wszyscy na tym �wiecie jeste�my �miertelni, tedy w�adza z jednych na drugich przechodzi i ani hetma�ska, ani kr�lewska nie mo�e jej negowa�, ani nikogo zmusza�, �eby si� oponowa�. Co prawda, to �wi�te! Ma-li hetman wielki, czy te�, dajmy na to, polny, prawo nakaza�, nie ju� szlachcicowi i towarzyszowi, ale lada jakiemu ciurze, �eby si� na ojca, matk�, na dziada albo na star� ociemnia�� babk� porywa�? Odpowiedz na to, Rochu! Ma-li prawo?</p><p>� H�? � spyta� sennym g�osem Kowalski.</p><p>� Na star� ociemnia�� babk�! � powt�rzy� pan Zag�oba. � Kto by si� wonczas chcia� �eni� i dzieci p�odzi� albo si� wnuk�w doczeka�?� Odpowiedz i na to, Rochu!</p><p>� Ja jestem Kowalski, a to pani Kowalska � m�wi� coraz senniej oficer.</p><p>� Kiedy chcesz, niech i tak b�dzie! � odpowiedzia� Zag�oba. � Lepiej to nawet, �e nie b�dziesz mia� dzieci, bo mniej kp�w b�dzie po �wiecie grasowa�o. Nieprawda, Rochu?</p><p>Zag�oba nadstawi� ucho, ale nie us�ysza� ju� �adnej odpowiedzi.</p><p>� Rochu! Rochu! � zawo�a� z cicha.</p><p>Pan Roch spa� jak zabity.</p><p>� �pisz?� � mrukn�� Zag�oba. � Czekaj�e, zdejm� ci ten �elazny garnek z g�owy, bo ci niewygodnie. Opo�cza dusi ci� pod szyj�, jeszcze by ci� krew zala�a. Co bym by� za krewniak, �ebym ci� nie mia� ratowa�.</p><p>Tu r�ce pana Zag�oby pocz�y porusza� si� z lekka ko�o g�owy i szyi Kowalskiego. Na wozie spali wszyscy g��bokim snem, �o�nierze kiwali si� tak�e na kulbakach, inni, jad�cy w przedzie, pod�piewywali z cicha, wypatruj�c zarazem pilno drogi, bo noc, cho� nied�d�ysta, by�a bardzo ciemna.</p><p>Jednak�e po niejakim czasie �o�nierz prowadz�cy tu� za wozem konia ujrza� w ciemno�ciach opo�cz� i jasny he�m swego oficera. Kowalski, nie zatrzymuj�c wozu, zsun�� si� i kiwn��, by mu podano rumaka.</p><p>Po chwili siedzia� ju� na nim.</p><p>� Panie komendancie, a gdzie staniemy na popas? � pyta� wachmistrz zbli�ywszy si� ku niemu.</p><p>Pan Roch nie odpowiedzia� ani s�owa i ruszy� naprz�d, min�� z wolna jad�cych na przedzie i znik� w ciemno�ciach.</p><p>Nagle do uszu dragon�w doszed� t�tent szybkiego biegu konia.</p><p>� Skokiem komendant ruszy�! � m�wili mi�dzy sob�. � Pewnie chce obaczy�, czy jakiej karczmy nie ma blisko. Czas by ju� koniom popasa�, czas!</p><p>Tymczasem up�yn�o p� godziny, godzina, dwie, a pan Kowalski ci�gle, wida�, jecha� naprz�d, bo go nie by�o jako� wida�. Konie znu�y�y si� bardzo, zw�aszcza przy wozie, i pocz�y si� wlec wolno. Gwiazdy schodzi�y z nieba.</p><p>� Skocz no kt�ry do komendanta � rzek� wachmistrz � powiedz mu, �e szkapy ledwie nogi ci�gn�, a wozowe usta�y.</p><p>Jeden z �o�nierzy wyruszy� naprz�d, ale po godzinie wr�ci� sam.</p><p>� Komendanta ani �ladu, ani popio�u � rzek�. � Musia� z mil� naprz�d wyjecha�.</p><p>�o�nierze pocz�li mrucze� z nieukontentowaniem.</p><p>� Dobrze mu, bo si� przez dzie� wyspa� i teraz na wozie � a ty si�, cz�eku, ko�acz po nocy ostatnim tchem ko�skim i swoim.</p><p>� To� tu karczma o dwie staje � m�wi� ten sam �o�nierz, kt�ry je�dzi� naprz�d � my�la�em, �e go tam znajd�, ale gdzie tam!� S�ucha�em, czy konia nie us�ysz� Nic nie s�ycha�. Diabli wiedz�, gdzie zajecha�.</p><p>� Staniem tam i tak! � rzek� wachmistrz. � Trzeba szkapom wytchn��.</p><p>Jako� zatrzymali w�z przed karczemk�. �o�nierze poz�azili z koni i jedni poszli ko�ata� do drzwi, drudzy odpasywali wi�zki siana wisz�ce za kulbakami, aby konie cho� z r�k pokarmi�.</p><p>Je�cy na wozie rozbudzili si�, gdy ruch wozu usta�.</p><p>� A gdzie to jedziemy? � pyta� stary pan Stankiewicz.</p><p>� Po nocy nie mog� rozezna� � odpar� Wo�odyjowski � zw�aszcza �e nie na Upit�<a l:href="#fn437" type="note">[437]</a> jedziemy.</p><p>� Wszak�e to do Bir� na Upit� z Kiejdan si� jedzie? � spyta� Jan Skrzetuski.</p><p>� Tak jest. Ale w Upicie stoi moja chor�giew, o kt�r� ksi���, wida�, obawia� si�, by nie oponowa�a, wi�c kaza� inn� drog� jecha�. Zaraz za Kiejdanami wykr�cili�my do Dalnowa i Krok�w, stamt�d pojedziemy pewnie na Bejsago�� i Szawle. Troch� to z drogi, ale przez to Upita i Poniewie� zostan� na prawo. Po drodze nie ma tam �adnych chor�gwi, bo wszystkie, co by�y, �ci�gni�to ku Kiejdanom, aby je mie� pod r�k�.</p><p>� A pan Zag�oba � rzek� Stanis�aw Skrzetuski � �pi smaczno i chrapie, zamiast o fortelach my�le�, jak to sobie obiecywa�.</p><p>� Niech �pi� Zmorzy�a go, wida�, rozmowa z tym g�upim komendantem, do kt�rego krewie�stwa si� przyznawa�. Wida� chcia� go sobie skaptowa�, ale to na nic. Kto dla ojczyzny Radziwi��a nie opu�ci�, ten go pewnie dla dalekiego krewnego nie opu�ci.</p><p>� Zali oni naprawd� s� krewni? � zapyta� Oskierko.</p><p>� Oni? Tacy oni krewni jak ja z wa�panem � odpowiedzia� Wo�odyjowski � gdy� co pan Zag�oba m�wi� o wsp�lno�ci klejnotu, to i to nieprawda, bo ja wiem dobrze, �e jego klejnot wo�a si� Wczele.</p><p>� A gdzie to pan Kowalski?</p><p>� Musi by� przy ludziach albo w karczmie.</p><p>� Chcia�bym go prosi�, by mi pozwoli� na konia kt�rego �o�nierskiego si��� � m�wi� Mirski � bo mi ko�ci zdr�twia�y.</p><p>� Na to si� pewnie nie zgodzi � odpar� Stankiewicz � bo noc ciemna, �atwo by szkapie ostrogi da� i czmychn��. Kto by tam i dogoni�!</p><p>� Dam mu kawalerski parol, �e nie b�d� ucieczki tentowa�<a l:href="#fn438" type="note">[438]</a>, zreszt� ju� i �wita� zapewne zacznie.</p><p>� �o�nierzu! A gdzie to komendant? � pyta� Wo�odyjowski stoj�cego w pobli�u dragona.</p><p>� A kto jego wie?</p><p>� Jak to: kto jego wie? Kiedy ci m�wi�, �eby� go zawo�a�, to go zawo�aj.</p><p>� Kiedy my sami nie wiemy, panie pu�kowniku, gdzie on jest � odrzek� dragon. � Jak zlaz� z wozu i ruszy� naprz�d, tak do tej pory nie wr�ci�.</p><p>� Powiedz�e mu, jak wr�ci, �e chcemy z nim m�wi�.</p><p>� Wedle woli pana pu�kownika! � odrzek� �o�nierz.</p><p>Je�cy umilkli.</p><p>Od czasu do czasu tylko g�o�ne poziewanie rozlega�o si� na wozie; obok konie chrupota�y siano. �o�nierze ko�o wozu, wsparci na kulbakach, drzemali. Inni gwarzyli z cicha lub posilali si�, czym kto mia�, bo pokaza�o si�, �e karczemka by�a opuszczona i �e nikt w niej nie mieszka�.</p><p>Ju� te� i noc pocz�a bledn��. Na wschodniej stronie ciemne t�o nieba poszarza�o nieco, gwiazdy gas�y z wolna i �wieci�y migotliwym, niepewnym �wiat�em. A za tym i dach karczemki posiwia�, drzewa przy niej rosn�ce j�y si� bramowa� srebrem. Konie i ludzie zdawali si� wynurza� z cienia. Po chwili ju� i twarze mo�na by�o rozezna�, i ��t� barw� opo�czy. He�my pocz�y odbija� blask poranny.</p><p>Pan Wo�odyjowski roztworzy� r�ce i przeci�gn�� si� ziewaj�c przy tym od ucha do ucha, po czym spojrza� na u�pionego pana Zag�ob�; nagle rzuci� si� w ty� i zakrzykn��:</p><p>� Niech�e go kule bij�! Na Boga! Mo�ci panowie! Patrzcie!</p><p>� Co si� sta�o? � pytali pu�kownicy otwieraj�c oczy.</p><p>� Patrzcie! Patrzcie! � wo�a� Wo�odyjowski ukazuj�c palcem u�pion� posta�.</p><p>Je�cy zwr�cili wzrok we wskazanym kierunku i zdumienie odbi�o si� na wszystkich twarzach: pod burk� i w czapce pana Zag�oby spa� snem sprawiedliwego pan Roch Kowalski, Zag�oby za� nie by�o na wozie.</p><p>� Umkn��, jak mi B�g mi�y! � m�wi� zdumiony Mirski ogl�daj�c si� na wszystkie strony, jakby oczom w�asnym jeszcze nie wierzy�.</p><p>� To kuty frant! Niech go kaduk! � zakrzykn�� Stankiewicz.</p><p>� Zdj�� he�m i ��t� opo�cz� z tego kpa i umkn�� na jego w�asnym koniu!</p><p>� Jako w wod� wpad�!</p><p>� A zapowiedzia�, �e si� fortelem wydostanie.</p><p>� Tyle go b�d� widzieli!</p><p>� Mo�ci panowie! � m�wi� z uniesieniem Wo�odyjowski � nie znacie jeszcze tego cz�eka, a ja ju� wam dzi� przysi�gn�, �e on i nas jeszcze wydostanie. Nie wiem jak, kiedy, jakim sposobem, ale przysi�gn�!</p><p>� Dalib�g! Oczom si� wierzy� nie chce � m�wi� Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>Wtem �o�nierze spostrzegli, co si� sta�o. Uczyni� si� mi�dzy nimi gwar. Jedni przez drugich biegli do wozu i wyba�uszali oczy na widok swego komendanta przybranego w wielb��dzi� burk�, w rysi ko�paczek i u�pionego g��boko.</p><p>Wachmistrz pocz�� go szarpa� bez ceremonii.</p><p>� Panie komendancie! Panie komendancie!</p><p>� Ja jestem Kowalski� a to pani Kowalska � mrucza� pan Roch.</p><p>� Panie komendancie, wi�zie� uciek�!</p><p>Kowalski siad� na wozie i otworzy� oczy.</p><p>� Czego?�</p><p>� Wi�zie� uciek�, ten gruby szlachcic, kt�ry z panem komendantem rozmawia�!</p><p>Oficer oprzytomnia�.</p><p>� Nie mo�e by�! � zakrzykn�� przera�onym g�osem. � Jak to?! Co si� sta�o? Jakim sposobem uciek�?</p><p>� W he�mie i w opo�czy pana komendanta; �o�nierze go nie poznali, noc by�a ciemna.</p><p>� Gdzie m�j ko�? � krzykn�� Kowalski.</p><p>� Nie ma konia. �w szlachcic w�a�nie na nim uciek�.</p><p>� Na moim koniu?</p><p>� Tak jest!</p><p>Kowalski wzi�� si� za g�ow�.</p><p>� Jezusie Nazare�ski! Kr�lu �ydowski!�</p><p>Po chwili krzykn��:</p><p>� Dawajcie tego psiawiar�, tego takiego syna, kt�ry mu konia poda�!</p><p>� Panie komendancie! �o�nierz nic nie winien. Noc by�a ciemna, cho� w pysk daj, a on zdj�� waszej mo�ci he�m i opo�cz�. Przeje�d�a� tu� ko�o mnie i jam nie pozna�. �eby wasza mo�� nie by�a siada�a na w�z, nie m�g�by on tego dokaza�.</p><p>� Bij�e mnie! Bij�e mnie! � wo�a� nieszcz�liwy oficer.</p><p>� Co czyni�, wasza mo��?</p><p>� Bij go! �apaj!</p><p>� To si� na nic nie zda�o. On na koniu waszej mo�ci, a to najlepszy ko�. Nasze zdro�one okrutnie, on za� o pierwszych kurach umkn��. Nie zgonim!</p><p>� Szukaj wiatru w polu! � rzek� Stankiewicz.</p><p>Kowalski zwr�ci� si� ku wi�niom z w�ciek�o�ci�.</p><p>� Waszmo�ciowie pomogli�cie mu do ucieczki! Ja wa�ciom!�</p><p>Tu z�o�y� olbrzymie pi�ci i pocz�� zbli�a� si� ku nim.</p><p>Wtem Mirski rzek� gro�nie:</p><p>� Nie krzycz wa�� i bacz, �e do starszych od siebie m�wisz!</p><p>Pan Roch drgn�� i mimo woli wyprostowa� si�, bo rzeczywi�cie jego powaga wobec takiego Mirskiego by�a �adna i wszyscy owi je�cy przenosili go o g�ow� godno�ci� i znaczeniem.</p><p>Stankiewicz doda�:</p><p>� Gdzie aspanu kazali nas wie��, to wie�, ale g�osu nie podno�, bo jutro mo�esz i�� pod komend� ka�dego z nas.</p><p>Pan Roch wytrzeszcza� oczy i milcza�.</p><p>� Nie ma co, panie Rochu, podrwi�e� g�ow� � rzek� Oskierko. � To, co m�wisz, �e�my mu pomogli, to g�upstwo, bo naprz�d, spali�my jako i ty, a po wt�re, ka�dy by pierwej sobie pom�g� ni� innemu. Ale aspan podrwi�e� g�ow�! Niczyjej tu winy nie ma, jeno twoja. Pierwszy kaza�bym ci� rozstrzela� za to, bo �eby oficer rozsypia� si� jako borsuk, a wi�niowi pozwoli� uciec w swoim w�asnym he�mie i opo�czy, ba, na swoim w�asnym koniu, to� to nies�ychana rzecz, kt�ra si� od pocz�tku �wiata nie zdarzy�a!</p><p>� Stary lis wyprowadzi� m�odego w pole! � rzek� Mirski.</p><p>� Jezus Maria! To� ja i szabli nie mam! � krzykn�� Kowalski.</p><p>� Albo si� jemu szabla nie przyda? � m�wi� u�miechaj�c si� Stankiewicz. � S�usznie pan Oskierko m�wi: podrwi�e� g�ow�, kawalerze. Pistoleciska te� musia�e� mie� w olstrach?</p><p>� A by�y!� � rzek�, jak nieprzytomny, Kowalski.</p><p>Nagle porwa� si� obu r�koma za g�ow�.</p><p>� I list ksi�cia pana do komendanta bir�a�skiego! Co ja, nieszcz�sny, teraz uczyni�?!� Zgin��em na wieki!� Bogdaj mi kula w �eb!�</p><p>� To ci� nie minie! � rzek� powa�nie Mirski. � Jak�e to nas b�dziesz teraz do Bir� wi�z�? Co si� stanie, je�li ty powiesz, �e nas jako wi�ni�w przywozisz, a my, starsi godno�ci�, powiemy, �e to ty masz by� do lochu wrzucon? Komu, my�lisz, dadz� wiar�? Zali mniemasz, �e komendant szwedzki zatrzyma nas dlatego tylko, �e go pan Kowalski b�dzie o to prosi�? Pr�dzej nam zawierzy i ciebie w podziemiu zamknie.</p><p>� Zgin��em! Zgin��em! � j�cza� Kowalski.</p><p>� G�upstwo! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� Co robi�, panie komendancie? � pyta� wachmistrz.</p><p>� Ruszaj do wszystkich diab��w! � krzykn�� Kowalski. � Zali ja wiem, co robi�?� Gdzie jecha�?� Bodaj ci� pioruny zabi�y!</p><p>� Jed�, jed� do Bir�!� Obaczysz � rzek� Mirski.</p><p>� Zawracaj do Kiejdan!� � krzykn�� Kowalski.</p><p>� Je�li ci� tam pod murem nie postawi� i nie rozstrzelaj�, to niech mnie szczecina pokryje! � rzek� Oskierko. � Jak�e to przed obliczem hetma�skim staniesz? Tfu! Ha�ba ci� czeka i kula w �eb, nic wi�cej!</p><p>� Bom nic wi�cej niewart! � zakrzykn�� nieszcz�liwy m�odzian.</p><p>� G�upstwo, panie Rochu! My jedni mo�em ci� ratowa� � m�wi� Oskierko. � Znasz, �e�my z hetmanem gotowi byli i�� na kraniec �wiata i zgin��. Wi�cej mieli�my zas�ug, wi�ksz� szar�� od ciebie. Wylewali�my nieraz krew za ojczyzn� i zawsze ch�tnie j� wylejem; ale hetman zdradzi� ojczyzn�, wyda� ten kraj w r�ce nieprzyjaci�, sprzymierzy� si� z nimi przeciw mi�o�ciwemu panu naszemu, kt�remu�my wierno�� zaprzysi�gli. Zali to my�lisz, �e �o�nierzom jak my �atwo przysz�o wypowiedzie� obediencj� zwierzchno�ci, post�pi� przeciw dyscyplinie, hetmanowi w�asnemu si� oponowa�? Ale kto dzi� z hetmanem, ten przeciw ojczy�nie! Kto dzi� z hetmanem, ten przeciw majestatowi! Kto dzi� z hetmanem, ten zdrajca kr�la i Rzeczypospolitej!� Dlatego to rzucili�my bu�awy pod nogi hetma�skie, bo cnota i obowi�zek, i wiara, i honor tak nakazywa�y. I kt� to uczyni�? � zali ja jeden? Nie! I pan Mirski, i pan Stankiewicz, najlepsi �o�nierze, najcnotliwsi ludzie!� Kto przy nim zosta�? � warcho�y!� A ty czemu nie idziesz �ladem lepszych od ciebie i m�drzejszych, i starszych? Chcesz ha�b� �ci�gn�� na w�asne imi�? Zdrajc� by� og�oszony?� Wejd� w siebie, zapytaj sumienia, co ci czyni� nale�y: czy przy Radziwille zdrajcy � zdrajc� zosta�, czy-li i�� z nami, kt�rzy ostatni dech chcemy za ojczyzn� pu�ci�, ostatni� kropl� krwi za ni� wyla�?� Bodajby ziemia nas po�ar�a, nime�my hetmanowi obediencj� wypowiedzieli� Ale bogdajby dusze nasze z piek�a nie wyjrza�y, je�eliby�my kr�la i ojczyzn� dla prywaty Radziwi��a mieli zdradzi�!�</p><p>Mowa ta wielkie na panu Rochu zdawa�a si� czyni� wra�enie. Oczy wytrzeszczy�, usta otworzy� i po chwili rzek�:</p><p>� Czego waszmo�ciowie ode mnie chcecie?</p><p>� By� z nami razem poszed� do wojewody witebskiego, kt�ry przy ojczy�nie b�dzie si� oponowa�.</p><p>� Ba! Kiedy ja mam rozkaz do Bir� waszmo�ci�w odwie��.</p><p>� Gadaj�e z nim! � rzek� Mirski.</p><p>� Tote� chcemy, by� nie us�ucha� rozkazu!� By� hetmana opu�ci� i z nami poszed�, zrozum�e! � rzek� zniecierpliwiony Oskierko.</p><p>� M�wcie sobie, wasze mo�cie, co chcecie, a z tego nie b�dzie nic� Ja �o�nierz! co by ja by� wart, gdybym hetmana opu�ci�. Nie m�j rozum, tylko jego; nie moja wola, tylko jego. Jak on zgrzeszy, to on b�dzie i za mnie, i za siebie odpowiada�, a moja psia powinno�� jego s�ucha�!� Ja tam prosty cz�owiek, czego r�k� nie zrobi�, tego i g�ow�� Ale to wiem, �em s�ucha� powinien, i kwita.</p><p>� R�b�e, co chcesz! � zakrzykn�� Mirski.</p><p>� Ju� to m�j grzech � m�wi� dalej Roch � �e ja do Kiejdan kaza� nawraca�, bo mnie kazali do Bir� jecha� Jeno �em zg�upia� przez tego szlachcica, kt�ry cho� krewny, a tak� rzecz mi uczyni�, kt�rej by i obcy nie uczyni�� �eby to nie krewny! � ale krewny! Boga on w sercu nie mia�, �e i szkap� mi zabra�, i �aski ksi���cej mnie pozbawi�, i kar� na szyj� sprowadzi�. Taki to krewny! A waszmo�ciowie do Bir� pojedziecie, niech potem b�dzie, co chce!</p><p>� Szkoda czasu, panie Oskierko � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� A zawraca� do Bir�, kondle! � krzykn�� na dragon�w Kowalski.</p><p>I zawr�cili zn�w do Bir�. Pan Roch kaza� jednemu z dragon�w si��� na w�z, sam za� usadowi� si� na jego koniu i jecha� tu� przy wi�niach, powtarzaj�c jeszcze przez pewien czas:</p><p>� Krewny � i �eby tak� rzecz uczyni�!</p><p>Wi�niowie, s�ysz�c to, chocia� niepewni swego losu i zmartwieni ci�ko, nie mogli przecie wstrzyma� �miechu, a� na koniec pan Wo�odyjowski rzek�:</p><p>� Pociesz�e si� wa�pan, mo�ci Kowalski, bo nie takich jak ty na hak �w m�� prowadzi�� Samego Chmielnickiego on chytro�ci� przewy�szy� i ju� co do fortel�w, nikt nie mo�e i�� z nim w paragon.</p><p>Kowalski nie odrzek� nic, jeno odjecha� troch� od wozu, boj�c si� szyderstw. Wstydzi� si� zreszt� i wi�ni�w, i w�asnych �o�nierzy, i tak by� strapiony, �e a� �al by�o na niego patrze�.</p><p>Tymczasem pu�kownicy rozmawiali o panu Zag�obie i jego cudownej ucieczce.</p><p>� Zadziwiaj�ca to jest rzecz w istocie � m�wi� pan Wo�odyjowski � �e nie masz w �wiecie takowych termin�w, z kt�rych by ten cz�owiek nie potrafi� si� salwowa�<a l:href="#fn439" type="note">[439]</a>. Gdzie m�stwem i si�� nie poradzi, tam si� fortelem wykr�ci. Inni trac� fantazj�, gdy im �mier� nad szyj� zawi�nie, albo polecaj� si� Bogu czekaj�c, co si� stanie; a on zaraz poczyna g�ow� pracowa� i zawsze co� wymy�li. M�ny on w potrzebie bywa jako Achilles<a l:href="#fn440" type="note">[440]</a>, ale woli Ulissesa<a l:href="#fn441" type="note">[441]</a> i�� �ladem.</p><p>� Nie chcia�bym ja jego pilnowa�, cho�by go �a�cuchami sp�tano � rzek� Stankiewicz � bo to nic, �e ucieknie, ale jeszcze na �miech i na konfuzj� cz�eka narazi.</p><p>� A jak�e! � rzek� pan Micha�. � B�dzie on teraz Kowalskiego do ko�ca �ycia wy�miewa�, a niech B�g broni dosta� si� na jego j�zyk, bo ostrzejszego w ca�ej Rzeczypospolitej nie ma� A gdy jeszcze zacznie, jako ma zwyczaj, koloryzowa� rzecz swoj�, tedy od �miechu ludzie p�kaj��</p><p>� Ale w potrzebie, m�wisz wa�pan, �e i szabl� potrafi si� zastawi�? � pyta� Stankiewicz.</p><p>� Jak�e! To� on na oczach ca�ego wojska usiek� pod Zbara�em Bur�aja.</p><p>� Nie! Dalib�g! � zakrzykn�� Stankiewicz � takiego jeszcze nie widzia�em!</p><p>� Wielk� on ju� nam przys�ug� odda� swoj� ucieczk� � m�wi� Oskierko � bo listy hetma�skie zabra�, a kto wie, co tam w nich by�o przeciw nam napisano� Nie wierz� ja w to, i�by komendant szwedzki w Bir�ach mia� da� ucho nam, nie Kowalskiemu. Tego nie b�dzie, gdy� my przyjedziem jako wi�niowie, a on jako dowodz�cy konwojem� Ale �e tam nie b�d� wiedzieli, co z nami czyni�, to rzecz pewna. W ka�dym razie g��w nam nie poucinaj�, a to grunt.</p><p>� Ja te� tak tylko m�wi�em � odpowiedzia� Mirski � aby Kowalskiego do reszty skonfundowa� Ale co waszmo�� m�wisz, �e nam g��w nie poucinaj�, to dalib�g, niewielka pociecha. Wszystko si� tak sk�ada, �e lepiej nie �y�, bo to ju� pewno, �e teraz jeszcze jedna wojna, i to domowa, wybuchnie, a to ju� b�dzie ostatnia zguba. Po co ja, stary, mam na te rzeczy patrzy�?</p><p>� Albo ja, kt�ry inne czasy pami�tam! � rzek� Stankiewicz.</p><p>� Tego�cie waszmo�ciowie nie powinni m�wi�, bo mi�osierdzie boskie wi�ksze od ludzkiej z�o�ci, a Jego r�ka wszechmocna mo�e nas z toni wyrwa� w�a�nie wtedy, kiedy si� najmniej b�dziem spodziewali.</p><p>� �wi�te s�owa wa�pana � rzek� Jan Skrzetuski. � I nam, ludziom spod chor�gwi ksi�cia nieboszczyka Jeremiego, ci�ko �y� teraz, bo�my do zwyci�stw przywykli, a przecie chce si� jeszcze ojczy�nie pos�u�y�, byle Pan B�g da� wreszcie wodza, nie zdrajc�, ale takiego, kt�remu by cz�owiek m�g� ca�ym sercem i ca�� dusz� zaufa�.</p><p>� Oj, prawda, prawda! � rzek� pan Wo�odyjowski. � Cz�ek by si� bi� dzie� i noc.</p><p>� A to ja wa�ciom powiem, i� to najwi�ksza desperacja � rzek� Mirski � bo przez to ka�dy jakoby w ciemno�ci brodzi i sam siebie pyta: co czyni�?� I niepewno�� go dusi jako zmora. Nie wiem, jak tam waszmo�ci�w, ale mnie i duszny niepok�j targa� I gdy pomy�l�, �e to ja bu�aw� pod nogi hetmanowi rzuci�em, �em do oporu i buntu by� przyczyn�, to mi resztki siwizny na �bie ze strachu staj�. Tak jest!� Ale co czyni� wobec jawnej zdrady? Szcz�liwi, kt�rzy podobnych pyta� nie potrzebowali sobie zadawa� i responsu w duszy szuka�!</p><p>� Wodza, wodza, daj nam, Panie mi�osierny! � m�wi� Stankiewicz wznosz�c oczy ku niebu.</p><p>� M�wi�, �e wojewoda witebski okrutnie zacny pan? � pyta� Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>� Tak jest! � odpar� Mirski. � Ale on bu�awy ni wielkiej, ni polnej nie ma, i zanim go kr�l jegomo�� godno�ci� hetma�sk� nie przyozdobi, mo�e tylko na w�asn� r�k� poczyna�. Nie p�jdzie on do Szwed�w ani gdzie indziej, to pewna!</p><p>� Pan Gosiewski, hetman polny, w niewoli u Radziwi��a.</p><p>� Bo on te� zacny cz�owiek � odpar� Oskierko. � Jak mnie wie�� o tym dosz�a, a�em zmartwia� i zaraz przeczuwa�em co� z�ego.</p><p>Pan Micha� zamy�li� si� i po chwili rzek�:</p><p>� By�em raz w Warszawie i poszed�em na kr�lewskie pokoje, a pan nasz mi�o�ciwy, jako si� w �o�nierzach kocha i �e to chwali� mnie po potrzebie beresteckiej, tak tedy pozna� mnie od razu i kaza� przyj�� na obiad. Na onym obiedzie widzia�em tak�e pana Czarnieckiego, bo w�a�ciwie dla niego by�a uczta. Podochoci� tedy sobie kr�l jegomo�� i pocz�� pana Czarnieckiego za g�ow� �ciska�, a w ko�cu rzek�: �Cho�by takie czasy przysz�y, �eby mnie wszyscy opu�cili, ty mi wiary dochowasz!� Na w�asne uszy s�ysza�em, jakoby proroczym duchem wym�wione. Pan Czarniecki od afektu prawie m�wi� nie m�g�, jeno powtarza�: �Do ostatniego tchu! Do ostatniego tchu!� A wonczas kr�l jegomo�� zap�aka��</p><p>� Kto wie, czy nie prorocze to by�y s�owa, bo czasy kl�ski ju� nadesz�y! � rzek� Mirski.</p><p>� Pan Czarniecki wielki �o�nierz! � odpar� Stankiewicz. � Nie masz ju� takiej g�by w Rzeczypospolitej, kt�ra by jego imienia nie powtarza�a.</p><p>� Powiadaj� � m�wi� Skrzetuski � �e Tatarowie, kt�rzy pana Rewer� Potockiego przeciw Chmielnickiemu posi�kuj�, tak si� w panu Czarnieckim kochaj�, i� nie chc� i�� tam, gdzie jego nie ma.</p><p>� Szczera to prawda � rzek� Oskierko. � S�ysza�em, jak to w Kiejdanach przy ksi�ciu hetmanie powiadano; wszyscy�my w�wczas pana Czarnieckiego okrutnie s�awili, a ksi�ciu by�o to nie w smak, bo si� zmarszczy� i rzek�: �Jest obo�nym koronnym, ale tak samo m�g�by by� u mnie w Tykocinie podstaro�cim.�</p><p>� <emphasis>Invidia</emphasis><a l:href="#fn442" type="note">[442]</a> wida� go ju� k�sa�a.</p><p>� Wiadoma to rzecz, �e wyst�pek znie�� �wiat�a cnoty nie mo�e.</p><p>Tak to rozmawiali uwi�zieni pu�kownicy; po czym zn�w rozmowa zwr�ci�a si� na pana Zag�ob�. Pan Micha� Wo�odyjowski zar�cza�, �e mog� si� od niego pomocy spodziewa�, bo to nie taki cz�owiek, �eby mia� przyjaci� w nieszcz�ciu opuszcza�.</p><p>� Pewien jestem � m�wi� � �e on do Upity uciek�, gdzie moich ludzi znajdzie, je�eli ich jeszcze nie rozbito lub do Kiejdan przemoc� nie �ci�gni�to. Z nimi na ratunek sam wyruszy, chybaby nie chcieli i��, czego si� po nich nie spodziewam, bo w chor�gwi lauda�skich ludzi najwi�cej, a ci mnie mi�uj�.</p><p>� Ale to i radziwi��owscy dawni klienci? � zauwa�y� Mirski.</p><p>� Prawda, wszelako jak si� o wydaniu Litwy Szwedom dowiedz�, o uwi�zieniu pana hetmana polnego, pana kawalera Judyckiego, waszmo�ci�w i mnie, okrutnie to ich serca od Radziwi��a odwr�ci. To uczciwa szlachta, a ju� tam pan Zag�oba niczego nie zaniedba, aby sadzami hetmana odmalowa�, i lepiej to potrafi ni� ka�dy z nas.</p><p>� Ba! � rzek� Stanis�aw Skrzetuski � a my tymczasem w Bir�ach staniemy.</p><p>� To nie mo�e by�, bo my ko�ujem, by Upit� omin��, a z Upity prosta droga, jakoby kto sierpem cisn��. Cho�by ruszyli dniem p�niej, dwoma nawet, to jeszcze by mogli by� w Bir�ach przed nami i drog� nam zast�pi�. To� my do Szawl�w teraz dopiero jedziem i stamt�d b�dziem do Bir� prostowa�, a trzeba wa�panu wiedzie�, i� z Upity do Bir� bli�ej ni� z Szawl�w.</p><p>� Jako �ywo, �e bli�ej i droga lepsza, bo go�ciniec! � rzek� Mirski.</p><p>� Ot, macie. A my jeszcze nie w Szawlach.</p><p>Jako� dopiero pod wiecz�r ujrzeli g�r� zwan� Sa�tuwes-Ka�nas, pod kt�r� wznosz� si� Szawle. Po drodze zauwa�yli, �e ju� niepok�j panowa� we wszystkich wsiach i miasteczkach, kt�re przysz�o im przeje�d�a�. Widocznie wie�� o przej�ciu hetmana do Szwed�w rozbieg�a si� ju� po ca�ej �mudzi. Gdzieniegdzie wypytywano �o�nierzy, czy prawda, �e kraj ma by� przez Szwed�w zaj�ty; gdzieniegdzie widziano masy ch�opstwa opuszczaj�cego wsie z �onami, dzie�mi i dobytkiem i d���cego w g��bie las�w, kt�rymi ca�y kraj obficie by� pokryty. Miejscami postawa ch�opstwa by�a niemal gro�na, widocznie bowiem brano dragon�w za Szwed�w. Po za�ciankach szlacheckich wypytywano ich wprost, kto s� i gdzie jad�, a gdy Kowalski, zamiast odpowiada�, kaza� ust�powa� z drogi, przychodzi�o do ha�as�w i odgr�ek, tak dalece, �e zaledwie nastawione do strza�u muszkiety mog�y otworzy� przej�cie.</p><p>Wielka droga id�ca z Kowna na Szawle do Mitawy pokryta by�a wozami i kolaskami, w kt�rych jecha�y �ony i dzieci szlacheckie, pragn�ce schroni� si� przed wojn� w posiad�o�ciach kurlandzkich. W samych Szawlach, kt�re stanowi�y ekonomi�<a l:href="#fn443" type="note">[443]</a> kr�lewsk�, nie by�o �adnych chor�gwi hetma�skich prywatnych ani komputowych; tu natomiast uwi�zieni pu�kownicy ujrzeli po raz pierwszy oddzia� szwedzki z�o�ony z dwudziestu pi�ciu rajtar�w, kt�ry jako podjazd z Bir� wyjecha�. T�umy �yd�w i mieszcza�stwa gapi�y si� w rynku na nieznanych ludzi, a i pu�kownicy pogl�dali na nich z ciekawo�ci�, a zw�aszcza pan Wo�odyjowski, kt�ry nigdy dot�d Szwed�w nie widzia�; obejmowa� wi�c ich chciwie �akomymi oczyma, jakimi wilk patrzy na stado owiec, i w�sikami przy tym rusza�.</p><p>Pan Kowalski porozumia� si� z oficerem, oznajmi� si�, kto jest, dok�d jedzie, kogo prowadzi, i za��da�, by oficer przy��czy� swoich ludzi do jego dragon�w dla wi�kszego bezpiecze�stwa w podr�y. Ale oficer odpowiedzia�, �e ma rozkaz jak najdalej w g��b kraju dotrze�, aby si� o jego stanie przekona�, �e przeto nie mo�e do Bir� wraca�; natomiast upewni�, i� droga wsz�dy bezpieczna, bo ma�e oddzia�y wys�ane z Bir� przebiegaj� kraj we wszystkich kierunkach, niekt�re za� a� do Kiejdan s� ekspediowane. Wypocz�wszy tedy dobrze a� do p�nocy i konie, wielce zdro�one, popas�szy, ruszy� pan Roch wraz ze swymi wi�niami w dalsz� drog�, skr�caj�c z Szawel na wsch�d przez Johaniszkiele i Posw�t ku Bir�om, aby dosta� si� na prosty go�ciniec id�cy z Upity i Poniewie�a.</p><p>� Je�li pan Zag�oba przyjdzie nam na ratunek � rzek� o �witaniu Wo�odyjowski � to na tym go�ci�cu naj�acniej mu b�dzie drog� zast�pi�, bo z Upity ju� m�g� nad��y�.</p><p>� Mo�e on tam gdzie czyha! � rzek� Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>� Mia�em nadziej�, p�kim Szwed�w nie zobaczy� � odpowiedzia� Stankiewicz � ale teraz ju� mi si� wydaje, �e nie masz dla nas rady�</p><p>� G�owa Zag�oby w tym, �eby ich omin�� albo okpi�, a on to potrafi.</p><p>� Jeno �e kraju nie zna�</p><p>� Ale ludzie lauda�scy znaj�, bo pie�k�<a l:href="#fn444" type="note">[444]</a> i wa�czos<a l:href="#fn445" type="note">[445]</a>, i smo�� a� do Rygi wo��, a w mojej chor�gwi takich nie brak.</p><p>� Musz� ju� Szwedzi ko�o Bir� wszystkie miasteczka zajmowa�.</p><p>� Pi�kni �o�nierze � ci, kt�ryche�my w Szawlach widzieli, trzeba przyzna� � m�wi� ma�y rycerz � ch�op w ch�opa na schwa�!� Uwa�ali�cie przy tym, jakie konie maj� spas�e?</p><p>� To inflanckie konie, nader silne � rzek� Mirski. � I nasze towarzystwo husarskie i pancerne w Inflanciech<a l:href="#fn446" type="note">[446]</a> szuka koni, bo to u nas szkapiny drobne.</p><p>� Gadaj mi wa�� o szwedzkiej piechocie! � wtr�ci� Stankiewicz. � Jazda, cho� wspania�� czyni posta�, mniej cnotliwa. Bywa�o, �e jak nasza chor�giew, a zw�aszcza z powa�nego znaku, runie na tych rajtar�w, to i dw�ch pacierzy nie wytrzymaj�.</p><p>� Waszmo�ciowie ju�e�cie ich kosztowali za dawnych czas�w � odrzek� ma�y rycerz � a ja jeno musz� �lin� �yka�. To m�wi� wa�pa�stwu, gdym ich teraz w Szawlach ujrza� i te ich ��te brody jako k�dziele, a� mi mr�wki zacz�y po palcach chodzi�. Ej, rada� by dusza do raju, a tu sied� na wozie i zdychaj!�</p><p>Pu�kownicy umilkli, ale widocznie nie sam tylko pan Wo�odyjowski p�on�� tak przyjaznymi dla Szwed�w uczuciami, bo wkr�tce uszu wi�ni�w dosz�a nast�puj�ca rozmowa dragon�w otaczaj�cych w�z:</p><p>� Widzieli�cie tych psiawiar�w poga�skich? � m�wi� jeden �o�nierz � mieli�my si� z nimi bi�, a teraz b�dziem im konie czy�cili�</p><p>� �eby to najja�niejsze pioruny zatrzas�y! � mrukn�� drugi dragon.</p><p>� Cicho b�d�! B�dzie ci� Szwed miot�� po �bie w stajni moresu uczy�!</p><p>� Albo ja jego.</p><p>� G�upi�! Nie tacy jak ty chcieli si� na nich porwa�, i masz, co si� sta�o!</p><p>� Najwi�kszych rycerzy im odwozimy jakoby psu w gard�o. B�d� si� nad nimi, �ydowskie ich macie, zn�ca�.</p><p>� Bez �yda si� z takim szo�dr� nie rozm�wisz. To� i komendant zaraz w Szawlach po �yda musia� pos�a�.</p><p>� �eby ich m�r pobi�!</p><p>Tu pierwszy �o�nierz zni�y� nieco g�os i pyta�:</p><p>� M�wi�, �e wszyscy co lepsi �o�nierze nie chc� z nimi przeciw panu w�asnemu s�u�y�?</p><p>� A jak�e! Albo� to nie widzia� W�grzyn�w, albo to pan hetman nie poci�gn�� z wojskiem na opornych. Nie wiadomo jeszcze, co si� stanie. To� i naszych dragon�w kupa si� za W�grzynami uj�a, kt�rych pono� wszystkich rozstrzelaj�.</p><p>� Ot, im nagroda za wiern� s�u�b�!</p><p>� Do diab�a taka robota!</p><p>� �ydowska s�u�ba!�</p><p>� St�j � rozleg� si� nagle g�os jad�cego w przedzie pana Rocha.</p><p>� Bodaj ci kula w pysku stan�a! � mrukn�� g�os przy wozie.</p><p>� Co tam? � pytali �o�nierze jedni drugich.</p><p>� St�j! � zabrzmia�a powt�rnie komenda.</p><p>W�z stan��. �o�nierze wstrzymali konie. Dzie� by� pogodny, jasny. S�o�ce ju� wesz�o i przy jego blaskach wida� by�o na go�ci�cu w przedzie wznosz�ce si� k��by kurzawy, jakoby stada albo wojsko sz�o naprzeciw.</p><p>Wkr�tce w kurzawie pocz�o b�yska�, rzek�by�, �e kto iskry w�r�d k��b�w rozsypuje, i �wiate�ka migota�y coraz wyra�niej niby �wiece jarz�ce, dymem otoczone.</p><p>� To groty po�yskuj�! � zawo�a� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Wojsko idzie.</p><p>� Pewnie szwedzki jaki oddzia�.</p><p>� U nich tylko piechota ma w��cznie, a tam kurzawa szybko si� porusza. To jazda, to nasi!</p><p>� Nasi, nasi! � powt�rzyli dragoni.</p><p>� Formuj si�! � zabrzmia� g�os pana Rocha.</p><p>Dragoni otoczyli ko�em w�z. Pan Wo�odyjowski mia� p�omie� w oczach.</p><p>� To moi lauda�scy ludzie z Zag�ob�! Nie mo�e inaczej by�!</p><p>Ju� tylko staje<a l:href="#fn447" type="note">[447]</a> drogi dzieli�o zbli�aj�cych si� od wozu i odleg�o�� zmniejsza�a si� z ka�d� chwil�, bo przeciwny oddzia� nadchodzi� rysi�. Na koniec z kurzawy wysun�� si� pot�ny oddzia� wojska id�cego w dobrym szyku, jakoby do ataku. Po chwili byli jeszcze bli�ej. W pierwszym szeregu, nieco od prawej strony, uwija� si� pod bu�czukiem jaki� pot�ny m�� z bu�aw� w r�ku. Ledwie go pan Wo�odyjowski wzi�� na oko, wnet zakrzykn��:</p><p>� To pan Zag�oba! Jak Boga kocham, pan Zag�oba.</p><p>U�miech rozja�ni� twarz Jana Skrzetuskiego.</p><p>� On! Nie kto inny! � rzek� � i pod bu�czukiem! Ju� si� na hetmana kreowa�. Pozna�bym go po tej fantazji wsz�dzie� Ten cz�owiek takim umrze, jakim si� urodzi�.</p><p>� Niech�e mu Pan B�g da zdrowie! � rzek� Oskierko. Po czym z�o�y� r�ce ko�o ust i pocz�� wo�a�:</p><p>� Mo�ci Kowalski! To krewniak przyje�d�a do ci� w odwiedziny!</p><p>Ale pan Roch nie s�ysza�, bo w�a�nie ogania� swoich dragon�w. I trzeba mu by�o odda� t� sprawiedliwo��, �e lubo gar�� mia� ludzi, a tam ca�a chor�giew na niego wali�a, przecie si� nie zmiesza� ani serca nie straci�. Wysun�� dragon�w we dwa szeregi przed w�z, a tamci rozci�gn�li si� tymczasem i pocz�li go zaje�d�a� tatarsk� mod�, p�ksi�ycem, z obu stron pola. Lecz widocznie chcieli naprz�d paktowa�, bo pocz�li macha� chor�gwi� i krzycze�:</p><p>� St�j! St�j!</p><p>� Naprz�d! St�p�! � zakrzykn�� pan Roch.</p><p>� Poddaj si�! � wo�ano z drogi.</p><p>� Ognia! � zakomenderowa� w odpowiedzi Kowalski.</p><p>Zapad�o g�uche milczenie: ani jeden dragon nie wystrzeli�.</p><p>Pan Roch oniemia� r�wnie� na chwil�; nast�pnie rzuci� si� jakby w�ciek�y na w�asnych dragon�w.</p><p>� Ognia, psiawiary! � rykn�� straszliwym g�osem i jednym zamachem pi�ci zwali� z konia najbli�szego �o�nierza.</p><p>Inni pocz�li si� cofa� przed w�ciek�o�ci� m�a, ale �aden nie us�ucha� komendy. Nagle rozsypali si�, jak sp�oszone stado kuropatw, w mgnieniu oka.</p><p>� Tych �o�nierzy kaza�bym jednak rozstrzela�! � mrukn�� Mirski.</p><p>Tymczasem Kowalski, widz�c, �e w�a�ni ludzie opu�cili go, zwr�ci� konia ku atakuj�cym szeregom.</p><p>� Tam mi �mier�! � zakrzykn�� okropnym g�osem.</p><p>I skoczy� ku nim jak piorun.</p><p>Ale nim przebieg� po�ow� drogi, w szeregach Zag�oby hukn�� wystrza� z gar�acza; siekance zaszumia�y na go�ci�cu, ko� pana Rocha zary� nozdrzami w kurzaw� i pad� przywalaj�c je�d�ca.</p><p>W tej samej chwili jaki� �o�nierz z chor�gwi Wo�odyjowskiego wysun�� si� b�yskawic� naprz�d i ucapi� za kark podnosz�cego si� z ziemi oficera.</p><p>� To J�zwa Butrym! � zawo�a� Wo�odyjowski. � J�zwa Beznogi!</p><p>Pan Roch chwyci� z kolei J�zw� za po�� i po�a zosta�a mu w r�ku; po czym j�li si� wodzi� jak dwa sczepione jastrz�bie, bo obadwaj olbrzymi� obdarzeni byli si��. Strzemi� Butrymowi p�k�o, a sam zlecia� na ziemi� i przewr�ci� si�, ale pana Rocha nie pu�ci�, i obaj utworzyli jakoby jedn� kul�, kt�ra przewraca�a si� na go�ci�cu.</p><p>Nadbiegli inni. Ze dwadzie�cia r�k chwyci�o pana Kowalskiego, kt�ry targa� si� i szarpa� jak nied�wied� w matni; rzuca� lud�mi jak odyniec psami, podnosi� si� zn�w i nie dawa� za wygran�. Chcia� zgin��, a tymczasem naok� s�ysza� dziesi�tki g�os�w powtarzaj�cych s�owa: ��ywcem! �ywcem!�.</p><p>Wreszcie si�y go opu�ci�y i omdla�.</p><p>Tymczasem pan Zag�oba ju� by� przy wozie, a raczej na wozie, i chwyta� w obj�cia Skrzetuskich, ma�ego rycerza, pana Mirskiego, pana Stankiewicza i Oskierk�, przy czym wo�a� zdyszanym g�osem:</p><p>� Ha! Przyda� si� na co� Zag�oba! Damy teraz Radziwi��owi dzi�gielu! Mo�ci panowie, wolni jeste�my i ludzi mamy! Zaraz ruszymy dobra mu pustoszy�! A co! Uda� si� fortel?� Nie tym, to innym sposobem by�bym si� wydosta� i wa�pan�w tak�e!� Ca�kiem mnie zatka�o, �e tchu nie mog� z�apa�! Na radziwi��owskie dobra, mo�ci panowie, na radziwi��owskie dobra! Jeszcze wszystkiego o nim nie wiecie, co ja wiem!�</p><p>Dalsze wybuchy zosta�y przerwane przez ludzi lauda�skich, kt�rzy biegli jeden przez drugiego wita� swego pu�kownika. Butrymi, Go�ciewicze Dymni, Domaszewicze, Stakjanowie, Gasztowtowie � cisn�li si� naoko�o wozu, a pot�ne gardziele rycza�y nieustannie:</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis>! <emphasis>Vivat</emphasis>!</p><p>� Mo�ci panowie! � rzek� ma�y rycerz, gdy uciszy�o si� nieco � towarzysze najmilsi! Dzi�kuj� wam za afekt!� Straszna to rzecz, �e musimy hetmanowi pos�usze�stwo wypowiada� i r�k� na� podnosi�, ale gdy zdrada jawna, nie mo�e by� inaczej! Nie odst�pim ojczyzny i pana naszego mi�o�ciwego� <emphasis>Vivat Joannes Casimirus rex</emphasis><a l:href="#fn448" type="note">[448]</a>!�</p><p>� <emphasis>Vivat Joannes Casimirus rex</emphasis>! � powt�rzy�o trzysta g�os�w.</p><p>� Dobra radziwi��owskie zajecha�! � krzycza� Zag�oba. � Spi�arnie i piwnice mu wyp�uka�!</p><p>� Koni nam! � zawo�a� ma�y rycerz.</p><p>Skoczono po konie.</p><p>Tymczasem Zag�oba rzek�:</p><p>� Panie Michale! Hetmani�em tym ludziom w zast�pstwie twoim i przyznaj� im ch�tnie, �e m�nie sobie poczynali� Ale gdy� teraz wolny, zdaj� w�adz� w twoje r�ce.</p><p>� Niech�e wasza mi�o�� komend� bierze, jako godno�ci� najstarszy � rzek� pan Micha� zwracaj�c si� do Mirskiego.</p><p>� Ani my�l�! A mnie co po tym! � odrzek� stary pu�kownik.</p><p>� To jegomo�� pan Stankiewicz�</p><p>� Ja mam swoj� chor�giew i cudzej nie b�d� bra�! Osta� waszmo�� przy komendzie; ceremonia sieczka, satysfakcja owies! Znasz ty ludzi, ludzie ciebie, i najlepiej przy tobie b�d� stawali.</p><p>� Uczy� tak, Michale, uczy�, bo� to i nie�akoma rzecz! � m�wi� Jan Skrzetuski,</p><p>� Niech�e i tak b�dzie.</p><p>To rzek�szy pan Micha� wzi�� bu�aw� z r�k Zag�oby, uszykowa� w mig chor�giew do pochodu i ruszy� wraz z towarzyszami na jej czele.</p><p>� A gdzie p�jdziemy? � pyta� Zag�oba.</p><p>� �eby tak wa�ciom prawd� powiedzie�, to sam nie wiem, bom jeszcze o tym nie pomy�la� � odpar� pan Micha�.</p><p>� Warto si� nad tym naradzi�, co nam czyni� przystoi � rzek� Mirski � i musimy bezzw�ocznie do rady przyst�pi�. Jeno pierwej niech mi wolno b�dzie z�o�y� jegomo�ci panu Zag�obie w imieniu wszystkich podzi�k�, �e nas nie zapomnia� i <emphasis>in rebus angustis<a l:href="#fn449" type="note">[449]</a></emphasis> tak skutecznie ratowa�.</p><p>� A co? � rzek� z dum� Zag�oba podnosz�c g�ow� i zakr�caj�c w�sa. � Beze mnie byliby�cie w Bir�ach!� Justycja<a l:href="#fn450" type="note">[450]</a> nakazuje przyzna�, �e kto czego nie wymy�li, to Zag�oba wymy�li� Panie Michale, nie w takich to bywali�my opa�ach! Pami�tasz, jakom ci� ratowa�, gdy�my to z Halszk� przed Tatarami uciekali, co?</p><p>Pan Micha� m�g�by by� odpowiedzie�, �e w�wczas nie pan Zag�oba jego, ale on pana Zag�ob� ratowa�, wszelako milcza� i pocz�� tylko w�sikami rusza�. Stary za� szlachcic m�wi� dalej:</p><p>� Nie potrzeba dzi�kowa�, bo co wam dzi�, to mnie jutro, i pewnie nie opu�cicie mnie te� w potrzebie. Tak jestem rad, �e was wolnych widz�, jakobym najwalniejsz� wiktori� odni�s�. Pokazuje si�, �e nie zestarza�a si� jeszcze zbyt ani g�owa, ani r�ka.</p><p>� To� tedy wa�pan zaraz do Upity trafi�? � pyta� pan Micha�.</p><p>� A gdzie mia�em trafi�? Do Kiejdan? Wilkowi w gard�o le��? Ju�ci, �e do Upity, i mo�ecie mi wierzy�, �em szkapy nie �a�owa�, a dobra by�a bestia! Wczoraj rano ju� by�em w Upicie, a w po�udnie ruszyli�my ku Bir�om, w t� stron�, w kt�rej spodziewa�em si� ichmo�ci�w spotka�.</p><p>� A �e to ludzie moi tak od razu wa�panu uwierzyli? � m�wi� pan Micha�. � Bo ci� nie znali, z wyj�tkiem dw�ch czy trzech, kt�rzy ci� u mnie widzieli?</p><p>� Co prawda, nie mia�em z tym najmniejszej trudno�ci, bo naprz�d, mia�em tw�j pier�cie�, panie Michale, a po wt�re, ludzie w�a�nie tylko co si� byli dowiedzieli o waszym aresztowaniu i o zdradzie hetmana. Zasta�em deputacj� do nich od chor�gwi pana Mirskiego i pana Stankiewicza, �eby si� do kupy przeciw hetmanowi, zdrajcy, zbierali. Jakem im tedy oznajmi�, �e was do Bir� wioz�, jakoby kto w mrowisko kij wsadzi�. Konie by�y na potrawach<a l:href="#fn451" type="note">[451]</a>, pos�ali zaraz pacho�k�w, by je sprowadzi�, i w po�udnie ruszyli�my ju� w drog�. Oczywi�cie obj��em komend�, bo mi si� to nale�a�o.</p><p>� A sk�d�e� ojciec bu�czuka wzi��? � pyta� Jan Skrzetuski. � My�leli�my z daleka, �e to hetman.</p><p>� Co? Pewnie, �em nie gorzej wygl�da�! Sk�dem bu�czuka wzi��? Oto razem z deputacjami od opornych chor�gwi przyjecha� i od hetmana pan Szczyt z rozkazem do lauda�skich, by do Kiejdan szli, i z bu�czukiem dla wi�kszej powagi rozkazu. Kaza�em go zaraz aresztowa�, a bu�czuk nad sob� nosi�, �eby Szwed�w na ten przypadek omyli�.</p><p>� Dalib�g, jak wszystko m�drze obmy�li�! � zawo�a� Oskierko.</p><p>� Jako Salomon! � doda� Stankiewicz.</p><p>Pan Zag�oba r�s� jak na dro�d�ach.</p><p>� Rad�my teraz, co nam czyni� przystoi? � rzek� wreszcie. � Je�eli wa�pa�stwo zechcecie mnie pos�ucha� cierpliwie, to powiem, com sobie przez drog� obmy�li�. Z Radziwi��em tedy nie radz� wojny rozpoczyna�, a to dla dwojakich powod�w: naprz�d, �e nie przymierzaj�c on jest szczupak, a my okonie. Lepiej dla okoni�w nigdy si� g�ow� do szczuki nie zwraca�, bo snadnie po�kn�� mo�e, jeno ogonem, bo wtedy ostre skrzela broni�. Niech go tam diabe� na ro�en wdzieje jak najpr�dzej i smo�� polewa, aby si� zbyt nie przypali�.</p><p>� Po wt�re? � pyta� Mirski.</p><p>� Po wt�re � odrzek� Zag�oba � �e gdyby�my przez jakowy <emphasis>casus</emphasis><a l:href="#fn452" type="note">[452]</a> dostali si� w jego r�ce, to by nam takiego �upnia zada�, �e wszystkie sroki na Litwie mia�yby o czym skrzecze� Patrzcie waszmo�ciowie, co sta�o w tym li�cie, kt�ry Kowalski wi�z� do komendanta szwedzkiego do Bir�, i poznajcie pana wojewod� wile�skiego, je�li�cie go dot�d nie znali!</p><p>To rzek�szy odpi�� �upan i wydobywszy z zanadrza pismo poda� je Mirskiemu.</p><p>� Ba! Po niemiecku czy po szwedzku? � odrzek� stary pu�kownik. � Kt�ry z wa�ci�w to pismo przeczyta?</p><p>Pokaza�o si�, �e jeden pan Stanis�aw Skrzetuski troch� po niemiecku umia�, gdy� cz�sto z domu do Torunia je�dzi�, ale pisanego i on nie m�g� przeczyta�.</p><p>� To ja wa�ciom <emphasis>tenor</emphasis><a l:href="#fn453" type="note">[453]</a> opowiem � rzek� Zag�oba. � Gdy w Upicie �o�nierze pos�ali po konie na ��ki, by�o troch� czasu, kaza�em sobie tedy sprowadzi� za pejsy �yda, kt�rego tam wszyscy okrutnie m�drym powiadaj�, i ten, maj�c szabl� na karku, wyczyta� wszystko <emphasis>expedite</emphasis><a l:href="#fn454" type="note">[454]</a>, co tam stoi, i mnie wy�uszczy�. Ow� pan hetman poleca komendantowi bir�a�skiemu i dla dobra jegomo�ci kr�la szwedzkiego nakazuje, a�eby, odprawiwszy wprz�d konw�j, kaza� potem nas wszystkich, nie wy��czaj�c nikogo, rozstrzela�, jeno tak, aby si� wie�� nie rozesz�a.</p><p>Pu�kownicy a� r�koma pocz�li klaska�, z wyj�tkiem jednego Mirskiego, kt�ry pokiwawszy g�ow� rzek�:</p><p>� Mnie te�, co go znam, dziwno to by�o i w g�owie nie chcia�o si� pomie�ci�, �e on nas �ywych z Kiejdan wypuszcza. Musia�y by� chyba jakie� powody, kt�rych nie znamy, a dla kt�rych sam nie m�g� nas na �mier� skaza�.</p><p>� Pewnie chodzi�o mu o opini� ludzk�?</p><p>� Mo�e.</p><p>� Jednak�e dziw, jak to jest zawzi�ty pan! � rzek� ma�y rycerz. � Bo przecie, nie wymawiaj�c, ja mu �ycie tak jeszcze niedawno na wsp�k� z Ganchofem ratowa�em.</p><p>� A ja pod jego ojcem, a potem pod nim trzydzie�ci pi�� lat ju� s�u��! � rzek� Stankiewicz.</p><p>� Straszny cz�ek! � doda� Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>� Ow� takiemu lepiej w paszcz�k� nie le�� � rzek� Zag�oba. � Niech go diabli wezm�! Unikajmy z nim bitwy, a natomiast maj�tno�ci, kt�re po drodze si� trafi�, <emphasis>accurate</emphasis><a l:href="#fn455" type="note">[455]</a> mu wyp�uczemy. Id�my do wojewody witebskiego, �eby to mie� jak�� ochron�, jakowego� pana za sob�, a po drodze bierzmy, co si� da, ze spi�arni�w<a l:href="#fn456" type="note">[456]</a>, ze stajen, ob�r, spichrz�w, piwnic. A� mi si� dusza do tego �mieje, i ju� to pewna, �e nikomu nie dam si� w tym wyprzedzi�. Co z pieni�dzy po ekonomiach b�dziemy mogli wzi��, to bierzmy tak�e. Im huczniej i okryciej<a l:href="#fn457" type="note">[457]</a> przyjdziem do wojewody witebskiego, tym wdzi�czniej nas przyjmie.</p><p>� On i tak nas wdzi�cznie przyjmie � odrzek� Oskierko. � Ale dobra rada, �eby do niego i��, i lepszej teraz nikt nie wymy�li.</p><p>� Wszyscy g�osy za tym dadz� � doda� Stankiewicz.</p><p>� Jako �ywo! � rzek� pan Micha�. � Tak tedy do wojewody witebskiego! Niech�e on b�dzie owym wodzem, o kt�rego�my Boga prosili.</p><p>� Amen! � rzekli inni.</p><p>I jechali czas jaki� w milczeniu, a� wreszcie pan Micha� j�� si� kr�ci� na kulbace.</p><p>� A �eby tak gdzie Szwed�w po drodze skubn��? � spyta� wreszcie, zwracaj�c oczy na towarzysz�w.</p><p>� Moja rada jest, �e je�li si� zdarzy, to dlaczego nie? � odpar� Stankiewicz. � Pewnie tam Radziwi�� upewnia� Szwed�w, �e ca�� Litw� ma w r�ku i �e wszyscy ch�tnie opuszcz� Jana Kazimierza; niech�e si� poka�e, �e to nieprawda.</p><p>� I s�usznie! � rzek� Mirski. � Je�eli jaki oddzia� wlezie nam w drog�, to mu po brzuchach przejecha�. Zgadzam si� r�wnie�, aby si� na samego ksi�cia nie porywa�, bo mu nie zdzier�ymy. Wojownik to wielki! Ale unikaj�c bitwy, warto by z par� dni ko�o Kiejdan si� pokr�ci�.</p><p>� Aby mu maj�tno�ci spustoszy�? � spyta� Zag�oba.</p><p>� Nie to! Jeno aby ludzi wi�cej zebra�. Moja chor�giew i pana Stankiewicza ku nam si� przymkn�. Je�eli za� ju� rozbite, co by� mo�e, to tak�e ludzie b�d� pojedynczo do nas si� kupili. Nie bez tego, �eby co� i szlachty nie nap�yn�o. Przyprowadzimy panu Sapie�e wi�ksz� si��, z kt�r� snadniej b�dzie m�g� co� pocz��.</p><p>Rzeczywi�cie, wyrachowanie to by�o dobre, a jako pierwszy przyk�ad mogli pos�u�y� dragoni pana Rocha, kt�rzy wszyscy z wyj�tkiem jego samego przeszli bez wahania do pana Micha�a. Takich mog�o si� znale�� w szeregach radziwi��owskich wi�cej. Mo�na by�o przy tym przypuszcza�, �e pierwsze uderzenie na Szwed�w wywo�a og�lne powstanie w kraju.</p><p>Postanowi� wi�c pan Wo�odyjowski ruszy� na noc w stron� Poniewie�a, zagarn�� jeszcze, co mo�na, szlachty lauda�skiej w okolicach Upity i stamt�d zanurzy� si� w Puszcz� Rogowsk�, do kt�rej, jak si� spodziewa�, resztki rozbitych opornych chor�gwi b�d� si� chroni�y. Tymczasem stan�� na wypoczynek wedle rzeki �aweczy, aby ludzi i konie pokrzepi�.</p><p>Tam stali do nocy, pogl�daj�c z g�szczy leszczynowych na wielk� drog�, po kt�rej ci�gn�y coraz to nowe gromady ch�opstwa uciekaj�cego w lasy przed spodziewanym naj�ciem szwedzkim.</p><p>�o�nierze wysy�ani na drog� sprowadzali od czasu do czasu pojedynczych ch�op�w, aby zasi�gn�� j�zyka o Szwedach, ale niewiele mo�na si� by�o od nich wywiedzie�.</p><p>Ch�opstwo by�o przera�one i ka�dy pojedynczo powtarza�, �e Szwedzi tu�, tu�. Ale dok�adnych obja�nie� nikt nie umia� udzieli�.</p><p>Gdy �ciemni�o si� zupe�nie, pan Wo�odyjowski kaza� ludziom siada� na ko�, lecz zanim ruszyli, do uszu wszystkich doszed� dosy� wyra�nie odg�os dzwon�w.</p><p>� Co to jest? � pyta� Zag�oba � przecie na Anio� Pa�ski za p�no!</p><p>Pan Wo�odyjowski s�ucha� przez chwil� pilno.</p><p>� To na trwog�! � rzek�.</p><p>Po czym pu�ci� si� wzd�u� szeregu.</p><p>� A nie wie tam kt�ry � pyta� � co to za wie� czyli miasteczko w tamtej stronie?</p><p>� Klewany, panie pu�kowniku! � odpowiedzia� jeden z Go�ciewicz�w � my tamt�dy z pota�em<a l:href="#fn458" type="note">[458]</a> je�dzim.</p><p>� S�yszycie dzwony?</p><p>� S�yszymy! To niezwyczajna rzecz.</p><p>Pan Micha� skin�� na tr�bacza i wnet cichy g�os tr�bki zabrzmia� w�r�d ciemnych g�stwin. Chor�giew posun�a si� naprz�d.</p><p>Oczy wszystkich utkwione by�y w kierunku, sk�d coraz gwa�towniejsze dochodzi�o dzwonienie; jako� nie na pr�no patrzono, bo wkr�tce b�ys�o na horyzoncie czerwone �wiat�o i powi�ksza�o si� z ka�d� chwil�.</p><p>� �una! � szeptano w szeregach.</p><p>Pan Micha� pochyli� si� ku Skrzetuskiemu.</p><p>� Szwedzi! � rzek�.</p><p>� Skosztujem! � odpar� pan Jan.</p><p>� Dziwno mi to jeno, �e pal�.</p><p>� Musia� szlachcic op�r da� albo ch�opstwo si� ruszy�o, je�li na ko�ci� nast�pili.</p><p>� Ano, zobaczym! � rzek� pan Micha�.</p><p>I sapn�� z zadowoleniem.</p><p>Wtem pan Zag�oba przyc�apa� ku niemu.</p><p>� Panie Michale?</p><p>� A co?</p><p>� Ju� widz�, �e ci szwedzkie mi�so zapachnia�o. Pewnie bitwa b�dzie, co?</p><p>� Jak B�g zdarzy! Jak B�g zdarzy!</p><p>� A kto b�dzie je�ca pilnowa�?</p><p>� Jakiego je�ca?</p><p>� Ju�ci, nie mnie, jeno Kowalskiego. Widzisz, panie Michale, to jest okrutnie wa�na rzecz, �eby on nie uciek�. Pami�taj, �e hetman nie wie o niczym, co si� sta�o, i od nikogo si� nie dowie, je�eli Kowalski mu nie doniesie. Trzeba jakowym pewnym ludziom kaza� go pilnowa�, bo w czasie bitwy �atwo da� drapaka, zw�aszcza �e i fortel�w mo�e si� chwyci�.</p><p>� Tyle on zdatny do fortel�w, ile ten w�z, na kt�rym siedzi. Ale masz wa�� s�uszno��, �e trzeba kogo� ko�o niego zostawi�. Chcesz wa�� mie� go przez ten czas na oku?</p><p>� Hm! Bitwy mi �al!� Prawda, �e w nocy przy ogniu prawie nic nie widz�. �eby�my si� mieli po dniu bi�, nigdy by� mnie na to nie nam�wi�� Ale skoro <emphasis>publicum bonum<a l:href="#fn459" type="note">[459]</a></emphasis> tego wymaga, niech�e ju� tak b�dzie!</p><p>� Dobrze. Zostawi� waszmo�ci z pi�ciu ludzi do pomocy, a jakby chcia� umyka�, to mu w �eb palcie.</p><p>� Ugniot� ja go w palcach jak wosk, nie b�j si�!� Ale to tam �una coraz wi�ksza. Gdzie mam si� zatrzyma� z Kowalskim?</p><p>� Gdzie wa�� chcesz. Nie mam teraz czasu! � rzek� pan Micha�.</p><p>I wyjecha� naprz�d.</p><p>Po�ar rozlewa� si� coraz szerzej. Wiatr powia� od strony ognia i razem z g�osem dzwon�w przyni�s� echa wystrza��w.</p><p>� Rysi�! � skomenderowa� pan Wo�odyjowski.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XVIII</p></title><p>Dojechawszy bli�ej wsi zwolnili kroku i ujrzeli szerok� ulic� o�wiecon� tak p�omieniem, i� szpilki mo�na by na niej zbiera�, bo po obu stronach pali�o si� kilka cha�up, a inne zajmowa�y si� od nich z wolna, gdy� wiatr by� do�� silny i ni�s� iskry, ba! ca�e snopki, podobne do ptak�w ognistych, na przyleg�e dachy. Na ulicy p�omie� o�wieca� wi�ksze i mniejsze gromadki ludzi poruszaj�ce si� szybko w r�ne strony. Krzyk ludzki miesza� si� z odg�osem dzwon�w ukrytego w�r�d drzew ko�cio�a, z rykiem byd�a, ze szczekaniem ps�w i rzadkimi wystrza�ami z broni palnej.</p><p>Podjechawszy bli�ej, �o�nierze pana Wo�odyjowskiego ujrzeli rajtar�w przybranych w koliste kapelusze, ale niezbyt wielu. Niekt�rzy ucierali si� z gromadami ch�op�w zbrojnych w cepy i wid�y, strzelaj�c do nich z pistolet�w i wypieraj�c za cha�upy, na ogrody; inni wyp�dzali na drog� rapierami wo�y, krowy i owce. Inni, kt�rych zaledwie mo�na by�o rozezna� w�r�d ca�ych k��b�w pierza, poobwieszali si� ptactwem domowym, trzepoc�cym jeszcze skrzyd�ami w przed�miertnych podrygach. Kilkunastu trzyma�o konie, ka�dy po dwa lub trzy, nale��ce do towarzysz�w zaj�tych widocznie rabunkiem cha�up.</p><p>Droga do wsi schodzi�a nieco z g�ry, w�r�d brzezinowego lasku, tak �e lauda�scy, sami nie b�d�c widziani, widzieli jakoby obraz, przedstawiaj�cy naj�cie wsi przez nieprzyjaciela, o�wiecony po�arem, w kt�rego blaskach dok�adnie mo�na by�o odr�ni� obcych �o�nierzy, wie�niak�w, niewiasty ci�gnione przez rajtar�w i broni�cych si� bez�adnymi kupami m��w. Wszystko to porusza�o si� gwa�townie, na kszta�t lalek w jase�kach, krzycz�c, kln�c, lamentuj�c.</p><p>Po�ar nad wiosk� trz�s� ca�� grzyw� p�omienia i hucza� coraz straszliwiej.</p><p>Pan Wo�odyjowski, zbli�ywszy si� z chor�gwi� do roztwartego na o�cie� ko�owrotu, kaza� zwolni� kroku. M�g� on uderzy� i jednym zamachem zgnie�� nie spodziewaj�cych si� niczego napastnik�w; ale ma�y rycerz postanowi� sobie �pokosztowa� Szwed�w� w bitwie otwartej, zupe�nej, wi�c naumy�lnie czyni� tak, aby go spostrze�ono.</p><p>Jako� kilku rajtar�w, stoj�cych wedle ko�owrotu, spostrzeg�o naprz�d zbli�aj�c� si� chor�giew. Jeden z nich skoczy� do oficera, kt�ry sta� z go�ym rapierem w�r�d wi�kszej kupy je�d�c�w na �rodku drogi, i pocz�� m�wi� co� do niego ukazuj�c r�k� w t� stron�, z kt�rej spuszcza� si� ze swymi lud�mi pan Wo�odyjowski. Oficer przys�oni� oczy r�k� i patrzy� przez chwil�, nast�pnie skin�� i wnet dono�ny odg�os tr�bki zabrzmia� w�r�d rozmaitych krzyk�w ludzkich i zwierz�cych.</p><p>A tu rycerze nasi mogli podziwia� sprawno�� szwedzkiego �o�nierza; zaledwie bowiem rozleg�y si� pierwsze tony, gdy jedni z rajtar�w pocz�li wypada� co duchu z cha�up, drudzy porzucali zrabowane rzeczy, wo�y, owce i biegli do koni.</p><p>W mgnieniu oka stan�li w sprawnym szeregu, na kt�rego widok wezbra�o podziwem serce ma�ego rycerza, tak lud by� dobrany. Ch�opy wszystko ros�e i t�gie, przybrane w kaftany ze sk�rzanymi pasami przez rami�, w jednostajne czarne kapelusze z podniesionym koliskiem z lewej strony; wszyscy mieli jednakie gniade konie i stan�li murem, z rapierami przy ramieniu, pogl�daj�c bystro, ale spokojnie, w stron� drogi.</p><p>Jednak�e z szeregu wysun�� si� oficer z tr�baczem chc�c widocznie zapyta�, co by byli za ludzie zbli�aj�cy si� tak wolno.</p><p>Widocznie s�dzi�, i� to jaka� radziwi��owska chor�giew, od kt�rej nie spodziewa� si� zaczepki. J�� tedy macha� rapierem i kapeluszem, a tr�bacz tr�bi� ci�gle na znak, i� chc� rozmowy.</p><p>� A wypal no kt�ry ku nim z gar�acza � rzek� ma�y rycerz � aby wiedzieli, czego si� maj� od nas spodziewa�!</p><p>Strza� hukn��, ale siekance nie dosz�y, bo by�o zbyt daleko. Oficer widocznie my�la� jeszcze, i� to jakie� nieporozumienie, gdy� pocz�� tylko mocniej krzycze� i kapeluszem macha�.</p><p>� Dajcie�e mu drugi raz! � zakrzykn�� pan Wo�odyjowski.</p><p>Po drugim strzale oficer zawr�ci� i ruszy�, cho� niezbyt pospiesznie, ku swoim, kt�rzy tak�e zbli�yli si� rysi� ku niemu.</p><p>Pierwszy szereg lauda�skich ludzi wje�d�a� ju� w ko�owr�t.</p><p>Oficer szwedzki zakrzykn��, doje�d�aj�c, na swoich ludzi; rapiery stercz�ce a� do tej chwili przy ramionach rajtar�w pochyli�y si� i zwis�y na pendentach � natomiast wszyscy naraz wydobyli pistolety z olster i wsparli je na kulach od kulbak<a l:href="#fn460" type="note">[460]</a>, trzymaj�c lufy do g�ry.</p><p>� Doskona�y �o�nierz! � mrukn�� Wo�odyjowski widz�c szybko�� i jednoczesno�� prawie mechaniczn� ich ruch�w.</p><p>To rzek�szy obejrza� si� na swoich ludzi, czy szeregi w porz�dku, poprawi� si� w kulbace i krzykn��:</p><p>� Naprz�d!</p><p>Lauda�scy pochylili si� ku szyjom ko�skim i ruszyli jak wicher.</p><p>Szwedzi przypu�cili ich blisko i naraz dali ognia z pistolet�w, lecz salwa niewiele zaszkodzi�a ukrytym za �bami ko�skimi lauda�skim, wi�c zaledwie kilku wypu�ci�o z r�k tr�zle i przechyli�o si� w ty�, inni dobiegli i uderzyli si� z rajtarami pier� o pier�.</p><p>Litewskie lekkie chor�gwie u�ywa�y jeszcze kopij, kt�re w koronnym wojsku s�u�y�y tylko husarii, ale pan Wo�odyjowski, spodziewaj�c si� bitwy w ciasnocie, kaza� je zatkn�� poprzednio przy drodze, wi�c zaraz przysz�o do szabel.</p><p>Pierwszy impet nie zdo�a� rozerwa� Szwed�w, lecz zepchn�� ich w ty�, tak i� pocz�li si� cofa�, siek�c i bod�c rapierami, lauda�scy za� parli ich zapami�tale przed sob� wzd�u� ulicy. Trup pocz�� pada� g�sto. Ci�ba czyni�a si� coraz wi�ksza, szcz�k szabel wyp�oszy� ch�opstwo z szerokiej ulicy, w kt�rej gor�co od p�on�cych dom�w by�o nie do wytrzymania, lubo domy ode drogi i op�otk�w oddzielone by�y sadami.</p><p>Szwedzi, parci coraz pot�niej, cofali si� z wolna, ale zawsze w dobrym porz�dku. Trudno im zreszt� by�o si� rozproszy�, poniewa� silne p�oty zamyka�y drog� z obu stron. Chwilami pr�bowali zatrzyma� si�, ale nie mogli podo�a�.</p><p>By�a to dziwna bitwa, w kt�rej z przyczyny w�skiego stosunkowo miejsca walczy�y wy��cznie pierwsze szeregi, nast�pne za� mog�y tylko pcha� stoj�cych w przedzie. Ale przez to w�a�nie walka zmieni�a si� w rze� zaciek��.</p><p>Pan Wo�odyjowski, uprosiwszy wprz�d starych pu�kownik�w i Jana Skrzetuskiego, aby w samej chwili ataku mieli doz�r nad lud�mi, u�ywa� do woli w pierwszym szeregu. I co chwila jaki� kapelusz szwedzki zapada� przed nim w ci�b�, jakoby nurka dawa� pod ziemi�; czasami rapier, wytr�cony z r�k rajtara, wylatywa� furkocz�c nad szereg, a jednocze�nie odzywa� si� krzyk ludzki przera�liwy i zn�w kapelusz zapada�; zast�powa� go drugi, drugiego trzeci, lecz pan Wo�odyjowski posuwa� si� ci�gle naprz�d, ma�e jego oczki �wieci�y jak dwie skry z�owrogie, i nie unosi� si�, i nie zapami�tywa�, nie macha� szabl� jak cepem; chwilami, gdy nie mia� nikogo na d�ugo�� szabli przed sob�, zwraca� twarz i kling� nieco w prawo lub w lewo i str�ca� w mgnieniu oka rajtara ruchem na poz�r nieznacznym, i straszny by� przez te ruchy ma�e, a b�yskawiczne, prawie niecz�owiecze.</p><p>Jak niewiasta rw�ca konopie zanurzy si� w nie tak, i� j� zupe�nie zas�oni�, ale po zapadaniu ki�ci poznasz �atwo jej drog�, tak i on nikn�� chwilowo z oczu w t�umie ros�ych m��w, lecz tam, gdzie padali jako k�os pod sierpem �niwiarza podcinaj�cego �d�b�a od do�u, tam w�a�nie on by�. Pan Stanis�aw Skrzetuski i pos�pny J�zwa Butrym zwany Beznogim szli tu� za nim.</p><p>Na koniec szwedzkie tylne szeregi pocz�y wysuwa� si� z op�otk�w na obszerniejszy wirydarz<a l:href="#fn461" type="note">[461]</a> przed ko�cio�em i dzwonnic�, a za nimi wysun�y si� przednie. Rozleg�a si� komenda oficera, kt�ry pragn�� widocznie wprowadzi� wszystkich naraz ludzi do boju, i wyd�u�ony a� dot�d prostok�t rajtar�w rozci�gn�� si� w mgnieniu oka wszerz, w d�ug� lini�, chc�c ca�ym frontem stawi� czo�o.</p><p>Lecz Jan Skrzetuski, kt�ry nad og�lnym przebiegiem bitwy czuwa� i czo�em chor�gwi dowodzi�, nie poszed� za przyk�adem szwedzkiego kapitana, natomiast ruszy� naprz�d ca�ym impetem w �cie�nionej kolumnie, kt�ra trafiwszy na s�absz� ju� �cian� szwedzk�, rozbi�a j� w mgnieniu oka jakoby klinem, i zwr�ci�a si� p�dem ku ko�cio�owi, ku prawej stronie, bior�c tym ruchem ty� jednej po�owie Szwed�w, a na drug� skoczyli z rezerw� Mirski i Stankiewcz, maj�c pod sob� cz�� lauda�skich i wszystkich dragon�w Kowalskiego.</p><p>Zawrza�y teraz dwie bitwy, lecz nie trwa�y ju� d�ugo. Lewe skrzyd�o, na kt�re uderzy� Skrzetuski, nie zd��y�o si� sformowa� i rozproszy�o si� najpierwej; prawe, w kt�rym by� sam oficer, d�u�ej dawa�o op�r, lecz rozci�gni�te zbytecznie, pocz�o si� �ama�, miesza�, na koniec posz�o za przyk�adem lewego.</p><p>Wirydarz by� obszerny, lecz na nieszcz�cie zagrodzony ze wszystkich stron wysokim p�otem, a przeciwleg�y ko�owr�t s�u�ba ko�cielna widz�c, co si� dzieje, zamkn�a i podpar�a.</p><p>Rozproszeni tedy Szwedzi biegali wko�o, a lauda�scy up�dzali si� za nimi. Gdzieniegdzie bito si� wi�kszymi kupami, po kilkunastu, na szable i rapiery, gdzieniegdzie bitwa zmieni�a si� w szereg pojedynk�w i m�� potyka� si� z m�em, rapier krzy�owa� si� z szabl�, czasem strza� pistoletowy buchn��. Tu i owdzie rajtar, wymkn�wszy si� spod jednej szabli, bieg� jak pod smycz pod drug�. Tu i owdzie Szwed lub Litwin wydobywa� si� spod obalonego rumaka i pada� zaraz pod ci�ciem czekaj�cej na� szabli.</p><p>�rodkiem wirydarza biega�y rozhukane konie bez je�d�c�w, z rozd�tymi od strachu chrapami i rozwian� grzyw�, niekt�re gryz�y si� ze sob�, inne, o�lep�e i rozszala�e, zwraca�y si� zadem do kup walcz�cych i bi�y w nie kopytami.</p><p>Pan Wo�odyjowski, str�caj�c mimochodem rajtar�w, szuka� oczyma po ca�ym wirydarzu oficera; na koniec spostrzeg� go broni�cego si� przeciw dwom Butrymom i skoczy� ku niemu.</p><p>� Na bok! � krzykn�� na Butrym�w � na bok!</p><p>Pos�uszni �o�nierze odskoczyli � ma�y rycerz za� przybieg� i starli si� ze Szwedem, a� konie przysiad�y na zadach.</p><p>Oficer chcia� widocznie sztychem zsadzi� przeciwnika z konia, lecz pan Wo�odyjowski podstawi� r�koje�� swego drago�skiego pa�asza, zakr�ci� b�yskawicowym p�kolem i rapier prysn��. Oficer schyli� si� do olster, lecz w tej chwili, ci�ty przez jagod�<a l:href="#fn462" type="note">[462]</a>, wypu�ci� lejce z lewicy.</p><p>� �ywym bra�! � krzykn�� Wo�odyjowski na Butrym�w.</p><p>Lauda�scy chwycili rannego i podtrzymali chwiej�cego si� na kulbace, ma�y rycerz za� sun�� w g��b wirydarza i jecha� dalej na rajtarach gasz�c ich przed sob� jak �wiece.</p><p>Lecz ju� powszechnie pocz�li Szwedzi ulega� bieglejszej w szermierce i pojedynczej walce szlachcie. Niekt�rzy, chwytaj�c za ostrza rapier�w, wyci�gali je r�koje�ci� ku przeciwnikom, inni rzucali bro� pod nogi: s�owo �pardon!� brzmia�o coraz cz�ciej na pobojowisku. Lecz nie zwa�ano na to, bo pan Micha� kilku tylko kaza� oszcz�dzi�, wi�c inni, widz�c to, zrywali si� zn�w do bitwy i marli, jak na �o�nierzy przysta�o, po rozpaczliwej obronie, okupuj�c obficie krwi� �mier� w�asn�.</p><p>W godzin� p�niej docinano ostatk�w.</p><p>Ch�opstwo rzuci�o si� hurmem, drog� ode wsi, na wirydarz, chwyta� konie, dobija� rannych i obdziera� poleg�ych.</p><p>Tak sko�czy�o si� pierwsze spotkanie Litwin�w ze Szwedami.</p><p>Tymczasem pan Zag�oba, stoj�c opodal w brzezinie z wozem, na kt�rym le�a� pan Roch, musia� s�ucha� gorzkich jego wym�wek, �e cho� krewny, tak niegodnie z nim post�pi�.</p><p>� Zgubi�e� mnie wuj z kretesem, bo nie tylko, �e mnie kula w �eb w Kiejdanch<a l:href="#fn463" type="note">[463]</a> czeka, ale i ha�ba wiekuista na moje imi� spadnie. Odt�d kto zechce powiedzie�: kiep, to mo�e m�wi�: Roch Kowalski.</p><p>� I co prawda niewielu znajdzie, kt�rzy by mu chcieli negowa� � odpar� Zag�oba � a najlepszy dow�d, i� si� dziwujesz, �em ci� na hak przywi�d�, ja, kt�rym chanem krymskim tak kr�ci� jak kuk��. C� to sobie, chmyzie, my�la�e�, �e ci si� pozwol� do Bir�<a l:href="#fn464" type="note">[464]</a> odprowadzi� w kompanii zacnych ludzi i Szwedom w paszcz�k� nas wrazi�, najwi�kszych m��w, <emphasis>decus</emphasis><a l:href="#fn465" type="note">[465]</a> tej Rzeczypospolitej?</p><p>� To� ja nie z w�asnej woli waszmo�ci�w tam odwozi�em!</p><p>� Ale� by� pacho�kiem katowskim, i to jest dla szlachcica wstyd, to jest ha�ba, kt�r� obmy� musisz, inaczej wypr� si� ciebie i wszystkich Kowalskich. By� zdrajc� to gorzej ni� rakarzem, ale by� pomocnikiem kogo� gorszego od rakarza to ostatnia rzecz.</p><p>� Ja hetmanowi s�u�y�em!</p><p>� A hetman diab�u! Masz teraz!� G�upi� jest, Rochu, wiedz o tym raz na zawsze i w dysputy si� nie wdawaj, a mnie si� trzymaj za po��, to jeszcze na cz�owieka wyjdziesz, bo to wiedz, �e ju� niejednego promocja przeze mnie spotka�a.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa� im huk wystrza��w, bo w�a�nie bitwa si� we wsi rozpoczyna�a. Potem strza�y umilk�y, ale gwar trwa� ci�gle i krzyki dochodzi�y a� do owego ustronia w brzezinie.</p><p>� Ju� tam pan Micha� pracuje � rzek� Zag�oba. � Niewielki on, ale k��liwy jak gadzina. Na�uszcz� tam tych zamorskich diab��w jak grochu. Wola�bym ja tam by� ni� tu, a przez ciebie musz� jeno nas�uchiwa� z tej brzeziny. Taka to twoja wdzi�czno��? To� to jest uczynek godny krewnego?</p><p>� A za co ja mam by� wdzi�czny?</p><p>� Za to, �e tob� zdrajca nie orze jak wo�em, chocia�e� do orki najzdolniejszy, bo� g�upi, a zdr�w, rozumiesz?� Ej, coraz tam gor�cej� S�yszysz? To chyba Szwedy tak rycz� jak ciel�ta na pastwisku.</p><p>Tu pan Zag�oba spowa�nia�, bo troch� by� niespokojny; nagle rzek� patrz�c w oczy bystro panu Rochowi:</p><p>� Komu �yczysz wiktorii?</p><p>� Ju�ci, naszym.</p><p>� A widzisz! A czemu nie Szwedom?</p><p>� Bo te� bym wola� ich pra�. Co nasi, to nasi!</p><p>� Sumienie si� w tobie budzi� A jak�e� to m�g� w�asn� krew Szwedom odwozi�?</p><p>� Bom mia� rozkaz.</p><p>� Ale teraz nie masz rozkazu?</p><p>� Ju�ci, prawda.</p><p>� Twoja zwierzchno�� to teraz pan Wo�odyjowski, nikt wi�cej!</p><p>� Ano� niby to prawda!</p><p>� Masz to czyni�, co ci pan Wo�odyjowski ka�e.</p><p>� Bo musz�.</p><p>� On ci tedy ka�e wyrzec si� naprz�d Radziwi��a i nie s�u�y� mu wi�cej, jeno ojczy�nie.</p><p>� Jak�e to? � pyta� pan Roch drapi�c si� w g�ow�.</p><p>� Rozkaz! � zakrzykn�� Zag�oba.</p><p>� S�ucham! � odrzek� pan Roch.</p><p>� To dobrze! W pierwszej okazji b�dziesz Szwed�w pra�!</p><p>� Jak rozkaz, to rozkaz! � odpowiedzia� Kowalski i odetchn�� g��boko, jakby mu wielki ci�ar spad� z piersi.</p><p>Zag�oba r�wnie� by� zadowolony, bo mia� swoje na pana Rocha widoki. Pocz�li wi�c s�ucha� zgodnie nadlatuj�cych odg�os�w bitwy i s�uchali z godzin� jeszcze, p�ki wszystko nie ucich�o.</p><p>Zag�oba coraz by� niespokojniejszy.</p><p>� Zaliby si� im nie powiod�o?</p><p>� Wuj stary wojskowy i mo�esz takie rzeczy m�wi�! Gdyby ich rozbito, to by wedle nas wracali kupami�</p><p>� Prawda!� Widz�, �e si� i tw�j dowcip na co� przyda.</p><p>� S�yszysz wuj t�tent? Wolno id�. Musieli Szwed�w wyci��.</p><p>� Oj! a czy to jeno nasi? Podjad� albo co?</p><p>To rzek�szy pan Zag�oba spu�ci� szabl� na temblak, wzi�� pistolet w gar�� i ruszy� naprz�d. Wkr�tce zobaczy� przed sob� czarniaw� mas� poruszaj�c� si� z wolna drog�; jednocze�nie doszed� go gwar rozm�w.</p><p>Na przedzie jecha�o kilku ludzi, rozprawiaj�c ze sob� g�o�no, i wnet o uszy pana Zag�oby odbi� si� znany mu g�os pana Micha�a, kt�ry m�wi�:</p><p>� Dobre pacho�ki! Nie wiem, jaka tam piechota, ale i jazda doskona�a!</p><p>Zag�oba uderzy� konia ostrogami.</p><p>� Jak si� macie?! Jak si� macie?! Ju� mnie niecierpliwo�� bra�a i chcia�em w ogie� lecie� A nie ranny kt�ry?</p><p>� Wszyscy zdrowi, chwa�a Bogu! � odrzek� pan Micha� � ale�my dwudziestu kilku dobrych �o�nierzy stracili.</p><p>� A Szwedzi?</p><p>� Po�o�yli�my ich mostem.</p><p>� Panie Michale, musia�e� tam u�ywa� jak pies w studni. A godzi�o si� to mnie, starego, na stra�y tu zostawia�? Ma�o dusza ze mnie nie wysz�a, tak mi si� chcia�o szwedziny. Surowych bym ich jad�!</p><p>� Mo�esz wa�pan dosta� i pieczonych, bo si� tam kilkunastu w ogniu przypali�o.</p><p>� Niech ich psi jedz�. A je�c�w wzi�li�cie co?</p><p>� Jest rotmistrz i siedmiu rajtar�w.</p><p>� A co my�lisz z nimi czyni�?</p><p>� Kaza�bym ich powiesi�, bo jako zb�jcy niewinn� wie� napadli i ludzi wycinali� Ale Jan powiada, �e to nie idzie.</p><p>� S�uchajcie mnie waszmo�ciowie, co mi tu do g�owy przez ten czas przysz�o. Na nic ich wiesza� � przeciwnie, pu�ci� ich do Bir� co pr�dzej.</p><p>� Czemu� to?</p><p>� Znacie mnie jako �o�nierza, poznajcie jako statyst�<a l:href="#fn466" type="note">[466]</a>. Szwed�w pu��my, ale nie powiadajmy im, kto jeste�my. Owszem, m�wmy, �e�my radziwi�lowscy ludzie, �e z rozkazu hetmana wyci�li�my ten oddzia� i dalej b�dziemy wycinali wszystkie, kt�re spotkamy, bo hetman tylko przez fortel symulowa�, �e do Szwed�w przechodzi. B�d� si� tam oni za �by brali i okrutnie kredyt hetma�ski przez to podkopiemy. Dalib�g, je�li ta my�l nie jest warta wi�cej od waszego zwyci�stwa, to niech mi ogon jak koniowi wyro�nie. Bo uwa�cie tylko, �e i w Szwed�w to ugodzi, i w Radziwi��a. Kiejdany od Bir��w daleko, a Radziwi�� od Pontusa jeszcze dalej. Nim sobie wyt�umacz�, jak i co si� sta�o, gotowi si� pobi�! Powa�nimy zdrajc� z najezdnikami, mo�ci panowie, a kto najlepiej wyjdzie na tym, je�li nie Rzeczpospolita?</p><p>� Grzeczna to jest rada, i pewnie zwyci�stwa warta, niech kule bij�! � rzek� Stankiewicz.</p><p>� U wa�ci kanclerski rozum � doda� Mirski � bo �e im to pomiesza szyki, to pomiesza.</p><p>� Pewnie, �e tak trzeba b�dzie uczyni� � rzek� pan Micha�. � Zaraz jutro ich puszcz�, ale dzi� nie chc� o niczym wiedzie�, bom okrutnie zmachany� Gor�co tam by�o na drodze jak w piekarni� Uf! ca�kiem mi r�ce zemdla�y� Oficer nie m�g�by nawet dzisiaj jecha�, bo w pysk zaci�ty.</p><p>� Po jakiemu im tylko to wszystko powiemy? Co ojciec radzisz? � pyta� Jan. Skrzetuski.</p><p>� Ju�em i o tym pomy�la� � odpowiedzia� Zag�oba. � Kowalski mi m�wi�, �e mi�dzy jego dragonami jest dw�ch Prusak�w, dobrze umiej�cych po niemiecku szwargota� i ludzi roztropnych. Niech�e oni im to powiedz� po niemiecku, kt�ry j�zyk pewnie Szwedzi umiej�, tyle lat si� w Niemczech nawojowawszy. Kowalski ju� nasz dusz� i cia�em. Setny to ch�op i niema�y b�d� mia� z niego po�ytek.</p><p>� Dobrze! � rzek� Wo�odyjowski. � B�d��e kt�ry z waszmo�ci�w �askaw tym si� zaj��, bo ja ju� i g�osu w g�bie nie mam od fatygi. Oznajmi�em ju� ludziom, �e zostaniemy tu w tej brzezinie do rana. Je�� nam ze wsi przynios�, a teraz spa�! Nad stra�ami b�dzie mia� m�j porucznik oko. Dalib�g, �e ju� waszmo�ci�w nie widz�, bo mi si� powieki zamykaj��</p><p>� Mo�ci panowie � rzek� pan Zag�oba � jest tu st�g niedaleko za brzezin�, p�jd�my do stoga, wywczasujemy si� jako sus�y, a jutro w drog� Nie wr�cimy tu ju�, chyba z panem Sapieh� na Radziwi��a.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XIX</p></title><p>Rozpocz�a si� wi�c na Litwie wojna domowa, kt�ra, obok dw�ch najazd�w w granice Rzeczypospolitej i coraz zaci�tszej wojny ukrai�skiej, wype�ni�a miar� niedoli.</p><p>Wojsko komputowe<a l:href="#fn467" type="note">[467]</a> litewskie, jakkolwiek tak nieliczne, �e �adnemu po szczeg�le nieprzyjacielowi nie mog�o da� skutecznego oporu, rozdzieli�o si� na dwa obozy. Jedni, a zw�aszcza roty cudzoziemskie, stan�li przy Radziwille; drudzy, i tych by�a wi�kszo��, g�osz�c hetmana za zdrajc�, protestowali or�nie przeciw unii ze Szwecj�, lecz bez jedno�ci, wodza, planu. Wodzem m�g� by� pan wojewoda witebski, ale on zbyt by� w tej chwili zaj�ty obron� Bychowa i rozpaczliw� walk� w g��bi kraju, a�eby od razu na czele ruchu przeciw Radziwi��owi m�g� stan��.</p><p>Tymczasem i najezdnicy, uwa�aj�c ka�dy ca�� krain� za sw� w�asno��, pocz�li s�a� wzajem do si� gro�ne poselstwa. Z tych ich niesnasek mog�o w przysz�o�ci wyp�yn�� ocalenie Rzeczypospolitej, ale zanim do krok�w nieprzyjacielskich mi�dzy nimi przysz�o, na ca�ej Litwie zapanowa� najstraszliwszy chaos. Radziwi��, zawiedziony w rachubie na wojsko, postanowi� przemoc� zmusi� je do pos�usze�stwa.</p><p>Zaledwie pan Wo�odyjowski przyci�gn�� ze swym oddzia�em po bitwie klewa�skiej do Poniewie�a, gdy do uszu jego dosz�a wie�� o zniszczeniu przez hetmana chor�gwi Mirskiego i Stankiewicza. Cz�� ich zosta�a przemoc� w��czona do wojsk radziwi��owskich, cz�� wybita lub rozp�dzona na cztery wiatry. Resztki tu�a�y si� pojedynczo lub niewielkimi kupami po wsiach i lasach, szukaj�c, gdzie by g�ow� przed zemst� i pogoni� uchroni�.</p><p>Z ka�dym dniem zbiegowie nap�ywali do oddzia�u pana Micha�a, zwi�kszaj�c jego si��, a zarazem przynosz�c najrozmaitsze nowiny.</p><p>Najwa�niejsz� z nich by�a wiadomo�� o buncie chor�gwi komputowych, stoj�cych na Podlasiu, wedle Bia�egostoku i Tykocina. Po zaj�ciu Wilna przez wojska moskiewskie mia�y owe chor�gwie stamt�d przyst�p do kraj�w koronnych os�ania�. Lecz dowiedziawszy si� o zdradzie hetmana, utworzy�y konfederacj�, na kt�rej czele stan�li dwaj pu�kownicy: Horotkiewicz i Jakub Kmicic, stryjeczny najwierniejszego poplecznika radziwi��owskiego, Andrzeja.</p><p>Imi� tego ostatniego powtarza�y ze zgroz� usta �o�nierskie. On to g��wnie przyczyni� si� do rozbicia chor�gwi Stankiewicza i Mirskiego, on rozstrzeliwa� bez lito�ci schwytanych towarzysz�w. Hetman ufa� mu �lepo i w ostatnich w�a�nie czasach pos�a� go przeciw chor�gwi Niewiarowskiego, kt�ra nie id�c za przyk�adem swego pu�kownika wypowiedzia�a pos�usze�stwo.</p><p>Tej ostatniej relacji wys�ucha� z wielk� uwag� pan Wo�odyjowski, po czym zwr�ci� si� do wezwanych na rad� towarzysz�w i rzek�:</p><p>� Co by�cie waszmo�ciowie powiedzieli na to, gdyby�my zamiast pod Bych�w, do wojewody witebskiego spieszy�, poszli na Podlasie do owych chor�gwi, kt�re konfederacj� uczyni�y?</p><p>� Z g�by mi to wyj��e�! � rzek� Zag�oba. � B�dzie cz�ek bli�ej swoich stron, a ju� tam zawsze mi�dzy swoimi ra�niej.</p><p>� Powiadali te� zbiegowie � rzek� Jan Skrzetuski � �e s�yszeli, jakoby kr�l jegomo�� chor�gwiom niekt�rym kaza� z Ukrainy wraca�, aby nad Wis�� op�r Szwedom da�. Je�li to si� sprawdzi, tedy mogliby�my mi�dzy starymi towarzyszami si� znale��, zamiast tu si� z k�ta w k�t t�uc�</p><p>� A kto ma nad tymi chor�gwiami regimentowa�? Nie wiecie, waszmo�ciowie?</p><p>� Powiadaj�, �e pan obo�ny koronny � odrzek� pan Wo�odyjowski � ale to wi�cej ludzie zgaduj�, ani�eli wiedz�, gdy� pewne wie�ci nie mog�y jeszcze nadej��.</p><p>� Jakkolwiek jest � rzek� Zag�oba � radz� na Podlasie si� przemkn��. Mo�emy tam owe zbuntowane chor�gwie radziwi��owskie porwa� za sob� i kr�lowi jegomo�ci przyprowadzi�, a wtedy pewnie nie pozostanie to bez nagrody.</p><p>� Niech�e tak b�dzie! � rzekli Oskierko i Stankiewicz.</p><p>� Rzecz nie jest �atwa � m�wi� ma�y rycerz � przebra�<a l:href="#fn468" type="note">[468]</a> si� na Podlasie, bo trzeba si� b�dzie hetmanowi mi�dzy palcami przemyka�, ale spr�bujemy. Gdyby tak fortuna przy tym zdarzy�a Kmicica gdzie po drodze ucapi�, powiedzia�bym mu do ucha par� s��w, od kt�rych sk�ra by na nim pozielenia�a�</p><p>� Wart on tego! � rzek� Mirski. � Bo �e tam niekt�rzy starzy �o�nierze, kt�rzy wiek �ycia pod Radziwi��ami przes�u�yli, z hetmanem trzymaj�, to im si� mniej dziwi�, ale �w warcho� s�u�y tylko dla w�asnej korzy�ci i z rozkoszy, jak� w zdradzie znajduje.</p><p>� Tak tedy na Podlasie? � pyta� Oskierko.</p><p>� Na Podlasie! Na Podlasie! � zakrzykn�li wszyscy spo�em.</p><p>Ale rzecz nie by�a mniej trudna, jak to m�wi� pan Wo�odyjowski, bo chc�c si� na Podlasie dosta�, trzeba by�o przechodzi� w pobli�u Kiejdan<a l:href="#fn469" type="note">[469]</a>, jakoby wedle jamy, w kt�rej lew kr��y�.</p><p>Drogi i pasy le�ne, miasteczka i wsie by�y w r�ku Radziwi��a; nieco za Kiejdanami sta� Kmicic z jazd�, piechot� i armatami. Wiedzia� ju� te� hetman o ucieczce pu�kownik�w, o zbuntowaniu chor�gwi Wo�odyjowskiego, o bitwie klewa�skiej, i ta ostatnia szczeg�lnie przywiod�a go do takiego gniewu, �e si� o �ycie jego obawiano, albowiem straszliwy atak astmy oddech mu na czas jaki� zatamowa�.</p><p>Jako� s�uszne mia� powody gniewu, a nawet rozpaczy, gdy� bitwa owa sprowadzi�a na jego g�ow� ca�� burz� szwedzk�. Naprz�d, zaraz po niej, pocz�to tu i owdzie wycina� ma�e oddzia�y szwedzkie. Czynili to ch�opi i pojedyncza szlachta na w�asn� r�k�, ale Szwedzi k�adli to na karb Radziwi��a, zw�aszcza �e oficer i �o�nierze, po bitwie do Bir� odes�ani, zeznali przed komendantem, i� to radziwi��owska chor�giew z jego rozkazu na nich uderzy�a.</p><p>W tydzie� przyszed� list do ksi�cia od komendanta bir�a�skiego, a w dziesi�� dni od samego Pontusa de la Gardie, g��wnodowodz�cego wojskiem szwedzkim.</p><p>�Albo Wasza Ksi���ca Mo�� si� i znaczenia nie masz � pisa� ten ostatni � a w takim razie jak mog�e� uk�ad w imieniu ca�ego kraju zawiera�! � albo chcesz podst�pem o zgub� wojsko jego kr�lewskiej mo�ci przyprawi�! Je�li tak jest, �aska mojego pana odwraca si� od W. Ks. Mo�ci i kara rych�o ci� dosi�gnie, je�li skruchy i pokory nie oka�esz i wiern� s�u�b� winy swojej nie zatrzesz��</p><p>Radziwi�� wys�a� natychmiast go�c�w z wyja�nieniem, jak i co si� sta�o, ale grot utkwi� w dumnej duszy i rana pal�ca pocz�a si� j�trzy� coraz sro�ej. On, kt�rego s�owo niedawno w posadach ten kraj, wi�kszy od ca�ej Szwecji, wstrz�sa�o; on, za kt�rego po�ow� d�br wszystkich pan�w szwedzkich kupi� by mo�na; on, kt�ry w�asnemu kr�lowi stawia� czo�o, monarchom s�dzi� si� by� r�wnym, zwyci�stwami rozg�os w ca�ym �wiecie sobie zjedna� i w pysze w�asnej jak w s�o�cu chodzi� � musia� teraz, s�ucha� gr�b jednego genera�a szwedzkiego, musia� s�ucha� lekcji pokory i wierno�ci. Wprawdzie �w genera� by� szwagrem kr�lewskim, ale kim�e by� sam �w kr�l, je�eli nie przyw�aszczycielem tronu nale��cego si� z prawa i krwi Janowi Kazimierzowi?</p><p>Przede wszystkim jednak w�ciek�o�� hetma�ska zwr�ci�a si� przeciw tym, kt�rzy owego upokorzenia byli powodem, i zaprzysi�g� sobie zdepta� nogami pana Wo�odyjowskiego, tych pu�kownik�w, kt�rzy przy nim byli, i ca�� chor�giew lauda�sk�. W tym celu ruszy� przeciw nim i jako b�r otaczaj� my�liwi sieciami, aby gniazdo wilcze wy�owi�, tak on otoczy� ich i pocz�� gna� bez wytchnienia.</p><p>Tymczasem dosz�a do� wie��, �e Kmicic zgni�t� chor�giew Niewiarowskiego, towarzystwo rozproszy� lub wyci��, pocztowych<a l:href="#fn470" type="note">[470]</a> w��czy� do w�asnej chor�gwi, wi�c hetman kaza� mu odes�a� sobie cz�� si�, aby tym pewniej uderzy�.</p><p>�Ludzie ci � pisa� hetman � o kt�rych �ycie tak natarczywie na nas nastawa�e�, a g��wnie Wo�odyjowski z onym drugim przyb��d�, wyrwali si� w drodze do Bir�. Pos�ali�my umy�lnie z nimi najg�upszego oficera, aby go przekabaci� nie mogli, ale i ten albo zdradzi�, albo go w pole wywiedli. Dzi� Wo�odyjowski ma pod sob� ca�� chor�giew lauda�sk� i zbiegowie go podsycaj�. Szwed�w sto dwadzie�cia pod Klewanami w pie� wyci�li, g�osz�c, �e to z naszego rozkazu czyni�, z czego wielkie powsta�y mi�dzy nami a Pontusem dyfidencje<a l:href="#fn471" type="note">[471]</a>. Ca�e dzie�o mo�e si� popsowa� przez tych zdrajc�w, kt�rym bez twojej protekcji kazaliby�my, jako B�g w niebie, szyje poucina�. Tak to za klemencj�<a l:href="#fn472" type="note">[472]</a> pokutowa� nam przychodzi, cho� mamy w Bogu nadziej�, �e rych�o pomsta ich dosi�gnie. Dosz�y nas te� wiadomo�ci, �e w Billewiczach, u miecznika rosie�skiego, szlachta si� zbiera i przeciw nam praktyki czyni � trzeba temu zapobiec. Jazd� wszystk� nam ode�lesz, a piechot� do Kiejdan wyekspediujesz, aby zamku i miasta pilnowa�a, bo od tych zdrajc�w wszystkiego spodziewa� si� mo�na. Sam udaj si� w kilkadziesi�t koni do Billewicz i miecznika wraz z krewniaczk� do Kiejdan przywie�. Teraz nie tylko tobie, ale nam na tym zale�y, gdy� kto ma ich w r�ku, ten ma ca�� lauda�sk� okolic�, w kt�rej szlachta przeciw nam za przewodem Wo�odyjowskiego burzy� si� poczyna. Harasimowicza wys�ali�my do Zab�udowa z instrukcjami, jak ma sobie z tamtymi konfederatami poczyna�. Stryjeczny tw�j, Jakub, wielk� ma mi�dzy nimi powag�, do kt�rego napisz, je�li my�lisz, �e pismem co� z nim wsk�ra� mo�esz.</p><p>Oznajmiaj�c ci stateczn� �ask� nasz�, boskiej opiece ci� polecamy.�</p><p>Kmicic przeczytawszy �w list, kontent by� w duszy, �e pu�kownikom uda�o si� wymkn�� z r�k szwedzkich, i �yczy� im po cichu, aby i z radziwi��owskich wymkn�� si� mogli � jednak�e spe�ni� wszystkie rozkazy ksi���ce: jazd� odes�a�, piechot� Kiejdany obsadzi�, a nawet sza�czyki wedle zamku i miasta sypa� pocz��, obiecuj�c sobie w duszy zaraz po uko�czeniu tej roboty do Billewicz po pana miecznika i dziewczyn� ruszy�.</p><p>� Przymusu nie u�yj�, chyba w ostateczno�ci � m�wi� sobie � a w �adnym razie nie b�d� na Ole�k� nastawa�. Zreszt� nie moja wola, tylko ksi���cy rozkaz! Nie przyjmie mnie ona wdzi�cznie, wiem o tym, ale B�g da, �e si� z czasem o moich intencjach przekona, jako �e nie przeciw ojczy�nie, ale dla ratunku jej Radziwi��owi s�u��.</p><p>Tak rozmy�laj�c, pracowa� gorliwie nad umocnieniem Kiejdan, kt�re w przysz�o�ci rezydencj� jego Ole�ki by� mia�y.</p><p>Tymczasem pan Wo�odyjowski umyka� przed hetmanem, a hetman go goni� zaciekle. By�o jednak panu Micha�owi za ciasno, bo od Bir� posun�y si� ku po�udniowi znaczne oddzia�y wojsk szwedzkich, wsch�d kraju zaj�ty by� przez zast�py carskie, a na drodze do Kiejdan czyha� hetman.</p><p>Pan Zag�oba bardzo nierad by� z takowego stanu rzeczy i coraz cz�ciej zwraca� si� do pana Wo�odyjowskiego z pytaniami:</p><p>� Panie Michale, na mi�o�� bosk�, przebijem si� czy nie przebijem?</p><p>� Tu o przebiciu si� i mowy nie ma! � odpowiada� ma�y rycerz. � Wiesz waszmo��, �e mnie tch�rzem nie podszyto i uderz�, na kogo chcesz, cho�by na samego diab�a� Ale hetmanowi nie zdzier��, bo nie mnie si� z nim r�wna�!� Same� rzek�, i� my okonie, a on szczuka. Uczyni�, co w mojej mocy, aby si� wymkn��, ale je�li do bitwy przyjdzie, tedy m�wi� otwarcie, �e on nas pobije.</p><p>� A potem ka�e po�rutowa�<a l:href="#fn473" type="note">[473]</a> i psom da. Dla Boga! w ka�de inne r�ce, byle nie w radziwi��owskie!� A czyby ju� w takim razie nie lepiej do pana Sapiehy nawr�ci�?</p><p>� Teraz ju� za p�no, bo nam i hetma�skie wojska, i szwedzkie drog� zamykaj�.</p><p>� Diabe� mnie skusi�, �em do Radziwi��a Skrzetuskich nam�wi�! � desperowa� pan Zag�oba.</p><p>Lecz pan Micha� nie traci� jeszcze nadziei, zw�aszcza �e szlachta i ch�opstwo nawet ostrzega�o go o ruchach hetma�skich, wszystkie bowiem serca odwr�ci�y si� by�y od Radziwi��a. Wykr�ca� si� wi�c pan Micha�, jak umia�, a �wietnie umia�, albowiem niemal od dziecinnych lat wezwyczai� si� do wojen z Tatarami i Kozakami. S�awnym go te� uczyni�y niegdy� w wojsku Jeremiego owe pochody przed czambu�ami<a l:href="#fn474" type="note">[474]</a>, podjazdy, niespodziane napady, b�yskawicowe zwroty, w kt�rych nad innymi oficerami celowa�.</p><p>Obecnie zamkni�ty mi�dzy Upit�<a l:href="#fn475" type="note">[475]</a> i Rogowem z jednej strony a Niewia�� z drugiej, kluczy� na przestrzeni kilku mil, unikaj�c ci�gle bitwy, m�cz�c radziwi��owskie chor�gwie, a nawet skubi�c je po trosze, jak wilk przez ogary �cigany, kt�ry nieraz w pobli�u strzelc�w si� przemknie, a gdy psy zbyt blisko go nacieraj�, to si� odwr�ci i b�y�nie bia�ymi k�ami.</p><p>Lecz gdy jazda Kmicicowa nadesz�a, hetman zatka� ni� najcia�niejsze szczeliny i sam pojecha� pilnowa�, by dwa skrzyd�a niewodu zesz�y si� ze sob�.</p><p>By�o to pod Niewia��.</p><p>Pu�ki Mieleszki, Ganchofa i dwie chor�gwie jazdy pod wodz� samego ksi�cia utworzy�y jakoby �uk, kt�rego ci�ciw� by�a rzeka. Pan Wo�odyjowski ze swoim pu�kiem by� w �rodku �uku. Mia� wprawdzie przed sob� jedyn� przepraw�, jaka wiod�a przez bagnist� rzek�, ale w�a�nie z drugiej strony przeprawy sta�y dwa regimenty szkockie i dwie�cie radziwi��owskich Kozak�w oraz sze�� polowych armatek wykierowanych w ten spos�b, �e nawet pojedynczy cz�owiek nie zdo�a�by si� pod ich ogniem przeprawi� na drug� stron�.</p><p>W�wczas �uk pocz�� si� zaciska�. �rodek jego wi�d� sam hetman.</p><p>Na szcz�cie dla pana Wo�odyjowskiego noc i burza z deszczem ulewnym przerwa�y poch�d, ale za to uwi�zionym nie pozostawa�o ju� wi�cej nad par� stai<a l:href="#fn476" type="note">[476]</a> kwadratowych ��ki zaro�ni�tej �ozin�, mi�dzy p�pier�cieniem wojsk radziwi��owskich a rzek� pilnowan� z drugiej strony przez Szkot�w.</p><p>Nazajutrz ledwie brzask ranny ubieli� wierzchy ��z, pu�ki ruszy�y dalej i sz�y � dosz�y a� do rzeki i stan�y nieme z podziwu.</p><p>Pan Wo�odyjowski w ziemi� si� zapad� � w �ozinie nie by�o �ywego ducha.</p><p>Sam hetman zdumia� si�, a potem prawdziwe gromy spad�y na g�owy oficer�w dowodz�cych pu�kami pilnuj�cymi przeprawy. I zn�w atak astmy uchwyci� ksi�cia, tak silny, �e obecni dr�eli o jego �ycie. Ale gniew astm� nawet przem�g�. Dw�ch oficer�w, kt�rym czaty nad brzegiem by�y powierzone, mia�o by� rozstrzelanych, lecz Ganchof uprosi� wreszcie ksi�cia, by przynajmniej zbadano pierwej, jakim sposobem zwierz z matni uj�� zdo�a�.</p><p>Jako� pokaza�o si�, �e Wo�odyjowski, korzystaj�c z ciemno�ci i d�d�u, wprowadzi� z �ozy ca�� chor�giew w rzek� i p�yn�c lub brodz�c z jej biegiem, prze�lizn�� si� tu� ko�o prawego skrzyd�a radziwi��owskiego, kt�re dotyka�o koryta. Kilka koni, zapad�ych po brzuchy w b�ota, wskazywa�o miejsce, w kt�rym wyl�dowa� na prawy brzeg.</p><p>Z dalszych trop�w �atwo by�o doj��, �e rusza� ca�ym tchem ko�skim w stron� Kiejdan. Hetman odgad� natychmiast z tego, �e pragn�� przebra� si� do Horotkiewicza i Jakuba Kmicica na Podlasie. Lecz czy przechodz�c ko�o Kiejdan, nie podpali miasta lub nie pokusi si� o rabunek zamku?</p><p>Straszna obawa �cisn�a serce ksi�cia. Wi�ksza cz�� gotowizny jego i kosztowno�ci by�a w Kiejdanch. Kmicic powinien by� wprawdzie ubezpieczy� je piechot�, ale je�li tego nie uczyni�, nieobronny zamek �atwo sta� si� m�g� �upem zuchwa�ego pu�kownika. Bo Radziwi�� nie w�tpi�, i� odwagi nie zbraknie Wo�odyjowskiemu, by targn�� si� na sam� rezydencj� kiejda�sk�. Mog�o mu nie zabrakn�� i czasu, gdy� wymkn�wszy si� z pocz�tku nocy, zostawi� pogo� najmniej o sze�� godzin drogi za sob�.</p><p>W ka�dym razie nale�a�o spieszy� co tchu na ratunek Kiejdanom. Ksi��� zostawi� piechot� i ruszy� z ca�� jazd�.</p><p>Przybywszy do Kiejdan, Kmicica nie znalaz�, lecz zasta� wszystko w spokoju, i opinia, jak� mia� o sprawno�ci m�odego pu�kownika, wzros�a podw�jnie w jego umy�le na widok usypanych sza�czyk�w i stoj�cych na nich dzia� polowych. Tego samego dnia jeszcze ogl�da� je razem z Ganchofem, a wieczorem rzek� do�:</p><p>� Na w�asny to domys� zrobi�, bez mojego rozkazu, a tak dobrze je usypa�, �e d�ugo by tu si� nawet przeciw artylerii broni� mo�na. Je�li ten cz�owiek nie skr�ci karku za m�odu, to mo�e p�j�� wysoko.</p><p>By� i drugi cz�owiek, na wspomnienie kt�rego nie m�g� si� oprze� hetman pewnego rodzaju podziwowi, ale podziw �w miesza� si� z w�ciek�o�ci�, gdy� cz�owiekiem owym by� pan Micha� Wo�odyjowski.</p><p>� Pr�dko bym z buntem sko�czy� � m�wi� do Ganchofa � gdybym mia� dw�ch takich s�ug� Kmicic mo�e jeszcze rzutniejszy, ale nie ma tego do�wiadczenia � i tamten w szkole Jeremiego za Dnieprem wychowany.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� nie ka�e go �ciga�? � pyta� Ganchof.</p><p>Ksi��� spojrza� na� i rzek� z przyciskiem:</p><p>� Ciebie pobije, przede mn� ucieknie.</p><p>Po chwili jednak zmarszczy� czo�o i rzek�:</p><p>� Tu teraz wszystko spokojnie, ale trzeba nam b�dzie na Podlasie wkr�tce ruszy�, z tamtymi sko�czy�.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! � rzek� Ganchof � jak tylko nog� st�d ruszymy, wszyscy tu za bro� przeciw Szwedom pochwyc�.</p><p>� Jacy wszyscy?</p><p>� Szlachta i ch�opstwo. A zarazem, nie poprzestaj�c na Szwedach, przeciwko dysydentom si� zwr�c�, naszym bowiem wyznawcom ca�� win� tej wojny przypisuj�, �e�my to do nieprzyjaciela przeszli, a nawet go sprowadzili.</p><p>� Idzie mi o brata Bogus�awa. Nie wiem, czy sobie tam, na Podlasiu, z konfederatami da rad�.</p><p>� Idzie o Litw�, by j� w pos�usze�stwie nam i kr�lowi szwedzkiemu utrzyma�.</p><p>Ksi��� pocz�� chodzi� po komnacie m�wi�c:</p><p>� Gdyby Horotkiewicza i Jakuba Kmicica jakim sposobem dosta� w r�ce!� Dobra mi tam zajad�, zniszcz�, zrabuj�, kamienia na kamieniu nie zostawi�.</p><p>� Chybaby si� z genera�em Pontusem porozumie�, by tu wojska na ten czas, gdy my b�dziem na Podlasiu, jak najwi�cej przys�a�.</p><p>� Z Pontusem� nigdy! � odrzek� Radziwi��, kt�remu fala krwi nap�yn�a do g�owy. � Je�eli z kim, to z samym kr�lem. Nie potrzebuj� ze s�ugami traktowa�, mog�c z panem. Gdyby kr�l da� rozkaz Pontusowi, aby mi ze dwa tysi�ce jazdy przys�a� pod r�k�, to co innego� Ale Pontusa nie b�d� o to prosi�. Trzeba by kogo wys�a� do kr�la, czas z nim samym uk�ady zacz��.</p><p>Chuda twarz Ganchofa zarumieni�a si� z lekka, a oczy za�wieci�y mu si� z ��dzy.</p><p>� Gdyby wasza ksi���ca mo�� rozkaza�a�</p><p>� To ty by� pojecha�, wiem; ale czyby� dojecha�, to inna rzecz. Wa�� jeste� Niemiec, a obcemu niebezpiecznie zapuszcza� si� w kraj wzburzony. Kto tam wie, gdzie kr�l osob� swoj� w tej chwili si� znajduje i gdzie si� b�dzie za p� miesi�ca lub za miesi�c znajdowa�? Trzeba po ca�ym kraju je�dzi� Przy tym� nie mo�e by�!� wa�� nie pojedziesz, bo tam wypada swojego pos�a� i familianta, aby si� kr�l jegomo�� przekona�, �e nie wszystka szlachta mnie opu�ci�a.</p><p>� Cz�owiek niedo�wiadczony si�a mo�e zaszkodzi� � rzek� nie�mia�o Ganchof.</p><p>� Tam pose� nie b�dzie mia� innej roboty, jeno listy moje odda� i respons<a l:href="#fn477" type="note">[477]</a> mi przywie��, a to wyt�umaczy�, �e nie ja kaza�em bi� Szwed�w pod Klewanami, ka�dy potrafi.</p><p>Ganchof milcza�.</p><p>Ksi��� zn�w pocz�� chodzi� niespokojnymi krokami po komnacie i na czole jego zna� by�o ci�g�� walk� my�li. Jako� od chwili uk�adu ze Szwedami nie zazna� chwili spokoju. �ar�a go pycha, gryz�o sumienie, gryz� op�r niespodziany kraju i wojska; przera�a�a go niepewno�� przysz�o�ci, gro�ba ruiny. Targa� si�, szarpa�, noce sp�dza� bezsennie, zapada� na zdrowiu. Oczy mu wpad�y, wychud�; twarz, dawniej czerwona, sta�a si� sinawa, a z ka�d� niemal godzin� przybywa�o mu srebrnych nici w w�sach i czuprynie. S�owem, �y� w m�ce i gi�� si� pod brzemieniem.</p><p>Ganchof �ledzi� go oczyma, chodz�cego wci�� po komnacie; mia� jeszcze troch� nadziei, �e ksi��� namy�li si� i jego wy�le.</p><p>Ale ksi��� zatrzyma� si� nagle i uderzy� d�oni� w czo�o.</p><p>� Dwie chor�gwie jazdy na ko� natychmiast! Ja sam poprowadz�.</p><p>Ganchof spojrza� na� ze zdziwieniem.</p><p>� Ekspedycja? � pyta� mimo woli.</p><p>� Ruszaj! � rzek� ksi���. � Daj B�g, by nie by�o za p�no.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XX</p></title><p>Kmicic, uko�czywszy sza�czyki i ubezpieczywszy od niespodziewanego napadu Kiejdany<a l:href="#fn478" type="note">[478]</a>, nie m�g� ju� d�u�ej odk�ada� wyprawy do Billewicz po pana miecznika rosie�skiego i Ole�k�, zw�aszcza �e i rozkaz ksi���cy brzmia� wyra�nie, aby ich do Kiejdan sprowadzi�. Ale niesporo jednak by�o panu Andrzejowi, i gdy wreszcie wyruszy� na czele pi��dziesi�ciu dragon�w<a l:href="#fn479" type="note">[479]</a>, ogarn�� go taki niepok�j, jakby na stracon� stra��<a l:href="#fn480" type="note">[480]</a> jecha�. Czu�, �e tam nie b�dzie wdzi�cznie przyj�ty, a dr�a� przed my�l�, �e szlachcic mo�e si� zechce opiera� nawet i zbrojn� r�k� i �e w takim razie trzeba b�dzie u�y� si�y.</p><p>Postanowi� jednak pierwej namawia� i prosi�. W tym celu, aby przybyciu swemu odj�� wszelkie pozory zbrojnego napadu, pozostawi� dragon�w w karczmie odleg�ej z p� stai od wsi, a dwie od dworu; sam za� z wachmistrzem tylko i jednym pacho�kiem ruszy� naprz�d, przykazawszy umy�lnie przygotowanej kolasce nadjecha� wkr�tce za sob�.</p><p>Godzina by�a popo�udniowa i s�o�ce chyli�o si� ju� dobrze ku zachodowi, ale po nocy d�d�ystej i burzliwej dzie� by� pi�kny i niebo czyste, gdzieniegdzie tylko upstrzone na zachodniej stronie ma�ymi r�owymi ob�okami, kt�re zasuwa�y si� z wolna za widnokr�g, podobne do stada owiec schodz�cego z pola. Kmicic jecha� przez wie� z bij�cym sercem i tak niespokojnie jak Tatar, kt�ry wje�d�aj�c pierwszy przed czambu�em do wsi, rozgl�da si� na wszystkie strony, czy nie ujrzy gdzie m��w zbrojnych, ukrytych w zasadzce. Ale trzech je�d�c�w nie zwr�ci�o niczyjej uwagi, jeno dzieciaki ch�opskie umyka�y z drogi bosymi nogami przed ko�mi: ch�opi za�, widz�c pi�knego oficera, k�aniali mu si� czapkami do ziemi. On za� jecha� naprz�d i min�wszy wie�, ujrza� przed sob� dw�r, stare gniazdo billewiczowskie, a za nim rozleg�e sady ko�cz�ce si� hen, a� na niskich ��kach.</p><p>Kmicic zwolni� jeszcze kroku i pocz�� rozmawia� sam ze sob�; widocznie uk�ada� sobie odpowiedzi na pytania, a tymczasem pogl�da� zamy�lonym okiem na wznosz�ce si� przed nim budowle. Nie by�a to wcale pa�ska rezydencja, ale na pierwszy rzut oka odgad�e�, i� musia� tu mieszka� szlachcic wi�cej ni� �redniej fortuny. Sam dom, zwr�cony ty�em do ogrod�w, a przodem do g��wnej drogi, by� ogromny, ale drewniany. Sosny na �cianach pociemnia�y ze staro�ci tak, i� szyby w oknach wydawa�y si� przy nich bia�e. Nad zr�bem �cian pi�trzy� si� olbrzymi dach z czterema dymnikami w po�rodku i dwoma go��bnikami po rogach. Ca�e chmury bia�ych go��bi k��bi�y si� nad dachem, to zrywaj�c si� z �opotaniem skrzyde�, to spadaj�c na kszta�t �nie�nych p�atk�w na czarne gonty, to trzepocz�c si� naoko�o s�up�w podpieraj�cych ganek.</p><p>Ganek �w, ozdobiony szczytem, na kt�rym herby billewiczowskie by�y malowane, psu� proporcj�, bo nie sta� w po�rodku, ale z boku. Widocznie dawniej dom by� mniejszy, ale p�niej dobudowano go z jednej strony, lubo i cz�� dobudowana sczernia�a ju� tak z biegiem lat, �e nie r�ni�a si� niczym od starej. Dwie oficyny, niezmiernie d�ugie, wznosi�y si� po obu stronach w�a�ciwego dworu, stykaj�c si� z nim bokami i tworz�c jakby dwa ramiona podkowy.</p><p>By�y w nich go�cinne pokoje, u�ywane w chwilach wielkich zjazd�w, kuchnie, lamusy, wozownie, stajnie dla cugowych koni, kt�re gospodarze lubili mie� pod r�k�, mieszkania dla oficjalist�w, s�u�by i dworskich kozak�w.</p><p>Na �rodku rozleg�ego dziedzi�ca ros�y stare lipy, na nich gniazda bocianie; ni�ej, w�r�d drzew, nied�wied� siedz�cy na kole. Dwie studnie �urawiane po bokach dziedzi�ca i krzy� z M�k� Pa�sk�, w�r�d dw�ch w��czni u wjazdu, dope�nia�y obrazu owej rezydencji zamo�nego rodu szlacheckiego. Po prawej stronie domu, w�r�d g�stych lip, wznosi�y si� s�omiane dachy stod�, ob�r, owczarni i spichrz�w.</p><p>Kmicic wjecha� bram� otwart� na obiedwie po�owy, jak ramiona szlachcica czekaj�cego na przyj�cie go�cia. Jako� wnet psy legawe, w��cz�ce si� po podw�rzu, oznajmi�y obcego i z oficyny wypad�o dw�ch pacho�k�w dla potrzymania koni.</p><p>Jednocze�nie we drzwiach g��wnego domu pokaza�a si� jaka� posta� niewie�cia, w kt�rej w jednej chwili Kmicic pozna� Ole�k�. Wi�c serce zabi�o mu �ywiej i rzuciwszy pacho�kowi lejce szed� do ganku z go�� g�ow�, trzymaj�c w jednej r�ce szabl�, w drugiej czapk�.</p><p>Ona sta�a przez chwil� jak wdzi�czne zjawisko, przys�oniwszy oczy d�oni� przeciw zachodz�cemu s�o�cu, i nagle znik�a, jak gdyby przera�ona widokiem zbli�aj�cego si� go�cia.</p><p>��le!� pomy�la� pan Andrzej. � Chowa si� przede mn�!�</p><p>Uczyni�o mu si� przykro, i tym przykrzej, �e poprzednio �w pogodny zach�d s�o�ca, widok tego dworu i spokoju, jaki rozlany by� doko�a, nape�ni�y jego serce otuch�, cho� mo�e pan Andrzej sam sobie z tego sprawy nie zdawa�.</p><p>Mia� oto jakoby z�udzenie, �e zaje�d�a do narzeczonej, kt�ra przyjmie go z b�yszcz�cymi od rado�ci oczyma i rumie�cami na jagodach.</p><p>I z�udzenie rozwia�o si�. Zaledwie go ujrza�a, pierzch�a jak na widok z�ego ducha, a natomiast wyszed� naprzeciw pan miecznik, z twarz� niespokojn� i chmurn� zarazem.</p><p>Kmicic pok�oni� mu si� i rzek�:</p><p>� Dawno chcia�em waszmo�ci dobrodziejowi z�o�y� s�u�by powinne, ale wcze�niej w tych niespokojnych czasach nie mog�em, chocia� pewnie na ch�ci mi nie brak�o.</p><p>� Wielcem waszmo�ci wdzi�czny i prosz� do komnat � odpowiedzia� pan miecznik g�adz�c czuba na g�owie, co zwyk� by� czyni�, gdy by� zmieszany lub siebie niepewien.</p><p>I usun�� si� ode drzwi, a�eby go�cia pu�ci� naprz�d.</p><p>Kmicic za� przez chwil� nie chcia� wej�� pierwszy, i k�aniali si� sobie wzajem w progu; wreszcie pan Andrzej wzi�� krok przed miecznikiem i po chwili znale�li si� w komnacie.</p><p>Zastali tam dw�ch szlachty: jeden, cz�ek w sile wieku, by� pan Dowgird z Plemborga, bliski s�siad Bi�lewicz�w, drugi � pan Chudzy�ski, dzier�awca z Ejrago�y. Kmicic zauwa�y�, �e ledwie us�yszeli jego nazwisko, gdy twarze im si� zmieni�y i naje�yli si� obaj jako brytany na widok wilka; on za� spojrza� na nich wyzywaj�co, po czym postanowi� sobie udawa�, �e ich nie widzi.</p><p>Nasta�o k�opotliwe milczenie.</p><p>Pan Andrzej poczyna� si� niecierpliwi� i w�sy gryz�, go�cie spogl�dali wci�� na niego spode �ba, a pan miecznik czub g�adzi�.</p><p>� Napijesz si� waszmo�� z nami szklaneczk� ubogiego, szlacheckiego miodu � rzek� wreszcie, ukazuj�c na g�siorek i szklanki.� Prosz�! Prosz�!�</p><p>� Napij� si� z waszmo�� panem! � rzek� do�� szorstko Kmicic.</p><p>Pan Dowgird i Chudzy�ski pocz�li sapa�, bior�c odpowied� za pogard� dla siebie, ale nie chcieli w przyjacielskim domu k��tni zaraz od pocz�tku zaczyna� i to jeszcze z zawadiak� maj�cym straszn� s�aw� na ca�ej �mudzi. Jednak�e j�trzy�o ich to lekcewa�enie. Tymczasem pan miecznik zaklaska� w d�onie na pacho�ka i kaza� mu poda� czwart� szklenic�, nast�pnie nala� j�, podni�s� swoj� do ust i rzek�:</p><p>� W r�ce waszmo�ci� Rad wa�pana widz� w domu moim.</p><p>� Rad bym szczerze, by tak by�o!</p><p>� Go�� go�ciem� � odrzek� sentencjonalnie pan miecznik.</p><p>Po chwili, poczuwaj�c si� widocznie jako gospodarz do obowi�zku podtrzymania rozmowy, spyta�:</p><p>� A co s�ycha� w Kiejdanch? Jak�e zdrowie pana hetmana?</p><p>� Niet�gie, panie mieczniku dobrodzieju � odpowiedzia� Kmicic � i w tych niespokojnych czasach nie mo�e inaczej by� Si�a zmartwie� i zgryzot ma ksi���.</p><p>� A wierzym! � rzek� pan Chudzy�ski.</p><p>Kmicic popatrzy� na niego przez chwil�, po czym zwr�ci� si� zn�w do miecznika i tak dalej m�wi�:</p><p>� Ksi���, maj�c <emphasis>auxilia</emphasis><a l:href="#fn481" type="note">[481]</a> przyrzeczone od najja�niejszego kr�la szwedzkiego, spodziewa� si� nie mieszkaj�c na nieprzyjaciela pod Wilno ruszy� i popio�y tamtejsze jeszcze nie ostyg�e pom�ci�. To� waszmo�ci musi by� wiadomo, �e dzi� Wilna w Wilnie trzeba szuka�, bo si� siedemna�cie dni pali�o. Powiadaj�, �e w�r�d gruz�w jeno jamy piwnic czerniej�, z kt�rych ci�gle si� jeszcze dymi�</p><p>� Nieszcz�cie! � rzek� pan miecznik.</p><p>� Pewnie, �e nieszcz�cie, kt�remu je�li nie by�o mo�na zapobiec, to nale�a�o je pom�ci� i podobne ruiny z nieprzyjacielskiej stolicy uczyni�. Jako� nie by�oby ju� od tego daleko, gdyby nie warcho�owie, kt�rzy najzacniejsze cnotliwego pana intencje podejrzywaj�c, zdrajc� go og�osili i op�r zbrojny mu stawi�, zamiast i�� z nim razem na nieprzyjaciela. Nie dziwi� si� przeto, �e zdrowie ksi�cia szwankuje, gdy on, kt�rego B�g do wielkich rzeczy przeznaczy�, widzi, i� z�o�� ludzka coraz nowe <emphasis>impedimenta</emphasis><a l:href="#fn482" type="note">[482]</a> mu gotuje, przez kt�re ca�e przedsi�wzi�cie sczezn�� mo�e. Najlepsi przyjaciele ksi�cia zawiedli, ci, na kt�rych najwi�cej liczy�, opu�cili go lub do wrog�w jego przeszli.</p><p>� Tak si� sta�o! � rzek� powa�nie pan miecznik.</p><p>� Wielka te� to jest bole�� � odpar� Kmicic � i sam s�ysza�em ksi�cia, gdy m�wi�: �Wiem, �e i zacni �le mnie s�dz�, ale czemu to do Kiejdan nie przyjad�, czemu do oczu nie wypowiedz� mi, co przeciw mnie maj�, i moich racji nie chc� wys�ucha�?�</p><p>� Kog� to ksi��� ma na my�li? � pyta� pan miecznik.</p><p>� W pierwszym rz�dzie waszmo�� pana dobrodzieja, dla kt�rego ksi��� rzetelny ma szacunek, a podejrzywa, �e do jego nieprzyjaci� si� liczysz�</p><p>Pan miecznik pocz�� szybko g�adzi� czupryn�, wreszcie widz�c, �e rozmowa bierze niepo��dany kierunek, zaklaska� w d�onie.</p><p>Pacho�ek ukaza� si� we drzwiach.</p><p>� A to nie widzisz, �e si� mroczy?� �wiat�a! � zakrzykn�� pan miecznik.</p><p>� B�g widzi � m�wi� Kmicic � �e mia�em i sam intencj� powinne s�u�by waszmo�ci z�o�y�, ale przyby�em zarazem i z rozkazu ksi�cia, kt�ry sam by si� do Billewicz wybra�, gdyby pora by�a sposobniejsza�</p><p>� Za niskie progi! � rzek� miecznik.</p><p>� Tego waszmo�� pan nie m�w, gdy� zwyczajna to rzecz, �e si� s�siedzi odwiedzaj�, jeno ksi��� chwili wolnej nie ma, wi�c tak mi rzek�: �Wyt�umacz mnie przed Billewiczem, �e sam do niego nie mog�, ale niech on do mnie przyje�d�a z krewn�, i to koniecznie zaraz, bo jutro lub pojutrze nie wiem, gdzie b�d�!� Ot, masz waszmo��, z zaprosinami przyje�d�am i ciesz� si�, �e�cie oboje pa�stwo w dobrym zdrowiu, bo gdym tu zajecha�, pann� Aleksandr� we drzwiach widzia�em, jeno �e znik�a zaraz jako tuman na ��ce.</p><p>� Tak jest � rzek� miecznik � sam j� wys�a�em, by wyjrza�a, kto przyjecha�.</p><p>� Czekam na odpowied�, panie mieczniku dobrodzieju! � rzek� Kmicic.</p><p>W tej chwili pacho�ek wni�s� �wiat�o i postawi� je na stole; przy blasku �wiec wida� by�o twarz pana miecznika zmieszan� bardzo.</p><p>� Zaszczyt to dla mnie niema�y � rzek� � ale� zaraz nie mog� Widzisz waszmo��, �e mam go�ci� Zechciej mnie przed ksi�ciem hetmanem wyekskuzowa�<a l:href="#fn483" type="note">[483]</a>�</p><p>� Ju� te�, panie mieczniku, zgo�a to nie przeszkoda, bo przecie� ichmo�ciowie ksi�ciu panu ust�pi�.</p><p>� Sami mamy j�zyki w g�bie i mo�emy za siebie odpowiada�! � rzek� pan Chudzy�ski.</p><p>� Nie czekaj�c, co kto o nas postanowi! � doda� pan Dowgird z Plemborga.</p><p>� Widzisz, panie mieczniku � odrzek� Kmicic, udaj�c, �e bierze za dobr� monet� burkliwe s�owa szlachty � wiedzia�em, �e polityczni<a l:href="#fn484" type="note">[484]</a> to kawalerowie. Zreszt�, by im w czym nie ubli�y�, prosz� ich tak�e w imieniu ksi�cia do Kiejdan.</p><p>� Zbytek �aski! � odrzekli obaj. � Mamy co innego do roboty.</p><p>Kmicic spojrza� na nich szczeg�lnym wzrokiem, a potem rzek� zimno, jak gdyby do czwartej jakiej� osoby:</p><p>� Gdy ksi��� prosi, nie wolno odmawia�!</p><p>Na to tamci podnie�li si� z krzese�.</p><p>� Wi�c to przymus? � rzek� pan miecznik.</p><p>� Panie mieczniku dobrodzieju � odpar� �ywo Kmicic. � Tamci ichmo�ciowie pojad�, czy chc�, czy nie chc�, bo mnie si� tak spodoba�o, ale wzgl�dem waszmo�ci nie chc� si�y u�ywa� i prosz� najuprzejmiej, by� woli ksi�cia zado�� uczyni� raczy�. Ja jestem na s�u�bie i mam rozkaz wa�pana przywie��, ale p�ki nie strac� nadziei, �e pro�b� co� wsk�ram, poty prosi� nie przestan� i na to waszmo�ci przysi�gam, �e w�os ci tam z g�owy nie spadnie. Ksi��� chce si� rozm�wi� z tob� i chce, aby� w tych czasach niespokojnych, w kt�rych nawet ch�opstwo w kupy zbrojne si� zbiera i rabuje, w Kiejdanch zamieszka�. Ot, ca�a rzecz! B�dziesz tam wa�pan traktowany z nale�ytym szacunkiem, jako go�� i przyjaciel, daj�� na to parol<a l:href="#fn485" type="note">[485]</a> kawalerski.</p><p>� Jako szlachcic protestuj�! � rzek� pan miecznik � i prawo mnie broni!</p><p>� I szable! � zakrzykn�li Chudzy�ski i Dowgird.</p><p>Kmicic pocz�� si� �mia�, zmarszczy� brwi i rzek�:</p><p>� Wa�panowie, schowajcie te szable, bo ka�� obydw�ch pod stodo�� postawi� i kul� w �eb!</p><p>Na to struchleli tamci i pocz�li spogl�da� na siebie i na Kmicica, a pan miecznik zakrzykn��:</p><p>� Gwa�t najokropniejszy przeciw wolno�ci szlacheckiej, przeciw przywilejom!</p><p>� Nie b�dzie gwa�tu, je�eli waszmo�� dobrowolnie us�uchasz � odpar� Kmicic � i masz waszmo�� w tym dow�d, �em dragon�w we wsi zostawi�, a przyby�em tu sam prosi� ci� jako s�siada do s�siada. Nie chciej�e odmawia�, bo czasy teraz takie, �e trudno mie� wzgl�d na odmow�. Sam ksi��� waszmo�ci si� z tego wyekskuzuje, i b�d� pewien, �e przyj�ty b�dziesz jak s�siad i przyjaciel. Zrozum i to, �e gdyby mia�o by� inaczej, tedy wola�bym sto razy dosta� kul� w �eb ni� tu po wa�pana przyje�d�a�. W�os nie spadnie z �adnej billewiczowskiej g�owy, p�kim �yw! Pomy�l wa�pan, ktom jest, wspomnij na pana Herakliusza, na jego testament i zastan�w si�, czyby ksi��� hetman mnie wybra�, gdyby nieszczerze z waszmo�ci� zamierza� post�pi�.</p><p>� To czemu gwa�tu u�ywa, czemu pod przymusem mam jecha�?� Jak�e to mam mu zaufa�, gdy ca�a Litwa m�wi o opresji, w jakiej obywatele zacni w Kiejdanch j�cz�?</p><p>Kmicic odetchn��, bo ze s��w i g�osu pozna�, �e pan miecznik poczyna si� chwia� w uporze.</p><p>� Mo�ci dobrodzieju! � rzek� prawie weso�o. � Mi�dzy s�siadami przymus cz�stokro� w afektach <emphasis>initium</emphasis><a l:href="#fn486" type="note">[486]</a> bierze. A gdy waszmo�� mi�emu go�ciowi ko�a u skarbniczka ka�esz zdejmowa� i was�g<a l:href="#fn487" type="note">[487]</a> w spichrzu zamykasz, zali to nie przymus? A gdy mu pi� ka�esz, cho� mu ju� nosem wino ucieka, zali to nie przymus? A tu wiedz waszmo��, �e cho�by mi przysz�o ci� zwi�za� i mi�dzy dragonami zwi�zanego wie�� do Kiejdan, to jeszcze b�dzie dla twego dobra� Pomy�l jeno: zbuntowani �o�nierze si� w��cz� i bezprawia czyni�, ch�opstwo si� kupi, szwedzkie wojska si� zbli�aj�, a wa�� mniemasz, �e w tym ukropie uchronisz si� od przygody, �e ci� dzi� lub jutro jedni albo drudzy nie zajad�, nie zrabuj�, nie spal�, na maj�tno�ci i na osob� wa�cin� si� nie targn�?� A c� to, Billewicze � forteca? Obronisz si� w nich? Czego tedy ksi��� chce dla waszmo�ci? Bezpiecze�stwa, bo w jednych Kiejdanch nic ci nie grozi, a tu stanie za�oga ksi���ca, kt�ra b�dzie substancji<a l:href="#fn488" type="note">[488]</a> wa�cinej strzeg�a jak oka w g�owie od wszelkiej swawoli �o�nierskiej, i je�eli jedne wid�y zgin�, to mi wa�� zasekwestruj<a l:href="#fn489" type="note">[489]</a> ca�� fortun�.</p><p>Miecznik pocz�� chodzi� po komnacie.</p><p>� Mog� ja ufa� s�owu waszmo�ci?</p><p>� Jako Zawiszy! � odpar� Kmicic.</p><p>W tej chwili panna Aleksandra wesz�a do komnaty. Kmicic zbli�y� si� szybko ku niej; lecz nagle wspomnia�, co zasz�o w Kiejdanch, i jej twarz zimna przyku�a go na miejscu, wi�c sk�oni� si� w milczeniu z daleka.</p><p>Miecznik stan�� przed ni�.</p><p>� Mamy jecha� do Kiejdan! � rzek�.</p><p>� A to po co? � spyta�a.</p><p>� Bo ksi��� hetman prosi�</p><p>� Bardzo uprzejmie!� po s�siedzku!� � doda� Kmicic.</p><p>� Tak! bardzo uprzejmie � rzek� z pewn� gorycz� pan miecznik � ale je�eli nie pojedziem dobrowolnie, to ten kawaler ma rozkaz dragonami nas otoczy� i si�� wzi��.</p><p>� Niech�e B�g broni, aby do tego przysz�o! � rzek� Kmicic.</p><p>� Nie m�wi�am�e stryjowi � rzek�a panna Aleksandra � uciekajmy jak najdalej, bo nas tu nie zostawi� w spokoju� Ot, i sprawdzi�o si�!</p><p>� C� robi�? C� robi�? Na gwa�t nie masz lekarstwa! � zawo�a� miecznik.</p><p>� Tak jest � rzek�a panna � ale my do tego haniebnego domu nie powinni�my dobrowolnie jecha�. Niech�e nas zb�jcy bior�, wi��� i wioz�� Nie my jedni b�dziem cierpieli prze�ladowanie, nie nas jednych pomsta zdrajc�w dosi�gnie; ale niech wiedz�, �e wolimy �mier� ni� ha�b�.</p><p>Tu zwr�ci�a si� z wyrazem najwy�szej pogardy do Kmicica.</p><p>� Zwi���e nas, panie oficerze czy panie kacie, i przy koniach poprowad�, bo inaczej nie pojedziem!</p><p>Krew uderzy�a do twarzy Kmicica; zdawa�o si� przez chwil�, �e wybuchnie straszliwym gniewem, lecz si� przem�g�.</p><p>� Ach! mo�cia panno! � odrzek� st�umionym ze wzruszenia g�osem � nie mam w twych oczach �aski, skoro chcesz ze mnie uczyni� zb�ja, zdrajc� i gwa�townika. Niech nas B�g s�dzi, kto ma s�uszno��: czy ja hetmanowi s�u��c, czy ty jak psa mnie poniewieraj�c. B�g ci da� urod�, ale serce zawzi�te i nieub�agane. Rada� sama przycierpie�, by komu� wi�ksz� jeszcze bole�� sprawi�. Przebierasz miar�, panno, jako �ywo, przebierasz miar�, a to nic po tym!</p><p>� Dobrze dziewka m�wi! � zakrzykn�� pan miecznik, kt�remu nagle odwagi przyby�o � nie pojedziem dobrowolnie!� Bierz nas wa�� dragonami.</p><p>Lecz Kmicic nie uwa�a� na niego wcale, tak by� wzburzony i g��boko dotkni�ty.</p><p>� Kochasz si� w ludzkiej m�ce � m�wi� dalej do Ole�ki � i zdrajc� mnie zakrzykn�a� bez s�du, racyj nie wys�uchawszy, nie pozwoliwszy mi s�owa na w�asn� obron� powiedzie�. Niech i tak b�dzie!� Ale do Kiejdan pojedziesz� z wol�, bez woli, wszystko jedno! Tam moje intencje na jaw wyjd�, tam poznasz, czyli� mnie s�usznie skrzywdzi�a, tam ci sumienie powie, kto z nas czyim by� katem! Innej pomsty nie chc�. B�g z tob�, ale takow� musz� mie�. I niczego wi�cej ju� od ci� nie chc�, bo gi�a� �uk, p�ki� go nie z�ama�a� W�� pod twoj� g�adko�ci� jako pod kwieciem siedzi! Bogdaj ci�! bogdaj ci�!</p><p>� Nie pojedziemy! � powt�rzy� jeszcze rezolutniej pan miecznik.</p><p>� Jako �ywo! � zakrzykn�li panowie Chudzy�ski z Ejrago�y i Dowgird z Plemborga.</p><p>W�wczas Kmicic zwr�ci� si� ku nim, ale ju� bardzo by� blady, bo go gniew d�awi� i z�by szcz�ka�y mu jak w febrze.</p><p>� Ej�e! � m�wi� � ej�e, nie pr�bujcie!� Konie s�ycha�, moi dragoni jad�! Powiedz no kt�ry jeszcze s�owo, �e nie pojedziesz!</p><p>Istotnie, za oknem s�ycha� by�o t�tent licznych je�d�c�w. Ujrzeli wszyscy, �e nie ma rady, a Kmicic rzek�:</p><p>� Panno! za dwa pacierze masz by� w kolasce, inaczej stryjaszek kul� w �eb dostanie!</p><p>I wida�, coraz bardziej ogarnia� go dziki sza� gniewu, bo nagle krzykn��, a� szyby zadr�a�y w oknach:</p><p>� W drog�!</p><p>Lecz jednocze�nie drzwi do sieni otworzy�y si� cicho i jaki� obcy g�os spyta�:</p><p>� A dok�d to, panie kawalerze?</p><p>Wszyscy skamienieli z podziwu i wszystkie oczy zwr�ci�y si� ku drzwiom, w kt�rych sta� jaki� ma�y cz�owieczek w pancerzu i z go�� szabl� w d�oni.</p><p>Kmicic cofn�� si� krokiem, jakoby widmo zobaczy�.</p><p>� Pan� Wo�odyjowski! � zakrzykn��.</p><p>� Do us�ug! � odpar� ma�y cz�owieczek.</p><p>I posun�� si� na �rodek izby; za nim weszli hurmem: Mirski, Zag�oba, dwaj Skrzetuscy, Stankiewicz, Oskierko i pan Roch Kowalski.</p><p>� Ha � rzek� Zag�oba � z�apa� Kozak Tatarzyna, a Tatarzyn za �eb trzyma.</p><p>Miecznik rosie�ski pocz�� m�wi�:</p><p>� Ktokolwiek jeste�cie, rycerze, ratujcie obywatela, kt�rego wbrew prawu, urodzeniu, urz�dowi chc� aresztowa� i wi�zi�. Ratujcie, mo�ci panowie bracia, wolno�� szlacheck�!</p><p>� Nie b�j si� wa��! � odpar� Wo�odyjowski � ju� dragoni tego kawalera w �ykach, a ratunku on wi�cej teraz od wa�pana potrzebuje.</p><p>� A najwi�cej ksi�dza! � rzek� pan Zag�oba.</p><p>� Panie kawalerze � m�wi� Wo�odyjowski zwracaj�c si� do Kmicica � nie masz do mnie szcz�cia, bo ci drugi raz drog� zachodz� Nie spodziewa�e� si� mnie?</p><p>� Tak jest! � rzek� Kmicic � my�la�em, �e� wa�� w r�ku ksi�cia.</p><p>� W�a�niem z tych r�k si� wy�lizn��� a to wiesz, �e na Podlasie t�dy droga� Ale mniejsza z tym. Gdy� pierwszy raz t� pann� porwa�, wyzwa�em ci� na szable� prawda?</p><p>� Tak jest � rzek� Kmicic si�gaj�c mimo woli d�oni� do g�owy.</p><p>� Teraz inna sprawa. W�wczas by�e� zabijak�, co si� mi�dzy szlacht� zwykle trafia i ostatniej ha�by nie przynosi� Dzi� ju�e� niegodzien, aby ci uczciwy cz�owiek pole dawa�.</p><p>� A to czemu? � rzek� Kmicic.</p><p>I podni�s� dumn� g�ow� do g�ry, i pocz�� patrze� panu Wo�odyjowskiemu prosto w oczy.</p><p>� Bo� zdrajca i renegat � odpar� pan Wo�odyjowski � bo� �o�nierz�w zacnych, kt�rzy si� przy ojczy�nie oponowali, jako kat wycina�, bo waszym to dzie�em ta nieszcz�sna kraina pod nowym jarzmem j�czy!� Kr�tko m�wi�c: obieraj �mier�, gdy� jako B�g w niebie, twoja ostatnia godzina nadesz�a.</p><p>� Jakim to prawem chcecie mnie s�dzi� i egzekwowa�? � pyta� Kmicic.</p><p>� Mo�ci panie � odpowiedzia� powa�nie Zag�oba � pacierz m�w, zamiast nas o prawo pyta� A je�li masz co powiedzie� na swoj� obron�, to m�w pr�dko, bo �ywej jednej duszy nie znajdziesz, kt�ra by si� za tob� uj�a. Raz ci� ju�, s�ysza�em, ta panna tu obecna wyprosi�a z r�k pana Wo�odyjowskiego, ale po tym, co� teraz uczyni�, pewnie i ona nie ujmie si� za tob�.</p><p>Tu oczy wszystkich zwr�ci�y si� mimo woli na Billewicz�wn�, kt�rej twarz by�a w tej chwili jakby z kamienia wykuta. I sta�a nieruchomie, ze spuszczonymi powiekami, lodowata, zimna, ale nie post�pi�a kroku naprz�d, nie rzek�a ni s�owa.</p><p>Cisz� przerwa� g�os Kmicica:</p><p>� Ja tej panny o instancj�<a l:href="#fn490" type="note">[490]</a> nie prosz�!</p><p>Panna Aleksandra milcza�a.</p><p>� Bywaj! � krzykn�� Wo�odyjowski zwr�ciwszy si� ku drzwiom.</p><p>Rozleg�y si� ci�kie st�pania, kt�rym wt�rowa� ponuro brz�k ostr�g, i sze�ciu �o�nierzy, z J�zw� Butrymem na czele, wesz�o do komnaty.</p><p>� Wzi���<a l:href="#fn491" type="note">[491]</a> go � zakomenderowa� Wo�odyjowski � wyprowadzi� za wie� i kul� w �eb!</p><p>Ci�ka r�ka Butryma spocz�a na ko�nierzu Kmicica, za ni� dwie inne uczyni�y to� samo.</p><p>� Nie pozw�l mnie szarpa� jak psa! � rzek� do Wo�odyjowskiego pan Andrzej � sam p�jd�.</p><p>Ma�y rycerz skin�� na �o�nierzy, kt�rzy pu�cili go natychmiast, ale otoczyli doko�a; on te� wyszed� spokojnie, nic ju� do nikogo nie m�wi�c, jeno pacierz cicho szepc�c.</p><p>Panna Aleksandra wysun�a si� tak�e przeciwnymi drzwiami do dalszych komnat. Przesz�a jedn� i drug�, wyci�gaj�c przed sob� w ciemno�ciach r�ce; nagle w g�owie jej si� zakr�ci�o, w piersiach tchu zbrak�o i pad�a jak martwa na pod�og�.</p><p>A mi�dzy zgromadzonymi w pierwszej izbie g�uche przez czas jaki� panowa�o milczenie; przerwa� je na koniec miecznik rosie�ski:</p><p>� Zali ju� nie ma dla niego mi�osierdzia? � spyta�.</p><p>� �al mi go � odpar� Zag�oba � bo rezolutnie szed� na �mier�!</p><p>Na to Mirski:</p><p>� On kilkunastu towarzystwa spod mojej chor�gwi rozstrzela�, pr�cz tych, kt�rych wst�pnym bojem po�o�y�.</p><p>� I z mojej! � rzek� Stankiewicz. � A Niewiarowskiego ludzi w pie� podobno wyci��.</p><p>� Musia� mie� rozkazy Radziwi��a � rzek� pan Zag�oba.</p><p>� Mo�ci panowie, pomst� Radziwi��a na moj� g�ow� �ci�gniecie! � zauwa�y� miecznik.</p><p>� Waszmo�� musisz ucieka�. My jedziem na Podlasie, bo tam si� chor�gwie przeciw zdrajcom podnios�y, a wa�pa�stwo zabierajcie si� zaraz z nami. Nie ma innej rady. Mo�ecie si� do Bia�owie�y schroni�, gdzie krewny pana Skrzetuskiego, �owczy dworski, przesiaduje. Tam was nikt nie znajdzie.</p><p>� Ale substancja moja przepadnie.</p><p>� To Rzeczpospolita wa�panu wr�ci.</p><p>� Panie Michale � rzek� nagle Zag�oba � skocz� obaczy�, czy nie ma przy tym nieszcz�niku jakich rozkaz�w hetma�skich? Pami�tacie, com przy Rochu Kowalskim znalaz�?</p><p>� Siadaj wa�� na ko�. Jeszcze czas, bo p�niej si� papiery okrwawi�. Kaza�em go umy�lnie za wie� wyprowadzi�, by si� tu panna huku muszkiet�w nie przel�k�a, jako �e niewiasty bywaj� czu�e i p�ochliwe.</p><p>Zag�oba wyszed� i po chwili rozleg� si� t�tent konia, na kt�rym odje�d�a�, za� pan Wo�odyjowski zwr�ci� si� do miecznika:</p><p>� A co robi krewna wa�pana?</p><p>� Modli si� pewnie za t� dusz�, kt�ra przed s�d boski idzie�</p><p>� Niech mu B�g da wieczne odpocznienie! � rzek� Jan Skrzetuski. � Gdyby nie dobrowolna jego przy Radziwille s�u�ba, pierwszy bym za nim przem�wi�, ale� on, je�li nie chcia� przy ojczy�nie stan��, to przynajmniej m�g� duszy Radziwi��owi nie zaprzedawa�.</p><p>� Tak jest! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� Winien on i zas�u�y� na to, co go spotka�o! � rzek� Stanis�aw Skrzetuski � ale wola�bym, �eby na jego miejscu by� Radziwi�� albo Opali�ski!� och, Opali�ski!!</p><p>� Jak dalece winien, to w tym macie wa�panowie najlepszy dow�d � wtr�ci� Oskierko � �e ta panna, kt�rej by� narzeczonym, s�owa dla niego nie znalaz�a. Uwa�a�em ci ja dobrze, i� w m�ce by�a, ale milcza�a, bo jak tu za zdrajc� si� ujmowa�?!</p><p>� A mi�owa�a go niegdy� szczerze, wiem o tym! � rzek� miecznik. � Pozw�lcie wa�pa�stwo, �e p�jd� obaczy�, co si� tam z ni� dzieje, bo� to dla niewiasty ci�ki termin.</p><p>� A szykuj si� wa�pan do drogi! � zawo�a� ma�y rycerz � bo my, jeno koniom wytchniemy, ruszamy dalej. Za blisko tu Kiejdany, a Radziwi�� musia� tam ju� wr�ci�.</p><p>� Dobrze! � rzek� szlachcic.</p><p>I wyszed� z komnaty.</p><p>Po chwili rozleg� si� jego krzyk przera�liwy. Rycerze skoczyli za g�osem, nie rozumiej�c, co si� sta�o, zbieg�a si� te� s�u�ba ze �wiat�em, i ujrzano pana miecznika d�wigaj�cego Ole�k�, kt�r� by� znalaz� le��c� bez zmys��w na pod�odze.</p><p>Wo�odyjowski skoczy� mu pomaga� i obaj z�o�yli j� na sofie, nie daj�c� znak�w �ycia. Zacz�to cuci�. Nadbieg�a stara klucznica z kordia�ami i wreszcie panienka otworzy�a oczy.</p><p>� Nic tu po wa�panach � rzek�a stara klucznica. � Id�cie do tamtej izby, a my damy ju� sobie rady.</p><p>Miecznik wyprowadzi� go�ci.</p><p>� Wola�bym, �eby tego wszystkiego nie by�o � m�wi� sk�opotany gospodarz. � Waszmo�ciowie mogliby�cie zabra� ze sob� tego nieszcz�nika i gdzie� tam po drodze go zg�adzi�, a nie u mnie. Jak�e tu teraz jecha�, jak ucieka�, gdy dziewka ledwie �ywa?� Gotowa si� rozchorowa�.</p><p>� Sta�o si� � rzek� Wo�odyjowski. � Wsadzim pann� w kolask�, bo ucieka� wa�pa�stwo musicie, gdy� zemsta radziwi��owska nikogo nie oszcz�dza.</p><p>� Mo�e te� i panna do si� wpr�dce przyjdzie? � rzek� Jan Skrzetuski.</p><p>� Kolaska wygodna jest gotowa i zaprz�ona, bo Kmicic j� ze sob� przyprowadzi� � rzek� Wo�odyjowski. � Id� wa�pan, panie mieczniku, powiedz pannie, jak si� rzecz ma i �e nie mo�na ucieczki zw��czy�, niech si�y zbierze. My musimy jecha�, a do jutra rana mog� tu radziwi��owscy nadci�gn��.</p><p>� Prawda � rzek� miecznik � id�!</p><p>Poszed� i po pewnym czasie wr�ci� z krewniaczk�, kt�ra nie tylko si�y odzyska�a, ale by�a ju� przybrana do drogi. Na twarzy jeno mia�a silne rumie�ce i oczy b�yszcz�ce gor�czkowo.</p><p>� Jed�my, jed�my!� � powt�rzy�a, wszed�szy do izby.</p><p>Wo�odyjowski wyszed� na chwil� do sieni, by ludzi wys�a� po kolask�, po czym wr�ci� i wszyscy pocz�li si� zbiera� do drogi.</p><p>Zanim up�yn�� kwadrans, za oknami rozleg� si� hurkot k� i tupotanie kopyt ko�skich po bruku, kt�rym droga przed gankiem by�a wymoszczona.</p><p>� Jed�my! � rzek�a Ole�ka.</p><p>� W drog�! � zawo�ali oficerowie.</p><p>Wtem drzwi roztwar�y si� na rozcie� i pan Zag�oba wpad� jak bomba do komnaty.</p><p>� Wstrzyma�em egzekucj�! � zakrzykn��.</p><p>Ole�ka z rumianej zrobi�a si� w jednej chwili bia�a jak kreda; zdawa�o si�, �e zn�w zemdleje, lecz nikt nie zwr�ci� na ni� uwagi, bo wszystkie oczy zwr�cone by�y na Zag�ob�, kt�ry oddycha� tymczasem jak wieloryb, staraj�c si� dech z�apa�.</p><p>� Wstrzyma�e� wa�pan egzekucj�? � pyta� zdziwiony Wo�odyjowski. � A to czemu?</p><p>� Czemu?� Niech odsapn� Oto temu, �e gdyby nie �w Kmicic, �e gdyby nie �w zacny kawaler, to by�my wszyscy, jak tu jeste�my, wisieli wypaproszeni na kiejda�skich drzewach� Uf� Dobrodzieja naszego chcieli�my zabi�, mo�ci panowie!� Uf!�</p><p>� Jak to mo�e by�? � zakrzykn�li wszyscy razem. ,</p><p>� Jak mo�e by�? Czytajcie ten list, b�dziecie mieli odpowied�.</p><p>Tu pan Zag�oba poda� pismo Wo�odyjowskiemu, �w za� pocz�� je czyta�, przerywaj�c co chwila i spogl�daj�c na towarzysz�w, by� to bowiem �w list, w kt�rym Radziwi�� wymawia� gorzko Kmicicowi, �e na jego natarczywe instancje uwolni� ich od �mierci w Kiejdanch.</p><p>� A co? � powtarza� za ka�d� przerw� pan Zag�oba.</p><p>List ko�czy� si�, jak wiadomo, poleceniem, by Kmicic miecznika i Ole�k� do Kiejdan sprowadzi�. Pan Andrzej mia� go widocznie dlatego przy sobie, aby w razie potrzeby okaza� go miecznikowi, lecz do tego nie przysz�o.</p><p>Przede wszystkim jednak nie pozostawa� �aden cie� w�tpliwo�ci, �e gdyby nie Kmicic, obaj Skrzetuscy, pan Wo�odyjowski i Zag�oba byliby bez mi�osierdzia pomordowani w Kiejdanch, zaraz po owym s�ynnym uk�adzie z Pontusem de la Gardie.</p><p>� Mo�ci panowie! � rzek� Zag�oba � je�li teraz jeszcze ka�ecie go rozstrzela�, to, jak mi B�g mi�y, porzuc� wasz� kompani� i zna� was nie chc�</p><p>� Tu nie ma o tym mowy � odpowiedzia� Wo�odyjowski.</p><p>� Aj! � rzek� Skrzetuski bior�c si� obur�cz za g�ow� � jakie to szcz�cie, �e� ojciec zaraz tam list przeczyta�, zamiast si� z nim wraca� do nas�</p><p>� Wa�ci szpakami musieli za m�odu karmi�! � zawo�a� Mirski.</p><p>� Ha! co? � zawo�a� Zag�oba. � Ka�dy inny wpierw by wr�ci� z wami list czyta�, a tamtemu by przez ten czas w �eb o�owiu napchano. Ale jak mi tylko przyniesiono papier, kt�ry przy nim znaleziono, tak zaraz mnie co� tkn�o, i�e to z przyrodzenia mam do wszystkiego ciekawo��. A tam dw�ch z latarkami sz�o naprz�d i ju� byli na ��ce. M�wi� im tedy: �Po�wie�cie no mi, niech wiem, co tu stoi�� I zacz��em czyta� To m�wi� wa�panom, a� mnie zmroczy�o, jakoby mnie kto pi�ci� w �ysin� buchn��. �Na Boga! � m�wi� � panie kawalerze, czemu to tego listu nie pokaza�e�?� A on na to: �Bo mi si� nie spodoba�o!� Taka jucha harda, nawet w godzin� �mierci. Ale ja, kiedy to go nie porw�, kiedy nie zacz n� obejmowa�. �Dobrodzieju � m�wi� � �eby nie ty, ju� by nas wrony strawi�y!� Kaza�em go tedy nazad bra� i tu prowadzi�, a sam ledwiem z konia ducha nie wypar�, a�eby wam jak najpr�dzej powiedzie�, co si� przygodzi�o� Uf!�</p><p>� Dziwny to jest cz�owiek, w kt�rym, wida�, tyle dobrego, co i z�ego mieszka � rzek� Stanis�aw Skrzetuski.</p><p>� Gdyby tacy nie chcieli�</p><p>Lecz zanim sko�czy�, drzwi si� otworzy�y i �o�nierze wprowadzili Kmicica.</p><p>� Wolny jeste�, panie kawalerze � rzek� od razu Wo�odyjowski � i p�ki�my �ywi, �aden z nas si� na ciebie nie targnie. C�e� za desperat, �e� tego listu od razu nie pokaza�? Nie byliby�my ci� turbowali.</p><p>Tu zwr�ci� si� do �o�nierzy:</p><p>� Odst�pi� i na ko� wszyscy siada�!</p><p>�o�nierze cofn�li si� i pan Andrzej zosta� sam na �rodku izby.</p><p>Twarz mia� spokojn�, ale chmurn�, i nie bez dumy patrzy� na oficer�w przed nim stoj�cych.</p><p>� Wolny� jest! � powt�rzy� Wo�odyjowski � wracaj, dok�d chcesz, cho�by do Radziwi��a, lubo bolesno to jest widzie� kawalera z zacnej krwi, zdrajcy przeciw ojczy�nie pomagaj�cego.</p><p>� Namy�l si� wi�c wa�pan dobrze � rzek� Kmicic � bo z g�ry zapowiadam, �e nie gdzie indziej, jeno do Radziwi��a wr�c�!</p><p>� Przysta� do nas, niech piorun w tego kiejda�skiego tyrana trza�nie! � zawo�a� Zag�oba. � B�dziesz nam przyjacielem i towarzyszem najmilszym, a ojczyzna matka przebaczy ci, co� przeciw niej zawini�!</p><p>� Za nic! � rzek� z energi� Kmicic. � B�g to rozs�dzi, kto lepiej ojczy�nie s�u�y, czy wy, wojn� domow� na w�asn� odpowie dzialno�� wszczynaj�c, czy ja, s�u��c panu, kt�ry sam jeden uratowa� t� nieszcz�sn� Rzeczpospolit� mo�e. Id�cie w swoj� drog�, ja p�jd� w swoj�! Nie pora was nawraca� i na nic ta robota, jeno to wam z g��bi duszy m�wi�: wy to ojczyzn� gubicie, wy w poprzek jej ratunkowi stajecie. Zdrajcami was nie nazw�, bo wiem, �e intencje wasze zacne, ale, ot! co jest: ojczyzna tonie. Radziwi�� jej r�k� wyci�ga, a wy mieczami t� r�k� bodziecie i w za�lepieniu zdrajcami czynicie jego i tych wszystkich, kt�rzy przy niej stawaj�.</p><p>� Dla Boga! � rzek� Zag�oba � gdybym nie widzia�, jake� wa�pan rezolutnie szed� na �mier�, my�la�bym, �e strach zmys�y ci pomiesza�. Komu�e� przysi�ga�: Radziwi��owi czy Janowi Kazimierzowi? Szwecji czy Rzeczypospolitej? Zmys�y wa�pan straci�e�!</p><p>� Wiedzia�em, �e na nic si� nie przyda was nawraca�!� B�d�cie zdrowi!</p><p>� Czekaj no jeszcze � rzek� Zag�oba � bo tu o wa�n� rzecz chodzi. Powiedz no, panie kawalerze, czy Radziwi�� przyrzek� ci, �e nas oszcz�dzi, gdy� go o to w Kiejdanch prosi�?</p><p>� Tak jest! � rzek� Kmicic. � Mieli�cie przez czas wojny w Bir�ach<a l:href="#fn492" type="note">[492]</a> zostawa�.</p><p>� Poznaj�e twojego Radziwi��a, kt�ry nie tylko ojczyzn�, nie tylko kr�la, ale w�asnych s�ug zdradza. Oto jest pismo do komendanta bir�a�skiego, kt�rem znalaz� przy oficerze nad konwojem komend� maj�cym. Czytaj!</p><p>To rzek�szy pan Zag�oba poda� list hetma�ski Kmicicowi. �w wzi�� go do r�k i pocz�� przebiega� oczyma, a w miar� jak czyta�, krew mu nap�ywa�a do twarzy i rumieniec wstydu za swego wodza coraz silniej oblewa� czo�o. Nagle zmi�� list w r�ku i rzuci� na ziemi�.</p><p>� B�d�cie zdrowi! � rzek�. � Lepiej mi by�o zgin�� z r�k waszych!</p><p>I wyszed� z izby.</p><p>� Mo�ci panowie � rzek� po chwili milczenia Skrzetuski � trudna z tym cz�owiekiem sprawa, bo jako Turek w swego Mahometa, tak on wierzy w swego Radziwi��a. Sam my�la�em jako i wy, �e mu dla korzy�ci albo dla ambicji s�u�y, ale to tak nie jest.</p><p>Nie z�y to cz�owiek, jeno ob��kany.</p><p>� Je�li swego Mahometa dot�d wyznawa� � rzek� Zag�oba � tom diablo w nim ow� wiar� podkopa�. Widzieli�cie, jak nim rzuci�o, skoro list przeczyta�. B�dzie tam mi�dzy nimi szarwark niema�y, bo to kawaler got�w samemu diab�u, nie tylko Radziwi��owi do oczu skoczy�. Jak mi B�g mi�y, �eby mi kto stado tureckie darowa�, nie ucieszy�bym si� tak, jak z tego, �em go od �mierci wybawi�.</p><p>� Prawda jest � rzek� pan miecznik � wa�panu on �ycie zawdzi�cza, nikt tego nie b�dzie negowa�.</p><p>� B�g z nim! � rzek� Wo�odyjowski � rad�my teraz, co czyni�.</p><p>� A c�? siada� i jecha� w drog� Koniska te� si� troch� wydycha�y � odpowiedzia� Zag�oba.</p><p>� Tak jest. Jecha� nam jak najpr�dzej! A waszmo�� pojedziesz z nami? � zapyta� miecznika Mirski.</p><p>� Nie osiedz� ja si� tu spokojnie i musz� jecha� tak�e� Ale je�li waszmo�ciowie zaraz chcecie rusza� w drog�, to powiem szczerze, �e mi to nie na r�k� zaraz z wami si� zrywa�. Skoro tamten �ywy odjecha�, to� mnie tu zaraz nie spal� ani nie zamorduj�, a do takiej drogi trzeba si� w to i owo zaopatrzy�. B�g raczy wiedzie�, kiedy wr�c� Trzeba tym i owym rozporz�dzi�, co lepsze rzeczy ukry�, inwentarze wys�a� do s�siad�w, �uby spakowa�. Mam te� i troch� gotowizny, kt�r� bym te� chcia� na w�z zabra�. Do jutra do �witu b�d� got�w, ale tak �ap cap nie mog�.</p><p>� My te� nie mo�em czeka�, bo miecz wisi nad nami � odrzek� Wo�odyjowski. � A wa�pan gdzie si� chcesz schroni�?</p><p>� W puszczy, wedle waszej rady� Dziewczyn� przynajmniej tam zostawi�, bom sam jeszcze niestary i moja szablina przyda� si� ojczy�nie i kr�lowi jegomo�ci mo�e.</p><p>� To tedy b�d� waszmo�� zdr�w� Daj B�g, aby�my si� w lepszych czasach spotkali.</p><p>� Niech B�g nagrodzi waszmo�ci�w za to, �e�cie mi na ratunek przyszli. Pewnie si� tam gdzie w polu obok siebie zobaczymy.</p><p>� Dobrego zdrowia!</p><p>� Szcz�liwej drogi!</p><p>I pocz�li si� �egna� z sob�, a potem ka�dy przychodzi� k�ania� si� pannie Aleksandrze.</p><p>� �on� moj� wa�panna w puszczy zobaczysz i ch�opczysk�w, u�ciskaj ich tam ode mnie i kwitnij w dobrym zdrowiu � rzek� Jan Skrzetuski.</p><p>� A wspomnij czasem �o�nierza, kt�ry cho� nie mia� do ci� szcz�cia, rad ci zawsze nieba przychyli�! � doda� Wo�odyjowski.</p><p>Po nich zbli�ali si� inni. Wreszcie przyszed� i pan Zag�oba.</p><p>� Przyjm, wdzi�czny kwiatuszku, i od starego po�egnanie! U�ciskaj pani� Skrzetusk� i moich basa�yk�w. Setne to ch�opy!</p><p>Zamiast odpowiedzi Ole�ka chwyci�a go za r�k� i przycisn�a j� w milczeniu do ust.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXI</p></title><p>Tej�e nocy, najdalej we dwie godziny po odje�dzie oddzia�u Wo�odyjowskiego, przyby� do Billewicz na czele jazdy sam Radziwi��, kt�ry Kmicicowi na odsiecz szed�, boj�c si�, by ten nie wpad� w r�ce Wo�odyjowskiego. Dowiedziawszy si�, co zasz�o, zagarn�� miecznika wraz z Ole�k� i do Kiejdan<a l:href="#fn493" type="note">[493]</a>, nie wypocz�wszy nawet koniom, wraca�.</p><p>Hetman niezmiernie by� wzburzony, s�uchaj�c opowie�ci z ust miecznika, kt�ry wszystko szeroko opowiada�, chc�c od siebie uwag� gro�nego magnata odwr�ci�. Nie �mia� te� protestowa� dla tej samej przyczyny przeciw wyjazdowi do Kiejdan i rad by� w duszy, �e si� na tym burza sko�czy�a. Radziwi�� za�, chocia� pana miecznika o �praktyki� i zmowy podejrzywa�, mia� istotnie zbyt wiele trosk, a�eby o tym w tej chwili pami�ta�.</p><p>Ucieczka Wo�odyjowskiego mog�a zmieni� rzeczy na Podlasiu. Horotkiewicz i Jakub Kmicic, kt�rzy tam stali na czele chor�gwi skonfederowanych przeciw hetmanowi, byli to dobrzy �o�nierze, ale nie do�� powa�ni, skutkiem czego ca�a konfederacja nie mia�a powagi. Tymczasem z Wo�odyjowskim uciekli tacy ludzie, jak Mirski, Stankiewicz i Oskierko, nie licz�c samego ma�ego rycerza, wszyscy oficerowie wyborni i otoczeni mirem powszechnym.</p><p>Wszak�e by� na Podlasiu i ksi��� Bogus�aw, kt�ry z nadwornymi chor�gwiami opiera� si� konfederatom, oczekuj�c przy tym ci�gle pomocy od wuja elektora; ale wuj elektor marudzi�, widocznie czeka� na wypadki; oporne za� wojska ros�y w si�� i co dzie� przybywa�o im stronnik�w.</p><p>Hetman przez jaki� czas chcia� sam ruszy� na Podlasie i jednym zamachem zgnie�� buntownik�w, ale wstrzymywa�a go my�l, �e niech tylko nog� z granic �mudzi wyruszy, wnet ca�y kraj powstanie i powaga radziwi��owska zmaleje w takim wypadku w oczach szwedzkich do zera.</p><p>Namy�la� si� wi�c ksi��� nad tym, czyby Podlasia ca�kiem na razie nie opu�ci� i ksi�cia Bogus�awa na �mud� nie �ci�gn��.</p><p>By�o to potrzebne i pilne, bo z drugiej strony dochodzi�y gro�ne wie�ci o dzia�aniach pana wojewody witebskiego. Pr�bowa� hetman pojedna� si� z nim i wci�gn�� go do swych plan�w, ale Sapieha odes�a� listy bez odpowiedzi; m�wiono natomiast, �e si� licytuje, sprzedaje, co mo�e, srebra przetapia na monet�, stada za gotowy grosz oddaje, makaty i kobierce nawet �ydom zastawia, maj�tno�ci wydzier�awia, a wojska �ci�ga.</p><p>Hetman, z natury chciwy i do ofiar pieni�nych niezdolny, wierzy� pocz�tkowo nie chcia�, by kto� bez wahania ca�� sw� fortun� na o�tarz ojczyzny rzuca�; ale czas przekona� go, �e tak by�o w istocie, bo Sapieha z ka�dym dniem r�s� w wojskow� pot�g�. Garn�li si� do niego zbiegowie, szlachta osiad�a, patrioci, nieprzyjaciele radziwi��owscy, ba, gorzej � i dawniejsi przyjaciele, i jeszcze gorzej, bo nawet krewni hetma�scy, jako ksi��� �owczy Micha�, o kt�rym przysz�a wiadomo��, i� rozkaza�, aby wszystkie intraty z d�br jego, jeszcze przez nieprzyjaciela nie zaj�tych, by�y oddane na wojsko wojewodzie witebskiemu.</p><p>Tak to rysowa� si� od fundament�w i chwia� si� gmach zbudowany przez pych� Janusza Radziwi��a. Ca�a Rzeczpospolita mia�a si� w tym gmachu zmie�ci�, a tymczasem okaza�o si� wpr�dce, �e jednej �mudzi obj�� nie mo�e.</p><p>Po�o�enie coraz by�o podobniejsze do b��dnego ko�a, bo na przyk�ad przeciw wojewodzie witebskiemu m�g� Radziwi�� wezwa� wojska szwedzkie, kt�re coraz wi�cej kraju stopniowo zajmowa�y, ale by�oby to przyzna� si� do bezsilno�ci. Zreszt� stosunki hetmana z generalissimusem szwedzkim by�y od czasu klewa�skiej potyczki, dzi�ki pomys�owi pana Zag�oby, zachwiane i pomimo wyja�nie� panowa�o pomi�dzy nimi rozdra�nienie i nieufno��.</p><p>Hetman, wyprawiaj�c si� w pomoc Kmicicowi, mia� by� nadziej�, �e jeszcze mo�e Wo�odyjowskiego pochwyci i zniesie, wi�c gdy i to wyrachowanie zawiod�o, wraca� do Kiejdan z�y i chmurny. Dziwi�o go to tak�e, �e Kmicica w drodze do Billewicz nie zdyba�, co sta�o si� dlatego, �e pan Andrzej, kt�rego dragon�w pan Wo�odyjowski nie omieszka� zabra� z sob�, wraca� sam jeden, wi�c wybra� si� kr�tsz� drog�, lasami, omijaj�c Plemborg i Ejrago��.</p><p>Po ca�ej nocy sp�dzonej na koniu, w po�udnie nast�pnego dnia stan�� hetman wraz z wojskiem na powr�t w Kiejdanch i pierwsze jego pytanie by�o o Kmicica. Odpowiedziano mu, �e wr�ci�, ale bez �o�nierzy. O tej ostatniej okoliczno�ci wiedzia� ju� ksi���, ale ciekaw by� us�ysze� z ust samego Kmicica relacj�, wi�c kaza� go natychmiast wo�a� do siebie.</p><p>� Nie uda�o ci si� jako i mnie � rzek�, gdy Kmicic stan�� przed nim. � M�wi� mi ju� miecznik rosie�ski, �e� wpad� w r�ce tego ma�ego diab�a.</p><p>� Tak jest! �� rzek� Kmicic.</p><p>� I list m�j ci� wyratowa�?</p><p>� O kt�rym li�cie wasza ksi���ca mo�� m�wisz? Bo oni, przeczytawszy sami ten, kt�ry znale�li przy mnie, przeczytali mi w nagrod� drugi, kt�ry� wasza ksi���ca mo�� do komendanta bir�a�skiego pisa��</p><p>Ponura twarz Radziwi��a pokry�a si� jakoby krwawym ob�okiem.</p><p>� Wi�c ty wiesz?</p><p>� Wiem! � odrzek� zapalczywie Kmicic. � Jak wasza ksi���ca mo�� mog�e� tak ze mn� post�pi�? Szlachcicowi prostemu wstyd s�owo �ama�, a c� dopiero ksi�ciu i wodzowi.</p><p>� Milcz � rzek� Radziwi��.</p><p>� Nie zmilcz�, bom tam przed tymi lud�mi oczami za wasz� ksi���c� mo�� �wieci� musia�! Ci�gn�li mnie, �ebym do nich przysta�, a jam nie chcia� i powiedzia�em im: �Radziwi��owi s�u��, bo przy nim s�uszno��, przy nim cnota!� Na to pokazali mi �w list: �Patrz, jaki tw�j Radziwi��!� � a jam musia� g�b� stuli� i wstyd �yka�</p><p>Wargi hetmana pocz�y drga� z w�ciek�o�ci. Ogarn�a go dzika ��dza skr�ci� t� zuchwa�� g�ow� z karku i ju�, ju� r�ce podnosi�, aby na s�u�b� zaklaska�. Gniew zas�ania� mu oczy, tamowa� oddech w piersiach i pewnie drogo by przysz�o Kmicicowi zap�aci� za wybuch, gdyby nie nag�y atak astmy, kt�ry w tej chwili pochwyci� ksi�cia. Twarz mu sczernia�a, zerwa� si� z krzes�a i r�koma pocz�� bi� powietrze, oczy wysz�y mu na wierzch g�owy, a z gardzieli wydoby� si� chrapliwy ryk, w kt�rym Kmicic zaledwie zrozumia� s�owo:</p><p>� Dusz� si�!�</p><p>Na uczyniony alarm zbieg�a si� s�u�ba, nadworni medycy i pocz�to cuci� ksi�cia, kt�ry zaraz straci� przytomno��. Cucono z godzin�, a gdy wreszcie pocz�� dawa� �lady �ycia, Kmicic wyszed� z komnaty.</p><p>Na korytarzu spotka� Char�ampa, kt�ry si� by� ju� podleczy� z ran i st�ucze� otrzymanych w bitwie ze zbuntowanymi W�grami Oskierki.</p><p>� A co nowego? � spyta� w�sacz.</p><p>� Ju� przyszed� do siebie! � odpowiedzia� Kmicic.</p><p>� Hm! Ale lada dzie� mo�e nie przyj��. Z�a nasza, panie pu�kowniku, bo jak ksi��� zemrze, to si� jego uczynki na nas skrupi�. Ca�a nadzieja w Wo�odyjowskim, �e starych towarzysz�w b�dzie os�ania�, dlatego te�, powiem waszej mo�ci (tu Char�amp g�os zni�y�), kontent jestem, �e si� wymkn��.</p><p>� To ju� mu tak ciasno by�o?</p><p>� Co to ciasno! Imaginuj sobie wasza mo��, w tej olszynie, w kt�rej�my go otoczyli, wilki by�y i nie wymkn�y si�, a on si� wymkn��. Niech go kule bij�. Kto wie, kto wie, czy nie przyjdzie si� go za po�� uchwyci�, bo jako� tu ko�o nas kuso. Szlachta okrutnie si� od naszego ksi�cia odwraca i wszyscy m�wi�, �e wol� prawdziwego nieprzyjaciela, Szweda, Tatara nawet, ni� renegata. Ot, co jest! A tu precz ksi��� pan ka�e coraz wi�cej obywatel�w<a l:href="#fn494" type="note">[494]</a> �apa� i wi�zi� � co mi�dzy nami rzek�szy, jest przeciw prawu i wolno�ci. Przywieziono dzi� pana miecznika rosie�skiego�</p><p>� A? to go przywieziono?</p><p>� A jak�e, i z krewniaczk�. Panna jako migda�! Powinszowa� waszej mo�ci!</p><p>� Gdzie� ich postawiono?</p><p>� W prawym skrzydle. Zacne pokoje im dano, nie mog� si� skar�y�, chyba na to, �e warta pode drzwiami chodzi. A kiedy wesele, panie pu�kowniku?</p><p>� Jeszcze kapela na to wesele nie zam�wiona. Bywaj wa�pan zdr�w! � rzek� Kmicic.</p><p>Kmicic, po�egnawszy Char�ampa, uda� si� do siebie. Bezsenna noc, burzliwe jej wypadki i ostatnie zaj�cie z ksi�ciem zm�czy�y go tak, �e zaledwie na nogach m�g� usta�. A przy tym, jako cia�u strudzonemu i zbitemu ka�de dotkni�cie b�l sprawia, tak on dusz� mia� zbola��. Proste pytanie Char�ampa: �Kiedy wesele?� � ubod�o go dotkliwie, bo wnet stan�a mu jako �ywa przed oczyma lodowata twarz Ole�ki i jej usta zaci�ni�te w�wczas, gdy ich milczenie potwierdza�o wyrok �mierci na niego. Mniejsza, czy s�owo jej pro�by mog�o go zbawi�, czy pan Wo�odyjowski by�by na nie zwa�a�! Ca�y �al i b�l, jaki Kmicic odczuwa� w tej chwili, tkwi� w tym, �e ona nie wym�wi�a tego s�owa. A przecie po dwakro� poprzednio nie waha�a si� go ratowa�. Taka� to ju� przepa�� by�a mi�dzy nimi, tak dalece wygas�a w jej sercu nie ju� mi�o��, lecz prosta �yczliwo��, kt�r� nawet dla obcego mie� mo�na, prosta lito��, kt�r� dla ka�dego mie� trzeba? Im wi�cej my�la� nad tym Kmicic, tym okrutniejsz� wydawa�a mu si� Ole�ka, tym wi�kszy czu� do niej �al, tym g��bsz� uraz�. � C�em takiego uczyni� � pyta� sam siebie � aby mn� tak, jak przekl�tym przez ko�ci�, pogardzano? Cho�by i �le by�o Radziwi��owi s�u�y�, to przecie czuj� si� w tym niewinnym, bo z r�k� na sumieniu powiedzie� mog�, �e nie dla promocyj, nie dla zysk�w, nie dla chleb�w mu s�u��, jeno �e korzy�� dla ojczyzny w tym widz� � za c� bez s�du mnie pot�piono?�</p><p>� Dobrze, dobrze! Niech�e tak b�dzie! Nie p�jd� z win nie pope�nionych si� oczyszcza� ani mi�osierdzia prosi�! � powtarza� sobie po tysi�c razy.</p><p>A jednak b�l nie ustawa�, owszem, wzmaga� si� coraz bardziej. Wr�ciwszy do swych komnat rzuci� si� pan Andrzej na �o�e i pr�bowa� zasn��, lecz mimo ca�ego um�czenia nie m�g�. Po chwili wsta� i pocz�� chodzi� po komnacie. Od czasu do czasu r�ce do czo�a przyk�ada� i m�wi� do siebie g�o�no:</p><p>� Nie mo�e by� inaczej, jeno serce w tej dziewce zawzi�te!</p><p>I znowu:</p><p>� Tegom si� po tobie, panno, nie spodziewa�� Bogdaj ci B�g za to zap�aci�!</p><p>Na takich rozmy�laniach up�yn�a mu godzina jedna i druga, na koniec znu�y� si� do reszty i drzema� pocz��, siedz�c na �o�u, lecz nim zasn��, zbudzi� go dworzanin ksi���cy, pan Szki���d�, i wezwa� do ksi�cia.</p><p>Radziwi�� czu� si� ju� lepiej i oddycha� swobodniej, ale na o�owianej jego twarzy zna� by�o os�abienie wielkie. Siedzia� w g��bokim krze�le sk�r� obitym, maj�c przy sobie medyka, kt�rego zaraz, r�wno z wej�ciem Kmicica, odes�a�.</p><p>� By�em ju� jedn� nog� na tamtym �wiecie, i przez ciebie! � rzek� do pana Andrzeja.</p><p>� Mo�ci ksi���, nie moja wina; powiedzia�em, com my�la�.</p><p>� Niech�e tego wi�cej nie b�dzie. Nie dorzucaj cho� ty ci�aru do brzemienia, kt�re d�wigam, i to wiedz, �e co tobie przebaczy�em, innemu bym nie przebaczy�.</p><p>Kmicic milcza�.</p><p>� Je�li kaza�em � rzek� po chwili ksi��� � tych ludzi w Bir�ach egzekwowa�<a l:href="#fn495" type="note">[495]</a>, kt�rym na twoj� pro�b� przebaczy�em w Kiejdanch, to nie dlatego, �em ci� chcia� zwodzi�, jeno by ci bole�ci oszcz�dzi�. Uleg�em pozornie, bo mam dla ciebie s�abo�� A ich �mier� by�a konieczna. Czy tom ja kat, czy my�lisz, �e krew rozlewam dlatego jeno, by oczy czerwon� barw� napa��?� Ale gdy po�yjesz d�u�ej, poznasz, �e gdy kto� chce czego� na �wiecie dokaza�, temu nie wolno ni w�asnej, ni cudzej s�abo�ci folgowa�, nie wolno wi�kszych spraw dla mniejszych po�wi�ca�. Ci ludzie powinni byli zgin�� tu w Kiejdanch, bo patrz, co si� przez twoj� instancj�<a l:href="#fn496" type="note">[496]</a> sta�o: w kraju op�r podsycony, wojna domowa rozpocz�ta, dobra przyja�� ze Szwedami zachwiana, z�y przyk�ad innym dany, od kt�rego bunt jako zaraza si� szerzy. Ma�o tego: sam osob� swoj� musia�em p�niej wypraw� na nich czyni� i konfuzji wobec wszystkiego wojska si� naje��, ty� ledwie z ich r�k nie zgin��, a teraz p�jd� na Podlasie i g�owami buntu si� stan�. Patrz i ucz si�! Gdyby zgin�li w Kiejdanch, nie by�oby tego wszystkiego. Ale� ty, prosz�c za nich, o afektach w�asnych tylko my�la�, ja za� pos�a�em ich po �mier� do Bir�, bom do�wiadczony, bo dalej widz�, bo wiem to z praktyki, �e kto w p�dzie chocia� o ma�y kamie� si� potknie, ten �atwo upadnie, a kto upadnie, ten mo�e si� wi�cej nie podnie��, i tym snadniej, im przedtem bieg� szybciej� Niech B�g broni, ile z�ego narobili ci ludzie!</p><p>� Tyle oni nie zawa��, aby mogli ca�e przedsi�wzi�cie waszej ksi���cej mo�ci popsowa�.</p><p>� Cho�by nic wi�cej nie uczynili nad to, �e za ich przyczyn� dyfidencje<a l:href="#fn497" type="note">[497]</a> mi�dzy mn� a Pontusem powsta�y, ju� szkoda by�aby nieoszacowana. Rzecz si� ju� wyja�ni�a, �e to byli nie moi ludzie, ale list z pogr�kami, kt�ry do mnie Pontus napisa�, pozosta� i tego listu mu nie daruj� Jest Pontus szwagrem kr�lewskim, ale to jeszcze w�tpliwa, czy moim m�g�by zosta� i czyby radziwi��owskie progi nie by�y dla niego za wysokie�</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� niech z samym kr�lem, nie z jego s�ugami, traktuje.</p><p>� Tak chc� uczyni� I je�li zgryzoty mnie nie zabij�, naucz� tego Szwedzika modestii<a l:href="#fn498" type="note">[498]</a>� Je�li zgryzoty mnie nie zabij�, a bodaj czy si� na tym sko�czy, bo mi tu cierni�w ani bole�ci nikt nie szcz�dzi� Ci�ko mi! ci�ko!� Kto by uwierzy�, �em jest ten sam, kt�ry by�em pod �ojowem, pod Rzeczyc�, Mozyrem, Turowem, Kijowem i Beresteczkiem?� Ca�a Rzeczpospolita patrzy�a jeno we mnie i w Wi�niowieckiego jako w dwa s�o�ca!� Wszystko dr�a�o przed Chmielnickim, a on dr�a� przede mn�. I te same wojska, kt�re w czasach powszechnej kl�ski od wiktorii do wiktorii wiod�em, dzi� mnie opu�ci�y i r�k� na mnie, jako parrycydowie<a l:href="#fn499" type="note">[499]</a>, podnosz��</p><p>� Przecie nie wszyscy, bo s� tacy, kt�rzy w wasz� ksi���c� mo�� jeszcze wierz�! � rzek� do�� porywczo Kmicic.</p><p>� Jeszcze wierz�� p�ki nie przestan�! � odpowiedzia� z gorycz� Radziwi��. � Wielka ichmo�ci�w �aska!� Da�by B�g, �ebym si� ni� nie otru�� Sztych za sztychem ka�dy z was wbija we mnie, cho� niejednemu to na my�l nie przychodzi�</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� na intencje zwa�aj, nie na s�owa.</p><p>� Dzi�kuj� za rad� Odt�d pilnie b�d� zwa�a�, jak� mi ka�den gemajna<a l:href="#fn500" type="note">[500]</a> twarz pokazuje� i pilnie zabiega�, aby si� wszystkim spodoba�</p><p>� Gorzkie to s�owa, wasza ksi���ca mo��.</p><p>� A �ycie s�odkie?� B�g mnie do wielkich rzeczy stworzy�, a ja musz�, ot! wykrusza� si�y w powiatowej wojnie, jak� za�cianek z za�ciankiem m�g�by prowadzi�. Chcia�em z monarchami pot�nymi si� mierzy�, a upad�em tak nisko, �e musz� jakiego� pana Wo�odyjowskiego po moich w�asnych maj�tno�ciach �owi�. Zamiast �wiat dziwi� moj� si��, dziwi� go moj� s�abo�ci�; zamiast za popio�y Wilna popio�ami Moskwy zap�aci�, musz� ci dzi�kowa�, �e� Kiejdany sza�czykami obsypa�� Ciasno mi� i dusz� si� nie tylko dlatego, �e astma mnie dusi� Niemoc mnie zabija� Bezczynno�� mnie zabija� Ciasno mi i ci�ko!� Rozumiesz?�</p><p>� My�la�em i ja, �e p�jdzie inaczej!� � rzek� ponuro Kmicic.</p><p>Radziwi�� pocz�� oddycha� z wysileniem.</p><p>� Przedtem, nim inna mnie korona dojdzie, cierniow� mi w�o�ono. Kaza�em ministrowi<a l:href="#fn501" type="note">[501]</a> Adersowi w gwiazdy patrzy� Zaraz erygowa�<a l:href="#fn502" type="note">[502]</a> figur� i m�wi, �e z�e s� koniunktury, ale �e to przejdzie. Tymczasem m�ki cierpi� W nocy co� mi spa� nie daje, co� chodzi po komnacie� Jakowe� twarze zagl�daj� mi do �o�a, a czasem ch��d si� nag�y czyni� To znaczy, �e �mier� ko�o mnie przechodzi� M�ki cierpi� Musz� by� jeszcze na zdrady i odst�pstwa gotowy, bo wiem, �e s� tacy, kt�rzy si� chwiej��</p><p>� Nie ma ju� takich! � odpowiedzia� Kmicic. � Kto mia� odst�pi�, to ju� sobie precz poszed�!</p><p>� Nie zw�d�, sam to widzisz, �e reszta polskich ludzi poczyna si� ogl�da� za siebie.</p><p>Kmicic wspomnia� na to, co od Char�ampa s�ysza�, i umilk�.</p><p>� Nic to! � rzek� Radziwi�� � ci�ko, straszno, ale trzeba przetrwa� Nie m�w nikomu o tym, co� tu ode mnie s�ysza�� Dobrze, �e ten atak choroby dzi� na mnie przyszed�, bo ju� si� nie powt�rzy, a na dzi� w�a�nie si� mi potrzeba, bo chc� uczt� wyprawi� i weso�� twarz pokazywa�, by ducha w ludziach pokrzepi� I ty si� rozpog�d�, a nie m�w nic nikomu, bo co ja ci m�wi�, to jeno dlatego, aby� cho� ty mnie nie dr�czy�� Gniew mnie dzi� uni�s�� Pilnuj, aby si� to nie powt�rzy�o, bo o g�ow� twoj� chodzi. Alem ci ju� przebaczy�� Tych sza�czyk�w, kt�rymi� Kiejdany obsypa�, sam Peterson by si� nie powstydzi�� Id� teraz, a przy�lij mi Mieleszk�. Sprowadzono dzi� zbieg�w spod jego chor�gwi, samych gemajn�w. Ka�� mu ich powiesi� co do jednego� Trzeba przyk�ad da� B�d� zdr�w� Ma dzi� by� weso�o w Kiejdanch!�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXII</p></title><p>Miecznik rosie�ski ci�k� mia� przepraw� z pann� Aleksandr�, zanim zgodzi�a si� p�j�� na ow� uczt�, kt�r� hetman dla swych ludzi wyprawi�. Musia� tedy b�aga� prawie ze �zami uporn� a �mia�� dziewczyn� i zaklina�, �e tu o jego g�ow� chodzi, �e wszyscy, nie tylko wojskowi, ale i obywatele zamieszkali w okolicy Kiejdan<a l:href="#fn503" type="note">[503]</a>, na d�ugo�� ramienia Radziwi��a, maj� si� stawi� pod gro�b� gniewu ksi���cego, jak�e wi�c opiera� si� mog� ci, kt�rzy na �ask� i nie�ask� strasznego cz�owieka s� wystawieni. Panna, nie chc�c nara�a� stryja, ust�pi�a.</p><p>Jako� zjazd by� niema�y, bo wielu okolicznej szlachty wraz z �onami i c�rkami przyp�dzi�. Lecz wojskowych by�o najwi�cej, a zw�aszcza oficer�w cudzoziemskiego autoramentu, kt�rzy prawie wszyscy przy ksi�ciu wytrwali. Sam on, zanim ukaza� si� go�ciom, przygotowa� twarz pogodn�, jak gdyby �adna troska nie zaci��y�a mu poprzednio � pragn�� bowiem t� uczt� nie tylko we w�asnych stronnikach i wojskowych ducha o�ywi�, ale okaza�, �e og� obywateli po jego stronie stoi � a tylko swawolnicy opieraj� si� unii ze Szwecj�; pragn�� okaza�, �e kraj cieszy si� z nim razem, wi�c nie szcz�dzi� zabieg�w ni koszt�w, by uczta by�a wspania�a i by echo o niej rozesz�o si� jak najdalej po kraju. Zaledwie wi�c mrok pokry� ziemi�, setki beczek zap�on�o na drodze zamkowej i dziedzi�cu, od czasu do czasu armaty grzmia�y, a �o�nierstwu przykazano wydawa� weso�e okrzyki.</p><p>Ci�gn�y tedy jedna za drug� kolaski, karabony<a l:href="#fn504" type="note">[504]</a> i bryki wioz�ce personat�w okolicznych i �ta�sz�� szlacht�. Dziedziniec zape�ni� si� pojazdami, ko�mi i s�u�b�, b�d� przyby�� z go��mi, b�d� miejscow�. T�umy, strojne w aksamity i lamy<a l:href="#fn505" type="note">[505]</a>, i kosztowne futra, zape�ni�y sal� tak zwan� �z�ot��, a gdy ksi��� ukaza� si� wreszcie, ca�y ja�niej�cy od drogich kamieni i z �askawym u�miechem na ponurej zwykle, a przy tym wyniszczonej teraz chorob� twarzy, pierwsi oficerowie zakrzykn�li jednog�o�nie:</p><p>� Niech �yje ksi��� hetman! Niech �yje wojewoda wile�ski!</p><p>Radziwi�� rzuci� nagle oczyma po zebranym obywatelstwie, chc�c si� przekona�, czy zawt�ruj� okrzykowi �o�nierzy. Jako� kilkana�cie g�os�w z l�kliwszych piersi powt�rzy�o okrzyk, za� ksi��� zaraz pocz�� k�ania� si� i dzi�kowa� za afekt szczery i �jednomy�lny�.</p><p>� Z wami, mo�ci panowie � m�wi� � damy rady tym, kt�rzy chc� zgubi� ojczyzn�! B�g wam zap�a�! B�g wam zap�a�!�</p><p>I chodzi� naok� po sali, zatrzymywa� si� przed znajomymi, nie szcz�dz�c w mowie tytu��w: �panie bracie� i �mi�y s�siedzie� � i niejedna twarz chmurna rozpogadza�a si� pod wp�ywem ciep�ych promieni �aski pa�skiej.</p><p>� Ju� te� niepodobna � m�wili ci, kt�rzy do niedawna z niech�ci� patrzyli na jego czyny � aby taki pan i tak wysoki senator nieszczerze ojczy�nie �yczy�; albo wi�c nie m�g� inaczej post�pi�, jak post�pi�, albo <emphasis>arcana</emphasis><a l:href="#fn506" type="note">[506]</a> w tym jakie� tkwi�, kt�re na po�ytek Rzeczypospolitej wyjd�.</p><p>� Jako� od drugiego nieprzyjaciela mamy ju� wi�cej wytchnienia, kt�ry nie chce si� powadzi� o nas ze Szwedami.</p><p>� Daj�e Bo�e, aby wszystko zmieni�o si� na lepsze!</p><p>Byli wszelako i tacy, kt�rzy trz�li g�owami albo wzrokiem m�wili sobie wzajem: �Jeste�my tu, bo nam n� na gard�o po�o�ono�.</p><p>Lecz ci milczeli, gdy tymczasem inni, do przejednania �atwiejsi, m�wili g�o�no, tak nawet g�o�no, �eby ich ksi��� m�g� dos�ysze�:</p><p>� Lepiej pana zmieni� ni�eli Rzeczpospolit� pogr��y�.</p><p>� Niech�e Korona my�li o sobie, a my o sobie.</p><p>� Kto zreszt� nam da� przyk�ad, je�li nie Wielkopolska?</p><p>� <emphasis>Extrema necessitas extremis nititur rationibus<a l:href="#fn507" type="note">[507]</a>!</emphasis></p><p>� <emphasis>Tentanda omnia<a l:href="#fn508" type="note">[508]</a>!</emphasis></p><p>� Ca�� ufno�� w naszym ksi�ciu po��my i na niego we wszystkim si� zdajmy. Niech�e Litw� i w�adz� ma w r�ku.</p><p>� Godzien on i jednej, i drugiej. Je�li on nas nie wyratuje, zginiemy� W nim <emphasis>salus</emphasis><a l:href="#fn509" type="note">[509]</a>�</p><p>� Bli�szy on nam ni� Jan Kazimierz, bo to nasza krew!</p><p>Radziwi�� �owi� chciwym uchem te g�osy, kt�re dyktowa�a boja�� lub pochlebstwo i nie zwa�a�, �e wychodzi�y one z ust ludzi s�abych, kt�rzy w niebezpiecze�stwie pierwsi by go opu�cili; z ust ludzi, kt�rymi ka�dy podmuch wiatru m�g� chwia� jak fal�. I upaja� si� tymi wyrazami, i sam siebie oszukiwa� lub w�asne sumienie, powtarzaj�c z zas�yszanych zda� to, kt�re zdawa�o si� go najbardziej uniewinnia�:</p><p>� <emphasis>Extrema necessitas extremis nititur rationibus!</emphasis></p><p>Lecz gdy przechodz�c mimo licznej grupy szlachty us�ysza� jeszcze z ust pana Jurzyca: �Bli�szy on nam ni� Jan Kazimierz!� � w�wczas twarz jego wypogodzi�a si� zupe�nie. Samo por�wnanie i zestawienie go z kr�lem pochlebia�o jego dumie, wi�c zbli�y� si� zaraz do pana Jurzyca i rzek�:</p><p>� Macie racj�, panie bracie, bo w Janie Kazimierzu na garniec krwi tylko kwarta litewskiej, a we mnie nie masz innej� Je�eli za� dot�d kwarta garncowi rozkazywa�a, to od was, pan�w braci, zale�y to zmieni�.</p><p>� My te� garncem gotowi pi� zdrowie waszej ksi���cej mo�ci! � odrzek� pan Jurzyc.</p><p>� O, to� mi wa�� w my�l utrafi�. Weselcie si�, panowie bracia! Chcia�bym ca�� Litw� tu sprosi�.</p><p>� Trzeba by j� na to jeszcze lepiej okroi� � rzek� pan Szczaniecki z Dalnowa, cz�owiek �mia�y i ostry zar�wno w j�zyku, jak w szabli.</p><p>� Co wa�� przez to rozumiesz? � pyta� ksi��� utkwiwszy w niego oczy.</p><p>� �e serce waszej ksi���cej mo�ci od Kiejdan obszerniejsze.</p><p>Radziwi�� u�miechn�� si� z przymusem i poszed� dalej.</p><p>W tej chwili te� zbli�y� si� do niego marsza�ek z doniesieniem, �e wieczerza gotowa. T�umy pocz�y p�yn�� za ksi�ciem, jakoby rzeka, do tej samej sali, w kt�rej niedawno unia ze Szwecj� zosta�a og�oszona. Tam marsza�ek usadzi� wedle godno�ci zaproszonych, wymieniaj�c ka�dego z imienia i urz�du. Ale wida�, �e rozkazy ksi���ce by�y i pod tym wzgl�dem naprz�d wydane, gdy� Kmicicowi dosta�o si� miejsce mi�dzy miecznikiem rosie�skim a pann� Aleksandr�.</p><p>W obojgu a� zadrga�y serca, gdy us�yszeli swe nazwiska razem wymienione i oboje zawahali si� w pierwszej chwili: lecz przysz�o im zapewne na my�l, �e opiera� si� by�oby to samo, co �ci�ga� na si� oczy wszystkich obecnych, wi�c siedli obok siebie. By�o im �le i ci�ko. Pan Andrzej postanowi� sobie by� oboj�tnym, jakoby siedzia�a ko�o niego obca osoba. Wkr�tce jednak zrozumia�, �e ani on nie potrafi by� tak oboj�tnym, ani ta s�siadka nie jest tak obc�, aby mogli zacz�� z sob� zwyczajn� rozmow�. Owszem, oboje to zmiarkowali, �e w tym t�umie os�b i najrozmaitszych uczu�, spraw, nami�tno�ci on my�li tylko o niej, ona o nim, i w�a�nie dlatego tak im trudno. Bo oboje nie chcieli i nie mogli wypowiedzie� szczerze, jasno i otwarcie wszystkiego, co im le�a�o na sercu. Mieli za sob� przesz�o��, ale nie mieli przysz�o�ci. Dawne uczucia, ufno��, znajomo�� nawet, wszystko by�o potargane. Nie by�o nic pomi�dzy nimi wsp�lnego, opr�cz uczucia zawodu i �alu. Gdyby i to ostatnie ogniwo p�k�o, byliby w�a�nie swobodniejsi; lecz czas tylko m�g� przynie�� zapomnienie, obecnie by�o na to za wcze�nie.</p><p>Kmicicowi tak by�o �le, �e prawie m�k� cierpia�, a jednak za nic w �wiecie nie by�by odst�pi� tego miejsca, kt�re mu marsza�ek wyznaczy�. Uchem �owi� szelest jej sukni, baczy�, udaj�c, �e nie baczy, na ka�dy jej ruch; odczuwa� ciep�o bij�ce od niej i wszystko to razem sprawia�o mu jak�� bolesn� rozkosz.</p><p>Po chwili pozna�, �e i ona r�wnie jest czujna, cho� niby na niego nie zwa�a. Porwa�a go nieprzezwyci�ona ch�� spojrzenia na ni�, wi�c zacz�� strzyc uko�nie oczyma, p�ki nie ujrza� jasnego czo�a, oczu nakrytych ciemnymi rz�sami i bia�ej, nie pomalowanej barwiczk� jak u innych pa� twarzy.</p><p>By�o zawsze w tej twarzy co� tak dla niego poci�gaj�cego, �e a� serce w biednym kawalerze zadrga�o z �alu i b�lu. ��eby za� taka zawzi�to�� w tak anielskiej urodzie mie�ci� si� mog�a!� � pomy�la� sobie. Lecz uraza by�a zbyt g��boka, wi�c wkr�tce doda� w duszy: �Nic mi po tobie, niech ci� inny bierze!�</p><p>I nagle poczu�, �e gdyby �w jaki� �inny� spr�bowa� tylko skorzysta� z jego pozwolenia, to by go na sieczk� posieka�. Na sam� my�l o tym chwyci� go gniew straszny. Uspokoi� si� dopiero, gdy sobie przypomnia�, �e to przecie on sam, nie kto inny przy niej siedzi, i �e nikt, przynajmniej w tej chwili, o ni� nie zabiega.</p><p>�Tedy jeszcze raz na ni� spojrz�, a potem si� w drug� stron� zwr�c� � pomy�la�.</p><p>I zn�w pocz�� strzyc ku niej z ukosa, ale w�a�nie w tej chwili ona uczyni�a to� samo, i oboje spu�cili co pr�dzej oczy, upokorzeni ogromnie, jakoby na grzechu z�apani.</p><p>Panna Aleksandra toczy�a r�wnie� walk� z sob�. Ze wszystkiego, co zasz�o, z post�powania Kmicica w Billewiczach, ze s��w Zag�oby i Skrzetuskiego, pozna�a, �e Kmicic b��dzi�, ale nie by� tyle winny, nie zas�ugiwa� na tak� pogard�, na takie bezwzgl�dne pot�pienie, jak poprzednio s�dzi�a. Przecie on to tamtych zacnych ludzi od �mierci uwolni�, przecie tyle w nim by�o jakiej� wspania�ej dumy, �e wpad�szy w ich r�ce, maj�c przy sobie list, kt�ry m�g� go uniewinni�, a przynajmniej od �mierci uchroni�, nie pokaza� jednak tego listu, nie rzek� ani s�owa i poszed� na �mier� z podniesion� g�ow�.</p><p>Ole�ka, chowana przez starego �o�nierza stawiaj�cego pogard� �mierci na czele wszystkich innych cn�t, wielbi�a m�stwo z ca�ego serca, wi�c nie mog�a si� oprze� mimowolnemu podziwowi dla tej rogatej, rycerskiej fantazji, kt�r� mo�na by�o chyba razem z dusz� z cia�a wyp�dzi�.</p><p>Zrozumia�a i to, �e je�li Kmicic Radziwi��owi s�u�y�, to z zupe�n� dobr� wiar� � jak�� wi�c krzywd� by�o dla� pos�dzenie o rozmy�ln� zdrad�! A jednak ona pierwsza wyrz�dzi�a mu t� krzywd�, nie oszcz�dzi�a mu ani obelgi, ani wzgardy � nie chcia�a mu przebaczy� nawet wobec �mierci!</p><p>�Nagr�d� krzywd� � m�wi�o jej serce � wszystko si� mi�dzy wami sko�czy�o, ale� mu to powinna wyzna�, �e� go niesprawiedliwie s�dzi�a. D�u�na� w tym jeszcze i sobie��</p><p>Lecz by�o w tej pannie tak�e dumy niema�o, a mo�e nawet i nieco zawzi�to�ci; wi�c wnet jej przysz�o na my�l, �e �w kawaler pewnie ju� o takie zado��uczynienie nie stoi, i a� rumie�ce na twarz jej wytrys�y.</p><p>�Skoro nie stoi, niech�e si� obejdzie!� � rzek�a sobie w duszy.</p><p>Wszak�e sumienie m�wi�o dalej, �e czy pokrzywdzony o krzywd� stoi, czy nie stoi, wynagrodzi� j� trzeba; lecz z drugiej strony i duma przytacza�a coraz nowe argumenta:</p><p>�Je�liby s�ucha� � co by� mo�e � nie chcia�, przysz�oby si� tylko pr�no wstydu naje��. A po wt�re: winien czy nie winien, rozmy�lnie czyni czy te� przez za�lepienie, do��, �e ze zdrajcami trzyma, z nieprzyjaci�mi ojczyzny, i pomaga im j� gubi�. Na jedno ojczy�nie wyjdzie, czy mu rozumu brak, czy uczciwo�ci. B�g go mo�e uniewinni�, ludzie musz� i powinni pot�pi�, i miano zdrajcy przy nim zostanie. Tak jest! Je�li i nie winien, azali<a l:href="#fn510" type="note">[510]</a> nie s�uszna takim pogardza�, kt�ry tyle nawet rozmys�u nie ma, �eby z�o od dobrego, wyst�pek od cnoty odr�ni�?��</p><p>Tu gniew porwa� pann� i policzki jej pocz�y pa�a�.</p><p>�Zamilcz�! � rzek�a sobie. � Niech cierpi, na co zas�u�y�. P�ki skruchy nie widz�, p�ty mam prawo pot�pia慔</p><p>Po czym zwr�ci�a wzrok ku Kmicicowi, jakby chc�c si� przekona�, czy skruchy ju� w jego twarzy nie wida�. Wtedy to w�a�nie nast�pi�o spotkanie si� ich oczu, po kt�rym tak zawstydzili si� oboje.</p><p>Skruchy Ole�ka mo�e w twarzy kawalera nie dojrza�a, ale dojrza�a b�l i zm�czenie wielkie; dojrza�a, �e ta twarz by�a tak wyblad�a jak po chorobie; wi�c lito�� j� wzi�a g��boka, �zy jej nap�ywa�y przemoc� do oczu i schyli�a si� jeszcze mocniej nad sto�em, a�eby wzruszenia nie zdradzi�.</p><p>A tymczasem uczta o�ywia�a si� z wolna.</p><p>Z pocz�tku widocznie wszyscy byli pod ci�kim wra�eniem, lecz w miar� kielich�w przybywa�o fantazji ucztuj�cym. Gwar wzmaga� si�.</p><p>Na koniec ksi��� wsta�.</p><p>� Mo�ci panowie, prosz� o g�os!</p><p>� Ksi��� pan chce m�wi�!� Ksi��� pan chce m�wi�! � wo�ano ze wszystkich stron.</p><p>� Pierwszy toast wznosz� za zdrowie najja�niejszego kr�la szwedzkiego, kt�ry pomoc przeciw nieprzyjacio�om nam daje i w�adn�c tymczasem t� krain�, nie wprz�d j� zda, a� spok�j zaprowadzi. Wsta�cie, mo�ci panowie, bo to zdrowie pije si� stoj�cy.</p><p>Biesiadnicy wstali pr�cz niewiast i spe�nili kielichy, ale bez okrzyk�w, bez zapa�u. Pan Szczaniecki z Dalnowa pomrukiwa� co� do s�siad�w, a ci gry�li w�sy, by si� nie roz�mia�, widocznie dworowa� sobie z kr�la szwedzkiego.</p><p>Dopiero gdy ksi��� wni�s� drugie zdrowie �kochanych go�ci�, �askawych na Kiejdany, kt�rzy przybyli nawet i z dalekich stron, aby za�wiadczy� o ufno�ci swej w zamiary gospodarza � odpowiedzia� mu gromki okrzyk:</p><p>� Dzi�kujemy! Dzi�kujemy z serca!</p><p>� Zdrowie ksi�cia pana!</p><p>� Naszego Hektora litewskiego!</p><p>� Niech �yje! Niech �yje ksi��� hetman, wojewoda nasz!</p><p>Wtem pan Jurzyc, ju� troch� pijany, zakrzykn�� ca�� si�� p�uc:</p><p>� Niech �yje Janusz Pierwszy, wielki ksi��� litewski!</p><p>Radziwi�� poczerwienia� ca�y jak panna, kt�r� dziewos��bi�<a l:href="#fn511" type="note">[511]</a>, ale zmiarkowawszy, �e zgromadzeni milcz� g�ucho i pogl�daj� na niego ze zdumieniem, rzek�:</p><p>� W waszej i to mocy, ale za wcze�nie mi wa�pan �yczysz, panie Jurzyc, za wcze�nie!</p><p>� Niech �yje Janusz Pierwszy, wielki ksi��� litewski! � powt�rzy� z uporem pijanego pan Jurzyc.</p><p>Pan Szczaniecki wsta� z kolei i wzni�s� kielich.</p><p>� Tak jest! � rzek� z zimn� krwi�. � Wielki ksi��� litewski, kr�l polski i cesarz niemiecki!</p><p>Zn�w nasta�a chwila milczenia � nagle biesiadnicy wybuchli naraz �miechem. Oczy wysz�y im na wierzch, w�sy porusza�y si� na zaczerwienionych twarzach i �miech wstrz�sa� ich cia�a, odbija� si� od sklepie� sali i trwa� d�ugo, a jak nagle powsta�, tak nagle i obumar� na wszystkich ustach na widok twarzy hetma�skiej, kt�ra mieni�a si� jak t�cza.</p><p>Radziwi�� pohamowa� jednak straszny gniew, kt�ry pochwyci� go za piersi, i rzek�:</p><p>� Wolne �arty, panie Szczaniecki!</p><p>Szlachcic wyd�� usta i nie zmieszany wcale odpowiedzia�:</p><p>� I to tron elekcyjny, a ju� te� za wiele nie mo�em waszej ksi���cej mo�ci �yczy�. Je�li jako szlachcic mo�esz wasza ksi���ca mo�� zosta� kr�lem polskim, to jako ksi��� Rzeszy Niemieckiej mo�esz i na godno�� cesarsk� by� podniesiony. Tak ci daleko lub blisko do jednego jak do drugiego, a kto ci tego nie �yczy, niech wstanie, wnet go tu na szable we�miem.</p><p>Tu zwr�ci� si� do biesiadnik�w:</p><p>� Wsta�, kto nie �yczysz cesarskiej niemieckiej korony panu wojewodzie wile�skiemu!</p><p>Oczywi�cie nikt nie wsta�. Nie �miano si� ju� r�wnie�, bo w g�osie pana Szczanieckiego tyle by�o bezczelnej z�o�liwo�ci, �e wszystkich ogarn�� mimowolny niepok�j, co te� si� stanie�</p><p>Lecz nie sta�o si� nic, jeno ochota do uczty si� popsu�a. Pr�no s�u�ba dworska nape�nia�a co chwila kielichy. Wino nie mog�o rozp�dzi� pos�pnych my�li w g�owach ucztuj�cych ani coraz wi�kszego niepokoju. Radziwi�� z trudno�ci� r�wnie� pokrywa� z�o��, bo czu�, �e dzi�ki toastom pana Szczanieckiego zmala� w oczach zebranej szlachty i �e umy�lnie lub niechc�cy szlachcic �w wszczepi� przekonanie w zebran� szlacht�, i� wojewodzie wile�skiemu nie bli�ej do wielkoksi���cego tronu jak do korony niemieckiej. Wszystko obr�cone by�o w �art, w po�miewisko � a przecie uczta po to w znacznej cz�ci by�a wydana, aby umys�y z przysz�ym panowaniem radziwi��owskim oswoi�. Co wi�cej, chodzi�o Radziwi��owi i o to, aby takie o�mieszenie jego nadziei nie oddzia�a�o �le i na oficer�w w spraw� wtajemniczonych. Jako� na ich twarzach malowa�o si� g��bokie zniech�cenie.</p><p>Ganchof spe�nia� kielich za kielichem i unika� wzroku ksi���cego, a Kmicic nie pi�, ale patrzy� w st� przed sob� z namarszczon� brwi�, jak gdyby rozmy�la� nad czym lub toczy� walk� wewn�trzn�. Radziwi�� zadr�a� na my�l, �e w tym umy�le lada chwila mo�e zab�ysn�� �wiat�o i wydoby� prawd� z cieni�w, a w�wczas ten oficer, stanowi�cy jedyne ogniwo ��cz�ce resztki polskich chor�gwi ze spraw� radziwi��owsk�, potarga owe<a l:href="#fn512" type="note">[512]</a> ogniwo, cho�by z nim razem mia� sobie i serce z piersi wyszarpn��.</p><p>Kmicic a� nadto ci�y� ju� Radziwi��owi i gdyby nie to dziwne znaczenie, jakie nada� mu zbieg wypadk�w, by�by od dawna pad� ofiar� swej zuchwa�o�ci i hetma�skiego gniewu. Ale ksi��� myli� si�, pos�dzaj�c go w tej chwili o wrogie sprawie my�li, bo pan Andrzej ca�y by� zaj�ty Ole�k� i ow� g��bok� rozterk�, jaka ich rozdziela�a.</p><p>Chwilami wydawa�o mu si�, �e kocha t� dziewczyn� obok siedz�c� wi�cej ni� �wiat ca�y, to zn�w tak� do niej odczuwa� nienawi��, �e zada�by jej �mier�, gdyby m�g� � jej, ale zarazem i sobie.</p><p>�ycie tak mu si� powik�a�o, �e sta�o si� dla tej prostej natury zbyt trudnym. Wi�c czu� to, co czuje dziki zwierz omotany sieci�, z kt�rej nie mo�e si� wypl�ta�.</p><p>Niespokojny i pos�pny nastr�j ca�ej uczty rozdra�nia� go do najwy�szego stopnia. By�o mu po prostu niezno�nie.</p><p>Uczta za� pos�pnia�a z ka�d� chwil�. Obecnym wydawa�o si�, �e ucztuj� pod dachem z o�owiu, kt�ry wspiera si� na ich g�owach.</p><p>Tymczasem nowy go�� wszed� do sali. Ksi��� ujrzawszy go zakrzykn��:</p><p>� To pan Suchaniec, od brata Bogus�awa! Pewno z listami?</p><p>Nowo przyby�y sk�oni� si� nisko.</p><p>� Tak jest, ja�nie o�wiecony ksi���!� Jad� prosto z Podlasia.</p><p>� Daj�e wa�pan listy, a sam siadaj za sto�em. Ichmo�ciowie wybacz�, �e czytania nie od�o��, cho� przy uczcie siedzimy, bo mog� si� znale�� nowiny, kt�rymi si� b�d� chcia� z waszmo�ciami podzieli�. Panie marsza�ku, prosz� tam pami�ta� o mi�ym po�le.</p><p>To m�wi�c ksi��� wzi�� z r�k pana Sucha�ca paczk� list�w i pocz�� pospiesznie �ama� piecz�� pierwszego z brzegu.</p><p>Obecni utkwili ciekawe oczy w jego twarzy i starali si� odgadn�� z niej tre�� pisma. Pierwszy list jednak�e nie zwiastowa� widocznie nic pomy�lnego, bo oblicze ksi���ce zasz�o krwi� i oczy zab�ys�y mu dzikim gniewem.</p><p>� Panowie bracia! � rzek� hetman � ksi��� Bogus�aw donosi mi, �e ci, co woleli si� konfederowa� ni� na nieprzyjaciela pod Wilno i��, teraz w�o�ci moje na Podlasiu pustosz�. �atwiej�e po wsiach z babami wojowa�!� Godni rycerze!� Ani s�owa!� Nic to! Nagroda ich nie minie!�</p><p>Po czym wzi�� drugi list, ale zaledwie na� okiem rzuci�, twarz rozja�ni�a mu si� u�miechem triumfu i rado�ci.</p><p>� Wojew�dztwo sieradzkie podda�o si� Szwedom! � zakrzykn�� � i w �lad za Wielkopolsk� przyj�o protekcj� Karola Gustawa<a l:href="#fn513" type="note">[513]</a>.</p><p>A po chwili znowu:</p><p>� Ow� ostatnia poczta! Dobra nasza, mo�ci panowie! Jan Kazimierz pobit pod Widaw� i �arnowem!� Wojsko go odst�puje! Sam on na Krak�w si� cofa, Szwedzi id� za nim. Pisze mi brat, �e i Krak�w musi upa��.</p><p>� Cieszmy si�, mo�ci panowie! � rzek� dziwnym g�osem pan Szczaniecki.</p><p>� Tak, cieszmy si�! � powt�rzy� hetman nie zauwa�ywszy tonu, jakim si� Szczaniecki odezwa�.</p><p>I rado�� bi�a od ca�ej osoby ksi���cej, twarz sta�a si� w jednej chwili jakby m�odsz�, oczy nabra�y blasku; dr��cymi ze szcz�cia r�koma rozerwa� piecz�� ostatniego listu, spojrza�, rozpromieni� si� ca�y jak s�o�ce i krzykn��:</p><p>� Warszawa wzi�ta!� Niech �yje Karol Gustaw!</p><p>Tu dopiero spostrzeg�, �e wra�enie, jakie owe wiadomo�ci wywieraj� na obecnych, jest zupe�nie inne od tego, jakiego sam doznawa�. Wszyscy bowiem siedzieli w milczeniu, spogl�daj�c niepewnym wzrokiem przed siebie. Niekt�rzy marszczyli brwi, inni pozakrywali twarze r�koma. Nawet dworacy hetma�scy, nawet ludzie s�abego ducha nie �mieli na�ladowa� rado�ci ksi���cej na wie��, �e Warszawa wzi�ta, �e Krak�w upa�� musi i �e wojew�dztwa jedno po drugim odst�puj� prawego pana i poddaj� si� nieprzyjacielowi.By�o przy tym co� potwornego w tym zadowoleniu, z jakim naczelny w�dz po�owy wojsk Rzeczypospolitej i jeden z najwy�szych jej senator�w oznajmia� o jej kl�skach. Ksi��� zmiarkowa�, �e trzeba z�agodzi� wra�enie.</p><p>� Mo�ci panowie � rzek� � pierwszy bym p�aka� razem z wami, gdyby sz�o o szkod� Rzeczypospolitej, ale tu Rzeczpospolita szkody nie ponosi, jeno pana zmienia. Zamiast niefortunnego Jana Kazimierza b�dzie mia�a wojownika wielkiego i szcz�liwego. Widz� ju� wszystkie wojny uko�czone i nieprzyjaci� pobitych.</p><p>� Ma wasza ksi���ca mo�� racj�! � odrzek� Szczaniecki. � Kubek w kubek to samo powiadali Radziejowski i Opali�ski pod Uj�ciem. Cieszmy si�, mo�ci panowie! Na pohybel<a l:href="#fn514" type="note">[514]</a> Janowi Kazimierzowi!�</p><p>To rzek�szy pan Szczaniecki odsun�� z �oskotem krzes�o, wsta� i wyszed� z sali.</p><p>� Win najlepszych, jakie s� w piwnicach! � zakrzykn�� ksi���.</p><p>Pan marsza�ek pobieg� spe�ni� rozkazy. W sali zawrza�o jak w ulu. Gdy pierwsze wra�enie min�o, szlachta pocz�a rozprawia� nad wiadomo�ciami i dyskutowa�. Wypytywano pana Sucha�ca o szczeg�y z Podlasia i przyleg�ego Mazowsza, kt�re ju� Szwedzi zaj�li.</p><p>Po chwili wtoczono do sali smoliste ankary i pocz�to odbija� w nich gwo�dzie. Humory o�ywi�y si� i stopniowo stawa�y si� coraz lepsze.</p><p>Coraz cz�stsze g�osy j�y powtarza�: �Sta�o si�! Nie ma ju� rady!� � �Mo�e b�dzie lepiej! Trzeba si� zgodzi� z fortun�!� � �Ksi��� nie da nas ukrzywdzi�!� � �Lepiej nam ni� innym� Niech �yje Janusz Radziwi��, wojewoda nasz, hetman i ksi���!�</p><p>� Wielki ksi��� litewski! � krzykn�� znowu pan Jurzyc.</p><p>Ale tym razem nie odpowiedzia�o mu ju� milczenie ani �miech � owszem, kilkadziesi�t zachryp�ych gardzieli rykn�o naraz:</p><p>� �yczym tego! Z serca i duszy �yczym! Niech nam �yje! Niech panuje!</p><p>Magnat wsta� z twarz� czerwon� jak szmat purpury.</p><p>� Dzi�kuj� wam, panowie bracia!� � rzek� powa�nie.</p><p>W sali od �wiate� i oddech�w ludzkich uczyni�o si� duszno jak w �a�ni.</p><p>Panna Aleksandra przechyli�a si� przez Kmicica ku miecznikowi rosie�skiemu.</p><p>� S�abo mi � rzek�a � chod�my st�d.</p><p>Jako� twarz jej by�a blada, a na czole l�ni�y krople potu.</p><p>Lecz miecznik rosie�ski rzuci� niespokojnym wzrokiem na hetmana w obawie, czy mu porzucenie sto�u nie b�dzie za z�e poczytane. W polu by� to odwa�ny �o�nierz, lecz z ca�ej duszy ba� si� Radziwi��a.</p><p>Tymczasem, na domiar z�ego hetman rzek� w tej chwili:</p><p>� Wr�g m�j, kto ze mn� wszystkich toast�w do dna nie spe�ni, bom dzi� wes�!</p><p>� S�ysza�a�? � rzek� miecznik.</p><p>� Stryju, ja nie mog� d�u�ej, mnie s�abo! � rzek�a b�agalnym g�osem Ole�ka.</p><p>� To odejd� sama � odpowiedzia� miecznik.</p><p>Panna wsta�a usi�uj�c wymkn�� si� tak, aby niczyjej uwagi nie zwr�ci�; lecz si� jej brak�o i chwyci�a w niemocy za por�cz krzes�a.</p><p>Nagle obj�o j� silne rycerskie rami� i podtrzyma�o ju� prawie mdlej�c�.</p><p>� Ja wa�pann� odprowadz�! � rzek� pan Andrzej.</p><p>I nie pytaj�c o pozwolenie obj�� jej kibi� jakoby �elazn� obr�cz�, lecz ona ci�y�a mu coraz bardziej, wreszcie nim doszli do drzwi, zwis�a bezw�adnie na jego ramieniu.</p><p>W�wczas on wzi�� j� na r�ce, tak lekko jak dziecko, i wyni�s� z sali.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXIII</p></title><p>Tego� wieczora, po sko�czonej uczcie, pan Andrzej pragn�� koniecznie widzie� si� z ksi�ciem, ale odpowiedziano mu, �e ksi��� zaj�ty jest tajemn� rozmow� z panem Sucha�cem.</p><p>Przyszed� wi�c nazajutrz z rana i natychmiast zosta� przed oblicze pa�skie przypuszczony.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� � rzek� � przyszed�em z pro�b�.</p><p>� Co chcesz, abym dla ci� uczyni�?</p><p>� Nie mog� tu d�u�ej �y�. Ka�dy dzie� wi�ksza dla mnie m�ka. Nic tu po mnie w Kiejdanach<a l:href="#fn515" type="note">[515]</a>. Niech wasza ksi���ca mo�� wymy�li mi jak� funkcj�, niech mnie wy�le, gdzie chce. S�ysza�em, �e pu�ki maj� na Zo�tare�k�<a l:href="#fn516" type="note">[516]</a> rusza�. P�jd� z nimi.</p><p>� Rad by Zo�tare�ko poha�asowa� z nami, ale mu nijak do nas, bo tu ju� szwedzka protekcja, a my te� na niego bez Szwed�w nie mo�emy� Graf Magnus okrutnie wolno si� posuwa i wiadomo dlaczego! Dlatego, �e mi nie ufa. Ale tak�e ci to �le w Kiejdanach przy naszym boku?</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� na mnie �askaw, a przecie tak mi �le, i� i wypowiedzie� nie umiem. Prawd� m�wi�c, my�la�em, �e inaczej wszystko p�jdzie� My�la�em, �e b�dziem si� bili, �e �y� b�dziem w ogniu i w dymie, na kulbace<a l:href="#fn517" type="note">[517]</a> dzie� i noc. Do tego mnie B�g stworzy�. A tu sied�, s�uchaj rozpraw i dysput, gnij w bezczynno�ci albo poluj na swoich, zamiast na nieprzyjaciela� Nie mog� wytrzyma�, po prostu nie mog� Wol� sto razy �mier�, jak mi B�g mi�y! Czysta m�ka!</p><p>� Wiem ju�, z czego ta desperacja pochodzi. Amory to, nic wi�cej! Gdy podstarzejesz, b�dziesz si� �mia� z tych m�k. Widzia�em to wczoraj, �e�cie na siebie z t� dziewczyn� krzywi i coraz krzywsi.</p><p>� Nic mi do niej, a jej do mnie. Co by�o, to si� i sko�czy�o!</p><p>� A co to, ona wczoraj zachorowa�a?</p><p>� Tak jest.</p><p>Ksi��� milcza� przez chwil�.</p><p>� Radzi�em ci ju� i jeszcze raz radz� � rzek� hetman � je�eli ci o ni� chodzi, to j� bierz, z jej wol� lub bez woli. Ka�� wam �lub da�. B�dzie troch� krzyku i p�aczu� Nic to! Po �lubie we�miesz j� do swojej kwatery� i je�li nazajutrz jeszcze b�dzie p�aka�a, to� ba-i-bardzo!</p><p>� Ja prosz� waszej ksi���cej mo�ci o jak�� funkcj� wojskow�, nie o �lub! � odrzek� szorstko Kmicic.</p><p>� Tedy jej nie chcesz?</p><p>� Nie chc�. Ni ja jej, ni ona mnie! Cho�by si� te� dusza we mnie podar�a, nie b�d� jej o nic prosi�. Chcia�bym jeno by� jak najdalej, a�eby o wszystkim zapomnie�, p�ki mi si� rozum nie pomiesza. Tu nie ma nic do roboty, a bezczynno�� ze wszystkiego najgorsza, bo zmartwienie cz�owieka trawi jako choroba. Niech wasza ksi���ca mo�� przypomni sobie, jak jej wczoraj jeszcze by�o ci�ko, p�ki nowiny dobre nie przysz�y� Tak mnie jest dzi� i tak b�dzie. Co mam robi�? Za g�ow� si� u�api�, by jej gorzkie my�li nie rozerwa�y, i siedzie�? Co tu wysiedz�? B�g wie, co to za czasy, B�g wie, co to za jaka� wojna, kt�rej zrozumie� ani umys�em obj�� nie mog� od czego jeszcze ci�ej. Ot, jak mi B�g mi�y, je�li wasza ksi���ca mo�� mnie jako nie u�yjesz, tedy chyba uciekn�, watah� zbior� i b�d� bi��</p><p>� Kogo? � spyta� ksi���.</p><p>� Kogo? � P�jd� pod Wilno i b�d� urywa�, jakom Chowa�skiego urywa�. Pu�� wasza ksi���ca mo�� ze mn� moj� chor�giew, to i wojna si� zacznie!</p><p>� Twoja chor�giew tu mi potrzebna przeciw wewn�trznemu nieprzyjacielowi.</p><p>� To� to i b�l, to� to i m�ka w Kiejdanach z za�o�onymi r�koma str�owa� albo si� za jakim Wo�odyjowskim ugania�, kt�rego by si� przy strzemieniu za towarzysza mie� wola�o.</p><p>� Ja funkcj� dla ciebie mam � rzek� ksi���. � Pod Wilno ci� nie puszcz� ani chor�gwi ci nie dam. Je�eli za� wbrew mojej woli post�pisz i zebrawszy watah� pojedziesz, to wiedz, �e tym samym przestaniesz mi s�u�y�.</p><p>� Ale ojczy�nie si� przys�u��!</p><p>� Ten ojczy�nie s�u�y, kto mnie s�u�y. Ju�em ci� o tym przekona�. Przypomnij sobie tak�e, �e� mi zaprzysi�g�. Na koniec, gdy na wolentariusza<a l:href="#fn518" type="note">[518]</a> wyjdziesz, to zarazem wyjdziesz spod mojej inkwizycji, a tam s�dy z wyrokami na ci� czekaj�� Dla w�asnego dobra nie powiniene� tego czyni�.</p><p>� Co tam teraz s�dy znacz�!</p><p>� Za Kownem nic, ale tu, gdzie jeszcze kraj spokojny, nie usta�y dot�d funkcjonowa�. Mo�esz si� wprawdzie nie stawi�, ale wyroki zapadn� i b�d� nad tob� ci��y�y a� do spokojniejszych czas�w. Kogo raz do tr�by w�o��, temu i w dziesi�� lat przypomn�, a ju� szlachta lauda�ska przypilnuje, by ci nie przepomniano.</p><p>� �eby prawd� waszej ksi���cej mo�ci powiedzie�, jak przyjdzie pokuta, to si� i poddam. Dawniej got�w by�em z ca�� Rzecz�pospolit� wojn� prowadzi� i z wyrok�w tyle sobie robi�, ile nieboszczyk pan �aszcz, kt�ry kaza� sobie nimi deli� podszy� Ale teraz jakowa� bol�czka wyros�a mi na sumieniu. Cz�ek si� boi zabrn�� dalej, ni�by chcia�, i niepok�j duszny o wszystko go toczy.</p><p>� Taki �e� skrupulat? Ale mniejsza z tym! Powiedzia�em ci, �e je�li chcesz st�d jecha�, to funkcj� dla ciebie mam i bardzo zacn�. Ganchof mi o ni� w oczy lezie i przymawia si� ka�dego dnia. Ju� my�la�em, �eby mu j� da� Wszelako nie mo�e to by�, gdy� trzeba mi tam kogo� znacznego, z nie lada jakim nazwiskiem i nie obcym, ale polskim, kt�re by samo przez si� �wiadczy�o, �e nie wszyscy mnie opu�cili i �e s� jeszcze mo�ni obywatele, kt�rzy ze mn� trzymaj�� Ty� mi wraz do tego, ile �e i fantazj� masz dobr�, i wolisz, �eby si� tobie k�aniano, ni� �eby� sam si� mia� k�ania�.</p><p>� O co idzie waszej ksi���cej mo�ci?</p><p>� Trzeba jecha� w dalsz� podr�</p><p>� Dzi� gotowym!</p><p>� I swoim kosztem, bo u mnie z pieni�dzmi kuso. Jedne intraty nieprzyjaciel zaj��, drugie swoi pustosz�, a wszystko nie dochodzi w por�; ca�e za� wojsko, kt�re przy mnie jest, przesz�o teraz na m�j koszt. Pewnie mi pan podskarbi, kt�ry u mnie pod kluczem siedzi, grosza nie u�yczy, raz dlatego, �eby nie chcia�, po wt�re, �e sam nie ma. Co jest grosza publicznego, to bior� nie pytaj�c; ale si�a� to go jest? Od Szwed�w za� wszystkiego pr�dzej dostaniesz ni� pieni�dzy, bo im si� samym na widok ka�dego szel�ga r�ce trz�s�.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� niepotrzebnie si� nad tym rozwodzi! Je�li pojad�, to swoim kosztem.</p><p>� Ale tam trzeba znacznie wyst�pi�, nie �a�owa�!�</p><p>� Nic ja nie b�d� �a�owa�!</p><p>Oblicze hetmana rozja�ni�o si�, bo rzeczywi�cie gotowizny nie mia�, chocia� niedawno Wilno zrabowa�, a przy tym chciwy by� z natury. Prawd� by�o r�wnie� i to, �e intraty z niezmierzonych jego d�br, ci�gn�cych si� od Inflant po Kij�w i od Smole�ska po Mazowsze, przesta�y w istocie wp�ywa�, a koszta na wojsko z ka�dym dniem ros�y.</p><p>� To mi si� podoba! � rzek�. � Ganchof zaraz by mi zacz�� w skrzynie puka�, a ty� cz�ek inny. S�uchaj tedy, o co chodzi.</p><p>� S�ucham pilnie.</p><p>� Naprz�d pojedziesz na Podlasie. <emphasis>Periculosa</emphasis><a l:href="#fn519" type="note">[519]</a> to droga, bo tam s� konfederaci, kt�rzy z obozu wyszli i przeciw mnie czyni�. Jak im si� wykr�cisz, to twoja rzecz. �w Jakub Kmicic mo�e by ci� oszcz�dzi�, ale strze� si� Horotkiewicza, �eromskiego, a zw�aszcza Wo�odyjowskiego z jego lauda�sk� kompani�.</p><p>� By�em ja ju� w ich r�ku i nic mi si� nie sta�o.</p><p>� To dobrze. Wst�pisz do Zab�udowa, gdzie siedzi Harasimowicz. Przyka�esz mu, �eby co mo�na grosiwa z intrat, z podatk�w publicznych i sk�d mo�na �ci�gn�� i mnie odes�a�, ale nie tu, jeno do Tyl�y, gdzie s� ju� rzeczy moje. Co b�dzie m�g� zastawi� z d�br albo z inwentarzy, niech zastawi! Co b�dzie mo�na wzi�� od �yd�w, niech we�mie� Po wt�re, niech o konfederatach my�li, �eby ich jako pogubi�. Ale to ju� nie twoja g�owa, dam mu w�asnor�czn� instrukcj�. Ty mu list oddaj i ruszaj zaraz do Tykocina, do ksi�cia Bogus�awa.</p><p>Tu hetman przerwa� i pocz�� oddycha� g�o�no, bo d�u�sze m�wienie m�czy�o go bardzo. Kmicic wpatrywa� si� w niego chciwie, bo mu si� dusza wydziera�a do odjazdu. I czu�, �e ta podr�, pe�na spodziewanych przyg�d, b�dzie balsamem na jego wn�trzne zgryzoty.</p><p>Hetman po chwili tak m�wi� pocz��:</p><p>� Za g�ow� si� bior�, dlaczego ksi��� Bogus�aw siedzi jeszcze na Podlasiu?� Dla Boga! Mo�e zgubi� mnie i siebie. Pilnie uwa�aj na to, co m�wi�, bo chocia� oddasz mu moje listy, trzeba, �eby� umia� �ywym s�owem je poprze� i wyt�umaczy� wszystko, co si� napisa� nie da. Ow� wiedz o tym, �e wczorajsze wie�ci by�y dobre, ale nie tak dobre, jakem szlachcie powiedzia�, a nawet i nie tak dobre, jakem sam zrazu my�la�. Szwedzi wprawdzie g�r�: zaj�li Wielkopolsk�, Mazowsze, Warszaw�, wojew�dztwo sieradzkie podda�o im si�, goni� Jana Kazimierza pod Krak�w i Krak�w obiegn�, jak B�g w niebie. Czarniecki ma go broni�, �w �wie�o wypieczony senator, ale musz� przyzna�, �o�nierz dobry. Kto mo�e przewidzie�, co si� stanie?� Szwedzi wprawdzie umiej� zdobywa� fortece, a nie by�o nawet czasu na wzmocnienie Krakowa. Wszelako ten pstry kasztelanik mo�e si� trzyma� miesi�c, dwa, trzy. Dziej� si� czasem takie cuda, jako wszyscy pami�tamy pod Zbara�em� Ow�, je�li si� b�dzie zaci�cie trzyma�, diabe� mo�e wszystko na wspak obr�ci�. Ucz si� arkan�w polityki. Wiedz tedy naprz�d, �e w Wiedniu nie b�d� ch�tnym okiem patrze� na rosn�c� pot�g� szwedzk� i mog� pomoc da� Tatarzy te�, wiem to dobrze, sk�onni s� pomaga� Janowi Kazimierzowi, na kozactwo i Moskw� nawa�em rusz�, a w�wczas wojska ukrainne pod Potockim przyjd� na pomoc� Desperat dzi� Jan Kazimierz, a jutro mo�e jego szcz�cie przewa�y�</p><p>Tu ksi��� musia� zn�w da� wypoczynek strudzonym piersiom, a pan Andrzej dziwnego do�wiadcza� uczucia, z kt�rego sam sobie na razie nie umia� sprawy zda�. Oto on, stronnik radziwi��owski i szwedzki, czu� jakby rado�� wielk� na my�l, �e szcz�cie mo�e si� od Szwed�w odwr�ci�.</p><p>� M�wi� mi Suchaniec � rzek� ksi��� � jak to by�o pod Widaw� i �arnowem. Ow� w pierwszym spotkaniu przednie stra�e nasze� chcia�em powiedzie�: polskie� star�y Szwed�w na proch. To nie pospolite ruszenie� i Szwedzi pono si�a fantazji stracili.</p><p>� Ale przecie wiktoria tu i tam by�a przy nich?</p><p>� By�a, bo si� chor�gwie Janowi Kazimierzowi pobuntowa�y, a szlachta o�wiadczy�a, �e b�dzie sta� w szyku, ale si� bi� nie chce. Wszelako to si� pokaza�o, �e w polu nie wi�cej Szwedzi od kwarcianych umiej�. Niech si� trafi jedna i druga wiktoria, mo�e si� duch zmieni�. Niech przyjd� Janowi Kazimierzowi zasi�ki pieni�ne, aby m�g� �o�d zap�aci�, to si� i nie b�d� buntowali. Potocki nie ma si�a ludu, ale srodze to �wiczone chor�gwie i zjadliwe jak osy. Tatarzy przyjd� z nim, a elektor nam w dodatku nie dopisuje.</p><p>� Jak�e to?</p><p>� Liczyli�my obaj z Bogus�awem, �e zaraz ze Szwedami i z nami w lig� wejdzie, bo wiemy, co o jego afektach dla Rzeczypospolitej trzyma� Ale on zbyt ostro�ny i o w�asnym dobru tylko my�li. Czeka, wida�, co si� stanie, a tymczasem wchodzi w lig�, ale z miastami pruskimi, kt�re wiernie przy Janie Kazimierzu stoj�. My�l�, �e w tym b�dzie jakowa� zdrada, chybaby elektor nie by� sob� albo zgo�a o szwedzkiej fortunie w�tpi�. Ale nim si� to wyja�ni, tymczasem liga przeciw Szwedom stoi, i niech im si� w Ma�opolsce noga powinie, tedy zaraz si� Wielkopolska i Mazury podnios�, Prusacy z nimi p�jd�, i mo�e si� przytrafi�</p><p>Tu ksi��� wzdrygn�� si�, jakby przera�ony przypuszczeniem.</p><p>� Co si� mo�e przytrafi�? � pyta� Kmicic.</p><p>� �e noga szwedzka z Rzeczypospolitej nie wyjdzie! � odpar� ponuro ksi���.</p><p>Kmicic zmarszczy� brwi i milcza�.</p><p>� W�wczas � m�wi� dalej niskim g�osem hetman � i nasza fortuna spad�aby tak nisko, jak wprz�d by�a wysoko�</p><p>Pan Andrzej zerwa� si� z miejsca z iskrz�cymi oczyma, z rumie�cami na twarzy i zakrzykn��:</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! Co to jest?� A czemu� mi to wasza ksi���ca mo�� m�wi� niedawno, �e Rzeczpospolita przepad�a i �e tylko w sp�ce ze Szwedami przez osob� i przysz�e panowanie waszej ksi���cej mo�ci ratowa� j� mo�na?� Czemu mam wierzy�? Czy temu, com wonczas s�ysza�, czy temu, co dzi�? A je�li tak jest, jak wasza ksi���ca mo�� dzi� m�wisz, to dlaczego trzymamy ze Szwedami, zamiast ich bi�?� To� dusza do tego si� �mieje!</p><p>Radziwi�� wpatrzy� si� surowo w m�odzie�ca.</p><p>� Zuchwa�y jeste�! � rzek�.</p><p>Ale Kmicic jecha� ju� na w�asnym uniesieniu jak na koniu.</p><p>� Potem o tym, jakim ja jest! Teraz daj mi wasza ksi���ca mo�� <emphasis>respons</emphasis><a l:href="#fn520" type="note">[520]</a> na to, co pytam.</p><p>� Dam ci <emphasis>respons</emphasis> taki � rzek� dobitnie Radziwi�� � je�li rzeczy tak si� obr�c�, jak m�wi�, tedy zaczniemy Szwed�w bi�.</p><p>Pan Andrzej przesta� parska� nozdrzami, natomiast paln�� si� d�oni� w czo�o i zakrzykn��:</p><p>� G�upim! G�upim!</p><p>� Tego ci nie neguj� � rzek� ksi��� � i przydam, �e miar� w zuchwa�o�ci przebierasz. Wiedz�e, i� po to ci� wysy�am, aby� zmiarkowa�, jak si� fortuna obr�ci. Chc� dobra ojczyzny, niczego wi�cej. To, com m�wi�, s� supozycje<a l:href="#fn521" type="note">[521]</a>, kt�re mog� si� nie sprawdzi� i pewnie si� nie sprawdz�. Ale ostro�nym trzeba by�. Kto chce, by go woda nie porwa�a, musi umie� p�ywa�, a kto idzie lasem, w kt�rym dr�g nie ma, ten cz�sto musi stawa� i miarkowa�, w kt�r� mu stron� i�� nale�y� Rozumiesz?</p><p>� Tak jasno, jakoby s�o�ce �wieci�o.</p><p>� <emphasis>Recedere</emphasis><a l:href="#fn522" type="note">[522]</a> nam wolno i trzeba, je�eli dla ojczyzny b�dzie tak lepiej, ale nie b�dziem mogli, je�li ksi��� Bogus�aw d�u�ej na Podlasiu b�dzie siedzia�. G�ow�, wida�, straci� czy co? Tam siedz�c, musi si� za jedn� albo za drug� spraw� o�wiadczy�: albo za Szwedem, albo za Janem Kazimierzem, a to w�a�nie by�oby najgorzej.</p><p>� G�upim jest, wasza ksi���ca mo��, bo znowu nie rozumiem!</p><p>� Podlasie blisko Mazowsza i albo Szwedzi je zajm�, albo z miast pruskich przyjd� posi�ki przeciw Szwedom. Tedy trzeba b�dzie wybiera�.</p><p>� Ale czemu ksi��� Bogus�aw nie ma wybiera�?</p><p>� Bo p�ki on nie wybierze, p�ty Szwedzi bardziej si� na nas ogl�daj� i musz� nas ujmowa�, to� samo elektor. Je�li za� <emphasis>recedere</emphasis> przyjdzie i przeciw Szwedom si� obr�ci�, tedy on ma by� ogniwem mi�dzy mn� i Janem Kazimierzem� On ma mi powr�t u�atwi�, czego by nie m�g� uczyni�, gdyby wprz�d przy Szwedach si� opowiedzia�. �e za� na Podlasiu musi wkr�tce koniecznie wybra�, niech jedzie do Prus, do Tyl�y, i tam czeka, co si� stanie. Elektor siedzi w margrabstwie, tedy Bogus�aw b�dzie najwi�ksz� powag� w Prusiech<a l:href="#fn523" type="note">[523]</a> i ca�kiem mo�e Prusak�w w r�ce wzi��, i wojsko pomno�y�, i na czele znacznej pot�gi stan�� A wonczas jedni i drudzy, co chcemy, dadz�, byle tylko nas dw�ch mie� po sobie, i dom nasz nie tylko nie upadnie, ale si� wzniesie, a to grunt.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� m�wi�e�, �e grunt dobro ojczyzny�</p><p>� Nie chwytaj�e mnie za ka�de s�owo, gdym ci z g�ry rzek�, �e to wszystko jedno, i s�uchaj dalej. Wiem to dobrze, �e ksi��� Bogus�aw, chocia� i podpisa� akt unii ze Szwecj� tutaj w Kiejdanach, jednak�e za stronnika ich nie uchodzi. Niech�e puszcza wie��, a i ty puszczaj po drodze, �em go zmusi� do podpisania wbrew sercu. Ludzie snadnie temu uwierz�, bo nieraz przytrafia si�, �e i rodzeni bracia do r�nych partyj nale��. Ow� tym sposobem b�dzie m�g� wej�� w konfidencj� z konfederatami, sprosi� naczelnik�w do siebie, niby dla uk�ad�w, a potem pochwyci� i do Prus wywie��. Godziwy to b�dzie spos�b i dla ojczyzny zbawienny, bo inaczej ci ludzie ca�kiem j� zgubi�.</p><p>� To wszystko, co mam uczyni�? � pyta� z pewnym rozczarowaniem Kmicic.</p><p>� To cz�� zaledwie i nie najwa�niejsza. Od ksi�cia Bogus�awa pojedziesz z moimi listami do samego Karolusa Gustawa<a l:href="#fn524" type="note">[524]</a>. Ja tu nie mog� z grafem Magnusem do �adu doj�� od czasu onej bitwy klewa�skiej. Wci�� on na mnie zyzem patrzy i nie przestaje suponowa�, �e byle si� Szwedom noga po�lizn�a, byle Tatarzy rzucili si� na tego drugiego nieprzyjaciela, to i ja si� przeciw Szwedom obr�c�.</p><p>� Wnosz�c z tego, co wasza ksi���ca mo�� przedtem m�wi�, to s�usznie suponuje.</p><p>� S�usznie czy nies�usznie, nie chc�, aby tak by�o i aby mi zagl�da�, jakie kozery<a l:href="#fn525" type="note">[525]</a> mam w r�ku. Zreszt� i <emphasis>personaliter</emphasis><a l:href="#fn526" type="note">[526]</a> nie�yczliwy to dla mnie cz�owiek. Pewnie on tam niejedno na mnie do kr�la wypisuje, a jedno z dwojga z pewno�ci�: albo �em s�aby, albo �em niepewny. Trzeba temu zapobiec. Listy moje kr�lowi oddasz; gdyby si� ciebie o klewa�sk� potrzeb� wypytywa�, powiesz, jak prawda, nic nie dodasz, nic nie ujmiesz. Mo�esz mu si� przyzna�, �e tych ludzi na �mier� skaza�em, a ty� ich wyprosi�. Nic ci si� za to nie stanie, owszem, mo�e si� szczero�� podoba�. Magnusa grafa wprost przed kr�lem nie b�dziesz oskar�a�, bo� to jego szwagier� Ale gdyby ci� kr�l, ot! tak, mimochodem pyta�, co tu ludzie my�l�, powiedz mu, �e �a�uj�, i� graf Magnus nie do�� si� hetmanowi wyp�aca za szczer� jego dla Szwed�w przyja��; �e sam ksi��� (to jest ja) nad tym wielce boleje. Gdyby pyta� dalej, czy prawda, �e mnie wszystkie wojska komputowe opu�ci�y, powiesz, �e nieprawda, i za dow�d przytoczysz siebie. Powiadaj si� pu�kownikiem, bo nim jeste�� M�w, �e to partyzanci<a l:href="#fn527" type="note">[527]</a> pana Gosiewskiego pobuntowali wojsko, ale dodaj, �e mi�dzy nami nieprzyja�� �miertelna. M�w, �e gdyby graf Magnus przys�a� mi armat nieco� i jazdy, dawno by�bym ju� zgni�t� owych konfederat�w� �e to jest og�lna opinia. Zreszt� na wszystko zwa�aj, dawaj ucho, co tam w pobli�u kr�lewskiej osoby m�wi�, i dono� nie mnie, ale je�li si� nadarzy okazja, ksi�ciu Bogus�awowi do Prus. Mo�na i przez elektorskich ludzi, je�li ich napotkasz. Ty podobno umiesz po niemiecku?</p><p>� Mia�em towarzysza, szlachcica kurlandzkiego, niejakiego Zenda, kt�rego mi lauda�scy ludzie usiekli. Od niegom si� nie�le po niemiecku poduczy�. W Inflantach te� cz�sto bywa�em�</p><p>� To dobrze.</p><p>� A gdzie, wasza ksi���ca mo��, znajd� kr�la szwedzkiego?</p><p>� Tam go znajdziesz, gdzie b�dzie. Czasu wojny dzi� mo�e by� tu, jutro tam. Je�li trafisz go pod Krakowem, to i lepiej, bo we�miesz listy i do innych os�b, kt�re w tamtych stronach rezyduj�.</p><p>� To jeszcze do innych pojad�?</p><p>� Tak jest. Musisz dotrze� do pana marsza�ka koronnego Lubomirskiego, o kt�rego bardzo mi chodzi, aby do naszych zamys��w przyst�pi�. Mo�ny to cz�ek i w Ma�opolsce si�a od niego zale�y. Gdyby on chcia� szczerze stan�� przy Szwedach, tedyby Jan Kazimierz nie mia� ju� co robi� w Rzeczypospolitej. Kr�lowi szwedzkiemu tego nie ukrywaj, �e ode mnie do niego jedziesz, aby go dla Szwed�w skaptowa� Nie chwal si� z tym wprost, ale si� niby z pr�dko�ci wygadaj. Okrutnie go to dla mnie zjedna. Da�by B�g, �eby pan Lubomirski chcia� przy nas stan��. B�dzie on si� waha�, to wiem; wszelako spodziewam si�, �e moje listy wag� przechyl�, gdy� jest przyczyna, dla kt�rej musi on o moj� �yczliwo�� dba� wielce. Powiem ci, jak co jest, aby� wiedzia�, jak si� tam obraca�. Ow� dawno ju� pan marsza�ek obje�d�a� mnie jako nied�wiedzia w kniei i stara� si� z daleka wyrozumie�, czybym jedynaczki swojej za syna jego, Herakliusza, nie odda�. Dzieci to jeszcze, ale mo�na by uk�ad uczyni�, na kt�rym panu marsza�kowi si�a zale�y, wi�cej ni� mnie, bo drugiej takiej dziedziczki nie masz w Rzeczypospolitej, a gdyby si� dwie fortuny z��czy�y, to w �wiecie nie by�oby r�wnej� Smarowna to grzanka! A c� dopiero, gdyby pan marsza�ek powzi�� nadziej�, �e i koron� wielkoksi���c� m�g�by syn jego za moj� c�rk� wianem wzi��. T� nadziej� w nim obud�, a skusi si�, jak B�g na niebie, bo o domu w�asnym wi�cej ni� o Rzeczypospolitej my�li�</p><p>� C� mam mu m�wi�?</p><p>� To, czego ja nie b�d� m�g� napisa� Ale trzeba to misternie podsuwa�. Niech ci� B�g broni, aby� si� wyda� z tym, �e� ode mnie s�ysza�, jakobym korony pragn��. Na to jeszcze za wcze�nie� Ale m�w, �e tu wszystka szlachta na �mudzi i na Litwie o tym m�wi i ch�tnie to widzi, �e sami Szwedzi g�o�no o tym wspominaj�; �e� to i przy osobie kr�la s�ysza�� B�dziesz zwa�a�, kto tam z dworzan z panem marsza�kiem konfident, i podsuniesz mu tak� my�l: niech Lubomirski przejdzie do Szwed�w, a w nagrod� za��da ma��e�stwa Herakliusza z Radziwi���wn�, a potem niech Radziwi��a na Wielkie Ksi�stwo popiera, to Herakliusz je z czasem odziedziczy. Nie do�� na tym; podsu� i to, �e gdyby Herakliusz raz litewsk� w�o�y� koron�, tedyby go z czasem i na polski tron powo�ano, a tak w dw�ch rodach dwie korony na powr�t by si� z��czy� mog�y. Je�li si� tam tej my�li obur�cz nie pochwyc�, to poka�� si� ma�ymi lud�mi. Kto wysoko nie mierzy i wielkich zamys��w si� zl�knie, ten niech si� lask�, bu�awk�, kasztelanijk� kontentuje, niech s�u�y i kark zgina, przez pokojowc�w na �ask� zarabia, bo niczego lepszego niewart!� Mnie do czego innego B�g stworzy� i dlatego �miem wyci�gn�� r�k� po wszystko, co tylko w mocy cz�owieczej, i doj�� a� do tej granicy, jak� sam B�g pot�dze ludzkiej postawi�!</p><p>Tu ksi��� wyci�gn�� rzeczywi�cie r�ce, jakby chcia� w nie jak�� niewidzialn� koron� pochwyci�, i rozgorza� ca�y jak pochodnia, ale wtem ze wzruszenia znowu mu powietrza zabrak�o w gardzieli.</p><p>Po chwili uspokoi� si� jednak i rzek� przerywanym g�osem:</p><p>� Ot� gdy dusza leci� jakoby do s�o�ca� choroba m�wi swoje <emphasis>memento</emphasis><a l:href="#fn528" type="note">[528]</a>� Niech si� co chce dzieje� Wol�, �eby mnie �mier� zasta�a na tronie� ni� w kr�lewskiej antykamerze<a l:href="#fn529" type="note">[529]</a>�</p><p>� Mo�e medyka zawo�a�? � pyta� Kmicic.</p><p>Radziwi�� pocz�� kiwa� r�k�.</p><p>� Nie trzeba� nie trzeba� Ju� mi lepiej� Ot! i wszystko, co mia�em ci powiedzie� Pr�cz tego oczy miej otwarte, uszy otwarte� Bacz i na to, co Potocczyzna pocznie. Oni kup� chodz�, a Wazom wierni� i pot�ni� Koniecpolski<a l:href="#fn530" type="note">[530]</a> a Sobiescy tak�e nie wiadomo, jak si� przechyl�� Patrz i ucz si� Ot, i duszno�� przesz�a� Zrozumia�e� wszystko <emphasis>expedite</emphasis><a l:href="#fn531" type="note">[531]</a>?</p><p>� Tak jest. Je�li w czym pob��dz�, to z w�asnej winy.</p><p>� Listy ju� mam popisane, jeno kilka zostaje. Kiedy chcesz ruszy�?</p><p>� Dzi� jeszcze! Jak najpr�dzej!�</p><p>� Nie masz�e jakiej pro�by do mnie?</p><p>� Wasza ksi���ca mo��!� � zacz�� Kmicic.</p><p>I urwa� nagle.</p><p>S�owa z trudno�ci� wychodzi�y mu z ust, a na twarzy malowa� si� przymus i zmieszanie.</p><p>� M�w �mia�o! � rzek� hetman.</p><p>� Prosz� � rzek� Kmicic � aby tu miecznik rosie�ski i ona� jakowej krzywdy nie doznali!�</p><p>� B�d� pewien. Ale to widz�, �e ty t� dziewk� jeszcze mi�ujesz?</p><p>� Nie mo�e by�! � rzek� Kmicic. � Zali ja wiem!� Godzin� j� mi�uj�, godzin� nienawidz� Diabe� jeden wie! Sko�czy�o si� wszystko, jakom rzek�� jedna m�ka zosta�a� Nie chc� ja jej, ale nie chc�, by j� inny bra�� Wasza ksi���ca mo�� niech tego nie dopu�ci� Sam nie wiem, co gadam� Jecha� mi, jecha� jak najpr�dzej! Niech wasza ksi���ca mo�� nie zwa�a na moje s�owa. B�g mi wr�ci rozum, jeno za bram� wyjad�</p><p>� Rozumiem to, �e p�ki z czasem afekt nie ostygnie, to cho� si� samemu nie chce, przecie parzy my�l, �e inny we�mie. Ale b�d� o to spokojny, bo nikogo tu nie dopuszcz�, a wyjecha� st�d, nie wyjad�. Wkr�tce wsz�dy pe�no b�dzie obcego �o�nierza i niebezpieczno!� Najlepiej j� do Taurog�w wyprawi�, pod Tyl��, gdzie ksi�na bawi� B�d� spokojny, J�drek!� Id�, gotuj si� do drogi, a przychod� do mnie na obiad�</p><p>Kmicic sk�oni� si� i wyszed�, a Radziwi�� pocz�� oddycha� g��boko. Rad by� z wyjazdu Kmicica. Zostawa�a mu jego chor�giew i jego nazwisko, jako stronnika, a o osob� mniej dba�.</p><p>Owszem, Kmicic, wyjechawszy, m�g� mu odda� znaczne pos�ugi; w Kiejdanach ci�y� mu ju� od dawna. Hetman pewniejszym by� go z daleka ni� z bliska. Dzika fantazja i zapalczywo�� Kmicica mog�y lada chwila sprowadzi� w Kiejdanach wybuch i zerwanie, nader niebezpieczne dla obydw�ch. Wyjazd usuwa� niebezpiecze�stwo.</p><p>� Jed��e, diable wcielony, i s�u�! � mrukn�� ksi��� pogl�daj�c na drzwi, kt�rymi odszed� chor��y orsza�ski.</p><p>Nast�pnie zawo�a� pazia i rozkaza� prosi� do siebie Ganchofa.</p><p>� Obejmiesz chor�giew Kmicicow� � rzek� mu � i komend� nad ca�� jazd�. Kmicic wyje�d�a.</p><p>Przez zimn� twarz Ganchofa przebieg� jakoby b�ysk rado�ci. Omija�a go misja, ale spotyka�a wy�sza szar�a.</p><p>Sk�oni� si� wi�c w milczeniu i rzek�:</p><p>� Wiern� s�u�b� za �ask� waszej ksi���cej mo�ci si� wyp�ac�!</p><p>Po czym wyprostowa� si� i czeka�.</p><p>� A co powiesz wi�cej? � rzek� ksi���.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! Przyjecha� tu dzi� rano szlachcic z Wi�komierza, kt�ry przywi�z� wie��, �e pan Sapieha na wasz� ksi���c� mo�� z wojskami ci�gnie.</p><p>Radziwi�� drgn��, lecz w mgnieniu oka opanowa� wra�enie.</p><p>� Mo�esz odej��! � rzek� do Ganchofa.</p><p>Po czym zamy�li� si� g��boko.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXIV</p></title><p>Kmicic zaj�� si� bardzo czynnie przygotowaniami do drogi oraz wyborem ludzi, kt�rzy mieli mu towarzyszy�, postanowi� bowiem nie jecha� bez pewnej asystencji, raz dla bezpiecze�stwa w�asnego, a po wt�re, dla powagi swojej poselskiej osoby. Pilno mu by�o, wi�c chcia� ruszy� tego� jeszcze dnia na noc lub je�liby s�ota nie usta�a, nazajutrz rano. Ludzi wynalaz� wreszcie sze�ciu pewnych, kt�rzy dawniej jeszcze pod nim s�u�yli, w tych lepszych czasach, gdy si� przed przyjazdem do Lubicza pod Chowa�skim uwija�, starych zabijak�w orsza�skich, gotowych i�� za nim cho�by na kraj �wiata. Sama to by�a szlachta i bojarowie putni<a l:href="#fn532" type="note">[532]</a>, ostatnie resztki pot�nej niegdy� watahy, przez Butrym�w wyci�tej. Na czele ich stan�� wachmistrz Soroka, dawny s�uga Kmicic�w, �o�nierz stary i sprawny bardzo, chocia� liczne wyroki, za liczniejsze jeszcze swawole, nad nim ci��y�y.</p><p>Po obiedzie da� hetman panu Andrzejowi listy i glejt do komendant�w szwedzkich, z kt�rymi m�ody pose� m�g� si� w znaczniejszych miastach spotyka�; po�egna� go i wyprawi� do�� czule, prawie po ojcowsku, zalecaj�c ostro�no�� i rozwag�.</p><p>Tymczasem pod wiecz�r niebo pocz�o si� wyja�nia�, md�e s�o�ce jesienne ukaza�o si� nad Kiejdanami<a l:href="#fn533" type="note">[533]</a> i zasz�o za czerwone chmury porozci�gane d�ugimi pasmami na zachodzie.</p><p>Nic nie stawa�o na przeszkodzie do drogi. Kmicic popija� w�a�nie strzemiennego z Ganchofem, Char�ampem i kilkoma innymi oficerami, gdy o zmroku ju� wszed� Soroka i spyta�:</p><p>� Jedziemy, panie komendancie?</p><p>� Za godzin�! � odpar� Kmicic.</p><p>� Konie i ludzie gotowi, ju� na dziedzi�cu�</p><p>Wachmistrz wyszed�, a oni pocz�li si� tym bardziej tr�ca� kielichami, lubo Kmicic wi�cej udawa�, �e pije, ni� pi� w rzeczywisto�ci. Nie w smak mu by�o wino i nie sz�o mu do g�owy, nie rozwesela�o humoru, a tymczasem tamtym kurzy�o si� ju� z czupryn.</p><p>� Mo�ci pu�kowniku! � m�wi� Ganchof. � Pole� mnie �asce ksi�cia Bogus�awa� Wielki to kawaler, jakiego drugiego nie masz w ca�ej Rzeczypospolitej. Jak tam przyjedziesz, to jakoby� do Francji przyjecha�. Inna mowa, inny obyczaj, a ka�dy dworno�ci tam si� mo�e nauczy� snadniej jeszcze ani�eli na kr�lewskim dworze.</p><p>� Pami�tam ksi�cia Bogus�awa pod Beresteczkiem � rzek� Char�amp � mia� jeden regiment dragon�w ca�kiem na francuski �ad musztrowany, kt�rzy piesz� i konn� s�u�b� zar�wno pe�nili. Oficerowie sami byli Francuzi, pr�cz kilku Olendr�w, a i mi�dzy �o�nierzami wi�ksza by�a cz�� Francuz�w. A wszystko franty. To tak od nich r�nymi wonno�ciami pachnia�o, jakoby z apteki. W bitwie rapierami okrutnie bodli i powiadali o nich, �e co kt�ry cz�eka przeb�d�, to mu m�wi�: <emphasis>Pardonnez moi<a l:href="#fn534" type="note">[534]</a></emphasis>! � tak polityk�<a l:href="#fn535" type="note">[535]</a> nawet z hultajstwem obserwowali<a l:href="#fn536" type="note">[536]</a>. A ksi��� Bogus�aw z chustk� na szpadzie mi�dzy nimi je�dzi�, zawsze u�miechni�ty, cho�by w najwi�kszym ukropie, gdy� taka jest francuska moda, aby si� �mia� w�r�d krwi rozlewu. Twarz mia� te� barwiczk� pomalowan�, a brwi w�gielkiem wyczernione, na co krzywili si� starzy �o�nierze i przezywali go koczotk�. I zaraz po bitwie kryzy nowe mu przynosili, �eby to by� zawsze strojny, jakoby na uczt�, i w�osy mu �elazkami przypiekali, dziwne z nich czyni�c fircyfuszki. Ale m�ny to pan i pierwszy i w najwi�kszy ogie� szed�. Pana Kalinowskiego te� na r�k� wyzwa�, �e mu tam co� przym�wi�, a� kr�l jegomo�� musia� godzi�.</p><p>� Nie ma co! � m�wi� Ganchof. � Ciekawych si� wa�� rzeczy napatrzysz i samego kr�la szwedzkiego oblicze b�dziesz widzia�, kt�ry jest wojownik po naszym ksi�ciu w �wiecie najwi�kszy.</p><p>� I pana Czarnieckiego � doda� Char�amp. � Coraz g�o�niej o nim m�wi�.</p><p>� Pan Czarniecki stoi po stronie Jana Kazimierza i przez to jest naszym nieprzyjacielem! � odrzek� surowo Ganchof.</p><p>� Dziwne si� rzeczy na �wiecie dziej� � rzek� w zamy�leniu Char�amp. � Gdyby tak kto� rok temu albo dwa powiedzia�, �e Szwedzi tu przyjd�, to by�my wszyscy my�leli, �e b�dziem ich bi�, a tymczasem patrzcie waszmo�ciowie�</p><p>� Nie my jedni, ale ca�a Rzeczpospolita ich z otwartymi r�kami przyj�a! � rzek� Ganchof.</p><p>� Tak jest! Jako �ywo! � wtr�ci� w zamy�leniu Kmicic.</p><p>� Pr�cz pana Sapiehy i pana Gosiewskiego, i pana Czarnieckiego, i hetman�w koronnych! � rzek� Char�amp.</p><p>� Lepiej o tym nie m�wi�! � odpowiedzia� Ganchof. � No! Mo�ci pu�kowniku, wracaj�e nam zdrowo� promocje ci� tu czekaj��</p><p>� I panna Billewicz�wna � doda� Char�amp.</p><p>� Wa�panu nic do panny Billewicz�wny! � odrzek� szorstko Kmicic.</p><p>� Pewnie, �e nic, bom ju� i za stary. Ostatni raz� Czekajcie, waszmo�ciowie� kiedy� to by�o?� Aha! Ostatni raz w czasie elekcji dzi� nam mi�o�ciwie panuj�cego Jana Kazimierza�</p><p>� Waszmo�� od tego j�zyk odzwyczaj! � przerwa� Ganchof. � Dzi� panuje nam mi�o�ciwie Karol Gustaw<a l:href="#fn537" type="note">[537]</a>.</p><p>� Prawda!� <emphasis>Consuetudo altera natura</emphasis><a l:href="#fn538" type="note">[538]</a>� Ow� ostatni raz w czasie elekcji Jana Kazimierza, naszego eks-kr�la i wielkiego ksi�cia litewskiego, okrutniem si� zakocha� w jednej pannie z fraucymeru<a l:href="#fn539" type="note">[539]</a> ksi�nej Jeremiowej. Wabna to by�a bestyjka� Ale com jej chcia� w oczy bli�ej spojrze�, to mi pan Wo�odyjowski szabl� podstawia�. Mia�em si� z nim bi�, tymczasem Bohun wszed� mi�dzy nas, kt�rego Wo�odyjowski jak zaj�ca wypatroszy�. �eby nie to, tyle by�cie mnie waszmo�ciowie teraz �ywego widzieli. Ale wonczas got�w by�em si� bi� cho�by z diab�em. Wo�odyjowski zreszt� <emphasis>per amicitiam<a l:href="#fn540" type="note">[540]</a></emphasis> si� o ni� tylko zastawia�, bo ona by�a z innym zm�wiona, jeszcze gorszym zabijak�� Ej, m�wi� wa�ciom, my�la�em, �e uschn� Ni mi by�o do jad�a, ni do napitku� Dopiero jak mnie ksi��� nasz z Warszawy a� do Smole�ska pos�a�, tak i afekt wytrz�s�em po drodze. Nie masz jak podr� na takowe zgryzoty. W pierwszej mili ju� mi si� sta�o l�ej, a nim do Wilna dojecha�em, ani mi by�a w g�owie, i do tej pory w kawalerskim stanie wytrwa�em. Ot, co! Nie masz jak droga na nieszcz�liwe afekta!</p><p>� Tak�e to wa�� m�wisz? � spyta� Kmicic.</p><p>� Jako �ywo! Niech tak czarni porw� wszystkie g�adyszki z ca�ej Litwy i Korony! Ju� mi one niepotrzebne.</p><p>� I bez po�egnania wa�� wyjecha�e�?</p><p>� Bez po�egnania, jenom tasiemk� czerwon� za sob� rzuci�, co mi jedna stara niewiasta, w rzeczach afektu bardzo do�wiadczona, doradzi�a.</p><p>� Zdrowie waszmo�ci � wtr�ci� Ganchof, zwracaj�c si� zn�w do pana Andrzeja.</p><p>� Zdrowie! � odrzek� Kmicic. � Dzi�kuj� z serca!</p><p>� Do dna! Do dna! Waszmo�ci czas na ko�, a i nas te� s�u�ba potrzebuje. Niech wasz� mo�� B�g prowadzi i odprowadzi!</p><p>� Bywajcie zdrowi!</p><p>� Tasiemk� czerwon� rzuci� za siebie � rzek� Char�amp � albo na pierwszym noclegu ognisko wiadrem wody samemu zala�. Pami�taj wa�� je�eli chcesz zapomnie�!</p><p>� Ostawaj wa�� z Bogiem!</p><p>� Niepr�dko si� obaczym!</p><p>� A mo�e gdzie na polu bitwy � dorzuci� Ganchof. � Daj Bo�e, obok siebie, nie przeciw sobie.</p><p>� Nie mo�e inaczej by�! � odrzek� Kmicic.</p><p>I oficerowie wyszli.</p><p>Zegar bi� si�dm� z wie�y. Na dziedzi�cu konie stuka�y kopytami o kamienne p�yty, a przez okno wida� by�o ludzi czekaj�cych w gotowo�ci. Dziwny niepok�j ogarn�� pana Andrzeja. Powtarza� sobie: �Jad�! Jad�!� Wyobra�nia przesuwa�a mu przed oczyma nieznane kraje i t�um nieznanych twarzy, kt�re mia� zobaczy�, a jednocze�nie chwyta�o go tak�e zdziwienie na my�l o tej drodze, jak gdyby przedtem nigdy o niej nie my�la�.</p><p>�Trzeba si��� na ko� i ruszy�, a co si� zdarzy, to si� zdarzy� Co b�dzie, to b�dzie!� � my�la� sobie.</p><p>Teraz jednak, gdy konie parska�y ju� za oknem i godzina odjazdu bi�a, czu�, �e tamto �ycie b�dzie obce, a wszystko, z czym si� z�y�, do czego si� wezwyczai�, z czym zr�s� mimo woli dusz� i sercem, to pozostanie w tym kraju, w tej okolicy, w tym mie�cie. Dawny Kmicic tak�e zostanie tu, a tam pojedzie jakoby inny cz�owiek, tak obcy wszystkim, jak i wszyscy mu tam obcy. Trzeba mu tam b�dzie zacz�� zupe�nie nowe �ycie, a B�g jeden raczy wiedzie�, czy stanie na to ochoty.</p><p>Pan Andrzej by� znu�ony na duszy �miertelnie i dlatego w tej chwili czu� si� wobec tych nowych widok�w i nowych ludzi bezsilnym� Pomy�la�, �e tu mu by�o �le i tam b�dzie �le, a przynajmniej ci�ko bardzo.</p><p>Ale czas! Czas! Trzeba czapk� na g�ow� w�o�y� i jecha�!</p><p>Zali jednak bez po�egnania?</p><p>Mo�na� to by� tak blisko, a potem tak daleko, by s�owa nie rzec i odjecha�? Ot, do czego dosz�o! Ale co jej rzec?� Czy p�j�� i powiedzie�: �Zepsowa�o si� wszystko� id� wa�panna swoj� drog�, ja p�jd� swoj�!� Po co, po co to i m�wi�, gdy bez m�wienia tak si� sta�o. To� on nie jest ju� jej narzeczonym, jako i ona nie jest i nie b�dzie jego �on�. Przepad�o, zerwa�o si�, co by�o, i nie wr�ci, i nie zwi��e si� na nowo. Szkoda czasu, s��w i nowej m�ki.</p><p>�Nie p�jd�!� � my�la� Kmicic.</p><p>Lecz z drugiej strony, ��czy ich jeszcze wola zmar�ego. Trzeba wyra�nie i bez gniewu um�wi� si� o wieczne rozstanie i powiedzie� jej: �Wa�panna mnie nie chcesz, wi�c wracam ci s�owo. Uwa�ajmy oboje, jakoby testamentu nie by�o� i niech ka�de szuka szcz�cia, gdzie mo�e�.</p><p>Lecz ona mo�e odpowiedzie�: �Jam to ju� dawno wa�panu oznajmi�a, czemu mi teraz to powtarzasz?�</p><p>� Nie p�jd�! Niech, co chce, b�dzie! � powt�rzy� sobie Kmicic.</p><p>I nacisn�wszy czapk� na g�ow�, wyszed� ze stancji na korytarz. Chcia� wprost si��� na ko� i co pr�dzej znale�� si� za bram�.</p><p>Nagle na korytarzu jakoby go co� za w�osy chwyci�o�</p><p>Ow�adn�a go taka ch�� widzenia jej, przem�wienia do niej, �e przesta� rozmy�la�: czy i��, czy nie i��, przesta� rozumowa� i bieg�, a raczej p�dzi� z zamkni�tymi oczyma, jakoby si� chcia� w wod� rzuci�.</p><p>Przed samymi drzwiami, przed kt�rymi warta ju� by�a zdj�ta, natkn�� si� na pacholika pana miecznika rosie�skiego.</p><p>� Jest pan miecznik w stancji? � spyta�.</p><p>� Pan miecznik jest pomi�dzy oficerami w cekhauzie.</p><p>� A panna?</p><p>� Panna jest.</p><p>� Ruszaj powiedzie�, �e pan Kmicic wyje�d�a w d�ug� drog� i chce pann� widzie�.</p><p>Pacho�ek us�ucha� rozkazu, lecz nim wr�ci� z odpowiedzi�, Kmicic pocisn�� klamk� i wszed� bez pytania.</p><p>� Przychodz� wa�pa�n� po�egna� � rzek� � bo nie wiem, czy si� w �yciu jeszcze obaczym.</p><p>Nagle zwr�ci� si� do pacho�ka:</p><p>� Czego tu jeszcze stoisz?</p><p>� Moja mo�cia panno! � m�wi� dalej Kmicic, gdy drzwi za s�ug� zamkn�y si�. � Chcia�em jecha� bez po�egnania, ale nie mog�em. B�g raczy wiedzie�, kiedy wr�c� i czy wr�c�, bo i o przygod� nietrudno. Lepiej nie rozstawajmy si� z gniewem w sercu i z uraz�, aby kara boska na kt�re z nas nie spad�a. Ej! Si�a by m�wi�, si�a by m�wi�, a tu j�zyk wszystkiego nie wypowie. No! Szcz�cia nie by�o, woli bo�ej, wida�, nie by�o, a teraz, cho� ty, cz�eku, i �bem w mur bij, nie ma ju� rady nijakiej! Nie winuj�e mnie, wa�panna, to i ja ci� nie b�d� winowa�. Ju� na �w testament nie trzeba zwa�a�, bo jako rzek�em: na nic ludzka wola przeciw boskiej. Daj ci Bo�e szcz�cie i spokojno��. Grunt, �eby sobie winy odpu�ci�. Nie wiem, co mnie tam spotka, gdzie jad� Ale ju� mi d�u�ej nie wysiedzie� w m�ce, w k��tni, w �alu� Cz�ek si� o cztery �ciany w izbie rozbija, bez rady, mo�cia panno, bez rady!� Nie masz tu nic do roboty, jeno si� ze zgryzot� w bary bra�, jeno my�le� po ca�ych dniach, a� g�owa boli, o nieszcz�snych terminach i w ko�cu nic nie wymy�li� Trzeba mi tego wyjazdu, jako rybie wody, jako ptakowi powietrza, bo inaczej bym oszala�.</p><p>� Daj�e Bo�e i wa�panu szcz�cie! � odrzek�a panna Aleksandra.</p><p>I sta�a przed nim, jakoby og�uszona wyjazdem, widokiem i s�owami pana Kmicica. Na twarzy jej malowa�o si� zmieszanie i zdziwienie, i widocznym by�o, �e walk� ze sob� toczy, aby przyj�� do siebie; tymczasem za� spogl�da�a szeroko otwartymi oczyma na m�odego junaka.</p><p>� Ja do wa�pana nie chowam urazy� � rzek�a po chwili.</p><p>� Bodaj tego wszystkiego nie by�o! � odrzek� Kmicic. � Jakowy� z�y duch wszed� mi�dzy nas i niby morzem nas rozdzieli�. Ani tej wody przep�yn��, ani jej przebrn�� Cz�ek nie czyni� tego, co chcia�, nie szed�, gdzie zamierzy�, jeno jakby go co� popycha�o, a� i zaszli�my oboje na bezdro�e. Ale skoro si� mamy z oczu straci�, to� lepiej cho� z daleko�ci zakrzykn�� sobie: �B�g prowad�!� Trzeba te� wa�pannie wiedzie�, �e uraza i gniew to co innego, a �al co innego. Gniewum si� wyzby�, ale �al we mnie siedzi � mo�e nie do wa�panny. Bo ja sam wiem do kogo i czego?� My�l�c nic nie wymy�l�, ale tak mi si� zdaje, �e l�ej b�dzie i mnie, i wa�pannie, gdy si� rozm�wiem. Wa�panna masz mnie za zdrajc� i to mnie najgorzej kole, bo jak zbawienia duszy mojej pragn�, tak nie by�em i nie b�d� zdrajc�!</p><p>� Ju� tego nie my�l�!� � rzek�a Ole�ka.</p><p>� Oj! Jak�e to mog�a� my�le� cho� godzin� To� mnie zna�a�, �e dawniej do swawoli by�em got�w: usiec, podpali� kogo�, zastrzeli� to co innego, ale zdradzi� dla zysku, dla promocji � nigdy!� Bro�e mnie, Bo�e, i s�d�!� Wa�panna jeste� niewiasta i nie mo�esz rozumie�, w czym zbawienie ojczyzny, wi�c ci si� nie godzi pot�pia� ani wyrok�w dawa�. A czemu pot�pi�a�?� A czemu wyrok wyda�a�?� B�g z tob�!� Wiedz�e o tym, �e zbawienie w ksi�ciu Radziwille i w Szwedach, a kto inaczej my�li, a zw�aszcza czyni, ten w�a�nie ojczyzn� gubi. Ale nie czas mi dyskursowa�, bo czas jecha�. Wiedz tylko, �em nie zdrajca, nie przedawczyk. Bodajem zgin��, je�eli nim kiedy b�d�!� Wiedz, �e� nies�usznie mn� pogardzi�a, nies�usznie� na �mier� skaza�a� To ci m�wi� pod przysi�g� i na wyjezdnym, a m�wi� dlatego, a�eby zarazem powiedzie�: odpuszczam z serca, ale za to i ty mnie odpu��!</p><p>Panna Aleksandra przysz�a ju� zupe�nie do siebie.</p><p>� Co wa�pan m�wisz, �em ci� nies�usznie pos�dza�a, to prawda, i wina moja, kt�r� wyznawam� i o przebaczenie prosz�</p><p>Tu g�os jej zadrga� i oczy niebieskie zasz�y �zami, a on pocz�� wo�a� z uniesieniem:</p><p>� Odpuszczam! Odpuszczam! Ja bym ci �mier� moj� odpu�ci�!</p><p>� Niech�e wa�pana B�g prowadzi i nawr�ci na prawdziw� drog�, aby� zszed� z tej, po kt�rej b��dzisz.</p><p>� Daj ju� pok�j! Daj ju� pok�j! � zawo�a� gor�czkowo Kmicic � aby zn�w niezgoda mi�dzy nami nie powsta�a. B��dz� czy nie b��dz�, nie m�w o tym. Ka�dy niech wedle sumienia idzie, a B�g intencje os�dzi. Lepiej, �em tu przyszed�, �em nie wyjecha� bez po�egnania. Daj�e mi r�k� na drog� Tyle mojego, bo jutro ju� ci� nie b�d� widzia� ani pojutrze, ani za miesi�c, mo�e nigdy� Ej, Ole�ka!� I w g�owie si� m�ci� Ole�ka! Zali si� my ju� nie obaczym?�</p><p>Obfite �zy jak per�y pocz�y spada� jej z rz�s na policzki.</p><p>� Panie Andrzeju!� Odst�p zdrajc�w!� A wszystko mo�e by�</p><p>� Cicho!� A cicho!� � odrzek� Kmicic przerywanym g�osem. � Nie mo�e by�!� Nie mog� Lepiej nic nie m�w� Bodaj mnie zabito! Mniejsza by�aby m�ka� Dla Boga! Za co nas to spotyka?!� B�d��e zdrowa!� Ostatni raz� A potem niech mi tam �mier� gdzie oczy stuli� Czego p�aczesz?� Nie p�acz, bo oszalej�!�</p><p>I w najwy�szym uniesieniu porwa� j� wp� przemoc� i cho� si� opiera�a, pocz�� ca�owa� jej oczy, usta, potem do n�g si� rzuci� � na koniec zerwa� si� jak szalony i chwyciwszy za czupryn� wybieg� z komnaty krzycz�c:</p><p>� Diabe� tu nie pomo�e, nie tylko czerwona nitka!�</p><p>Przez okno widzia�a go jeszcze Ole�ka, jak na ko� siada� pospiesznie, potem siedmiu je�d�c�w ruszy�o. Szkoci trzymaj�cy stra� w bramie uczynili chrz�st broni�, prezentuj�c muszkiety; nast�pnie brama zawar�a si� za je�d�cami i ju� ich nie by�o wida� na ciemnej drodze, mi�dzy drzewami.</p><p>Noc te� zapad�a zupe�na.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXV</p></title><p>Kowno i ca�y kraj po lewym brzegu Wilii<a l:href="#fn541" type="note">[541]</a> oraz wszystkie drogi zaj�te by�y przez nieprzyjaciela, wi�c pan Kmicic, nie mog�c na Podlasie jecha� wielkim go�ci�cem id�cym z Kowna do Grodna, a stamt�d do Bia�egostoku, pu�ci� si� bocznymi drogami z Kiejdan<a l:href="#fn542" type="note">[542]</a> wprost w d�, z biegiem Niewia�y<a l:href="#fn543" type="note">[543]</a>, a� do Niemna, kt�ry przebywszy w pobli�u Wilk�w, znalaz� si� w wojew�dztwie trockim.</p><p>Ca�� t� niezbyt zreszt� wielk� cz�� drogi odby� spokojnie, okolica ta bowiem le�a�a jakoby pod r�k� Radziwi��a.</p><p>Miasteczka, a gdzieniegdzie i wsie, zaj�te by�y przez nadworne chor�gwie hetma�skie lub przez ma�e oddzia�ki rajtar�w szwedzkich, kt�re hetman umy�lnie powysuwa� tak daleko przeciw zast�pom Zo�tare�ki<a l:href="#fn544" type="note">[544]</a>, stoj�cym tu� za Wili�, aby do zaczepki i do wojny �atwiej znalaz�a si� okazja.</p><p>Rad by�by te� i Zo�tare�ko �poha�asowa� � wedle s��w hetmana � ze Szwedami, ale natomiast ci, kt�rych by� pomocnikiem<a l:href="#fn545" type="note">[545]</a>, nie chcieli z nimi wojny, a przynajmniej pragn�li j� od�o�y� do najdalszego terminu; odebra� wi�c Zo�tare�ko najsurowsze rozkazy, by za rzek� nie przechodzi�, a w razie gdyby sam Radziwi�� w sp�ce ze Szwedami na niego ruszy�, aby si� cofa� najpr�dzej.</p><p>Z tych to powod�w kraj po prawej stronie Wilii by� spokojny, ale �e przez rzek� spogl�da�y na si� z jednej strony stra�e kozackie, z drugiej szwedzkie i radziwi��owskie, wi�c lada chwila jeden wystrza� z muszkietu m�g� straszn� wojn� rozp�ta�.</p><p>W przewidywaniu tego wcze�nie chronili si� ludzie do miejsc bezpiecznych. Wi�c kraj by� spokojny, ale i pusty. Wsz�dy widzia� pan Andrzej opustosza�e miasteczka, popodpierane dr�gami okiennice dwor�w i ca�e wsie wyludnione.</p><p>Pola by�y r�wnie� puste, bo stert tego roku na nich nie stawiano. Prosty lud chroni� si� w niezg��bione lasy, do kt�rych zabiera� i sp�dza� wszelki dobytek, szlachta za� ucieka�a do s�siednich Prus elektorskich, na razie ca�kiem od wojny zabezpieczonych. Wi�c jeno na drogach i puszcza�skich szlakach ruch by� niezwyk�y, bo liczb� zbieg�w powi�kszali ci jeszcze, kt�rzy mogli z lewego brzegu Wilii, spod ucisku Zo�tare�ki, si� przeprawi�.</p><p>Tych liczba by�a ogromna, a mianowicie ch�op�w, gdy� szlachta, kt�ra nie zdo�a�a dot�d z lewego brzegu uskoczy�, w jasyr posz�a lub gard�a na progach dom�w odda�a.</p><p>Spotyka� wi�c pan Andrzej co chwila ca�e gromady ch�opstwa, z �onami i dzie�mi, p�dz�ce przed sob� trzody owiec, koni i byd�a. Ta cz�� wojew�dztwa trockiego, dotykaj�ca Prus elektorskich, zamo�na by�a i �yzna, wi�c lud bogaty mia� co chroni� i przechowywa�. Zbli�aj�ca si� zima nie odstrasza�a zbieg�w, kt�rzy woleli czeka� na lepsze dnie w�r�d mch�w le�nych, w sza�asach przykrytych �niegami, ni� we wsiach rodzinnych wygl�da� �mierci z r�k nieprzyjaciela.</p><p>Kmicic cz�stokro� zbli�a� si� do uciekaj�cych gromad lub do ognisk nocami w g�szczach le�nych b�yszcz�cych. Wsz�dy, gdzie tylko trafi� na ludzi z lewego brzegu Wilii, spod Kowna albo z dalszych jeszcze okolic, s�ysza� straszne opowiadania o okrucie�stwach Zo�tare�ki i jego sprzymierzonych, kt�rzy wycinali w pie� ludno�� bez uwagi na wiek i p�e�, palili wsie, wycinali nawet drzewa w sadach, ziemi� i wod� tylko zostawuj�c<a l:href="#fn546" type="note">[546]</a>. Nigdy zagony tatarskie nie zostawia�y za sob� takich spustosze�.</p><p>Nie sam� �mier� tylko zadawano mieszka�com, bo wprz�d m�kami najwymy�lniejszymi ich morzono. Wielu z tych ludzi ucieka�o w ob��kaniu umys�owym. Ci nocami nape�niali g��bie le�ne strasznymi krzykami; inni, cho� ju� przeszli na t� stron� Niemna i Wilii, cho� ju� lasy i g�szcze, i bagna przedzieli�y ich od watah Zo�tare�ki, byli ci�gle jakby w gor�czce i oczekiwaniu napadu. Wielu wyci�ga�o r�ce do Kmicica i jego orsza�skich, je�d�c�w, b�agaj�c o ratunek i mi�osierdzie, jak gdyby nieprzyjaciel sta� tu� nad nimi.</p><p>Ucieka�y ku Prusom i kolaski szlacheckie wioz�ce starc�w, niewiasty i dzieci; za nimi ci�gn�y wozy ze s�u�b�, dostatkami, zapasami �ywno�ci, dobytkiem i rzeczami. Wszystko w pop�ochu, przestrachu i �a�o�ci, �e na tu�aczk� idzie.</p><p>Pan Andrzej pociesza� czasem tych nieszcz�liwych, m�wi�c im, �e rych�o ju� Szwedzi rzek� przejd� i tamtego nieprzyjaciela het, daleko, wy�en�. W�wczas zbiegowie wyci�gali r�ce ku niebu i m�wili:</p><p>� Daj B�g zdrowie, daj B�g szcz�cie ksi�ciu wojewodzie za to, �e polityczny<a l:href="#fn547" type="note">[547]</a> nar�d na nasz� obron� sprowadzi�. Gdy Szwedzi wejd�, wr�cim do dom�w, do pogorzelisk naszych�</p><p>I b�ogos�awiono ksi�cia powszechnie. Z ust do ust podawano sobie wiadomo�ci, �e lada chwila przejdzie Wili� na czele w�asnych i szwedzkich wojsk. Z g�ry wychwalano �skromno�� szwedzk�, karno�� i dobre obchodzenie si� z mieszka�cami. Radziwi��a zwano Gedeonem<a l:href="#fn548" type="note">[548]</a> litewskim, Samsonem<a l:href="#fn549" type="note">[549]</a>, zbawc�. Ci ludzie, z okolic dymi�cych �wie�� krwi� i po�arem, wygl�dali go jak zbawienia.</p><p>A Kmicic, s�ysz�c te b�ogos�awie�stwa, �yczenia, te niemal mod�y, umacnia� si� w wierze wzgl�dem Radziwi��a i powtarza� sobie w duszy:</p><p>�Takiemu to panu s�u��! Zamkn� oczy i p�jd� �lepo za jego fortun�. Straszny on czasem i niezbadany, ale wi�kszy ma rozum od innych, lepiej wie, czego trzeba, i w nim jednym zbawienie�.</p><p>L�ej mu si� zrobi�o i pogodniej w sercu na t� my�l, wi�c jecha� dalej z wi�ksz� otuch� w sercu, rozdzielaj�c dusz� mi�dzy t�sknot� po Kiejdanach a rozmy�lania o nieszcz�snym stanie ojczyzny.</p><p>T�sknota wzmaga�a si� coraz bardziej. Czerwonej tasiemki za siebie nie rzuci�, pierwszego ogniska wiadrem wody nie zala�, bo raz: czu�, �e to na nic, po wt�re: nie chcia�.</p><p>� Ej, �eby ona tu by�a, �eby te p�akania i j�ki ludzkie s�ysza�a, nie prosi�aby Boga, by mnie nawr�ci�, nie m�wi�aby mi, �e b��dz� jako owi heretycy, kt�rzy prawdziw� wiar� porzucili. Ale nic to! Pr�dzej p�niej ona si� przekona, pozna, �e jej to rozum szwankowa�� A wtedy b�dzie, co B�g da. Mo�e si� jeszcze w �yciu spotkamy.</p><p>I t�sknota wzmaga�a si� w m�odym kawalerze, ale zarazem przekonanie, �e po prawdziwej, nie b��dnej drodze st�pa, da�o mu spok�j od dawna nieznany. Targanina my�li, zgryzoty, w�tpliwo�ci opuszcza�y go z wolna i jecha� przed siebie, zanurza� si� w bezbrze�ne lasy prawie weso�o. Od czasu jak po s�awnych z Chowa�skim gonitwach do Lubicza przyjecha�, nie czu�, aby mu tak ra�no by�o na �wiecie. W tym w�saty Char�amp mia� s�uszno��, �e nie masz jak droga na duszne troski i niepokoje. Zdrowie mia� pan Andrzej �elazne, a fantazja wraca�a mu z ka�d� chwil� i ch�� przyg�d. Widzia� je przed sob� i u�miecha� si� do nich, i gna� konw�j bez wytchnienia, ledwie si� na kr�tkie noclegi zatrzymuj�c.</p><p>Przed oczyma duszy sta�a mu ustawicznie Ole�ka, sp�akana, dr��ca w jego ramionach jak ptak, i m�wi� sobie: wr�c�.</p><p>Czasem przesuwa�a si� przed nim posta� hetmana, pos�pna, ogromna, gro�na. Ale mo�e w�a�nie dlatego, �e si� od niej oddala� coraz bardziej, ta posta� stawa�a mu si� prawie drog�. Dotychczas ugina� si� przed Radziwi��em, teraz zaczyna� go kocha�. Dotychczas Radziwi�� porywa� go, jak pot�ny wir wodny porywa i przyci�ga wszystko, co si� w jego kolisko dostanie; teraz Kmicic czu�, �e chce p�yn�� z nim razem z ca�ej duszy.</p><p>I z odleg�o�ci r�s� ten olbrzymi wojewoda coraz bardziej w oczach m�odego rycerza i prawie nadludzkie przybiera� rozmiary. Nieraz na noclegu, gdy pan Andrzej zamyka� do snu oczy, widzia� hetmana siedz�cego na tronie wy�szym nad szczyty sosen. Korona na g�owie jego, twarz ta sama, pos�pna, ogromna, w r�kach miecz i ber�o, a pod stopami ca�a Rzeczpospolita.</p><p>I bi� czo�em w duszy przed wielko�ci�.</p><p>Trzeciego dnia podr�y zostawili za sob� daleko Niemen i weszli w kraj jeszcze lesistszy. Zbieg�w na drogach napotykali ci�gle ca�e gromady, a szlachta, kt�ra nie mog�a or�a d�wiga�, uchodzi�a prawie bez wyj�tku do Prus przed podjazdami nieprzyjacielskimi, kt�re nie utrzymywane tutaj na wodzy, jak nad brzegami Wilii przez szwedzkie i radziwi��owskie pu�ki, zapuszcza�y si� czasem daleko w g��b kraju, a� pod sam� granic� Prus elektorskich. �upie� bywa�a ich g��wnym celem.</p><p>Nieraz by�y te� to watahy niby do wojsk Zo�tare�ki nale��ce, a w rzeczy nie uznaj�ce nad sob� niczyjej bu�awy � po prostu oddzia�y zb�jeckie, tak zwane �partie�, nad kt�rymi czasem i miejscowi opryszkowie mieli komend�. Te, unikaj�c spotkania w polu z wojskiem, a nawet z pacho�kami miejskimi, napada�y pomniejsze wsie, dwory i podr�nik�w.</p><p>Gromi�a ich szlachta na w�asn� r�k� ze swymi dworskimi lud�mi i ubiera�a nimi sosny przydro�ne, jednak�e �atwo by�o w lasach natkn�� si� na spore ich oddzia�y, i dlatego musia� pan Andrzej zachowywa� teraz nadzwyczajn� ostro�no��.</p><p>Lecz nieco dalej, w Pilwiszkach nad Szeszup�, zasta� ju� pan Kmicic ludno�� spokojnie na miejscu siedz�c�. Mieszczanie opowiedzieli mu jednak, �e nie dawniej jak par� dni temu napad� na starostwo pot�ny oddzia� Zo�tare�ki, do pi�ciuset ludzi licz�cy, kt�ry by�by wedle zwyczaju w pie� wyci�� ludzi, a miasto pu�ci� z dymem, gdyby nie niespodziewana pomoc, kt�ra jakoby z nieba im spad�a.</p><p>� Bogu�my si� ju� polecali � m�wi� dzier�awca zajazdu, u kt�rego pan Andrzej kwater� stan�� � gdy wtem �wi�ci Pa�scy zes�ali jakow�� chor�giew. My�leli�my zrazu, �e nowy nieprzyjaciel, a to byli swoi. Skoczyli tedy wraz na Zo�tare�kowych hultaj�w i w godzin� mostem ich po�o�yli, ile �e i z naszej strony pomoc by�a.</p><p>� C� to by�a za chor�giew? � pyta� pan Andrzej.</p><p>� Niech im B�g da zdrowie!� Nie opowiadali si�, co za jedni, my te� nie �mieli pyta�. Popa�li koniom, wzi�li, co by�o siana i chleb�w, i pojechali.</p><p>� Ale sk�d przyszli i dok�d poszli?</p><p>� Przyszli od Koz�owej Rudy, a poszli na po�udnie. My te�, co�my ju� wprz�d chcieli w lasy ucieka�, to�my rozmy�liwszy si� zostali, bo nam pan podstaro�ci powiedzia�, �e po takiej nauce niepr�dko nieprzyjaciel do nas zajrzy.</p><p>Kmicica mocno zainteresowa�a wiadomo�� o owej bitwie, wi�c pyta� dalej:</p><p>� I nie wiecie, kto tej chor�gwi pu�kownikuje?</p><p>� Nie wiemy, ale�my pu�kownika widzieli, bo na rynku z nami rozmawia�. M�ody on i misterny jako ig�a. Nie wygl�da na takiego wojownika, jakim jest�</p><p>� Wo�odyjowski! � zakrzykn�� pan Kmicic.</p><p>� Czy on Wo�odyjowski, czy nie, niech mu si� r�ce �wi�c�, niechaj mu B�g hetmanem pozwoli zosta�!</p><p>Pan Andrzej zaduma� si� g��boko. Widocznie szed� t�� sam� drog�, kt�r� kilka dni temu przeci�gn�� pan Wo�odyjowski z lauda�skimi lud�mi. Jako� by�o to naturalne, bo obaj zd��ali na Podlasie. Ale panu Andrzejowi przysz�o na my�l, �e przyspieszaj�c podr� �atwo m�g� natkn�� si� na ma�ego rycerza i wpa�� w jego r�ce, a w takim razie wszystkie listy radziwi��owskie dosta�yby si� z nim razem w moc konfederat�w. Wypadek podobny m�g� zwichn�� ca�� jego misj� i B�g wie jakie szkody przynie�� radziwi��owskiej sprawie. Z tego powodu postanowi� pan Andrzej pozosta� par� dni w Pilwiszkach, aby lauda�ska chor�giew mia�a czas odjecha� jak najdalej.</p><p>Ludzie te� i konie, id�ce jednym niemal tchem z Kiejdan (bo ma�e tylko popasy czynili dot�d przez drog�), potrzebowali odpoczynku, wi�c pan Andrzej kaza� �o�nierzom zdj�� juki z koni i roztasowa� si� w karczmie na dobre.</p><p>Na drugi dzie� przekona� si�, �e uczyni� nie tylko roztropnie, ale i m�drze, albowiem zaledwie rano zdo�a� szaty przywdzia�, gdy ober�ysta stan�� przed nim.</p><p>� Nowin� przynosz� waszej mi�o�ci � rzek�.</p><p>� A dobr�?</p><p>� Ni z��, ni dobr�, jeno �e mamy go�ci. Okrutny dw�r zjecha� tu dzi� rano i stan�� w staro�ci�skim domu. Jest regiment piechoty, a co jazdy, karet, co s�u�by!� Ludzie my�leli, �e to sam kr�l przyjecha�.</p><p>� Jaki kr�l?</p><p>Karczmarz pocz�� obraca� czapk� w r�ku.</p><p>� Prawda, �e to mamy teraz dw�ch kr�l�w, ale nie �aden z nich przyjecha�, jeno ksi��� koniuszy.</p><p>Kmicic zerwa� si� na r�wne nogi.</p><p>� Co za ksi��� koniuszy? Ksi��� Bogus�aw?�</p><p>� Tak jest, wasza mi�o��. Brat stryjeczny ksi�cia wojewody wile�skiego.</p><p>Pan Andrzej a� w r�ce klasn�� ze zdziwienia.</p><p>� O, to si� spotykamy!</p><p>Karczmarz zrozumiawszy, �e jego go�� jest znajomym ksi�cia Bogus�awa, sk�oni� si� ni�ej ni� poprzedniego dnia i wyszed� z izby, a Kmicic pocz�� ubiera� si� po�piesznie i w godzin� p�niej by� ju� przed domem staro�ci�skim.</p><p>W ca�ym miasteczku roi�o si� od �o�nierzy. Piechota ustawia�a w koz�y muszkiety na rynku; jazda pozsiada�a ju� z koni i zaj�a domostwa poboczne. �o�nierze i dworzanie, w najrozmaitszych ubiorach, stali przed domami lub przechadzali si� po ulicach. Z ust oficer�w s�ycha� by�o rozmow� francusk� i niemieck�. Nigdzie polskiego �o�nierza, nigdzie polskiego moderunku<a l:href="#fn550" type="note">[550]</a>, muszkietnicy i dragonia przybrani byli dziwacznie, inaczej nawet od cudzoziemskich chor�gwi, kt�re pan Andrzej w Kiejdanach widywa�, bo nie na niemiecki, ale na francuski �ad. �o�nierz jednak pi�kny i tak okaza�y, �e ka�dego szeregowca za oficera mo�na by�o poczyta�, zachwyca� oczy pana Andrzeja. Oficerowie spogl�dali te� na niego z ciekawo�ci�, bo wystroi� si� od�wi�tnie w aksamity i z�otog��w<a l:href="#fn551" type="note">[551]</a>, a sze�ciu ludzi przybranych w now� barw�<a l:href="#fn552" type="note">[552]</a> sz�o dla asystencji za nim.</p><p>Na podw�rzu staro�ci�skiego dworu kr�cili si� dworzanie, wszyscy postrojeni na francuski spos�b: wi�c paziowie w berecikach z pi�rami, r�kodajni<a l:href="#fn553" type="note">[553]</a> w aksamitnych kaftanach, masztalerze w szwedzkich, wysokich butach z kolistymi cholewami.</p><p>Widocznie ksi��� nie mia� zamiaru zatrzymywa� si� d�u�ej w Pilwiszkach i wst�pi� tylko na popas, gdy� karet nie pozataczano do wozowni, a konie karmili masztalerze na poczekaniu z blaszanych sit, kt�re trzymali w r�ku.</p><p>Kmicic oznajmi� si� oficerowi trzymaj�cemu stra� przed domem, kto jest i z czym jedzie, ten za� poszed� zda� spraw� ksi�ciu. Po chwili wr�ci� po�piesznie z zawiadomieniem, i� ksi��� pilno chce widzie� wys�annika hetma�skiego, i wskazuj�c Kmicicowi drog� wszed� wraz z nim do domu.</p><p>Przeszed�szy sie�, w pierwszej izbie sto�owej zastali kilku dworzan siedz�cych z powyci�ganymi nogami na krzes�ach i drzemi�cych smaczno, bo wida�, wczesnym rankiem musieli z ostatniego popasu wyjecha�. Przed drzwiami nast�pnej komnaty oficer zatrzyma� si� i sk�oniwszy si� panu Andrzejowi, rzek� po niemiecku:</p><p>� Tam jest ksi���.</p><p>Pan Andrzej wszed� i zatrzyma� si� w progu. Ksi��� siedzia� przed lustrem ustawionym w rogu komnaty i tak uwa�nie wpatrywa� si� w twarz swoj�, �wie�o widocznie powleczon� r�em i bielid�em, �e nie zwr�ci� uwagi na wchodz�cego. Dw�ch pokojowych, kl�cz�c przed nim, dopina�o mu sprz�czki na przegubach n�g u wysokich podr�nych but�w, on za� rozczesywa� z wolna palcami bujn�, r�wno uci�t� nad czo�em grzywk� jasnoz�otej peruki lub te� mo�e w�asnych, obfitych w�os�w.</p><p>By� to m�ody jeszcze cz�owiek, lat trzydziestu pi�ciu, a wygl�daj�cy najwy�ej na dwadzie�cia pi��. Kmicic zna� go, ale zawsze spogl�da� na� z ciekawo�ci�, raz: dla wielkiej s�awy rycerskiej, jaka otacza�a ksi�cia Bogus�awa, a jak� zjedna�y mu g��wnie pojedynki z rozmaitymi zagranicznymi magnatami odbyte, po wt�re: dla jego szczeg�lnej postawy, kt�r� gdy raz kto� ujrza�, na zawsze musia� zapami�ta�. Ksi��� bowiem wysoki by� i silnie zbudowany, ale nad szerokimi jego ramionami wznosi�a si� g�owa tak ma�a, jak gdyby z innego cia�a zdj�ta. Twarz mia� r�wnie� niezwykle drobn�, prawie m�odzie�cz�, ale i w niej nie by�o proporcji, nos mia� bowiem du�y, rzymski, i ogromne oczy niewypowiedzianej pi�kno�ci i blasku, z orl� prawie �mia�o�ci� spojrzenia. Wobec tych oczu i nosa reszta twarzy, okolonej w dodatku d�ugimi obfitymi puklami w�os�w, nik�a prawie zupe�nie; usta mia� niemal dziecinne, nad nimi ma�y w�sik, ledwie pokrywaj�cy g�rn� warg�. Delikatno�� cery, podniesiona r�em i bielid�em, czyni�a go podobnym do panny, a jednocze�nie zuchwa�o��, duma i pewno�� siebie, maluj�ce si� w obliczu, nie pozwala�y zapomina�, i� jest to �w s�ynny <emphasis>chercheur de noises</emphasis><a l:href="#fn554" type="note">[554]</a>, jako go przezywano na dworze francuskim, cz�owiek, u kt�rego ostre s�owo �atwo wychodzi�o z ust, ale szpada jeszcze �atwiej z pochwy.</p><p>W Niemczech, w Holandii i we Francji opowiadano dziwy o jego czynach wojennych, k��tniach, zaj�ciach i pojedynkach. On to w Holandii rzuca� si� w najwi�kszy war bitwy, mi�dzy niezr�wnane pu�ki piechoty hiszpa�skiej, i w�asn� ksi���c� r�k� zdobywa� chor�gwie i dzia�a; on na czele regiment�w ksi�cia Oranii zdobywa� baterie, przez starych wodz�w uznane za niepodobne do zdobycia; on nad Renem, na czele muszkieter�w francuskich, rozbija� ci�kie chor�gwie niemieckie, w trzydziestoletniej wojnie wy�wiczone; on rani� w pojedynku, we Francji, najs�ynniejszego mi�dzy kawalerami francuskimi fechmistrza, ksi�cia de Fremouille; drugi s�ynny zabijaka, baron von Goetz, prosi� go na kl�czkach o darowanie �ycia; on rani� barona Grota, za co musia� od brata Janusza s�ucha� gorzkich wym�wek, i� pospolituje godno�� sw� ksi���c� stawaj�c do walki z nier�wnego stanu lud�mi; on wreszcie, wobec ca�ego dworu francuskiego, na balu w Luwrze uderzy� w twarz margrabiego de Rieux za to, i� mu �szpetnie� przym�wi�.</p><p>Pojedynki odbywane <emphasis>incognito</emphasis><a l:href="#fn555" type="note">[555]</a> po mniejszych miastach, ober�ach i zajazdach nie wchodzi�y oczywi�cie w rachub�.</p><p>By�a to mieszanina zniewie�cia�o�ci i nieokie�znanej odwagi. W czasie odwiedzin rzadkich i kr�tkich ojczystego kraju zabawia� si� zatargami z rodzin� Sapieh�w i �owami. Ale w�wczas le�niczowie musieli mu wyszukiwa� nied�wiedzice z ma�ymi, jako bardziej niebezpieczne i zaciek�e, na kt�re szed� zbrojny tylko oszczepem. Zreszt� nudzi� si� w kraju i jako si� rzek�o, zje�d�a� niech�tnie, najcz�ciej czasu wojny; wielkim m�stwem odznaczy� si� pod Beresteczkiem, Mohylewem, Smole�skiem. Wojna by�a jego �ywio�em, chocia� umys� bystry i gi�tki zar�wno si� do intryg i do dyplomatycznych wybieg�w nadawa�.</p><p>W tych umia� by� cierpliwy i wytrwa�y, daleko wytrwalszy ni� w �amorach�, kt�rych d�ugi szereg dope�nia� historii jego �ycia. Ksi��� na dworach, na kt�rych przebywa�, by� postrachem m��w maj�cych pi�kne �ony. Zapewne dlatego sam nie by� dot�d �onaty, chocia� zar�wno wysokie urodzenie, jak nieprzebrana niemal fortuna czyni�y z niego jedn� z najbardziej po��danych partyj w Europie. Swatali go sami kr�lestwo francuscy, Maria Ludwika polska, ksi��� Oranii i wuj elektor brandenburski, ale on wola� dot�d swoj� swobod�.</p><p>� Wiana nie potrzebuj� � mawia� cynicznie � a innych uciech i tak mi nie brak.</p><p>W ten spos�b doszed� trzydziestu pi�ciu lat wieku.</p><p>Kmicic, stoj�c w progu, przypatrywa� si� tedy z ciekawo�ci� jego twarzy, kt�r� odbija�o zwierciad�o, a on rozczesywa� w zamy�leniu w�osy grzywki nad czo�em, na koniec, gdy pan Andrzej krz�kn�� raz i drugi, rzek� nie odwracaj�c g�owy:</p><p>� A kto tam? Czy nie pos�aniec od ksi�cia wojewody?</p><p>� Nie pos�aniec, ale od ksi�cia wojewody! � odrzek� pan Andrzej.</p><p>W�wczas ksi��� odwr�ci� g�ow�, a spostrzeg�szy �wietnego m�odzie�ca pozna�, �e nie ze zwyk�ym s�ug� ma do czynienia.</p><p>� Wybaczaj wa�pan, panie kawalerze � rzek� uprzejmie � bo widz�, �em si� co do szar�y osoby omyli�. Ale wszak�e twarz wa�pana mi znana, cho� sobie nazwiska nie mog� przypomnie�. Wa�� jeste� dworzaninem ksi�cia hetmana?</p><p>� Nazywam si� Kmicic � odpowiedzia� pan Andrzej � a dworzaninem nie jestem, jeno pu�kownikiem, od czasu jakem ksi�ciu hetmanowi w�asn� chor�giew przyprowadzi�.</p><p>� Kmicic! � zawo�a� ksi��� � ten sam Kmicic, s�awny z ostatniej wojny, kt�ry Chowa�skiego podchodzi�, a p�niej na w�asn� r�k� niezgorzej sobie radzi�?� To� ja si�a o wa�panu s�ysza�em!</p><p>To rzek�szy ksi��� pocz�� uwa�niej i z pewnym upodobaniem spogl�da� na pana Andrzeja, bo z tego, co o nim s�ysza�, mia� go za cz�eka w�asnego pokroju.</p><p>� Siadaj, panie kawalerze � rzek�. � Rad ci� bli�ej poznam. A co tam s�ycha� w Kiejdanach?</p><p>� Oto jest list ksi�cia hetmana � odrzek� Kmicic.</p><p>Pokojowi, sko�czywszy zapina� ksi���ce buty, wyszli, a ksi��� z�ama� piecz�� i pocz�� czyta�. Po chwili na twarzy jego odbi�a si� nuda i zniech�cenie. Rzuci� list przed lustro i rzek�:</p><p>� Nic nowego! Radzi mi ksi��� wojewoda, abym si� do Prus, do Tyl�y albo Taurog�w przeni�s�, co jak wa�� widzisz, czyni� w�a�nie. <emphasis>Ma foi</emphasis><a l:href="#fn556" type="note">[556]</a>! Nie rozumiem pana brata� Donosi mi, �e elektor w margrabstwie i �e si� do Prus przez Szwed�w przebra� nie mo�e, a pisze jednocze�nie, i� a� mu w�osy na g�owie powstaj�, �e si� z nim <emphasis>de succursu</emphasis> ani <emphasis>de receptu</emphasis> nie znosz�<a l:href="#fn557" type="note">[557]</a>. A jak�e to ja mam czyni�? Je�li si� kurfirst<a l:href="#fn558" type="note">[558]</a> przez Szwed�w nie mo�e przebra�<a l:href="#fn559" type="note">[559]</a>, to jak�e si� m�j pos�aniec przebierze? Na Podlasiu siedzia�em, bom nie mia� nic innego do roboty. Powiem ci, m�j kawalerze, �em si� nudzi� jak diabe� na pokucie. Nied�wiedzie, co by�y blisko Tykocina, wyk�u�em; bia�og�owy tamtejsze ko�uchami cuchn�, kt�rego zapachu nozdrza moje znie�� nie mog�� Ale!� Rozumiesz�e ty, panie kawalerze, po francusku albo po niemiecku?</p><p>� Rozumiem po niemiecku � rzek� Kmicic.</p><p>� To chwa�a Bogu!� B�d� m�wi� po niemiecku, bo mi od waszej mowy wargi pierzchn�.</p><p>To rzek�szy, ksi��� wysun�� doln� warg� i pocz�� dotyka� jej z lekka palcami, jakby chc�c przekona� si�, czy nie opierzch�a lub nie pop�ka�a; nast�pnie spojrza� w lustro i m�wi� dalej:</p><p>� Dosz�y mnie pos�uchy, �e ko�o �ukowa jaki� szlachcic Skrzetuski ma �on� cudnej urody. Daleko to!� Ale jednak pos�a�em ludzi, �eby mi j� porwali i przywie�li� Tymczasem, czy uwierzysz, panie Kmicic, nie znaleziono jej w domu!</p><p>� Szcz�cie to � rzek� pan Andrzej � bo to �ona zacnego kawalera, s�awnego zbara�czyka<a l:href="#fn560" type="note">[560]</a>, kt�ren ze Zbara�a przez wszystk� pot�g� Chmielnickiego si� przedar�.</p><p>� M�a oblegano w Zbara�u, a ja bym �on� oblega� w Tykocinie� Czy my�lisz wa�pan, �eby si� tak samo zaci�cie broni�a?</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� rady wojennej by� przy takim obl�eniu nie potrzebowa�, niech�e si� i bez mojej opinii obejdzie � odrzek� szorstko pan Andrzej.</p><p>� Prawda! Szkoda o tym m�wi� � odrzek� ksi���. � Wracam do sprawy: czy wa�pan masz jeszcze jakie listy?</p><p>� Do waszej ksi���cej mo�ci co mia�em, to odda�em, a opr�cz tego mam do kr�la szwedzkiego. Czy waszej ksi���cej mo�ci nie wiadomo, gdzie go mam szuka�?</p><p>� Nic nie wiem. Co ja mam wiedzie�? W Tykocinie go nie ma, mog� ci za to zar�czy�, bo gdyby tam raz zajrza�, to by si� panowania nad ca�� Rzecz�pospolit� wyrzek�. Warszawa ju� w r�kach szwedzkich, jak to wam pisa�em, ale tam te� jego kr�lewskiej mo�ci nie znajdziesz. Musi by� pod Krakowem albo w samym Krakowie, je�li si� dot�d do Prus Kr�lewskich nie wybra�. W Warszawie dowiesz si� o wszystkim. Wedle mojego zdania musi Karol Gustaw<a l:href="#fn561" type="note">[561]</a> o miastach pruskich pomy�le�, bo ich za sob� nie mo�e zostawia�. Kto by si� spodziewa�, �e gdy ca�a Rzeczpospolita odst�puje pana, gdy wszystka szlachta ��czy si� ze Szwedem, gdy wojew�dztwa poddaj� si� jedne za drugimi � w�wczas w�a�nie miasta pruskie, Niemcy i protestanci, nie chc� o Szwedach s�ysze� i do oporu si� gotuj�. Oni chc� wytrwa�, oni Rzeczpospolit� ratowa� i Jana Kazimierza utrzyma�! Zaczynaj�c t� robot�, my�leli�my, �e b�dzie inaczej, �e w�a�nie przede wszystkim oni pomog� nam i Szwedom do pokrajania tego bochenka, kt�ry wasz� Rzecz�pospolit� nazywacie. A tu ani rusz! Ca�e szcz�cie, �e ksi��� elektor ma tam na nich oko. Ofiarowa� ju� im pomoc przeciw Szwedom, ale Gda�szczanie mu nie ufaj� i m�wi�, �e sami maj� do�� si��</p><p>� Wiemy ju� o tym w Kiejdanach! � rzek� Kmicic.</p><p>� Je�eli nie maj� do�� si�, to w ka�dym razie maj� dobry w�ch � m�wi� dalej, �miej�c si� ksi��� � bo wujowi elektorowi tyle, mniemam, chodzi o Rzeczpospolit�, ile i mnie albo ksi�ciu wojewodzie wile�skiemu.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� pozwoli, �e zaneguj� � rzek� porywczo Kmicic. � Ksi�ciu wojewodzie wile�skiemu tylko o Rzeczpospolit� chodzi, dla kt�rej w ka�dej chwili got�w wyda� ostatnie tchnienie i ostatni� krew wyla�.</p><p>Ksi��� Bogus�aw pocz�� si� �mia�.</p><p>� M�ody jeste�, kawalerze, m�ody! Ale mniejsza z tym! Ow� wujowi elektorowi chodzi o to, by m�g� Prusy Kr�lewskie zacapi�, i dlatego tylko ofiaruje im swoj� pomoc. Gdy je raz b�dzie mia� w r�ku, gdy do miast swoje za�ogi powprowadza, got�w nazajutrz zgodzi� si� ze Szwedami, ba, nawet z Turczynem i z diab�ami. Niechby mu jeszcze Szwedzi kawa� Wielkopolski dodali, got�w im pomaga� ze wszystkich si� do zabrania reszty. W tym tylko bieda, �e i Szwedzi ostrz� z�by na Prusy i st�d dyfidencje<a l:href="#fn562" type="note">[562]</a> pomi�dzy nimi i elektorem.</p><p>� Ze zdumieniem s�ucham s��w waszej ksi���cej mo�ci! � rzek� Kmicic.</p><p>� Diabli mnie brali na Podlasiu � odpowiedzia� ksi��� � �e musia�em tyle czasu bezczynnie siedzie� Ale c� mia�em robi�? Stan�� uk�ad mi�dzy mn� a ksi�ciem wojewod�, �e p�ki w Prusach rzeczy si� nie wyklaruj�, ja nie przejd� otwarcie na stron� szwedzk�. I to s�uszna, bo w ten spos�b furtka zostaje otwarta. Pos�a�em nawet sekretnych go�c�w do Jana Kazimierza oznajmiaj�c, �e got�wem zwo�a� pospolite ruszenie na Podlasiu, byle mi manifest przys�ano. Kr�l, jak kr�l, da�by si� mo�e wywie�� w pole, ale kr�lowa widocznie mi nie ufa i musia�a odradzi�. �eby nie baby, to dzi� sta�bym na czele wszystkiej szlachty podlaskiej, a co wi�ksza, konfederaci owi, kt�rzy teraz pustosz� dobra ksi�cia Janusza, nie mieliby innej rady, jak p�j�� pod moj� komend�. G�osi�bym si� stronnikiem Jana Kazimierza, a w rzeczy maj�c w r�ku si��, targowa�bym si� ze Szwedami. Ale ta baba wie, jak trawa ro�nie, i najtajniejsz� my�l odgadnie. Kr�l to prawdziwy, nie kr�lowa! Wi�cej ona ma dowcipu w jednym palcu ni� Jan Kazimierz w ca�ej g�owie.</p><p>� Ksi��� wojewoda� � zacz�� Kmicic.</p><p>� Ksi��� wojewoda � przerwa� z niecierpliwo�ci� Bogus�aw � wiecznie sp�nia si� ze swymi radami; pisze mi w ka�dym li�cie: �zr�b to a to�, a ja w�a�nie ju� to dawno zrobi�em. Ksi��� wojewoda g�ow� pr�cz tego traci� Bo, s�uchaj, kawalerze, czego jeszcze ode mnie wymaga�</p><p>Tu ksi��� chwyci� list i pocz�� czyta� g�o�no:</p><p>�Sam WXM�<a l:href="#fn563" type="note">[563]</a> w drodze b�d� ostro�nym, a o tych frantach konfederatach, kt�rzy si� przeciw mnie zbuntowali i na Podlasiu grasuj�, dla Boga pomy�l WXM�, �eby ich rozproszy�, �eby do kr�la nie szli. Gotuj� si� na Zab�ud�w, a tam piwa mocne; jako si� popij�, �eby ich wyr�n�li, ka�dy gospodarz swego. Bo nie godzi si� nic lepszego; ale <emphasis>capita</emphasis> uprz�tn�wszy, posz�oby to w rozdr�b.�</p><p>Tu Bogus�aw rzuci� z niech�ci� list na st�.</p><p>� S�uchaj�e, panie Kmicic � rzek� � wi�c ja mam razem wyje�d�a� do Prus i razem urz�dza� rze� w Zab�udowie? Razem udawa� jeszcze stronnika Jana Kazimierza i patriot�, i razem wycina� tych ludzi, kt�rzy kr�la i ojczyzny nie chc� zdradzi�? Jest�e to sens? Zali to si� jedno drugiego trzyma? <emphasis>Ma foi</emphasis>! Ksi��� hetman g�ow� traci. To� ja i teraz w�a�nie spotka�em, ot, id�c tu do Pilwiszek, po drodze, ca�� jak�� zbuntowan� chor�giew wal�c� na Podlasie. By�bym im ch�tnie po brzuchach przejecha�, cho�by dlatego, a�eby mie� uciech�; ale p�ki nie jestem otwartym szwedzkim partyzantem<a l:href="#fn564" type="note">[564]</a>, p�ki wuj elektor rzekomie jeszcze z miastami pruskimi, a zatem z Janem Kazimierzem trzyma, nie mog� sobie takich uciech pozwala�, dalib�g, nie mog� Co mog�em najwi�cej zrobi�, to politykowa� z tymi buntownikami, jak i oni ze mn� politykowali, podejrzywaj�c mnie wprawdzie o praktyki z hetmanem, ale nie maj�c czarno na bia�ym.</p><p>Tu ksi��� rozpar� si� wygodnie w fotelu, wyci�gn�� nogi i za�o�ywszy niedbale r�ce pod g�ow�, pocz�� powtarza�:</p><p>� Ej, galimatias w tej waszej Rzeczypospolitej, galimatias!� W �wiecie niczego podobnego nie masz!�</p><p>Po czym umilk� na chwil�; widocznie jaka� my�l przysz�a mu do g�owy, bo si� uderzy� w peruk� i zapyta�:</p><p>� A wa�pan nie b�dziesz na Podlasiu?</p><p>� Jak�e! � rzek� Kmicic. � Musz� tam by�, bo mam list z instrukcjami do Harasimowicza, podstaro�ciego w Zab�udowie.</p><p>� Na Boga! � rzek� ksi��� � Harasimowicz tu jest ze mn�. Jedzie z rzeczami hetma�skimi do Prus, bo tam bali�my si�, �eby nie wpad�y w r�ce konfederackie. Czekaj wa��, ka�� go zawo�a�.</p><p>Tu ksi��� zakrzykn�� na pokojowca i kaza� mu wo�a� podstaro�ciego, sam za� rzek�:</p><p>� A to si� dobrze sk�ada! Oszcz�dzisz sobie wa�pan drogi� Chocia�� mo�e i szkoda, �e na Podlasie nie pojedziesz, bo tam mi�dzy g�owami konfederacji jest i tw�j imiennik� M�g�by� go skaptowa�.</p><p>� Nie mia�bym na to czasu � rzek� Kmicic � gdy� mi do kr�la szwedzkiego i do pana Lubomirskiego pilno.</p><p>� A, to masz listy i do pana marsza�ka koronnego? Ej, odgaduj�, o co chodzi� Niegdy� pan marsza�ek my�la� swata� synalka z c�rk� Janusza� Czyby teraz hetman nie chcia� delikatnie odnowi� rokowa�?�</p><p>� O to w�a�nie idzie.</p><p>� Dzieci to oboje zupe�ne� Hm! Delikatna to misja, bo hetmanowi nie wypada pierwszemu si� wprasza�. Przy tym�</p><p>Tu ksi��� zmarszczy� brwi.</p><p>� Przy tym nie b�dzie z tego nic� Nie dla Herakliusza c�rka ksi�cia hetmana. Ja ci to m�wi�! Ksi��� hetman powinien to rozumie�, �e jego fortuna musi zostawa� w r�ku Radziwi���w.</p><p>Kmicic spogl�da� ze zdziwieniem na ksi�cia, kt�ry chodzi� coraz spieszniejszym krokiem po izbie. Nagle zatrzyma� si� przed panem Andrzejem i rzek�:</p><p>� Daj mi parol kawalerski, �e odpowiesz prawd� na moje pytanie.</p><p>� Mo�ci ksi��� � rzek� Kmicic � ��� ci tylko, kt�rzy si� boj�, a ja si� nikogo nie boj�.</p><p>� Czy ksi��� wojewoda kaza� zachowa� sekret przede mn� o rokowaniach z Lubomirskim?</p><p>� Gdybym mia� taki rozkaz, to bym o panu Lubomirskim wcale nie by� wspomina�.</p><p>� Mog�o ci si� wymkn��. Daj parol!</p><p>� Daj� � rzek� Kmicic marszcz�c brwi.</p><p>� Ci�ar mi zdj��e� z serca, bo my�la�em, �e ksi��� wojewoda i ze mn� podw�jn� gr� prowadzi.</p><p>� Nie rozumiem waszej ksi���cej mo�ci.</p><p>� Nie chcia�em �eni� si� we Francji z Rohan�wn�, nie licz�c z p� kopy innych ksi�niczek, kt�re mi swatano� Czy wiesz dlaczego?</p><p>� Nie wiem.</p><p>� Bo jest uk�ad pomi�dzy mn� a ksi�ciem wojewod�, �e jego dziewka i jego fortuna dla mnie rosn�. Jako wierny s�uga Radziwi���w, mo�esz wiedzie� o wszystkim.</p><p>� Dzi�kuj� za ufno�� Ale wasza ksi���ca mo�� mylisz si� Nie jestem s�ug� Radziwi���w.</p><p>Bogus�aw otworzy� szeroko oczy.</p><p>� Kim�e ty jeste�?</p><p>� Hetma�skim, nie dworskim, jestem pu�kownikiem, a w dodatku ksi�cia wojewody krewnym.</p><p>� Krewnym?</p><p>� Bom z Kiszkami spowinowacony, a hetman rodzi si� z Kiszczanki.</p><p>Ksi��� Bogus�aw popatrzy� przez chwil� na Kmicica, na kt�rego twarz wyst�pi�y lekkie rumie�ce. Nagle wyci�gn�� r�k� i rzek�:</p><p>� Przepraszam ci�, kuzynie, i winszuj� paranteli<a l:href="#fn565" type="note">[565]</a>.</p><p>Ostatnie s�owa by�y powiedziane z jak�� niedba��, lubo wytworn� grzeczno�ci�, w kt�rej jednak by�o co� wprost dla pana Andrzeja bolesnego. Policzki jego zarumieni�y si� jeszcze bardziej i ju� otwiera� usta, aby co� �ywo powiedzie�, gdy drzwi otworzy�y si� i gubernator Harasimowicz ukaza� si� w progu.</p><p>� Jest list do wa�ci � rzek� ksi��� Bogus�aw.</p><p>Harasimowicz sk�oni� si� ksi�ciu, a nast�pnie panu Andrzejowi, kt�ry poda� mu list ksi���cy.</p><p>� Czytaj wa��! � rzek� ksi��� Bogus�aw.</p><p>Harasimowicz pocz�� czyta�:</p><p>�Panie Harasimowicz! Teraz czas pokaza� �yczliwo�� dobrego s�ugi ku panu. Cokolwiek pieni�dzy zebra� mo�ecie i wy w Zab�udowie, i pan Przy�ski w Orlu��</p><p>� Pana Przy�skiego konfederaci usiekli w Orlu � przerwa� ksi��� � dlatego pan Harasimowicz daje drapaka�</p><p>Podstaro�ci sk�oni� si� i czyta� dalej:</p><p>��i pan Przy�ski w Orlu, cho� publicznych podatk�w, cho� czynsz�w, arend��</p><p>� Ju� je konfederaci wybrali � przerwa� zn�w ksi��� Bogus�aw.</p><p>��przesy�ajcie mi jak najpr�dzej (czyta� dalej Harasimowicz). Mo�ecie-li i wsie jakie s�siadom lub mieszczanom zastawi�, bior�c pieni�dze co najwi�cej na nie; i gdziekolwiek si� jeno spos�b poda na dostanie onych, starajcie si� i do mnie odsy�ajcie. Konie i rzeczy wszystkie, cokolwiek tam jest, ba! I w Orlu lichtarz wielki, i co inszego, obrazy i och�d�stwa<a l:href="#fn566" type="note">[566]</a>, a najbardziej dzia�a owe, co w ganku stoj�, przy ksi�ciu imci panu bracie wy�lijcie, bo <emphasis>alias</emphasis><a l:href="#fn567" type="note">[567]</a> rozboj�w ba� si� trzeba��</p><p>� Znowu sp�niona rada, bo dzia�a id� ju� ze mn�! � rzek� ksi���.</p><p>��Je�liby z �o�ami ci�ko by�o, to same tylko dzia�a bez �o��w<a l:href="#fn568" type="note">[568]</a>, i to okry�, �eby nie wiedziano, co wioz�. A te rzeczy do Prus jak najpr�dzej wymkn��, strzeg�c si� najbardziej tych zdrajc�w, co w wojsku moim bunt podni�s�szy, moje starostwa t�ocz���</p><p>� Oj, co t�ocz�, to t�ocz�! Wycisn� je na twar�g! � przerwa� zn�w ksi���.</p><p>��starostwa moje t�ocz� i na Zab�ud�w si� gotuj�, id�c snad� do kr�la. Z kt�rymi bi� si� trudno, bo przecie gromada, ale albo ich wpu�ciwszy, pi�knie popoi�, a w nocy �pi�cych wyr�n�� (ka�dy gospodarz uczyni� to mo�e), albo ich w piwach mocnych potru�, albo o co tam nietrudno, swawoln� tak�e kup� na nich zemkn��, co by si� na nich ob�owili��</p><p>� No, nic nowego! � rzek� ksi��� Bogus�aw. � Mo�esz, panie Harasimowicz, jecha� dalej ze mn��</p><p>� Jest jeszcze suplement � odrzek� podstaro�ci.</p><p>I pocz�� czyta� dalej:</p><p>��Win, je�li nie mo�na wywie�� (bo tu ju� u nas nigdzie ich nie dostanie), tedy w skok za gotowe posprzedawa慔</p><p>Tu pan Harasimowicz sam przerwa� i chwyci� si� za g�ow�.</p><p>� Dla Boga! Wina id� o p� dnia drogi za nami i pewno wpad�y w r�ce tej chor�gwi zbuntowanej, kt�ra ko�o nas przechodzi�a. B�dzie szkody na jakie tysi�c czerwonych z�otych. Niech wasza ksi���ca mo�� �wiadczy za mn�, �e sama mi kaza�a czeka�, a� beczki na wozy wpakuj�.</p><p>Strach pana Harasimowicza by�by jeszcze wi�kszy, gdyby pan Harasimowicz zna� pana Zag�ob� i gdyby wiedzia�, �e si� w�a�nie w owej chor�gwi znajduje. Tymczasem jednak ksi��� Bogus�aw roz�mia� si� i rzek�:</p><p>� Niech im b�dzie na zdrowie! Czytaj dalej!</p><p>��je�eli si� za� kupiec nie znajdzie��</p><p>Ksi��� Bogus�aw wzi�� si� a� pod boki ze �miechu:</p><p>� Ju� si� znalaz� � rzek� � jeno trza mu b�dzie borgowa�<a l:href="#fn569" type="note">[569]</a>.</p><p>��je�eli si� za� kupiec nie znajdzie (czyta� �a�osnym g�osem Harasimowicz), tedy w ziemi� pozakopywa�, byle nieznacznie, �eby nad dw�ch o tym nie wiedzia�o. Beczk� jednak jak� i drug� w Orlu i w Zab�udowie zostawi�, a to z lepszych i s�odszych, co by si� u�akomili na ni�, a podprawi� mocno trucizn�, �eby starszyzna przynajmniej powyzdycha�a, to si� dru�yna rozbie�y. Dla Boga, �yczliwie mi w tym pos�u�cie, a sekretnie, przez mi�osierdzie bo�e!� A palcie, co pisz�, i ktokolwiek o czym wiedzie� b�dzie, odsy�ajcie go do mnie. Albo sami najd� i wypij�, albo jednaj�c mo�e im ten nap�j podarowa慔</p><p>Podstaro�ci sko�czy� czyta� i pocz�� patrzy� na ksi�cia Bogus�awa jakby czekaj�c instrukcji, a ksi��� rzek�:</p><p>� Widz�, �e t�go brat m�j my�li o konfederatach, szkoda tylko, �e jak zwykle, za p�no!� �eby si� by� dwa tygodnie albo cho� tydzie� temu na �w dowcip zdoby�, mo�na by by�o popr�bowa�. A teraz ruszaj z Bogiem, panie Harasimowicz, bo ju� ci� nie potrzebujem.</p><p>Harasimowicz sk�oni� si� i wyszed�.</p><p>Ksi��� Bogus�aw stan�� przed zwierciad�em i pocz�� si� przygl�da� starannie w�asnej postaci, przy czym porusza� z lekka g�ow� w prawo i w lewo, to oddala� si� od lustra, to zbli�a�, to potrz�sa� puklami w�os�w, to strzyg� oczyma z ukosa, nie zwa�aj�c wcale na Kmicica, kt�ry siedzia� w cieniu, odwr�cony plecami do okna.</p><p>Gdyby jednak by� rzuci� chocia� jedno spojrzenie na twarz pana Andrzeja, pozna�by, i� w m�odym po�le dzieje si� co� dziwnego, twarz bowiem Kmicica by�a blada, na czole osiad�y mu g�ste krople potu, a r�ce drga�y konwulsyjnie. Przez chwil� podni�s� si� z krzes�a i znowu zaraz usiad�, jak cz�owiek, kt�ry walczy ze sob� i prze�amuje w sobie wybuch gniewu lub rozpaczy. Na koniec rysy jego �ci�gn�y si� i zakrzep�y; widocznie ca�� si�� pot�nej woli i energii nakaza� sobie spok�j i zapanowa� nad sob� zupe�nie.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� � rzek� � z tego zaufania, jakim mnie ksi��� hetman obdarza, widzisz wasza ksi���ca mo��, �e tajemnicy nie chce z niczego przede mn� robi�. Nale�� dusz� i mieniem do jego rob�t; przy jego i waszej ksi���cej mo�ci fortunie mo�e i moja wyrosn��, dlatego gdzie wy idziecie, tam i ja p�jd� Na wszystkom got�w! Ale chocia� w onych sprawach s�u�� i w nich si� obracam, przecie pewnie nie wszystko zgo�a rozumiem ani te� wszystkich arkan�w<a l:href="#fn570" type="note">[570]</a> w�asnym s�abym dowcipem przenikn�� mog�.</p><p>� Czego tedy �yczysz, panie kawalerze, a raczej, pi�kny kuzynie? � spyta� ksi���.</p><p>� O nauk� waszej ksi���cej mo�ci prosz�, bo te� wstyd by mi by�o, gdybym si� przy takich statystach<a l:href="#fn571" type="note">[571]</a> niczego nie zdo�a� nauczy�. Nie wiem, czy wasza ksi���ca mo�� raczysz mi szczerze odpowiedzie�?</p><p>� To b�dzie zale�a�o od twego pytania i od mego humoru � odrzek� Bogus�aw nie przestaj�c patrze� w lustro.</p><p>Oczy Kmicica b�ysn�y przez chwil�, lecz m�wi� dalej spokojnie:</p><p>� Ow� tak jest: ksi��� wojewoda wile�ski wszystkie swe post�pki dobrem i zbawieniem Rzeczypospolitej os�ania. Ju� te� ta Rzeczpospolita z ust mu nie schodzi. Racz�e mi wasza ksi���ca mo�� szczerze powiedzie�: pozoryli to tylko konieczne czyli naprawd� ksi��� hetman ma tylko dobro Rzeczypospolitej na celu?�</p><p>Bogus�aw rzuci� bystre, przelotne spojrzenie na pana Andrzeja.</p><p>� A je�elibym ci powiedzia�, �e to pozory, czyliby� pomaga� dalej?</p><p>Kmicic ruszy� niedbale ramionami.</p><p>� Ba! Jako rzek�em, moja fortuna przy fortunie waszych ksi���cych mo�ci�w wyro�nie. Byle si� to sta�o, wszystko mi zreszt� jedno!</p><p>� Wyjdziesz na cz�owieka! Pami�taj, �e ci to przepowiadam. Ale czemu to brat nigdy z tob� szczerze nie m�wi�?</p><p>� Mo�e dlatego, �e skrupulat<a l:href="#fn572" type="note">[572]</a>, a mo�e, ot tak! nie zgada�o si�!</p><p>� Bystry masz dowcip, kawalerze, bo to szczera prawda, �e on skrupulat i niech�tnie prawdziw� sk�r� pokazuje. Jak mi B�g mi�y, prawda! Taka ju� jego natura. To� on i ze mn� gadaj�c, skoro si� tylko zapomni, zaraz zaczyna mow� mi�o�ci� dla ojczyzny koloryzowa�. Dopiero jak mu si� w oczy roz�miej�, to si� opatrzy. Prawda! Prawda!</p><p>� Wi�c to tedy jeno pozory? � pyta� Kmicic.</p><p>Ksi��� przekr�ci� krzes�o, siad� na nim jak na koniu i wspar�szy r�ce na por�czy milcza� chwil�, jakby si� namy�laj�c, po czym rzek�:</p><p>� S�uchaj, panie Kmicic! Gdyby�my, Radziwi��owie, �yli w Hiszpanii, we Francji albo w Szwecji, gdzie syn po ojcu nast�puje i gdzie prawo kr�lewskie z Boga samego wyp�ywa, tedy, pomin�wszy jakie� wojny domowe, jakie� rodu kr�lewskiego wyga�ni�cie, jakie� nadzwyczajne zdarzenia, s�u�yliby�my pewnie kr�lowi i ojczy�nie, kontentuj�c si� jeno najwy�szymi urz�dami, kt�re nam si� z rodu i fortuny przynale��. Ale tu, w tym kraju, gdzie kr�l nie ma za sob� bo�ego prawa, jeno go szlachta kreuje, gdzie wszystko <emphasis>in liberis suffragiis<a l:href="#fn573" type="note">[573]</a></emphasis>, s�usznie czynili�my sobie pytanie: dlaczego to Waza, a nie Radziwi�� ma panowa�?� Nic to jeszcze Waza, bo� oni z kr�l�w dziedzicznych r�d wiod�, ale kto nam zar�czy, kto nas upewni, �e po Wazach nie przyjdzie szlachcie fantazja do g�owy posadzi� na stolcu kr�lewskim i wielkoksi���cym cho�by pana Harasimowicza albo jakiego pana Mieleszk�, albo jakiego pana Pieg�asiewicza z Psiej W�lki. Tfu! Czy ja wiem wreszcie kogo?� A my? Radziwi��owie i ksi���ta Rzeszy Niemieckiej mamy�e po staremu przyst�powa� do ca�owania jego kr�lewskiej-pieg�asiewiczowskiej r�ki?� Tfu! Do wszystkich rogatych diab��w, kawalerze, czas z tym sko�czy�!� Sp�jrz przy tym na Niemcy, ilu tam ksi���t udzielnych mog�oby, z uwagi na fortun�, na podstaro�cich do nas si� zgodzi�. A przecie maj� swoj� udzielno��, a przecie panuj�, a przecie <emphasis>suffragia</emphasis><a l:href="#fn574" type="note">[574]</a> w sejmach Rzeszy maj�, a przecie korony na g�owach nosz� i miejsca przed nami bior�, cho�by im s�uszniej wypada�o ogony u naszych p�aszcz�w nosi�. Czas z tym sko�czy�, panie kawalerze, czas spe�ni� to, o czym ojciec m�j ju� zamy�la�!</p><p>Tu ksi��� o�ywi� si�, wsta� z krzes�a i pocz�� chodzi� po komnacie.</p><p>� Nie obejdzie si� to bez trudno�ci i impediment�w<a l:href="#fn575" type="note">[575]</a> � m�wi� dalej � bo o�yccy i nie�wiescy Radziwi��owie nie chc� nam pomaga�. Wiem, �e ksi��� Micha�<a l:href="#fn576" type="note">[576]</a> pisa� do brata, �e nam raczej o w�osiennicy<a l:href="#fn577" type="note">[577]</a>, nie o p�aszczu kr�lewskim my�le�. Niech�e sam o niej my�li, niech pokuty odprawia, niech na popiele siada, niech mu jezuici sk�r� dyscyplinami garbuj�; skoro kontentuje si� krajczostwem<a l:href="#fn578" type="note">[578]</a>, niech�e przez ca�e cnotliwe �ycie a� do cnotliwej �mierci kap�ony<a l:href="#fn579" type="note">[579]</a> cnotliwie kraje! Obejdziem si� bez niego i r�k nie opu�cimy, bo teraz w�a�nie pora. Rzeczpospolit� diabli bior�, bo ju� tak bezsilna, na takie psy zesz�a, �e si� nikomu nie mo�e op�dzi�. Wszyscy lez� w jej granice jak przez rozgrodzony p�ot. To, co tu si� ze Szwedami sta�o, nie przytrafi�o si� dot�d nigdy na �wiecie. My, panie kawalerze, mo�em wprawdzie �piewa�: <emphasis>Te Deum laudamus<a l:href="#fn580" type="note">[580]</a></emphasis>!, a swoj� drog� to nies�ychana i niebywa�a rzecz� Jak to, najezdnik uderza na kraj, najezdnik znany z drapie�no�ci, i nie tylko nie znajduje oporu, ale kto �yw opuszcza dawnego pana i spieszy do nowego: <emphasis>magnates</emphasis>, szlachta, wojsko, zamki, miasta, wszyscy!� Bez czci, s�awy, honoru, wstydu!� Historia drugiego takiego przyk�adu nie podaje! Tfu! Tfu! Panie kawalerze! Kanalia w tym kraju �ywie<a l:href="#fn581" type="note">[581]</a> bez sumienia i ambicji!� I taki kraj nie ma zgin��? Na �askawo�� si� szwedzk� ogl�dali! B�dziecie mie� �askawo��! Ju� tam w Wielkopolsce Szwedzi szlachcie palce w kurki od muszkiet�w wkr�caj�!� I tak wsz�dy b�dzie � nie mo�e by� inaczej, bo taki nar�d musi zgin��, musi p�j�� w pogard� i w s�u�b� do s�siad�w!�</p><p>Kmicic coraz by� bledszy i resztkami si� trzyma� na wodzy wybuch szale�stwa; ale ksi���, ca�y zatopiony w swej mowie, upaja� si� w�asnymi s�owami, w�asnym rozumem, i nie zwa�aj�c na s�uchacza tak dalej m�wi�:</p><p>� Jest, panie kawalerze, zwyczaj w tym kraju, i� gdy kto kona, to mu krewni w ostatniej chwili poduszk� spod g�owy wyszarpuj�, a�eby si� za� d�u�ej nie m�czy�. Ja i ksi��� wojewoda wile�ski postanowili�my t� w�a�nie przys�ug� odda� Rzeczypospolitej. Ale �e si�a drapie�nik�w czyha na spadek i wszystkiego zagarn�� nie zdo�amy, przeto chcemy, aby cho� cz��, i to nie lada jaka, dla nas przypad�a. Jako krewni, mamy do tego prawo. Je�li za� nie przem�wi�em ci tym por�wnaniem do g�owy i nie zdo�a�em w sedno utrafi�, tedy powiem inaczej. Rzeczpospolita to postaw<a l:href="#fn582" type="note">[582]</a> czerwonego sukna, za kt�re ci�gn� Szwedzi, Chmielnicki, Hiperborejczykowie<a l:href="#fn583" type="note">[583]</a>, Tatarzy, elektor i kto �yw naoko�o. A my z ksi�ciem wojewod� wile�skim powiedzieli�my sobie, �e z tego sukna musi si� i nam tyle zosta� w r�ku, aby na p�aszcz wystarczy�o; dlatego nie tylko nie przeszkadzamy ci�gn��, ale i sami ci�gniemy. Niechaj Chmielnicki przy Ukrainie si� ostaje, niech Szwedzi z Brandenburczykiem o Prusy i wielkopolskie kraje si� rozprawiaj�, niech Ma�opolsk� bierze Rakoczy czy kto bli�szy. Litwa musi by� dla ksi�cia Janusza, a z jego c�rk� � dla mnie!</p><p>Kmicic wsta� nagle.</p><p>� Dzi�kuj� waszej ksi���cej mo�ci, to tylko chcia�em wiedzie�!</p><p>� Odchodzisz, panie kawalerze?</p><p>� Tak jest.</p><p>Ksi��� spojrza� uwa�niej na Kmicica i w tej chwili dopiero spostrzeg� jego blado�� i wzburzenie.</p><p>� Co ci jest, panie Kmicic? � spyta�. � Wygl�dasz jak Piotrowin<a l:href="#fn584" type="note">[584]</a>�</p><p>� Fatygi z n�g mnie obali�y i w g�owie mi si� kr�ci. �egnam wasz� ksi���c� mo��, przed odjazdem przyjd� si� jeszcze pok�oni�.</p><p>� To si� spiesz, bo ja po po�udniu ruszam tak�e.</p><p>� Za godzin� najdalej przyb�d�.</p><p>To rzek�szy Kmicic sk�oni� si� i wyszed�.</p><p>W drugiej izbie pokojowcy podnie�li si� na jego widok, ale on przeszed� jak pijany, nikogo nie widz�c. Na progu izby chwyci� si� i obu r�kami za g�ow� i pocz�� powtarza� z j�kiem prawie:</p><p>� Jezusie Nazare�ski, Kr�lu �ydowski! Jezus, Maria, J�zef!</p><p>Chwiejnym krokiem przeszed� przez podw�rzec oko�o warty z�o�onej z sze�ciu halabardnik�w. Za ko�owrotem stali jego ludzie, z wachmistrzem Sorok� na czele.</p><p>� Za mn�! � rzek� Kmicic.</p><p>I ruszy� przez miasto ku ober�y.</p><p>Soroka, dawny �o�nierz Kmicica i znaj�cy go doskonale, zauwa�y� natychmiast, �e z m�odym pu�kownikiem dzieje si� co� niezwyk�ego.</p><p>� Czuj duch! � rzek� z cicha do ludzi � gorze temu, na kogo gniew jego spadnie!</p><p>�o�nierze przyspieszali w milczeniu kroku, a Kmicic nie szed�, ale bieg� prawie naprz�d, wymachuj�c r�koma i powtarzaj�c bez�adne s�owa.</p><p>Do uszu Soroki dochodzi�y jeno oderwane wyrazy: �Truciciele, wiaro�omcy, zdrajcy� Zbrodzie�<a l:href="#fn585" type="note">[585]</a> i zdrajca� Obaj tacy��</p><p>Potem pocz�� pan Kmicic wspomina� dawnych kompanion�w. Nazwiska: Kokosi�ski, Kulwiec, Ranicki, Reku� i inne, wypada�y z jego ust jedno po drugim. Kilka razy wspomnia� tak�e Wo�odyjowskiego. S�ucha� tego ze zdumieniem Soroka i trwo�y� si� coraz bardziej, a w duszy my�la�:</p><p>�Jaka� krew si� tu poleje� Nie mo�e by� inaczej��</p><p>Tymczasem przyszli do zajazdu. Kmicic zamkn�� si� natychmiast w izbie i z godzin� nie dawa� znaku �ycia.</p><p>A �o�nierze tymczasem bez rozkazu �adowali wiuki<a l:href="#fn586" type="note">[586]</a> i siod�ali konie.</p><p>Soroka m�wi� im:</p><p>� Nie zawadzi to, trzeba by� na wszystko gotowym.</p><p>� My te� gotowi! � odpowiadali starzy zabijakowie, ruszaj�c w�sami.</p><p>Jako� pokaza�o si� wkr�tce, �e Soroka dobrze zna� swego pu�kownika, bo nagle Kmicic ukaza� si� w sieni, bez czapki, w koszuli tylko i hajdawerach<a l:href="#fn587" type="note">[587]</a>.</p><p>� Konie siod�a�! � krzykn��.</p><p>� Posiod�ane.</p><p>� Wiuki �adowa�!</p><p>� Spakowane.</p><p>� Dukat na g�ow�! � krzykn�� m�ody pu�kownik, kt�ry pomimo ca�ej gor�czki i wzburzenia spostrzeg�, �e ci �o�nierze w lot odgaduj� jego my�li.</p><p>� Dzi�kujemy, panie komendancie! � ozwali si� wszyscy ch�rem.</p><p>� Dw�ch ludzi we�mie konie wiuczne i wyjedzie natychmiast z miasta ku D�bowej. Przez miasto jecha� wolno, za miastem pu�ci� konie w skok i nie ustawa� a� w lasach.</p><p>� Wedle rozkazu!</p><p>� Czterej inni nabi� gar�acze sieka�cami. Dla mnie dwa konie osiod�a�, �eby i drugi by� w zupe�nej gotowo�ci.</p><p>� Wiedzia�em ja, �e co� b�dzie! �mrukn�� Soroka.</p><p>� A teraz wachmistrz za mn�! � krzykn�� Kmicic.</p><p>I jak by� rozebrany, w hajdawerach tylko i rozche�stanej na piersiach koszuli, wyszed� z sieni, a Soroka szed� za nim, otwieraj�c szeroko oczy ze zdziwienia; tak doszli a� do studni �urawianej w podw�rzu zajazdu. Tu Kmicic zatrzyma� si� i ukazuj�c na wiadro wisz�ce przy �urawiu rzek�:</p><p>� Lej mi wod� na �eb!</p><p>Wachmistrz wiedzia� z do�wiadczenia, jak niebezpiecznie by�o pyta� dwa razy o rozkaz; chwyci� wi�c za dr�g i zanurzy� wiadro w wodzie, nast�pnie wyci�gn�� je spiesznie i porwawszy w d�onie, chlusn�� zawart� w nim wod� na pana Andrzeja, a pan Andrzej pocz�� parska� i prycha� jakoby wieloryb, d�o�mi przy klepywa� mokre w�osy, po czym zakrzykn��:</p><p>� Jeszcze!</p><p>Soroka powt�rzy� czynno�� raz, drugi i chlusta� wod� ze wszystkich si�, jakoby chcia� p�omie� zagasi�.</p><p>� Do��! � rzek� na koniec Kmicic. � P�jd� za mn�, szaty mi pomo�esz wdzia�!</p><p>I poszli obaj do zajazdu.</p><p>W bramie spotkali swoich dw�ch ludzi, wyje�d�aj�cych z wiucznymi ko�mi.</p><p>� Wolno przez miasto, za miastem w skok! � powt�rzy� im na drog� Kmicic.</p><p>I wszed� do izby.</p><p>W p� godziny p�niej ukaza� si� znowu, ca�kiem przybrany ju� jak do drogi: w wysokie ja�owicze buty i �osiowy kaftan obci�ni�ty pasem sk�rzanym, za kt�ry zatkni�ta by�a kr�cica<a l:href="#fn588" type="note">[588]</a>.</p><p>�o�nierze zauwa�yli tak�e, i� spod kaftana wygl�da� mu brzeg drucianej kolczugi, jak gdyby wybiera� si� na bitw�. Szabl� te� mia� przypi�t� wysoko, by �atwiej by�o chwyci� za r�koje��; twarz mia� do�� spokojn�, ale surow� i gro�n�.</p><p>Rzuciwszy okiem na �o�nierzy, czy gotowi i zbrojni nale�ycie, siad� na ko� i cisn�wszy dukata gospodarzowi, wyjecha� z zajazdu.</p><p>Soroka jecha� przy nim, trzej inni z ty�u, prowadz�c zapasowego konia. Wkr�tce znale�li si� na rynku nape�nionym przez wojska Bogus�awa. Ruch ju� by� mi�dzy nimi, bo widocznie przysz�y rozkazy, aby si� gotowano do drogi. Jazda doci�ga�a popr�g�w u siode� i kie�zna�a<a l:href="#fn589" type="note">[589]</a> konie, piechota rozbiera�a muszkiety stoj�ce w koz�ach przed domami, do woz�w zak�adano konie.</p><p>Kmicic obudzi� si� jakoby z zamy�lenia.</p><p>� S�uchaj, stary � rzek� do Soroki � wszak�e to od staro�ci�skiego dworu go�ciniec idzie dalej, nie trzeba wraca� przez rynek?</p><p>� A gdzie pojedziem, panie pu�kowniku?</p><p>� Do D�bowej!</p><p>� To w�a�nie z rynku wedle dworu trzeba przeje�d�a�. Rynek zostanie za nami.</p><p>� Dobrze! � rzek� Kmicic.</p><p>Po chwili mrukn�� sam do siebie p�g�osem:</p><p>� Ej, �eby tamci �yli teraz! Ma�o ludzi na tak� imprez�, ma�o!</p><p>Tymczasem przejechali rynek i pocz�li skr�ca� ku staro�ci�skiemu domowi, kt�ry le�a� o p�tora stai dalej nad drog�.</p><p>� St�j! � rzek� nagle Kmicic.</p><p>�o�nierze stan�li, on za� zwr�ci� si� ku nim.</p><p>� Gotowi�cie na �mier�? � spyta� kr�tko.</p><p>� Gotowi � odpowiedzieli ch�rem orsza�scy zabijakowie.</p><p>� Le�li�my Chowa�skiemu w gard�o i nie zjad� nas� Pami�tacie?</p><p>� Pami�tamy!</p><p>� Trzeba si� dzi� wa�y� na wielkie rzeczy� Uda si�, to mi�o�ciwy kr�l nasz pan�w z was poczyni� Ja w tym!� Nie uda si�, p�jdziecie na pal!</p><p>� Co si� nie ma uda�! � rzek� Soroka, kt�rego oczy pocz�y b�yska� jak u starego wilka.</p><p>� Uda si�! � powt�rzyli trzej inni: Bi�ous, Zawraty�ski i Lubieniec.</p><p>� Musimy porwa� ksi�cia koniuszego! � rzek� Kmicic.</p><p>I umilk�, chc�c zbada� wra�enie, jakie szalona my�l uczyni na �o�nierzy. A oni umilkli tak�e i patrzyli w niego jak w t�cz�, tylko w�siska rusza�y im si� i tylko twarze sta�y si� gro�ne i zb�jeckie.</p><p>� Pal blisko, nagroda daleko! � rzek� Kmicic.</p><p>� Ma�o nas! � mrukn�� Zawraty�ski.</p><p>� To gorzej ani�eli z Chowa�skim! � doda� Lubieniec.</p><p>� Wojska wszystkie w rynku, a we dworze jeno stra� i dworzan ze dwudziestu � rzek� Kmicic � kt�rzy niczego si� nie spodziewaj�, nawet i szabel przy bokach nie maj�.</p><p>� Wasza mi�o�� swoj� g�ow� stawi, czemu my nie mamy naszych postawi�? � odpar� Soroka.</p><p>� S�ucha�! � rzek� Kmicic. � Je�li chytro�ci� go nie we�miem, to inaczej wcale nie we�miem� S�ucha�! Ja wejd� do komnat i po chwili wyjd� z ksi�ciem� Je�li ksi��� si�dzie na mego konia, tedy ja si�d� na drugiego i pojedziem� Jak odjedziemy ze sto albo z p�torasta krok�w, tedy go we dw�ch porwa� pod pachy i w skok, co tchu w koniach!</p><p>� Wedle rozkazu! � rzek� Soroka.</p><p>� Je�li nie wyjdziem � m�wi� dalej Kmicic � a us�yszycie strza� w komnacie, tedy mi gruchn�� z gar�aczy<a l:href="#fn590" type="note">[590]</a>po stra�y i konia mi podawa�, jak tylko wypadn� ze drzwi.</p><p>� Tak i b�dzie! � rzek� Soroka.</p><p>� Naprz�d! � skomenderowa� Kmicic.</p><p>Ruszyli i w kwadrans p�niej stan�li przed ko�owrotem staro�ci�skiego dworu. Przy ko�owrocie, po staremu, sta�o sze�ciu halabardzist�w, a czterech we drzwiach sieni. Po podw�rzu kr�ci�o si� przy karecie kilku masztalerzy i forysi�w, kt�rych dogl�da� zacny jaki� dworzanin, cudzoziemiec � jak mo�na by�o pozna� ze stroju i peruki.</p><p>Dalej, wedle wozowni, zak�adano konie do dw�ch jeszcze kolasek, olbrzymi pajukowie<a l:href="#fn591" type="note">[591]</a> znosili do nich �uby i sepety<a l:href="#fn592" type="note">[592]</a>. Nad tymi czuwa� cz�owiek ca�y czarno ubrany, z twarzy wygl�daj�cy na medyka albo astrologa.</p><p>Kmicic oznajmi� si�, jak i poprzednio, przez dy�urnego oficera, kt�ry po chwili wr�ci� i wezwa� go do ksi�cia.</p><p>� Jak si� masz, kawalerze? � rzek� weso�o ksi���. � Take� mnie nagle opu�ci�, �em my�la�, i� skrupu�y w tobie od moich s��w rebelizowa�y, i nie spodziewa�em si� widzie� ci� wi�cej.</p><p>� Jak�ebym to nie mia� si� przed drog� pok�oni�! � rzek� Kmicic.</p><p>� No! Przecie my�la�em tak�e, i� wiedzia� ksi��� wojewoda, kogo z poufn� misj� wys�a�. Skorzystam i ja z ciebie, bo ci dam kilka list�w do r�nych znacznych os�b i do samego kr�la szwedzkiego. Ale c�e� to tak zbrojny jak do bitwy?</p><p>� Bo mi�dzy konfederat�w jad�, a w�a�nie i tu w mie�cie s�ysza�em, i wasza ksi���ca mo�� to potwierdzi�, �e niedawno temu przechodzi�a t�dy konfederacka chor�giew. Nawet tu, w Pilwiszkach, okrutnie Zo�tare�kowych ludzi przep�oszyli, bo to zawo�any �o�nierz prowadzi� ow� chor�giew.</p><p>� Kt� to taki?</p><p>� Pan Wo�odyjowski, a jest z nim i pan Mirski, i pan Oskierko, i dw�ch pan�w Skrzetuskich: jeden �w zbara�czyk, kt�rego �on� chcia�e� wasza ksi���ca mo�� w Tykocinie oblega�. Wszystko si� to przeciw ksi�ciu wojewodzie pobuntowa�o, a szkoda, bo t�dzy �o�nierze. C� robi�! S� jeszcze tacy g�upi ludzie w tej Rzeczypospolitej, kt�rzy nie chc� za czerwone sukno wraz z Kozakami i Szwedami ci�gn��.</p><p>� G�upich nigdzie na �wiecie nie brak, a szczeg�lnie w tym kraju! � rzek� ksi���. � Ot! Masz listy, a opr�cz tego, jak zobaczysz jego szwedzki majestat, tedy wyznaj mu niby poufnie, �em w duszy taki sam jego stronnik jak i m�j stryjeczny, jeno do czasu musz� symulowa�.</p><p>� Kto nie musi symulowa�! � odpar� Kmicic. � Symuluje ka�dy, zw�aszcza je�li chce czego� znacznego dokona�.</p><p>� Pewnie, �e tak jest. Spraw si�, panie kawalerze, dobrze, a b�d� ci wdzi�czny i nie dam si� w nagradzaniu ksi�ciu wojewodzie wile�skiemu prze�cign��.</p><p>� Je�li taka �aska waszej ksi���cej mo�ci, to z g�ry o nagrod� poprosz�.</p><p>� Masz tobie. Pewnie ci� tam ksi��� wojewoda niezbyt suto na drog� opatrzy�. W�� u niego w skrzyni siedzi.</p><p>� Niech�e mnie B�g zachowa, abym mia� pieni�dzy ��da�, nie chcia�em ich od ksi�cia hetmana, nie wezm� i od waszej ksi���cej mo�ci. Na w�asnym �o�dzie jestem i na w�asnym pozostan�.</p><p>Ksi��� Bogus�aw spojrza� ze zdziwieniem na m�odego rycerza.</p><p>� E, to widz�, Kmicicowie naprawd� nie z tych, co ludziom w r�ce patrz�. O co tedy idzie, panie kawalerze?</p><p>� Rzecz jest taka, wasza ksi���ca mo��! Nie rozmy�liwszy si� dobrze w Kiejdanach, wzi��em ze sob� konia wielkiej krwi, �eby to si� przed Szwedami pokaza�. Nie przesadz�, je�li rzekn�, �e lepszego w kiejda�skich stajniach nie masz. Teraz tedy mi go �al i strach mi, �eby si� po drogach, karczmach albo od niewczas�w nie stera�. A jako o przygod� nietrudno, mo�e i w nieprzyjacielskie r�ce wpa��, cho�by tego� pana Wo�odyjowskiego, kt�ry <emphasis>personaliter</emphasis><a l:href="#fn593" type="note">[593]</a> okrutnie na mnie zawzi�ty. Umy�li�em tedy prosi� wasz� ksi���c� mo��, aby� go raczy� na przechowanie wzi�� i za�ywa�, p�ki si� sposobniejsz� por� o niego nie upomn�.</p><p>� To mi go lepiej przedaj.</p><p>� Nie mo�e by�, bo to by�oby, jakobym przyjaciela przedawa�. Ma�o sto razy mnie ten ko� z najwi�kszego ukropu wyni�s�, gdy� i t� ma cnot�, �e w bitwie k�sa nieprzyjaci� okrutnie.</p><p>� Taki� to zacny ko�? � pyta� z �ywym zaj�ciem ksi��� Bogus�aw.</p><p>� Czy zacny? Gdybym by� pewien, �e si� wasza ksi���ca mo�� nie rozgniewa, tedybym sto czerwonych z�otych stawi�, �e nie przymierzaj�c i wasza ksi���ca mo�� nie posiada takiego w swoich stajniach.</p><p>� Mo�e i ja bym stawi�, gdyby nie to, �e nie pora dzi� konie w zaw�d puszcza�. Ch�tnie go przechowam, chocia� je�li mi si� uda, wola�bym kupi�. Ale gdzie� si� owo dziwo znajduje?</p><p>� A ot, przed ko�owrotem ludzie go trzymaj�! Ale �e dziwo, to dziwo, bo nie koloryzuj�c su�tan mo�e takiego konia pozazdro�ci�. Nietutejszy on � natolski, jeno my�l�, �e i w Natolii jeden si� taki utrafi�.</p><p>� To p�jd�my obaczy�.</p><p>� S�u�� waszej ksi���cej mo�ci.</p><p>Ksi��� wzi�� kapelusz i wyszli.</p><p>Przed ko�owrotem ludzie Kmicicowi trzymali dwa zapasowe, ca�kiem osiod�ane konie, z kt�rych jeden, istotnie bardzo rasowy, czarny jak kruk, ze strza�k� na czole i bia�� p�cin� u nogi w��cznej, zar�a� lekko na widok swego pana.</p><p>� To ten! Zgaduj�! � rzek� ksi��� Bogus�aw. � Nie wiem, czy takie dziwo, jake� m�wi�, ale istotnie zacny ko�.</p><p>� A przeprowadzi� no go? � krzykn�� Kmicic. � Albo nie! Czekaj, ja sam si�d�!</p><p>�o�nierze podali konia i pan Andrzej, siad�szy, pocz�� go obje�d�a� wedle ko�owrotu. Pod bieg�ym je�d�cem ko� wyda� si� jeszcze dwakro� pi�kniejszy. �ledziona gra�a w nim, gdy szed� rysi�, oczy wypuk�e nabra�y blasku, i zdawa�o si�, �e chrapami wyrzuca ogie� wewn�trzny, a grzyw� wiatr mu rozwia�. Pan Kmicic zatacza� ko�a, zmienia� chody, na koniec najecha� tu� na ksi�cia, tak �e chrapy konia nie by�y dalej jak o krok od jego twarzy, i krzykn��:</p><p>� <emphasis>Alt</emphasis>!</p><p>Ko� wspar� si� czterema nogami i stan�� jak wryty.</p><p>� A co? � rzek� Kmicic.</p><p>� Jak to powiadaj�: oczy i nogi jelenia, ch�d wilka, chrapy �osia, a pier� niewiasty! � rzek� ksi��� Bogus�aw. � Jest wszystko, co potrzeba. I komend� rozumie niemieck�?</p><p>� Bo go obje�d�a� m�j kawalkator<a l:href="#fn594" type="note">[594]</a>, Zend, kt�ry by� Kurlandczyk.</p><p>� A �cig�a szkapa?</p><p>� Wiatr waszej ksi���cej mo�ci na nim nie dogoni! Tatarzyn przed nim nie ujdzie!</p><p>� Grzeczny musia� by� kawalkator, bo widz�, �e i wyje�d�ony ko� bardzo.</p><p>� Czy wyje�d�ony? Wasza ksi���ca mo�� nie uwierzy! Tak on chodzi w szeregu, �e gdy szereg idzie skokiem, mo�esz wasza ksi���ca mo�� cugle pu�ci�, a on si� o p� chrap�w z szeregu nie wysunie. Je�li wasza ksi���ca mo�� raczy spr�bowa� i je�li si� na dw�ch stajach<a l:href="#fn595" type="note">[595]</a> cho� o p� �ba wysunie, to go darmo oddam.</p><p>� To by�oby najwi�ksze dziwo, �eby si� z puszczonymi cuglami nie wysun��.</p><p>� I dziwo, i wygoda, bo obie r�ce wolne. Nieraz tak by�o, �em w jednej mia� szabl�, w drugiej pistolet, a ko� szed� wolno.</p><p>� Ba, a je�li szereg zawraca?</p><p>� Tedy zawr�ci i on, nie popsowawszy linii.</p><p>� Nie mo�e by�! � rzek� ksi��� � tego �aden ko� nie uczyni. Widzia�em we Francji konie muszkieter�w kr�lewskich, bardzo �wiczone, umy�lnie, aby ceremonij dworskich nie psowa�y, ale przecie trzeba je cuglami prowadzi�.</p><p>� W tym koniu cz�owieczy dowcip<a l:href="#fn596" type="note">[596]</a>� Niech�e wasza ksi���ca mo�� sam popr�buje.</p><p>� Dawaj! � rzek� po chwili namys�u ksi���.</p><p>Sam Kmicic potrzyma� konia do wsiadania, a ksi��� skoczy� lekko na kulbak� i pocz�� klepa� rumaka po l�ni�cym karku.</p><p>� Dziwna rzecz! � rzek� � najlepsze szkapy na jesie� szerszeniej�, ten za� jakoby z wody wyszed�. A w kt�r� stron� ruszymy?</p><p>� Ruszymy naprz�d szeregiem, i je�li wasza ksi���ca mo�� pozwoli, to w drug� stron�, ku lasowi. Droga tam r�wna i szeroka, a ku miastu mog�yby nam jakowe wozy przeszkadza�.</p><p>� Niech�e b�dzie ku lasowi!</p><p>� Ze dwie staje r�wno! Pu�� wasza ksi���ca mo�� cugle z miejsca i skokiem� Dw�ch ludzi z ka�dej strony, ja troch� z ty�u pojad�.</p><p>� Stawa�! � rzek� ksi���.</p><p>Szereg stan�� i zwr�ci� si� g�owami ko�skimi ku drodze od miasta. Ksi��� sta� w �rodku.</p><p>� Ruszaj! � rzek�. � Z miejsca w skok!� Marsz!</p><p>Szereg pomkn�� i po pewnej chwili szed� jak wicher. Tuman kurzu zas�oni� ich przed oczyma dworzan i masztalerzy, kt�rzy zebrawszy si� gromadk� przed ko�owrotem, przygl�dali si� z ciekawo�ci� biegowi. �wiczone konie, w najwi�kszym p�dzie, chrapi�c z wysilenia, przebieg�y ju� staj� lub wi�cej, i rumak ksi���cy, lubo nie trzymany cuglami, nie wysun�� si� istotnie ani na cal. Przebiegli i drug� staj�, nagle Kmicic zwr�ci� si�, a widz�c za sob� jeno tumany kurzu, przez kt�re zaledwie by�o wida� dw�r staro�ci�ski, a wcale stoj�cych przed nim ludzi, krzykn�� straszliwym g�osem:</p><p>� Bierz go!</p><p>W tej chwili Bi�ous i olbrzymi Zawraty�ski chwycili ksi�cia za oba ramiona, a� ko�ci zatrzeszcza�y mu w stawach, i trzymaj�c w �elaznych pi�ciach, pocz�li b�� ostrogami w�asne konie.</p><p>Ksi���cy w �rodku trzyma� si� ci�gle w szeregu, nie zostaj�c ani wysuwaj�c si� na cal naprz�d. Zdumienie, przera�enie, wicher bij�cy w twarz ksi�cia Bogus�awa odebra�y mu w pierwszej chwili mow�. Szarpn�� si� jeno raz i drugi, lecz bez skutku, bo tylko b�l od wykr�conych ramion przeszy� go na wylot.</p><p>� Co to jest? �otry!� Nie wiecie, ktom jest!� � krzykn�� wreszcie.</p><p>Wtem Kmicic tr�ci� go luf� od kr�cicy mi�dzy �opatki.</p><p>� Na nic op�r, bo kula w krzy�! � zakrzykn��.</p><p>� Zdrajco! � rzek� ksi���.</p><p>� A ty kto? � odpar� Kmicic.</p><p>I mkn�li dalej.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXVI</p></title><p>Biegli d�ugo borem, p�dz�c tak, �e sosny przydro�ne zdawa�y si� ucieka� w ty� w pop�ochu; mijali karczmy, chaty pobere�nik�w, smolarnie, a czasem wozy ci�gn�ce pojedynczo lub po kilka ku Pilwiszkom. Od chwili do chwili ksi��� Bogus�aw przechyla� si� w kulbace, jakby chc�c pr�bowa� oporu, ale w�wczas ramiona jego wykr�ca�y si� jeno bole�niej w �elaznych r�kach Kmicicowych �o�nierzy, a pan Andrzej przyk�ada� mu zn�w luf� mi�dzy �opatki i biegli dalej. Kapelusz ksi�ciu spad� � wiatr rozwiewa� bujne, jasne sploty jego peruki � i biegli dalej, a� bia�a piana pocz�a spada� p�atami z koni.</p><p>Na koniec trzeba by�o zwolni�, bo ludziom i koniom tchu zbrak�o, a Pilwiszki pozosta�y tak daleko, �e wszelka mo�liwo�� pogoni znik�a. Jechali tedy czas jaki� st�p� i w milczeniu, przes�oni�ci tumanem pary, kt�ra bucha�a z rumak�w.</p><p>Ksi��� przez d�ugi czas nie odzywa� si� wcale, widocznie stara� si� uspokoi� i odzyska� zimn� krew, a� gdy tego dokaza�, w�wczas spyta�:</p><p>� Dok�d mnie prowadzicie?</p><p>� Dowiesz si� wasza ksi���ca mo�� na ko�cu drogi � rzek� Kmicic.</p><p>Bogus�aw zamilk�, a po chwili znowu:</p><p>� Ka� mnie pu�ci� tym chamom, kawalerze, bo mi ramiona wykr�c�. Je�li to im ka�esz uczyni�, b�d� po prostu wisie�, inaczej, na pal p�jd�.</p><p>� To szlachta, nie chamy! � odrzek� Kmicic. � A co do kary, jak� im wasza ksi���ca mo�� grozisz, to nie wiadomo, kogo pierwej �mier� dosi�gnie.</p><p>� Wiecie wy, na kogo�cie r�ce podnie�li? � spyta� ksi��� zwracaj�c si� do �o�nierzy.</p><p>� Wiemy � odpowiedzieli.</p><p>� Do miliona diab��w rogatych! � zawo�a� z wybuchem Bogus�aw � ka�esz tym ludziom pofolgowa� mi czy nie?</p><p>� Ka�� waszej ksi���cej mo�ci zwi�za� w ty� r�ce, tak b�dzie wygodniej.</p><p>� Nie mo�e by�!� Do reszty mi r�ce wykr�cicie!</p><p>� Innego kaza�bym uwolni� na parol<a l:href="#fn597" type="note">[597]</a>, �e nie ucieknie, ale wy umiecie s�owo �ama�! � odrzek� Kmicic.</p><p>� Ja� inny parol daj� � odrzek� ksi��� � �e nie tylko przy pierwszej sposobno�ci umkn� z twoich r�k, ale �e ci� ka�� ko�mi rozerwa�, gdy w moje wpadniesz!</p><p>� Co ma B�g da�, to da! � odrzek� Kmicic � ale wol� szczer� gro�b� ni� fa�szywe obietnice. Pu�ci� mu r�ce, konia jeno za cugle powodowa�, a wasza ksi���ca mo�� patrz tu! Oto mi jeno za cyngiel ruszy�, by ci kul� w krzy�e wp�dzi�, a dalib�g, nie chybi�, bo nigdy nie chybiam. Sied��e spokojnie na koniu, umyka� nie pr�buj!</p><p>� Nie dbam, panie kawalerze, o ciebie i twoj� kr�cic�</p><p>To rzek�szy ksi��� wyci�gn�� zbola�e r�ce, aby je wyprostowa� i z odr�twienia otrz�sn��, �o�nierze tymczasem chwycili z dw�ch stron konia za cugle i wiedli dalej.</p><p>Bogus�aw po chwili rzek�:</p><p>� Nie �miesz mi w oczy spojrze�, panie Kmicic, z ty�u si� kryjesz.</p><p>� Owszem! � odpar� pan Andrzej i pop�dziwszy konia, odsun�� Zawraty�skiego, a sam chwyciwszy za lejc ksi���cego rumaka � spojrza� Bogus�awowi prosto w twarz.</p><p>� A jak tam moja szkapa? Zalim jej do�ga� cho� jedn� cnot�?</p><p>� Dobry ko�! � odrzek� ksi���. � Chcesz, to go kupi�.</p><p>� B�g zap�a�! Wart ten ko� lepszego losu ni� zdrajc� do �mierci nosi�.</p><p>� G�upi�, panie Kmicic!</p><p>� Bom w Radziwi���w wierzy�!</p><p>Zn�w nasta�a chwila milczenia, kt�r� przerwa� pierwszy ksi���:</p><p>� Powiedz mi, panie Kmicic � rzek� � czy� ty pewien, �e� przy zdrowych zmys�ach i �e ci si� rozum nie pomiesza�? Czy� zapyta� samego siebie, co� ty, szalony cz�ecze, uczyni�, kogo� ty porwa�, na kogo� r�k� podni�s�? Czy ci nie przysz�o do g�owy, �e lepiej by dla ciebie teraz by�o, �eby ci� matka nie rodzi�a? I �e na tak zuchwa�y post�pek nie odwa�y�by si� nikt nie tylko w Polsce, ale i w Europie ca�ej?</p><p>� To wida� niewielka fantazja w tej Europie, bo ja wasz� ksi���c� mo�� porwa�em, trzymam i nie puszcz�.</p><p>� Nie mo�e by� inaczej, tylko z szalonym sprawa! � zawo�a� jakby do siebie ksi���.</p><p>� M�j mo�ci ksi���! � odrzek� pan Andrzej. � Jeste� w moim r�ku i z tym si� zg�d�, a s��w pr�no nie tra�! Pogo� nie nadejdzie, bo tam twoi ludzie dotychczas my�l�, �e� dobrowolnie z nami wyjecha�. Kiedy ci� moi ludzie pod �okcie brali, nikt tego nie widzia�, bo nas tuman przes�oni�, a cho�by nie tuman, to z daleko�ci ani masztalerze, ani stra� by nie dojrza�a. Przez dwie godziny b�d� ci� czeka�, przez trzeci� si� niecierpliwi�, przez czwart� i pi�t� niepokoi�, a w sz�stej wy�l� ludzi na zwiady, a my tymczasem b�dziem za Mariampolem.</p><p>� I co z tego?</p><p>� To z tego, �e nie zgoni�, a cho�by i zaraz byli zacz�li goni�, i tak by nie zgonili, bo wasze konie prosto z drogi, a nasze wypocz�te. Gdyby za� jakim cudem zgonili, i to na nic, bo jak mnie tu wasza ksi���ca mo�� widzisz, tak bym jej �eb roztrzaska�� co i uczyni�, je�li inaczej nie b�dzie mo�na. Ot, co jest! Radziwi�� ma dw�r, wojsko, dzia�a, dragon�w, a Kmicic sze�ciu ludzi i pomimo tego Kmicic Radziwi��a za kark trzyma.</p><p>� Co dalej? � rzek� ksi���.</p><p>� Nic dalej! Dalej pojedziem przed siebie tam, gdzie mi si� spodoba. Dzi�kuj wasza ksi���ca mo�� Bogu, �e� �yw dot�d, bo �eby nie to, �em ja sobie kaza� z dziesi�� wiader wody rano na �eb wychlusta�, to by� ju� by� na tamtym �wiecie, <emphasis>alias</emphasis><a l:href="#fn598" type="note">[598]</a> w piekle, z dw�ch racyj: jako zdrajca i jako kalwin.</p><p>� I wa�y�by� si� na to?</p><p>� Nie chwal�c si�, nie znajdziesz wasza ksi���ca mo�� �atwo takowej imprezy, na kt�r� bym si� nie wa�y�, a masz najlepszy dow�d na sobie.</p><p>Ksi��� spojrza� uwa�niej w oblicze junaka i rzek�:</p><p>� Diabe� ci to, kawalerze, na twarzy napisa�, �e� na wszystko got�w � i to te� racja, �e mam dow�d na sobie� Powiem ci nawet, �e� potrafi� mnie samego �mia�o�ci� zadziwi�, a to nie�atwa rzecz.</p><p>� Wszystko mi jedno. Podzi�kuj wasza ksi���ca mo�� Bogu, �e� dot�d �yw, i kwita!</p><p>� Nie, panie kawalerze! Przede wszystkim ty za to Bogu podzi�kuj� Bo gdyby jeden w�os spad� z g�owy mojej, to wiedz, �e ci� Radziwi��owie znajd� cho�by pod ziemi�. Je�li liczysz na to, �e teraz niezgoda mi�dzy nami i �e ci� nie�wiescy i o�yccy �ciga� nie b�d�, to si� mylisz. Krew radziwi��owska musi zosta� pomszczona, przyk�ad straszliwy musi by� dany, inaczej nie �y� by nam w tej Rzeczypospolitej. Za granic� tak�e si� nie schronisz! Cesarz niemiecki ci� wyda, bom ja ksi��� Rzeszy Niemieckiej, elektor brandenburski m�j wuj, ksi��� Oranii jego szwagier, kr�lestwo francuscy i ich ministrowie moi przyjaciele. Gdzie si� schronisz?� Turcy i Tatarzy ci� sprzedadz�, cho�by�my mieli p� fortuny im odda�. K�ta na ziemi nie znajdziesz ani takich puszcz, ani takich lud�w�</p><p>� Dziwno mi to � rzek� Kmicic � �e si� wasza ksi���ca mo�� o moje zdrowie z g�ry tak troszczysz, wielka persona Radziwi��!� A przecie mi tylko cyngla ruszy�</p><p>� Temu nie neguj�. Nieraz si� ju� zdarza�o w �wiecie, �e wielki cz�owiek gin�� z r�k prostaka. To� i Pompejusza<a l:href="#fn599" type="note">[599]</a> ciura<a l:href="#fn600" type="note">[600]</a> zabi�, to� kr�lowie francuscy z r�k ludzi niskiego stanu gin�li, to� nie dalej szukaj�c i wielkiemu ojcu mojemu to� samo si� przygodzi�o� Jeno, pytam si� ciebie, co dalej?</p><p>� Et! co mi tam! Nie dba�em ja nigdy o to wielce, co jutro b�dzie. Przyjdzie ze wszystkimi Radziwi��ami si� zahaczy�, to jeszcze B�g to wie, kto komu lepiej przygrzeje. Ju� to dawno miecz mi ci�gle wisia� nad g�ow�, a dlatego niech jeno oczy zmru��, to i �pi� smaczno jak suse�. W dodatku, ma�o mi b�dzie jednego Radziwi��a, to porw� drugiego i trzeciego�</p><p>� Jak mi B�g mi�y, kawalerze, tak mi si� podobasz!� Bo to ci powtarzam, �e chyba ty jeden w Europie mog�e� si� na co� podobnego wa�y�. Ani si�, bestia, zatroska, ani pomy�li, co jutro b�dzie! Lubi� �mia�ych ludzi, a coraz ich mniej na �wiecie� Ot, porwa� sobie Radziwi��a i trzyma go jak swego� Gdzie�e� si� taki uchowa�, kawalerze? Sk�d jeste�?</p><p>� Chor��y orsza�ski!</p><p>� Panie chor��y orsza�ski, �al mi, �e Radziwi��owie trac� takiego cz�owieka jak wa�pan, bo z takimi lud�mi si�a mo�na dokaza�. Gdyby nie o mnie chodzi�o� Hm! nie �a�owa�bym niczego, by ci� skaptowa�</p><p>� Za p�no! � rzek� Kmicic.</p><p>� To si� rozumie! � odpowiedzia� ksi���. � Wiele za p�no! Ale to ci przyrzekam, �e ka�� ci� po prostu rozstrzela�, bo� godzien �o�niersk� �mierci� zgin�� Co za diabe� wcielony! Z po�rodka moich ludzi mnie porwa�!</p><p>Kmicic nie odrzek� nic; ksi��� za� zamy�li� si� przez chwil�, po czym zakrzykn��:</p><p>� Wreszcie, pal ci� sze��! Je�eli pu�cisz mnie natychmiast, nie b�d� si� m�ci�! Dasz mi tylko parol, �e nikomu nie wspomnisz, co zasz�o, i ludziom naka�esz milczenie.</p><p>� Nie mo�e by�! � rzek� Kmicic.</p><p>� Chcesz wykupu?</p><p>� Nie chc�.</p><p>� Po c�e�, u diab�a, mnie porwa�? Nie rozumiem!</p><p>� Si�a<a l:href="#fn601" type="note">[601]</a> by gada�! Dowiesz si� wasza ksi���ca mo�� p�niej.</p><p>� A co mamy robi� przez drog�, je�li nie gada�? Przyznaj si�, kawalerze, do jednej rzeczy: �e� mnie porwa� w chwili cholery i desperacji� i teraz sam dobrze nie wiesz, co ze mn� czyni�.</p><p>� To moja rzecz! � odpowiedzia� Kmicic. � A czy nie wiem, co czyni�, poka�e si� niebawem.</p><p>Niecierpliwo�� odbi�a si� na twarzy ksi�cia Bogus�awa.</p><p>� Niezbyt rozmowny�, panie chor��y orsza�ski � rzek� � ale odpowiedz mi przynajmniej szczerze na jedno pytanie: �ali� ju� jecha� do mnie na Podlasie z gotowym zamiarem targni�cia si� na moj� osob� czyli te� p�niej, w ostatniej chwili, przysz�o ci to do g�owy.</p><p>� Na to mog� szczerze waszej ksi���cej mo�ci odpowiedzie�, bo i mnie samego w g�b� pali, abym wam powiedzia�, dlaczego porzuci�em wasz� stron� i p�kim �yw, p�ki mi tchu w gardzieli stanie, wi�cej do niej nie wr�c�. Ksi��� wojewoda wile�ski mnie zwi�d� i naprz�d na to mnie wyci�gn��, �em mu na krucyfiksie zaprzysi�g�, jako go nie opuszcz� do �mierci�</p><p>� A to pi�knie dotrzymujesz� Nie ma co m�wi�!�</p><p>� Tak jest! � zawo�a� gwa�townie Kmicic. � Je�lim dusz� straci�, je�li musz� by� pot�piony, to przez was� Ale mi�osierdziu boskiemu si� oddaj� i wol� dusz� straci�, wol� gorze� wiekui�cie ni� d�u�ej grzeszy� �wiadomie i dobrowolnie, ni� d�u�ej s�u�y� wiedz�c, �e grzechowi i zdradzie s�u��. Niech B�g zmi�uje si� nade mn�� Wol� gorze�! Wol� stokro� gorze� bo i tak bym gorza�, gdybym przy was zosta�. Nie mam nic do stracenia� Ale to przynajmniej na s�dzie boskim powiem: �Nie wiedzia�em, na com przysi�ga�, a gdym zmiarkowa�, �e na zdrad� ojczy�nie, na zgub� imieniowi<a l:href="#fn602" type="note">[602]</a> polskiemu przysi�g�em, tedym przysi�g� z�ama�� Teraz mnie, Panie Bo�e, s�d�!�</p><p>� Do rzeczy! do rzeczy! � rzek� spokojnie ksi��� Bogus�aw.</p><p>Lecz pan Andrzej oddycha� ci�ko i jecha� czas jaki� w milczeniu, z namarszczon� brwi� i okiem wbitym w ziemi�, jak cz�owiek nieszcz�ciem przygnieciony.</p><p>� Do rzeczy! � powt�rzy� ksi��� Bogus�aw.</p><p>Kmicic zbudzi� si� jakoby ze snu, potrz�sn�� g�ow� i m�wi�:</p><p>� Wierzy�em ksi�ciu hetmanowi, jakbym ojcu rodzonemu nie wierzy�. Pami�tam t� uczt�, gdy to nam pierwszy raz powiedzia�, �e si� ze Szwedem po��czy�. Com ja wtedy przecierpia�, com przeszed�, B�g mi policzy! Inni, zacni ludzie, ciskali mu bu�awy pod nogi, przy ojczy�nie si� oponuj�c, a jam sta� jak pie�, z bu�aw�, ze wstydem i z ha�b�, w upokorzeniu, w m�ce� bo mi do oczu powiedziano: �zdrajca!� I kto powiedzia�!� Et!� lepiej nie wspomina�, bym si� za� nie zapami�ta�, bym nie oszala� i waszej ksi���cej mo�ci zaraz tu w �eb nie strzeli�� Wy�cie to, wy, zdrajcy, sprzedawczyki, wy�cie mnie do tego doprowadzili!</p><p>Tu pan Kmicic pocz�� patrze� strasznym wzrokiem na ksi�cia i nienawi�� wybi�a mu z dna duszy na twarz, na kszta�t smoka, kt�ry wype�zn�� z pieczary na �wiat�o dzienne, a ksi��� Bogus�aw patrzy� na junaka spokojnym, nieul�k�ym okiem, na koniec rzek�:</p><p>� Owszem, panie Kmicic, to mnie zajmuje� M�w dalej�</p><p>Kmicic pu�ci� cugle ksi���cego konia, zdj�� czapk�, jakby chc�c gorej�c� g�ow� och�odzi�.</p><p>� Tej samej nocy � m�wi� � poszed�em do ksi�cia hetmana, bo i sam kaza� mnie sprowadzi�. My�la�em sobie: wypowiem mu s�u�b�, z�ami� przysi�g�, udusz� w tych oto r�kach, prochami wysadz� Kiejdany<a l:href="#fn603" type="note">[603]</a>, a potem niech si�, co chce, dzieje! On te� wiedzia�, �em na wszystko got�w � zna� mnie! Widzia�em to dobrze, i� palcami w puzdrze przebiera�, w kt�rym by�y pistolety. Nic to � my�l� sobie � albo mnie chybi, albo zabije! Ale on pocz�� mnie reflektowa�, pocz�� m�wi�, takie perspektywy mnie, prostakowi, pokazowa�, za takiego zbawc� si� podawa�, �e wiesz wasza ksi���ca mo��, co si� sta�o?</p><p>� Przekona� m�odzika! � rzek� Bogus�aw.</p><p>� �em mu do n�g pad� � zakrzykn�� Kmicic � i ojca, jedynego zbawc� ojczyzny w nim widzia�em, �em mu si� odda� jako diab�u, z dusz�, z kad�ubem, �em by� got�w za niego, za jego uczciwo��, z wie�y kiejda�skiej na �eb si� rzuci�!</p><p>� Domy�la�em si�, �e taki b�dzie koniec! � zauwa�y� Bogus�aw.</p><p>� Com straci� w tej s�u�bie, o tym nie b�d� gada�, ale odda�em mu wa�ne us�ugi: utrzyma�em w pos�usze�stwie moj� chor�giew, kt�ra tam teraz zosta�a, bogdaj mu na pohybel<a l:href="#fn604" type="note">[604]</a>! � inne, kt�re si� buntowa�y, znacznie wyci��em� Zababra�em r�ce w krwi bratniej, w tej my�li, i� sroga to dla ojczyzny <emphasis>necessitas</emphasis><a l:href="#fn605" type="note">[605]</a>! Cz�sto mnie dusza bola�a, gdy dobrych �o�nierz�w rozstrzeliwa� kaza�; cz�sto natura szlachecka rebelizowa�a przeciw niemu, gdy raz i drugi przyrzek� mi co�, a potem nie dotrzyma�. Alem to my�la�: ja g�upi, on m�dry! � tak trzeba! Teraz dopiero, gdym si� o onych truciach z list�w dowiedzia�, a� mi szpik w ko�ciach zdr�twia�! Jak�e to? Taka� to wojna? To tru� chcecie �o�nierz�w? I to ma by� po hetma�sku? To ma by� po radziwi��owsku? Ja to mam takie listy wozi�?�</p><p>� Nie znasz si� na polityce, kawalerze � przerwa� Bogus�aw.</p><p>� Niech�e j� pioruny zatrzasn�! Niech�e j� podst�pni W�ochowie robi�, nie szlachcic, kt�rego B�g zacniejsz� od innych krwi� przyozdobi�, ale te� i zobowi�za�, aby szabl�, nie aptek�, wojowa� i imienia nie ha�bi�!</p><p>� Te listy tedy tak ci� zrazi�y, �e postanowi�e� Radziwi���w opu�ci�?</p><p>� Nie listy! By�bym je katu odda� albo w ogie� cisn��, bo ja nie od takich funkcyj � ale nie listy! Wyrzek�bym si� pos�owania, ale sprawy nie odst�pi�. Czy ja wiem?! Poszed�bym cho� w dragony albo kup� bym now� zebra� i zn�w Chowa�skiego po staremu podchodzi�. Ale ju� mi zaraz przysz�o podejrzenie: a nu� oni i ojczyzn� chc� otru� tak jak tych �o�nierz�w?� B�g da�, �em nie wybuchn��, cho� mi g�owa jako granat gorza�a, �em si� opami�ta�, �em mia� t� moc powiedzie� sobie: ci�gnij�e go za j�zyk, a dowiesz si� ca�ej prawdy � nie zdrad�, co masz w sercu, podaj si� za zaprza�ca, za gorszego od samych Radziwi���w, i ci�gnij za j�zyk.</p><p>� Kogo? mnie?</p><p>� Tak jest! i B�g mi pom�g�, �em ja, prostak, statyst� w pole wywi�d�, �e� wasza ksi���ca mo��, maj�c mnie za szelm� ostatni�, �adnego szelmostwa waszego nie ukry�, wszystko wyzna�, wszystko wypowiedzia�, jakoby na d�oni wypisa�! W�osy mi na �bie d�bem stawa�y, alem s�ucha� i wys�ucha� do ko�ca!� O zdrajcy! O arcypiekielnicy! O parrycydowie<a l:href="#fn606" type="note">[606]</a>!� Jak�e to piorun was dot�d nie pobi�? Jak�e to ziemia was dot�d nie po�ar�a?� To z Chmielnickim, ze Szwedami, z elektorem, z Rakoczym i z samym diab�em na zgub� tej Rzeczypospolitej si� zmawiacie?� To p�aszcz z niej chcecie sobie wykroi�? Zaprzeda�? Rozdzieli�? Rozerwa� jako wilcy t� matk� wasz�. Taka� wasza wdzi�czno�� za wszystkie dobrodziejstwa, kt�rymi was obsypa�a, za one urz�dy, honory, godno�ci, substancje, starostwa, za takie fortuny, kt�rych kr�lowie zagraniczni wam zazdroszcz�?� I gotowi�cie nie zwa�a� na onej �zy, na m�k�, na ucisk? Gdzie w was sumienie? Gdzie wiara, gdzie uczciwo��?!� Co za <emphasis>monstra</emphasis> na �wiat was wyda�y?</p><p>� Panie kawalerze � przerwa� zimno ksi��� Bogus�aw � masz mnie w r�ku i mo�esz mnie zabi�, ale o jedno ci� prosz�: nie nud� mnie!</p><p>Umilkli obaj.</p><p>Jednak�e ze s��w Kmicica ukazywa�o si� jasno, �e �o�nierz zdo�a� wyci�gn�� ca�� nag� prawd� z dyplomaty i �e ksi��� pope�ni� wielk� nieostro�no��, wielki b��d, zdradziwszy najtajniejsze zamys�y w�asne i hetma�skie. Ubod�o to jego mi�o�� w�asn�, wi�c te� nie racz�c ukrywa� z�ego humoru rzek�:</p><p>� Nie przypisuj tylko tego w�asnemu dowcipowi, panie Kmicic, je�eli� ze mnie prawd� wydosta�. M�wi�em otwarcie, bom my�la�, �e ksi��� wojewoda lepiej zna si� na ludziach i przyszle cz�owieka godnego ufno�ci.</p><p>� Ksi��� wojewoda przys�a� cz�owieka godnego ufno�ci � odpar� Kmicic � ale�cie go ju� stracili. Odt�d tylko szelmy s�u�y� wam b�d�!</p><p>� Je�eli spos�b, w jaki mnie porwa�e�, nie by� szelmowski, to niech mi w pierwszej bitwie szpada do r�ki przyro�nie.</p><p>� To fortel! W twardej ja si� szkole ich uczy�. Chcia�e� wasza ksi���ca mo�� pozna� Kmicica, masz go! Nie pojad� z pr�nymi r�koma do naszego pana mi�o�ciwego.</p><p>� I my�lisz, �e mi w�os z g�owy z r�ki Jana Kazimierza spadnie?</p><p>� To s�dzi�w, nie moja sprawa!</p><p>Nagle Kmicic zatrzyma� konia.</p><p>� Hej! � rzek�. � A list ksi�cia wojewody? Masz go wasza ksi���ca mo�� przy sobie?</p><p>� Cho�bym mia�, to bym nie da� � rzek� ksi���. � Listy zosta�y w Pilwiszkach.</p><p>� Obszuka� go! � krzykn�� Kmicic.</p><p>�o�nierze porwali zn�w ksi�cia pod ramiona, Soroka za� pocz�� szuka� mu po kieszeniach. Po chwili znalaz� list.</p><p>� Oto jeden dokument przeciw wam i waszym robotom � rzek�, bior�c go, pan Andrzej. � Dowie si� z niego kr�l polski, co zamierzacie, dowie si� i szwedzki, �e chocia� teraz mu s�u�ycie, przecie ju� ksi��� wojewoda zastrzega sobie wolno�� <emphasis>recedere</emphasis><a l:href="#fn607" type="note">[607]</a>, je�liby si� noga Szwedom mia�a powin��. Wyjd� na jaw wszystkie wasze zdrady, wszystkie machinacje. A mam przecie i inne listy, do kr�la szwedzkiego, do Wittenberga, do Radziejowskiego� Wielcy jeste�cie i pot�ni, a przecie nie wiem, czyli wam ciasno nie b�dzie w tej ojczy�nie, gdy wam obaj kr�lowie godn� waszych zdrad rekompens� obmy�l�.</p><p>Oczy ksi�cia Bogus�awa zab�ys�y z�owrogim �wiat�em, ale po chwili opanowa� gniew i rzek�:</p><p>� Dobrze, kawalerze! Na �mier� i �ycie mi�dzy nami!� Spotkamy si�!� Mo�esz przysporzy� nam trosk�w i sprawi� wiele z�ego, ale to jeno powiem: nikt nie �mia� dot�d tego uczyni� w tym kraju, co� ty uczyni�, i biada tobie i twoim.</p><p>� Ja sam mam szabl� do obrony, a swoich mam czym wykupi�! � rzek� Kmicic.</p><p>� Ach! masz mnie jako zak�adnika! � rzek� ksi���.</p><p>I mimo ca�ego gniewu odetchn�� spokojnie; zrozumia� jedno w tej chwili, �e w �adnym wypadku �yciu jego nic nie grozi, bo jego osoba zbyt jest Kmicicowi potrzebna. Postanowi� z tego korzysta�.</p><p>Tymczasem pu�cili si� zn�w rysi� i po godzinie drogi ujrzeli dw�ch je�d�c�w, z kt�rych ka�dy prowadzi� po parze jucznych koni. Byli to ludzie Kmicicowi wys�ani naprz�d z Pilwiszek.</p><p>� A co tam? � spyta� ich Kmicic.</p><p>� Konie nam si� zmacha�y okrutnie, wasza mi�o��, bo�my nie wypoczywali dot�d.</p><p>� Zaraz spoczniemy!�</p><p>� Wida� tu cha�up� na zakr�cie, mo�e to karczma.</p><p>� Niech wachmistrz ruszy naprz�d obroki przygotowa�. Karczma czy nie karczma, trzeba stan��!�</p><p>� Wedle rozkazu, panie komendancie.</p><p>Soroka wypu�ci� konia, a oni pod��ali za nim z wolna. Kmicic jecha� z jednej strony ksi�cia, Lubieniec z drugiej. Ksi��� uspokoi� si� zupe�nie i nie wyci�ga� wi�cej na rozmow� pana Andrzeja. Zdawa� si� by� zm�czony drog� czy te� po�o�eniem, w jakim si� znajdowa�, i g�ow� pochyli� nieco na piersi, a oczy mia� przymkni�te. Jednak�e od czasu do czasu rzuca� uko�ne spojrzenia, to na Kmicica, to na Lubie�ca, kt�rzy trzymali cugle jego konia, jakby upatruj�c, kt�rego �atwiej b�dzie obali�, aby si� wyrwa� na wolno��.</p><p>Tymczasem zbli�yli si� do budowli le��cej przy drodze, na cyplu lasu. Nie by�a to karczma, ale ku�nia i ko�odziejnia zarazem, w kt�rej jad�cy traktem zatrzymywali si� dla przekuwania koni i reparacji woz�w. Mi�dzy sam� ku�ni� a drog� rozci�ga� si� niewielki majdan, nie ogrodzony p�otem, z rzadka poros�y wydeptan� traw�; szcz�tki woz�w i popsowane ko�a le�a�y rozrzucone tu i owdzie na owym majdanie, ale z przejezdnych nie by�o nikogo, jeno ko� Soroki sta� przywi�zany do s�upa. Sam Soroka rozmawia� przed ku�ni� z kowalem Tatarem i dwoma jego pomocnikami.</p><p>� Niezbyt obfity b�dziem mie� popas � rzek� u�miechaj�c si� ksi��� � niczego tu nie dostanie.</p><p>� Mamy �ywno�� i gorza�k� ze sob� � rzek� pan Kmicic.</p><p>� To dobrze! Trzeba nam b�dzie si� nabra�.</p><p>Tymczasem stan�li. Kmicic zatkn�� za pas kr�cic�, zeskoczy� z kulbaki i oddawszy bachmata<a l:href="#fn608" type="note">[608]</a> w r�ce Soroki chwyci� zn�w za cugle ksi���cego konia, kt�rego zreszt� Lubieniec nie popuszcza� z r�ki z drugiej strony.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� zechce zej�� z konia! � rzek� pan Andrzej.</p><p>� A to czemu? B�d� jad� i pi� z kulbaki � rzek� ksi��� pochylaj�c si� ku niemu.</p><p>� Prosz� na ziemi�! � zawo�a� gro�nie Kmicic.</p><p>� A ty w ziemi�! � krzykn�� straszliwym g�osem ksi��� i wyrwawszy z szybko�ci� b�yskawicy kr�cic� zza pasa Kmicica, hukn�� mu w sam� twarz.</p><p>� Jezus Maria! � zakrzykn�� Kmicic.</p><p>W tej chwili ko� pod ksi�ciem, uderzony ostrogami, wspi�� si� tak, i� wyprostowa� si� prawie zupe�nie, ksi��� za� przekr�ci� si� jak w�� w kulbace ku Lubie�cowi i ca�� si�� pot�nego ramienia pchn�� go luf� mi�dzy oczy.</p><p>Lubieniec wrzasn�� przera�liwie i spad� z konia.</p><p>Zanim inni mogli zrozumie�, co si� sta�o, zanim odetchn�li, zanim okrzyk zgrozy zamar� na ich wargach, Bogus�aw roztr�ci� ich jak burza, wypad� z majdanu na drog� i pomkn�� wichrem ku Pilwiszkom.</p><p>� �apaj! Trzymaj! Bij! � rozleg�y si� dzikie g�osy.</p><p>Trzej �o�nierze, kt�rzy jeszcze siedzieli na koniach, pu�cili si� za nim; lecz Soroka chwyci� muszkiet oparty o �cian� i pocz�� mierzy� do uciekaj�cego, a raczej do jego rumaka.</p><p>Rumak za� wyci�gn�� si� jak sarna i bieg� z szybko�ci� strza�y wypuszczonej z ci�ciwy. Hukn�� strza�. Soroka rzuci� si� przez dym, aby skutek lepiej zobaczy�; oczy przys�oni� r�k�, popatrzy� przez chwil� i wreszcie wykrzykn��:</p><p>� Chybiony!</p><p>W tej chwili Bogus�aw znikn�� na zakr�cie, a za nim znikn�li goni�cy.</p><p>W�wczas wachmistrz zwr�ci� si� do kowala i jego pomocnik�w, kt�rzy patrzyli a� dot�d z niemym przera�eniem na to, co si� sta�o, i zawo�a�:</p><p>� Wody!</p><p>Kowalczuki skoczyli ci�gn�� �urawia, a Soroka kl�kn�� przy le��cym nieruchomie panu Andrzeju. Twarz Kmicica by�a pokryta sadz� wystrza�u i soplami krwi � oczy mia� przymkni�te, lew� brew, powiek� i lewy w�s osmolone. Wachmistrz pocz�� naprz�d dotyka� z lekka palcami jego czaszki. Dotyka� d�ugo i ostro�nie, po czym mrukn��:</p><p>� G�owa ca�a�</p><p>Lecz Kmicic nie dawa� znaku �ycia i krew wydobywa�a mu si� z twarzy obficie. Tymczasem kowalczuki przynie�li wiadro wody i szmaty do obcierania. Soroka z r�wn�� powolno�ci� i uwag� zabra� si� do obmywania twarzy Kmicica.</p><p>Na koniec rana ukaza�a si� spod krwi i sadzy. Kula rozora�a g��boko Kmicicowi lewy policzek i znios�a zupe�nie koniec ucha. Soroka pocz�� bada�, czy ko�� policzkowa nie jest strzaskana.</p><p>Po chwili przekona� si�, �e nie, i odsapn�� g��boko. R�wnocze�nie Kmicic pod wp�ywem zimnej wody i b�lu j�� dawa� znaki �ycia. Twarz pocz�a mu drga�, piersi podnosi�y si� oddechem.</p><p>� �yje!� Nic mu nie b�dzie! � zawo�a� rado�nie Soroka.</p><p>I �za stoczy�a si� po zb�jeckiej twarzy wachmistrza.</p><p>Tymczasem na zakr�cie drogi ukaza� si� Bi�ous, jeden z trzech �o�nierzy, kt�rzy pognali za ksi�ciem.</p><p>� A co? � spyta� Soroka.</p><p>�o�nierz kiwn�� r�k�.</p><p>� Nic!</p><p>� A tamci pr�dko wr�c�?</p><p>� Tamci nie wr�c�.</p><p>Wachmistrz z�o�y� dr��cymi r�koma g�ow� Kmicica na progu ku�ni i zerwa� si� na r�wne nogi.</p><p>� Panie wachmistrzu, to charakternik! Pierwszy dogoni� go Zawraty�ski, bo mia� najlepszego konia, i dlatego �e mu si� pozwoli� dogoni�. W naszych oczach wydar� mu szabl� z r�ki i sztychem przebi�. Ledwie mieli�my czas zakrzykn��. Witkowski by� bli�ej i skoczy� na ratunek. A ten �ci�� go w moich oczach, jakby go piorun zatrzasn��!� Ani zipn��� A jam nie czeka� kolei� Panie wachmistrzu! on tu got�w jeszcze wr�ci�!</p><p>� Nic tu po nas! � krzykn�� Soroka. � Do koni!</p><p>I w tej�e samej chwili pocz�li wi�za� nosze mi�dzy ko�mi dla Kmicica.</p><p>Dw�ch ludzi z rozkazu Soroki stan�o z muszkietami na drodze, z obawy powrotu straszliwego m�a.</p><p>Lecz ksi��� Bogus�aw, w przekonaniu, �e Kmicic nie �yje, wraca� spokojnie do Pilwiszek.</p><p>O zmroku ju� spotka� go ca�y oddzia� rajtar�w wys�any przez Patersona, kt�ry zaniepokoi� si� d�ug� nieobecno�ci� ksi�cia.</p><p>Oficer ujrzawszy ksi�cia skoczy� ku niemu.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� Nie wiedzieli�my�</p><p>� Nic to! � przerwa� ksi��� Bogus�aw. � Przeje�d�a�em konia w kompanii tego kawalera, od kt�rego go kupi�em.</p><p>A po chwili doda�:</p><p>� I zap�aci�em dobrze.</p></section></section></section></body><body name="footnotes"><section id="fn1"><p><emphasis>�mud�</emphasis> � p�n.-zach. cz�� Litwy.</p></section><section id="fn2"><p><emphasis>Mendog</emphasis> a. <emphasis>Mindowe</emphasis> (ok. 1203�1263) � zjednoczyciel, ksi���, a nast�pnie kr�l Litwy.</p></section><section id="fn3"><p><emphasis>wielce skoligacony</emphasis> � spokrewniony z wieloma licz�cymi si� rodzinami, zw�. przez ma��e�stwo; spowinowacony.</p></section><section id="fn4"><p><emphasis>Rosie�skie</emphasis> � ziemia w �rodkowej cz�ci Litwy, jej o�rodkiem s� Rosienie (lit. <emphasis>Raseiniai</emphasis>), po�o�one ok. 80 km na p�n. zach. od Kowna.</p></section><section id="fn5"><p><emphasis>Mars</emphasis> (mit. rzym.) � b�g wojny.</p></section><section id="fn6"><p><emphasis>Krakin�w</emphasis> (lit. <emphasis>Krekenava</emphasis>) � miasteczko w �rodkowej cz�ci Litwy, po�o�one ok. 30 km na p�d. zach. od Poniewie�a.</p></section><section id="fn7"><p><emphasis>Lauda, Szoja, Niewia�a</emphasis> � rzeki w �rodkowej cz�ci Litwy.</p></section><section id="fn8"><p><emphasis>Poniewie�</emphasis> (lit. <emphasis>Panev&#x117;�ys</emphasis>) � miasto w �rodkowej cz�ci Litwy nad rzek� Niewia��, ok. 90 km na p�n. wsch. od Rosie�.</p></section><section id="fn9"><p><emphasis>komput</emphasis> � liczba sta�ego wojska w I Rzeczypospolitej XVII i XVIII w., ustalana na sejmie wielkim osobno dla Korony i dla Litwy.</p></section><section id="fn10"><p><emphasis>Upita</emphasis> (lit. <emphasis>Upyt&#x117;</emphasis>) � w XVII w. miasteczko, dzi� wie�, po�o�ona ok. 12 km na p�d. zach�d od Poniewie�y.</p></section><section id="fn11"><p><emphasis>kwitn�a</emphasis> � dzi� popr. forma 3 os. lp r.�. cz.przesz.: kwit�a.</p></section><section id="fn12"><p><emphasis>bitwy pod �ojowem</emphasis> (1649 i 1651) � pod �ojowem, le��cym nad Dnieprem, dzi� w p�d.-wsch. cz�ci Bia�orusi, wojska polskie pod wodz� Janusza Radziwi��a (1612�1655) dwukrotnie pokona�y Kozak�w Chmielnickiego.</p></section><section id="fn13"><p><emphasis>Janusz Radziwi�� herbu Tr�by</emphasis> (1612�1655) � hetman wielki litewski, wojewoda wile�ski.</p></section><section id="fn14"><p><emphasis>pocztowy</emphasis> � cz�onek pocztu, zbrojnego orszaku nale��cego do bogatszego szlachcica.</p></section><section id="fn15"><p><emphasis>ordynek</emphasis> (z niem. <emphasis>Ordnung</emphasis>) � porz�dek, szyk, szereg.</p></section><section id="fn16"><p><emphasis>Bir�e</emphasis> (lit. <emphasis>Bir�ai</emphasis>) � miasto w p�n. cz�ci Litwy, rezydencja Radziwi���w.</p></section><section id="fn17"><p><emphasis>apopleksja</emphasis> (z gr.: parali�) � udar m�zgu.</p></section><section id="fn18"><p><emphasis>regiment</emphasis> � pu�k.</p></section><section id="fn19"><p><emphasis>oberszt</emphasis> (z niem. <emphasis>Oberst</emphasis>) � pu�kownik.</p></section><section id="fn20"><p><emphasis>invidia</emphasis> (�ac.) � zazdro��.</p></section><section id="fn21"><p><emphasis>substancja</emphasis> (z �ac.) � tu: maj�tek, stan posiadania.</p></section><section id="fn22"><p><emphasis>Orsza</emphasis> � miasto we wsch. cz�ci dzisiejszej Bia�orusi, ok. 200 km na wsch. od Mi�ska, ok. 100 na zach. od Smole�ska, miejsce dw�ch bitew mi�dzy wojskami polskimi i moskiewskimi (1512 i 1564).</p></section><section id="fn23"><p><emphasis>wolentarz</emphasis> � ochotnik.</p></section><section id="fn24"><p><emphasis>familiant</emphasis> � cz�onek dobrej szlacheckiej rodziny.</p></section><section id="fn25"><p><emphasis>Smole�sk</emphasis> � miasto nad Dnieprem, dzi� w zach. Rosji.</p></section><section id="fn26"><p><emphasis>congressus</emphasis> (�ac.) � spotkanie, zjazd.</p></section><section id="fn27"><p><emphasis>dyferencja</emphasis> � r�nica zda�, sp�r.</p></section><section id="fn28"><p><emphasis>dziegie�</emphasis> � lepka ciecz uzyskiwana w wyniku suchej destylacji drewna lub kory, ze wzgl�du na swoje w�a�ciwo�ci bakteriob�jcze stosowana daw. jako lekarstwo, a tak�e jako smar, impregnat i klej.</p></section><section id="fn29"><p><emphasis>wojski</emphasis> � urz�dnik, zobowi�zany do opieki nad pozosta�ymi w kraju rodzinami szlachty, kiedy ta bra�a udzia� w pospolitym ruszeniu.</p></section><section id="fn30"><p><emphasis>�mud�</emphasis> � p�n.-zach. cz�� Litwy.</p></section><section id="fn31"><p><emphasis>oki��</emphasis> � gruba warstwa ci�kiego �niegu powoduj�ca �amanie ga��zi.</p></section><section id="fn32"><p><emphasis>k�dziel</emphasis> � p�k lnu, konopi lub we�ny przygotowany do prz�dzenia.</p></section><section id="fn33"><p><emphasis>karpa</emphasis> � pniak i korzenie pozosta�e po �ci�ciu drzewa.</p></section><section id="fn34"><p><emphasis>brze�niak</emphasis> � ga��zki brzozowe.</p></section><section id="fn35"><p><emphasis>�uczywo</emphasis> � smolne drzewo, u�ywane do o�wietlania lub na rozpa�k�.</p></section><section id="fn36"><p><emphasis>bu�czuk</emphasis> � drzewce zako�czone kul� lub grotem, ozdobione ko�skim w�osiem, symbol w�adzy wojskowej.</p></section><section id="fn37"><p><emphasis>�arna</emphasis> � daw. przyrz�d do mielenia ziarna, sk�adaj�cy si� z dw�ch tr�cych o siebie kamieni.</p></section><section id="fn38"><p><emphasis>rusznica</emphasis> � r�czna bro� palna o d�ugiej lufie.</p></section><section id="fn39"><p><emphasis>Orsza</emphasis> � miasto we wsch. cz�ci dzisiejszej Bia�orusi, ok. 200 km na wsch. od Mi�ska, ok. 100 na zach. od Smole�ska, miejsce dw�ch bitew mi�dzy wojskami polskimi i moskiewskimi (1512 i 1564).</p></section><section id="fn40"><p><emphasis>akomodowa� si�</emphasis> (z �ac. <emphasis>accomodare</emphasis>: przystosowa�, po�wi�ci�) � tu: przestawi� si�.</p></section><section id="fn41"><p><emphasis>na pola beresteckie</emphasis> � bitwa pod Beresteczkiem (1651), zwyci�stwo wojsk polskich nad si�ami kozacko-tatarskimi; <emphasis>Beresteczko</emphasis> � miasto nad Styrem na Wo�yniu, w zach. cz�ci Ukrainy.</p></section><section id="fn42"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy.</p></section><section id="fn43"><p><emphasis>driakiew</emphasis> � u�ywany w medycynie ludowej uniwersalny lek ro�linny, z�o�ony m.in. z cynamonu, imbiru, dziurawca, miodu, mi�sa �mii, ziemi z Lemnos, cz�sto z dodatkiem opium.</p></section><section id="fn44"><p><emphasis>szuba</emphasis> � futro, p�aszcz futrzany.</p></section><section id="fn45"><p><emphasis>konterfekt</emphasis> � portret, wizerunek.</p></section><section id="fn46"><p><emphasis>legat</emphasis> � spadek, zapis w testamencie.</p></section><section id="fn47"><p><emphasis>fryga</emphasis> � zabawka dzieci�ca, b�k na sznurku.</p></section><section id="fn48"><p><emphasis>rarytet</emphasis> � rzadko��, tu: niezwyk�a pi�kno��.</p></section><section id="fn49"><p><emphasis>bizun</emphasis> � daw. bat, uderzenie batem.</p></section><section id="fn50"><p><emphasis>hippocentaurus</emphasis> (�ac., mit. gr.) � centaur, p�-ko� a p�-cz�owiek.</p></section><section id="fn51"><p><emphasis>Kiejdany</emphasis> (lit. <emphasis>K&#x117;dainiai</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zach. cz�ci Litwy, po�o�one nad rzek� Niewia��, ok. 40 km na p�n. od Kowna.</p></section><section id="fn52"><p><emphasis>konfuzja</emphasis> � zak�opotanie.</p></section><section id="fn53"><p><emphasis>obces</emphasis> � tupet, zuchwa�o��.</p></section><section id="fn54"><p><emphasis>konwent</emphasis> � klasztor, zakon; szko�a klasztorna.</p></section><section id="fn55"><p><emphasis>statek</emphasis> � stateczno��, powaga, umiar.</p></section><section id="fn56"><p><emphasis>konfidencja</emphasis> � poufa�o��.</p></section><section id="fn57"><p><emphasis>p�g�sek</emphasis> (daw.) � po�owa tylnej cz�ci g�si bez nogi i bez ko�ci, obszyta w g�si� sk�r� i uw�dzona.</p></section><section id="fn58"><p><emphasis>dragon</emphasis> � �o�nierz walcz�cy pieszo, a poruszaj�cy si� konno.</p></section><section id="fn59"><p><emphasis>frykas</emphasis> � wyszukana, smakowita potrawa.</p></section><section id="fn60"><p><emphasis>kondemnata</emphasis> � w daw. prawie pol. wyrok skazuj�cy wydawany zaocznie.</p></section><section id="fn61"><p><emphasis>hiberna</emphasis> � danina pieni�na pobierana w Polsce w XVII i XVIII w., przeznaczona na utrzymanie wojska w zimie.</p></section><section id="fn62"><p><emphasis>munsztu�uk</emphasis> (daw.) � nagroda za dobr� nowin�.</p></section><section id="fn63"><p><emphasis>szerepetka</emphasis> � cz�owiek z gminu, przyb��da.</p></section><section id="fn64"><p><emphasis>substancja</emphasis> (z �ac.) � tu: maj�tek, stan posiadania.</p></section><section id="fn65"><p><emphasis>kondycje</emphasis> (z �ac.) � warunki.</p></section><section id="fn66"><p><emphasis>trzaska</emphasis> � ma�y kawa�ek drewna, u�ywany zazwyczaj na podpa�k�.</p></section><section id="fn67"><p><emphasis>harmata</emphasis> (daw.) � armata.</p></section><section id="fn68"><p><emphasis>fraucymer</emphasis> (z niem. <emphasis>Frauenzimmer</emphasis>) � komnata kobiet, pok�j dla dam; damy dworu, sta�e towarzystwo kr�lowej lub ksi�nej.</p></section><section id="fn69"><p><emphasis>exemplum</emphasis> (�ac.) � przyk�ad.</p></section><section id="fn70"><p><emphasis>w wie�ach</emphasis> � w wi�zieniu.</p></section><section id="fn71"><p><emphasis>kaganek</emphasis> � u�ywana daw. ma�a lampka w kszta�cie miseczki z dziobkiem i uchwytem.</p></section><section id="fn72"><p><emphasis>bandolet</emphasis> � lekka strzelba z kr�tk� luf�.</p></section><section id="fn73"><p><emphasis>dzianet</emphasis> � pi�kny, rasowy ko�.</p></section><section id="fn74"><p><emphasis>haeres</emphasis> (�ac.) � dziedzic.</p></section><section id="fn75"><p><emphasis>Orsza�skie</emphasis> � ziemia we wsch. cz�ci dzisiejszej Bia�orusi, ze stolic� w Orszy.</p></section><section id="fn76"><p><emphasis>roztruchan</emphasis> � wielki, ozdobny kielich.</p></section><section id="fn77"><p><emphasis>banitem</emphasis> � dzi� popr. forma N. lp: banit�.</p></section><section id="fn78"><p><emphasis>posesjonat</emphasis> � w�a�ciciel posiad�o�ci ziemiskiej.</p></section><section id="fn79"><p><emphasis>czekan</emphasis> � tu: ludowy flet czeski lub w�gierski.</p></section><section id="fn80"><p><emphasis>kawalkator</emphasis> � zawodowy trener i uje�d�acz koni, szczeg�lnie ceniony w Rzeczypospolitej szlacheckiej.</p></section><section id="fn81"><p><emphasis>lafa</emphasis> � daw. p�aca, �o�d.</p></section><section id="fn82"><p><emphasis>furda</emphasis> (daw.) � b�ahostka.</p></section><section id="fn83"><p><emphasis>bachmat</emphasis> � ko� u�ywany daw. przez jazd� polsk� i tatarsk�.</p></section><section id="fn84"><p><emphasis>ko� husarski</emphasis> � specjalnie wyhodowana rasa wysokiego, odpornego i szybkiego konia s�u��cego husarii w walce.</p></section><section id="fn85"><p><emphasis>�mudzin</emphasis> � ko� �mudzki, rasa konia domowego, hodowana na Litwie i �mudzi, g��wnie do prac rolnych i do zaprz�gu.</p></section><section id="fn86"><p><emphasis>ka�muk</emphasis> � ma�y, kr�py ko� stepowy.</p></section><section id="fn87"><p><emphasis>exul</emphasis> (�ac.) � wygnaniec.</p></section><section id="fn88"><p><emphasis>kiep</emphasis> � g�upiec, dure�.</p></section><section id="fn89"><p><emphasis>sanna</emphasis> � jazda saniami po drodze us�anej �niegiem.</p></section><section id="fn90"><p><emphasis>bekiesza</emphasis> � d�ugi, m�ski p�aszcz podbity futrem.</p></section><section id="fn91"><p><emphasis>pasy drze�</emphasis> � obdziera� �ywcem ze sk�ry.</p></section><section id="fn92"><p><emphasis>dereszowaty</emphasis> � ko� ma�ci karej, gniadej lub kasztanowatej z domieszk� bia�ych w�os�w.</p></section><section id="fn93"><p><emphasis>tobie zasi�</emphasis> � tobie nic do tego, nie twoja sprawa.</p></section><section id="fn94"><p><emphasis>jubka</emphasis> � damski kaftan z r�kawami do �okcia, noszony w XVII�XVIII w.</p></section><section id="fn95"><p><emphasis>komiliton</emphasis> � towarzysz broni.</p></section><section id="fn96"><p><emphasis>Kiejdany</emphasis> (lit. <emphasis>K&#x117;dainiai</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zach. cz�ci Litwy, po�o�one nad rzek� Niewia��, ok. 40 km na p�n. od Kowna.</p></section><section id="fn97"><p><emphasis>kontent</emphasis> � zadowolony.</p></section><section id="fn98"><p><emphasis>ko�paczek</emphasis> � wysoka, sto�kowa czapka futrzana, od XV do XIX w. noszona w Polsce.</p></section><section id="fn99"><p><emphasis>staje</emphasis> � daw. miara d�ugo�ci, w r�nych okresach i okolicach licz�ca od 100 do 1000 m.</p></section><section id="fn100"><p><emphasis>bojarzyn</emphasis> a. <emphasis>bojar</emphasis> � rycerz, szlachcic litewski lub ruski.</p></section><section id="fn101"><p><emphasis>Upita</emphasis> (lit. <emphasis>Upyt&#x117;</emphasis>) � w XVII w. miasteczko, dzi� wie�, po�o�ona ok. 12 km na p�d. zach�d od Poniewie�y.</p></section><section id="fn102"><p><emphasis>asygnacja</emphasis> (z �ac.) � dokument, pisemne zlecenie wydania pieni�dzy lub innych �wiadcze�.</p></section><section id="fn103"><p><emphasis>�yczek</emphasis> (daw., pogard.) � mieszczanin.</p></section><section id="fn104"><p><emphasis>oprymowa�</emphasis> (z �ac.) � daw. gn�bi�, uciska�.</p></section><section id="fn105"><p><emphasis>sukurs</emphasis> (z �ac.) � pomoc, ratunek.</p></section><section id="fn106"><p><emphasis>wilczura</emphasis> � daw. futro z wilczych sk�r.</p></section><section id="fn107"><p><emphasis>Upita</emphasis> (lit. <emphasis>Upyt&#x117;</emphasis>) � w XVII w. miasteczko, dzi� wie�, po�o�ona ok. 12 km na p�d. zach�d od Poniewie�y.</p></section><section id="fn108"><p><emphasis>nicpotem</emphasis> (daw.) � do niczego.</p></section><section id="fn109"><p><emphasis>infamia</emphasis> (daw.) � s�dowe pozbawienie czci i praw obywatelskich.</p></section><section id="fn110"><p><emphasis>Mejszago�a</emphasis> � miasteczko na Litwie.</p></section><section id="fn111"><p><emphasis>kostera</emphasis> � hazardzista, oszust karciany.</p></section><section id="fn112"><p><emphasis>auxilia</emphasis> (�ac.) � wsparcie.</p></section><section id="fn113"><p><emphasis>sie��</emphasis> (daw.) � si���.</p></section><section id="fn114"><p><emphasis>�yczek</emphasis> (daw., pogard.) � mieszczanin.</p></section><section id="fn115"><p><emphasis>ciura</emphasis> � daw. cz�owiek nale��cy do czeladzi obozowej, wojsk. pacho�ek.</p></section><section id="fn116"><p><emphasis>konwikcja</emphasis> (daw., z �ac.) � przekonanie.</p></section><section id="fn117"><p><emphasis>deliberowa�</emphasis> (z �ac.) � tu: dyskutowa�.</p></section><section id="fn118"><p><emphasis>polityczny</emphasis> (z �ac.) � uprzejmy, grzeczny.</p></section><section id="fn119"><p><emphasis>podbechta�</emphasis> � nastawi� kogo� przeciwko komu� lub czemu�, podra�ni� czyj�� dum�, ambicj�.</p></section><section id="fn120"><p><emphasis>wyporek</emphasis> � sk�ra z niedonoszonego p�odu zwierz�cego (np. jagni�cia).</p></section><section id="fn121"><p><emphasis>hubka</emphasis> � wysuszony mi��sz huby lub inny materia� �atwo si� tl�cy, u�ywany do rozniecania ognia.</p></section><section id="fn122"><p><emphasis>cieciorka</emphasis> � samica cietrzewia.</p></section><section id="fn123"><p><emphasis>ferezja</emphasis> � m�skie okrycie wierzchnie w XVI�XVII w.</p></section><section id="fn124"><p><emphasis>gaudium</emphasis> (�ac.) � rado��.</p></section><section id="fn125"><p><emphasis>krokosz</emphasis> � ro�lina o pomara�czowoczerwonych kwiatach, uprawiana jako ro�lina oleista i barwierska.</p></section><section id="fn126"><p><emphasis>samodzia�</emphasis> � tkanina z we�ny lub lnu tkana na r�cznym warsztacie.</p></section><section id="fn127"><p><emphasis>pak�ak</emphasis> � gruby lniany lub bawe�niany materia�, z jakiego szyto worki na m�k� lub zbo�e.</p></section><section id="fn128"><p><emphasis>om�ot</emphasis> � oddzielanie ziarna od s�omy, m��cenie.</p></section><section id="fn129"><p><emphasis>moderunek</emphasis> � ekwipunek �o�nierski.</p></section><section id="fn130"><p><emphasis>gruba</emphasis> (z niem. <emphasis>Grube</emphasis>: do�ek, jama) � palenisko.</p></section><section id="fn131"><p><emphasis>basetla</emphasis> � ludowy instrument strunowy lub daw. wiolonczela.</p></section><section id="fn132"><p><emphasis>zapusty</emphasis> � daw. ostatnie dni karnawa�u.</p></section><section id="fn133"><p><emphasis>rapier</emphasis> � bro� o d�ugiej, prostej, obosiecznej klindze, d�u�sza ni� szabla, u�ywana w XVI i XVII w.</p></section><section id="fn134"><p><emphasis>Upita</emphasis> (lit. <emphasis>Upyt&#x117;</emphasis>) � w XVII w. miasteczko, dzi� wie�, po�o�ona ok. 12 km na p�d. zach�d od Poniewie�y.</p></section><section id="fn135"><p><emphasis>Kiejdany</emphasis> (lit. <emphasis>K&#x117;dainiai</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zach. cz�ci Litwy, po�o�one nad rzek� Niewia��, ok. 40 km na p�n. od Kowna.</p></section><section id="fn136"><p><emphasis>wolentarz</emphasis> (daw., z �ac.) � ochotnik.</p></section><section id="fn137"><p><emphasis>komput</emphasis> � liczba sta�ego wojska w I Rzeczypospolitej XVII i XVIII w., ustalana na sejmie wielkim osobno dla Korony i dla Litwy.</p></section><section id="fn138"><p><emphasis>Bir�e</emphasis> (lit. <emphasis>Bir�ai</emphasis>) � miasto w p�n. cz�ci Litwy, rezydencja Radziwi���w.</p></section><section id="fn139"><p><emphasis>kapuza</emphasis> � daw. nakrycie g�owy w postaci kaptura a. futrzanej czapki uszanki.</p></section><section id="fn140"><p><emphasis>ferezja</emphasis> � m�skie okrycie wierzchnie w XVI�XVII w.</p></section><section id="fn141"><p><emphasis>spisa</emphasis> � d�uga bro� drzewcowa o ma�ym grocie, u�ywana przez Kozak�w od XVI do XIX w.</p></section><section id="fn142"><p><emphasis>berdysz</emphasis> � szeroki top�r na d�ugim drzewcu.</p></section><section id="fn143"><p><emphasis>�yczek</emphasis> (daw., pogard.) � mieszczanin.</p></section><section id="fn144"><p><emphasis>to�ub</emphasis> � rodzaj futra.</p></section><section id="fn145"><p><emphasis>eksakcja</emphasis> (z �ac.) � pob�r, �ci�ganie podatk�w.</p></section><section id="fn146"><p><emphasis>ka�czug</emphasis> � bicz z plecionego rzemienia osadzonego na kr�tkim kiju.</p></section><section id="fn147"><p><emphasis>hajdamaka</emphasis> (z tur.) � buntownik, rozb�jnik, uczestnik kt�rego� z powsta� ch�opskich na Ukrainie w latach 1730�1770.</p></section><section id="fn148"><p><emphasis>rekuza</emphasis> � odrzucenie przez kobiet� propozycji ma��e�stwa.</p></section><section id="fn149"><p><emphasis>mores</emphasis> � karno��, subordynacja.</p></section><section id="fn150"><p><emphasis>s�owy</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: s�owami.</p></section><section id="fn151"><p><emphasis>banitem</emphasis> � dzi� popr. forma N. lp: banit�.</p></section><section id="fn152"><p><emphasis>prezydium</emphasis> (z �ac.) � zbrojna za�oga.</p></section><section id="fn153"><p><emphasis>tr�zla</emphasis> (daw.) � uzda.</p></section><section id="fn154"><p><emphasis>biesi� si�</emphasis> � daw. wpada� w z�o��.</p></section><section id="fn155"><p><emphasis>odryna</emphasis> (reg.) � budynek, w kt�rym przechowuje si� siano.</p></section><section id="fn156"><p><emphasis>sztych</emphasis> � ostry koniec broni bia�ej, pchni�cie broni� bia��.</p></section><section id="fn157"><p><emphasis>�upan</emphasis> � starop. ubi�r noszony przez szlacht�, o kroju d�ugiej sukni zapinanej na guziki, ze st�jk� i w�skimi r�kawami.</p></section><section id="fn158"><p><emphasis>surma</emphasis> � instrument d�ty z drewna lub ko�ci s�oniowej u�ywany w daw. wojsku do sygnalizacji.</p></section><section id="fn159"><p><emphasis>bisurmanin</emphasis> (daw., pogard.) � muzu�manin, Tatar a. Turek.</p></section><section id="fn160"><p><emphasis>oblatowa�</emphasis> � wpisa� do ksi�g miejskich.</p></section><section id="fn161"><p><emphasis>palestrant</emphasis> � daw. prawnik.</p></section><section id="fn162"><p><emphasis>Hydra</emphasis> � potw�r w mit. gr., wielog�owy w��, u kt�rego na miejscu odci�tej odrasta�y dwie lub trzy nowe g�owy. Zg�adzenie Hydry by�o jedn� z prac Heraklesa.</p></section><section id="fn163"><p><emphasis>Joannes Casimirus Rex</emphasis> (�ac.) � kr�l Jan Kazimierz.</p></section><section id="fn164"><p><emphasis>Initium Calamitatis Regni</emphasis> (�ac.) � pocz�tek nieszcz�� kr�lestwa.</p></section><section id="fn165"><p><emphasis>partyzant</emphasis> (daw., z fr.) � zwolennik, stronnik.</p></section><section id="fn166"><p><emphasis>wolentarski</emphasis> � ochotniczy.</p></section><section id="fn167"><p><emphasis>lemiesz</emphasis> � cz�� p�uga podcinaj�ca skib�.</p></section><section id="fn168"><p><emphasis>familiantka</emphasis> � szlachcianka z bogatego i wp�ywowego rodu.</p></section><section id="fn169"><p><emphasis>ka�amaszka</emphasis> � odkryty jednokonny pojazd czteroko�owy bez resor�w, u�ywany na Kresach w XVII i XVIII w. Drewniane ko�a osadzone by�y na drewnianej osi, kt�r� smarowano mazi� w celu zmniejszenia opor�w.</p></section><section id="fn170"><p><emphasis>cyrulik</emphasis> � fryzjer zajmuj�cy si� te� leczeniem lekkich chor�b i wykonywaniem prostych zabieg�w medycznych na podstawie wiedzy ludowej i do�wiadczenia.</p></section><section id="fn171"><p><emphasis>Kiejdany</emphasis> (lit. <emphasis>K&#x117;dainiai</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zach. cz�ci Litwy, po�o�one nad rzek� Niewia��, ok. 40 km na p�n. od Kowna.</p></section><section id="fn172"><p><emphasis>niezabudka</emphasis> � niezapominajka.</p></section><section id="fn173"><p><emphasis>kwap</emphasis> � pierze.</p></section><section id="fn174"><p><emphasis>robota</emphasis> (dial. B. lp) � robot�.</p></section><section id="fn175"><p><emphasis>pludry</emphasis> � kr�tkie, bufiaste spodnie, cz�� dawnego stroju dworskiego lub �o�nierskiego.</p></section><section id="fn176"><p><emphasis>bisior</emphasis> � cienka tkanina p��cienna lub lniano-we�niana u�ywana w dawnej Polsce a. jedwab morski, tkanina z prz�dzy ma���w, bardzo rzadka i kosztowna.</p></section><section id="fn177"><p><emphasis>lama</emphasis> � tkanina jedwabna przetykana z�otymi lub srebrnymi nitkami.</p></section><section id="fn178"><p><emphasis>sepet</emphasis> � skrzynka z szufladami do przechowywania klejnot�w, dokument�w itp.</p></section><section id="fn179"><p><emphasis>puzdro</emphasis> � skrzynka lub pud�o z przegr�dkami, zwykle z zamkiem, okuciami i uchwytami.</p></section><section id="fn180"><p><emphasis>kwoli</emphasis> (daw.) � dla.</p></section><section id="fn181"><p><emphasis>driakiew</emphasis> � u�ywany w medycynie ludowej uniwersalny lek ro�linny, z�o�ony m.in. z cynamonu, imbiru, dziurawca, miodu, mi�sa �mii, ziemi z Lemnos, cz�sto z dodatkiem opium.</p></section><section id="fn182"><p><emphasis>ordynek</emphasis> (z niem. <emphasis>Ordnung</emphasis>) � porz�dek, szyk.</p></section><section id="fn183"><p><emphasis>Zo�tare�ko</emphasis> � w�asc. Zo�otarenko, Iwan (zm. 1655), hetman kozacki, szwagier Bohdana Chmielnickiego, bra� udzia� w zdobyciu Wilna (1654).</p></section><section id="fn184"><p><emphasis>semen</emphasis> � Kozak na czyjej� s�u�bie.</p></section><section id="fn185"><p><emphasis>staje</emphasis> � daw. miara d�ugo�ci, w r�nych okresach i okolicach licz�ca od 100 do 1000 m.</p></section><section id="fn186"><p><emphasis>szto za lude</emphasis> (z ukr.) � co za ludzie.</p></section><section id="fn187"><p><emphasis>raptus puellae</emphasis> (�ac.) � porwanie panny.</p></section><section id="fn188"><p><emphasis>samowt�r</emphasis> (daw.) � we dw�ch, sam z kim� drugim, tu: pojedynek.</p></section><section id="fn189"><p><emphasis>szerpentyna</emphasis> (daw.) � szabla.</p></section><section id="fn190"><p><emphasis>hajdawery</emphasis> � szerokie, bufiaste spodnie, typowy element stroju polskiej szlachty w XVII w.; szarawary.</p></section><section id="fn191"><p><emphasis>zali</emphasis> (daw.) � czy.</p></section><section id="fn192"><p><emphasis>konfuzja</emphasis> (z �ac.) � zmieszanie, zawstydzenie.</p></section><section id="fn193"><p><emphasis>zrekuzowa�</emphasis> � odrzuci� o�wiadczyny, odm�wi� r�ki.</p></section><section id="fn194"><p><emphasis>wokacja</emphasis> (z �ac.) � powo�anie.</p></section><section id="fn195"><p><emphasis>tentowa�</emphasis> (z �ac.) � pr�bowa�.</p></section><section id="fn196"><p><emphasis>wzi���</emphasis> � dzi� popr.: wzi��.</p></section><section id="fn197"><p><emphasis>zje�� arbuza</emphasis> � pogodzi� si� z odmow�, przyj�� odrzucenie o�wiadczyn.</p></section><section id="fn198"><p><emphasis>�lepki</emphasis> � oczy.</p></section><section id="fn199"><p><emphasis>cekhauz</emphasis> (z niem.) � arsena�, zbrojownia.</p></section><section id="fn200"><p><emphasis>Hraju, pane</emphasis> (ukr.) � gram, panie.</p></section><section id="fn201"><p><emphasis>kontent</emphasis>� zadowolony</p></section><section id="fn202"><p><emphasis>Zwiahel</emphasis> � miasto w p�n. cz�ci Ukrainy, dzi�: Nowogr�d Wo�y�ski.</p></section><section id="fn203"><p><emphasis>sobaka</emphasis> (ukr.) � pies.</p></section><section id="fn204"><p><emphasis>Ne znaju, pane</emphasis> (ukr.) � nie wiem, panie.</p></section><section id="fn205"><p><emphasis>ho�ysz</emphasis> (z ukr.) � golec, n�dzarz.</p></section><section id="fn206"><p><emphasis>bojar putny</emphasis> � ubo�szy szlachcic litewski lub ruski, s�u��cy u bogatszego pana.</p></section><section id="fn207"><p><emphasis>pocz��</emphasis>� zacz��</p></section><section id="fn208"><p><emphasis>ko�pak</emphasis> � wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem.</p></section><section id="fn209"><p><emphasis>sekundowa�</emphasis> (z �ac. <emphasis>secondo</emphasis>, <emphasis>secundare</emphasis>: pomaga�, towarzyszy�) � ochrania�, broni�.</p></section><section id="fn210"><p><emphasis>kontent</emphasis>� zadowolony</p></section><section id="fn211"><p><emphasis>in medias res</emphasis> (�ac.) � do rzeczy, do sedna sprawy.</p></section><section id="fn212"><p><emphasis>jagody</emphasis> (daw.) � policzki.</p></section><section id="fn213"><p><emphasis>konfuzja</emphasis>� zak�opotanie</p></section><section id="fn214"><p><emphasis>familiant</emphasis> � szlachcic z bogatego i wp�ywowego rodu.</p></section><section id="fn215"><p><emphasis>substancja</emphasis> (z �ac.) � maj�tek, dobra materialne.</p></section><section id="fn216"><p><emphasis>despekt</emphasis> (z �ac.) � obraza.</p></section><section id="fn217"><p><emphasis>Gradyw</emphasis> (mit. rzym., z �ac. <emphasis>gradivus</emphasis>: krocz�cy naprz�d) � jeden z przydomk�w Marsa, boga wojny.</p></section><section id="fn218"><p><emphasis>liszka</emphasis> (daw.) � lis.</p></section><section id="fn219"><p><emphasis>podwika</emphasis> (starop.) � kobieta.</p></section><section id="fn220"><p><emphasis>trosk�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: trosk.</p></section><section id="fn221"><p><emphasis>piatyhorska chor�giew</emphasis> � oddzia� �redniozbrojnej jazdy w wojsku litewskim.</p></section><section id="fn222"><p><emphasis>periculum in mora</emphasis> (�ac.: niebezpiecze�stwo w zw�oce) � niebezpiecznie jest zwleka�.</p></section><section id="fn223"><p><emphasis>mierzyn �mudzki</emphasis> � ko� �mudzki, rasa konia domowego, hodowana na Litwie i �mudzi, g��wnie do prac rolnych i do zaprz�gu; <emphasis>mierzyn</emphasis> � ko� �redniego wzrostu, niezbyt wielki.</p></section><section id="fn224"><p><emphasis>jasyr</emphasis> (z tur.) � niewola tatarska.</p></section><section id="fn225"><p><emphasis>de publicis</emphasis> (�ac.) � o sprawach publicznych.</p></section><section id="fn226"><p><emphasis>emulacja</emphasis> (z �ac.) � tu: niezgoda, konflikt.</p></section><section id="fn227"><p><emphasis>polityczny</emphasis> (z �ac.) � tu: cywilizowany, przestrzegaj�cy prawa.</p></section><section id="fn228"><p><emphasis>Kiejdany</emphasis> (lit. <emphasis>K&#x117;dainiai</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zach. cz�ci Litwy, po�o�one nad rzek� Niewia��, ok. 40 km na p�n. od Kowna.</p></section><section id="fn229"><p><emphasis>Bir�e</emphasis> (lit. <emphasis>Bir�ai</emphasis>) � miasto w p�n. cz�ci Litwy, rezydencja Radziwi���w.</p></section><section id="fn230"><p><emphasis>wiktoryja</emphasis> (daw., z �ac.) � zwyci�stwo.</p></section><section id="fn231"><p><emphasis>frukt</emphasis> (z �ac.) � owoc, tu w M. lm wg odmiany �ac.: frukta � owoce.</p></section><section id="fn232"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�.</p></section><section id="fn233"><p><emphasis>turbowa� si�</emphasis> (z �ac.) � martwi� si�.</p></section><section id="fn234"><p><emphasis>polityka</emphasis> (z �ac.) � uprzejmo��, dobry obyczaj.</p></section><section id="fn235"><p><emphasis>aza</emphasis> (starop.) � czy�.</p></section><section id="fn236"><p><emphasis>zbara�czyk</emphasis> � tu: weteran spod Zbara�a; w obronie Zbara�a (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami bra�y udzia� wojska polskie pod komend� trzech regimentarzy i ksi�cia Jeremiego Wi�niowieckiego.</p></section><section id="fn237"><p><emphasis>komunik</emphasis> � jazda, kawaleria.</p></section><section id="fn238"><p><emphasis>wiktoryja</emphasis> (z �ac.) � zwyci�stwo.</p></section><section id="fn239"><p><emphasis>rapt</emphasis> (z �ac.) � porwanie.</p></section><section id="fn240"><p><emphasis>�yczek</emphasis> (daw., pogard.) � mieszczanin.</p></section><section id="fn241"><p><emphasis>subiectum</emphasis> (�ac.) � obiekt.</p></section><section id="fn242"><p><emphasis>spostponowa�</emphasis> (z �ac.) � obrazi�, zlekcewa�y�.</p></section><section id="fn243"><p><emphasis>Dzikie Pola</emphasis> � p�d.-wsch. cz�� Ukrainy, poni�ej poroh�w Dniepru, niezamieszkany step, oddzielaj�cy Sicz Zaporosk� od Chanatu Krymskiego, miejsce, gdzie chronili si� zbiegowie.</p></section><section id="fn244"><p><emphasis>legacja</emphasis> (z �ac.) � poselstwo.</p></section><section id="fn245"><p><emphasis>Gustaw II Adolf</emphasis> (1594�1632) � kr�l Szwecji w latach 1611�1632, uzdolniony dow�dca i reformator armii.</p></section><section id="fn246"><p><emphasis>Koniecpolski, Stanis�aw</emphasis> (1591�1646) � hetman wielki koronny w latach 1632�1646, kasztelan krakowski, uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich wodz�w.</p></section><section id="fn247"><p><emphasis>piechota �anowa</emphasis> � wojsko zaci�ne narodowego autoramentu, z�o�one z ch�op�w z d�br kr�lewskich, szlacheckich i ko�cielnych, powo�ywanych po jednym z ka�dych 15 �an�w, tj. z ok. 200 ha.</p></section><section id="fn248"><p><emphasis>nad ch�opy</emphasis> (daw.) � dzi� popr. forma N. lm: nad ch�opami.</p></section><section id="fn249"><p><emphasis>zbara�czyk</emphasis> � tu: weteran spod Zbara�a; w obronie Zbara�a (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami bra�y udzia� wojska polskie pod komend� trzech regimentarzy i ksi�cia Jeremiego Wi�niowieckiego.</p></section><section id="fn250"><p><emphasis>inkaust</emphasis> (daw.) � atrament.</p></section><section id="fn251"><p><emphasis>pro die 27 praesentis</emphasis> (�ac.) � na dzie� 27 niniejszego miesi�ca.</p></section><section id="fn252"><p><emphasis>non deesse patriae</emphasis> (�ac.) � nie opu�ci� ojczyzyny.</p></section><section id="fn253"><p><emphasis>luterska wojna</emphasis> � tj. wojna trzydziestoletnia (1618�1648), konflikt mi�dzy pa�stwami protestanckimi a dynasti� Habsburg�w.</p></section><section id="fn254"><p><emphasis>wiktoria</emphasis> (z �ac.) � zwyci�stwo.</p></section><section id="fn255"><p><emphasis>kole�no</emphasis> � w kolasach, tj. w karetach.</p></section><section id="fn256"><p><emphasis>kopij</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: kopii.</p></section><section id="fn257"><p><emphasis>wzi���</emphasis> � dzi� popr.: wzi��.</p></section><section id="fn258"><p><emphasis>hajduk</emphasis> � zbrojny s�u��cy, lokaj.</p></section><section id="fn259"><p><emphasis>rajtar</emphasis> � �redniozbrojny �o�nierz konny, pos�uguj�cy si� w walce g��wnie broni� paln�.</p></section><section id="fn260"><p><emphasis>absolutum dominium</emphasis> (�ac.) � panowanie absolutne, w�adza absolutna.</p></section><section id="fn261"><p><emphasis>igne et ferro</emphasis> (�ac.) � ogniem i �elazem.</p></section><section id="fn262"><p><emphasis>Jan I Olbracht</emphasis> (1459�1501) � kr�l Polski w latach 1492�1501, w 1497 r. zorganizowa� wypraw� pospolitego ruszenia przeciko Turcji i pod Ko�minem na Bukowinie (dzi� p�d. Ukraina) poni�s� kl�sk�, kt�r� mia�o przyp�aci� �yciem ok. 5000 szlachty polskiej.</p></section><section id="fn263"><p><emphasis>Po bracie si� pocieszy� koron� i �on�</emphasis> � Jan Kazimierz o�eni� si� z Mari� Ludwik� Gonzag�, wdow� po W�adys�awie IV.</p></section><section id="fn264"><p><emphasis>podkanclerzy</emphasis> � mowa o Hieronimie Radziejowskim (1612�1667), wygnanym za spiskowanie przeciwko kr�lowi.</p></section><section id="fn265"><p><emphasis>Marek Porcjusz Katon</emphasis> � w Rzymie by�o dw�ch polityk�w tego samego nazwiska, pradziad, zwany Cenzorem (234�149 p.n.e.) i jego prawnuk, zwany Utyce�skim lub Katonem M�odszym (95�46 p.n.e.), obaj byli zagorza�ymi obro�cami cn�t obywatelskich i republiki.</p></section><section id="fn266"><p><emphasis>totam Rempublicam</emphasis> (�ac.) � ca�� Rzeczpospolit�.</p></section><section id="fn267"><p><emphasis>krotofila</emphasis> a. <emphasis>krotochwila</emphasis> (starop.) � �art.</p></section><section id="fn268"><p><emphasis>salamandra</emphasis> � istota fantastyczna, opisana w XVI w. przez Paracelsusa, �ywio�ak ognia.</p></section><section id="fn269"><p><emphasis>Agamemnon</emphasis> (mit. gr.) � bohater Iliady, kr�l Argolidy, w�dz Grek�w w wojnie troja�skiej.</p></section><section id="fn270"><p><emphasis>tentowa�</emphasis> (z �ac.) � pr�bowa�.</p></section><section id="fn271"><p><emphasis>deest</emphasis> (�ac. <emphasis>desum</emphasis>, <emphasis>deesse</emphasis>) � jest niobecny, brakuje.</p></section><section id="fn272"><p><emphasis>kontempt</emphasis> (z �ac.) � lekcewa�enie, pogarda.</p></section><section id="fn273"><p><emphasis>permisj�</emphasis> (�ac. <emphasis>permisio</emphasis>: pozwolenie) � zwolnienie.</p></section><section id="fn274"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�.</p></section><section id="fn275"><p><emphasis>wzi���</emphasis> � dzi� popr.: wzi��.</p></section><section id="fn276"><p><emphasis>potraw</emphasis> � ��ka po sianokosach.</p></section><section id="fn277"><p><emphasis>Karol X Gustaw Wittelsbach</emphasis> (1622�1660) � kr�l Szwecji w latach 1654�1660.</p></section><section id="fn278"><p><emphasis>j�zyk</emphasis> � jeniec, od kt�rego mo�na wymusi� informacje.</p></section><section id="fn279"><p><emphasis>wzi���</emphasis> � dzi� popr.: wzi��.</p></section><section id="fn280"><p><emphasis>wili� wyroju</emphasis> � tj. tu� przed wyrojeniem si�, kiedy to cz�� pszcz� z m�od� kr�low� opuszcza ul, by szuka� miejsca na nowe gniazdo.</p></section><section id="fn281"><p><emphasis>ja�wiec</emphasis> � borsuk.</p></section><section id="fn282"><p><emphasis>wzi���</emphasis> � dzi� popr.: wzi��.</p></section><section id="fn283"><p><emphasis>Vivat Carolus Gustavus rex</emphasis> (�ac.) � niech �yje kr�l Karol Gustaw.</p></section><section id="fn284"><p><emphasis>veto</emphasis> (�ac.) � nie pozwalam.</p></section><section id="fn285"><p><emphasis>konsystencja</emphasis> (z �ac.) � tu: zak�adanie obozu, obozowanie.</p></section><section id="fn286"><p><emphasis>egzakcja</emphasis> (z �ac.) � pob�r podatk�w.</p></section><section id="fn287"><p><emphasis>mane, tekel, fares</emphasis> (z aramejskiego) � policzono, zwa�ono, rozdzielono; takie s�owa mia�y si� pojawi� na �cianie w czasie �wi�tokradczej uczty kr�la babilo�skiego Baltazara, by�o to proroctwo �mierci Baltazara i upadku Babilonu (Dn 5, 1-31).</p></section><section id="fn288"><p><emphasis>spust</emphasis> � spuszczenie wody ze stawu w celu wyci�gni�cia ryb.</p></section><section id="fn289"><p><emphasis>wi�cierz</emphasis> � pu�apka na ryby, sie� lub kosz wiklinowy w kszta�cie d�ugiego walca.</p></section><section id="fn290"><p><emphasis>febra</emphasis> � tu: choroba, objawiaj�ca si� dreszczami.</p></section><section id="fn291"><p><emphasis>zbara�czyk</emphasis> � tu: weteran spod Zbara�a; w obronie Zbara�a (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami bra�y udzia� wojska polskie pod komend� trzech regimentarzy i ksi�cia Jeremiego Wi�niowieckiego.</p></section><section id="fn292"><p><emphasis>consuetudo altera natura</emphasis> (�ac.) � przyzwyczajenie jest drug� natur�.</p></section><section id="fn293"><p><emphasis>kupi� si�</emphasis> (daw.) � zbiera� si�, gromadzi� si� (por. skupia� si�).</p></section><section id="fn294"><p><emphasis>inkursja</emphasis> (z �ac.) � najazd, napad.</p></section><section id="fn295"><p><emphasis>Koniecpolski, Stanis�aw</emphasis> (1591�1646) � hetman wielki koronny w latach 1632�1646, kasztelan krakowski, uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich wodz�w.</p></section><section id="fn296"><p><emphasis>jasyr</emphasis> (z tur.) � niewola.</p></section><section id="fn297"><p><emphasis>Gustaw II Adolf</emphasis> (1594�1632) � kr�l Szwecji w latach 1611�1632, uzdolniony dow�dca i reformator armii.</p></section><section id="fn298"><p><emphasis>spyska�</emphasis> � stratowa�, przery� ryjami.</p></section><section id="fn299"><p><emphasis>powietrze</emphasis> � tj. morowe powietrze, czyli zaraz�.</p></section><section id="fn300"><p><emphasis>obywatel�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: obywateli.</p></section><section id="fn301"><p><emphasis>g�ow� robi�</emphasis> (daw.) � my�le�, zastanawia� si�.</p></section><section id="fn302"><p><emphasis>rapcie</emphasis> � cz�� umundurowania, paski do powieszania broni.</p></section><section id="fn303"><p><emphasis>do dnia</emphasis> (daw.) � o �wicie.</p></section><section id="fn304"><p><emphasis>fatigatus</emphasis> (�ac.) � zm�czony.</p></section><section id="fn305"><p><emphasis>rezydentka</emphasis> � tu: ubo�sza krewna, mieszkaj�ca u bogatszej rodziny.</p></section><section id="fn306"><p><emphasis>najezdnik</emphasis> � naje�d�ca, agresor.</p></section><section id="fn307"><p><emphasis>osacznik</emphasis> � cz�onek nagonki my�liwskiej, pomocnik my�liwego, naganiacz, ob�awnik.</p></section><section id="fn308"><p><emphasis>przezpiecznie</emphasis> � dzi�: bezpiecznie.</p></section><section id="fn309"><p><emphasis>Upita</emphasis> (lit. <emphasis>Upyt&#x117;</emphasis>) � w XVII w. miasteczko, dzi� wie�, po�o�ona ok. 12 km na p�d. zach�d od Poniewie�y.</p></section><section id="fn310"><p><emphasis>zbara�czyk</emphasis> � tu: weteran spod Zbara�a; w obronie Zbara�a (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami bra�y udzia� wojska polskie pod komend� trzech regimentarzy i ksi�cia Jeremiego Wi�niowieckiego.</p></section><section id="fn311"><p><emphasis>konfident</emphasis> (z �ac., przestarz.) � tu: zaufany przyjaciel, kto�, na kim mo�na polega� (dzi�: donosiciel).</p></section><section id="fn312"><p><emphasis>Kiejdany</emphasis> (lit. <emphasis>K&#x117;dainiai</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zach. cz�ci Litwy, po�o�one nad rzek� Niewia��, ok. 40 km na p�n. od Kowna.</p></section><section id="fn313"><p><emphasis>suponowa�</emphasis> (z �ac.) � przypuszcza�, domy�la� si�.</p></section><section id="fn314"><p><emphasis>pensum</emphasis> (�ac.) � dzienna praca, zadanie; tu B. lm <emphasis>pensa</emphasis>: zadania.</p></section><section id="fn315"><p><emphasis>bu�awa</emphasis> (z tur.) � ma�a ozdobna maczuga, symbol w�adzy wojskowej, tu: tytu� hetmana wielkiego litewskiego.</p></section><section id="fn316"><p><emphasis>rytmy</emphasis> (starop.) � wiersze.</p></section><section id="fn317"><p><emphasis>kaptowa�</emphasis> (z �ac.) � zdobywa�, pozyskiwa�.</p></section><section id="fn318"><p><emphasis>ciura</emphasis> � pacho�ek wojskowy, pomocnik �o�nierza.</p></section><section id="fn319"><p><emphasis>triarii</emphasis> (�ac.) � najbardziej do�wiadczeni legioni�ci, weterani, wprowadzani do walki w kulminacyjnym momencie bitwy.</p></section><section id="fn320"><p><emphasis>sepecik</emphasis> � ma�y sepet, skrzynka z szufladkami na kosztowno�ci lub dokumenty.</p></section><section id="fn321"><p><emphasis>in rebus adversis</emphasis> � w trudnych sprawach, mimo przeciwno�ci.</p></section><section id="fn322"><p><emphasis>chuda fara</emphasis> � niebogata parafia.</p></section><section id="fn323"><p><emphasis>suffragium</emphasis> (�ac.) � g�os w wyborach, prawo g�osu, tu B. lm: <emphasis>suffragia</emphasis>: g�osy.</p></section><section id="fn324"><p><emphasis>Koniecpolski, Stanis�aw</emphasis> (1591�1646) � hetman wielki koronny w latach 1632�1646, kasztelan krakowski, uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich wodz�w.</p></section><section id="fn325"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn326"><p><emphasis>Krakin�w</emphasis> (lit. <emphasis>Krekenava</emphasis>) � miasteczko w �rodkowej cz�ci Litwy, po�o�one ok. 30 km na p�d. zach. od Poniewie�a.</p></section><section id="fn327"><p><emphasis>podwika</emphasis> (starop.) � kobieta.</p></section><section id="fn328"><p><emphasis>konfidencja</emphasis> (z �ac.) � za�y�o��, zaufanie.</p></section><section id="fn329"><p><emphasis>zb�r helwecki</emphasis> � dom modlitwy jednego z wyzna� kalwi�skich. </p></section><section id="fn330"><p><emphasis>berdysz</emphasis> � szeroki, ci�ki top�r na bardzo d�ugim drzewcu, u�ywany przez piechot� do kruszenia zbroi.</p></section><section id="fn331"><p><emphasis>odwach</emphasis> (z niem. <emphasis>Hauptwache</emphasis>: stra� g��wna) � wartownia, kordegarda.</p></section><section id="fn332"><p><emphasis>trabant</emphasis> a. <emphasis>drabant</emphasis> (z niem.) � �o�nierz pieszy, �o�nierz stra�y przybocznej.</p></section><section id="fn333"><p><emphasis>dragon</emphasis> � �o�nierz, kt�ry walczy pieszo, a przemieszcza si� konno.</p></section><section id="fn334"><p><emphasis>kolet</emphasis> (z fr. <emphasis>collet</emphasis>: ko�nierz) � str�j wojskowy, cz�sto ze sk�ry �osia lub wo�u.</p></section><section id="fn335"><p><emphasis>rysi�</emphasis> (daw.) � szybkim krokiem, chy�o.</p></section><section id="fn336"><p><emphasis>cekhauz</emphasis> (z niem.) � zbrojownia, arsena�.</p></section><section id="fn337"><p><emphasis>bojarzyn putny</emphasis> � ubo�szy szlachcic litewski lub ruski, s�u��cy u bogatszego pana.</p></section><section id="fn338"><p><emphasis>piatyhorska chor�giew</emphasis> � jednostka �redniozbrojnej jazdy w wojsku litewskim.</p></section><section id="fn339"><p><emphasis>arkana</emphasis> (z �ac.) � sekret, tajemnica.</p></section><section id="fn340"><p><emphasis>emulacja</emphasis> (z �ac.) � rywalizacja.</p></section><section id="fn341"><p><emphasis>inkursja</emphasis> (z ��c.) � najazd.</p></section><section id="fn342"><p><emphasis>imainowa� sobie</emphasis> (daw., z �ac.) � imaginowa� sobie, wyobra�a� sobie.</p></section><section id="fn343"><p><emphasis>znosi� si�</emphasis> (daw.) � zmawia� si�, mie� konszachty.</p></section><section id="fn344"><p><emphasis>votum</emphasis> (�ac.: ofiara, dar, obietnica) � tu: poparcie.</p></section><section id="fn345"><p><emphasis>wolentarz</emphasis> (z �ac.) � ochotnik.</p></section><section id="fn346"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn347"><p><emphasis>hajduk</emphasis> � zbrojny s�u��cy, lokaj.</p></section><section id="fn348"><p><emphasis>obserwowa�</emphasis> (z �ac.) � zachowywa�, uszanowa�.</p></section><section id="fn349"><p><emphasis>Karol X Gustaw Wittelsbach</emphasis> (1622�1660) � kr�l Szwecji w latach 1654�1660.</p></section><section id="fn350"><p><emphasis>janczar</emphasis> (z tur.) � pieszy �o�nierz turecki.</p></section><section id="fn351"><p><emphasis>Adieu, mon frere</emphasis> (fr.) � do widzenia, bracie.</p></section><section id="fn352"><p><emphasis>ksi��� Jeremi</emphasis> � Wi�niowiecki, Jeremi Micha� herbu Korybut (1612�1651), ksi���, dow�dca wojsk polskich w walkach z Kozakami; ojciec p�niejszego kr�la polskiego, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego (1640�1673).</p></section><section id="fn353"><p><emphasis>Koniecpolski ojciec</emphasis> � Koniecpolski, Stanis�aw (1591�1646), hetman wielki koronny w latach 1632�1646, kasztelan krakowski, uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich wodz�w.</p></section><section id="fn354"><p><emphasis>hajdawery</emphasis> � szerokie, bufiaste spodnie, typowy element stroju polskiej szlachty w XVII w.; szarawary.</p></section><section id="fn355"><p><emphasis>kwarta</emphasis> � ok. 1,125 litra.</p></section><section id="fn356"><p><emphasis>gni�ka</emphasis> � ma�a, dzika gruszka, ul�ga�ka.</p></section><section id="fn357"><p><emphasis>intrata</emphasis> (z �ac.) � doch�d.</p></section><section id="fn358"><p><emphasis>awarycja</emphasis> (z �ac.) � sk�pstwo.</p></section><section id="fn359"><p><emphasis>polityczny</emphasis> (z �ac.) � uprzejmy, cywilizowany.</p></section><section id="fn360"><p><emphasis>Bir�e</emphasis> (lit. <emphasis>Bir�ai</emphasis>) � miasto w p�n. cz�ci Litwy, rezydencja Radziwi���w.</p></section><section id="fn361"><p><emphasis>defensor patriae</emphasis> (�ac.) � obro�ca ojczyzny.</p></section><section id="fn362"><p><emphasis>hostis, hostis</emphasis> (�ac.) � wr�g, obcy, tu C. lm <emphasis>hostibus</emphasis>: wrogom.</p></section><section id="fn363"><p><emphasis>repeto</emphasis> (�ac.) � powtarzam.</p></section><section id="fn364"><p><emphasis>wy�eniem</emphasis> (daw.) � dzi� popr.: wygnamy.</p></section><section id="fn365"><p><emphasis>amicus</emphasis> (�ac.) � przyjaciel, tu W. lm <emphasis>amici</emphasis>: przyjaciele.</p></section><section id="fn366"><p><emphasis>suffragium</emphasis> (�ac.) � g�os w wyborach, prawo g�osu, tu B. lm <emphasis>suffragia</emphasis>: g�osy.</p></section><section id="fn367"><p><emphasis>rekuza</emphasis> � odmowa r�ki, odrzucenie o�wiadczyn.</p></section><section id="fn368"><p><emphasis>ad libitum</emphasis> (�ac.) � do woli, ile tylko chc�.</p></section><section id="fn369"><p><emphasis>Gustaw II Adolf</emphasis> (1594�1632) � kr�l Szwecji w latach 1611�1632, uzdolniony dow�dca i reformator armii.</p></section><section id="fn370"><p><emphasis>exquisitissimi</emphasis> (�ac.) � wyborni, najwyszuka�si, najlepsi.</p></section><section id="fn371"><p><emphasis>z niebezpiecze�stwy</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z niebezpiecze�stwami.</p></section><section id="fn372"><p><emphasis>spuszcza� si�</emphasis> (daw.) � polega� na kim�, liczy� na kogo�, ufa� komu�.</p></section><section id="fn373"><p><emphasis>Kiejdany</emphasis> (lit. <emphasis>K&#x117;dainiai</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zach. cz�ci Litwy, po�o�one nad rzek� Niewia��, ok. 40 km na p�n. od Kowna.</p></section><section id="fn374"><p><emphasis>lama</emphasis> � tkanina jedwabna, przetykana z�otymi ni�mi.</p></section><section id="fn375"><p><emphasis>rapcie</emphasis> � element umundurowania, paski do troczenia szabli.</p></section><section id="fn376"><p><emphasis>buzdygan</emphasis> (z tur.) � rodzaj broni, ozdobna pa�ka; w XVII w. symbol w�adzy oficera.</p></section><section id="fn377"><p><emphasis>periculum</emphasis> (�ac.) � niebezpiecze�stwo, tu M. lm <emphasis>pericula</emphasis>: niebezpiecze�stwa.</p></section><section id="fn378"><p><emphasis>aza</emphasis> (starop.) � czy, czy�by.</p></section><section id="fn379"><p><emphasis>rara avis</emphasis> (�ac.) � rzadki ptak.</p></section><section id="fn380"><p><emphasis>banitem</emphasis> � dzi� popr. forma N. lp: banit�.</p></section><section id="fn381"><p><emphasis>odzyszcz�</emphasis> � dzi� popr. forma 1 os. lp cz.przysz.: odzyskam.</p></section><section id="fn382"><p><emphasis>abominacja</emphasis> (z �ac.) � obrzydzenie, wstr�t.</p></section><section id="fn383"><p><emphasis>Hannibal</emphasis> (247�189 p.n.e.) � w�dz wojsk Kartaginy podczas II wojny punickiej 218�201 p.n.e., zaatakowa� Itali� od p�nocy, przepraw� przez Alpy przyp�aci� utrat� s�oni bojowych, po latach walk w Italii i Afryce ostatecznie pokonany przez Scypiona zwanego Afryka�skim.</p></section><section id="fn384"><p><emphasis>Scipio Africanus</emphasis> � Publiusz Korneliusz Scypion Afryka�ski Starszy (235�183 p.n.e.), w�dz i polityk rzymski z okresu II wojny punickiej.</p></section><section id="fn385"><p><emphasis>rytmy</emphasis> (starop.) � wiersze.</p></section><section id="fn386"><p><emphasis>Koniecpolski, Stanis�aw</emphasis> (1591�1646) � hetman wielki koronny w latach 1632�1646, kasztelan krakowski, uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich wodz�w.</p></section><section id="fn387"><p><emphasis>kontempt</emphasis> (z �ac.) � obraza, pogarda, lekcewa�enie.</p></section><section id="fn388"><p><emphasis>egzekutor</emphasis> (z �ac.) � wykonawca.</p></section><section id="fn389"><p><emphasis>pereant hostes</emphasis> (�ac.) � niech zgin� wrogowie.</p></section><section id="fn390"><p><emphasis>Vivat Carolus Gustavus rex</emphasis> (�ac.) � niech �yje kr�l Karol Gustaw.</p></section><section id="fn391"><p><emphasis>promulgowa�</emphasis> (z �ac. <emphasis>promulgo, promulgare</emphasis>: wyjawiam, obwieszczam) � og�osi�.</p></section><section id="fn392"><p><emphasis>Karol X Gustaw Wittelsbach</emphasis> (1622�1660) � kr�l Szwecji w latach 1654�1660.</p></section><section id="fn393"><p><emphasis>promulgacja</emphasis> (�ac.) � og�oszenie, obwieszczenie, ujawnienie.</p></section><section id="fn394"><p><emphasis>Karol X Gustaw Wittelsbach</emphasis> (1622�1660) � kr�l Szwecji w latach 1654�1660.</p></section><section id="fn395"><p><emphasis>Bir�e</emphasis> (lit. <emphasis>Bir�ai</emphasis>) � miasto w p�n. cz�ci Litwy, rezydencja Radziwi���w.</p></section><section id="fn396"><p><emphasis>krotofila</emphasis> (starop.) � �art, zabawa.</p></section><section id="fn397"><p><emphasis>vivat defensor patriae</emphasis> (�ac.) � niech �yje obro�ca ojczyzny.</p></section><section id="fn398"><p><emphasis>w�osiennica</emphasis> � str�j pokutuj�cego.</p></section><section id="fn399"><p><emphasis>suffragium</emphasis> (�ac.) � g�os w wyborach, prawo g�osu, tu B. lm: <emphasis>suffragia</emphasis>: g�osy.</p></section><section id="fn400"><p><emphasis>recedere</emphasis> (�ac.) � cofn��, odst�pi�.</p></section><section id="fn401"><p><emphasis>Micha� Kazimierz Radziwi��</emphasis> (1635�1680) � krajczy litewski, p�niej otrzyma� tak�e tytu�y podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wile�skiego oraz hetmana polnego litewskiego, szwagier Jana Sobieskiego, gorliwy katolik, interesowa� si� nauk�, a szczeg�lnie alchemi�.</p></section><section id="fn402"><p><emphasis>ordynans</emphasis> (z �ac.) � rozkaz.</p></section><section id="fn403"><p><emphasis>Upita</emphasis> (lit. <emphasis>Upyt&#x117;</emphasis>) � w XVII w. miasteczko, dzi� wie�, po�o�ona ok. 12 km na p�d. zach�d od Poniewie�y.</p></section><section id="fn404"><p><emphasis>trabant</emphasis> a. <emphasis>drabant</emphasis> (z niem.) � �o�nierz pieszy, �o�nierz stra�y przybocznej.</p></section><section id="fn405"><p><emphasis>O, ter�ue quater�ue beati</emphasis> (�ac.) � o, trzy razy i cztery razy b�ogos�awieni, szcz�liwi.</p></section><section id="fn406"><p><emphasis>wy�e�</emphasis> (daw.) � dzi� popr. forma 2 os. lp trybu rozkazuj�cego: wygnaj, wygo�.</p></section><section id="fn407"><p><emphasis>samotrze�</emphasis> (daw.) � sam z dwoma towarzyszami.</p></section><section id="fn408"><p><emphasis>zwyk�ymi sposoby</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: zwyk�ymi sposobami.</p></section><section id="fn409"><p><emphasis>salus, salutis</emphasis> (�ac.) � ratunek, wybawienie, tu B. lp <emphasis>salutem</emphasis>.</p></section><section id="fn410"><p><emphasis>drugiego nieprzyjaciela</emphasis> � mowa o wojnie z Rosj�, czego autor nie m�g� w 1886 r. napisa� wprost ze wzgl�du na cenzur� carsk�.</p></section><section id="fn411"><p><emphasis>kontentowa� si�</emphasis> (z �ac.) � zadowala� si�, poprzestawa� na czym�.</p></section><section id="fn412"><p><emphasis>quos ego</emphasis> (�ac.) � ja was�, s�owa, kt�rymi Neptun wygra�a� wiatrom w <emphasis>Eneidzie</emphasis> Wergiliusza.</p></section><section id="fn413"><p><emphasis>suponowa�</emphasis> (z �ac.) � przypuszcza�.</p></section><section id="fn414"><p><emphasis>Kiejdany</emphasis> (lit. <emphasis>K&#x117;dainiai</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zach. cz�ci Litwy, po�o�one nad rzek� Niewia��, ok. 40 km na p�n. od Kowna.</p></section><section id="fn415"><p><emphasis>serpens, serpentis</emphasis> (�ac.) � w��.</p></section><section id="fn416"><p><emphasis>alimentum</emphasis> (�ac.) � po�ywienie, posi�ek, tu B. lm <emphasis>alimenta</emphasis>.</p></section><section id="fn417"><p><emphasis>inkomodowa�</emphasis> (z �ac.) � niepokoi�, m�czy�, sprawia� k�opot.</p></section><section id="fn418"><p><emphasis>aut, aut</emphasis> (�ac.) � albo, albo.</p></section><section id="fn419"><p><emphasis>mens, mentis</emphasis> (�ac.) � rozum, tu B. lp <emphasis>mentem</emphasis>.</p></section><section id="fn420"><p><emphasis>partyzant</emphasis> (z �ac.) � stronnik, zwolennik.</p></section><section id="fn421"><p><emphasis>fructum</emphasis> (�ac.) � owoc, tu M. lm <emphasis>fructa</emphasis>: owoce.</p></section><section id="fn422"><p><emphasis>klemencja</emphasis> (z �ac.) � �aska, zmi�owanie.</p></section><section id="fn423"><p><emphasis>psowa�</emphasis> (daw.) � psu�, niszczy�, tu: zabija�.</p></section><section id="fn424"><p><emphasis>na pohybel</emphasis> (z ukr.) � na zgub�, na �mier�.</p></section><section id="fn425"><p><emphasis>Kiejdany</emphasis> (lit. <emphasis>K&#x117;dainiai</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zach. cz�ci Litwy, po�o�one nad rzek� Niewia��, ok. 40 km na p�n. od Kowna.</p></section><section id="fn426"><p><emphasis>tentowa�</emphasis> (z �ac.) � stara� si�.</p></section><section id="fn427"><p><emphasis>Bir�e</emphasis> (lit. <emphasis>Bir�ai</emphasis>) � miasto w p�n. cz�ci Litwy, rezydencja Radziwi���w.</p></section><section id="fn428"><p><emphasis>instancja</emphasis> (z �ac.) � tu: wstawiennictwo.</p></section><section id="fn429"><p><emphasis>Micha� Kazimierz Radziwi��</emphasis> (1635�1680) � krajczy litewski, p�niej otrzyma� tak�e tytu�y podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wile�skiego oraz hetmana polnego litewskiego, szwagier Jana Sobieskiego, gorliwy katolik, interesowa� si� nauk�, a szczeg�lnie alchemi�.</p></section><section id="fn430"><p><emphasis>Kiejdany</emphasis> (lit. <emphasis>K&#x117;dainiai</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zach. cz�ci Litwy, po�o�one nad rzek� Niewia��, ok. 40 km na p�n. od Kowna.</p></section><section id="fn431"><p><emphasis>lud ognisty</emphasis> � artyleria.</p></section><section id="fn432"><p><emphasis>hajduk</emphasis> � zbrojny s�u��cy, lokaj.</p></section><section id="fn433"><p><emphasis>Bir�e</emphasis> (lit. <emphasis>Bir�ai</emphasis>) � miasto w p�n. cz�ci Litwy, rezydencja Radziwi���w.</p></section><section id="fn434"><p><emphasis>konfident</emphasis> (z �ac., przestarz.) � tu: zaufany przyjaciel, kto�, na kim mo�na polega� (dzi�: donosiciel).</p></section><section id="fn435"><p><emphasis>odium</emphasis> (�ac.) � nienawi��, wstr�t.</p></section><section id="fn436"><p><emphasis>nec Hercules contra plures</emphasis> (�ac.) � nawet Herkules na nic przeciw wielu.</p></section><section id="fn437"><p><emphasis>Upita</emphasis> (lit. <emphasis>Upyt&#x117;</emphasis>) � w XVII w. miasteczko, dzi� wie�, po�o�ona ok. 12 km na p�d. zach�d od Poniewie�y.</p></section><section id="fn438"><p><emphasis>tentowa�</emphasis> (z �ac.) � pr�bowa�.</p></section><section id="fn439"><p><emphasis>salwowa� si�</emphasis> (z �ac.) � uratowa� si�.</p></section><section id="fn440"><p><emphasis>Achilles</emphasis> � bohater <emphasis>Iliady</emphasis> Homera, syn kr�la Peleusa i nimfy Tetydy, najdzielniejszy wojownik grecki, zgin�� ugodzony strza�� w pi�t�.</p></section><section id="fn441"><p><emphasis>Ulisses</emphasis> � Odyseusz, bohater <emphasis>Iliady</emphasis> i <emphasis>Odysei</emphasis> Homera, znany ze sprytu.</p></section><section id="fn442"><p><emphasis>invidia</emphasis> (�ac.) � zazdro��, zawi��.</p></section><section id="fn443"><p><emphasis>ekonomia</emphasis> � dobra ziemskie, z kt�rych doch�d przeznaczony by� na osobiste potrzeby kr�la i dworu.</p></section><section id="fn444"><p><emphasis>pie�ka</emphasis> � konopie.</p></section><section id="fn445"><p><emphasis>wa�czos</emphasis> � drewno przygotowane do wyrobu mebli.</p></section><section id="fn446"><p><emphasis>w Inflanciech</emphasis> � dzi� popr. forma Ms.: w Inflantach; <emphasis>Inflanty</emphasis> (hist.) � kraina po�o�ona na p�noc od Litwy, na terenie dzisiejszej �otwy i Estonii, zamieszkana przez potomk�w plemion ba�tyckich i ugrofi�skich, o kulturze z silnymi wp�ywami niemieckimi i szwedzkimi.</p></section><section id="fn447"><p><emphasis>staje</emphasis> � jednostka d�ugo�ci, licz�ca od 100 do 1000 m, nazywana te�: staj� a. stajaniem.</p></section><section id="fn448"><p><emphasis>Vivat Joannes Casimirus rex</emphasis> (�ac.) � niech �yje kr�l Jan Kazimierz.</p></section><section id="fn449"><p><emphasis>in rebus angustis</emphasis> (�ac.) � w trudnym po�o�eniu.</p></section><section id="fn450"><p><emphasis>justycja</emphasis> (z �ac.) � sprawiedliwo��.</p></section><section id="fn451"><p><emphasis>potraw</emphasis> � ��ka po sianokosach, tu: pastwisko.</p></section><section id="fn452"><p><emphasis>casus</emphasis> (�ac.) � przypadek.</p></section><section id="fn453"><p><emphasis>tenor, tenoris</emphasis> (�ac.) � ci�g, przebieg, tu: tre��, zawarto��.</p></section><section id="fn454"><p><emphasis>expedite</emphasis> (�ac.) � biegle, swobodnie.</p></section><section id="fn455"><p><emphasis>accurate</emphasis> (�ac.) � dok�adnie, starannie.</p></section><section id="fn456"><p><emphasis>spi�arni�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: spi�arni a. spi�ar�.</p></section><section id="fn457"><p><emphasis>okrycie</emphasis> � tu: bogato, z wyposa�eniem.</p></section><section id="fn458"><p><emphasis>pota�</emphasis> (z hol. <emphasis>pot</emphasis>: garnek; <emphasis>asch</emphasis>: popi�) � popi� drzewny, z�o�ony g��wnie z w�glanu potasu, u�ywany do produkcji myd�a, szk�a, ceramiki i nawoz�w, wa�ny przedmiot eksportu w XVII i XVIII w.</p></section><section id="fn459"><p><emphasis>publicum bonum</emphasis> (�ac.) � dobro wsp�lne.</p></section><section id="fn460"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn461"><p><emphasis>wirydarz</emphasis> (z �ac. <emphasis>viridarium</emphasis>: ogr�d, zieleniec) � dziedziniec, ogr�d.</p></section><section id="fn462"><p><emphasis>jagoda</emphasis> (daw.) � policzek.</p></section><section id="fn463"><p><emphasis>Kiejdany</emphasis> (lit. <emphasis>K&#x117;dainiai</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zach. cz�ci Litwy, po�o�one nad rzek� Niewia��, ok. 40 km na p�n. od Kowna.</p></section><section id="fn464"><p><emphasis>Bir�e</emphasis> (lit. <emphasis>Bir�ai</emphasis>) � miasto w p�n. cz�ci Litwy, rezydencja Radziwi���w.</p></section><section id="fn465"><p><emphasis>decus, decoris</emphasis> (�ac.) � chluba, ozdoba.</p></section><section id="fn466"><p><emphasis>statysta</emphasis> (daw.) � polityk, m�� stanu, strateg (dzi�: osoba wyst�puj�ca w filmie lub sztuce teatralnej w podrz�dnej roli).</p></section><section id="fn467"><p><emphasis>komputowe wojsko</emphasis> � sta�e wojsko zaci�ne w XVIIw.</p></section><section id="fn468"><p><emphasis>przebra� si�</emphasis> � tu: dosta� si�, przej��.</p></section><section id="fn469"><p><emphasis>Kiejdany</emphasis> (lit. <emphasis>K&#x117;dainiai</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zach. cz�ci Litwy, po�o�one nad rzek� Niewia��, ok. 40 km na p�n. od Kowna.</p></section><section id="fn470"><p><emphasis>pocztowy</emphasis> � cz�onek pocztu, s�uga.</p></section><section id="fn471"><p><emphasis>dyfidencja</emphasis> (z �ac. <emphasis>diffidentia</emphasis>) � nieufno��, niedowierzanie.</p></section><section id="fn472"><p><emphasis>klemencja</emphasis> (z �ac.) � �agodno��, pob�a�anie.</p></section><section id="fn473"><p><emphasis>po�rutowa�</emphasis> � pokawa�kowa�, zemle�.</p></section><section id="fn474"><p><emphasis>czambu�</emphasis> (z tur. <emphasis>czapu�</emphasis>: zagon) � oddzia� tatarski, dokonuj�cy najazd�w w g��bi terytorium przeciwnika, w celu odwr�cenia jego uwagi od dzia�a� si� g��wnych lub zagarni�cia �up�w i jasyru.</p></section><section id="fn475"><p><emphasis>Upita</emphasis> (lit. <emphasis>Upyt&#x117;</emphasis>) � w XVII w. miasteczko, dzi� wie�, po�o�ona ok. 12 km na p�d. zach�d od Poniewie�y.</p></section><section id="fn476"><p><emphasis>staja</emphasis> � starop. jednostka powierzchni, licz�ca od 1,2 do 1,5 ha, nazywana te�: stajem a. stajaniem.</p></section><section id="fn477"><p><emphasis>respons</emphasis> (�ac.) � odpowied�.</p></section><section id="fn478"><p><emphasis>Kiejdany</emphasis> (lit. <emphasis>K&#x117;dainiai</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zach. cz�ci Litwy, po�o�one nad rzek� Niewia��, ok. 40 km na p�n. od Kowna.</p></section><section id="fn479"><p><emphasis>dragon</emphasis> � �o�nierz walcz�cy pieszo, a poruszaj�cy si� konno.</p></section><section id="fn480"><p><emphasis>stra�a</emphasis> � tu: posterunek, plac�wka.</p></section><section id="fn481"><p><emphasis>auxilium</emphasis> (�ac.) � pomoc, wsparcie; tu B. lm <emphasis>auxilia</emphasis>.</p></section><section id="fn482"><p><emphasis>impedimentum</emphasis> (z �ac.) � przeszkoda; tu B. lm <emphasis>impedimenta</emphasis>.</p></section><section id="fn483"><p><emphasis>wyekskuzowa�</emphasis> (z �ac.) � wyt�umaczy�, usprawiedliwi�.</p></section><section id="fn484"><p><emphasis>polityczny</emphasis> (z �ac. <emphasis>politicus</emphasis>) � uprzejmy, cywilizowany.</p></section><section id="fn485"><p><emphasis>parol</emphasis> (z fr.) � s�owo honoru.</p></section><section id="fn486"><p><emphasis>initium</emphasis> (z �ac.) � pocz�tek.</p></section><section id="fn487"><p><emphasis>was�g</emphasis> � pow�z z bokami wyplatanymi z wikliny.</p></section><section id="fn488"><p><emphasis>substancja</emphasis> (z �ac.) � rzecz, przedmiot, obiekt materialny; tu: maj�tek.</p></section><section id="fn489"><p><emphasis>zasekwestrowa�</emphasis> � s�downie zaj�� maj�tek w celu zapewnienia roszcze�.</p></section><section id="fn490"><p><emphasis>instancja</emphasis> (z �ac.) � tu: wstawiennictwo.</p></section><section id="fn491"><p><emphasis>wzi���</emphasis> � dzi� popr. forma bezokolicznika: wzi��.</p></section><section id="fn492"><p><emphasis>Bir�e</emphasis> (lit. <emphasis>Bir�ai</emphasis>) � miasto w p�n. cz�ci Litwy, rezydencja Radziwi���w.</p></section><section id="fn493"><p><emphasis>Kiejdany</emphasis> (lit. <emphasis>K&#x117;dainiai</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zach. cz�ci Litwy, po�o�one nad rzek� Niewia��, ok. 40 km na p�n. od Kowna.</p></section><section id="fn494"><p><emphasis>obywatel�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: obywateli.</p></section><section id="fn495"><p><emphasis>egzekwowa�</emphasis> (z �ac.) � tu: straci�, zabi�.</p></section><section id="fn496"><p><emphasis>instancja</emphasis> (z �ac.) � tu: wstawiennictwo.</p></section><section id="fn497"><p><emphasis>dyfidencja</emphasis> (z �ac. <emphasis>diffidentia</emphasis>) � nieufno��, niedowierzanie.</p></section><section id="fn498"><p><emphasis>modestia</emphasis> (z �ac.) � skromno��, pokora.</p></section><section id="fn499"><p><emphasis>parrycyda</emphasis> (z �ac. <emphasis>parricida</emphasis>) � ojcob�jca, bratob�jca; wr�g ojczyzny, zdrajca.</p></section><section id="fn500"><p><emphasis>gemajna</emphasis> (daw., z niem. <emphasis>gemein</emphasis>: zwyk�y) � cz�ciej: gemajn, szeregowiec w wojsku polskim cudzoziemskiego autoramentu.</p></section><section id="fn501"><p><emphasis>minister</emphasis> � pastor, duchowny protestancki.</p></section><section id="fn502"><p><emphasis>erygowa�</emphasis> (z �ac. <emphasis>erigo</emphasis>) � tu: sporz�dzi�, zbudowa�.</p></section><section id="fn503"><p><emphasis>Kiejdany</emphasis> (lit. <emphasis>K&#x117;dainiai</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zach. cz�ci Litwy, po�o�one nad rzek� Niewia��, ok. 40 km na p�n. od Kowna.</p></section><section id="fn504"><p><emphasis>karabon</emphasis> � bryka, pow�z, pojazd konny do dalekich podr�y.</p></section><section id="fn505"><p><emphasis>lama</emphasis> � tkanina jedwabna, przetykana z�otymi ni�mi.</p></section><section id="fn506"><p><emphasis>arcanum</emphasis> (�ac.) � tajemnica, sekret; tu M. lm <emphasis>arcana</emphasis>.</p></section><section id="fn507"><p><emphasis>Extrema necessitas extremis nititur rationibus</emphasis> (�ac.) � ton�cy brzytwy si� chwyta; dos�. ostateczna konieczno�� si�ga po ostateczne �rodki.</p></section><section id="fn508"><p><emphasis>Tentanda omnia</emphasis> (�ac.) � wszystkiego nale�y spr�bowa�.</p></section><section id="fn509"><p><emphasis>salus</emphasis> (�ac.) � ratunek, bezpiecze�stwo.</p></section><section id="fn510"><p><emphasis>azali</emphasis> (starop.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn511"><p><emphasis>dziewos��bi�</emphasis> (daw.) � swata�.</p></section><section id="fn512"><p><emphasis>owe</emphasis> � dzi� popr. forma B. lp r.n.: owo.</p></section><section id="fn513"><p><emphasis>Karol X Gustaw Wittelsbach</emphasis> (1622�1660) � kr�l Szwecji w latach 1654�1660.</p></section><section id="fn514"><p><emphasis>na pohybel</emphasis> (z ukr.) � na �mier�, na zgub�.</p></section><section id="fn515"><p><emphasis>Kiejdany</emphasis> (lit. <emphasis>K&#x117;dainiai</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zach. cz�ci Litwy, po�o�one nad rzek� Niewia��, ok. 40 km na p�n. od Kowna.</p></section><section id="fn516"><p><emphasis>Zo�tare�ko</emphasis> � w�asc. Zo�otarenko, Iwan (zm. 1655) hetman kozacki, szwagier Bohdana Chmielnickiego, bra� udzia� w zdobyciu Wilna (1654).</p></section><section id="fn517"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn518"><p><emphasis>wolentariusz</emphasis> (z �ac.) � ochotnik, �o�nierz walcz�cy na w�asn� r�k�, bez przydzia�u i �o�du.</p></section><section id="fn519"><p><emphasis>periculosus</emphasis> (�ac.) � niebezpieczny; tu M. lp r.�. <emphasis>periculosa</emphasis>: niebezpieczna.</p></section><section id="fn520"><p><emphasis>respons</emphasis> (z �ac.) � odpowied�.</p></section><section id="fn521"><p><emphasis>supozycja</emphasis> (z �ac.) � przypuszczenie, domys�.</p></section><section id="fn522"><p><emphasis>recedo, recedere</emphasis> (�ac.) � cofn�� si�, zboczy�, odst�pi�.</p></section><section id="fn523"><p><emphasis>w Prusiech</emphasis> � dzi� popr. forma Ms.: w Prusach.</p></section><section id="fn524"><p><emphasis>Karol X Gustaw Wittelsbach</emphasis> (1622�1660) � kr�l Szwecji w latach 1654�1660.</p></section><section id="fn525"><p><emphasis>kozera</emphasis> (daw.) � atut, karta atutowa.</p></section><section id="fn526"><p><emphasis>personaliter</emphasis> (�ac.) � osobi�cie.</p></section><section id="fn527"><p><emphasis>partyzant</emphasis> (daw., z fr.) � stronnik, zwolennik.</p></section><section id="fn528"><p><emphasis>memento</emphasis> (�ac.: pami�taj) � przypomnienie.</p></section><section id="fn529"><p><emphasis>antykamera</emphasis> (daw.) � przedpok�j, poczekalnia.</p></section><section id="fn530"><p><emphasis>Koniecpolski, Aleksander herbu Pob�g</emphasis> (1620�1659) � ksi���, chor��y wielki koronny, magnat i starosta kresowy, uczestnik wojen kozackich, syn hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego.</p></section><section id="fn531"><p><emphasis>expedite</emphasis> (�ac.) � dok�adnie.</p></section><section id="fn532"><p><emphasis>bojar putny</emphasis> � ubo�szy szlachcic litewski lub ruski, s�u��cy u bogatszego pana.</p></section><section id="fn533"><p><emphasis>Kiejdany</emphasis> (lit. <emphasis>K&#x117;dainiai</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zach. cz�ci Litwy, po�o�one nad rzek� Niewia��, ok. 40 km na p�n. od Kowna.</p></section><section id="fn534"><p><emphasis>Pardonnez moi</emphasis> (fr.) � prosz� wybaczy�.</p></section><section id="fn535"><p><emphasis>polityka</emphasis> (z �ac.) � tu: uprzejmo��, obyczajno��.</p></section><section id="fn536"><p><emphasis>obserwowa�</emphasis> (z �ac.) � zachowywa�.</p></section><section id="fn537"><p><emphasis>Karol X Gustaw Wittelsbach</emphasis> (1622�1660) � kr�l Szwecji w latach 1654�1660.</p></section><section id="fn538"><p><emphasis>Consuetudo altera natura</emphasis> (�ac.) � przyzwyczajenie jest drug� natur�.</p></section><section id="fn539"><p><emphasis>fraucymer</emphasis> (z niem. <emphasis>Frauenzimmer</emphasis>: komnata kobiet, pok�j dla dam) � damy dworu, sta�e towarzystwo kr�lowej lub ksi�nej.</p></section><section id="fn540"><p><emphasis>per amicitiam</emphasis> (�ac.) � z powodu przyja�ni.</p></section><section id="fn541"><p><emphasis>Wilia</emphasis> (lit. <emphasis>Neris</emphasis>) � rzeka na Bia�orusi i Litwie, prawy, najd�u�szy dop�yw Niemna, nad Wili� le�y Wilno i Kowno.</p></section><section id="fn542"><p><emphasis>Kiejdany</emphasis> (lit. <emphasis>K&#x117;dainiai</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zach. cz�ci Litwy, po�o�one nad rzek� Niewia��, ok. 40 km na p�n. od Kowna.</p></section><section id="fn543"><p><emphasis>Niewia�a</emphasis> � rzeka w �rodkowej cz�ci Litwy, prawy dop�yw Niemna.</p></section><section id="fn544"><p><emphasis>Zo�tare�ko</emphasis> � w�asc. Zo�otarenko, Iwan (zm. 1655), hetman kozacki, szwagier Bohdana Chmielnickiego, bra� udzia� w zdobyciu Wilna (1654).</p></section><section id="fn545"><p><emphasis>ci, kt�rych by� pomocnikiem</emphasis> � tj. Rosjanie, o czym autor nie m�g� w 1884 r. napisa� wprost z powodu carskiej cenzury.</p></section><section id="fn546"><p><emphasis>zostawuj�c</emphasis> � dzi� popr.: zostawiaj�c.</p></section><section id="fn547"><p><emphasis>polityczny</emphasis> (z �ac. <emphasis>politicus</emphasis>) � tu: obyczajny, cywilizowany.</p></section><section id="fn548"><p><emphasis>Gedeon</emphasis> (XIV w. p.n.e.) � posta� biblijna, zwyci�ski w�dz i s�dzia izraelski.</p></section><section id="fn549"><p><emphasis>Samsonem</emphasis> (XII w. p.n.e.) � posta� biblijna, bohater izraelski w walkach z Filistynami, obdarzony przez Boga niezwyk�a si��.</p></section><section id="fn550"><p><emphasis>moderunek</emphasis> (daw.) � ekwipunek, wyposa�enie.</p></section><section id="fn551"><p><emphasis>z�otog��w</emphasis> � tkanina ze z�otych nici.</p></section><section id="fn552"><p><emphasis>barwa</emphasis> � tu: mundur.</p></section><section id="fn553"><p><emphasis>r�kodajny</emphasis> � dworzanin, kt�rego zadaniem by�o podawa� r�k� pani czy panu przy wysiadaniu z powozu, wstawaniu itp.</p></section><section id="fn554"><p><emphasis>chercheur de noises</emphasis> (fr.) � poszukiwacz zwady.</p></section><section id="fn555"><p><emphasis>incognito</emphasis> (z w�.) � potajemnie, nieoficjalnie, nie ujawniaj�c swojej to�samo�ci.</p></section><section id="fn556"><p><emphasis>ma foi</emphasis> (fr.) � s�owo daj�, dalib�g, doprawdy.</p></section><section id="fn557"><p><emphasis>�e si� z nim de succursu ani de receptu nie znosz�</emphasis> (z �ac.) � �e si� z nim nie zgadzam w kwesti pomocy i bezpiecze�stwa.</p></section><section id="fn558"><p><emphasis>kurfirst</emphasis> � elektor, ksi��� niemiecki, maj�cy prawo g�osu przy wybierania cesarza.</p></section><section id="fn559"><p><emphasis>przebra� si�</emphasis> (daw.) � dosta� si�, dotrze�.</p></section><section id="fn560"><p><emphasis>zbara�czyk</emphasis> � tu: weteran spod Zbara�a; w obronie Zbara�a (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami bra�y udzia� wojska polskie pod komend� trzech regimentarzy i ksi�cia Jeremiego Wi�niowieckiego.</p></section><section id="fn561"><p><emphasis>Karol X Gustaw Wittelsbach</emphasis> (1622�1660) � kr�l Szwecji w latach 1654�1660.</p></section><section id="fn562"><p><emphasis>dyfidencja</emphasis> (z �ac.) � nieufno��, brak zaufania.</p></section><section id="fn563"><p><emphasis>WXM�</emphasis> � skr�t od tytu�u: Wasza Ksi���ca Mi�o��.</p></section><section id="fn564"><p><emphasis>partyzant</emphasis> (daw., z fr.) � stronnik, zwolennik.</p></section><section id="fn565"><p><emphasis>parantela</emphasis> (z �ac.) � powinowactwo, powi�zania rodzinne.</p></section><section id="fn566"><p><emphasis>och�d�stwo</emphasis> (daw.) � sprz�ty domowe, ozdoby.</p></section><section id="fn567"><p><emphasis>alias</emphasis> (�ac.) � inaczej.</p></section><section id="fn568"><p><emphasis>�o��w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: ��; <emphasis>�o�e</emphasis> � podstawa dzia�a.</p></section><section id="fn569"><p><emphasis>borgowa�</emphasis> (daw.) � udzieli� kredytu.</p></section><section id="fn570"><p><emphasis>arkanum</emphasis> (z �ac. <emphasis>arcanum</emphasis>) � sekret, tajemnica.</p></section><section id="fn571"><p><emphasis>statysta</emphasis> (daw.) � m�� stanu, polityk, strateg.</p></section><section id="fn572"><p><emphasis>skrupulat</emphasis> � osoba �ywi�ca w�tpliwo�ci moralne.</p></section><section id="fn573"><p><emphasis>in liberis suffragiis</emphasis> (�ac.) � w wolnych wyborach.</p></section><section id="fn574"><p><emphasis>suffragium</emphasis> (�ac.) � prawo g�osu; tu B. lm <emphasis>suffragia</emphasis>.</p></section><section id="fn575"><p><emphasis>impediment</emphasis> (z �ac.) � przeszkoda, k�opot.</p></section><section id="fn576"><p><emphasis>ksi��� Micha�</emphasis> � Micha� Kazimierz Radziwi�� (1635�1680), krajczy litewski, p�niej otrzyma� tak�e tytu�y podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wile�skiego oraz hetmana polnego litewskiego, szwagier Jana Sobieskiego, gorliwy katolik, interesowa� si� nauk�, a szczeg�lnie alchemi�.</p></section><section id="fn577"><p><emphasis>w�osiennica</emphasis> � str�j pokutny.</p></section><section id="fn578"><p><emphasis>krajczostwo</emphasis> � godno�� krajczego wielkiego.</p></section><section id="fn579"><p><emphasis>kap�on</emphasis> (daw.) � kastrowany kogut, kurczak o delikatnym mi�sie.</p></section><section id="fn580"><p><emphasis>Te Deum laudamus</emphasis> (�ac.: Ciebie Boga wys�awiamy) � pocz�tkowe s�owa hymnu dzi�kczynnego, �piewanego podczas szczeg�lnych uroczysto�ci, np. koronacji.</p></section><section id="fn581"><p><emphasis>�ywie</emphasis> (daw.) � �yje.</p></section><section id="fn582"><p><emphasis>postaw</emphasis> (daw.) � miara d�ugo�ci tkanin, r�wna 28 �okci, tj. ok. 16 m.</p></section><section id="fn583"><p><emphasis>Hiperborejczyk</emphasis> (z gr.) � cz�onek ludu mieszkaj�cego na p�nocy, autor najprawdopodobniej okre�la tak Rosjan, w spos�b zawoalowany ze wzgl�du na cenzur� carsk�.</p></section><section id="fn584"><p><emphasis>Piotrowin</emphasis> (starop.) � �wi�ty Piotr, aposto�, jeden z najbli�szych uczni�w Jezusa Chrystusa, cierpia� m�ki moralne po tym, jak ze strachu wypar� si� trzykrotnie swojego mistrza po jego aresztowaniu.</p></section><section id="fn585"><p><emphasis>zbrodzie�</emphasis> (starop.) � zbrodniarz.</p></section><section id="fn586"><p><emphasis>wiuki</emphasis> � juki, baga� przewo�ony na koniu.</p></section><section id="fn587"><p><emphasis>hajdawery</emphasis> � szerokie, bufiaste spodnie, typowy element stroju polskiej szlachty w XVII w.; szarawary.</p></section><section id="fn588"><p><emphasis>kr�cica</emphasis> � bro� palna, podobna do pistoletu, �adowana od przodu, z zamkiem ska�kowym, pistolet podr�ny.</p></section><section id="fn589"><p><emphasis>kie�zna�</emphasis> � wk�ada� do pyska ko�skiego kie�zno, element uprz�y s�u��cy do kierowania koniem.</p></section><section id="fn590"><p><emphasis>gar�acz</emphasis> � bro� palna, �adowana od przodu, o rozszerzanej lufie, rozmiaru po�redniego pomi�dzy pistoletem a karabinkiem.</p></section><section id="fn591"><p><emphasis>pajuk</emphasis> (daw.) � cz�onek s�u�by lub stra�y przybocznej; lokaj.</p></section><section id="fn592"><p><emphasis>sepet</emphasis> (daw., z tur.) � ozdobny mebel, skrzynka z szufladami na kosztowno�ci.</p></section><section id="fn593"><p><emphasis>personaliter</emphasis> (�ac.) � osobi�cie.</p></section><section id="fn594"><p><emphasis>kawalkator</emphasis> � zawodowy trener i uje�d�acz koni, szczeg�lnie ceniony w Rzeczypospolitej szlacheckiej.</p></section><section id="fn595"><p><emphasis>staje</emphasis> � jednostka odleg�o�ci, licz�ca od ok. 100 do 1000 m, nazywana te� staj� albo stajaniem.</p></section><section id="fn596"><p><emphasis>dowcip</emphasis> (daw.) � rozum.</p></section><section id="fn597"><p><emphasis>parol</emphasis> (z fr.) � s�owo honoru.</p></section><section id="fn598"><p><emphasis>alias</emphasis> (�ac.) � inaczej, albo.</p></section><section id="fn599"><p><emphasis>Gnejusz Pompejusz Magnus</emphasis> (106�48 p.n.e.) � rzymski polityk i w�dz, jeden z tw�rc�w I triumwiratu, zamordowany na rozkaz w�adcy Egiptu, kt�ry jego g�ow� przes�a� Juliuszowi Cezarowi.</p></section><section id="fn600"><p><emphasis>ciura</emphasis> � s�uga w obozie wojskowym, pomocnik �o�nierza.</p></section><section id="fn601"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � wiele, du�o.</p></section><section id="fn602"><p><emphasis>imieniowi</emphasis> � dzi� popr. forma C. lp: imieniu.</p></section><section id="fn603"><p><emphasis>Kiejdany</emphasis> (lit. <emphasis>K&#x117;dainiai</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zach. cz�ci Litwy, po�o�one nad rzek� Niewia��, ok. 40 km na p�n. od Kowna.</p></section><section id="fn604"><p><emphasis>na pohybel</emphasis> (z ukr.) � na zgub�, na �mier�.</p></section><section id="fn605"><p><emphasis>necessitas, necessitatis</emphasis> (�ac.) � konieczno��.</p></section><section id="fn606"><p><emphasis>parrycyda</emphasis> (�ac. <emphasis>parricida</emphasis>) � ojcob�jca; wr�g ojczyzny, zdrajca.</p></section><section id="fn607"><p><emphasis>recedo, recedere</emphasis> (�ac.) � cofn��, odst�pi�.</p></section><section id="fn608"><p><emphasis>bachmat</emphasis> � ko� rasy tatarskiej, niewielki, ale silny i wytrzyma�y, odporny na trudne warunki klimatyczne, szybki i zwinny.</p></section></body></FictionBook>