<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?><FictionBook xmlns="http://www.gribuser.ru/xml/fictionbook/2.0" xmlns:l="http://www.w3.org/1999/xlink"><description><title-info><genre>prose_history</genre><author><first-name>Henryk</first-name><last-name>Sienkiewicz</last-name></author><book-title>Ogniem i mieczem, tom drugi</book-title><date>1987</date><lang>pl</lang><src-lang>pl</src-lang></title-info><document-info><author><nickname>junkers88</nickname></author><author><nickname>Volnyj</nickname></author><program-used>book2fb2, FictionBook Editor Release 2.6, fb2cut 2.5.4, fb2cut 2.6.2</program-used><date value="2013-02-12">2009-09-17</date><id>E98DF739-4A32-4BAA-989A-45E41ECA04A0</id><version>0</version></document-info><publish-info><publisher>Fundacja Nowoczesna Polska</publisher></publish-info></description><body><title><p>Henryk Sienkiewicz</p><p>Ogniem i mieczem </p></title><epigraph><p>Tom II</p></epigraph><section><section><section><title><p>Rozdzia� I</p></title><p>Pewnej pogodnej nocy na prawym brzegu Wa�adynki<a l:href="#fn1" type="note">[1]</a> posuwa� si� w kierunku Dniestru orszak je�d�c�w z�o�ony z kilkunastu ludzi.</p><p>Szli bardzo wolno, prawie noga za nog�. Na samym przedzie, o kilkadziesi�t krok�w przed innymi, jecha�o dw�ch jakoby w przedniej stra�y, ale widocznie nie mieli �adnego do stra�owania i czujno�ci powodu, bo przez ca�y czas rozmawiali ze sob�, zamiast dawa� baczenie na okolic� � i zatrzymuj�c co chwila konie, ogl�dali si� na reszt� orszaku, a w�wczas jeden z nich wo�a�:</p><p>� Poma�u tam! poma�u!</p><p>I orszak zwalnia� jeszcze kroku, zaledwie posuwaj�c si� naprz�d.</p><p>Na koniec wysun�wszy si� zza wzg�rza, kt�re os�ania�o go swym cieniem, orszak �w wszed� na przestw�r oblany �wiat�em ksi�yca i wtedy to mo�na by�o zrozumie� ostro�no�� pochodu: oto w �rodku karawany id�ce obok siebie dwa konie d�wiga�y przywi�zan� do siode�ek ko�ysk�, w ko�ysce za� le�a�a jaka� posta�.</p><p>Srebrne promienie o�wieca�y blad� jej twarz i zamkni�te oczy.</p><p>Za ko�ysk� jecha�o dziesi�ciu zbrojnych. Po spisach bez proporc�w mo�na w nich by�o pozna� Kozak�w. Niekt�rzy prowadzili konie juczne, inni jechali luzem, ale o ile dwaj jad�cy na przedzie zdawali si� nie zwraca� najmniejszej uwagi na okolic�, o tyle ci ogl�dali si� niespokojnie i trwo�liwie na wszystkie strony.</p><p>A jednak okolica zdawa�a si� by� zupe�n� pustyni�.</p><p>Cisz� przerywa�y tylko uderzenia kopyt ko�skich i wo�anie jednego z dw�ch jad�cych na przedzie je�d�c�w, kt�ry od czasu do czasu powtarza� sw� przestrog�:</p><p>� Poma�u! Ostro�nie!</p><p>Na koniec zwr�ci� si� do swego towarzysza.</p><p>� Horpyna, daleko jeszcze? � spyta�.</p><p>Towarzysz, kt�rego zwano Horpyn�, a kt�ry w istocie by� przebran� po kozacku olbrzymi� dziewk�, popatrzy� w gwie�dziste niebo i odrzek�:</p><p>� Niedaleko. B�dziemy przed p�noc�. Miniemy Wra�e Uroczyszcze, miniemy Tatarski Roz��g, a tam ju� zaraz Czortowy Jar. Oj! �le by tam przeje�d�a� po p�nocku, nim kur zapieje. Mnie mo�na, ale wam �le by by�o, �le! � Pierwszy je�dziec wzruszy� ramionami.</p><p>� Wiem ja � rzek� � �e tobie czort bratem, ale na czorta s� sposoby.</p><p>� Czort nie czort, a sposobu nie ma � odpar�a Horpyna. � �eby ty, sokole, na ca�ym �wiecie schowania dla swojej kniazi�wny szuka�, to by ty lepszego nie znalaz�. Ju� i t�dy nikt po p�nocku nie przejdzie, chyba ze mn�, a w jarze jeszcze �ywy cz�owiek nogi nie postawi�. Chce kto wr�by, to przed jarem stoi i czeka, p�ki nie wyjd�. Nie b�j ty si�. Nie przyjd� tam ani Lachy, ani Tatary, ani nikt, nikt. Czortowy Jar straszny, sam zobaczysz.</p><p>� Niech sobie b�dzie straszny, a ja m�wi�, �e przyjd�, ile razy zechc�.</p><p>� By�e� w dzie� przychodzi�.</p><p>� Kiedy zechc�. A stanie czort w poprzek, to za rogi wezm�.</p><p>� Eh, Bohun! Bohun!</p><p>� Ej, Do�c�wna, Do�c�wna! ty si� o mnie nie troszcz. We�mie mnie czort czy nie we�mie, to nie twoja sprawa, ale to ci powiadam: rad� ty sobie ze swoimi czortami, jak chcesz, byle na kniazi�wn� bieda nie przysz�a, bo je�li jej si� co stanie, to ciebie z moich r�k ni czorty, ni upiory nie wydr�.</p><p>� Raz mnie ju� topili, jeszcze jak my nad Donem<a l:href="#fn2" type="note">[2]</a> z bratem mieszkali, drugi raz ju� mi w Jampolu<a l:href="#fn3" type="note">[3]</a> mistrz<a l:href="#fn4" type="note">[4]</a> g�ow� goli�, a dlatego mi nic. Ale to inna rzecz. Ja z przyja�ni dla ciebie b�d� jej strzeg�a, by jej i w�os na g�owie od duch�w nie spad�, a przed lud�mi u mnie bezpieczna. Ju� ci si� ona nie wymknie.</p><p>� A ty, sowo! je�li tak m�wisz, to czemu ty mnie wr�y�a na bied�, czemu ty mi huka�a nad uchem: �Lach przy niej! Lach przy niej!�?</p><p>� To nie ja m�wi�a, to duchy. Ale si� mo�e zmieni�o. Jutro ci powr�� na wodzie w kole m�y�skim. Na wodzie wszystko dobrze wida�, jeno trzeba d�ugo patrzy�. Sam zobaczysz. Ale ty w�ciek�y pies: powiedzie� ci prawd�, to si� sierdzisz i za obuch �apiesz�</p><p>Rozmowa urwa�a si�, s�ycha� by�o tylko uderzenia kopyt o kamienie i jakie� g�osy dochodz�ce od strony rzeki, podobne do sykania konik�w polnych.</p><p>Bohun nie zwr�ci� najmniejszej uwagi na owe g�osy, kt�re jednak w�r�d nocy mog�y dziwi� � podni�s� twarz ku ksi�ycowi i zamy�li� si� g��boko.</p><p>� Horpyna � rzek� po chwili.</p><p>� Czego?</p><p>� Ty czarownica, ty musisz wiedzie�: czy prawda, �e jest takie ziele, �e jak si� go kto napije, to musi pokocha�? Lubystka czy jak?</p><p>� Lubystka. Ale na twoj� bied� nic i lubystka nie poradzi. Je�liby kniazi�wna innego nie kocha�a, to tylko da� jej si� napi�, ale je�li kocha, to wiesz, co si� stanie?</p><p>� Co?</p><p>� To jeszcze bardziej tego innego pokocha.</p><p>� Przepadnij�e ty ze swoj� lubystk�! Umiesz ty �le wr�y�, a poradzi� nie umiesz.</p><p>� To s�uchaj: znam ja inne ziele, co w ziemi ro�nie. Kto si� go napije, dwa dni i dwie noce jak pie� le�y, o �wiecie nie wie. Tego ja jej ziela dam � a potem�</p><p>Kozak zatrz�s� si� na siodle i utkwi� w czarownicy swe �wiec�ce w ciemno�ci oczy.</p><p>� Co ty kraczesz? � spyta�.</p><p>� Taj hodi<a l:href="#fn5" type="note">[5]</a>! � zawo�a�a wied�ma i wybuchn�a ogromnym, podobnym do r�enia klaczy, �miechem.</p><p>�miech �w rozleg� si� z�owrogim echem w rozpadlinach jar�w.</p><p>� Suko! � rzek� wata�ka<a l:href="#fn6" type="note">[6]</a>.</p><p>Po czym oczy jego gas�y stopniowo, popada� zn�w w zamy�lenie, na koniec pocz�� m�wi�, jakby sam do siebie:</p><p>� Nie, nie! Kiedy my Bar<a l:href="#fn7" type="note">[7]</a> brali, ja pierwszy wpad� do klasztoru, by jej przed pijanicami broni� i �eb strzaska� ka�demu, kto by si� jej dotkn��, a ona si� no�em pchn�a � i teraz o bo�ym �wiecie nie wie. Dotkn� jej r�k�, to si� zn�w pchnie albo do rzeki skoczy, nie upilnujesz, nieszcz�sny!</p><p>� Ty w duszy Lach, nie Kozak, kiedy po kozacku nie chcesz dziewczyny zniewoli�</p><p>� �eby ja by� Lach! � Zawo�a� Bohun. � �eby ja by� Lach!</p><p>I za czapk� obu r�koma si� chwyci�, bo jego samego b�l chwyci�.</p><p>� Musia�a ci� urzec ta Laszka � mrukn�a Horpyna.</p><p>� Ej, chyba urzek�a! � odrzek� �a�o�nie. � Niechby mnie pierwsza kula nie min�a, niechbym na palu sobacze<a l:href="#fn8" type="note">[8]</a> �ycie sko�czy�� Jednej ja chc� na �wiecie i ta jedna mnie nie chce!</p><p>� Durny! � zawo�a�a z gniewem Horpyna � to� ty j� masz!</p><p>� Stul�e ty pysk! � zawo�a� z w�ciek�o�ci� Kozak. � A jak si� ona zabije, to co? Ciebie rozerw�, siebie rozerw�, �eb o kamie� rozbij�, ludzi b�d� gryz� jak pies! Ja by dusz� za ni� odda�, s�aw� kozack� odda�, uciek�by za Jahorlik<a l:href="#fn9" type="note">[9]</a> hen! od pu�k�w za �wiat, aby z ni�, z ni� �y�, przy niej zdycha� Ot, co! A ona si� no�em pchn�a. I przez kogo? Przeze mnie! No�em si� pchn�a! S�yszysz?</p><p>� Nic jej nie b�dzie. Nie umrze.</p><p>� Jakby umar�a, to ja by ciebie �wiekami do drzwi przybi�.</p><p>� Mocy ty �adnej nad ni� nie masz.</p><p>� Nie mam, nie mam. Ja by wola�, �eby ona mnie no�em pchn�a; niechby i zabi�a, by�oby lepiej.</p><p>� G�upia Laszka. Ot by po dobrej woli przyho�ubi�a<a l:href="#fn10" type="note">[10]</a> si� do ciebie. Gdzie lepszego znajdzie?</p><p>� Spraw ty to, a ja ci garnek dukat�w nasypi�, a pere� drugi. My w Barze wzi�li �upu niema�o i przedtem brali.</p><p>� Ty bogaty jak knia� Jarema � i s�awny. Ciebie, m�wi�, sam Krzywonos<a l:href="#fn11" type="note">[11]</a> si� boi.</p><p>Kozak r�k� machn��.</p><p>� Co mnie z tego, ko�y serdcie bo�yt<a l:href="#fn12" type="note">[12]</a>�</p><p>I znowu zapad�o milczenie. Brzeg rzeki stawa� si� coraz dzikszy, pustszy. Bia�e �wiat�o ksi�yca nadawa�o fantastyczne kszta�ty drzewom i ska�om. Na koniec Horpyna rzek�a:</p><p>� Tu Wra�e Uroczyszcze. Trzeba razem jecha�.</p><p>� Czemu?</p><p>� Tu niedobrze.</p><p>Zatrzymali konie i po chwili orszak id�cy z ty�u z��czy� si� z nimi.</p><p>Bohun wspi�� si� na strzemionach i zajrza� w ko�ysk�.</p><p>� Spyt<a l:href="#fn13" type="note">[13]</a>? � spyta�.</p><p>� Spyt � odpowiedzia� stary Kozak � s�adko jak detyna<a l:href="#fn14" type="note">[14]</a>.</p><p>� Ja jej na sen da�a � odrzek�a wied�ma.</p><p>� Poma�u, ostoro�no � m�wi� Bohun wlepiaj�c oczy w u�pion� � szczoby wy jej nie rozbudy�y. Misiac jej prosto w �yczko zahladaje, serde�ku mojemu<a l:href="#fn15" type="note">[15]</a>.</p><p>� Tycho �wityt, ne rozbudyt<a l:href="#fn16" type="note">[16]</a> � szepn�� jeden z mo�ojc�w<a l:href="#fn17" type="note">[17]</a>.</p><p>I orszak ruszy� dalej. Wkr�tce przybyli nad Wra�e Uroczyszcze. By�o to wzg�rze le��ce tu� przy rzece, niskie i ob�e, jak le��ca na ziemi okr�g�a tarcza. Ksi�yc zalewa� je zupe�nie �wiat�em, roz�wiecaj�c bia�e, porozrzucane po ca�ej jego przestrzeni kamienie. Gdzieniegdzie le�a�y one pojedynczo, gdzieniegdzie tworzy�y kupy, jakoby szcz�tki jakich� budowli, zburzonych zamk�w i ko�cio��w. Miejscami stercza�y p�yty kamienne pozasadzane ko�cem w ziemi na kszta�t nagrobk�w na cmentarzyskach. Ca�e wzg�rze podobne by�o do jednego wielkiego rumowiska. I mo�e niegdy�, dawno, za czas�w Jagie��owych, krzewi�o si� tu �ycie ludzkie; dzi� wzg�rze owo i ca�a okolica, a� po Raszk�w<a l:href="#fn18" type="note">[18]</a>, by�a g�uch� pustyni�, w kt�rej gnie�dzi� si� tylko dziki zwierz, a nocami duchy przekl�te odprawia�y swoje korowody.</p><p>Jako� zaledwie orszak wspi�� si� do po�owy wysoko�ci wzg�rza, trwaj�cy dotychczas lekki powiew zmieni� si� w prawdziwy wicher, kt�ry pocz�� oblatywa� wzg�rze z jakim� pos�pnym, z�owr�bnym �wistem, i w�wczas mo�ojcom wyda�o si�, �e mi�dzy owymi rumowiskami odzywaj� si� jakie� ci�kie westchnienia, jakby wychodz�ce z ugniecionych piersi, jakie� �a�osne j�ki, jakie� �miechy, p�acze i kwilenia dzieci. Ca�e wzg�rze pocz�o si� o�ywia�, wo�a� r�nymi g�osami. Zza kamieni zdawa�y si� wygl�da� wysokie, ciemne postacie; cienie dziwacznych kszta�t�w prze�lizgiwa�y si� cicho mi�dzy g�azami; w dali, w pomroce b�yska�y jakie� �wiate�ka podobne do oczu wilczych; na koniec z drugiego ko�ca wzg�rza, spomi�dzy najg�stszych kup i zawalisk, ozwa�o si� niskie, gard�owe wycie, kt�remu zawt�rowa�y zaraz inne.</p><p>� Siromachy<a l:href="#fn19" type="note">[19]</a>? � szepn�� m�ody Kozak zwracaj�c si� do starego esau�a<a l:href="#fn20" type="note">[20]</a>.</p><p>� Nie, to upiory � odpowiedzia� esau� jeszcze ciszej.</p><p>� O! Hospody pomy�uj<a l:href="#fn21" type="note">[21]</a>! � zawo�ali z przera�eniem inni zdejmuj�c czapki i �egnaj�c si� pobo�nie.</p><p>Konie pocz�y tuli� uszy i chrapa�. Horpyna jad�ca na czele orszaku mrucza�a p�g�osem niezrozumia�e s�owa, jak gdyby pacierz diabelski. Dopiero gdy przybyli na drugi kraniec wzg�rza, odwr�ci�a si� i rzek�a:</p><p>� No, ju�. Tu ju� dobrze. Trzyma� ja je musia�a zakl�ciem, bo bardzo g�odne.</p><p>Westchnienie ulgi wyrwa�o si� ze wszystkich piersi. Bohun z Horpyn� wysun�li si� zn�w naprz�d, a mo�ojcy, kt�rzy przed chwil� t�umili oddech, pocz�li szepta� do siebie i rozmawia�. Ka�dy przypomnia� sobie, co mu si� kiedy z duchami lub upiorami przytrafi�o.</p><p>� �eby nie Horpyna, to my by nie przeszli � m�wi� jeden.</p><p>� Mocna wid'ma<a l:href="#fn22" type="note">[22]</a>.</p><p>� A nasz ataman i did'ka ne boitsia<a l:href="#fn23" type="note">[23]</a>. Nie patrzy�, nie s�ucha�, jeno si� na swoj� mo�odyci�<a l:href="#fn24" type="note">[24]</a> ogl�da�.</p><p>� �eby jemu si� to zdarzy�o, co mnie, to by nie by� taki bezpieczny � rzek� stary esau�.</p><p>� A co si� wam zdarzy�o, ojcze Owsiwuju?</p><p>� Jecha� ja raz z Reimentar�wki do Hulajpola<a l:href="#fn25" type="note">[25]</a>, a jecha� noc� ko�o mogi�. Wtem baczu<a l:href="#fn26" type="note">[26]</a>, hyc co� z ty�u z mogi�y na kulbak�<a l:href="#fn27" type="note">[27]</a>. Obejrz� si�: dziecko � sine�kie, blade�kie!� Widno Tatary z matk� w jasyr<a l:href="#fn28" type="note">[28]</a> prowadzili i umar�o bez chrztu. Oczki mu gorej� jak �wieczki i kwili, kwili! Skoczy�o mi z kulbaki na kark, a� tu czuj�: k�sa za uchem. O Hospody! upi�r. Alem to na Wo�oszy<a l:href="#fn29" type="note">[29]</a> d�ugo s�ugiwa�, gdzie upior�w wi�cej ni� ludzi i tam s� na nie sposoby. Zeskoczy�em z konia i gind�a�em<a l:href="#fn30" type="note">[30]</a> w ziemi�. �Zgi�! przepadnij!�, a ono j�kn�o, chwyci�o si� za g�owni� od gind�a�a i po ostrzu sp�yn�o pod muraw�. Przeci��em ziemi� na krzy� i pojecha�em.</p><p>� To na Wo�oszy tyle upior�w, ojcze?</p><p>� Co drugi Wo�och, to po �mierci b�dzie upi�r � i wo�oskie najgorsze ze wszystkich. Tam ich nazywaj� bruko�aki.</p><p>� A kto mocniejszy, ojcze: did'ko czy upi�r?</p><p>� Did'ko mocniejszy, ale upi�r zawzi�tszy. Did'ka jak potrafisz za�y�, to ci b�dzie s�u�y�, a upiory do niczego, tylko za krwi� wietrz�. Ale zawsze did'ko nad nimi ataman.</p><p>� A Horpyna nad did'kami reimentaruje.</p><p>� Pewnie, �e tak. P�ki jej �ycia, poty reimentarstwa. No, �eby ona nie mia�a nad nimi w�adzy, to by jej ataman swojej zazuli<a l:href="#fn31" type="note">[31]</a> nie odda�, bo bruko�aki na dziewczy�sk� krew naj�akomsze.</p><p>� A ja s�ysza�, �e ony do duszy niewinnej nie maj� przyst�pu.</p><p>� Do duszy nie maj�, ale do cia�a maj�.</p><p>� Oj! szkoda by krasawicy! Krew to z mlekiem! Wiedzia� nasz bat'ko<a l:href="#fn32" type="note">[32]</a>, co w Barze<a l:href="#fn33" type="note">[33]</a> bra�.</p><p>Owsiwuj j�zykiem klasn��.</p><p>� Nie ma co m�wi�. Zo�otaja Laszka<a l:href="#fn34" type="note">[34]</a>�</p><p>� A mnie jej, ojcze, �al � m�wi� m�ody Kozak. � Jak my j� w ko�ysk� k�adli, to r�czki bia�e sk�ada�a, a tak prosy�a i prosy�a: Ubij, ka�e, ne huby, ka�e, neszczast�ywoj<a l:href="#fn35" type="note">[35]</a>!</p><p>� Nie b�dzie jej �le.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o zbli�enie si� Horpyny.</p><p>� Hej, mo�ojcy � rzek�a wied�ma � to Tatarski Roz��g, ale nie b�jcie si�, tu tylko jedna noc w roku straszna, a Czortowy Jar i m�j chutor<a l:href="#fn36" type="note">[36]</a> ju� zaraz.</p><p>Jako� wkr�tce da�y si� s�ysze� szczekania ps�w. Orszak wszed� w gard�o jaru biegn�cego prostopadle od rzeki, a tak w�skiego, �e ledwie czterech konnych mog�o w nim obok siebie post�powa�. Na dnie owej rozpadliny p�yn�a krynica<a l:href="#fn37" type="note">[37]</a>, mieni�c si� w �wietle ksi�ycowym jak w�� i bieg�c wartko do rzeki. Ale w miar� jak orszak posuwa� si� naprz�d, strome i urwiste �ciany rozszerza�y si� coraz bardziej, tworz�c do�� obszerny roz��g wznosz�cy si� lekko w g�r� i zamkni�ty z bok�w ska�ami. Grunt gdzieniegdzie pokryty by� wysokimi drzewami. Wiatr tu nie wia�. D�ugie, czarne cienie k�ad�y si� od drzew na ziemi�, a na przestrzeniach oblanych �wiat�em ksi�yca �wieci�y mocno jakie� bia�e, okr�g�e lub wyd�u�one przedmioty, w kt�rych mo�ojcy ze strachem poznali czaszki i piszczele ludzkie. Ogl�dali si� te� z nieufno�ci� naok�, znacz�c od czasu do czasu krzy�ami piersi i czo�a. Wtem w dali b�ys�o spomi�dzy drzew �wiate�ko, a jednocze�nie nadbieg�y dwa psy, straszne, ogromne, czarne, ze �wiec�cymi oczyma, szczekaj�c i wyj�c na widok ludzi i koni. Na g�os Horpyny uciszy�y si� wreszcie i pocz�y obiega� woko�o je�d�c�w, chrapi�c przy tym i charcz�c ze zdyszenia.</p><p>� Niesamowite � szeptali mo�ojcy.</p><p>� To nie psy � mrukn�� stary Owsiwuj g�osem zdradzaj�cym g��bokie przekonanie.</p><p>Tymczasem zza drzew ukaza�a si� chata, za ni� stajnia, dalej za� i wy�ej jeszcze jedna ciemna budowla. Chata na poz�r by�a porz�dna i du�a, w oknach jej b�yszcza�o �wiat�o.</p><p>� To moja sadyba � rzek�a do Bohuna Horpyna � a tamto m�yn, co zbo�a nie miele, jeno nasze, ale ja woro�ycha<a l:href="#fn38" type="note">[38]</a>, z wody na kole wr��. Powr�� i tobie. Mo�odycia w �wietlicy b�dzie mieszka�, ale kiedy chcesz �ciany przybra�, to j� trzeba na drug� stron� tymczasem przenie��. St�jcie i z koni!</p><p>Orszak zatrzyma� si�, Horpyna za� pocz�a wo�a�:</p><p>� Czeremis! huku! huku! Czeremis!</p><p>Jaka� posta� z p�kiem zapalonego �uczywa w r�ku wysz�a przed chat� i wzni�s�szy ogie� w g�r� pocz�a w milczeniu przypatrywa� si� obecnym.</p><p>By� to stary cz�ek, potwornie szpetny, ma�y, prawie karze�, z p�ask�, kwadratow� twarz� i sko�nymi, podobnymi do szczelin oczyma.</p><p>� Co ty za czort? � spyta� go Bohun.</p><p>� Ty jego nie pytaj � rzek�a olbrzymka � on ma j�zyk obci�ty.</p><p>� P�jd� tu bli�ej.</p><p>� S�uchaj � m�wi�a dalej dziewka � a mo�e by mo�odyci� do m�yna zanie��? Tu mo�ojcy b�d� przybiera� �wietlic� i �wieki wbija�, to si� rozbudzi.</p><p>Kozacy, zsiad�szy z koni, pocz�li odwi�zywa� ostro�nie ko�ysk�. Sam Bohun czuwa� nad wszystkim z najwi�ksz� troskliwo�ci� i sam d�wign�� w g�owach ko�ysk�, gdy przenoszono j� do m�yna. Karze�, id�c naprz�d, �wieci� �uczywem. Kniazi�wna, napojona przez Horpyn� odwarem zi� usypiaj�cych, nie rozbudzi�a si� wcale, tylko powieki drga�y jej cokolwiek od �wiat�a �uczywa. Twarz jej nabiera�a �ycia od tych czerwonych blask�w. Mo�e te� ko�ysa�y dziewczyn� sny cudne, bo si� u�miecha�a s�odko w czasie tego pochodu podobnego do pogrzebu. Bohun patrzy� na ni� i zdawa�o mu si�, �e serce chyba mu rozsadzi �ebra w piersiach. � My�e�ka moja, zazula moja<a l:href="#fn39" type="note">[39]</a>! � szepta� cicho i gro�ne, cho� pi�kne lica wata�ki z�agodnia�y i p�on�y wielkim ogniem mi�o�ci, kt�ra go ogarn�a i ogarnia�a coraz bardziej, tak jak zapomniany przez w�drowca p�omie� ogarnia dzikie stepy.</p><p>Id�ca obok Horpyna m�wi�a:</p><p>� Gdy si� z tego snu rozbudzi, zdrowa b�dzie. Rana si� jej goi, zdrowa b�dzie�</p><p>� S�awa Bohu! S�awa Bohu! � odpowiada� wata�ka.</p><p>Tymczasem mo�ojcy pocz�li przed chat� zdejmowa� ogromne juki z sze�ciu koni i wy�adowywa� zdobycz wzi�t� w makatach, kobiercach i innych kosztowno�ciach w Barze<a l:href="#fn40" type="note">[40]</a>. Rozpalono w �wietlicy obfity ogie� i gdy jedni znosili coraz to nowe opony<a l:href="#fn41" type="note">[41]</a>, inni przystosowywali je do drewnianych �cian izby. Bohun nie tylko pomy�la� o klatce bezpiecznej dla swego ptaka, ale postanowi� j� przybra�, by ptakowi niewola nie zdawa�a si� zbyt niezno�n�. Wkr�tce te� nadszed� ze m�yna i sam pilnowa� roboty. Noc up�ywa�a i ksi�yc zdj�� ju� swoje bia�e �wiat�o z wierzcho�k�w ska�, a w �wietlicy s�ycha� jeszcze by�o przyt�umione stukanie m�ot�w. Prosta izba stawa�a si� coraz podobniejsza do komnaty. Na koniec, gdy ju� �ciany by�y obwieszone, a tok<a l:href="#fn42" type="note">[42]</a> wymoszczony, przyniesiono na powr�t senn� kniazi�wn� i z�o�ono j� na mi�kkich wezg�owiach.</p><p>Potem uciszy�o si� wszystko. Tylko w stajni jeszcze przez jaki� czas rozlega�y si� w�r�d ciszy wybuchy �miechu podobne do ko�skiego r�enia: to m�oda wied�ma, baraszkuj�c na sianie z mo�ojcami, rozdawa�a im ku�aki i ca�usy.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� II</p></title><p>S�o�ce by�o ju� wysoko na niebie, gdy nazajutrz dzie� kniazi�wna otworzy�a ze snu oczy.</p><p>Wzrok jej pad� naprz�d na pu�ap i zatrzyma� si� na nim d�ugo, po czym obieg� ca�� komnat�. Wracaj�ca przytomno�� walczy�a jeszcze w dziewczynie z resztkami snu i marze�. Na twarzy jej odmalowa�o si� zdziwienie i niepok�j. Gdzie jest? Sk�d si� wzi�a i w czyjej jest mocy? Czy �ni jeszcze, czy widzi na jawie? Co znaczy ten przepych, kt�ry j� otacza? Co si� z ni� dzia�o dot�d? W tej chwili straszne sceny wzi�cia Baru<a l:href="#fn43" type="note">[43]</a> stan�y nagle przed ni� jakby �ywe. Przypomnia�a sobie wszystko: rze� tysi�cy narodu, szlachty, mieszczan, ksi�y, zakonnic i dzieci � pomazane krwi� twarze czerni, szyje i g�owy poobwijane w dymi�ce jeszcze trzewia, pijane wrzaski, �w s�dny dzie� wycinanego w pie� miasta � na koniec zjawienie si� Bohuna i porwanie. Przypomnia�a sobie i to, jak w chwili rozpaczy pad�a na n� nadstawiony w�asn� r�k� � i zimny pot operli� teraz jej skronie. Wida� n� ze�lizn�� si� jej po ramieniu, bo czuje tylko troch� b�lu, ale zarazem czuje, �e �yje, �e wraca jej si�a i zdrowie, pami�ta wreszcie, �e d�ugo, d�ugo wieziono j� gdzie� w ko�ysce. Ale gdzie jest teraz? Czy w zamku jakim, czy uratowana, odbita, bezpieczna? I znowu obiega oczyma komnat�. Okienka w niej jak w chacie ch�opskiej ma�e, kwadratowe, i �wiata przez nie nie wida�, bo zamiast szyb zas�aniaj� je b�ony bia�e. By�a�by to rzeczywi�cie chata ch�opska? Ale nie mo�e by�, bo �wiadczy przeciw temu niezmierny przepych wewn�trzny. Zamiast pu�apu zwiesza si� nad dziewczyn� jedna ogromna opona z purpurowego jedwabiu w z�ote gwiazdy i ksi�yce; �ciany niezbyt przestronne, ale ca�kiem przybrane w makaty; na pod�odze le�y r�nowzory kobierzec, jakby �ywymi kwiatami us�any. Okap na kominie pokryty perskim tyftykiem, wsz�dy z�ote fr�dzle, jedwabie, aksamity, pocz�wszy od �cian pu�apu a� do poduszek, na kt�rych spoczywa jej g�owa. Jasne �wiat�o dzienne, przesi�kaj�c przez b�ony okienek, roz�wieca wn�trze, ale i gubi si� w tych purpurach, ciemnych fioletach i szafirach aksamitu, tworz�c jak�� urocz� t�czow� pomrok�. Kniazi�wna dziwi si�, oczom nie wierzy. Czy to czary jakie, czy nie wojska ksi�cia Jeremiego odbi�y j� z r�k kozackich i z�o�y�y w kt�rym z ksi���cych zamk�w?</p><p>Dziewczyna z�o�y�a r�ce.</p><p>� �wi�ta-Przeczysta! spraw, aby tak si� sta�o, aby pierwsza twarz, kt�ra si� we drzwiach uka�e, by�a twarz� obro�cy i przyjaciela.</p><p>Wtem przez ci�k� lamow� kotar� dosz�y do niej p�yn�ce z daleka d�wi�ki teorbanu<a l:href="#fn44" type="note">[44]</a> i jednocze�nie jaki� g�os pocz�� nuci� do wt�ru znan� pie��:</p><cite><poem><stanza><v>Oj, cei lubosti</v><v>Hirsze od s�abosti!</v><v>Slabost' perebudu,</v><v>Zdorow�e ja budu,</v><v>Wirnoho kochania</v><v>Po wik ne zabudu<a l:href="#fn45" type="note">[45]</a>.</v></stanza></poem></cite><p>Kniazi�wna podnios�a si� na �o�u, ale w miar� jak s�ucha�a, oczy jej otwiera�y si� coraz szerzej z przera�enia; wreszcie krzykn�a strasznie i rzuci�a si� jak martwa na poduszki.</p><p>Pozna�a g�os Bohuna.</p><p>Ale krzyk jej przedosta� si� widocznie r�wnie� przez �ciany �wietlicy, bo po chwili ci�ka kotara zaszele�cia�a i sam wata�ka<a l:href="#fn46" type="note">[46]</a> ukaza� si� w progu.</p><p>Kurcewicz�wna zakry�a oczy r�koma, a zbiela�e i trz�s�ce si� jej wargi powtarza�y jakby w gor�czce:</p><p>� Jezus Maria! Jezus Maria!</p><p>A jednak widok, kt�ry j� tak przerazi�, by�by uradowa� niejedne oczy dziewcz�ce, bo a� �una bi�a od ubioru i twarzy tego mo�ojca<a l:href="#fn47" type="note">[47]</a>. Diamentowe guzy jego �upana migota�y jak gwiazdy na niebie, n� i szabla skrzy�y si� od klejnot�w, �upan ze srebrnej lamy i czerwony kontusz podwoi�y pi�kno�� jego smag�ego oblicza � i tak sta� przed ni�, wysmuk�y, czarnobrewy, przepyszny, najpi�kniejszy ze wszystkich mo�ojc�w Ukrainy.</p><p>Ale oczy mia� zamglone jakby gwiazdy tumanem przys�oni�te i patrzy� na ni� prawie z pokor�, a widz�c, �e strach nie ust�puje z jej twarzy, pocz�� m�wi� niskim i smutnym g�osem:</p><p>� Nie b�j si�, kniazi�wno!</p><p>� Gdziem jest? Gdziem jest? � pyta�a pogl�daj�c na niego przez palce.</p><p>� W bezpiecznym miejscu, daleko od wojny. Nie b�j si�, duszo ty moja mi�a. Ja ci� tu z Baru przywi�z�, �eby si� tobie krzywda nie sta�a od ludzi albo od wojny. Ju� tam nikogo w Barze nie �ywili Kozacy, ty� jedna �ywa wysz�a.</p><p>� Co tu wa�pan robisz? Dlaczego mnie prze�ladujesz?</p><p>� Ja ciebie prze�laduj�! M�j Bo�e mi�y! � i wata�ka r�ce roz�o�y�, i pocz�� g�ow� kiwa� jak cz�owiek, kt�rego wielka niesprawiedliwo�� spotyka.</p><p>� Ja si� wa�pana boj� okrutnie.</p><p>� I czemu si� boisz? Je�li ka�esz, ode drzwi si� nie rusz�: ja rab<a l:href="#fn48" type="note">[48]</a> tw�j. Mnie tu na progu siedzie� i w oczy ci patrzy�. Ja ci z�a nie chc�: za co ty mnie nienawidzisz? Hej, Bo�e mi�y! Ty si� w Barze no�em pchn�a na m�j widok, cho� ty mnie dawno zna�a i wiedzia�a, �e ja ci� broni� id�. To� ja nie obcy cz�owiek dla ciebie, ale druh serdeczny, a ty si� no�em pchn�a, kniazi�wno!</p><p>Blade policzki kniazi�wny obla�y si� nagle krwi�.</p><p>� Bom wola�a �mier� ni� ha�b� � rzek�a � i przysi�gam, �e je�li mnie nie uszanujesz, to si� zabij�, cho�bym te� i dusz� zgubi� mia�a.</p><p>Z oczu dziewczyny strzeli� ogie� � i widzia� wata�ka, �e nie ma co �artowa� z t� krwi� Kurcewiczowsk�, ksi���c�, bo w uniesieniu dotrzyma tego, czym grozi, a drugim razem lepiej nadstawi no�a.</p><p>Wi�c nie odrzek� nic, tylko post�pi� par� krok�w pod okno i siad�szy na �awie pokrytej z�ot� lam�, zwiesi� g�ow�.</p><p>Przez chwil� trwa�o milczenie.</p><p>� B�d� ty spokojna � rzek�. � P�ki ja trze�wy, p�ki mnie gorza�ka-matka g�owy nie zapali, poty ty dla mnie jak obraz w cerkwi. A od czasu jak ja ciebie w Barze znalaz�, przesta�em pi�. Przedtem ja pi�, pi�, bied� moj� gorza�k�-matk� zalewa�. Co by�o robi�? Ale teraz do ust nie wezm� ni s�odkiego wina, ni palanki.</p><p>Kniazi�wna milcza�a.</p><p>� Popatrz� na ci� � m�wi� dalej � oczy krasnym liczkiem uciesz�, taj p�jd�.</p><p>� Wr�� mnie wolno��! � rzek�a dziewczyna.</p><p>� Albo ty w niewoli? Ty tu pani. I gdzie chcesz wraca�? Kurcewiczowie wygin�li, ogie� po�ar� wsie i grody, kniazia w �ubniach<a l:href="#fn49" type="note">[49]</a> nie ma, idzie on na Chmielnickiego, a Chmielnicki na niego, wsz�dy wojna, krew si� leje, wsz�dy pe�no Kozak�w i ordy�c�w<a l:href="#fn50" type="note">[50]</a>, i �o�nierstwa. Kto ci� uszanuje? Kto si� ciebie u�ali, kto ci� obroni, je�li nie ja?</p><p>Kniazi�wna oczy ku g�rze wznios�a, bo wspomnia�a, �e przecie jest kto� na �wiecie, kto by przygarn�� i u�ali� si�, i obroni� � ale nie chcia�a wym�wi� jego nazwiska, by lwa srogiego nie dra�ni� � jednocze�nie za� g��boki smutek �cisn�� jej serce. Czy jeszcze �yje ten, za kt�rym t�skni�a jej dusza? B�d�c w Barze, wiedzia�a, �e �yje, bo zaraz po wyje�dzie Zag�oby dosz�o jej uszu nazwisko pana Skrzetuskiego wraz z wie�ciami o zwyci�stwach gro�nego ksi�cia. Ale od tej pory ile� to ju� up�yn�o dni i nocy, ile mog�o si� zdarzy� bitew, ile dosi�gn�� go niebezpiecze�stw! Wie�ci o nim mog�y j� teraz dochodzi� tylko przez Bohuna, kt�rego pyta� nie chcia�a i nie �mia�a.</p><p>Wi�c g�owa opad�a jej na poduszki.</p><p>� Zali<a l:href="#fn51" type="note">[51]</a> mam wi�niem tu pozosta�? � pyta�a z j�kiem. � Com ja wa�panu uczyni�a, �e chodzisz za mn� jak nieszcz�cie?</p><p>Kozak podni�s� g�ow� i pocz�� m�wi� tak cicho, �e zaledwie by�o go s�ycha�:</p><p>� Co ty mnie uczyni�a, ne znaju, ale to znaju, �e je�li ja tobie nieszcz�cie, to i ty mnie nieszcz�cie. �eby ja ciebie nie pokocha�, by�by ja wolny jak wiatr w polu i na sercu swobodny, i na duszy swobodny, a s�awny jak sam Konasewicz Sahajdaczny<a l:href="#fn52" type="note">[52]</a>. Twoje to liczko mnie nieszcz�cie, twoje to oczy mnie nieszcz�cie; ni mnie wola<a l:href="#fn53" type="note">[53]</a> mi�a, ni s�awa kozacza! Co mnie by�y krasawice, p�ki ty z dziecka na pann� nie wyros�a! Raz ja wzi�� galer� z najkra�niejszymi mo�odyciami<a l:href="#fn54" type="note">[54]</a>, bo je su�tanowi wie�li � i �adna serca nie zabra�a. Poigra�y Kozaki-braty<a l:href="#fn55" type="note">[55]</a>, a potem ja ka�dej kamie� kaza� do szyi i w wod�. Nie ba� ja si� nikogo, nie dba� o nic � wojn� na pogan chodzi�, �up bra� � i jak knia� w zamku, tak ja by� na stepie. A dzi� co? Ot, siedz� tu � i rab, o dobre s�owo u ciebie �ebrz� i wy�ebra� nie mog� � i nie s�ysza� go nigdy, nawet i wtedy, gdy ci� bracia i stryjna za mnie swatali. Oj, �eby ty, dziewczyno, by�a dla mnie inna, �eby ty by�a inna, nie sta�oby si� to, co si� sta�o; nie by�by ja twoich krewnych pobi�, nie by�by ja si� z buntem i ch�opami brata�, ale przez ciebie ja rozum straci�. Ty by mnie, gdzie chcia�a, zawiod�a � ja by ci krew odda�, dusz� by odda�. Ja teraz ot, ca�y we krwi szlacheckiej ubroczon, ale dawniej ja tylko Tatar�w bi�, a tobie �up przywozi� � �eby ty w z�ocie i klejnotach chodzi�a jak cheruwym bo�yj<a l:href="#fn56" type="note">[56]</a> � czemu ty mnie wtedy nie kocha�a? Oj, ci�ko, oj, ci�ko! �al sercu mojemu. Ni z tob� �y�, ni bez ciebie, ni z dala, ni z bliska � ni na g�rze, ni na dolinie � ho�ubko ty moja, serde�ko ty moje! No, daruj ty mnie, �e ja przyszed� po ciebie do Roz�og�w po kozacku, z szabl� i ogniem, ale ja by� pijany gniewem na kniazi�w i gorza�k� po drodze pi� � zb�j nieszcz�sny. A potem, jak ty mi uciek�a, tak ja po prostu jak pies wy� i rany bola�y, i je�� nie chcia�, i �mierci-matki prosi�, �eby zabra�a � a ty chcesz, by ja ci� teraz odda�, by utraci� ci� na nowo � ho�ubko<a l:href="#fn57" type="note">[57]</a> ty moja, serde�ko ty moje!</p><p>Wata�ka przerwa�, bo mu g�os urwa� si� w gardle i sta� si� prawie j�cz�cy, a twarz Heleny to rumieni�a si�, to blad�a. Im wi�cej niezmiernej mi�o�ci by�o w s�owach Bohuna, tym wi�ksza przepa�� otwiera�a si� przed dziewczyn�, bez dna, bez nadziei ratunku.</p><p>A Kozak odpocz�� chwil�, opanowa� si� i tak dalej m�wi�:</p><p>� Pro�, czego chcesz. Ot, patrz, jak ta izba przybrana � to moje, to �up z Baru, na sze�ciu koniach ja dla ciebie to przywi�z� � pro�, czego chcesz � z�ota ��tego, szat �wiec�cych, klejnot�w jasnych, rab�w pokornych. Ja bogaty, swego mam do�� i Chmielnicki mnie dobra nie po�a�uje, i Krzywonos<a l:href="#fn58" type="note">[58]</a> nie po�a�uje, ty b�dziesz jak ksi�na Wi�niowiecka, zamk�w ci nazdobywam, p� Ukrainy ci daruj� � bo cho� ja Kozak, nie szlachcic, ale ataman bu�czuczny<a l:href="#fn59" type="note">[59]</a>, pode mn� dziesi�� tysi�cy mo�ojc�w chodzi, wi�cej ni� pod kniaziem Jarem�. Pro�, czego chcesz, byle� nie chcia�a ucieka� ode mnie � byle� zosta�a ze mn�, ho�ubko, a pokocha�a!</p><p>Kniazi�wna podnios�a si� na poduszkach, bardzo blada � ale jej s�odka, przecudna twarz wyra�a�a tak� niez�omn� wol�, dum� i si��, �e ta go��bka podobniejsz� by�a w tej chwili do orl�cia.</p><p>� Je�li wa�pan mej odpowiedzi czekasz � rzek�a � to wiedz, i� cho�bym mia�a wiek w twojej niewoli przej�cze�, nigdy, nigdy ci� nie pokocham, tak mi dopom� B�g!</p><p>Bohun pasowa� si� przez chwil� sam ze sob�.</p><p>� Ty mi takich rzeczy nie m�w! � rzek� chrapliwym g�osem.</p><p>� Ty mi o swym kochaniu nie m�w, bo mi od niego wstyd, gniew i obraza. Jam nie dla ciebie.</p><p>Wata�ka wsta�.</p><p>� A dla kogo-�e ty, kniazi�wno Kurcewicz�wno? A czyja by ty by�a w Barze, �eby nie ja?</p><p>� Kto mnie �ycie ratuje, by mi da� ha�b� i niewol�, ten m�j wr�g, nie przyjaciel.</p><p>� I ty my�lisz, �eby ci� ch�opy zabi�y? Strach my�le�!�</p><p>� N� by mnie zabi�, ty� mi go wydar�!</p><p>� I nie oddam, bo ty musisz by� moja � wybuchn�� Kozak.</p><p>� Nigdy! Wol� �mier�.</p><p>� Musisz i b�dziesz.</p><p>� Nigdy.</p><p>� No, �eby ty nie by�a ranna, to po tym, co ty mi rzek�a, ja by dzi� jeszcze pchn�� mo�ojcow do Raszkowa<a l:href="#fn60" type="note">[60]</a> i mnicha za �eb kaza� przyprowadzi�, a jutro ja by by� tw�j m��. Taj co? M�a grzech nie kocha� i nie przyho�ubi�! Hej! ty panno wielmo�na, tobie mi�o�� kozacka obraza i gniew. A kto ty taka, �e ja dla ciebie ch�op? Gdzie twoje zamki i bojary<a l:href="#fn61" type="note">[61]</a>, i wojska? Czemu tobie gniew? Czemu tobie obraza? Ja ci� wojn� wzi��, ty branka. Oj, �eby ja by� ch�op, ja by ci� nahajem po bia�ych plecach rozumu nauczy� i bez ksi�dza by si� twoj� kras� nasyci� � �eby ja by� ch�op, nie rycerz!</p><p>� Anieli niebiescy, ratujcie mnie! � szepn�a kniazi�wna.</p><p>A tymczasem coraz wi�ksza w�ciek�o�� wzbiera�a na twarzy Kozaka i gniew chwyta� go za w�osy.</p><p>� Ja wiem � m�wi� � czemu tobie obraza, czemuty mi odporna! Dla innego chowasz sw�j wstyd dziewiczy � ale nic z tego, jakom �yw, jakom Kozak! Szlachcic ho�ota! Oczajdusza! Lach nieszczery! Na pohybel-�e jemu! Ledwie spojrza�, ledwie w ta�cu zakr�ci� i ca�� wzi��, a ty, Kozacze, cierp, �bem t�ucz. Ale ja jego dostan� i ze sk�ry ka�� go obedrze�, �wiekami nabi�. Wiedz ty, �e idzie Chmielnicki na Lach�w, a ja id� z nim i twego ho�ubka<a l:href="#fn62" type="note">[62]</a> odnajd�, cho�by pod ziemi�, a jak wr�c�, to ci wra��<a l:href="#fn63" type="note">[63]</a> jego g�ow� na go�ciniec pod nogi kin�<a l:href="#fn64" type="note">[64]</a>.</p><p>Helena nie s�ysza�a ostatnich s��w atamana. B�l, gniew, rany, wzruszenie, przestrach zbawi�y j� si� � i s�abo�� niezmierna rozesz�a si� po wszystkich jej cz�onkach, oczy i my�li jej zgas�y � i pad�a zemdlona.</p><p>Wata�ka sta� czas jaki� blady z gniewu, z pian� na ustach; wtem dostrzeg� t� martw� g�ow� zwieszon� w ty� bezw�adnie i z ust jego wyrwa� si� ryk prawie nieludzki:</p><p>� W�e po nej<a l:href="#fn65" type="note">[65]</a>! Horpyna! Horpyna! Horpyna!</p><p>I na ziemi� run��.</p><p>Olbrzymka wpad�a co duchu do �wietlicy.</p><p>� Szczo z toboju<a l:href="#fn66" type="note">[66]</a>?</p><p>� Ratuj! ratuj! � wo�a� Bohun. � Zabi� ja j�, duszu moju, �wit�o moje<a l:href="#fn67" type="note">[67]</a>!</p><p>� Szczo ty, zduriw<a l:href="#fn68" type="note">[68]</a>?</p><p>� Zabi�, zabi�! � j�cza� wata�ka i r�ce nad g�ow� �ama�.</p><p>Ale Horpyna, zbli�ywszy si� do kniazi�wny, wnet pozna�a, �e to nie �mier�, jeno omdlenie ci�kie, i wyprawiwszy za drzwi Bohuna zacz�a j� ratowa�.</p><p>Kniazi�wna otworzy�a po chwili oczy.</p><p>� No, doniu<a l:href="#fn69" type="note">[69]</a>, nic ci � m�wi�a czarownica. � Ty si� wida� jego przel�k�a i pomroka ci� chwyci�a, ale pomroka przejdzie, a zdrowie przyjdzie. Ty jak orzech dziewczyna, tobie d�ugo jeszcze na �wiecie �y� i szcz�cia u�ywa�.</p><p>� Kto� ty jest? � spyta�a s�abym g�osem kniazi�wna.</p><p>� Ja? S�uga twoja, bo on tak kaza�.</p><p>� Gdzie ja jestem?</p><p>� W Czortowym Jarze. Szczera tu pustynia, nikogo tu nie zobaczysz pr�cz niego.</p><p>� Czy i ty tu mieszkasz?</p><p>� Tu nasz chutor<a l:href="#fn70" type="note">[70]</a>. Ja Do�c�wna, brat m�j pod Bohunem pu�kownikuje, dobrych mo�ojc�w wodzi, a ja tu siedz� � i b�d� ciebie pilnowa�a w tej komnacie z�ocistej. Z chaty terem<a l:href="#fn71" type="note">[71]</a>! A� �una bije! To on dla ci� wszystko to przywi�z�.</p><p>Helena popatrzy�a w ho�� twarz dziewki i twarz ta wyda�a jej si� pe�n� szczero�ci.</p><p>� A b�dziesz ty dobra dla mnie?</p><p>Bia�e z�by m�odej wied�my zab�ys�y w u�miechu.</p><p>� B�d�. Za�bym nie by�a! � rzek�a. � Ale i ty b�d� dobr� dla atamana. On sok�, on s�awny mo�ojec, on ci�</p><p>Tu wied�ma schyli�a si� do ucha Heleny i zacz�a jej co� szepta�, w ko�cu wybuchn�a �miechem.</p><p>� Precz! � krzykn�a kniazi�wna.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� III</p></title><p>Rankiem w dwa dni p�niej Do�c�wna z Bohunem siedzieli pod wierzb� wedle m�y�skiego ko�a i patrzyli na pieni�c� si� na nim wod�.</p><p>� B�dziesz jej pilnowa�a, b�dziesz jej strzeg�a, oka z niej nie spu�cisz, �eby nigdy z jaru nie wychodzi�a! � m�wi� Bohun.</p><p>� U jaru ku rzece w�ska szyja, a tu miejsca dosy�. Ka� szyj� kamieniami zasypa�, a b�dziem tu jak w garnku na dnie; jak mnie b�dzie trzeba, to sobie wyj�cie znajd�.</p><p>� Czym�e wy tu �yjecie?</p><p>� Czeremis pod ska�ami kukurydz� sadzi, wino sadzi i ptaki w sid�a �apie. Z tym, co ty przywi�z�, nie b�dzie jej niczego brakowa�o, chyba ptasiego mleka. Nie b�j si�, ju� ona z jaru nie wyjdzie i nikt si� o niej nie dowie, byle twoi ludzie nie rozgadali, �e ona tu jest.</p><p>� Ja im kaza� przysi�c. Oni wierni mo�ojcy, nie rozgadaj�, cho�by z nich pasy darli. Ale ty sama m�wi�a, �e tu ludzie przychodz� do ciebie jako do woro�ychy<a l:href="#fn72" type="note">[72]</a>.</p><p>� Czasem z Raszkowa przychodz�, a czasem, jak zas�ysz�, to i B�g wie sk�d. Ale zostaj� przy rzece, do jaru nikt nie wchodzi, bo si� boj�. Ty widzia� ko�ci. Byli tacy, co chcieli przyj��, to ich ko�ci le��.</p><p>� Ty ich mordowa�a?</p><p>� Kto mordowa�, to mordowa�! Chce kto wr�by, czeka u jaru, a ja do ko�a id�. Co zobacz� w wodzie, to p�jd� i powiem. Zaraz i dla ciebie b�d� patrzy�a, jeno nie wiem, czy si� co poka�e, bo nie zawsze wida�.</p><p>� Byle� co z�ego nie obaczy�a.</p><p>� Jak b�dzie co z�ego, to nie pojedziesz. I tak by� lepiej nie jecha�.</p><p>� Musz�. Do mnie Chmielnicki pismo do Baru<a l:href="#fn73" type="note">[73]</a> pisa�, �eby ja wraca�, i Krzywonos<a l:href="#fn74" type="note">[74]</a> przykazywa�. Teraz na nas Lachy z wielk� si�� id�, wi�c i my musimy do kupy.</p><p>� A kiedy wr�cisz?</p><p>� Ne znaju<a l:href="#fn75" type="note">[75]</a>. B�dzie wielka bitwa, jakiej jeszcze nie bywa�o. Albo nam �mier�, albo Lachom. Je�li nas pobij�, to tu si� schroni�, je�li my pobijemy, to wr�c� po moj� zazul�<a l:href="#fn76" type="note">[76]</a> i do Kijowa z ni� pojad�.</p><p>� A jak zginiesz?</p><p>� Od tego ty woro�ycha, �ebym wiedzia�.</p><p>� A jak zginiesz?</p><p>� Raz maty rody�a<a l:href="#fn77" type="note">[77]</a>.</p><p>� Ba! A co ja mam z dziewczyn� wtedy robi�! G�ow� jej ukr�ci� czy jak?</p><p>� Dotknij ty jej r�k�, a ja ci� ka�� wo�ami na pal nawlec.</p><p>Wata�ka<a l:href="#fn78" type="note">[78]</a> zamy�li� si� ponuro.</p><p>� Je�li zgin�, tak ty jej powiedz, �eby mnie ona prosty�a<a l:href="#fn79" type="note">[79]</a>.</p><p>� Hej, newdiaczna<a l:href="#fn80" type="note">[80]</a> to Laszka, �e za takie kochanie ci� nie kocha. �eby tak na mnie, ja by ci nie by�a oporna � hu! hu!</p><p>To m�wi�c, Horpyna tr�ci�a po dwakro� ku�akiem w bok wata�k� i pokaza�a mu wszystkie z�by w u�miechu.</p><p>� Id��e ty do czorta! � rzek� Kozak.</p><p>� No, no! wiem ja, �e ty nie dla mnie.</p><p>Bohun zapatrzy� si� w spienion� wod� na kole, jakby sam chcia� sobie wr�y�.</p><p>� Horpyna? � rzek� po chwili.</p><p>� A co?</p><p>� Jak ja pojad�, czy ona b�dzie za mn� tu�y�a<a l:href="#fn81" type="note">[81]</a>?</p><p>� Kiedy ty nie chcesz jej po kozacku zniewoli�, to mo�e i lepiej, �e sobie pojedziesz.</p><p>� Ne choczu, ne mohu, ne smiju<a l:href="#fn82" type="note">[82]</a>! Ja wiem, �e ona by umar�a.</p><p>� To mo�e i lepiej, �e pojedziesz. P�ki ona ci� widzi, nie chce ci� i zna�, ale jak posiedzi ze mn� i z Czeremisem miesi�c, dwa � b�dziesz jej zaraz milszy.</p><p>� �eby ona by�a zdrowa, tak wiem, co by ja zrobi�. Sprowadzi�by popa z Raszkowa i kaza� sobie �lub da�, ale teraz si� boj�, bo jak si� przel�knie � dusz� odda. Sama� widzia�a.</p><p>� Daj�e ty pok�j! A po co tobie pop i �lub? Nieszczery ty Kozak � nie! Ja tu nie chc� ni popa, ni ksi�dza. W Raszkowie stoj� Tatarzy dobrudzcy, jeszcze by ty ich na kark nam sprowadzi�, a jakby sprowadzi�, tak tyle by widzia� kniazi�wn�. Co tobie do g�owy przysz�o? Jed��e sobie i wracaj.</p><p>� A ty patrz w wod� i m�w, co ujrzysz. M�w prawd�, a nie ��yj, cho�by ty mnie nie�ywego ujrza�a.</p><p>Do�c�wna zbli�y�a si� do koryta m�y�skiego i podnios�a drug� zastaw� wstrzymuj�c� wod� krynicznego wodospadu; wnet wartka fala nap�yn�a zdwojonym p�dem przez koryto; ko�o zacz�o si� obraca� szybciej, a� wreszcie zakry� je py� wodny; zbita na miazg� piana k��bi�a si� pod ko�em jak ukrop.</p><p>Wied�ma wbi�a swoje czarne oczy w owe wary i chwyciwszy si� za warkocze ko�o uszu, pocz�a wo�a�:</p><p>� Huku! huku! poka� si�! W kole d�bowym, w pianie bia�ej, w tumanie jasnym, z�y ty czy dobry, poka� si�!</p><p>Bohun zbli�y� si� i siad� przy niej. Twarz jego wyra�a�a obaw� i gor�czkow� ciekawo��.</p><p>� Widz�! � krzykn�a wied�ma.</p><p>� Co widzisz?</p><p>� �mier� mojego brata. Dwa wo�y Do�ca na pal naci�gaj�.</p><p>� Do czorta z twoim bratem! � mrukn�� Bohun, kt�ry czego innego chcia� si� dowiedzie�.</p><p>Przez chwil� s�ycha� by�o tylko hurgot ko�a obracaj�cego si� jakby z w�ciek�o�ci�.</p><p>� Sina u mego brata g�owa, sine�ka, kruki go dziobi�! � rzek�a wied�ma.</p><p>� Co wi�cej widzisz?</p><p>� Nic� O, jaki siny! Huku! Huku! w kole d�bowym, w pianie bia�ej, w tumanie jasnym, poka� si�!� Widz�.</p><p>� A co?</p><p>� Bitwa! Lachy uciekaj� przed mo�ojcami.</p><p>� A ja goni�?</p><p>� Widz� i ciebie. Ty si� z ma�ym rycerzem potykasz. Hur! hur! hur! Ty si� ma�ego rycerza strze�.</p><p>� A kniazi�wna?</p><p>� Nie ma jej. Widz� ci� znowu, a przy tobie kto�, kto ci� zdradzi. Tw�j druh nieszczery.</p><p>Bohun po�era� oczyma to piany, to Horpyn� � i jednocze�nie pracowa� g�ow�, by pom�c wr�bom.</p><p>� Jaki druh?</p><p>� Nie widz�. Nie wiem, stary czy m�ody.</p><p>� Stary! Pewno stary!</p><p>� Mo�e i stary.</p><p>� To wiem, kto to. On mnie ju� raz zdradzi�. Stary szlachcic z siw� brod� i z bia�ym okiem. Na pohybel-�e jemu! Ale on mnie nie druh.</p><p>� On dybie na ciebie. Widz� znowu. Czekaj! Jest i kniazi�wna! Jest, w wianku rucianym, w bia�ej sukni, nad ni� jastrz�b.</p><p>� To ja.</p><p>� Mo�e i ty. Jastrz�b� Czy sok�? Jastrz�b!</p><p>� To ja.</p><p>� Czekaj. Ju� nie wida� W kole d�bowym, w pianie bia�ej� O! o! mnogo wojska, mnogo mo�ojc�w, oj, mnogo jak drzew w lesie, jak bodiak�w<a l:href="#fn83" type="note">[83]</a> w stepie, a ty nad wszystkimi, przed tob� trzy bu�czuki<a l:href="#fn84" type="note">[84]</a> nosz�.</p><p>� A kniazi�wna przy mnie?</p><p>� Nie ma jej, ty w obozie.</p><p>Znowu nasta�a chwila milczenia. Ko�o hucza�o, a� si� ca�y m�yn trz�s�.</p><p>� Hej, co tu krwi, co tu krwi! Co trup�w, wilcy nad nimi, krucy nad nimi! � Zaraza nad nimi. Same trupy! Same trupy! Hen! hen! tylko trupy, nie wida� nic, tylko krew!</p><p>Nagle powiew wiatru zwia� tuman z ko�a � a jednocze�nie wy�ej nad m�ynem ukaza� si� potworny Czeremis z wi�zk� drzewa na plecach.</p><p>� Czeremis, za�� stawid�o! � zawo�a�a dziewka.</p><p>To rzek�szy, posz�a umywa� r�ce i twarz w strudze, a karze� zahamowa� tymczasem wod�.</p><p>Bohun siedzia� zamy�lony. Zbudzi�o go dopiero nadej�cie Horpyny.</p><p>� Ty nic wi�cej nie widzia�a? � spyta� j�.</p><p>� Co si� pokaza�o, to si� pokaza�o, nic wi�cej nie obacz�.</p><p>� A nie ��esz?</p><p>� Na g�ow� brata, prawd� m�wi�am. Jego na pal wsadz�. Wo�ami za nogi naci�gn�. Mnie jego �al. Hej, nie jemu jednemu �mier� pisana! Co si� trup�w pokaza�o! Nigdy tyle nie widzia�am; b�dzie wielka wojna na �wiecie.</p><p>� A j� ty widzia�a z jastrz�biem nad g�ow�?</p><p>� Tak jest.</p><p>� I ona by�a w wianku?</p><p>� W wianeczku i w bia�ej sukni.</p><p>� A sk�d ty wiesz, �e ten jastrz�b to ja? Ja tobie o tym m�odym Lachu szlachcicu powiada� � mo�e to on.</p><p>Dziewka zmarszczy�a brwi i zaduma�a si�.</p><p>� Nie � rzek�a po chwili wstrz�saj�c g�ow� � ko�yby buw Lach, to by buw ore�<a l:href="#fn85" type="note">[85]</a>.</p><p>� S�awa Bohu! S�awa Bohu! P�jd� ja teraz do mo�ojc�w, �eby konie do drogi gotowali. W nocy ruszymy.</p><p>� Tak i koniecznie pojedziesz.</p><p>� Chmiel przykazywa� i Krzywonos przykazywa�. Ty dobrze widzia�a, �e b�dzie wielka wojna, bo to samo ja w Barze w pi�mie od Chmiela czyta�.</p><p>Bohun wprawdzie nie umia� czyta�, ale wstydzi� si� tego, bo nie chcia� za prostaka uchodzi�.</p><p>� To i jed� � rzek�a wied�ma. � Ty szcz�liwy � hetmanem zostaniesz: ja ot, tak nad tob� trzy bu�czuki widzia�a, jako te palce widz�!</p><p>� I hetmanem zostan�, i kniazi�wn� za �inku<a l:href="#fn86" type="note">[86]</a> wezm� � mnie nie ch�opk� bra�.</p><p>� Z ch�opk� ty by inaczej gada� � ale tej ci wstyd. Ty powinien by� Lachem.</p><p>� Ja�e ne hirszy<a l:href="#fn87" type="note">[87]</a>.</p><p>To rzek�szy Bohun poszed� do stajni, do mo�ojc�w � a Horpyna jedzenie warzy�.</p><p>Wieczorem konie by�y gotowe do drogi, ale wata�ce niesporo by�o odje�d�a�. Siedzia� na p�ku kobierc�w w �wietlicy, z teorbanem<a l:href="#fn88" type="note">[88]</a> w r�ku i patrzy� na swoj� kniazi�wn�, kt�ra ju� podnios�a si� z �o�a, ale zasun�wszy si� w drugi k�t izby, odmawia�a cicho r�aniec, nie zwracaj�c �adnej uwagi na wata�k�, tak jakby go wcale w �wietlicy nie by�o. On, przeciwnie, �ledzi� spod �ciany oczyma ka�dy jej ruch, �owi� uszami ka�de westchnienie � i sam nie wiedzia�, co ze sob� zrobi�. Co chwila otwiera� usta, by rozpocz�� rozmow�, i s�owa nie chcia�y mu wychodzi� z gard�a. Onie�miela�a go twarz blada, milcz�ca, z wyrazem pewnej surowo�ci w brwiach i ustach. Tego wyrazu nie widywa� poprzednio na niej Bohun. I mimo woli przypomnia� sobie podobne wieczory w Roz�ogach, i stan�y mu w my�li jakoby �ywe: jako siadali on i Kurcewicze naok� d�bowego sto�u. Stara kniahini �uszczy�a s�oneczniki, kniazie rzucali ko�ci z kubka � on wpatrywa� si� w �liczn� kniazi�wn�, tak jak i teraz si� wpatruje. Ale w�wczas bywa� szcz�liwy, w�wczas gdy opowiada� swe wyprawy z siczowymi<a l:href="#fn89" type="note">[89]</a> � ona s�ucha�a i czasem jej czarne oczy spoczywa�y na jego twarzy, a rozchylone usta malinowe �wiadczy�y, z jakim s�ucha zaj�ciem. Teraz ani spojrza�a. W�wczas, bywa�o, gdy grywa� na teorbanie, ona i s�ucha�a, i patrzy�a, a jemu a� serce taja�o. I dziw nad dziwy: on przecie teraz jej pan, on j� wzi�� zbrojn� r�k�, ona jego branka, jego niewolnica � mo�e jej rozkazywa�, a przecie w�wczas czu� si� i bli�szym jej, i r�wniejszym jej stanem! Kurcewicze byli jego bracia, wi�c ona, ich siostra, by�a mu nie tylko zazul�, soko�em, najmilsz� czarnobrew�, ale jakby i krewniaczk�. A teraz siedzi przed nim pani dumna, chmurna, milcz�ca, niemi�osierna. Ej, gniew w nim wrze! Pokaza�by on jej, co to Kozaka poniewiera�, ale on t� niemi�osiern� pani� kocha � krew by za ni� wytoczy�, a ile razy gniew go za pier� pochwyci � to jakby jaka� niewidzialna r�ka chwyta go za czub, jaki� g�os huknie w ucho: �St�j!� Zreszt�, ot, wybucha� ju� jak p�omie� i potem �bem t�uk� o ziemi�. Tyle by�o z tego. Wi�c wije si� Kozaczysko, bo czuje, �e on jej ci�y w tej izbie. Niechby si� u�miechn�a, s�owo dobre da�a � to pad�by jej do n�g i pojecha� do czorta, by ca�� swoj� zgryzot�, gniew, poniewierk� w lackiej<a l:href="#fn90" type="note">[90]</a> krwi utopi�. A tu on jak niewolnik przed t� kniazi�wn�. �eby to on jej dawniej nie zna�, �eby to by�a Laszka wzi�ta z pierwszego szlacheckiego dworu, mia�by wi�cej �mia�o�ci � ale to kniazi�wna Helena, o kt�r� on si� Kurcewiczom k�ania�, za kt�r� i Roz�ogi, i wszystko, co mia�, chcia� odda�. Tym mu wi�kszy wstyd ch�opem by� przy niej, tym mniej do niej �mia�y.</p><p>Czas up�ywa, sprzed chaty dochodzi szmer rozm�w mo�ojc�w<a l:href="#fn91" type="note">[91]</a>, kt�rzy pewnie ju� na kulbakach<a l:href="#fn92" type="note">[92]</a> siedz� i na atamana czekaj�, a ataman w m�ce. Jasny p�omie� �uczywa pada na jego twarz, na bogaty kontusz i na teorban � a ona �eby cho� spojrza�a! Atamanowi i gorzko, i gniewno, i t�skno, i g�upio. Chcia�by si� po�egna� czule, a boi si� tego po�egnania, �e nie b�dzie takie, jakiego by z duszy pragn��, boi si�, �e odjedzie z gorycz�, z gniewem, z b�lem.</p><p>Ej, �eby to nie by�a kniazi�wna Helena, kniazi�wna Helena no�em pchni�ta, �mierci� z w�asnej r�ki gro��ca, a mi�a, a mi�a! im okrutniejsza i dumniejsza, tym milsza!�</p><p>Wtem ko� zar�a� za oknem.</p><p>Wata�ka zebra� odwag�.</p><p>� Kniazi�wno � rzek� � ju� mnie czas w drog�.</p><p>Helena milcza�a.</p><p>� A ty mnie nie powiesz: z Bogiem?</p><p>� Jed� wa�pan z Bogiem! � rzek�a powa�nie. Kozakowi �cisn�o si� serce: powiedzia�a to, czego chcia�; ale on chcia� inaczej.</p><p>� No, wiem ja � rzek� � �e ty na mnie gniewna, �e ty mnie nienawidzisz, ale to ci powiem, �e inny gorszy by by� dla ciebie ode mnie. Ja ci� tu przywi�z�, bo nie m�g� inaczej, ale co ja ci z�ego zrobi�? Czy nie obchodzi� si� z tob�, jak si� godzi�o, jak z korolewn�? Sama powiedz. Czy to ja ju� taki zb�j, �e ty mnie dobrego s�owa nie dasz? A przecie ty w mojej mocy.</p><p>� W bo�ej jestem mocy � rzek�a z t�� sam� jak i poprzednio powag� � ale �e wa�pan si� przy mnie hamujesz, dzi�kuj� i za to.</p><p>� To ju� pojad� chocia� z takim s�owem. Mo�e po�a�ujesz, mo�e zat�sknisz!</p><p>Helena milcza�a.</p><p>� �al ci� tu sam� zostawia� � m�wi� Bohun � �al odje�d�a�, ale mus. L�ej by by�o, �eby ty si� u�miechn�a, �eby krzy�yk ze szczerego serca da�a. Co ja mam uczyni�, �eby ci� przejedna�?</p><p>� Wr�� mi wolno��, a B�g ci wszystko odpu�ci i ja ci odpuszcz� i b�ogos�awi� ci b�d�.</p><p>� No, mo�e jeszcze b�dziesz � rzek� Kozak � mo�e ty jeszcze po�a�ujesz, �e� taka by�a dla mnie sroga.</p><p>Bohun chcia� kupi� chwil� po�egnania cho�by za p�obietnic�, kt�rej dotrzyma� nie my�la� � i dokaza� swego, bo �wiat�o nadziei b�ysn�o w oczach Heleny i surowo�� z jej twarzy znik�a. Splot�a d�onie przy piersiach i utkwi�a w niego wzrok jasny.</p><p>� By��eby� ty�</p><p>� No, ne znaju<a l:href="#fn93" type="note">[93]</a>� � rzek� cicho Kozak, bo go i wstyd, i lito�� chwyci�y jednocze�nie za gard�o. � Teraz ja nie mog�, nie mog� � orda w Dzikich Polach le�y, czambu�y<a l:href="#fn94" type="note">[94]</a> wsz�dy chodz� � od Raszkowa dobrudzcy Tatarzy id� � ne mohu<a l:href="#fn95" type="note">[95]</a>, bo strach, ale jak wr�c�. Ja przy tobie detyna<a l:href="#fn96" type="note">[96]</a>. Ty ze mn�, co chcesz, zrobisz. Ne znaju!� ne znaju!�</p><p>� Niech ci� B�g natchnie, niech�e ci� �wi�ta Przeczysta natchnie� Jed� z Bogiem!</p><p>I wyci�gn�a ku niemu r�k�. Bohun skoczy� i wpi� w ni� wargi � nagle podni�s� g�ow�, napotka� jej wzrok powa�ny � i r�k� pu�ci�. Natomiast cofaj�c si� ku drzwiom bi� pok�ony w pas, po kozacku, bi� jeszcze we drzwiach i wreszcie znikn�� za kotar�.</p><p>Wkr�tce przez okna doszed� �ywszy gwar rozmowy, brz�k broni, a p�niej s�owa pie�ni roz�amanej na kilkana�cie g�os�w:</p><cite><poem><stanza><v>Bude s�awa s�awna</v><v>Pome� Kozakami,</v><v>Pome� druhami,</v><v>Na dowhija lita,</v><v>Do ki�ca wika<a l:href="#fn97" type="note">[97]</a>�</v></stanza></poem></cite><p>G�osy i t�tent oddala�y si� i cich�y coraz bardziej.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� IV</p></title><p>� Cud jawny ju� Pan B�g raz nad ni� okaza� � m�wi� pan Zag�oba do Wo�odyjowskiego i Podbipi�ty, siedz�c w kwaterze Skrzetuskiego. � Cud jawny, m�wi�, �e mi j� pozwoli� z tych r�k sobaczych<a l:href="#fn98" type="note">[98]</a> wyrwa� i przez ca�� drog� ustrzec; ufajmy, �e si� jeszcze nad ni� i nad nami zmi�uje. Byle tylko �ywa by�a. A tak mi co� szepce, �e on j� znowu porwa�. Bo, uwa�cie waszmo�ciowie: przecie, jako nam j�zyki<a l:href="#fn99" type="note">[99]</a> powiada�y, on po Pu�janie przy Krzywonosie<a l:href="#fn100" type="note">[100]</a> drugim sprawc� zosta� � �eby go diabli sprawili<a l:href="#fn101" type="note">[101]</a>! � a wi�c przy wzi�ciu Baru<a l:href="#fn102" type="note">[102]</a> musia� by�.</p><p>� M�g� jej nie odnale�� w owym t�umie nieszcz�snych; przecie tam dwadzie�cia tysi�cy ludu wyci�to � rzecze pan Wo�odyjowski.</p><p>� To jego wa�� nie znasz. A ja bym przysi�g�, i� on wiedzia�, �e ona jest w Barze. Ow� nie mo�e by� inaczej, tylko on j� z rzezi salwowa�<a l:href="#fn103" type="note">[103]</a> i gdzie� wywi�z�.</p><p>� Niewielk� nam wa�� pociech� powiadasz, bo na miejscu pana Skrzetuskiego wola�bym, �eby zgin�a, ni� �eby mia�a w jego plugawych r�kach zostawa�.</p><p>� I to nie pociecha, bo je�li zgin�a, to poha�biona�</p><p>� Desperacja<a l:href="#fn104" type="note">[104]</a>! � rzecze Wo�odyjowski.</p><p>� Och, desperacja! � powt�rzy� pan Longinus.</p><p>Zag�oba pocz�� szarpa� w�s i brod�, na koniec wybuchn��:</p><p>� A �eby ich parchy zjad�y, ca�y ten r�d arcypieski! �eby z ich bebech�w poganie ci�ciwy pokr�cili!� B�g stworzy� wszystkie nacje, ale ich diabe�, takich syn�w, sodomit�w! Bodaj im wszystkie ich maciory<a l:href="#fn105" type="note">[105]</a> zja�owia�y<a l:href="#fn106" type="note">[106]</a>!</p><p>� Nie zna�em ja tej s�odkiej panny � m�wi� smutnie pan Wo�odyjowski � ale wola�bym, �eby mnie samego nieszcz�cie po�cig�o.</p><p>� Raz ja j� w �yciu widzia�em, ale gdy j� wspomn�, z �alu �y� hadko<a l:href="#fn107" type="note">[107]</a>! � rzek� pan Longinus.</p><p>� To wam! � wo�a� pan Zag�oba � a c� mnie, kt�rym j� ojcowskim afektem umi�owa� i z toni takiej wyprowadzi�?� � C� mnie?</p><p>� A c� panu Skrzetuskiemu? � pyta� Wo�odyjowski.</p><p>I tak desperowali rycerze, a nast�pnie pogr��yli si� w milczeniu.</p><p>Pierwszy ockn�� si� pan Zag�oba.</p><p>� Zali<a l:href="#fn108" type="note">[108]</a> ju� nie ma rady? � spyta�.</p><p>� Je�li rady nie ma, to obowi�zek jest pom�ci� � odpowiedzia� Wo�odyjowski.</p><p>� Oby B�g da� pr�dzej waln� bitw�! � westchn�� pan Longinus. � M�wi� o Tatarach, �e ju� si� przeprawili i w polach koszem zapadli.</p><p>Na to pan Zag�oba:</p><p>� Nie mo�e by�, aby�my j�, niebog�, tak zostawili, niczego dla jej ratunku nie przedsi�bior�c. Do�� ja ju� si� po �wiecie starych ko�ci nat�uk�em, lepiej by mi teraz gdzie w spokoju w jakiej piekarni dla ciep�a legiwa�, ale dla tej niebogi p�jd� jeszcze cho�by do Stambu�u, cho�bym na nowo ch�opsk� siermi�g� mia� w�o�y� i teorban<a l:href="#fn109" type="note">[109]</a> wzi��, na kt�ren bez abominacji<a l:href="#fn110" type="note">[110]</a> spojrze� nie mog�.</p><p>� Wa�pan tak w fortele obfity, wymy�l�e co � rzek� pan Podbipi�ta.</p><p>� Si�a<a l:href="#fn111" type="note">[111]</a> mnie ju� sposob�w przez g�ow� przechodzi�o. �eby cho� po�ow� takich mia� ksi��� Dominik<a l:href="#fn112" type="note">[112]</a>, to by ju� Chmielnicki, wypatroszony, za zadnie nogi na szubienicy wisia�. M�wi�em ju� o tym i ze Skrzetuskim, ale z nim si� teraz nie mo�na niczego dogada�. Bole�� si� w nim zapiek�a i nurtuje go gorzej choroby. Wy jego pilnujcie, �eby mu si� rozum nie pomiesza�. Cz�sto si� trafia, �e od wielkich smutk�w <emphasis>mens</emphasis><a l:href="#fn113" type="note">[113]</a> poczyna robi� jak wino<a l:href="#fn114" type="note">[114]</a>, a� w ko�cu ski�nie.</p><p>� Bywa to, bywa! � rzek� pan Longinus.</p><p>Pan Wo�odyjowski poruszy� si� niecierpliwie i spyta�:</p><p>� Jakie� tedy s� wa�ci sposoby?</p><p>� Moje sposoby? Ow� naprz�d musimy si� dowiedzie�, czy ona, nieboga najmilsza � niech j� anieli strzeg� od wszystkiego z�ego! � �ywa jeszcze, a dowiedzie� si� mo�em dwojakim sposobem: albo znajdziemy mi�dzy ksi���cymi Kozakami ludzi wiernych i pewnych, kt�rzy si� podejm� niby to do Kozak�w uciec, pomiesza� si� mi�dzy Bohunowymi lud�mi i od nich czego� si� dowiedzie�</p><p>� Ja mam dragon�w Rusin�w! � przerwa� Wo�odyjowski. � Ja takich ludzi znajd�.</p><p>� Czekaj wa�� albo z�apa� j�zyka z tych hultaj�w, kt�rzy Bar brali, czy czego nie wiedz�. Wszyscy oni patrz� w Bohuna jak w t�cz�, �e to im si� jego diabelska fantazja podoba: pie�ni o nim �piewaj� � �eby im gardziele poropia�y! � i jeden drugiemu baj� o tym, co zrobi�, i o tym, czego nie zrobi�. Je�li on nasz� niebog� porwa�, to si� przed nimi nie ukry�o.</p><p>� To mo�na i ludzi pos�a� swoj� drog�, i o j�zyka si� stara� swoj� drog� � zauwa�y� pan Podbipi�ta.</p><p>� Trafi�e� wa�� w sedno. Je�li si� dowiemy, �e �yje � to jest najg��wniejsza rzecz. Wtedy, skoro waszmo�ciowie szczerym sercem Skrzetuskiemu pomaga� chcecie, to oddacie si� pod moj� komend�, bo mam najwi�cej eksperiencji<a l:href="#fn115" type="note">[115]</a>. Poprzebieramy si� za ch�op�w i postaramy si� dowiedzie�, gdzie on j� ukry� � a jak raz b�dziemy wiedzie�, to ju� g�owa moja w tym, �e jej dostaniemy. Najwi�cej wa�� ja i Skrzetuski, bo Bohun nas zna, a jakby pozna� � no, to by nas matki rodzone potem nie pozna�y, ale waszmo�ci�w obydw�ch nie widzia�.</p><p>� Mnie widzia� � rzek� pan Podbipi�ta � ale mniejsza z tym.</p><p>� Mo�e te� jego Pan B�g poda w nasze r�ce? � zawo�a� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Ju� ja go tam nie chc� widzie� � m�wi� dalej Zag�oba. � Niech tam kat na niego patrzy. Trzeba ostro�nie poczyna�, by ca�ej imprezy nie popsowa�<a l:href="#fn116" type="note">[116]</a>. Nie mo�e to by�, aby on jeden o jej ukryciu wiedzia�, a ju� to r�cz� waszmo�ciom, �e bezpieczniej kogo innego si� pyta�.</p><p>� Mo�e te� ludzie nasi wys�ani si� dowiedz�. Je�li tylko ksi��� pozwoli, wybior� pewnych i wy�l� cho�by jutro.</p><p>� Ksi��� pozwoli, ale czy si� dowiedz�, w�tpi�. Pos�uchajcie, waszmo�ciowie: przychodzi mnie do g�owy i drugi spos�b, oto, aby�my zamiast ludzi wysy�a� albo j�zyk�w �apa�, sami poprzebierali si� po ch�opsku i ruszyli nie mieszkaj�c.</p><p>� O, nie mo�e to by�! � zakrzykn�� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Czemu nie mo�e by�?</p><p>� To chyba wa�� s�u�by wojennej nie znasz. Gdy chor�gwie <emphasis>nemine excepto<a l:href="#fn117" type="note">[117]</a></emphasis> stawaj�, to jest �wi�ta rzecz. Cho�by ojciec i matka konali, to towarzysz<a l:href="#fn118" type="note">[118]</a> ci nie p�jdzie wtedy permisji<a l:href="#fn119" type="note">[119]</a> odjazdu prosi�, bo przed bitw� to jest najwi�kszy dyshonor, jakiego si� �o�nierz dopu�ci� mo�e. Po bitwie walnej, gdy nieprzyjaciel rozproszon, mo�na, ale nie przedtem. I uwa� wa��: Skrzetuskiemu pierwszemu chcia�o si� zrywa� i lecie�, i ratowa�, a ani pary nie pu�ci�. Reputacj� on ju� ma, ksi��� go kocha, a ani si� odezwa�, bo sw�j obowi�zek zna. To jest, widzisz waszmo��, s�u�ba publiczna, a tamto prywatna. Nie wiem, jak tam gdzie indziej, cho� mniemam, �e wsz�dzie tak samo, ale u ksi�cia naszego wojewody niebywa�a rzecz: permisja przed bitw�, jeszcze u oficer�w! Cho�by si� te� i dusza podar�a Skrzetuskiemu, nie poszed�by z tak� propozycj� do ksi�cia.</p><p>� Rzymianin on jest i rygorysta, wiem � m�wi� pan Zag�oba � ale �eby tak kto ksi�ciu podszepn��, mo�e by jemu i waszmo�ciom z w�asnej woli da� permisj�.</p><p>� Ani to jemu w umy�le nie postoi! Ksi��� ca�� Rzeczpospolit� ma na g�owie. C� wa�pan my�lisz, teraz tu najwa�niejsze sprawy si� wa��, ca�ego narodu tycz�ce, �eby on si� czyj�� prywat� zajmowa�? A cho�by te�, co jest niepodobne, nie proszony permisj� da�, tedy, jak B�g na niebie, nikt by z nas teraz z obozu nie wyruszy�, bo i my te� pierwsze s�u�by ojczy�nie nieszcz�snej, nie sobie powinni.</p><p>� Wiem ci ja o tym, wiem, i s�u�b� z dawnych czas�w znam, dlatego te� powiedzia�em waszmo�ci, �e ten spos�b przeszed� mi jeno przez g�ow�, ale nie powiedzia�em, �e w niej siedzi. Zreszt�, prawd� rzek�szy, p�ki pot�ga hultajska stoi nienaruszona, niewiele by�my mogli wsk�ra�, ale gdy b�d� pobici, �cigani, gdy w�asne gard�a b�d� tylko ratowa�, wtedy i zapu�ci� si� �mia�o mi�dzy nich mo�emy, i �atwiej wie�ci z nich wydoby�. Oby tylko jak najpr�dzej reszta wojska nadci�gn�a, bo inaczej na �mier� si� chyba pod tym Czo�ha�skim Kamieniem zamartwimy. �eby tak przy naszym ksi�ciu by�a komenda, ju� by�my ruszali, ale ksi��� Dominik cz�sto g�sto wida� popasa, kiedy go dot�d nie ma.</p><p>� We trzech dniach ju� si� go spodziewaj�.</p><p>� Daj�e go, Bo�e, jak najpr�dzej! Wszak�e pan podczaszy koronny<a l:href="#fn120" type="note">[120]</a> dzi� nadci�ga?</p><p>� Tak jest.</p><p>W tej chwili drzwi si� otworzy�y i wszed� Skrzetuski.</p><p>Rysy jego, rzek�by�: bole�� z kamienia wykowa�a<a l:href="#fn121" type="note">[121]</a>, taki bi� od nich ch��d i spok�j.</p><p>Dziwno by�o patrze� na t� twarz m�od�, a tak surow� i powa�n�, jakby na niej u�miech nigdy nie posta�, i zgad�e� �atwo, �e gdy j� �mier� zetnie, wiele w niej ju� nie zmieni. Broda wyros�a panu Janowi do p� piersi, w kt�rej to brodzie �r�d czarnego jak krucze pi�ra w�osa wi�y si� tu i owdzie srebrne nitki.</p><p>Towarzysze i wierni przyjaciele odgadywali w nim raczej bole��, bo jej nie okazywa�. Wreszcie by� przytomny, na poz�r spokojny, w s�u�bie swej �o�nierskiej jeszcze prawie ni� zwykle pilniejszy i ca�y blisk� wojn� zaj�ty.</p><p>� M�wili�my tu o nieszcz�ciu waszmo�ci, kt�re zarazem jest i nasze � rzek� pan Zag�oba � gdy� B�g �wiadkiem, niczym si� pocieszy� nie mo�emy. Ale ja�owy by�by to sentyment, gdyby�my wa�panu �zy jeno wylewa� pomagali, przeto postanowili�my i krew wyla�, by on� niebog�, je�li chodzi jeszcze po ziemi, z niewoli wyrwa�.</p><p>� B�g zap�a� � rzecze pan Skrzetuski.</p><p>� P�jdziemy z tob� cho�by do obozu Chmielnickiego � m�wi� pan Wo�odyjowski pogl�daj�c niespokojnie na przyjaciela.</p><p>� B�g zap�a� � powt�rzy� pan Jan.</p><p>� Wiemy � m�wi� Zag�oba � �e� wa�pan sobie poprzysi�g� szuka� jej �ywej czy martwej, przeto gotowi�my cho�by dzi��</p><p>Skrzetuski siad�szy na �awie oczy wbi� w ziemi� i nie odrzek� nic � a� z�o�� porwa�a pana Zag�ob�. �Zaliby on mia� zamiar jej zaniecha�? � pomy�la�. � Je�li tak, niech�e mu B�g sekunduje<a l:href="#fn122" type="note">[122]</a>! Nie masz, widz�, ani wdzi�czno�ci, ani pami�ci na �wiecie. Ale znajd� si� tacy, kt�rzy b�d� j� jeszcze ratowali, chybabym wprz�d ostatni� par� wypu�ci�.�</p><p>W izbie zapanowa�o milczenie przerywane tylko westchnieniami pana Longina. Tymczasem ma�y Wo�odyjowski zbli�y� si� do Skrzetuskiego i tr�ci� go w rami�.</p><p>� Sk�d wracasz? � rzek�.</p><p>� Od ksi�cia.</p><p>� I co?</p><p>� Wychodz� na noc podjazdem.</p><p>� Daleko?</p><p>� A� pod Jarmolince<a l:href="#fn123" type="note">[123]</a>, je�li b�dzie wolna droga.</p><p>Wo�odyjowski spojrza� na Zag�ob� i zrozumieli si� od razu.</p><p>� To ku Barowi<a l:href="#fn124" type="note">[124]</a>? � mrukn�� Zag�oba.</p><p>� P�jdziemy z tob�.</p><p>� Musisz i�� po permisj� i spyta�, je�li ksi��� innej ci roboty nie przeznaczy�.</p><p>� To chod�my razem. Mam te� i o co� innego spyta�.</p><p>� I my z wami � rzek� Zag�oba.</p><p>Wstali i poszli. Kwatera ksi���ca by�a do�� daleko, na drugim ko�cu obozu. W przedniej izbie zastali te� pe�no oficer�w spod r�nych chor�gwi, bo wojska zewsz�d nadci�ga�y do Czo�ha�skiego Kamienia, wszyscy za� biegli s�u�by swoje ksi�ciu poleci�. Pan Wo�odyjowski musia� do�� d�ugo czeka�, nim wraz z panem Podbipi�t� przed obliczem pa�skim stan�� mogli, ale za to ksi��� od razu pozwoli� i samym jecha�, i dragon�w Rusin�w kilku wys�a�, kt�rzy by, zmy�liwszy ucieczk� z obozu, poszli do Bohunowych Kozak�w i tam si� o kniazi�wn� wypytywali. Do Wo�odyjowskiego za� rzek�:</p><p>� Sam ja funkcje r�ne Skrzetuskiemu wynajduj�, bo widz�, �e si� bole�� w nim zamkn�a i �e go stoczy, a szkoda mi go niewypowiedziana. Nic-�e on wam o niej nie m�wi�?</p><p>� Ma�o co. W pierwszej chwili zerwa� si�, �eby mi�dzy Kozak�w na o�lep i��, ale przypomnia� sobie, �e to teraz chor�gwie <emphasis>nemine excepto</emphasis><a l:href="#fn125" type="note">[125]</a> stoj� i �e�my na ojczyzny ordynansie<a l:href="#fn126" type="note">[126]</a>, kt�r� przed wszystkim ratowa� trzeba, i dlatego u waszej ksi���cej mo�ci wcale nie by�. B�g jeden wie, co si� w nim dzieje.</p><p>� I do�wiadcza go te� ci�ko. Czuwaj�e wasze nad nim, bo widz�, �e� mu wiernym przyjacielem.</p><p>Pan Wo�odyjowski sk�oni� si� nisko i wyszed�, bo w tej chwili wszed� do ksi�cia wojewoda kijowski<a l:href="#fn127" type="note">[127]</a> z panem starost� stobnickim, z panem Denhofem, starost� sokalskim, i z kilku innymi dygnitarzami wojskowymi.</p><p>� I c�? � spyta� go Skrzetuski.</p><p>� Jad� z tob�, jeno wpierw musz� p�j�� do swojej chor�gwi, bo mam kilku ludzi gdzie� wys�a�.</p><p>� Chod�my razem.</p><p>Wyszli, a za nimi pan Podbipi�t�, Zag�oba i stary Za�wilichowski, kt�ry szed� do swojej chor�gwi. Niedaleko namiot�w chor�gwi drago�skiej Wo�odyjowskiego spotkali pana �aszcza<a l:href="#fn128" type="note">[128]</a> id�cego, a raczej taczaj�cego si� na czele kilkunastu szlachty, gdy� i on, i towarzysze byli zupe�nie pijani. Na ten widok pan Zag�oba westchn��. Pokochali si� oni bowiem jeszcze pod Konstantynowem<a l:href="#fn129" type="note">[129]</a> z panem stra�nikiem koronnym z tej przyczyny, i� pod pewnym wzgl�dem mieli natury tak podobne jak dwie krople wody. Pan �aszcz bowiem, cho� rycerz straszliwy, dla poga�stwa jak ma�o kto gro�ny, by� zarazem przes�awnym hulak�, ucztownikiem, koster�, kt�ren czas od bitew, modlitew<a l:href="#fn130" type="note">[130]</a>, zajazd�w i zabijatyk wolny lubi� nade wszystko sp�dza� w kole takich ludzi jak pan Zag�oba, pi� na um�r i krotofil<a l:href="#fn131" type="note">[131]</a> s�ucha�. By� to warcho� na wielk� r�k�, kt�ry sam jeden tyle wznieca� niepokoju, tyle razy przeciw prawu wykroczy�, �e w ka�dym innym pa�stwie by�by dawno g�ow� na�o�y�. Ci��y�a te� na nim niejedna kondemnata<a l:href="#fn132" type="note">[132]</a>, ale on nawet w czasie pokoju niewiele sobie z nich robi�, a teraz w czasie wojny tym bardziej wszystko posz�o w zapomnienie. Z ksi�ciem po��czy� si� by� jeszcze pod Roso�owcami i niema�e us�ugi pod Konstantynowem odda�, ale od chwili odpoczynku w Zbara�u<a l:href="#fn133" type="note">[133]</a> sta� si� prawie niezno�ny przez ha�asy, kt�re wznieca�. Swoj� drog� nikt by nie zliczy� i nie spisa�, ile pan Zag�oba wina u niego wypi�, ile si� nagada� i naopowiada� z wielk� gospodarza uciech�, kt�ren te� go codziennie zaprasza�.</p><p>Ale od wie�ci o wzi�ciu Baru<a l:href="#fn134" type="note">[134]</a> pan Zag�oba spos�pnia�, straci� humor, werw� i wi�cej pana stra�nika nie odwiedza�. My�la� nawet pan �aszcz, �e gdzie� od wojska �w jowialny szlachcic odjecha�, gdy nagle zobaczy� go teraz przed sob�.</p><p>Wyci�gn�� tedy ku niemu r�k� i rzek�:</p><p>� Witam�e wa�pana. Czemu to do mnie nie zajdziesz? Co porabiasz?</p><p>� Panu Skrzetuskiemu towarzysz� � odpar� pos�pnie szlachcic.</p><p>Pan stra�nik nie lubi� Skrzetuskiego za powag� i przezywa� go sensatem, za� o nieszcz�ciu jego wiedzia� doskonale, bo by� obecny na owej uczcie w Zbara�u, w czasie kt�rej wie�� przysz�a o wzi�ciu Baru. Ale jako z natury cz�ek wyuzdany, a do tego w tej chwili spity, nie uszanowa� bole�ci ludzkiej i chwyciwszy porucznika za guz od �upana, spyta�:</p><p>� To acan za pann� p�aczesz?� a g�adka by�a? co?</p><p>� Pu�� mnie waszmo�� pan! � rzek� Skrzetuski.</p><p>� Czekaj.</p><p>� Za s�u�b� id�c, nie mog� by� rozkazom jego mo�ci pana powolny.</p><p>� Czekaj! � m�wi� �aszcz z uporem pijanego cz�owieka. � Tobie s�u�ba, nie mnie. Mnie tu nikt nic do rozkazania nie ma.</p><p>Po czym zni�ywszy g�os powt�rzy� pytanie:</p><p>� A g�adka by�a? co?</p><p>Brwi porucznika zmarszczy�y si�.</p><p>� Tedy powiem waszmo�ci panu, �e bol�czki lepiej by nie tyka�.</p><p>� Nie tyka�?� Nie b�j si�. Je�li by�a g�adka, to �yje.</p><p>Twarz Skrzetuskiego powlok�a si� �mierteln� blado�ci�, ale si� pohamowa� i rzek�:</p><p>� Mo�ci panie� bym nie zapomnia�, z kim m�wi�</p><p>�aszcz wytrzeszczy� oczy.</p><p>� Co to? grozisz aspan? aspan mnie?� dla jednej gamratki<a l:href="#fn135" type="note">[135]</a>?</p><p>� Ruszaj�e, mo�ci stra�niku, w swoj� drog�! � hukn��, trz�s�c si� ze z�o�ci, stary Za�wilichowski.</p><p>� A wy ch�ystki, szaraki, s�ugusy! � wrzeszcza� stra�nik. � Mo�ci panowie, do szabel!</p><p>I wydobywszy swoj�, skoczy� z ni� do Skrzetuskiego, ale w tym�e mgnieniu oka �elazo �wisn�o w r�ku pana Jana i szabla stra�nika furkn�a jak ptak w powietrzu, on za� sam zachwia� si� z rozmachu i pad� jak d�ugi na ziemi�.</p><p>Pan Skrzetuski nie dobija�, jeno sta� blady jak trup, jakby odurzony, a tymczasem zerwa� si� tumult. Z jednej strony skoczyli �o�nierze stra�nikowi, z drugiej dragoni Wo�odyjowskiego sypn�li si� jak pszczo�y z ula. Rozleg�y si� krzyki: �Bij! bij!� Wielu nadlatywa�o nie wiedz�c, o co idzie. Szable pocz�y szcz�ka�, tumult lada chwila m�g� zmieni� si� w waln� bitw� og�ln�. Na szcz�cie towarzysze �aszcza, widz�c, i� coraz przybywa�o wi�niowiecczyk�w, wytrze�wiawszy ze strachu, porwali pana stra�nika i pocz�li z nim uchodzi�.</p><p>I z pewno�ci�, gdyby pan stra�nik mia� do czynienia z innym, mniej karnym wojskiem, byliby go roznie�li na szablach w drobne szmaty, ale stary Za�wilichowski, oprzytomniawszy, krzykn�� tylko: �St�j!� � i szable schowa�y si� do pochew.</p><p>Niemniej zawrza�o w ca�ym obozie, a echo tumultu dosz�o do uszu ksi���cych, zw�aszcza i� pan Kuszel, b�d�c na s�u�bie, wpad� do izby, w kt�rej ksi��� z wojewod� kijowskim, ze starost� stobnickim i panem Denhofem obradowa�, i krzykn��:</p><p>� Mo�ci ksi���, �o�nierze szablami si� siek�!</p><p>W tej chwili pan stra�nik koronny, blady i bezprzytomny z w�ciek�o�ci, ale ju� trze�wy, wlecia� jak bomba.</p><p>� Mo�ci ksi���! sprawiedliwo�ci! � wo�a�. � W tym obozie jak u Chmielnickiego, ni na krew, ni na godno�� wzgl�du nie maj�! Szablami dygnitarzy koronnych siek�! Je�li mi wasza ksi���ca mo�� sprawiedliwo�ci nie wymierzysz, na gard�o nie skarzesz, to ja sam sobie j� wymierz�.</p><p>Ksi��� porwa� si� zza sto�u.</p><p>� Co si� sta�o?� Kto waszmo�ci pana napastowa�?</p><p>� Tw�j oficer� Skrzetuski.</p><p>Prawdziwe zdumienie odbi�o si� na twarzy ksi�cia.</p><p>� Skrzetuski?</p><p>Nagle drzwi si� otworzy�y i wszed� Za�wilichowski.</p><p>� Mo�ci ksi���, ja by�em �wiadkiem! � rzek�.</p><p>� Ja tu nie racje dawa� przyszed�em, jeno kary ��da�! � wo�a� �aszcz.</p><p>Ksi��� zwr�ci� si� ku niemu i utkwi� w niego oczy.</p><p>� Powoli, powoli! � rzek� z cicha i z przyciskiem.</p><p>By�o co� tak strasznego w jego oczach i przyciszonym g�osie, �e stra�nik, cho� s�ynny z zuchwa�o�ci, zamilk� nagle, jakby mow� straci�, a panowie a� przybledli.</p><p>� M�w wa��! � rzek� ksi��� do Za�wilichowskiego.</p><p>Za�wilichowski opowiedzia� rzecz ca��, jak nieszlachetnym i niegodnym nie tylko dygnitarza, ale i szlachcica sentymentem powodowany, pan stra�nik pocz�� przeciw bole�ci pana Skrzetuskiego blu�ni�, a nast�pnie z szabl� si� na niego rzuci�, jak� moderacj�<a l:href="#fn136" type="note">[136]</a>, jego wiekowi prawdziwie niezwyczajn�, okaza� namiestnik, tylko na wytr�ceniu napastnikowi or�a poprzestaj�c; na koniec staruszek tak sko�czy�:</p><p>� A jako mnie wasza ksi���ca mo�� zna, i� do siedmdziesi�ciu lat �garstwo warg moich nie skala�o i p�ki �yw b�d�, nie skala, tak pod przysi�g� jednego s�owa w relacji mojej zmieni� nie mog�.</p><p>Ksi��� wiedzia�, �e s�owo Za�wilichowskiego z�otu r�wne, a przy tym zbyt dobrze zna� �aszcza. Ale na razie nie odrzek� nic, jeno wzi�� pi�ro i pocz�� pisa�.</p><p>Sko�czywszy spojrza� na pana stra�nika.</p><p>� Sprawiedliwo�� b�dzie waszmo�ci panu wymierzona � rzek�.</p><p>Pan stra�nik usta otworzy� i chcia� co� m�wi�, ale s�owa mu jako� nie dopisa�y, wi�c wspar� si� w bok, sk�oni� si� i wyszed� dumnie z izby.</p><p>� �ele�ski! � rzek� ksi��� � oddasz to pismo panu Skrzetuskiemu.</p><p>Pan Wo�odyjowski, kt�ry namiestnika nie odst�powa�, strapi� si� nieco widz�c wchodz�cego ksi���cego pacholika, by� bowiem pewny, �e wypadnie im przed ksi�ciem zaraz si� stawi�. Tymczasem pacholik zostawi� list i nic nie m�wi�c wyszed�, a Skrzetuski przeczytawszy go poda� przyjacielowi.</p><p>� Czytaj � rzek�.</p><p>Pan Wo�odyjowski spojrza� i wykrzykn��:</p><p>� Nominacja na porucznika!</p><p>I chwyciwszy za szyj� Skrzetuskiego uca�owa� oba jego policzki.</p><p>Pe�ne porucznikostwo w husarskiej chor�gwi by�o niemal dygnitariatem wojskowym. Tej, w kt�rej s�u�y� pan Skrzetuski, rotmistrzem by� sam ksi���, a porucznikiem nominalnym pan Suffczy�ski z Sie�czy, cz�owiek ju� stary i dawno z czynnej s�u�by wyby�y. Pan Jan od dawna sprawowa� <emphasis>de facto</emphasis><a l:href="#fn137" type="note">[137]</a> obowi�zki i jednego, i drugiego, co zreszt� w podobnych chor�gwiach, w kt�rych dwa pierwsze stopnie bywa�y nieraz tytularnymi tylko godno�ciami, przytrafia�o si� cz�sto. Rotmistrzem kr�lewskiej chor�gwi bywa� sam kr�l, prymasowskiej prymas, porucznikami w obydw�ch wysocy dygnitarze dworscy � sprawowali<a l:href="#fn138" type="note">[138]</a> za� chor�gwie istotnie namiestnicy, kt�rych z tego powodu w zwyk�ej mowie porucznikami i pu�kownikami zwano. Takim faktycznym porucznikiem <emphasis>vel</emphasis> pu�kownikiem by� pan Jan. Ale mi�dzy faktycznym sprawowaniem urz�du, mi�dzy godno�ci� w potocznej mowie dawan� a istotn� by�a jednak wielka r�nica. Obecnie na mocy nominacji pan Skrzetuski stawa� si� jednym z pierwszych oficer�w ksi�cia wojewody ruskiego.</p><p>Ale gdy przyjaciele rozp�ywali si� z rado�ci, winszuj�c mu nowego zaszczytu, twarz jego nie zmieni�a si� ani na chwil� i pozosta�a tak samo surow� i kamienn�, bo ju� nie by�o takich godno�ci a dostoje�stw na �wiecie, kt�re by mog�y j� rozja�ni�.</p><p>Wsta� jednak i poszed� dzi�kowa� ksi�ciu, a tymczasem ma�y Wo�odyjowski chodzi� po jego kwaterze zacieraj�c r�ce.</p><p>� No, no! � m�wi� � porucznik nominowany w husarskiej chor�gwi! W takich m�odych latach jeszcze si� to chyba nikomu nie zdarzy�o.</p><p>� �eby mu B�g wr�ci� tylko szcz�cie! � rzek� Zag�oba.</p><p>� Ot, co jest! Ot, co jest! Uwa�ali�cie, �e ani drgn��.</p><p>� Wola�by si� on tego zrzec � rzek� pan Longinus.</p><p>� Mo�ci panie � westchn�� Zag�oba � c� dziwnego! Ja bym oto te moje pi�� palc�w za ni� odda�, chocia�em nimi chor�giew zdoby�.</p><p>� Tak to, tak!</p><p>� Ale to pan Suffczy�ski musia� umrze�? � zauwa�y� Wo�odyjowski.</p><p>� Pewnie, �e umar�.</p><p>� Kto te� namiestnictwo we�mie? Chor��y m�odzik i dopiero od Konstantynowa<a l:href="#fn139" type="note">[139]</a> funkcj� sprawuje.</p><p>Pytanie to pozosta�o nie rozstrzygni�te; ale odpowied� ma nie przyni�s� z powrotem sam porucznik Skrzetuski.</p><p>� Mo�ci panie � rzek� do pana Podbipi�ty � ksi��� mianowa� wa�ci namiestnikiem.</p><p>� O Bo�e! Bo�e! � j�kn�� pan Longinus sk�adaj�c jak do modlitwy r�ce.</p><p>� Tak samo m�g�by jego inflanck� koby�� mianowa� � mrukn�� Zag�oba.</p><p>� No, a podjazd? � spyta� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Jedziemy nie mieszkaj�c � odpowiedzia� pan Skrzetuski.</p><p>� Si�a<a l:href="#fn140" type="note">[140]</a> kaza� ksi��� ludzi wzi��?</p><p>� Jedn� kozack�, drug� wo�osk�<a l:href="#fn141" type="note">[141]</a> chor�giew, razem pi�ciuset ludzi.</p><p>� Hej, to wyprawa, nie podjazd, ale kiedy tak, to czas nam w drog�.</p><p>� W drog�, w drog�! � powt�rzy� pan Zag�oba. � Mo�e te� B�g nam dopomo�e, �e wie�ci jakowej zasi�gniem.</p><p>W dwie godziny p�niej, r�wno z zachodem s�o�ca, czterej przyjaciele wyje�d�ali z Czo�ha�skiego Kamienia ku po�udniowi, prawie za� jednocze�nie opuszcza� ob�z wraz ze swymi lud�mi pan stra�nik koronny. Patrzy�o na ten odjazd mn�stwo rycerstwa spod r�nych chor�gwi, nie szcz�dz�c okrzyk�w i ur�ga�; oficerowie cisn�li si� ko�o pana Kuszla, kt�ren opowiada�, z jakich przyczyn pan stra�nik zosta� wyp�dzony i jak si� to odby�o.</p><p>� Ja mu nosi�em rozkaz ksi�cia � m�wi� pan Kuszel � i wierzajcie waszmo�ciowie, i� <emphasis>periculosa</emphasis><a l:href="#fn142" type="note">[142]</a> to by�a misja, bo gdy go wyczyta�, pocz�� tak rycze� jak w�, gdy go �elazem cechuj�<a l:href="#fn143" type="note">[143]</a>. Na mnie si� te� do nadziaka<a l:href="#fn144" type="note">[144]</a> porwa�, dziw, i� nie uderzy�, ale zdaje si�, i� przez okno ujrza� Niemc�w pana Koryckiego, otaczaj�cych kwater�, i moich dragon�w z bandoletami w r�ku. Dopiero wzi�� krzycze�: �Dobrze! Dobrze! Odejd�, kiedy mnie wyp�dzaj�!� P�jd� do ksi�cia Dominika<a l:href="#fn145" type="note">[145]</a>, kt�ren mnie wdzi�czniej przyjmie! Nie b�d� (prawi) z dziadami s�u�y�, ale si� pomszcz� (krzycza�), jakem �aszcz! jakem �aszcz!� i z tego ch�ystka (prawi) musz� mie� satysfakcj�!� My�la�em, �e go jad zaleje � a st� to dzioba� nadziakiem ze z�o�ci raz przy razie. I powiem waszmo�ciom, �em nie jest pewien, czy si� co z�ego panu Skrzetuskiemu nie przytrafi, bo ze stra�nikiem nie ma �art�w. Zawzi�ty to jest cz�ek i dumny, kt�ren jeszcze �adnej urazy p�azem nie pu�ci�, a odwa�ny i przy tym dygnitarz.</p><p>� Co si� za� ma Skrzetuskiemu trafi� <emphasis>sub tutela</emphasis><a l:href="#fn146" type="note">[146]</a> ksi�cia pana! � rzek� jeden z oficer�w. � I pan stra�nik, cho� na wszystko gotowy, b�dzie si� rachowa� z tak� r�k�.</p><p>Tymczasem porucznik, nie wiedz�c nic o �lubach, jakie przeciw niemu pan stra�nik czyni�, oddala� si� coraz bardziej od obozu na czele swego oddzia�u, kieruj�c si� ku O�ygowcom w stron� Bohu i Medwied�wki. Chocia� ju� wrzesie� powarzy� li�cie na drzewach, noc by�a pogodna i ciep�a, jak w lipcu, bo taki to ju� by� ca�y �w rok, w kt�rym prawie nie by�o zimy, a wiosn� zakwit�o wszystko ju� w�wczas, gdy przesz�ych lat legiwa� jeszcze g��boki �nieg na stepach. Po do�� mokrym lecie pierwsze miesi�ce jesieni nasta�y suche a �agodne, o bladych dniach i widnych ksi�ycowych nocach. Jechali tedy po �atwej drodze, nie stra�uj�c zbytecznie, bo byli jeszcze zbyt blisko obozu, aby jaki napad mia� grozi�; jechali �wawo: namiestnik z kilkunastoma ko�mi na przedzie, a za nim Wo�odyjowski, Zag�oba i pan Longinus.</p><p>� Obaczcie no, waszmo�ciowie, jako si� �wiat�o miesi�ca k�adzie na owym wzg�rzu � szepta� pan Zag�oba � przysi�g�by�, �e dzie�. M�wi�, �e tylko w czasie wojen bywaj� takie noce, aby dusze wysz�e z cia� �b�w sobie nie rozbija�y po ciemku o drzewa, jako wr�ble w stodole o krokwie, i �atwiej drog� znalaz�y. Dzi� te� jest pi�tek, dzie� Zbawiciela, w kt�rym zjadliwe humory z ziemi nie wychodz� i z�e moce nie maj� przyst�pu do cz�owieka. Czuj�, �e mi l�ej jako� i nadzieja we mnie wst�puje.</p><p>� �e�my to ju� przecie wyjechali i jakowy� ratunek przedsi�bierzem, to grunt! � rzecze Wo�odyjowski.</p><p>� Najgorzej to w umartwieniu na miejscu siedzie� � m�wi� dalej Zag�oba � gdy na ko� si�dziesz, zaraz ci desperacja od trz�sienia si� coraz ni�ej zlatuje, a� j� w ko�cu i zgo�a wytrz�siesz.</p><p>� Nie wierz� ja � szepn�� Wo�odyjowski � aby tak wszystko mo�na wytrz���; <emphasis>exemplum</emphasis><a l:href="#fn147" type="note">[147]</a> afekt<a l:href="#fn148" type="note">[148]</a>, kt�ren si� niby kleszcz w serce wpija.</p><p>� Gdy jest szczery � rzecze pan Longinus � to cho�by� si� z nim jako z nied�wiedziem boryka�, zmo�e ci�.</p><p>To rzek�szy pan Longinus ul�y� wezbranej piersi westchnieniem podobnym do sapni�cia miecha kowalskiego, za� ma�y Wo�odyjowski podni�s� oczy ku niebu, jakby szuka� mi�dzy gwiazdami tej, kt�ra ksi�niczce Barbarze �wieci�a.</p><p>Konie pocz�y parska� w ca�ej chor�gwi, a pocztowi<a l:href="#fn149" type="note">[149]</a> odpowiadali im: �Zdr�w, zdr�w!� � potem uciszy�o si� wszystko, a� jaki� t�skny g�os pocz�� �piewa� w tylnych szeregach:</p><cite><poem><stanza><v>Jedziesz na wojn�, niebo��,</v><v>Jedziesz na wojn�!</v><v>Noce ci b�d� na dworze,</v><v>A dzionki znojne� . . . . . . . . .</v></stanza></poem></cite><p>� Starzy �o�nierze m�wi�, �e konie zawsze prychaj� na dobr� wr�b�, co mnie i ojciec nieboszczyk jeszcze powiada� � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� Co� mnie jakoby w ucho szepce, �e nie na pr�no jedziemy � odpowiedzia� Zag�oba.</p><p>� Daj�e B�g, aby i porucznikowi jakowa� otucha w serce wst�pi�a � westchn�� pan Longinus.</p><p>Zag�oba pocz�� g�ow� kiwa� i kr�ci� jak cz�owiek, kt�ren z jak�� my�l� si� nie mo�e upora�, a na koniec ozwa� si�:</p><p>� Ca�kiem mnie co innego w g�owie siedzi i musz� si� ju� chyba przed wa�panami z tej my�li spu�ci�, gdy� mi jest wcale niezno�na: oto czy�cie wa�ciowie nie zauwa�yli, �e od niejakiego czasu Skrzetuski � nie wiem, mo�e dysymiluje<a l:href="#fn150" type="note">[150]</a> � ale taki jest, jakby najmniej z nas wszystkich o salwowaniu onej niebogi my�la�.</p><p>� Gdzie za�! � odpowiedzia� Wo�odyjowski � humor to tylko u niego taki, aby to nic nikomu nie wyzna�. Nigdy on nie by� inny.</p><p>� To swoj� drog�, ale jeno sobie waszmo�� przypomnij: gdy�my mu nadziej� pokazowali, m�wi� �B�g zap�a�!� i mnie, i wa�panu tak <emphasis>negligenter</emphasis><a l:href="#fn151" type="note">[151]</a>, jakby o lada jak� spraw� chodzi�o, a B�g widzi, czarna by to by�a z jego strony niewdzi�czno��, bo co si� ta nieboga za nim nap�aka�a i nat�skni�a, tego by na wo�owej sk�rze nie spisa�. Na w�asne oczy to widzia�em.</p><p>Wo�odyjowski potrz�sn�� g�ow�.</p><p>� Nie mo�e to by�, aby on jej zaniecha� � rzek� � cho� prawda, �e pierwszym razem, gdy mu j� z Roz�og�w �w diabe� porwa�, desperowa� tak, i�e�my si� o jego <emphasis>mentem</emphasis><a l:href="#fn152" type="note">[152]</a> obawiali, a teraz daleko wi�cej okaza� upami�tania. Ale je�li mu B�g spok�j w dusz� wla� i si�y doda� � to i lepiej. Jako szczerzy przyjaciele, powinni�my si� z tego cieszy�</p><p>To rzek�szy Wo�odyjowski konia spi�� i posun�� si� naprz�d ku Skrzetuskiemu, a za� Zag�oba jecha� czas jaki� w milczeniu wedle pana Podbipi�ty.</p><p>� Czy wasze<a l:href="#fn153" type="note">[153]</a> nie tego mniemania, co i ja, �e gdyby nie amory, si�a<a l:href="#fn154" type="note">[154]</a> z�ego nie sta�aby si� na �wiecie?</p><p>� Co komu Pan B�g przeznaczy�, to go i tak nie minie � odpar� Litwin.</p><p>� A wa�pan to nigdy g'rzeczy<a l:href="#fn155" type="note">[155]</a> nie odpowiesz. To inna sprawa, a to inna. Przez c� Troja zburzona? h�? Albo to i ta wojna nie o ry�� kos�<a l:href="#fn156" type="note">[156]</a>? Zachcia�o si� Chmielowi Czapli�skiej czy te� Czapli�skiemu Chmielnickiej<a l:href="#fn157" type="note">[157]</a>, a my dla ich ��dz grzesznych karki kr�cimy.</p><p>� Bo to niepoczciwe amory; ale s� i zacne, od kt�rych chwa�a bo�a si� przymna�a.</p><p>� Teraze� wa�pan lepiej utrafi�. A pr�dko� sam w onej winnicy pracowa� poczniesz? S�ysza�em, �e� szarf� na wojn� przewi�zano.</p><p>� Braciaszku!� braciaszku!�</p><p>� Ale trzy g�owy na zawadzie staj�, co?</p><p>� Ach! tak ono i jest!</p><p>� To ci powiem: machnij dobrze i utnij od razu: Chmielnickiemu, chanowi<a l:href="#fn158" type="note">[158]</a> i Bohunowi.</p><p>� �eby si� to tylko chcieli ustawi�! � odrzek� rozrzewnionym g�osem pan Longin wznosz�c ku niebu oczy.</p><p>Tymczasem Wo�odyjowski jecha� d�ugo wedle Skrzetuskiego i spogl�da� w milczeniu spod he�mu na jego martw� twarz, a� wreszcie tr�ci� strzemieniem w jego strzemi�.</p><p>� Janie � rzek� � �le, �e si� tak zapami�tywasz.</p><p>� Ja si� nie zapami�tywam, jeno si� modl� � odpowiedzia� Skrzetuski.</p><p>� �wi�ta to jest i chwalebna rzecz, ale� ty nie zakonnik, by� na samej modlitwie poprzestawa�.</p><p>Pan Jan zwr�ci� z wolna swoj� m�cze�sk� twarz ku Wo�odyjowskiemu i spyta� g�uchym, pe�nym �miertelnej rezygnacji g�osem:</p><p>� Powiedz�e, Michale, co mnie pozostaje wi�cej, jak habit?�</p><p>� Pozostaje ci j� ratowa� � odpowiedzia� Wo�odyjowski.</p><p>� Tak te� i uczyni� do ostatniego oddechu. Ale cho�bym j� te� i �yw� odnalaz�, zali<a l:href="#fn159" type="note">[159]</a> to nie b�dzie za p�no? Strze� mnie, Bo�e, bo o wszystkim mog� my�le�, tylko nie o tym, strze�, Bo�e, rozumu mojego! Ju� ja niczego wi�cej nie pragn�, jeno wyrwa� j� z tych r�k pot�pionych, a potem niech ona znajdzie taki przytu�ek, jakiego i ja b�d� szuka�<a l:href="#fn160" type="note">[160]</a>. Wida� woli bo�ej nie by�o� Daj mnie si� modli�, Michale, a krwawi�cej rany nie tykaj�</p><p>Wo�odyjowskiemu �cisn�o si� serce; chcia� jeszcze, by�o, go pociesza�, o nadziei m�wi�, ale s�owa nie chcia�y mu przej�� przez gard�o; i jechali dalej w g�uchym milczeniu, tylko wargi pana Skrzetuskiego porusza�y si� szybko w modlitwie, przez kt�r� chcia� widocznie my�li okropne odp�dzi�, a ma�ego rycerza, gdy spojrza� przy �wietle ksi�yca na t� twarz, a� strach zdj��, bo mu si� wyda�o, �e to jest zupe�nie twarz mnicha, surowa, wyn�dznia�a przez posty i umartwienia.</p><p>A wtem �w g�os znowu zacz�� �piewa� w tylnych szeregach:</p><cite><poem><stanza><v>Znajdziesz po wojnie, niebo��,</v><v>Znajdziesz po wojnie,</v><v>Pustki z powrotem w komorze,</v><v>Ran w sk�rze hojnie.</v></stanza></poem></cite></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� V</p></title><p>Pan Skrzetuski szed� ze swym podjazdem w ten spos�b, �e we dnie wypoczywa� w lasach i jarach, pilnie rozstawiaj�c stra�e, a nocami tylko posuwa� si� naprz�d. Zbli�ywszy si� do jakiej wioski, zwykle otacza� j� tak, aby noga nie wysz�a, bra� �ywno��, pasz� dla koni, a przede wszystkim zbiera� wie�ci o nieprzyjacielu, po czym wychodzi�, nie czyni�c ludziom nic z�ego, wyszed�szy za� zmienia� nagle drog�, aby nieprzyjaciel nie m�g� si� we wsi dowiedzie�, w kt�r� podjazd uda� si� stron�. Celem wyprawy by�o: dowiedzie� si�, czy Krzywonos<a l:href="#fn161" type="note">[161]</a> ze swymi czterdziestoma tysi�cami ludzi oblega dot�d Kamieniec<a l:href="#fn162" type="note">[162]</a>, czy te�, rzuciwszy bezowocne obl�enie, idzie w pomoc Chmielnickiemu, aby razem z nim stan�� do walnej rozprawy, a dalej: co robi� dobrudzcy Tatarzy<a l:href="#fn163" type="note">[163]</a>? � czy ju� Dniestr przeszli i po��czyli si� z Krzywonosem, czy z tamtej strony jeszcze le��? Wa�ne to by�y dla obozu polskiego wiadomo�ci i regimentarze sami powinni si� byli o nie stara�, ale �e nie przysz�o im to, jako niedo�wiadczonym ludziom, do g�owy, przeto ksi��� wojewoda ruski wzi�� na siebie ten ci�ar. Je�eliby bowiem pokaza�o si�, �e Krzywonos wraz z bia�ogrodzkimi<a l:href="#fn164" type="note">[164]</a> i dobrudzkimi hordami porzuci� obl�enie nie zdobytego Kamie�ca i do Chmielnickiego d��y� � tedy nale�a�o jak najpr�dzej na tego ostatniego uderza�, zanimby do najwy�szej pot�gi nie wyr�s�. Tymczasem genera�-regimentarz, ksi��� Dominik Zas�awski-Ostrogski<a l:href="#fn165" type="note">[165]</a>, nie �pieszy� si� i w chwili wyjazdu Skrzetuskiego dopiero za dwa lub trzy dni spodziewano si� go w obozie. Widocznie ucztowa� swym zwyczajem po drodze i mia� si� dobrze, a tymczasem mija�a najlepsza pora z�amania pot�gi Chmielnickiego i ksi��� Jeremi rozpacza� na my�l, �e je�li wojna tak dalej prowadzon� b�dzie, to nie tylko Krzywonos i ordy zadniestrza�skie na czas do Chmielnickiego przyb�d�, ale i sam chan na czele wszystkich si� perekopskich, nohajskich i azowskich.</p><p>Jako� i by�y wie�ci w obozie, �e chan ju� Dniepr przeby� i �e w dwie�cie tysi�cy koni dzie� i noc na zach�d d��y, a ksi��� Dominik nie przybywa� i nie przybywa�.</p><p>Coraz te� by�o prawdopodobniejszym, �e wojska stoj�ce pod Czo�ha�skim Kamieniem musz� stan�� do rozprawy z pot�g� pi��kro� liczniejsz� i �e w razie kl�ski regimentarzy nic ju� nie przeszkodzi nieprzyjacielowi wtargn�� do serca Rzeczypospolitej, pod Krak�w i Warszaw�.</p><p>Krzywonos tym by� niebezpieczniejszy, �e na wypadek gdyby regimentarze chcieli si� posun�� w g��b Ukrainy, on, id�c spod Kamie�ca wprost na p�noc a� pod Konstantyn�w<a l:href="#fn166" type="note">[166]</a>, m�g� im zagrozi� odwr�t, a w ka�dym razie w�wczas byliby wzi�ci we dwa ognie. Przeto pan Skrzetuski postanowi� nie tylko wywiedzie� si� o Krzywonosie, ale go i powstrzyma�. Przej�ty wa�no�ci� swego zadania, od kt�rego spe�nienia los ca�ego wojska w cz�ci zale�a�, wa�y� porucznik ch�tnie �ycie swoje i swoich �o�nierzy; jednakowo� przedsi�wzi�cie owo i tak za szalone poczytywanym by� by mog�o, gdyby m�ody rycerz mia� zamiar wst�pnym bojem w pi��set ludzi powstrzyma� czterdziestotysi�czn� Krzywonosow� watah� posi�kowan� przez bia�ogrodzkie i dobrudzkie ordy. Ale pan Skrzetuski zbyt by� do�wiadczonym �o�nierzem, aby si� na szale�stwa rzuca� � i wiedzia� doskonale, �e w razie bitwy w godzin� fala przejdzie po trupach jego i towarzysz�w<a l:href="#fn167" type="note">[167]</a> � chwyci� si� wi�c innych �rodk�w. Oto naprz�d rozpu�ci� wie�� mi�dzy w�asnymi �o�nierzami, �e id� tylko jako przednia stra� ca�ej dywizji strasznego ksi�cia, i wie�� t� rozpuszcza� wsz�dzie, we wszystkich chutorach<a l:href="#fn168" type="note">[168]</a>, wioskach i miasteczkach, kt�re wypada�o mu przechodzi�. Jako� rozesz�a si� ona lotem b�yskawicy wzd�u� Zbrucza, Smotrycza, Studzienicy, Uszki, Ka�usiku<a l:href="#fn169" type="note">[169]</a>, z ich biegiem dosta�a si� do Dniestru i lecia�a dalej, jakby wiatrem gnana, od Kamie�ca a� do Jahorlika<a l:href="#fn170" type="note">[170]</a>. Powtarzali j� baszowie<a l:href="#fn171" type="note">[171]</a> tureccy w Chocimiu<a l:href="#fn172" type="note">[172]</a> i Zaporo�cy w Jampolu, i Tatarzy w Raszkowie<a l:href="#fn173" type="note">[173]</a>. I znowu rozleg� si� �w znany okrzyk: �Jarema idzie!�, od kt�rego zamiera�y serca zbuntowanego ludu, kt�ren dr�a� z przera�enia, niepewny dnia ani godziny.</p><p>A nikt nie w�tpi� w prawd� wie�ci. Regimentarze uderz� na Chmiela, a Jarema na Krzywonosa � to le�a�o w porz�dku rzeczy. Sam Krzywonos uwierzy� i r�ce mu opad�y. Co mia� robi�? Ruszy� na ksi�cia? To� pod Konstantynowem inny duch by� w czerni<a l:href="#fn174" type="note">[174]</a> i wi�ksze si�y, a jednak zostali pobici, zdziesi�tkowani, ledwie z �yciem uszli. Krzywonos by� pewien, �e jego mo�ojcy<a l:href="#fn175" type="note">[175]</a> b�d� si� bili jak w�ciekli przeciw ka�dym innym wojskom Rzeczypospolitej i przeciw ka�demu innemu wodzowi, ale za zbli�eniem si� Jaremy � pierzchn� jak stado �ab�dzi przed or�em, jak stepowe puchy przed wiatrem.</p><p>Czeka� ksi�cia pod Kamie�cem by�o jeszcze gorzej. Krzywonos postanowi� rzuci� si� na wsch�d, a� hen! ku Brac�awowi<a l:href="#fn176" type="note">[176]</a>, omin�� swego z�ego ducha i d��y� do Chmielnickiego. Pewnym by� wprawdzie, �e tak ko�uj�c, na czas nie zd��y, ale przynajmniej na czas si� o rezultacie dowie i o w�asnym ratunku pomy�li.</p><p>A wtem przylecia�y z wiatrem nowe wie�ci, �e Chmielnicki ju� pobit; puszcza� je � jak i poprzednie � umy�lnie pan Skrzetuski; w�wczas w pierwszej chwili nie wiedzia� ju� nieszcz�sny wata�ka<a l:href="#fn177" type="note">[177]</a>, co pocz��.</p><p>Nast�pnie postanowi� tym bardziej na wsch�d ruszy�, jak najdalej si� w stepy posun��: mo�e te� spotka Tatar�w i przy nich si� schroni?</p><p>Ale przede wszystkim chcia� si� upewni�, dlatego pilnie wypatrywa� mi�dzy swymi pu�kownikami, kogo by znalaz� na wszystko gotowego a pewnego, by go z podjazdem po j�zyka wys�a�. Ale wyb�r by� trudny, ch�tnych brak�o, i trzeba by�o koniecznie znale�� takiego cz�owieka, kt�ren by na wypadek dostania si� w r�ce nieprzyjaciela, ni pieczony ogniem, ni nawlekany na pal, ni �amany ko�em, nie wyda� plan�w ucieczki.</p><p>Na koniec Krzywonos znalaz�.</p><p>Pewnej nocy kaza� wo�a� do siebie Bohuna i rzek� mu:</p><p>� S�ysz, Jurku, m�j przyjacielu! Idzie na nas Jarema z pot�g� wielk�, zgin�� przyjdzie nieszcz�snym!</p><p>� S�ysza�em i ja, �e idzie. My ju� z wami, bat'ku<a l:href="#fn178" type="note">[178]</a>, o tym m�wili; ale czemu nam gin��?</p><p>� Ne zder�ymo<a l:href="#fn179" type="note">[179]</a>. Innemu by zdzier�yli, Jaremie nie. Mo�ojcy si� jego boj�.</p><p>� A ja si� jego nie boj�, ja mu pu�k w Wasi��wce na Zadnieprzu wyci��.</p><p>� Wiem ja to, �e ty si� jego nie boisz. Twoja s�awa kozacka, mo�ojecka, warta jego kniaziowej, ale ja mu bitwy da� nie mog�, bo mo�ojcy nie zechc�� Przypomnij, co na radzie m�wili, jako si� na mnie do szabel i ki�cieni<a l:href="#fn180" type="note">[180]</a> rzucali, �e ich na rze� chc� prowadzi�.</p><p>� To id�my do Chmiela, tam za�yjemy krwi i zdobyczy.</p><p>� M�wi�, �e Chmiel ju� od regimentarzy pobit.</p><p>� Temu ja nie wierz�, ojcze Maksymie. Chmiel lis, bez Tatar�w nie uderzy na Lach�w.</p><p>� Tak i ja my�l�, ale trzeba wiedzie�. Wtedy by my wra�ego<a l:href="#fn181" type="note">[181]</a> Jarem� obeszli i z Chmielem si� po��czyli, ale trzeba wiedzie�! Ot, �eby si� kto Jaremy nie ba�, a z podjazdem poszed� i j�zyka porwa�, ja by mu czapk� czerwonych z�otych nasypa�.</p><p>� Ja p�jd�, ojcze Maksymie, nie czerwonych szuka�, ale s�awy kozackiej, mo�ojeckiej!</p><p>� Ty drugi po mnie ataman, a ty chcesz i��? B�dziesz ty jeszcze pierwszym atamanem nad Kozakami, nad dobrymi mo�ojcami, bo ty si� Jaremy nie boisz. Id��e ty, sokole, a potem, czego chcesz, ��daj. No, ja ci powiem: �eby ty nie poszed�, to ja by poszed� sam, ale mnie nie mo�na.</p><p>� Nie mo�na, bo jakby�cie wy, ojcze, wyszli, tak by mo�ojcy krzykn�li, �e ho�owu spasajete<a l:href="#fn182" type="note">[182]</a>, i rozlecieliby si� na ca�y �wiat; a jak ja p�jd�, tak im serca przyb�dzie.</p><p>� A si�a<a l:href="#fn183" type="note">[183]</a> komunika<a l:href="#fn184" type="note">[184]</a> ci da�?</p><p>� Nie wezm� ja du�o, z ma�� watah� �atwiej si� ukry� i podej�� ale z pi�ciuset dobrych mo�ojc�w dajcie, a ju� moja g�owa, �e wam j�zyk�w przywioz�, i nie pocztowych<a l:href="#fn185" type="note">[185]</a>, ale towarzysz�w<a l:href="#fn186" type="note">[186]</a>, od kt�rych si� wszystkiego dowiecie.</p><p>� Jed��e zaraz. Z Kamie�ca ju� z dzia� bij� na rado�� i na spasenie Lacham<a l:href="#fn187" type="note">[187]</a>, a na pohybel<a l:href="#fn188" type="note">[188]</a> nam, niewinnym.</p><p>Bohun odszed� i zaraz j�� gotowa� si� do drogi. Mo�ojcy jego, jako nieodmiennie bywa�o w takich okazjach, pili na zab�j, �nim �mier�-matka przytuli�, on za� pi� z nimi, a� parska� gorza�k�, szala�, hula�, nast�pnie kaza� beczk� dziegciu<a l:href="#fn189" type="note">[189]</a> zatoczy� i jak by� w altembasach<a l:href="#fn190" type="note">[190]</a> i sajetach<a l:href="#fn191" type="note">[191]</a>, rzuci� si� w ni� we wszystkim, zanurzy� si� raz, drugi, wraz z g�ow� � i wykrzykn��:</p><p>� Czarny ja teraz jako noc-matka, lackie<a l:href="#fn192" type="note">[192]</a> oczy nie dojrz�!</p><p>I wytarzawszy si� na perskich kobiercach zdobycznych, skoczy� na ko� i pojecha�, i za nim pocz�apali �r�d pomroki nocnej wierni mo�ojcy przeprowadzani okrzykiem:</p><p>� Na s�awu! Na szczastie<a l:href="#fn193" type="note">[193]</a>!</p><p>Tymczasem pan Skrzetuski dotar� ju� do Jarmoliniec<a l:href="#fn194" type="note">[194]</a>; tam trafiwszy na op�r, sprawi� krwawy chrzest mieszczanom i zapowiedziawszy, �e nazajutrz knia� Jarema nadejdzie, da� odpoczynek strudzonym koniom i �o�nierzom.</p><p>Po czym zebrawszy na narad� towarzysz�w<a l:href="#fn195" type="note">[195]</a> rzek� im:</p><p>� Dot�d B�g nam szcz�ci. Miarkuj� te� po terrorze, jaki ch�opstwo ogarnia, i� zgo�a maj� nas za przedni� stra� ksi���c� i wierz�, �e ca�a pot�ga idzie za nami. Ale musimy pomy�le�, aby si� za� nie obaczyli widz�c, i� jedna kupa wsz�dzie chodzi.</p><p>� A d�ugo� my tak b�dziem chodzi�? � spyta� pan Zag�oba.</p><p>� P�ki o Krzywonosie nie b�dziem wiedzie�, co postanowi�.</p><p>� Ba, to i na bitw� mo�e do obozu nie zd��ymy.</p><p>� By� to mo�e� � odrzek� pan Skrzetuski.</p><p>� Mo�ci panie, wielcem z tego nierad � rzek� szlachcic. � Zaprawi�o si� trocha r�ce na hultajstwie pod Konstantynowem<a l:href="#fn196" type="note">[196]</a>, zdoby�o si� tam co� na nich. Ale to psu mucha!� palce �wierzbi��</p><p>� Mo�e tu wasze� wi�cej bitew za�yjesz, ni� sam my�lisz � odpar� powa�nie pan Skrzetuski.</p><p>� O! a to <emphasis>quo modo<a l:href="#fn197" type="note">[197]</a></emphasis>? � pyta� do�� niespokojnie Zag�oba.</p><p>� Bo lada dzie� mo�em si� natkn�� na nieprzyjaciela, a cho� nie po to tu jeste�my, by mu or�em drog� zagradza�, przecie wypadnie si� broni�. Ale wracam do materii: trzeba nam wi�cej kraju zaj��, aby w kilku miejscach na raz o nas wiedziano, tu i owdzie opornych wyci��, by si� groza roznios�a, a wsz�dy wie�ci puszcza�; dlatego mniemam, i� wypadnie nam si� rozdzieli�.</p><p>� Tak i ja mniemam � rzecze Wo�odyjowski � b�dziem im si� w oczach mno�y�, i ci, co uciekn� do Krzywonosa, o krociach b�d� gadali.</p><p>� Mo�ci poruczniku, waszmo�� tu wodzem, tedy rozporz�d� � rzek� Podbipi�ta.</p><p>� P�jd� ja na Zink�w<a l:href="#fn198" type="note">[198]</a> ku So�odkowcom, a jak b�d� m�g�, to dalej � m�wi� Skrzetuski. � Wa�pan, mo�ci namiestniku Podbipi�to, id� prosto na d� ku Tatarzyskom; ty, Michale, podejd� pod Kupin<a l:href="#fn199" type="note">[199]</a>, a pan Zag�oba dotrze do Zbrucza<a l:href="#fn200" type="note">[200]</a> ko�o Satanowa<a l:href="#fn201" type="note">[201]</a>.</p><p>� Ja? � rzecze pan Zag�oba.</p><p>� Tak jest. Wa�pan cz�owiek przemy�lny i pe�en fortel�w; my�la�em, �e ch�tnie podejmiesz si� tej imprezy, ale je�li nie, to czwarty oddzia� we�mie Kosmacz, wachmistrz.</p><p>� We�mie, ale pod moj� komend�! � zawo�a� Zag�oba, kt�rego nagle ol�ni�a my�l, i� b�dzie wodzem osobnego oddzia�u. � Je�lim si� pyta� dlaczego, to, �e mi si� �al by�o z wami roz��cza�.</p><p>� Czy jeno masz wa�pan eksperiencj�<a l:href="#fn202" type="note">[202]</a> w rzeczach wojskowych? � spyta� Wo�odyjowski.</p><p>� Czy mam eksperiencj�? Jeszcze �aden bocian nie my�la� o tym, aby z wa�ci prezent ojcu i matce zrobi�, gdym ja ju� wi�ksze podjazdy, jako ten ca�y jest, wodzi�. Wiek �ycia w wojsku przes�u�y�em i dot�d bym s�u�y�, gdyby nie to, �e jak mnie raz sple�nia�y suchar w brzuchu stan��, to mi trzy lata siedzia�. Musia�em za bezoarem<a l:href="#fn203" type="note">[203]</a> do Galaty<a l:href="#fn204" type="note">[204]</a> je�dzi�, o kt�rej peregrynacji<a l:href="#fn205" type="note">[205]</a> szczeg�owo wa�panom w swoim czasie opowiem, gdy�; teraz pilno mi w drog�.</p><p>� Jed� wi�c wa�pan, a wie�ci przed sob� puszczaj, �e Chmielnicki ju� pobit i �e ksi��� P�oskir�w<a l:href="#fn206" type="note">[206]</a> ju� min�� � rzek� pan Skrzetuski. � Lada jakiego j�zyka nie bierz, ale gdyby� napotka� podjazdy spod Kamie�ca, to staraj si� porwa� takich, kt�rzy by o Krzywonosie mogli da� wiadomo��, bo ci, kt�rych mamy, daj� relacje sprzeczne.</p><p>� Obym samego Krzywonosa napotka�! Niechby mu przysz�a ch�tka na podjazd wyjecha�, zada��ebym mu pieprzu z imbierem! Nie b�jcie si�, waszmo�ciowie, naucz� ja hultaj�w �piewa� � ba, nawet i ta�cowa�!</p><p>� We trzech dniach zjedziem si� na powr�t w Jarmoli�cach, a teraz ka�dy w swoj� drog�! � rzek� Skrzetuski. � A ludzi prosz� waszmo�ci�w oszcz�dza�.</p><p>� We trzech dniach w Jarmoli�cach! � powt�rzyli Zag�oba, Wo�odyjowski i Podbipi�ta.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� VI</p></title><p>Gdy pan Zag�oba znalaz� si� sam na czele swego oddzia�u, zrobi�o mu si� zrazu jako� niesmaczno, a nawet wcale straszno, i du�o by�by za to da�, �eby mie� ko�o siebie Skrzetuskiego, Wo�odyjowskiego albo pana Longina, kt�rych w duszy najmocniej podziwia� i przy kt�rych czu� si� zupe�nie bezpieczny, tak �lepo wierzy� w ich obrotno�� i m�stwo.</p><p>Jecha� wi�c z pocz�tku do�� pos�pnie na czele swego oddzia�u i rozgl�daj�c si� podejrzliwie na wszystkie strony, my�l� mierzy� niebezpiecze�stwa, na jakie m�g� si� natkn��, i mrucza�:</p><p>� Zawsze ra�niej by by�o, �eby kt�ry z nich by� tutaj. Do czego B�g kogo przeznaczy�, do tego go stworzy�; a ci trzej powinni byli b�kami<a l:href="#fn207" type="note">[207]</a> si� porodzi�, bo na krwi lubi� siada�. Tak im w�a�nie na wojnie, jako innym przy dzbanie albo jako rybom we wodzie. W to im graj. Brzuchy maj� lekkie, ale r�ce ci�kie. Skrzetuskiego widzia�em przy robocie i wiem, jako jest <emphasis>peritus</emphasis><a l:href="#fn208" type="note">[208]</a>. Tak on trzepie ludzi, jak mnichy pacierze. Jego to rzemios�o ulubione. �w Litwin, co w�asnej g�owy nie ma, a trzech obcych szuka, nic na szwank nie wystawia; najmniej znam tego ma�ego fircyka, ale osa te� to musi by� nie lada, miarkuj�c z tego, com pod Konstantynowem<a l:href="#fn209" type="note">[209]</a> widzia� i co mnie Skrzetuski o nim powiada� � osa to musi by�! Szcz�ciem, niedaleko on ode mnie ci�gnie i my�l�, �e najlepiej zrobi�, jak si� z nim po��cz�, bo je�li wiem, dok�d i��, to niech mnie kaczki zdepcz�.</p><p>Pan Zag�oba uczu� si� bardzo samotnym na �wiecie, a� si� sam swej samotno�ci u�ali�.</p><p>� Tak to, tak! � mrucza�. � Ka�dy ma si� na kogo� obejrze�, a ja co? Ni towarzysza, ni ojca, ni matki. Sierotam jest � i kwita!</p><p>W tej chwili wachmistrz Kosmacz zbli�y� si� ku niemu:</p><p>� Mo�ci komendancie, dok�d idziemy?</p><p>� Dok�d idziemy? � powt�rzy� Zag�oba. � Co?</p><p>Nagle wyprostowa� si� w siodle i w�sa pokr�ci�.</p><p>� Do Kamie�ca<a l:href="#fn210" type="note">[210]</a>, je�li taka b�dzie moja wola! Rozumiesz, mo�ci wachmistrzu?</p><p>Wachmistrz sk�oni� si� i cofn�� w milczeniu do szereg�w, nie zdaj�c sobie sprawy, dlaczego si� komendant rozsierdzi�, pan Zag�oba za� cisn�� jeszcze okolicy kilka gro�nych spojrze�, nast�pnie uspokoi� si� i mrucza� dalej:</p><p>� Je�li do Kamie�ca p�jd�, pozwol� sobie da� sto kij�w w pi�ty tureck� mod�. Tfu! tfu! �eby kt�ry z tamtych by� przy mnie, wi�cej czu�bym w sobie ducha. Co ja poczn� ze stem ludzi<a l:href="#fn211" type="note">[211]</a>? Wola�bym by� ju� sam, bo w�wczas cz�ek w fortele dufa<a l:href="#fn212" type="note">[212]</a>. A teraz za du�o nas, by fortelami wojowa�, a za ma�o do obrony. Bardzo to niefortunna my�l przysz�a Skrzetuskiemu do g�owy, �eby podjazd rozdziela�. I gdzie ja p�jd�? Wiem, co za mn�, ale kto mnie powie, co przede mn�, i kto mi zar�czy, czy diabli tam jakiej pu�apki nie nastawili? Krzywonos<a l:href="#fn213" type="note">[213]</a> i Bohun! Dobra sfora! �eby ich diabli ob�uszczyli! Bo�e mnie bro� przynajmniej od Bohuna. Skrzetuski �yczy sobie si� z nim spotka� � wys�uchaj go, Panie! �ycz� mu tego, czego sobie sam �yczy, bom mu przyjaciel� � amen! Dotr� do Zbrucza i wr�c� do Jarmoliniec<a l:href="#fn214" type="note">[214]</a>, a j�zyk�w wi�cej im przywiod�, ni� sami chc�. O to nietrudno.</p><p>Wtem Kosmacz zbli�y� si� ku niemu.</p><p>� Mo�ci komendancie, jakowych� je�d�c�w za wzg�rzem wida�.</p><p>� Niech jad� do diab�a! Gdzie? gdzie?</p><p>� Ano tam, za g�r�. Znaki widzia�em.</p><p>� Wojsko?</p><p>� Zdaje si�, wojsko.</p><p>� Niech ich psi k�saj�. A si�a<a l:href="#fn215" type="note">[215]</a> ich?</p><p>� Nie wiadomo, bo daleko. By�my si� tu za one ska�y ukryli, wpadniemy na nich niespodzianie, bo t�dy im droga. Je�li pot�ga za wielka, to pan Wo�odyjowski niedaleko, strza�y us�yszy i na pomoc skoczy.</p><p>Panu Zag�obie odwaga uderzy�a niespodzianie do g�owy jak wino. By� mo�e, �e to desperacja da�a mu taki do czynu pochop; by� mo�e nadzieja, �e pan Wo�odyjowski jeszcze blisko, do��, �e go�� szabl� b�ysn��, oczyma zatoczy� straszliwie i zakrzykn��:</p><p>� Ukry� si� za ska�y! Wpadniemy na nich niespodzianie! Poka�emy tym hultajom!�</p><p>Sprawni �o�nierze ksi���cy z miejsca zawr�cili pod ska�y i w mgnieniu oka ustawili si� w szyku bojowym, gotowi do niespodzianego napadu.</p><p>Up�yn�a godzina; na koniec da� si� s�ysze� gwar zbli�aj�cych si� ludzi, echo nios�o nut� weso�ych pie�ni, a po chwili jeszcze do uszu czatuj�cych w zasadzce dosz�y odg�osy skrzypk�w, dud i b�benka. Wachmistrz zbli�y� si� zn�w do pana Zag�oby i rzek�:</p><p>� To nie wojsko, panie komendancie, nie Kozacy; to wesele.</p><p>� Wesele? � rzek� Zag�oba. � Zagram�e ja im, niech poczekaj�!</p><p>To rzek�szy ruszy� koniem, za nim wyjechali �o�nierze i ustawili si� szeregiem na drodze.</p><p>� Za mn�! � krzykn�� gro�nie Zag�oba.</p><p>Linia ruszy�a k�usem, potem galopem � i okr��ywszy ska�� stan�a nagle tu� przed gromad� ludzi zmieszanych i strwo�onych niespodzianym widokiem.</p><p>� St�j! st�j! � wo�ano z obu stron.</p><p>By�o to istotnie ch�opskie wesele. Naprz�d jechali konn� dudziarz, teorbanista<a l:href="#fn216" type="note">[216]</a>, skrzypek i dwaj �dowbysze<a l:href="#fn217" type="note">[217]</a>�, troch� ju� pijani, wycinaj�c od ucha skoczne ko�omyjki. Za nimi panna m�oda, ho�a dziewczyna w ciemnym �upanie i z w�osami rozpuszczonymi na ramiona. Otacza�y j� dru�ki �piewaj�ce pie�ni i nios�ce ponawlekane na r�ce wie�ce � a wszystkie dziewki na koniach, siedz�ce po m�sku, wystrojone, ubrane w polne kwiaty, wygl�da�y z dala jak zast�p kra�nych Kozak�w. W drugim szeregu jecha� na dzielnym koniu pan m�ody w�r�d dru�b�w z wie�cami na d�ugich, podobnych do spis<a l:href="#fn218" type="note">[218]</a> tyczkach; orszak zamykali rodzice nowo�e�c�w i go�cie, wszyscy konno. Jedynie beczki z gorza�k�, miodem i piwem jecha�y na lekkich, wymoszczonych s�om� w�zkach, be�koc�c smakowicie po nier�wnej kamienistej drodze.</p><p>� St�j! St�j! � wo�ano z obu stron, po czym orszak weselny pomiesza� si�. Dziewcz�ta podnios�y krzyk przera�liwy i cofn�y si� w ty�, za� parobcy i starsi dru�bowie skoczyli naprz�d, by piersiami zas�oni� mo�odycie<a l:href="#fn219" type="note">[219]</a> przed niespodzianym napadem.</p><p>Pan Zag�oba skoczy� tu� przed nich i machaj�c szabl�, �wiec�c ni� w oczy przera�onemu ch�opstwu, pocz�� wrzeszcze�:</p><p>� Ha! skurczybyki, psie chwosty<a l:href="#fn220" type="note">[220]</a>, rebelizanty! Do buntu wam si� zachcia�o! Za Krzywonosem trzymacie, �ajdaki? Na przeszpiegi je�dzicie? Drog� wojsku tamujecie? Na szlacht� r�ce podnosicie? Dam ja wam, pieskie dusze bezecne! W dyby poku� ka��, na pal powbija�, o szelmy! O poganie! Teraz za wszystkie zbrodnie zap�acicie!</p><p>Stary i bia�y jak go��b dru�ba zeskoczy� z konia, zbli�y� si� do szlachcica i chwyciwszy go pokornie za strzemi� pocz�� k�ania� si� w pas a b�aga�:</p><p>� Zmi�ujcie si�, jasny rycerzu, nie gubcie biednych ludzi, B�g nam �wiadek, my niewinni, nie do buntu my idziemy; my z cerkwi, z Husiatyna, naszego krewniaka Dymitra, kowala, z bondar�wn� Kseni� wie�czyli<a l:href="#fn221" type="note">[221]</a>. My z weselem, z korowajem<a l:href="#fn222" type="note">[222]</a>�</p><p>� To niewinni ludzie, panie � szepn�� wachmistrz.</p><p>� Precz mi! To szelmy! Od Krzywonosa na wesele przyszli! � hukn�� Zag�oba.</p><p>� Ko�yb jeho trastia mordowa�a<a l:href="#fn223" type="note">[223]</a>! � zawo�a� starzec. � My jego na oczy nie widzieli, my biedni ludzie. Zmi�ujcie si�, jasny panie, dozw�lcie przej��, my nikomu z�a nie czynimy, a swoj� powinno�� znamy.</p><p>� Do Jarmoliniec w �ykach p�jdziecie!�</p><p>� P�jdziemy, gdzie ka�ecie, panie! Wam rozkazywa�, nam s�ucha�! Ale wy nam �ask� zr�bcie, jasny rycerzu! Przyka�cie panom �o�mirom, �eby oni nam z�a nie czynili, a sami � wybaczcie prostakom � i ot, bijem czo�em pokornie: wypijcie z nami na szcz�cie uwie�czonym� Wypijcie, wasza mi�o��, na rado�� prostym ludziom, jako B�g i �wi�ta ewangelia nakazuje.</p><p>� Jeno nie my�lcie, bym wam folgowa�, gdy wypij�! � rzek� ostro pan Zag�oba.</p><p>� Nie, panie! � zawo�a� z rado�ci� dziad � my nie my�lim! Hej! grajki! � zakrzykn�� na muzyk� � zagrajcie dla jasnoho �ycara<a l:href="#fn224" type="note">[224]</a>, bo jasny �ycar dobry, a wy, mo�ojcy<a l:href="#fn225" type="note">[225]</a>, skoczcie po mi�d, po s�odki dla jasnego �ycara; on biednych ludzi nie ukrzywdzi. Skoro, ch�opci, skoro! Diakujem, pane<a l:href="#fn226" type="note">[226]</a>!</p><p>Mo�ojcy kopn�li si� co duchu do beczek, a tymczasem zawarcza�y b�benki, zapiszcza�y ra�no skrzypki, dudziarz wyd�� policzki i pocz�� mi�tosi� dud� pod pach�, dru�bowie potrz�sali wie�cami na tykach; co widz�c �o�nierze pocz�li si� coraz bardziej przysuwa�, w�sy kr�ci�, u�miecha� si� i przez plecy mo�ojc�w na mo�odycie pogl�da�. Zabrzmia�y na nowo pie�ni � i strach min��, nawet gdzieniegdzie ozwa�y si� radosne: �u-ha! u-ha!�</p><p>Ale pan Zag�oba nie rozchmurzy� si� od razu � nawet gdy mu dano kwart� miodu, mrucza� jeszcze z cicha: �A szelmy! A �ajdaki!� Nawet gdy ju� w�sy zanurzy� w ciemnej powierzchni napitku, brwi jego nie rozmarszczy�y si� jeszcze; podni�s� g�ow� i mru��c oczy, mlaskaj�c wargami, pocz�� smakowa� trunek � nast�pnie zdziwienie, ale i oburzenie odbi�o si� na jego twarzy.</p><p>� Co to za czasy! � mrukn��. � Chamy taki mi�d pij�! Bo�e, Ty to widzisz i nie grzmisz?</p><p>To rzek�szy przechyli� kwart� i wypr�ni� j� do dna.</p><p>Tymczasem przyszli o�mieleni weselnicy prosi� go ca�� gromad�, by z�a nie czyni� i pu�ci� wolno, a mi�dzy nimi przysz�a i panna m�oda, Ksenia, nie�mia�a, dr��ca, ze �zami w oczach, a zap�oniona i �liczna jak zorza. Zbli�ywszy si� z�o�y�a r�ce: �Pomy�ujte, pane<a l:href="#fn227" type="note">[227]</a>!� � i ca�owa�a ��ty but pana Zag�oby. Serce w szlachcicu od razu jak wosk zmi�k�o.</p><p>Popu�ciwszy sk�rzanego pasa pocz�� w nim grzeba�, a wygrzebawszy ostatnie czerwone z�ote, kt�re mu swego czasu da� ksi���, rzek� do Kseni:</p><p>� Na�ci<a l:href="#fn228" type="note">[228]</a>! Niech�e ci B�g b�ogos�awi, jako i wszelkiej niewinno�ci.</p><p>Tu wzruszenie nie pozwoli�o mu m�wi� wi�cej, bo mu owa wysmuk�a czarnobrewa Ksenia przypomnia�a kniazi�wn�, kt�r� kocha� po swojemu pan Zag�oba. �Gdzie ona teraz, nieboga, i czy jej tam pilnuj� �wi�ci anieli?� � pomy�la� i ca�kiem by� ju� rozczulony, got�w z ka�dym �ciska� si� i brata�.</p><p>Weselnicy za� widz�c jego wspania�y czyn pocz�li huka� z rado�ci, a �piewa�, a cisn�� si� do niego, ca�owa� po�y. �Dobry on! � powtarzano w t�umie � zo�otyj Lach! Czerwinci daje, z�a ne robyt, dobry pan! Na s�awu, na szczastie<a l:href="#fn229" type="note">[229]</a>!� Skrzypek a� si� trz�s�, tak ci�� od ucha, dudziarzowi oczy na wierzch wylaz�y, dowbyszom r�ce ustawa�y. Stary bondar<a l:href="#fn230" type="note">[230]</a>, tch�rzem widocznie podszyty, trzyma� si� a� dot�d w tyle; teraz wysun�� si� naprz�d i wraz z �on� bondarow� i star� kowalich�, matk� pana m�odego, nu� k�ania� si� w pas a do chutoru<a l:href="#fn231" type="note">[231]</a> na wesele zaprasza�, �e to s�awa takiego mie� go�cia i dla m�odych pomy�lna wr�ba � �e inaczej krzywda im b�dzie. Za nimi k�ania� si� pan m�ody i czarnobrewa Ksenia, kt�ra cho� prosta mo�odycia, od razu pozna�a, �e jej pro�ba najwi�cej mo�e. A dru�bowie krzyczeli, �e chutor niedaleko, nie b�dzie rycerzowi z drogi, stary za� bondar bogaty, nie takiego miodu wytoczy. Pan Zag�oba spojrza� po �o�nierzach: ruszali wszyscy w�sami jak zaj�ce, r�ne sobie rozkosze w ta�cu i napitkach obiecuj�c, wi�c � cho� nie �mieli prosi�, by jecha� � zlitowa� si� nad nimi pan Zag�oba � i po chwili on, dru�bowie, mo�odycie i �o�nierze ruszyli w najpi�kniejszej zgodzie do chutoru.</p><p>Chutor istotnie by� niedaleko, a stary bondar bogaty, wi�c i wesele by�o szumne. I popili si� wszyscy mocno, a pan Zag�oba tak si� rozochoci�, �e do wszystkiego by� pierwszy. Zacz�y si� tedy dziwne obrz�dki. Stare baby zawiod�y Kseni� do komory i zamkn�y si� tam z ni�; bawi�y d�ugo, po czym wysz�y i o�wiadczy�y, �e mo�odycia � jak go��bka, jak lilia! Wtedy rado�� zapanowa�a w zgromadzeniu, podni�s� si� krzyk: �Na s�awu! na szczastie!� Kobiety j�y klaska� w r�ce i krzycze�: �A szczo? ne kaza�y<a l:href="#fn232" type="note">[232]</a>!� Parobcy za� tupali nogami i ka�den ta�czy� w pojedynk�, z kwart� w r�ku, kt�r� przed drzwiami komory �na s�awu� wypija�. Ta�czy� tak i pan Zag�oba, tym tylko zacno�� swego urodzenia dystyngwuj�c<a l:href="#fn233" type="note">[233]</a>, �e nie kwart�, ale p�garnc�wk� pi� przed drzwiami. Potem bondarowie i kowalicha wprowadzili m�odego Dymitra do komory, ale �e m�ody Dymitr ojca nie mia�, wi�c pok�oniono si� panu Zag�obie, by go zast�pi� � a on zgodzi� si� i poszed� z innymi. Przez ten czas uciszy�o si� w izbie, tylko �o�nierze pij�cy na majdanie przed chat� krzyk czynili, ha��akuj�c<a l:href="#fn234" type="note">[234]</a> z rado�ci po tatarsku i pal�c z bandolet�w<a l:href="#fn235" type="note">[235]</a>. Lecz najwi�ksza rado�� i hulatyka zacz�y si� dopiero w�wczas, gdy rodzice pojawili si� na powr�t w izbie. Stary bondar �ciska� z rado�ci kowalich�, parobcy przychodzili do bondarowej i podejmowali j� pod nogi, a niewiasty s�awi�y j�, �e tak ustrzeg�a c�reczki jako oka w g�owie, jak ho�ubki i lilii<a l:href="#fn236" type="note">[236]</a>, po czym pu�ci� si� z ni� w tany pan Zag�oba. Pocz�li wi�c drepta� naprzeciw siebie, a on w r�ce klaska� i w prysiudach<a l:href="#fn237" type="note">[237]</a> przysiada�, i tak podskakiwa�, i tak podkowami bi� w pod�og�, �e a� drzazgi z desek lecia�y i pot obfity sp�ywa� mu z czo�a. Poszli ich �ladem inni: kto m�g� � w izbie, kto nie m�g� � na podw�rcu, mo�odycie z mo�ojcami i z �o�nierzami. Bondar coraz nowe beczki kaza� wytacza�. Wreszcie wytoczy�o si� ca�e wesele z izby na majdan � zapalono stosy z suchych bodiak�w<a l:href="#fn238" type="note">[238]</a> i �uczywa, bo zapad�a ju� noc g��boka, i hulatyka zmieni�a si� w pijatyk� na um�r; �o�nierze palili z bandolet�w i muszkiet�w jakby w czasie bitwy.</p><p>Pan Zag�oba, czerwony, spocony, chwiej�cy si� na nogach, zapomnia�, co si� z nim dzieje, gdzie jest; przez dymy, kt�re mu bi�y z czupryny, widzia� twarze biesiadnik�w, ale cho�by go na pal wbijano, nie umia�by powiedzie�, kto s� ci biesiadnicy. Pami�ta�, �e jest na weselu � ale na czyim? Ha? pewnie pana Skrzetuskiego z kniazi�wn�! Ta my�l wyda�a mu si� najprawdopodobniejsz�, utkwi�a mu wreszcie jak gw�d� w g�owie i tak� nape�ni�a go rado�ci�, �e pocz�� wrzeszcze� jak op�tany: �Niech �yj�! Panowie bracia, kochajmy si�! � i coraz nowe spe�nia� p�garnc�wki: � W twoje r�ce, panie bracie! Zdrowie naszego ksi�cia pana! �eby si� nam dobrze dzia�o! Bogdaj ten paroksyzm ojczyzn� min��!� � Tu zala� si� �zami i potkn�� si� id�c do beczki � i potyka� si� coraz wi�cej, bo na ziemi jakby na pobojowisku le�a�o mn�stwo cia� nieruchomych. �Bo�e! � zawo�a� pan Zag�oba � nie masz ju� m�stwa w tej Rzeczypospolitej. Jeden pan �aszcz<a l:href="#fn239" type="note">[239]</a> pi� potrafi, drugi Zag�oba� A reszta! Bo�e! Bo�e!� I oczy �a�o�nie ku niebu podni�s� � a wtem postrzeg�, �e cia�a niebieskie nie tkwi� ju� spokojnie na kszta�t z�otych gwo�dzi w firmamencie, ale jedne trz�s� si�, jakoby chcia�y z oprawy wyskoczy�, drugie zataczaj� ko�a, trzecie ta�cz� naprzeciw siebie kozaka � wi�c zdumia� si� okrutnie pan Zag�oba i rzek� do swej duszy zdumionej</p><p>� Zali<a l:href="#fn240" type="note">[240]</a> ja jeden tylko nie pijany <emphasis>in universo<a l:href="#fn241" type="note">[241]</a></emphasis>?</p><p>Ale nagle ziemia, tak samo jak gwiazdy, zatrz�s�a si� szalonym wirem i pan Zag�oba run�� jak d�ugi na ziemi�.</p><p>Wkr�tce opad�y go sny straszne. Zda�o mu si�, i� jakie� zmory usiad�y mu na piersiach, �e go gniot� i przyt�aczaj� do ziemi, �e wi��� mu r�ce i nogi. Jednocze�nie o uszy odbija�y mu si� wrzaski i jak gdyby huk wystrza��w; jakie� jaskrawe �wiat�o przechodzi�o przez jego zamkni�te powieki i razi�o mu oczy blaskiem niezno�nym. Chcia� si� zbudzi�, otworzy� oczy i nie m�g�. Czu�, i� dzieje si� z nim co� niezwyk�ego, �e g�owa zwiesza mu si� w ty�, jak gdyby go niesiono za r�ce i nogi� Potem zdj�� go jaki� strach; by�o mu �le, bardzo �le, bardzo ci�ko. Wraca�a mu przez p� przytomno�� � ale dziwna � bo w towarzystwie takiej niemocy, jakiej nigdy w �yciu nie doznawa�. I jeszcze raz pr�bowa� si� poruszy�, ale gdy mu si� nie uda�o, rozbudzi� si� lepiej � i odemkn�� powieki.</p><p>W�wczas wzrok jego napotka� par� ocz�w, kt�re wpija�y si� w niego chciwie, a by�y to czarne �renice jak w�giel i tak z�owrogie, �e rozbudzony ju� zupe�nie pan Zag�oba pomy�la� w pierwszej chwili, �e to diabe� na niego patrzy � i zn�w przymkn�� powieki, i zn�w je pr�dko otworzy�. Owe oczy patrzy�y wci�� uporczywie � twarz wyda�a si� znajom�: nagle pan Zag�oba zadygota� do szpiku ko�ci, obla� go zimny pot, a po krzy�ach przesz�o mu a� do n�g tysi�ce mr�wek.</p><p>Pozna� twarz Bohuna.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� VII</p></title><p>Zag�oba le�a� zwi�zany w kij do w�asnej szabli w tej samej izbie, w kt�rej odbywa�o si� wesele, a straszliwy wata�ka<a l:href="#fn242" type="note">[242]</a> siedzia� opodal na zydlu i pas� oczy przera�eniem je�ca.</p><p>� Dobry wiecz�r wa�ci! � rzek� dojrzawszy otwarte powieki swej ofiary.</p><p>Pan Zag�oba nie odrzek� nic, ale w jednym mgnieniu oka oprzytomnia� tak, jakby kropli wina do ust nie bra�, jeno mr�wki, doszed�szy mu do pi�t, wr�ci�y si� do g�ry, a� do g�owy, a szpik w ko�ciach sta� si� zimny jak l�d. M�wi�, �e cz�owiek ton�cy w ostatnim momencie widzi jasno ca�� swoj� przesz�o��, �e przypomina wszystko � i zdaje sobie spraw� z tego, co si� z nim dzieje; tak� jasno�� widzenia i pami�ci posiada� w tej chwili pan Zag�oba, a ostatnim s�owem tej jasno�ci by� cichy, nie wypowiedziany ustami okrzyk:</p><p>�Ten mi dopiero da �upnia!�</p><p>A wata�ka powt�rzy� spokojnym g�osem:</p><p>� Dobry wiecz�r waszmo�ci.</p><p>�Brr! � pomy�la� Zag�oba � wola�bym, by wpad� w furi�.�</p><p>� Nie poznajesz mnie, panie szlachcic?</p><p>� Czo�em! Czo�em! Jak zdrowie?</p><p>� Nie�le. A wa�cinym to ju� ja si� zajm�.</p><p>� Nie prosi�em Boga o takiego doktora i w�tpi�, abym m�g� strawi� twoje lekarstwa, ale dziej si� wola bo�a.</p><p>� No, ty mnie kurowa�, teraz si� tobie wywdzi�cz�. My stare druhy. Pami�tasz, jak ty mnie g�ow� obwi�zywa� w Roz�ogach � co?</p><p>Oczy Bohuna pocz�y �wieci� jak dwa karbunku�y<a l:href="#fn243" type="note">[243]</a>, a linia w�s�w przed�u�a�a si� w straszliwym u�miechu.</p><p>� Pami�tam � rzek� Zag�oba � �e mog�em ci� no�em pchn�� � i nie pchn��em.</p><p>� A ja to ciebie pchn��? Albo ci� my�l� pchn��? Nie! ty dla mnie lubczyk-kocha�czyk; ja ciebie b�d� strzeg� jak oka w g�owie.</p><p>� Zawsze m�wi�em, �e zacny z ciebie kawaler � rzek� Zag�oba udaj�c, �e bierze za dobr� monet� s�owa Bohuna, a jednocze�nie przez g�ow� przelecia�a mu my�l: �Ju� wida� on mi specja� jakowy� obmy�li; nie umr� po prostu!�</p><p>� Ty dobrze m�wi� � ci�gn�� Bohun � ty tak�e zacny kawaler; tak my si� szukali i znale�li.</p><p>� Co prawda, tom ci� nie szuka�, ale dzi�kuj� za dobre s�owo.</p><p>� Podzi�kujesz ty mi jeszcze lepiej niezad�ugo i ja tobie podzi�kuj� za to, �e ty mnie mo�odyci�<a l:href="#fn244" type="note">[244]</a> z Roz�og�w do Baru<a l:href="#fn245" type="note">[245]</a> przywi�d�. Tam ja j� znalaz�, a teraz ot! na wesele by ciebie prosi�, ale to nie dzi� i nie jutro � teraz wojna, a ty stary cz�owiek, mo�e nie do�yjesz.</p><p>Zag�oba mimo straszliwego po�o�enia, w jakim si� znajdowa�, nadstawi� uszu.</p><p>� Na wesele? � mrukn��.</p><p>� A co ty my�la�? � m�wi� Bohun. � Czy to ja ch�op, �eby j� bez popa niewoli�, albo mnie nie sta� na to, �eby ja w Kijowie �lub bra�? Nie dla ch�opa ty j� do Baru przywi�d�, ale dla atamana i hetmana�</p><p>�Dobrze!� � pomy�la� Zag�oba.</p><p>Po czym zwr�ci� g�ow� ku Bohunowi.</p><p>� Ka� mnie rozwi�za� � rzek�.</p><p>� Pole�, pole�, ty w drog� pojedziesz, a ty stary, tobie odpocz�� przed drog�.</p><p>� Gdzie mnie chcesz wie��?</p><p>� Ty m�j przyjaciel, tak ja ci� do drugiego mojego przyjaciela zawiod�, do Krzywonosa. Ju� my oba pomy�limy, �eby tobie tam by�o dobrze.</p><p>� B�dzie mi ciep�o! � mrukn�� szlachcic i znowu mr�wki pocz�y mu chodzi� po grzbiecie.</p><p>Na koniec pocz�� m�wi�:</p><p>� Wiem, �e ty do mnie rankor<a l:href="#fn246" type="note">[246]</a> masz, ale nies�usznie, nies�usznie � B�g widzi. My �yli razem i w Czehrynie<a l:href="#fn247" type="note">[247]</a> niejeden g�sior wypili, bo mia�em dla ci� afekt<a l:href="#fn248" type="note">[248]</a> ojcowski za twoj� fantazj� rycersk�, jakiej lepszej nie znalaz�e� na ca�ej Ukrainie. Ot co! Czym ja tobie w drog� wchodzi�? �ebym ja by� z tob� do Roz�og�w wtedy nie je�dzi�, to by�my do tej pory w dobrej przyja�ni �yli � a po c�em jecha�, je�li nie z �yczliwo�ci ku tobie? I �eby� si� nie by� w�ciek�, �eby� nie by� mordowa� onych nieszcz�snych ludzi � B�g na mnie patrzy � nie by�bym ci wchodzi� w drog�. Co mnie si� do cudzych spraw miesza�! Wola�bym, �eby dziewczyna by�a twoja ni� czyja inna. Ale przy twoich tatarskich zalotach sumienie mnie ruszy�o, �e to przecie szlachecki dom. Sam by� nie inaczej post�pi�. Mog�em ci� przecie z tego �wiata zg�adzi� z wi�kszym moim po�ytkiem � a przecz-�em<a l:href="#fn249" type="note">[249]</a> tego nie uczyni�? Bom szlachcic i wstyd mi by�o. Zawstyd��e si� i ty, bo wiem, �e si� nade mn� chcesz zn�ca�. Dziewczyn� i tak masz w r�ku � czego ode mnie chcesz? Zalim<a l:href="#fn250" type="note">[250]</a> jej nie strzeg� jak oka w g�owie � tego twojego dobra? �e� j� uszanowa�, zna�, �e i w tobie jest rycerski honor i sumienie, ale jak�e to jej podasz r�k�, kt�r� w mojej krwi niewinnej ubroczysz? Jako to jej powiesz: tego cz�eka, kt�ren ci� przez ch�opstwo i tatarstwo przeprowadzi�, na m�kim wyda�? Zawstyd��e si� i pu�� mnie z tych p�t�w i z tej niewoli, w kt�r� mnie zdrad� pochwyci�e�. M�ody� jest i nie wiesz, co� potka� mo�e � a za moj� �mier� B�g ci� b�dzie kara� na tym, co ci najmilsze.</p><p>Bohun wsta� z zydla blady z w�ciek�o�ci i zbli�ywszy si� do Zag�oby zacz�� m�wi� przyduszonym przez furi� g�osem:</p><p>� Wieprzu nieczysty, pasy drze� z ciebie ka��, na wolnym ogniu spal�, �wiekami nabij�, na szmaty rozerw�!</p><p>I w przyst�pie szale�stwa pochwyci� za n� wisz�cy u pasa � przez chwil� �ciska� go konwulsyjnie w pi�ci � ju�, ju� ostrze za�wieci�o panu Zag�obie w oczach, ale wata�ka pohamowa� si�, n� wepchn�� z powrotem w pochw� i zakrzykn��:</p><p>� Mo�ojcy<a l:href="#fn251" type="note">[251]</a>!</p><p>Sze�ciu Zaporo�c�w wpad�o do izby.</p><p>� Wzi�� to �cierwo lackie<a l:href="#fn252" type="note">[252]</a> i w chlewie rzuci�, a strzec jak oka w g�owie.</p><p>Kozacy porwali pana Zag�ob�, dw�ch za r�ce i za nogi, jeden z ty�u za czupryn� � i wyni�s�szy z izby, przenie�li przez ca�y majdan, na koniec porzucili go na gnoju w stoj�cym opodal chlewie. Po czym drzwi si� zamkn�y i je�ca otoczy�a zupe�na ciemno�� � jeno przez szpary mi�dzy belkami i przez dziury w poszyciu przedziera�o si� tu i owdzie blade �wiat�o nocne. Po chwili oczy pana Zag�oby przyzwyczai�y si� do pomroki. Rozejrza� si� doko�a i ujrza�, �e w chlewie nie by�o �wi� ani mo�ojc�w. Rozmowy tych ostatnich dochodzi�y go zreszt� wyra�nie przez wszystkie cztery �ciany. Widocznie ca�y budynek obstawiony by� szczelnie, ale mimo tych stra�y pan Zag�oba odetchn�� g��boko.</p><p>Przede wszystkim �y�. Gdy Bohun b�ysn�� nad nim no�em, by� pewien, �e ju� ostatnia jego chwila wybi�a � i Bogu ducha poleca�, co prawda, z najwi�kszym strachem. Ale widocznie Bohun postanowi� go zakonserwowa�<a l:href="#fn253" type="note">[253]</a> na �mier� nier�wnie wymy�lniejsz�. Pragn�� nie tylko si� zem�ci�, ale i nasyci� si� zemst� nad tym, kt�ry wydar� mu krasawic� i s�aw� jego mo�ojeck� nadwer�y�, a samego �mieszno�ci� okry�, spowiwszy go jak dziecko. By�a to tedy smutna dla pana Zag�oby perspektywa, ale na razie pociesza�a go jednak my�l, �e jeszcze �yje, �e prawdopodobnie do Krzywonosa go powiod� i tam dopiero na pytki wezm� � �e wi�c ma kilka, a mo�e i wi�cej dni przed sob�; tymczasem za� le�y sobie oto w chlewie samotny i mo�e w�r�d ciszy nocnej o fortelach pomy�le�.</p><p>To by�a jedna dobra strona sprawy, ale gdy o z�ych pomy�la�, znowu mr�wki pocz�y mu tysi�cami chodzi� po grzbiecie.</p><p>Fortele!�</p><p>� Gdyby tu wieprz albo �winia le�a�a w tym chlewie � mrucza� pan Zag�oba � mia�aby ich wi�cej ni� ja, boby jej nie zwi�zali w kij do w�asnej szabli. Niechby Salomona tak zwi�zali, nie by�by m�drzejszy od w�asnych pludr�w<a l:href="#fn254" type="note">[254]</a> albo od mego napi�tka. O Bo�e, Bo�e, za co mnie tak karzesz! Na tylu ludzi na �wiecie tego jednego z�odzieja najbardziej unikn�� pragn��em � i takie moje szcz�cie, �em jego w�a�nie nie unikn��. B�d� mia� sk�r� wyczesan� jak �wiebodzi�skie sukno. �eby to inny mnie z�apa�, to bym deklarowa�, �e do buntu przystaj�, a potem umkn��. Ale i inny by nie uwierzy�, a c� dopiero ten! Czuj�, �e mnie serce zamiera. Diabli mnie tu przynie�li � o Bo�e, Bo�e, ani r�k�, ani nog� ruszy� nie mog� o Bo�e! Bo�e!</p><p>Po chwili jednak pomy�la� pan Zag�oba, �e gdyby mia� wolne r�ce i nogi, �atwiej by m�g� jakichkolwiek fortel�w si� chwyci�. A nu�by popr�bowa�? Byle tylko szabl� zdo�a� spod kolan wysun��, reszta posz�aby �atwiej. Ale jak tu j� wysun��? Przewr�ci� si� na bok � �le� Pan Zag�oba zamy�li� si� g��boko.</p><p>Nast�pnie pocz�� si� ko�ysa� na w�asnym grzbiecie coraz pr�dzej i pr�dzej, a za ka�dym takim ruchem posuwa� si� o p� cala naprz�d. Zrobi�o mu si� gor�co, czupryna zapoci�a mu si� gorzej ni� w ta�cu i chwilami ustawa� i spoczywa�, chwilami przerywa� prac�, bo zda�o mu si�, �e kt�ry� z mo�ojc�w idzieku drzwiom � i zn�w rozpoczyna� z nowym zapa�em, na koniec przysun�� si� do �ciany.</p><p>W�wczas pocz�� si� kiwa� inaczej, bo nie od g�owy ku nogom, ale z boku na bok, tak �e za ka�dym razem uderza� z lekka w �cian� ko�cem szabli, kt�ra wysuwa�a si� przez to spod kolan, przechylaj�c si� coraz bardziej ku wewn�trz, na stron� r�koje�ci.</p><p>Serce pocz�o bi� w panu Zag�obie jak m�otem, bo ujrza�, �e to spos�b mo�e by� skuteczny.</p><p>I pracowa� dalej, staraj�c si� jak najciszej uderza� i tylko w�wczas, gdy rozmowa mo�ojc�w g�uszy�a lekkie uderzenia. Przysz�a nareszcie chwila, �e koniec pochwy znalaz� si� na jednej linii z �okciem i kolanem i �e dalsze kiwania si� ku �cianie nie mog�y go ju� wypycha�.</p><p>Tak, ale natomiast z drugiej strony zwiesza�a si� ju� znaczna cz�� szabli, i wiele ci�sza bior�c na uwag� r�koje��.</p><p>Na r�koje�ci by� krzy�yk, jako zwykle przy karabelach; pan Zag�oba liczy� na �w krzy�yk.</p><p>I po raz trzeci pocz�� ko�ysa� si�, ale tym razem celem jego usi�owa� by�o odwr�cenie si� nogami do �ciany. Dopi�wszy i tego, j�� posuwa� si� wzd�u�. Szabla jeszcze tkwi�a mi�dzy podkolanami a r�koma, ale r�koje�� zawadza�a si� co chwila krzy�ykiem o nier�wno�ci gruntu; na koniec krzy�yk zawadzi� silniej � pan Zag�oba kiwn�� si� ostatni raz i przez chwil� rado�� przygwo�dzi�a go na miejscu.</p><p>Szabla wysun�a si� zupe�nie.</p><p>Szlachcic zdj�� w�wczas r�ce z kolan, a chocia� d�onie mia� jeszcze zwi�zane, uchwyci� nimi szabl� na powr�t. Pochw� przytrzyma� nogami i wyci�gn�� �ele�ce.</p><p>Rozci�� p�ta na nogach by�o teraz dzie�em jednej chwili.</p><p>Trudniej by�o z d�o�mi. Pan Zag�oba musia� u�o�y� szabl� na gnoju, tylcem do do�u, ostrzem do g�ry, i trze� o owo ostrze postronki dop�ty, dop�ki ich nie rozci��.</p><p>Co gdy uczyni�, by� nie tylko wolny od p�t � lecz i uzbrojony.</p><p>Odetchn�� te� g��boko, po czym prze�egna� si� i zacz�� Bogu dzi�kowa�.</p><p>Ale od rozci�cia p�t do uwolnienia si� z r�k Bohunowych by�o jeszcze bardzo daleko.</p><p>� Co dalej? � pyta� samego siebie pan Zag�oba.</p><p>I nie znalaz� odpowiedzi. Chlew naoko�o obstawiony by� mo�ojcami; by�o ich tam razem ze stu; mysz nie mog�aby si� wymkn�� nie postrze�ona, a c� dopiero cz�owiek tak t�gi jak pan Zag�oba!</p><p>� Widz�, �e zaczynam w pi�tk� goni� � rzek� sam do siebie � a m�j dowcip<a l:href="#fn255" type="note">[255]</a> tyle wart, �eby nim buty wysmarowa�, chocia� i smarowid�a lepszego mo�na by u W�grzyn�w na jarmarku kupi�. Je�li mnie B�g nie ze�le jakiej my�li, to p�jd� wronom na piecze�, ale je�li ze�le, to si� ofiaruj� w czysto�ci trwa� jako pan Longinus.</p><p>G�o�niejsza rozmowa mo�ojc�w za �cian� przerwa�a mu dalsze rozmy�lania, poskoczy� wi�c i ucho przy�o�y� do szpary mi�dzy belkami.</p><p>Wysuszone sosnowe belki odbija�y g�osy jak pud�o teorbanu<a l:href="#fn256" type="note">[256]</a>: s�owa dochodzi�y wyra�nie.</p><p>� A gdzie my st�d pojedziemy, ojcze Owsiwuju? � pyta� jeden g�os.</p><p>� Ne znaju<a l:href="#fn257" type="note">[257]</a>, pewno do Kamie�ca<a l:href="#fn258" type="note">[258]</a> � odpar� drugi.</p><p>� Ba, konie ledwo nogami w��cz�; nie dojd�.</p><p>� Dlatego tu i stoimy; do rana wypoczn�.</p><p>Nasta�a chwila milczenia, potem pierwszy g�os ozwa� si� ciszej jak poprzednio:</p><p>� A mnie si� widzi, ojcze, �e ataman spod Kamie�ca za Jampol ruszy.</p><p>Zag�oba wstrzyma� oddech w piersi.</p><p>� Milcz, je�li ci m�oda g�owa mi�a! � brzmia�a odpowied�.</p><p>Nasta�a chwila milczenia, tylko zza innych �cian dochodzi�o szeptanie.</p><p>� Wsz�dy s�, wsz�dy pilnuj�! � mrukn�� Zag�oba.</p><p>I poszed� ku przeciwleg�ej �cianie.</p><p>Tym razem doszed� go chrz�st �utych obrok�w i parskanie koni, kt�re widocznie sta�y tu�, a mi�dzy nimi mo�ojcy rozmawiali le��cy, bo g�osy dochodzi�y z do�u.</p><p>� Hej � m�wi� jeden � my tu jechali nie �pi�c, nie jedz�c, koniom nie popasaj�c, po to, by na pale w obozie Jaremy poszli?</p><p>� To ju� pewno, �e on tu jest?</p><p>� Ludzie, co z Jarmoliniec uciekli, widzieli go, jako ciebie widz�. Strach, co m�wi�: wielki on jak sosna, we �bie dwie g�ownie, a ko� pod nim smok.</p><p>� Hospody pomy�uj<a l:href="#fn259" type="note">[259]</a>!</p><p>� Nam tego Lacha z �o�nierzami zabra� i ucieka�.</p><p>� Jak ucieka�? Konie i tak zdychaj�.</p><p>� �le, braty ridnyje<a l:href="#fn260" type="note">[260]</a>. �eby ja by� atamanem, tak ja by temu Lachowi szyj� uci�� i do Kamie�ca cho� piechot� wraca�.</p><p>� Jego ze sob� pod Kamieniec we�miemy. Tam z nim atamany nasze poigraj�.</p><p>� Pierwej z wami diabli poigraj� � mrukn�� Zag�oba.</p><p>Jako� mimo ca�ego strachu przed Bohunem, a mo�e w�a�nie dlatego, poprzysi�g� sobie, �e si� �ywcem nie da wzi��. Jest wolny od p�t, szabl� ma w r�ku � b�dzie si� broni�. Rozsiekaj� go � to rozsiekaj�; ale �ywcem nie wezm�.</p><p>Tymczasem parskanie i st�kanie koni, widocznie nadzwyczajnie zdro�onych, zg�uszy�o dalsz� rozmow�, a natomiast podda�o pewn� my�l panu Zag�obie.</p><p>��ebym to m�g� przez t� �cian� si� przedosta�, a na konia niespodzianie skoczy�! � my�la�. � Jest noc: nimby si� obaczyli, co si� sta�o, ju� bym im uszed� z oczu. Po tych jarach i roz�ogach przy s�o�cu trudno goni�, a c� dopiero w ciemno�ciach! Daj�e mi Bo�e sposobno��!�</p><p>Ale o sposobno�� nie by�o �atwo. Trzeba by chyba by�o �cian� rozwali�, a na to trzeba by�o by� panem Podbipi�t� � lub si� podkopa� jak lis, a i w�wczas pewnie by us�yszeli, zobaczyli i ucapili zbiega za kark, nimby nog� strzemienia si�gn��.</p><p>Do g�owy panu Zag�obie cisn�y si� tysi�ce fortel�w, ale w�a�nie dlatego �e ich by�o tysi�ce, �aden nie przedstawia� si� jasno.</p><p>�Nie mo�e ju� inaczej by�, jeno sk�r� zap�ac� � pomy�la�.</p><p>I ruszy� ku trzeciej �cianie.</p><p>Nagle uderzy� g�ow� o co� twardego, zmaca�: by�a to drabinka. Chlew nie by� �wi�ski, ale bawoli, i do po�owy d�ugo�ci mia� strych s�u��cy za sk�ad s�omy i siana. Pan Zag�oba bez chwili namys�u wylaz� na g�r�.</p><p>Po czym siad�, odetchn�� i pocz�� z wolna wci�ga� za sob� drabink�.</p><p>� No, tom jest i w fortecy! � mrukn��. � Cho�by te� i drug� drabin� znale�li, niepr�dko si� tu dostan�. Je�li pierwszego �ba, kt�ry si� tu wychyli, nie rozwal� na dwoje, to si� pozwol� na schab uw�dzi�. O do diab�a! � rzek� nagle � istotnie b�d� mnie mogli nie tylko uw�dzi�, ale upiec i na ��j przetopi�. Ale niech tam! Chc� chlew spali� � dobrze! �ywcem mnie tym bardziej nie dostan�� a wszystko mi jedno, czy mnie krucy zdziobi� surowego czy pieczonego. Bylem tych zb�jeckich r�k uszed�, o reszt� nie dbam i mam nadziej�, �e jeszcze jako� to b�dzie.</p><p>Pan Zag�oba �atwo przechodzi� wida� od ostatniej rozpaczy do nadziei. Jako� niespodzianie taka w niego wst�pi�a ufno��, jakby ju� by� w obozie ksi�cia Jeremiego. A jednak po�o�enie jego nie poprawi�o si� o wiele. Siedzia� na strychu i maj�c szabl� w gar�ci, m�g� istotnie d�ugo przyst�pu broni�. Ot i wszystko! Ale ze strychu do wolno�ci by�a droga jak z pieca na �eb � z t� jeszcze r�nic�, �e w dole czeka�y szable i spisy<a l:href="#fn261" type="note">[261]</a> mo�ojc�w czyhaj�cych pod �cianami.</p><p>� Jako� to b�dzie! � mrukn�� pan Zag�oba i zbli�ywszy si� do dachu pocz�� z lekka rozrywa� i unosi� poszycie, aby sobie <emphasis>prospectus</emphasis><a l:href="#fn262" type="note">[262]</a> na �wiat otworzy�.</p><p>Posz�o mu to z �atwo�ci�, gdy� mo�ojcy rozmawiali ci�gle pod �cianami, chc�c zabi� nud� czuwania, a przy tym wsta� do�� silny wiatr i g�uszy� powiewem �r�d pobliskich drzew szelest unoszonych snopk�w.</p><p>Po pewnym czasie dziura by�a gotowa � pan Zag�oba wetkn�� w ni� g�ow� i pocz�� rozgl�da� si� naoko�o.</p><p>Noc poczyna�a ju� ust�powa�, a na wschodni� stron� nieba wst�powa� pierwszy brzask dnia, wi�c przy bladym �wietle ujrza� pan Zag�oba ca�y majdan zape�niony ko�mi, przed chat� szeregi �pi�cych mo�ojc�w, powyci�gane na kszta�t d�ugich niewyra�nych linii, dalej �uraw studzienny i koryto, w kt�rym �wieci�a woda, a obok nich zn�w szereg �pi�cych ludzi i kilkunastu mo�ojc�w z go�ymi szablami w r�ku przechadzaj�cych si� wzd�u� owego szeregu.</p><p>� To moi ludzie, kt�rych w �yka wzi�to � mrukn�� szlachcic. � Ba! � doda� po chwili � �eby to byli moi, ale to ksi���cy!� Dobrym by�em im wodzem, nie ma co m�wi�! Zawiod�em ich psu w gard�o. Wstyd b�dzie oczy pokaza�, je�li mnie B�g wr�ci wolno��. A wszystko przez co? przez amory i napitki. Co mnie by�o do tego, �e si� chamy �eni�? Tyle mia�em do roboty na tym weselu, ile na psim. Wyrzekam si� tego zdrajcy miodu, kt�ren w�azi w nogi, nie w g�ow�. Wszystko z�e na �wiecie z pija�stwa, bo gdyby nas byli trze�wych napadli, by�bym jako �ywo otrzyma� wiktori� i Bohuna w chlewie zamkn��.</p><p>Tu wzrok pana Zag�oby pad� znowu na chat�, w kt�rej spa� wata�ka, i zatrzyma� si� na jej drzwiach.</p><p>� O �pij, z�odzieju � mrukn�� � �pij! Niech ci si� przy�ni, �e� diabli �uszcz�, co ci� i tak nie minie. Chcia�e� z mojej sk�ry przetak<a l:href="#fn263" type="note">[263]</a> uczyni�, spr�buj tu wle�� do mnie na g�r�, a obaczymy, czy ci twojej tak nie posiekam, �e si� i psom na buty nie zda. �ebym si� tylko m�g� st�d wyrwa�! �ebym si� m�g� wyrwa�! Ale jak?</p><p>Rzeczywi�cie zadanie by�o prawie nie do spe�nienia. Ca�y majdan tak by� zapchany lud�mi i ko�mi, �e cho�by pan Zag�oba zdo�a� wydosta� si� z chlewa, cho�by zsun�wszy si� z dachu skoczy� na jednego z tych koni, kt�re sta�y tu� pod chlewem, nie zdo�a�by �adn� miar� dotrze� nawet do wr�t, a c� dopiero wydosta� si� za wrota!</p><p>A jednak zdawa�o mu si�, �e dokona� wi�kszej cz�ci zadania: by� wolny, uzbrojony i siedzia� pod strychem jakoby w fortecy.</p><p>�C� u licha! � my�la� � czy po tom si� z �yk uwolni�, �eby si� na nich powiesi�?�</p><p>I znowu fortele pocz�y mu hucze� w g�owie, ale by�o ich takie mn�stwo, �e ani rusz wybra�.</p><p>Tymczasem szarza�o coraz bardziej. Okolice chaty pocz�y si� wychyla� z cienia, dach chaty powl�k� si� jakoby srebrem. Ju� pan Zag�oba m�g� dok�adniej odr�ni� pojedyncze grupy na majdanie, ju� dojrza� czerwon� barw� swych ludzi le��cych ko�o studni � i baranie ko�uchy, pod kt�rymi spali mo�ojcy wedle chaty.</p><p>Nagle jaka� posta� podnios�a si� z szeregu �pi�cych i pocz�a i�� wolnym krokiem przez majdan, zatrzymuj�c si� tu i owdzie ko�o ludzi i koni; chwilk� pogada�a z mo�ojcami pilnuj�cymi je�c�w i na koniec zbli�y�a si� do chlewa. Pan Zag�oba s�dzi� w pierwszej chwili, �e to jest Bohun, zauwa�y� bowiem, �e stra�nicy rozmawiali z ow� postaci� tak jak podw�adni z prze�o�onym.</p><p>� Ej! � mrukn�� � �ebym to mia� teraz guldynk�<a l:href="#fn264" type="note">[264]</a> w r�ku, nauczy�bym ci�, jak to nogami si� nakrywa�.</p><p>W tej chwili posta� owa podnios�a g�ow� i na twarz jej pad� szary blask �witu: to nie by� Bohun, ale sotnik Ho�ody, kt�rego pan Zag�oba pozna� natychmiast, bo go zna� doskonale jeszcze z tych czas�w, gdy dotrzymywa� Bohunowi kompanii w Czehrynie<a l:href="#fn265" type="note">[265]</a>.</p><p>� Ch�opcy! � rzek� Ho�ody � a nie �picie?</p><p>� Nie, bat'ku<a l:href="#fn266" type="note">[266]</a>, cho� i chce si� spa�. Czas by nas zmieni�.</p><p>� Zaraz was zmieni�. A wra�y syn nie uciek�?</p><p>� Oj, oj! Chyba dusza z niego uciek�a, ojcze, bo si� ani ruszy�.</p><p>� Szczwana to liszka. A obaczcie no, co si� z nim dzieje, bo on got�w si� w ziemi� zapa��.</p><p>� Zaraz! � odrzek�o kilku mo�ojc�w zbli�aj�c si� ku drzwiom chlewa.</p><p>� Stoczcie te� i siana ze stropu. Konie wytrze�! Ze wschodem ruszamy.</p><p>� Dobrze, bat'ku!</p><p>Pan Zag�oba, porzuciwszy co tchu swoje stanowisko przy dziurze w dachu, przyczo�ga� si� do otworu w stropie. Jednocze�nie us�ysza� skrzyp drewnianej zawory i szelest s�omy pod nogami mo�ojc�w. Serce bi�o mu m�otem w piersi, a r�k� �ciska� g�owni� szabli, ponawiaj�c sobie w duchu �luby, �e pr�dzej da si� spali� razem z chlewem lub na sieczk� poci�� ni� �ywcem wzi��. Spodziewa� si� te�, �e lada chwila mo�ojcy podnios� wrzask straszliwy, ale si� omyli�. Czas jaki� s�ycha� by�o, jak chodzili coraz to spieszniej po ca�ym chlewie, nareszcie jeden ozwa� si�:</p><p>� Jaki tam czort? Nie mog� go zmaca�! My go ot, tu rzucili.</p><p>� Niesamowity czy co? Skrzesz ognia, Wasyl, ciemno tu jak w lesie.</p><p>Nasta�a chwila milczenia. Wasyl szuka� widocznie hubki i krzesiwa, drugi za� mo�ojec pocz�� wo�a� z cicha:</p><p>� Pane szlachcic, odezwij si�!</p><p>� Ca�uj psa w ucho! � mrukn�� Zag�oba.</p><p>Wtem �elazo pocz�o szcz�ka� o krzemie�, sypn�� si� r�j iskier i roz�wieci� ciemne wn�trze chlewa i g�owy mo�ojc�w przybrane w kapuzy<a l:href="#fn267" type="note">[267]</a>, po czym zapad�a ciemno�� jeszcze g��bsza.</p><p>� Nie ma! Nie ma! � wo�a�y gor�czkowe g�osy.</p><p>W�wczas jeden z mo�ojc�w poskoczy� ku drzwiom.</p><p>� Bat'ku Ho�ody! Bat'ku Ho�ody!</p><p>� Co takiego? � pyta� sotnik ukazuj�c si� we drzwiach.</p><p>� Nie ma Lacha!</p><p>� Jak to nie ma?</p><p>� W ziemi� zapad�! Nie ma nigdzie. O, Hospody pomy�uj! My ogie� krzesali � nie ma!</p><p>� Nie mo�e by�. Oj, by�oby wam od atamana! Uciek� czy co? Pospali�cie si�?</p><p>� Nie, bat'ku, my nie spali. Z chlewa on nie wyszed� nasz� stron�.</p><p>� Cicho! nie budzi� atamana!� Je�li nie wyszed�, to musi gdzie� by�. A wy wsz�dzie szukali?</p><p>� Wsz�dzie.</p><p>� A na stropie?</p><p>� Jak jemu by�o na strop le��, kiedy by� w �ykach.</p><p>� Durny ty! �eby on si� nie rozwi�za�, to by tu by�. Szuka� na stropie. Skrzesa� ognia!</p><p>Sypn�y si� znowu iskry. Wie�� przelecia�a wnet przez wszystkie stra�e. Pocz�to si� t�oczy� do chlewa z owym po�piechem zwyczajnym w nag�ych razach; s�ycha� by�o szybkie kroki, szybkie pytania i jeszcze szybsze odpowiedzi. Rady krzy�owa�y si� jak miecze w boju.</p><p>� Na strop! na strop!</p><p>� A pilnuj z zewn�trz!</p><p>� Nie budzi� atamana, bo b�dzie bieda!</p><p>� Nie ma drabiny!</p><p>� Przynie�� drug�!</p><p>� Nie ma nigdzie!</p><p>� Skoczy� do chaty, czy tam nie ma?</p><p>� O, Lach przekl�ty!</p><p>� Le�� po w�g�ach na dach, dachem si� przedosta�.</p><p>� Nie mo�na, bo wystaje i podbity deskami.</p><p>� Przynie�� spisy<a l:href="#fn268" type="note">[268]</a>. Po spisach t�dy wejdziemy. A sobaka<a l:href="#fn269" type="note">[269]</a>!� drabin� wci�gn��!</p><p>� Przynie�� spisy! � zabrzmia� g�os Ho�odego.</p><p>Mo�ojcy skoczyli po spisy, inni za� popodnosili g�owy ku stropowi. Ju� te� rozpierzch�e �wiat�o wnikn�o przez otwarte drzwi i do chlewa, a przy jego niepewnym blasku wida� by�o kwadratowy otw�r stropu, czarny i cichy.</p><p>Z do�u ozwa�y si� pojednawcze g�osy:</p><p>� No, pane szlachcic! Spu�� drabin� i zle�. I tak si� nie wymkniesz, po co ludzi trudzi�. Zle�! zle�!</p><p>Cisza.</p><p>� Ty m�dry cz�owiek! �eby tobie to co pomog�o, tak ty by siedzia�, ale �e to tobie nie pomo�e, tak ty zleziesz dobrowolnie � ty dobry!</p><p>Cisza.</p><p>� Zle�, a nie, to ci sk�r� ze �ba zedrzemy, �bem na d� w gn�j ci� zrzucimy!</p><p>Pan Zag�oba pozosta� r�wnie g�uchy na gro�by, jak na pochlebstwa, i siedzia� w ciemno�ciach jak borsuk w jamie, gotuj�c si� do zaci�tej obrony. Tylko szabl� coraz mocniej �ciska� i sapa� troch�, i w duchu pacierz szepta�.</p><p>Tymczasem przyniesiono spisy, zwi�zano trzy w p�k i postawiono ostrzami ku otworowi. Panu Zag�obie przemkn�a przez g�ow� my�l, czyby nie porwa� ich i nie wci�gn�� � ale pomy�la� tak�e, �e dach mo�e by� za nisko i �e nie zdo�a ich wci�gn�� zupe�nie. Zreszt� przyniesiono by w tej chwili inne.</p><p>Tymczasem ca�y chlew nape�ni� si� mo�ojcami. Niekt�rzy �wiecili �uczywem, inni poznosili najrozmaitsze dr�gi i drabiny od woz�w, kt�re okaza�y si� za kr�tkie, wi�c zwi�zano je co duchu rzemieniami, bo po spisach trudno istotnie by�o si� wspina�. Jednak�e znale�li si� ch�tni.</p><p>� Ja p�jd� � wo�a�o kilka g�os�w.</p><p>� Czeka� na drabin�! � rzek� Ho�ody.</p><p>� A co szkodzi, bat'ku, popr�bowa� po spisach?</p><p>� Wasyl wlezie! On tak jak kot chodzi.</p><p>� To pr�buj.</p><p>A inni pocz�li zaraz �artowa�:</p><p>� Ej, ostro�nie! On szabl� ma, szyj� utnie, obaczysz.</p><p>� Sam za �eb z�apie i wci�gnie, a tam ci� opatrzy jak nied�wied�.</p><p>Wasyl nie da� si� stropi�.</p><p>� On znaje<a l:href="#fn270" type="note">[270]</a> � rzek� � �e niechby on mnie palcem dotkn��, czorta by mu ataman da� zje�� i wy, braty.</p><p>By�o to ostrze�enie dla pana Zag�oby, kt�ren siedzia� cicho, ani mrukn��.</p><p>Lecz mo�ojcy, jako to zwykle mi�dzy �o�nierzami, wpadli ju� w dobry humor, bo ca�e zaj�cie pocz�o ich bawi�, wi�c dalej przymawia� Wasylowi:</p><p>� B�dzie jednym durnym mniej na �wiecie, na bia�ym.</p><p>� On tam nie b�dzie zwa�a�, jak my jemu zap�acim za twoj� szyj�. On �mia�y mo�ojec.</p><p>� Ho! ho! On niesamowity. Czort jego wie, w co on si� tam ju� zmieni�� to czarownik! Ty, Wasyl, nie wiadomo kogo tam znajdziesz w czelu�ci.</p><p>Wasyl, kt�ry splun�� ju� w d�onie i obejmowa� w�a�nie nimi spisy, wstrzyma� si� nagle.</p><p>� Na Lacha p�jd� � rzek� � na czorta nie.</p><p>Ale tymczasem zwi�zano drabiny i przystawiono je do otworu. �le by�o i po nich wchodzi�, bo si� zaraz wygi�y na zwi�zaniu i szczeble cienkie trzeszcza�y pod stopami, kt�re na pr�b� na najni�szym stawiono. Ale pocz�� wchodzi� sam Ho�ody, wchodz�c za� m�wi�:</p><p>� Ty, panie szlachcic, widzisz, �e to nie �arty. Upar�e� si� na g�rze siedzie�, to sied�, ale si� nie bro�, bo my ci� dostaniem i tak, cho�by i ca�y chlew mieli rozebra�. Ty miej rozum!</p><p>Na koniec g�owa jego dotkn�a czelu�ci i pogr��a�a si� w niej z wolna. Nagle da� si� s�ysze� �wist szabli, Kozak krzykn�� strasznie, zachwia� si� i pad� mi�dzy mo�ojc�w z rozwalon� na dwie po�owy g�ow�.</p><p>� Koli, koli<a l:href="#fn271" type="note">[271]</a>! � zawrzasn�li mo�ojcy.</p><p>W ca�ym chlewie powsta� straszliwy zam�t, podnios�y si� krzyki i wo�ania, kt�re zag�uszy� grzmi�cy g�os pana Zag�oby:</p><p>� Ha, z�odzieje, ludojady, ha! basa�yki! Do nogi was wyt�uk�, szelmy parszywe! Poznajcie rycersk� r�k�!� Ludzi uczciwych po nocy napada�! W chlewie szlachcica zamyka� ha! �otry! W pojedynk� ze mn�, w pojedynk�, albo i po dw�ch! Chod�cie no sam! ale �by zostawcie w gnoju, bo poucinam, jakom �yw!</p><p>� Koli, koli! � wo�ali mo�ojcy.</p><p>� Chlew spalimy!</p><p>� Ja sam spal�, bycze ogony, byle z wami!</p><p>� Po kilku! po kilku naraz! � krzykn�� stary Kozak. � Trzyma� drabiny, spisami podpiera�, przynie�� snop�w na �by i dalej!� Musimy go dosta�!</p><p>To rzek�szy, ruszy� w g�r�, a razem z nim dw�ch towarzysz�w<a l:href="#fn272" type="note">[272]</a>, szczeble pocz�y si� �ama�, drabiny wygi�y si� jeszcze mocniej, ale przesz�o dwadzie�cia krzepkich r�k pochwyci�o je za dr�gi, w g�rze popodpierano spisami. Inni powtykali ostrza spis w otw�r, by ci�cia szabli zahamowa�.</p><p>W kilka chwil p�niej trzy nowe cia�a spad�y na g�owy stoj�cym w dole.</p><p>Pan Zag�oba, rozgrzany tryumfem, rycza� jak baw� i zion�� takie przekle�stwa, jakich �wiat nie s�ysza� i od jakich dusze niezawodnie zamar�yby w mo�ojcach, gdyby nie to, �e w�ciek�o�� pocz�a ich ogarnia�. Niekt�rzy k�uli spisami strop, inni darli si� na drabin�, chocia� w czelu�ci czeka�a �mier� pewna. Nagle krzyk si� zrobi� przy drzwiach i do chlewa wpad� sam Bohun.</p><p>By� bez czapki, tylko w szarawarach i koszuli, w r�ku mia� go�� szabl�, w oczach p�omie�.</p><p>� Przez dach, psiawiary! � krzykn��. � Poszycie rozerwa� i �ywcem bra�.</p><p>A Zag�oba ujrzawszy go rycza�:</p><p>� Chamie, p�jd� no tu tylko. Nos i uszy ci obetn�, gard�a nie wezm�, bo to kata w�asno��. A co, tch�rz ci� oblecia�? Boisz si�, parobku? Zwi�za� mi tego szelm�, a �ask� znajdziecie. C�, wisielcze, c�, kuk�o �ydowska? sam tu! Wychyl jeno �ba na strop! Chod�, chod�, b�d� ci rad, pocz�stuj� tak, �e� si� przypomni i tw�j ojciec diabe�, i twoja ma� gamratka<a l:href="#fn273" type="note">[273]</a>!</p><p>Tymczasem krokwie dachu j�y trzeszcze�. Widocznie mo�ojcy dostali si� na� i teraz rwali ju� poszycie.</p><p>Zag�oba dos�ysza�, ale strach nie odj�� mu si�. By� jakby spity bitw� i krwi�.</p><p>�Skocz� w k�t i tam zgin� � pomy�la�.</p><p>Ale w tej chwili na ca�ym majdanie rozleg�y si� strza�y, a jednocze�nie kilkunastu mo�ojc�w wpad�o do chlewa.</p><p>� Bat'ku! Bat'ku! � krzyczeli wniebog�osy � bywaj!!</p><p>Pan Zag�oba w pierwszej chwili nie zrozumia�, co si� sta�o � i zdumia�. Spojrzy przez czelu�� na d�, a� tam nikogo ju� nie ma. Krokwie w dachu nie trzeszcz�.</p><p>� Co to jest? Co si� sta�o? � zawo�a� g�o�no. � Ha! rozumiem. Chc� chlew pu�ci� z ogniem i z pistolet�w do dachu pal�.</p><p>Tymczasem na zewn�trz s�ycha� by�o coraz straszniejsze wrzaski ludzkie, t�tent koni. Strza�y zmieszane z wyciem, szcz�k �elaza. �Bo�e! to chyba bitwa!� � pomy�la� pan Zag�oba i skoczy� do swojej dziury w dachu.</p><p>Spojrza� � i nogi ugi�y si� pod nim z rado�ci.</p><p>Na majdanie wrza�a bitwa, a raczej ujrza� pan Zag�oba straszliwy pogrom Bohunowych mo�ojc�w. Napadni�ci znienacka, ra�eni ogniem z pistolet�w przyk�adanych do �b�w i piersi, przyparci do p�ot�w, do chaty i do stodo�y, ci�ci mieczami, pchani fal� piersi ko�skich, mia�d�eni kopytami, mo�ojcy gin�li, nie daj�c prawie oporu. Szeregi �o�nierzy przybranych w krasne barwy<a l:href="#fn274" type="note">[274]</a>, siek�c zapami�tale i naciskaj�c uciekaj�cych, nie zezwoli�y im si� sformowa� ni szabl� si� z�o�y�, ni odetchn��, ni dosi��� koni. Broni�y si� tylko pojedyncze kupy; inni dopinali w�r�d wrzawy, zam�tu i dymu rozlu�nione popr�gi kulbak<a l:href="#fn275" type="note">[275]</a> i gin�li, zanim zdo�ali nog� dotkn�� strzemienia; inni rzucaj�c spisy i szable zmykali pod p�oty, wi�li mi�dzy �erdziami i przeskakiwali przez wierzch, wrzeszcz�c i wyj�c nieludzkimi g�osami. Zdawa�o si� nieszcz�snym, �e sam ksi��� Jeremi spad� na nich niespodzianie jak orze�, �e druzgoce ich ca�a jego pot�ga. Nie mieli czasu si� opami�ta�, obejrze�: okrzyki zwyci�zc�w i �wist szabel, i huki wystrza��w gna�y ich jak burza, gor�cy oddech ko�ski oblewa� im karki. �Ludy, spasajtes<a l:href="#fn276" type="note">[276]</a>!� � rozleg�o si� ze wszystkich stron. � �Bij, zabij� � odpowiadali napastnicy.</p><p>I dojrza� na koniec pan Zag�oba ma�ego pana Wo�odyjowskiego, jak stoj�c wedle wr�t na czele kilkunastu �o�nierzy, g�osem i bu�aw� wydawa� innym rozkazy, a niekiedy rzuca� si� na swym gniadym koniu w zam�t i w�wczas ledwo si� z�o�y�, ledwie si� zwr�ci�, ju� pada� cz�owiek, nawet i nie wydawszy okrzyku. O, bo mistrz to by� nad mistrzami ma�y pan Wo�odyjowski! � i �o�nierz z krwi i ko�ci, wi�c bitwy nie traci� z oka, ale poprawiwszy tu i owdzie, znowu si� wraca� � i patrzy�, i poprawia�, w�a�nie jak �w, kt�ry kapel� kieruj�c, czasem sam zagra, czasem gra� przestaje, a nad wszystkimi ustawicznie czuwa, by ka�dy swoje odegra�.</p><p>Co widz�c, pan Zag�oba pocz�� nogami tupa� w deski stropu, a� k��by kurzu powsta�y, w r�ce klaska� i rycze�:</p><p>� Bij psubraty! bij! morduj! ze sk�ry �up! siekaj, tnij, wal, r�nij, morduj! Dalej�e w nich, dalej, na szable ich i w pie�!</p><p>Tak krzycza� pan Zag�oba i rzuca� si�, oczy krwi� mu zasz�y z wysilenia i zaniewidzia� na chwil�, ale gdy zn�w wzrok odzyska�, ujrza� jeszcze pi�kniejszy widok � oto w kupie kilkudziesi�ciu mo�ojc�w pomyka� na koniu jak b�yskawica Bohun, bez czapki, w koszuli tylko i hajdawerach<a l:href="#fn277" type="note">[277]</a>, a za nim na czele �o�nierzy ma�y pan Wo�odyjowski.</p><p>� Bij! � krzykn�� Zag�oba � to Bohun! � ale g�os nie doszed�.</p><p>Tymczasem Bohun z mo�ojcami przez p�ot, pan Wo�odyjowski przez p�ot, niekt�rzy zostali � innym konie zwin�y si� w skoku. Spojrzy Zag�oba: Bohun na r�wnin�, pan Wo�odyjowski na r�wnin�. Wnet rozproszyli si� i mo�ojcy w ucieczce, i �o�nierze w biegu � rozpocz�� si� po�cig pojedynczy. Zag�obie dech zamar� w piersi, oczy ledwie mu z powiek nie wyskocz�, c� bowiem widzi? Oto jedzie ju� pan Wo�odyjowski na karku Bohuna jak ogar na dziku, wata�ka zwraca g�ow�, nadstawia szabl�!�</p><p>� Bij� si�! � krzyczy Zag�oba.</p><p>Chwila jeszcze i Bohun pada wraz z koniem, a pan Wo�odyjowski, tratuj�c po nim, p�dzi za innymi.</p><p>Ale Bohun �yw, bo zrywa si� z ziemi i pobieg� ku ska�om zaro�ni�tym chaszczami.</p><p>� Trzymaj! trzymaj! � ryczy Zag�oba � to Bohun!</p><p>Wtem p�dzi nowa wataha mo�ojc�w, kt�ra a� do tej chwili przemyka�a si� z drugiej strony ska�, a teraz odkryta, szuka nowej drogi do ucieczki. Za ni� w odleg�o�ci p� staja p�dz� �o�nierze. Wataha owa dogania Bohuna, ogarnia go, porywa i uprowadza ze sob�. Na koniec ginie z oczu w zakr�tach parowu, a za ni� gin� i �o�nierze.</p><p>Na majdanie zapanowa�a cisza i pustka, bo nawet i �o�nierze pana Zag�oby, odbici przez Wo�odyjowskiego, dopad�szy koni po mo�ojcach, pognali wraz z innymi za rozproszonym nieprzyjacielem.</p><p>Pan Zag�oba spu�ci� drabin�, zlaz� z g�ry i wyszed�szy z chlewa na majdan, rzek�:</p><p>� Wolnym jest�</p><p>To rzek�szy, pocz�� rozgl�da� si� naoko�o. Na majdanie le�a�o mn�stwo trup�w zaporoskich i kilkana�cie �o�nierskich. Szlachcic chodzi� mi�dzy nimi z wolna i ogl�da� ka�dego starannie, na koniec przykl�k� nad jednym.</p><p>Po chwili podni�s� si� z blaszan� manierk� w r�ku.</p><p>� Pe�na � mrukn��.</p><p>I przy�o�ywszy do ust, przechyli� g�ow�.</p><p>� Niez�a!</p><p>Zn�w obejrza� si� naoko�o i zn�w powt�rzy�, ale ju� wiele ra�niejszym g�osem:</p><p>� Wolnym jest.</p><p>Po czym poszed� do chaty, na progu natkn�� si� na trupa starego bondara<a l:href="#fn278" type="note">[278]</a>, kt�rego mo�ojcy zamordowali, i znikn�� we wn�trzu. Gdy wyszed�, naok� bioder, na kubraku zawalanym w nawozie �wieci� mu pas Bohuna g�sto przeszywany z�otem, za pasem za� n� z wielkim rubinem w g�owni.</p><p>� B�g wynagrodzi� m�stwo � mrucza� � bo i trzosik do�� pe�ny. Ha, zb�j plugawy! Mam nadziej�, �e si� nie wymknie! Ale ten ma�y fircyk! Niech go kule bij�! Ci�ta to sztuka jak osa. Wiedzia�em, �e dobry �o�nierz, ale �eby tak sobie na Bohunie jecha�, jak na �ysej kobyle, tegom si� po nim nie spodziewa�. �e te� to w tak ma�ym ciele taki mo�e by� animusz i wigor! Bohun m�g�by go u pasa na sznurku nosi� jak kozik. Niech�e go kule bij�! Albo lepiej: niech mu B�g szcz�ci! Musia� Bohuna nie pozna�, bo by�by go doko�czy�. Fu! jak tu prochem pachnie, a� w nozdrzach wierci! Alem si� te� z takich termin�w wykr�ci�, w jakowych jeszcze nie bywa�em! Chwa�a b�d� Bogu!� No, no, ale �eby tak na Bohunie jecha�! Musz� si� temu Wo�odyjowskiemu jeszcze przypatrzy�, bo chyba diabe� w nim siedzi.</p><p>Tak rozmawiaj�c siad� pan Zag�oba na progu chlewa i czeka�.</p><p>Tymczasem z dala na r�wninie ukazali si� �o�nierze wracaj�cy z pogromu, a na czele jecha� pan Wo�odyjowski. Ujrzawszy Zag�ob� przy�pieszy� biegu i zeskoczywszy z konia szed� ku niemu.</p><p>� Wa�pana to jeszcze ogl�dam? � pyta� z dala.</p><p>� Mnie we w�asnej osobie � rzek� pan Zag�oba. � B�g wa�ci zap�a�, i�e� z pomoc� przyby�.</p><p>� Chwali� Boga, �e w por� � odpowiedzia� ma�y rycerz �ciskaj�c z rado�ci� d�o� pana Zag�oby.</p><p>� Ale sk�d�e� si� waszmo�� o opresji, w jakiej tu zostawa�em, dowiedzia�?</p><p>� Ch�opi dali zna� z tego chutoru<a l:href="#fn279" type="note">[279]</a>.</p><p>� O! a ja my�la�em, �e mnie zdradzili.</p><p>� Gdzie tam, to dobrzy ludzie. Ledwie z �yciem uszli ch�opak i dziewczyna, a co si� z reszt� weselnik�w sta�o, nie wiedz�.</p><p>� Je�li nie zdrajcy, to od Kozak�w pobici. Chutornik le�y wedle chaty. Ale mniejsza z tym. M�w�e wa��: czy Bohun �yw? Uciek�?</p><p>� Albo� to by� Bohun?</p><p>� Ten bez czapki, w koszuli i hajdawerach, kt�rego� wa�� z koniem obali�.</p><p>� Ci��em go w d�o�; bogdaj to licho, �em go nie pozna�!� Ale wa��, ale wa��, mo�ci Zag�obo, c�e� to wa�� najlepszego uczyni�?</p><p>� Com uczyni�? � powt�rzy� pan Zag�oba. � Chod�, panie Michale � i patrz!</p><p>To rzek�szy uj�� go za r�k� i wprowadzi� do chlewa.</p><p>� Patrz � powt�rzy�.</p><p>Pan Wo�odyjowski nie widzia� przez chwil� nic, bo wszed� ze �wiat�a, ale gdy ju� oczy jego oswoi�y si� nieco z ciemno�ci�, dojrza� cia�a le��ce nieruchomie<a l:href="#fn280" type="note">[280]</a> na gnoju.</p><p>� A tych ludzi kto nar�n��? � pyta� zdziwiony.</p><p>� Ja! � rzek� Zag�oba. � Pyta�e� wa��, com uczyni�? � wi�c masz!</p><p>� No! � rzek� m�ody oficer kr�c�c g�ow�. � A jakim�e to sposobem?</p><p>� Tam si� broni�em, na g�rze, a oni szturmowali mnie z do�u i przez dach. Nie wiem, jak d�ugo to by�o, bo w bitwie cz�owiek czasu nie liczy. Bohun to by�, Bohun ze srog� pot�g� i z wyborem ludzi. Popami�ta on wa�pana, popami�ta i mnie! Innym czasem ci opowiem, jako w niewol� popad�em, com wytrzyma� i jakom Bohuna splantowa�<a l:href="#fn281" type="note">[281]</a>, bom i na j�zyki si� z nim pr�bowa�. Alem dzi� tak <emphasis>fatigatus</emphasis><a l:href="#fn282" type="note">[282]</a>, �e ledwie na nogach si� trzymam.</p><p>� No � powt�rzy� pan Wo�odyjowski � nie ma co m�wi�, m�nie wa�� stawa�e�; jeno to powiem, �e� lepszy r�bacz ni� w�dz.</p><p>� Panie Michale � rzecze szlachcic � nie pora rozprawia�. Lepiej Bogu dzi�kujmy, �e nam dwom tak wielk� dzi� spu�ci� wiktori�, o kt�rej pami�� niepr�dko mi�dzy lud�mi zaginie.</p><p>Pan Wo�odyjowski spojrza� zdumiony na Zag�ob�. Jako� dot�d wydawa�o mu si�, �e to on sam odni�s� ow� wiktori�, kt�r� pan Zag�oba widocznie chcia� si� z nim podzieli�.</p><p>Ale popatrzy� tylko na szlachcica, pokr�ci� g�ow� i rzek�:</p><p>� Niech�e i tak b�dzie.</p><p>W godzin� p�niej obaj przyjaciele na czele po��czonych oddzia��w wyruszyli ku Jarmoli�com<a l:href="#fn283" type="note">[283]</a>.</p><p>Z ludzi Zag�oby nie brak�o prawie nikogo, gdy� w �nie zaskoczeni, nie stawiali oporu, Bohun za�, wys�any g��wnie po j�zyka, kaza� �ywcem bra�, nie mordowa�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� VIII</p></title><p>Bohun, lubo w�dz m�ny i przezorny, nie mia� szcz�cia w tej wyprawie, kt�r� pod rzekom� dywizj� ksi�cia Jeremiego przedsi�wzi��. Utwierdzi� si� tylko w przekonaniu, �e ksi��� istotnie wyruszy� ca�� pot�g� przeciw Krzywonosowi<a l:href="#fn284" type="note">[284]</a>, bo tak mu powiadali wzi�ci w niewol� �o�nierze pana Zag�oby, kt�rzy sami wierzyli w to naj�wi�ciej, i� ksi��� ci�gnie za nimi. Nie pozostawa�o wi�c nic innego nieszcz�snemu atamanowi, jak cofa� si� co pr�dzej do Krzywonosa, ale zadanie nie by�o �atwe. Zaledwie trzeciego dnia zebra�a si� ko�o niego wataha z�o�ona z dwustu kilkunastu mo�ojc�w<a l:href="#fn285" type="note">[285]</a>; inni albo w boju polegli, albo zostali ranni na polu potyczki, albo b��kali si� jeszcze w�r�d jar�w i oczeret�w<a l:href="#fn286" type="note">[286]</a>, nie wiedz�c, co czyni�, jak si� obr�ci�, dok�d i��. A i ta kupa przy Bohunie nie na wiele by�a przydatna, bo zbita, za lada alarmem sk�onna do ucieczki, zdemoralizowana, przera�ona. A by� to przecie wyb�r mo�ojc�w; lepszych �o�nierzy trudno by�o w ca�ej Siczy<a l:href="#fn287" type="note">[287]</a> znale��. Ale mo�ojcy nie wiedzieli, z jak ma�� si�� pan Wo�odyjowski na nich uderzy� i �e dzi�ki tylko niespodzianemu napadowi na �pi�cych i nieprzygotowanych tak� kl�sk� m�g� zada�, i wierzyli naj�wi�ciej, �e mieli spraw�, je�li nie z samym ksi�ciem, to przynajmniej z pot�nym, kilkakro� liczniejszym podjazdem. Bohun wrza� jak ogie�; ci�ty w r�k�, stratowany, chory, pobity, i wroga zakl�tego z r�k wypu�ci�, i s�aw� nadwer�y�, bo ju� ci mo�ojcy, kt�rzy w wili� kl�ski do Krymu, do piek�a i na samego ksi�cia byliby �lepo za nim poszli, teraz stracili wiar�, stracili ducha i o tym tylko my�leli, jak by gard�a ca�e z pogromu wynie��. A przecie Bohun uczyni� wszystko, co w�dz uczyni� powinien, niczego nie zaniedba�, stra�e opodal chutoru<a l:href="#fn288" type="note">[288]</a> porozstawia� i spoczywa� dlatego tylko, �e konie, kt�re spod Kamie�ca<a l:href="#fn289" type="note">[289]</a> prawie jednym tchem przysz�y, ca�kiem niezdatne by�y do drogi. Ale pan Wo�odyjowski, kt�remu �ycie m�ode zbieg�o w podej�ciach i �owach na Tatar�w, podszed� jak wilk noc� pod stra�e, pochwyta� je, nim zdo�a�y krzykn�� lub wystrzeli� � i napad� tak, �e oto on, Bohun, w hajdawerach<a l:href="#fn290" type="note">[290]</a> tylko i w koszuli uj�� potrafi�. Gdy o tym wata�ka<a l:href="#fn291" type="note">[291]</a> my�la�, �wiat mu czernia� w oczach, w g�owie si� przewraca�o i rozpacz k�sa�a mu dusz� jak pies w�ciek�y. On, kt�ry na Czarnym Morzu na galery tureckie si� rzuca�; on, kt�ry a� do Perekopu<a l:href="#fn292" type="note">[292]</a> na karkach tatarskich doje�d�a� i chanowi w oczy po�og� u�us�w<a l:href="#fn293" type="note">[293]</a> �wieci�; on, kt�ry ksi�ciu pod r�k� przy samych �ubniach<a l:href="#fn294" type="note">[294]</a> regiment w Wasi��wce wyci�� � musia� ucieka� w koszuli i bez czapki, i bez szabli, bo i t� w spotkaniu z ma�ym rycerzem utraci�. Tote�, gdy nikt nie patrzy�, na postojach i popasach, wata�ka chwyta� si� za g�ow� i krzycza�: �Gdzie moja s�awa mo�ojecka, gdzie moja szabla-dru�ka<a l:href="#fn295" type="note">[295]</a>?!� A gdy tak krzycza�, porywa� go ob��d dziki i spija� si� jak niebo�e stworzenie, po czym na ksi�cia chcia� i��, na ca�� si�� jego uderzy� � i zgin��, i przepa�� na wieki.</p><p>On chcia� � ale mo�ojcy nie chcieli. �Ubij, bat'ku<a l:href="#fn296" type="note">[296]</a>, nie p�jdziemy!� � odpowiadali ponuro na jego wybuchy i na pr�no mu by�o w napadach szale�stwa szabl� ich siec, z pistolet�w twarze osmala� � nie chcieli, nie poszli.</p><p>Rzek�by�: ziemia usuwa�a si� spod n�g atamana, bo nie tu jeszcze by� koniec jego nieszcz��. Boj�c si� dla prawdopodobnej pogoni uchodzi� wprost na po�udnie i s�dz�c, �e mo�e Krzywonos ju� obl�enia zaniecha�, rzuci� si� sam ku wschodowi i trafi� na oddzia� pana Podbipi�ty. Ale czujny jak �uraw pan Longinus nie da� si� zej��, pierwszy uderzy� na wata�k�, rozbi� go tym �atwiej, �e mo�ojcy bi� si� nie chcieli, i poda� w r�ce panu Skrzetuskiemu, a ten go najpot�niej rozgromi�, tak �e Bohun po d�ugim b��dzeniu w stepach w kilkana�cie zaledwie koni, bez s�awy, bez mo�ojc�w, bez zdobyczy i bez j�zyk�w dotar� nareszcie do Krzywonosa.</p><p>Lecz dziki Krzywonos, tak straszny zwykle dla podw�adnych, kt�rym nie dopisa�o szcz�cie, tym razem nie rozgniewa� si� wcale. Wiedzia� z w�asnego do�wiadczenia, co to sprawa z Jeremim, wi�c przyho�ubi�<a l:href="#fn297" type="note">[297]</a> jeszcze Bohuna, pociesza� i uspokaja�, a gdy wata�ka zapad� na z�� gor�czk�, kaza� go strzec i leczy�, i pilnowa� jak oka w g�owie.</p><p>Tymczasem czterej ksi���cy rycerze, nape�niwszy kraj groz� i przestrachem, stan�li szcz�liwie z powrotem w Jarmoli�cach<a l:href="#fn298" type="note">[298]</a>, gdzie zatrzymali si� na dni kilka, by ludziom i koniom da� odpoczynek. Tam gdy stan�li w jednej kwaterze, zdawa� kolejno ka�dy panu Skrzetuskiemu spraw� z tego, co go spotka�o i czego dokona�, po czym zasiedli przy g�siorku, aby w przyjacielskim opowiadaniu ul�y� sercom i da� folg� wzajemnej ciekawo�ci.</p><p>Ale w�wczas pan Zag�oba ma�o komu pozwoli� przyj�� do s�owa. Nie chcia� s�ucha�, pragn��, by jego tylko s�uchano; jako� pokaza�o si�, �e najwi�cej mia� do opowiadania.</p><p>� Mo�ci panowie! � m�wi� � popad�em w niewol� � prawda jest! � ale fortuna ko�em si� toczy. Bohun ca�e �ycie bija�, a my dzi� jego pobili. Tak to, tak! zwyczajnie na wojnie! Dzi� ty garbujesz, jutro ciebie garbuj�. Ale Bohuna za to B�g skara�, i� nas, �pi�cych smaczno snem sprawiedliwego, napad� i w tak bezecny spos�b rozbudzi�. Ho, ho! my�la�, �e mnie swoim plugawym j�zykiem przestraszy, a tu m�wi� wa�ciom, jakem go przycisn��, tak zaraz straci� fantazj�, zmiesza� si� i wygada� to, czego nie chcia�. Co tu d�ugo m�wi�? �ebym w niewol� nie wpad�, nie byliby�my mu obaj z panem Micha�em kl�ski zadali; m�wi�: obaj, bo �e w tym terminie <emphasis>magna pars fui</emphasis>, nie przestan� twierdzi� do �mierci. Tak mi Bo�e daj zdrowie! S�uchajcie dalej moich racji: �eby�my go z panem Micha�em nie pobili, nie by�by mu podbi� pi�t pan Podbipi�ta, dalej pan Skrzetuski, a na koniec, �eby�my go nie rozgromili, by�by on nas rozgromi� � co �e si� nie sta�o, kto przyczyn�?</p><p>� A z wa�ci� to jak z liszk�<a l:href="#fn299" type="note">[299]</a> � rzecze pan Longinus � tu ogonem machniesz, tam si� umkniesz, a zawsze si� wykr�cisz.</p><p>� G�upi ogar, co za ogonem bie�y, bo i nie dogoni, i niczego poczciwego si� nie dow�cha, a w ostatku wiatr straci. Ilu�e� wa�� ludzi postrada�<a l:href="#fn300" type="note">[300]</a>?</p><p>� Ot, z dwunastu wszystkiego, a kilku rannych; ju� tam nie bardzo nas bili.</p><p>� A waszmo��, panie Michale?</p><p>� Ze trzydziestu, bom na nieprzygotowanych uderzy�.</p><p>� A wasze, panie poruczniku?</p><p>� Tylu, ilu pan Longinus.</p><p>� A ja dw�ch. Powiedzcie� sami: kto lepszy w�dz? Ot, co jest! Po c�e�my tu przyjechali? po s�u�bie ksi���cej, wie�ci o Krzywonosie na�apa�; ot� powiem waszmo�ciom, �e jam si� pierwszy o nim dowiedzia� i z najlepszych ust, bo od Bohuna, i wiem, �e pod Kamie�cem stoi, ale obl�enia my�li zaniecha�, bo go tch�rz oblecia�. To wiem <emphasis>de publicis</emphasis><a l:href="#fn301" type="note">[301]</a>, ale wiem te� jeszcze i co� innego, od czego rado�� wst�pi wa�pa�stwu w serca i o czym dot�d nie m�wi�em dlatego, �e chcia�em, aby�my w kupie o tym radzili; by�em te� dot�d niezdr�w, bo mnie fatygi obali�y i od tego zb�jeckiego wi�zania w kij wn�trzno�ci we mnie rebelizowa�y. My�la�em, �e mnie krew zaleje.</p><p>� M�w�e waszmo��, na mi�o�� bosk�! � zawo�a� Wo�odyjowski. � Zali�e�<a l:href="#fn302" type="note">[302]</a> co o naszej niebodze s�ysza�?</p><p>� Tak jest, niech jej B�g b�ogos�awi � rzek� Zag�oba.</p><p>Pan Skrzetuski podni�s� si� na ca�� sw� wysoko�� i usiad� natychmiast � nasta�a taka cisza, �e s�ycha� by�o brz�czenie komar�w na okienku, a� pan Zag�oba zabra� g�os znowu:</p><p>� �yje ona, wiem to na pewno, i jest w Bohunowym r�ku. Moi mo�ci panowie, straszne to r�ce, ale przecie B�g nie pozwoli�, aby j� krzywda lub ha�ba spotka�a. Moi mo�ci panowie, to mnie sam Bohun powiada�, kt�ren by pr�dzej czym innym che�pi� si� got�w.</p><p>� Jak to mo�e by�? Jak to mo�e by�? � pyta� gor�czkowo Skrzetuski.</p><p>� Je�li ���, niech mnie piorun zapali! � odrzek� powa�nie Zag�oba � bo to jest �wi�ta rzecz. S�uchajcie, co mnie Bohun m�wi�, gdy sobie chcia� drwi� ze mnie, nimem go do ostatka splantowa�<a l:href="#fn303" type="note">[303]</a>: �C�e� to my�la� (prawi), �e� dla ch�opa j� do Baru<a l:href="#fn304" type="note">[304]</a> przywi�z�? �e to ja ch�op (prawi), abym j� si�� niewoli�? Czy to mnie nie sta�, by mnie w Kijowie w cerkwi �lub dali i czer�cy<a l:href="#fn305" type="note">[305]</a> (powiada) �eby mi �piewali, i �eby trzysta �wiec mi palili � mnie atamanowi! hetmanowi� � i nogami nade mn� tupa�, i no�em mi grozi�, bo my�la�, �e mnie ustraszy, alem mu powiedzia�, �eby psy straszy�.</p><p>Skrzetuski ju� si� opami�ta�, tylko mu si� mnisza twarz roz�wieci�a i gra�a na niej na powr�t obawa, nadzieja, rado�� i niepewno��.</p><p>� Gdzie ona tedy jest? Gdzie jest? � pyta� z po�piechem. � Je�li� si� i tego wa�� dowiedzia�, to� z nieba spad�.</p><p>� Tego on mi nie m�wi�, ale m�drej g�owie do�� dwie s�owie. Uwa�cie waszmo�ciowie, �e ci�gle drwi� ze mnie, nimem go splantowa�, i tak znowu powiada: �Naprz�d, powiada, do Krzywonosa ci� zawiod�, a potem na wesele bym ci� prosi�, ale teraz wojna, wi�c to jeszcze niepr�dko.� Uwa�cie waszmo�ciowie: jeszcze niepr�dko! � zatem mamy czas! Po wt�re, uwa�cie tak�e: naprz�d do Krzywonosa, potem na wesele, wi�c �adn� miar� nie ma jej u Krzywonosa, ale gdzie� dalej, gdzie wojna nie dosz�a.</p><p>� Z�oty z wa�ci cz�owiek! � zawo�a� Wo�odyjowski.</p><p>� My�la�em tedy naprz�d � m�wi� mile po�echtany Zag�oba � �e mo�e j� do Kijowa odes�a�, ale nie, bo mi rzek�, �e na wesele do Kijowa z ni� pojedzie; je�eli tedy pojedzie, to znaczy, �e jej tam nie ma. I za m�dry on na to, by j� tam wozi�, bo gdyby si� Chmielnicki ku Czerwonej Rusi posun��, to Kijowa �atwo litewskie wojska mog� dosta�.</p><p>� Prawda! prawda! � wykrzykn�� pan Longinus. � Ot, jak mnie B�g mi�y! niejeden m�g�by si� z wa�ci� na rozum pomienia�.</p><p>� Jeno ja bym si� nie z ka�dym mienia� od strachu, abym za� bo�winy<a l:href="#fn306" type="note">[306]</a> zamiast rozumu nie kupi�, co by mi si� mi�dzy Litw� snadnie<a l:href="#fn307" type="note">[307]</a> przytrafi� mog�o.</p><p>� Ju� swoje zaczyna � rzek� Longinus.</p><p>� Pozw�l�e wa�� sko�czy�. Tak tedy nie ma jej u Krzywonosa ni w Kijowie, wi�c gdzie jest?</p><p>� W tym s�k!</p><p>� Je�li wa�� si� domy�lasz, to powiedz pr�dzej, bo mnie ogie� pali! � krzykn�� Skrzetuski.</p><p>� Za Jampolem! � rzek� Zag�oba i potoczy� tryumfalnie swoim zdrowym okiem.</p><p>� Sk�d wa�� wiesz? � pyta� Wo�odyjowski.</p><p>� Sk�d wiem? Ot sk�d: siedzia�em w chlewie, bo mnie w chlewie �w zb�j kaza� zamkn�� � �eby go wieprze za to ze�pa�y! � a naoko�o gadali zesob� Kozacy. Przyk�adam tedy ucho do �ciany i co s�ysz�?� Jeden m�wi: �Teraz chyba za Jampol ataman pojedzie� � a drugi na to: �Milcz, je�li ci m�oda g�owa mi�a�� Szyj� daj�, �e ona jest za Jampolem.</p><p>� O! jako B�g na niebie! � zakrzykn�� Wo�odyjowski.</p><p>� Na Dzikie Pola przecie jej nie zaprowadzi�, wi�c wedle mojej g�owy, musia� j� ukry� gdzie� mi�dzy Jampolem a Jahorlikiem<a l:href="#fn308" type="note">[308]</a>. By�em te� raz w tamtych stronach, gdy si� kr�lewscy i chanowi s�dzie<a l:href="#fn309" type="note">[309]</a> zje�d�ali, bo w Jahorliku, jak wa�pa�stwu wiadomo, pograniczne sprawy si� s�dz� o zabrane stada, kt�rych spraw nigdy nie brak. Pe�no tam jest nad ca�ym Dniestrem jar�w i zakrytych miejsc, i r�nych komyszy, w kt�rych �yj� w chutorach<a l:href="#fn310" type="note">[310]</a> ludzie, co �adnej zwierzchno�ci nie znaj�, mieszkaj�c w pustyni i bli�nich nie widuj�c. U takich to dzikich pustelnik�w on pewnie j� ukry�, bo mu tam by�o i najbezpieczniej.</p><p>� Ba! ale jak si� tam dosta� teraz, gdy� drog� Krzywonos zagradza � rzecze pan Longinus. � Jampol to te�, jak s�ysza�em, gniazdo rozb�jnicze.</p><p>Na to Skrzetuski:</p><p>� Cho�bym i dziesi�� razy gard�o mia� straci�, b�d� j� ratowa�. P�jd� przebrany i b�d� szuka� � B�g mnie pomo�e � znajd�.</p><p>� Ja z tob�, Janie! � rzecze pan Wo�odyjowski.</p><p>� I ja po dziadowskku z teorbanem<a l:href="#fn311" type="note">[311]</a>. Wierzajcie mi waszmo�ciowie, �e najwi�cej mam mi�dzy wami eksperiencji<a l:href="#fn312" type="note">[312]</a>, a �e mnie teorban z ostatkiem obrzyd�, wi�c wezm� dudy.</p><p>� To� i ja si� na co� przydam, braciaszki? � rzek� pan Longinus.</p><p>� I pewnie � odpowiedzia� pan Zag�oba. � Jak b�dzie nam trzeba przez Dniestr si� przebra�<a l:href="#fn313" type="note">[313]</a>, to wa�pan b�dziesz nas przenosi�, jako �wi�ty Krzysztof.</p><p>� Dzi�kuj� z duszy waszmo�ciom � rzek� Skrzetuski � i gotowo�� wasz� ch�tnym przyjmuj� sercem. Nie masz to w przeciwno�ciach nad przyjaci� wiernych, kt�rych, jak widz�, nie pozbawi�a mnie Opatrzno��! Daj�e mnie, wielki Bo�e, ods�u�y� waszmo�ciom zdrowiem i mieniem!</p><p>� Wszyscy my jako jeden m��! � wykrzykn�� Zag�oba. � B�g zgod� pochwala, i obaczycie, i� frukta<a l:href="#fn314" type="note">[314]</a> naszych prac nied�ugo b�dziemy ogl�dali.</p><p>� To ju� nie pozostaje mnie nic innego � m�wi� po chwili milczenia Skrzetuski � jak chor�giewk� ksi�ciu odprowadzi� i zaraz w kompanii ruszy�. P�jdziem Dniestrem, hen, na Jampol a� do Jahorlika, i wsz�dzie b�dziemy szukali. A gdy, jak mam nadziej�, Chmielnicki ju� musi by� zniesiony lub nim dojdziemy do ksi�cia, zniesiony b�dzie, przeto<a l:href="#fn315" type="note">[315]</a> i s�u�ba publiczna nie staje nam na przeszkodzie. Pewnie chor�gwie rusz� na Ukrain�, by buntu dogasi�, ale si� tam ju� bez nas obejdzie.</p><p>� A poczekajcie waszmo�ciowie � rzecze Wo�odyjowski � pewnie po Chmielnickim na Krzywonosa przyjdzie kolej, mo�e wi�c razem z chor�gwiami ku Jampolowi ruszymy.</p><p>� Nie, nam tam trzeba by� pierwej � odpar� Zag�oba � ale najpierwej odprowadzi� chor�gwie, by mie� wolne r�ce. Spodziewam si� te�, �e ksi��� b�dzie z nas <emphasis>contentus</emphasis><a l:href="#fn316" type="note">[316]</a>.</p><p>� Szczeg�lniej z wa�pana.</p><p>� Tak jest, bo mu najlepsze wie�ci przywo��. Wierzaj mi wa�pan, i� nagrody si� spodziewam.</p><p>� Wi�c tedy w drog�?</p><p>� Do jutra musimy spocz�� � rzek� Wo�odyjowski. � Zreszt� niech Skrzetuski rozkazuje: on tu wodzem; ale ja przestrzegam, i� je�li dzi� ruszymy, konie mnie wszystkie popadaj�.</p><p>� Wiem, �e to jest niepodobie�stwo � rzecze Skrzetuski � ale my�l�, i� po dobrych obrokach<a l:href="#fn317" type="note">[317]</a> jutro mo�emy.</p><p>Jako� nazajutrz ruszono. Wedle ordynans�w<a l:href="#fn318" type="note">[318]</a> ksi���cych mieli si� wr�ci� do Zbara�a<a l:href="#fn319" type="note">[319]</a> i tam czeka� dalszych rozkaz�w. Szli wi�c na Ku�min, w bok od Felsztyna ku Wo�oczyskom, sk�d na Chleban�wk� wi�d� stary go�ciniec do Zbara�a. Drog� mieli przykr�, bo pada�y deszcze, ale spokojn�, i tylko pan Longinus, id�cy w sto koni naprz�d, rozgromi� kilka kup swawolnych<a l:href="#fn320" type="note">[320]</a>, kt�re si� na ty�ach wojsk regimentarskich zebra�y. Dopiero w Wo�oczyskach zatrzymali si� zn�w na nocny wypoczynek.</p><p>Ale zaledwie zasn�li snem smacznym po d�ugiej drodze, zbudzi� ich alarm i stra�e da�y zna�, �e jaki� konny oddzia� si� zbli�a. Wnet jednak przysz�a wie��, �e to Wierszu��owa tatarska chor�giew, zatem swoi. Zag�oba, pan Longinus i ma�y Wo�odyjowski natychmiast zebrali si� w izbie Skrzetuskiego, a w �lad za nimi wpad� jak wicher oficer spod lekkiego znaku, zziajany, ca�y pokryty b�otem, na kt�rego spojrzawszy Skrzetuski wykrzykn��:</p><p>� Wierszu��!</p><p>� Jam� jest! � m�wi� przyby�y nie mog�c oddechu z�apa�.</p><p>� Od ksi�cia?</p><p>� Tak!� O tchu! tchu!�</p><p>� Jakie wie�ci? Ju� po Chmielnickim?</p><p>� Ju�� po� Rzeczypospolitej!�</p><p>� Na rany Chrystusa! co wa�� gadasz? Kl�ska?</p><p>� Kl�ska, ha�ba, sromota!� bez bitwy� Pop�och!� O! o!</p><p>� Uszom si� nie chce wierzy�. M�w�e! m�w, na Boga �ywego!� Regimentarze?�</p><p>� Uciekli.</p><p>� Gdzie nasz ksi���?</p><p>� Uchodzi� bez wojska� Ja tu od ksi�cia� rozkaz� do Lwowa natychmiast� id� za nami!</p><p>� Kto? Wierszu��, Wierszu��! Opami�taj si�, cz�owieku! Kto?</p><p>� Chmielnicki, Tatarzy.</p><p>� W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego! � zawo�a� Zag�oba. � Ziemia si� rozst�puje.</p><p>Ale Skrzetuski zrozumia� ju�, o co chodzi.</p><p>� Na potem pytania � rzek� � teraz na ko�!</p><p>� Na ko�, na ko�!</p><p>Kopyta koni pod Wierszu��owymi Tatarami szcz�ka�y ju� przed oknami; mieszka�cy, zbudzeni nadej�ciem wojska, wychodzili z dom�w z latarkami i pochodniami w r�ku. Wie�� przelecia�a ca�e miasto jak b�yskawica. Wnet uderzono we dzwony na trwog�. Ciche przed chwil� miasteczko nape�ni�o si� zgie�kiem, t�tentem koni, okrzykami komendy i wrzaskiem �ydowskim. Mieszka�cy chcieli uchodzi� wraz z wojskiem, zaprz�gano wozy, �adowano na nie dzieci, �ony, pierzyny; burmistrz na czele kilku mieszczan przyszed� b�aga� Skrzetuskiego, by nie odje�d�a� naprz�d i odprowadzi� mieszka�c�w chocia� do Tarnopola<a l:href="#fn321" type="note">[321]</a>, ale pan Skrzetuski i s�ucha� go nie chcia�, maj�c wyra�ny rozkaz co tchu rusza� do Lwowa.</p><p>Ruszyli tedy i dopiero w drodze Wierszu��, och�on�wszy, opowiada�, jak i co si� sta�o.</p><p>� Jak Rzeczpospolita Rzeczpospolit� � m�wi� � nigdy nie ponios�a takiej kl�ski. Nic Cecora<a l:href="#fn322" type="note">[322]</a>, nic ��te Wody<a l:href="#fn323" type="note">[323]</a>, nic Korsu�<a l:href="#fn324" type="note">[324]</a>!</p><p>A Skrzetuski, Wo�odyjowski, pan Longinus Podbipi�ta a� na karki koniom si� k�adli, to si� za g�owy brali, to r�ce ku niebu podnosili.</p><p>� Rzecz ludzk� wiar� przechodzi! � m�wili. � Gdzie� by� ksi���?</p><p>� Opuszczony, od wszystkiego umy�lnie usuni�ty, swoj� nawet dywizj� nie w�ada�.</p><p>� Kto mia� komend�?</p><p>� Nikt i wszyscy. Dawno s�u��, na wojnie z�by zjad�em, jeszczem takich wojsk i takich wodz�w nie widzia�.</p><p>Zag�oba, kt�ry nie mia� wielkiego afektu dla Wierszu��a i ma�o go zna�, pocz�� g�ow� kr�ci� i cmoka� � na koniec rzek�:</p><p>� M�j mo�ci panie! czyli si� wa�panu w oczach tylko nie pomiesza�o lub czy� cz�ciowej pora�ki za og�ln� kl�sk� nie poczyta�, bo to, co powiadasz, ca�kiem imaginacj� przechodzi.</p><p>� �e przechodzi, przyznaj�, i powiem wi�cej wa�ci, �e szyj� bym sobie da� z rado�ci� uci��, gdyby jakim cudem pokaza�o si�, i� si� myl�.</p><p>� Bo jakim�e� wa�� sposobem pierwszy po kl�sce w Wo�oczyskach stan��? Przecie� nie chc� przypu�ci�, �eby� pierwszy da� dra�a<a l:href="#fn325" type="note">[325]</a>? Gdzie� s� tedy wojska? Kt�r�dy uciekaj�? Co si� z nimi sta�o? Dlaczego uciekaj�cy nie uprzedzili wa�pana? Na wszystkie owe kwestie na pr�no szukam responsu<a l:href="#fn326" type="note">[326]</a>!</p><p>Wierszu�� w ka�dym innym czasie nie by�by pu�ci� p�azem takich pyta�, ale w tej chwili nie m�g� my�le� o niczym wi�cej, jak o kl�sce, wi�c odrzek� tylko:</p><p>� Jam pierwszy stan�� w Wo�oczyskach, gdy� inni uchodz� na O�ygowce; a mnie ksi��� umy�lnie pchn�� w stron�, gdzie si� wa�pan�w spodziewa�, aby was nawa�nica nie ogarn�a, gdyby�cie si� za p�no dowiedzieli; a po wt�re dlatego, �e pi��set koni, kt�re macie, to teraz niema�a dla niego pociecha, bo dywizja w wi�kszej cz�ci wygin�a lub rozproszona.</p><p>� Dziwne to rzeczy! � mrukn�� Zag�oba.</p><p>� Strach pomy�le�, desperacja ogarnia, serce si� kraje, �zy p�yn�! � m�wi� �ami�c r�ce Wo�odyjowski. � Ojczyzna zgubiona, nies�awa po �mierci, takie wojska rozproszone!� zatracone! Nie mo�e by� inaczej, tylko koniec �wiata i s�d ostateczny si� zbli�a!</p><p>� Nie przerywajcie mu � rzek� Skrzetuski � pozw�lcie, aby wszystko opowiedzia�.</p><p>Wierszu�� zamilk�, jakby si�y zbiera�; przez chwil� s�ycha� by�o tylko pluskanie kopyt w b�ocie, bo deszcz pada�. Noc by�a jeszcze g��boka i ciemna bardzo, bo chmurna, a w tych ciemno�ciach, w tym d�d�u dziwnie z�owrogo brzmia�y s�owa Wierszu��a, kt�ry tak m�wi� pocz��:</p><p>� Gdybym si� nie spodziewa�, �e w boju polegn�, to bym chyba rozum utraci�. M�wili�cie waszmo�ciowie o s�dzie ostatecznym � i ja tak mniemam, �e wpr�dce on ju� nast�pi � gdy� wszystko si� rozprz�ga, z�o�� bierze g�r� nad cnot� i antychryst ju� chodzi po �wiecie. Wy�cie nie patrzyli na to, co si� sta�o � ale je�li nawet relacji o tym znie�� nie mo�ecie, c� ja, kt�rym kl�sk� i niezmiern� ha�b� w�asnymi oczyma ogl�da�! B�g nam da� szcz�liwy pocz�tek w tej wojnie. Nasz ksi���, otrzymawszy pod Czo�ha�skim Kamieniem sprawiedliwo�� z pana �aszcza<a l:href="#fn327" type="note">[327]</a>, reszt� pu�ci� w niepami�� i pogodzi� si� z ksi�ciem Dominikiem<a l:href="#fn328" type="note">[328]</a>. Cieszyli�my si� wszyscy z tej konkordii<a l:href="#fn329" type="note">[329]</a> � jako� by�o i b�ogos�awie�stwo bo�e. Ksi��� powt�rnie pogromi� pod Konstantynowem<a l:href="#fn330" type="note">[330]</a> i samo miasto wzi��, bo je nieprzyjaciel po pierwszym szturmie opu�ci�. Po czym ruszyli�my pod Pi�awce<a l:href="#fn331" type="note">[331]</a>, cho� ksi��� nie radzi� tam chodzi�. Ale zaraz w drodze pokaza�y si� przeciw niemu rozmaite machinacje, niech�ci, zawi�ci i jawne knowania. Nie s�uchano go na radach, nie zwa�ano na to, co m�wi�, a przede wszystkim usi�owano rozdzieli� nasz� dywizj�, aby jej ksi��� w r�ku ca�ej nie mia�. Gdyby si� sprzeciwi�, zwalono by na niego kl�sk�, wi�c milcza�, cierpia�, znosi�. Zosta�y tedy lekkie znaki z rozkazu genera�-regimentarza w Konstantynowie wraz z Wurclem, z armatami i z oberszterem Machnickim; od��czono pana obo�nego litewskiego Osi�skiego i pu�k Koryckiego, tak �e przy ksi�ciu zosta�a tylko husaria pod Za�wilichowskim, dwa regimenty dragon�w<a l:href="#fn332" type="note">[332]</a> � i ja z cz�ci� mojej chor�gwi. Wszystkiego nie by�o nad dwa tysi�ce ludzi. A wtedy ju� go lekcewa�ono i sam s�ysza�em, jak m�wili klienci<a l:href="#fn333" type="note">[333]</a> ksi�cia Dominika: �Ju� teraz nie powiedz� po wiktorii, �e za spraw� samego Wi�niowieckiego przysz�a.� I g�o�no opowiadali, �e gdyby tak niezmierna s�awa pokry�a ksi�cia, to by i na elekcji jego kandydat, kr�lewicz Karol<a l:href="#fn334" type="note">[334]</a>, si� utrzyma�, a oni chc� Kazimierza<a l:href="#fn335" type="note">[335]</a>. Zarazili fakcjami<a l:href="#fn336" type="note">[336]</a> ca�e wojska tak, �e pocz�y si� dyskursa<a l:href="#fn337" type="note">[337]</a> w ko�ach jakby na sejmie, wysy�anie delegat�w � i o wszystkim tam my�lano pr�cz o bitwie, tak jakby nieprzyjaciel by� ju� pogromion. A ow�, gdybym zacz�� opowiada� waszmo�ciom o tych ucztach, o tych wiwatach, o tym przepychu, wiary bym w waszych uszach nie znalaz�. Niczym by�y hufce Pyrrusowe<a l:href="#fn338" type="note">[338]</a> przy onych wojskach, ca�ych od z�ota, klejnot�w i strusich pi�r. A to� dwie�cie tysi�cy s�ug i �my<a l:href="#fn339" type="note">[339]</a> woz�w sz�y za nami, konie pada�y pod ci�arem z�otog�owi�w<a l:href="#fn340" type="note">[340]</a> i jedwabnych namiot�w, wozy �ama�y si� pod kredensami<a l:href="#fn341" type="note">[341]</a>. My�la�by kto, �e na zawojowanie �wiata ca�ego idziemy. Szlachta z pospolitego ruszenia po ca�ych dniach i nocach trzaska�a batogami: �Ot (m�wili), czym cham�w uspokoimy, szabli nie dobywaj�c.� A my, starzy �o�nierze, przywykli bi� si�, nie rozprawia�, ju�e�my na widok onej pychy nies�ychanej przeczuwali co� z�ego. Dopiero� zacz�y si� tumulty przeciw panu Kisielowi<a l:href="#fn342" type="note">[342]</a>, �e zdrajca, i za nim, �e zacny senator. Siekano si� szablami po pijanemu. Stra�nik�w obozowych nie by�o. Nikt �adu nie przestrzega�, nikt dow�dztwa nie sprawowa�, ka�den robi�, co chcia�, szed�, gdzie mu by�o lepiej, stawa�, gdzie mu si� zdawa�o, czelad� wznieca�a ha�asy � o Bo�e mi�osierny! to� to by� kulig, nie wyprawa wojenna, kulig, na kt�rym <emphasis>salutem Reipublicae</emphasis><a l:href="#fn343" type="note">[343]</a> przeta�cowano, przepito, przejedzono i przefrymarczono<a l:href="#fn344" type="note">[344]</a> w ostatku!</p><p>� Jeszcze my �yjemy! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� I B�g jest w niebie! � doda� Skrzetuski.</p><p>Nasta�a zn�w chwila milczenia, po czym Wierszu�� m�wi� dalej:</p><p>� Zginiemy <emphasis>totaliter</emphasis><a l:href="#fn345" type="note">[345]</a>, chyba �e B�g cud uczyni, za grzechy nas ch�osta� przestanie i nie zas�u�one mi�osierdzie oka�e. Chwilami ja sam nie wierz� temu, com na w�asne oczy ogl�da�, i zdaje mi si�, �e mnie zmora we �nie dusi�a�</p><p>� Powiadaj wa�pan dalej � rzek� Zag�oba � przyszli�cie tedy pod Pi�awce i co?</p><p>� I stali�my. O czym tam regimentarze radzili, nie wiem; na s�dzie ostatecznym za to odpowiedz�, bo gdyby od razu na Chmielnickiego uderzyli, by�by zniesiony i rozbity, jak B�g w niebie, mimo nie�adu, niesforno�ci i tumult�w, i braku wodza. Ju� tam pop�och by� mi�dzy czerni�, ju� radzono, jak by Chmielnickiego i starszyzn� wyda�, a on sam ucieczk� zamierza�. Ksi��� nasz od namiotu do namiotu je�dzi�, prosi�, b�aga�, grozi�: �Uderzmy, nim Tatary nadejd�, uderzmy!� � i w�osy z g�owy wyrywa� � a tam si� jeden na drugiego ogl�da� � i nic, i nic! Pili, sejmikowali� Przysz�y s�uchy, �e Tatary id� � chan w dwie�cie tysi�cy koni<a l:href="#fn346" type="note">[346]</a> � oni radzili i radzili. Ksi��� zamkn�� si� w namiocie, bo go ca�kiem spostponowali. W wojsku pocz�to m�wi�, �e kanclerz zakaza� ksi�ciu Dominikowi bitwy stacza�, �e si� uk�ady tocz� � wszcz�� si� jeszcze wi�kszy nie�ad. Na koniec Tatarzy przyszli, ale B�g nam poszcz�ci� pierwszego dnia, potyka� si� ksi��� i pan Osi�ski, i pan �aszcz<a l:href="#fn347" type="note">[347]</a> stawa� bardzo dobrze � sp�dzili ord� z pola, wysiekli znacznie � a potem�</p><p>Tu g�os Wierszu��owi zamar� w piersi.</p><p>� A potem? � pyta� pan Zag�oba.</p><p>� Przysz�a noc straszna, niepoj�ta. Pami�tam, stra�owa�em z mymi lud�mi wedle rzeki, gdy naraz s�ysz�, a� w obozie kozackim bij� z armat jak na wiwaty i s�ycha� krzyki. Dopiero� przypomnia�o mi si�, co wczoraj m�wiono w obozie, �e jeszcze wszystka pot�ga tatarska nie stan�a, tylko Tuhaj-bej z cz�ci�. Pomy�la�em wi�c, kiedy tam wiwatuj�, to ju� musia� i chan osob� swoj� stan��. A� tu i w naszym obozie zaczyna si� tumult. Skoczy�em sam z kilkoma lud�mi. � Co si� sta�o? � Krzykn� mi: �Regimentarze uszli!� Ja do ksi�cia Dominika � nie ma go! Do podczaszego � nie ma! Do chor��ego koronnego � nie ma! Jezu Nazare�ski!� �o�nierze lataj� po majdanie, krzyk, wrzask, zgie�k, g�owniami �wiec�: gdzie regimentarze? gdzie regimentarze? A inni wo�aj�: �Koni! koni!� A inni: �Panowie bracia, ratujcie si�! zdrada! zdrada!� R�ce do g�ry podnosz�, twarze ob��kane, oczy wytrzeszczone, t�ocz� si�, depcz�, dusz�, siadaj� na ko�, lec� na o�lep bez broni. Dopiero� ciska� he�my, pancerze, bro�, namioty! A� tu jedzie ksi��� na czele husarii w srebrnej zbroi: sze�� pochodni ko�o niego nios�, a on stoi w strzemionach i krzyczy: �Mo�ci panowie, jam zosta�, kup� do mnie!� Gdzie tam! nie s�ysz� go, nie widz�, lec� na husari�, mieszaj� j�, przewracaj� ludzi i konie, ledwie�my ksi�cia samego uratowali � potem po zdeptanych ogniskach, w ciemno�ci, niby wezbrany potok, niby rzeka, wszystko wojsko w dzikim pop�ochu wypada z obozu, rozprasza si�, ginie, ucieka� Nie masz ju� wojsk, nie masz wodz�w, nie masz Rzeczypospolitej� jest tylko ha�ba nie zmyta i noga kozacka na szyi�</p><p>Tu pan Wierszu�� j�cze� pocz�� i konia targa�, bo go sza� rozpaczy ogarn��; ten sza� udzieli� si� innym i jechali w�r�d owego d�d�u i nocy jak ob��kani.</p><p>Jechali d�ugo. Pierwszy Zag�oba przem�wi�:</p><p>� Bez bitwy � o szelmy! o takie syny! Pami�tacie, jak wspania�� posta� w Zbara�u czynili? Jak sobie zje�� Chmielnickiego bez pieprzu i soli obiecywali? O szelmy!</p><p>� Gdzie tam! � krzykn�� Wierszu�� � uciekli po pierwszej bitwie wygranej nad Tatary i czerni�, po bitwie, w kt�rej nawet pospolite ruszenie<a l:href="#fn348" type="note">[348]</a> jako lwy walczy�o.</p><p>� Jest w tym palec bo�y � rzek� Skrzetuski � ale jest i jakowa� tajemnica, kt�ra wyja�ni� si� musi�</p><p>� Bo gdyby wojsko pierzch�o, to si� na �wiecie zdarza � rzek� Wo�odyjowski � ale tu wodze pierwsi ob�z opu�cili, jakby chc�c umy�lnie nieprzyjacielowi wiktori� u�atwi� i wojsko na rze� wyda�.</p><p>� Tak jest! tak jest! � rzecze Wierszu��. � M�wi� te�, �e to umy�lnie uczynili.</p><p>� Umy�lnie? Na rany boskie, to nie mo�e by�!�</p><p>� M�wi�, �e umy�lnie � a dlaczego? Kto dojdzie! Kto zgadnie!</p><p>� �eby ich groby przyt�uk�y, �eby ich rody wygin�y, a jeno pami�� nies�awna po nich zosta�a! � rzek� Zag�oba.</p><p>� Amen! � rzek� Skrzetuski.</p><p>� Amen! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� Amen! � powt�rzy� pan Longinus.</p><p>� Jeden jest cz�owiek, kt�ren mo�e ojczyzn� jeszcze ratowa�, je�li mu bu�aw� i reszt� si� Rzeczypospolitej oddadz�, jeden jest, bo o innym ju� ani wojsko, ani szlachta nie b�dzie chcia�a s�ysze�.</p><p>� Ksi���! � rzek� Skrzetuski.</p><p>� Tak jest.</p><p>� Przy nim b�dziem sta�, przy nim zginiemy. Niech �yje Jeremi Wi�niowiecki! � wykrzykn�� Zag�oba.</p><p>� Niech �yje! � powt�rzy�o kilkadziesi�t niepewnych g�os�w, ale okrzyk zamar� zaraz, bo w chwili, gdy ziemia rozst�powa�a si� pod nogami, a niebo zdawa�o si� wali� na g�owy, nie by� czas na okrzyki i wiwaty.</p><p>Tymczasem pocz�o �wita� i w oddaleniu ukaza�y si� mury Tarnopola.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� IX</p></title><p>Pierwsi rozbitkowie spod Pi�awiec<a l:href="#fn349" type="note">[349]</a> dotarli do Lwowa �witaniem dnia 26 wrze�nia i r�wno z otwarciem bram miejskich straszna wie�� piorunem rozlecia�a si� po ca�ym mie�cie, wzbudziwszy niedowierzanie w jednych, pop�och w drugich, w innych za� rozpaczliw� ch�� obrony. Pan Skrzetuski ze swym oddzia�em przyby� w dwa dni p�niej, gdy ju� ca�y gr�d by� zapchany uciekaj�cym �o�nierstwem, szlacht� i uzbrojonym mieszcza�stwem. My�lano ju� o obronie, gdy� lada chwila spodziewano si� Tatar�w, ale nie wiedziano jeszcze, kto stanie na czele i jak si� do dzie�a we�mie, dlatego wsz�dy panowa� bez�ad i pop�och. Niekt�rzy uciekali z miasta, wywo��c rodziny i mienie, okoliczni za� mieszka�cy szukali w nim schronienia; wyje�d�aj�cy i wje�d�aj�cy zawalali ulice i wzniecali tumulty<a l:href="#fn350" type="note">[350]</a> o przejazd; wsz�dy by�o pe�no woz�w, pak, t�umok�w i koni, �o�nierzy spod najrozmaitszych znak�w; na wszystkich twarzach czyta�e� niepewno��, gor�czkowe oczekiwanie, rozpacz lub rezygnacj�. Co chwila przestrach jak wir powietrzny zrywa� si� niespodzianie; rozlega�y si� krzyki: �Jad�! Jad�!� � i t�umy porusza�y si� jak fala; czasem bieg�y na o�lep przed siebie, ra�one szale�stwem trwogi, dop�ki nie pokaza�o si�, �e to nadje�d�a nowy jaki� oddzia� rozbitk�w.</p><p>A oddzia��w tych kupi�o<a l:href="#fn351" type="note">[351]</a> si� coraz to wi�cej � ale jak�e �a�osny widok przedstawiali ci �o�nierze, kt�rzy jeszcze niedawno w z�ocie i pi�rach szli ze �piewaniem na ustach a dum� w oczach na on� wypraw� przeciw ch�opstwu! Dzi� obdarci, wyg�odzeni, zn�dzniali, pokryci b�otem, na wyniszczonych koniach, z ha�b� w twarzach, podobniejsi do �ebrak�w ni� do rycerzy, lito�� by tylko wzbudza� mogli, gdyby by� czas na lito�� w tym mie�cie, na kt�rego mury wnet mog�a zwali� si� ca�a pot�ga wroga. I ka�den<a l:href="#fn352" type="note">[352]</a> z tych poha�bionych rycerzy tym jedynie si� pociesza�, �e tak wielu, �e tyle tysi�cy mia� towarzysz�w<a l:href="#fn353" type="note">[353]</a> wstydu; wszyscy kryli si� w pierwszej godzinie, by nast�pnie och�on�wszy rozwodzi� skargi, narzekania, rzuca� przekle�stwa i gro�by, w��czy� si� po ulicach, pi� po szynkowniach i powi�ksza� tylko nie�ad i trwog�.</p><p>Ka�dy bowiem powtarza�: �Tatarzy tu�-tu�!� Jedni widzieli po�ogi za sob�, inni kl�li si� na wszystkie �wi�to�ci, i� przysz�o im ju� odcina� si� zagonom. Gromady otaczaj�ce �o�nierzy s�ucha�y z nat�eniem tych wie�ci. Dachy i wie�e ko�cio��w usiane by�y tysi�cami ciekawych; dzwony bi�y <emphasis>larum</emphasis><a l:href="#fn354" type="note">[354]</a>, a t�umy niewiast i dzieci dusi�y si� po ko�cio�ach, w kt�rych w�r�d �wiec jarz�cych b�yszcza� Przenaj�wi�tszy Sakrament.</p><p>Pan Skrzetuski przeciska� si� z wolna od Bramy Halickiej ze swoim oddzia�em przez zbite masy koni, woz�w, �o�nierzy, przez cechy mieszcza�skie stoj�ce pod swymi banderiami<a l:href="#fn355" type="note">[355]</a> i przez posp�lstwo, kt�re ze zdziwieniem spogl�da�o na ow� chor�giew wchodz�c� nie w rozsypce, ale w szyku bojowym do miasta. Pocz�to krzycze�, �e pomoc nadchodzi, i zn�w niczym nieusprawiedliwiona rado�� ogarn�a t�uszcz�, kt�ra j�a si� cisn�� i chwyta� za strzemiona pana Skrzetuskiego. Zbiegli si� te� i �o�nierze wo�aj�c: �To wi�niowiecczycy! Niech �yje ksi��� Jeremi!� T�ok zrobi� si� tak wielki, �e chor�giew zaledwie noga za nog� mog�a si� posuwa�.</p><p>Na koniec naprzeciw ukaza� si� oddzia� dragon�w z oficerem na czele. �o�nierze rozgarniali t�umy, oficer za� krzycza�: �Z drogi! Z drogi!� � i p�azowa� tych, kt�rzy mu nie ust�powali do�� rych�o.</p><p>Skrzetuski pozna� Kuszla.</p><p>M�ody oficer powita� serdecznie znajomych.</p><p>� Co to za czasy! Co to za czasy! � rzek�.</p><p>� Gdzie ksi���? � pyta� Skrzetuski.</p><p>� Umorzy�by� go frasunkiem, gdyby� d�u�ej nie przyje�d�a�. Bardzo si� tu za tob� i twoimi lud�mi ogl�da�. Jest teraz u Bernardyn�w; mnie wys�ano za porz�dkiem w mie�cie, ale ju� Grozwajer tym si� zaj��. Pojad� z tob� do ko�cio�a. Tam si� rada odbywa.</p><p>� W ko�ciele?</p><p>� Tak jest. B�d� ksi�ciu bu�aw� ofiarowa�, bo �o�nierze o�wiadczaj�, �e pod innym wodzem nie chc� broni� miasta.</p><p>� Jed�my! Mnie te� pilno do ksi�cia.</p><p>Po��czone oddzia�y ruszy�y. Po drodze Skrzetuski wypytywa� si� o wszystko, co dzia�o si� we Lwowie, i czyli obrona ju� postanowiona.</p><p>� W�a�nie teraz si� sprawa wa�y � rzecze Kuszel. � Mieszczanie chc� si� broni�. Co za czasy! Ludzie nikczemnych kondycji<a l:href="#fn356" type="note">[356]</a> okazuj� wi�cej serca<a l:href="#fn357" type="note">[357]</a> ni� szlachta i �o�nierze.</p><p>� A regimentarze? Co si� z nimi sta�o? Czyli s� w mie�cie i czyli nie b�d� ksi�ciu przeszk�d stawiali?</p><p>� Byle on sam nie stawia�! By� lepszy czas na oddanie mu bu�awy, teraz za p�no. Regimentarze oczu nie �miej� pokaza�. Ksi��� Dominik<a l:href="#fn358" type="note">[358]</a> popasa� tylko w pa�acu arcybiskupim i zaraz si� wyni�s�; i dobrze zrobi�, bo nie uwierzysz, jaka jest w �o�nierzach na niego zawzi�to��. Ju� go nie ma, a jeszcze ci�gle krzycz�: �Dawaj go sam<a l:href="#fn359" type="note">[359]</a>, wnet go rozsiekamy!� � pewnie nie by�by uszed� jakowego przypadku. Pan podczaszy koronny pierwszy tu przyby�, ba! nawet i na ksi�cia wygadywa� pocz��, ale teraz siedzi cicho, bo i przeciw niemu powstaj� tumulty. Do oczu mu wszystkie winy wymawiaj�, a on jeno �zy po�yka. W og�lno�ci strach, co si� dzieje, jakie czasy nadesz�y! M�wi� ci: dzi�kuj Bogu, �e� pod Pi�awcami nie by�, �e� stamt�d nie ucieka�, bo �e nam, kt�rzy�my tam byli, rozum si� nie pomiesza� z ostatkiem � to chyba cud.</p><p>� A nasza dywizja?</p><p>� Nie ma ju� jej! Ledwie co� zosta�o. Wurcla nie ma, Machnickiego nie ma, Za�wilichowskiego nie ma. Wurcel i Machnicki nie byli pod Pi�awcami, bo zostali w Konstantynowie<a l:href="#fn360" type="note">[360]</a>. Tam ich ten Belzebub, ksi��� Dominik, zostawi�, by ksi�cia naszego pot�g� os�abi�. Nie wiadomo: czy uszli, czy ich nieprzyjaciel ogarn��. Stary Za�wilichowski przepad� jak kamie� w wodzie. Daj B�g, �eby nie zgin��!</p><p>� A wszystkich �o�nierzy si�a si� tu zebra�o?</p><p>� Jest dosy�, ale co z nich!� Jeden ksi��� m�g�by sobie da� z nimi rady, gdyby chcia� bu�aw� przyj��, bo nikogo s�ucha� nie chc�. Okrutnie si� ksi��� o ciebie frasowa� i o �o�nierzy� Jedyna te� to ca�a chor�giew. Ju�e�my ci� op�akali.</p><p>� Teraz ten szcz�liwy, kogo p�acz�.</p><p>Przez czas jaki� jechali w milczeniu, pogl�daj�c po t�umach, s�uchaj�c zgie�ku i krzyk�w: �Tatary! Tatary!� W jednym miejscu ujrzeli straszny widok rozdzieranego na sztuki cz�owieka, kt�rego t�um o szpiegostwo pos�dzi�. Dzwony bi�y ci�gle.</p><p>� Czy orda pr�dko tu stanie? � spyta� Zag�oba.</p><p>� Licho j� wie!� Mo�e dzi� jeszcze. To miasto nie b�dzie si� d�ugo broni�, bo nie wytrzyma. Chmielnicki idzie w dwie�cie tysi�cy Kozak�w pr�cz Tatar�w.</p><p>� Kaput<a l:href="#fn361" type="note">[361]</a>! � odpowiedzia� szlachcic. � Lepiej nam by�o jecha� dalej na z�amanie szyi! Po co my tyle zwyci�stw odnie�li?</p><p>� Nad kim?</p><p>� Nad Krzywonosem<a l:href="#fn362" type="note">[362]</a>, nad Bohunem, diabe� wie nie nad kim!</p><p>� Ale! � rzek� Kuszel i zwr�ciwszy si� do Skrzetuskiego pyta� cichym g�osem: � A ciebie, Janie, w niczym�e B�g nie pocieszy�? Nie znalaz�e� tego, czego� szuka�? Nie dowiedzia�e� si� przynajmniej czego?</p><p>� Nie czas o tym my�le�! � zawo�a� Skrzetuski. � Co ja znacz� i moje sprawy wobec tego, co si� sta�o? Wszystko marno�� i marno��, a na ko�cu �mier�!</p><p>� Tak i mnie si� widzi, �e ca�y �wiat nied�ugo zginie � rzek� Kuszel.</p><p>Tymczasem dojechali do ko�cio�a Bernardyn�w, kt�rego wn�trze pa�a�o �wiat�em. T�umy niezmierne sta�y przed ko�cio�em, ale nie mog�y si� do �rodka dosta�, bo sznur halebardnik�w zamyka� wej�cie puszczaj�c tylko znaczniejszych i starszyzn� wojskow�.</p><p>Skrzetuski kaza� drugi sznur wyci�gn�� swoim ludziom.</p><p>� Wejd�my � rzek� Kuszel. � P� Rzeczypospolitej jest w tym ko�ciele.</p><p>Weszli. Kuszel niewiele przesadzi�. Co by�o znakomitszego w wojsku i w mie�cie, zgromadzi�o si� na narad�, wi�c wojewodowie, kasztelanowie, pu�kownicy, rotmistrze, oficerowie cudzoziemskiego autoramentu<a l:href="#fn363" type="note">[363]</a>, duchowie�stwo, tyle szlachty, ile ko�ci� m�g� pomie�ci�, mn�stwo wojskowych ni�szych stopni i kilkunastu rajc�w miejskich z Grozwajerem na czele, kt�ren mieszcza�stwem mia� dowodzi�. By� tak�e obecny i ksi���, i pan podczaszy koronny, jeden z regimentarzy, i wojewoda kijowski<a l:href="#fn364" type="note">[364]</a>, i starosta stobnicki, i Wessel, i Arciszewski, i pan obo�ny litewski Osi�ski � ci siedzieli przed wielkim o�tarzem tak, aby <emphasis>publicum</emphasis><a l:href="#fn365" type="note">[365]</a> mog�o ich widzie�. Radzono po�piesznie, gor�czkowo, jako zwykle w takich wypadkach: m�wcy wst�powali na �awy i zaklinali starszyzn�, by nie podawa�a miasta w r�ce wra�e<a l:href="#fn366" type="note">[366]</a> bez obrony. Cho�by i zgin�� przysz�o, miasto wstrzyma nieprzyjaciela, Rzeczpospolita och�onie. Czego brak do obrony? S� mury, s� wojska, jest determinacja � wodza tylko trzeba. A gdy tak m�wiono, w publiczno�ci zrywa�y si� szmery, kt�re przechodzi�y w g�o�ne okrzyki � zapa� ogarnia� zgromadzonych. �Zginiemy! zginiemy ch�tnie! � wo�ano. � Ha�b� pi�awieck� nam zmaza�, ojczyzn� zas�oni�!� I rozpoczyna�o si� trzaskanie szablami, i go�e ostrza migota�y przy blasku �wiec. A inni wo�ali: �Uciszy� si�! Obrady porz�dkiem!� � �Broni� si� czy nie broni�?� � �Broni�! broni�!� � wrzeszcza�o zgromadzenie, a� echo odbite od sklepie� powtarza�o: �Broni� si�!� � �Kto ma by� wodzem? Kto ma by� wodzem?� � �Ksi��� Jeremi � on w�dz! On bohater! Niech broni miasta, Rzeczypospolitej � niech mu oddadz� bu�aw� i niech �yje!�</p><p>W�wczas z tysi�ca p�uc wyrwa� si� okrzyk tak gromki, �e a� �ciany zadr�a�y i szyby zabrz�cza�y w oknach ko�cielnych.</p><p>� Ksi��� Jeremi! Ksi��� Jeremi! Niech �yje! Niech �yje! Niech zwyci�a!</p><p>Zab�ys�o tysi�ce szabel, wszystkie oczy skierowa�y si� na ksi�cia, a on powsta� spokojny, ze zmarszczon� brwi�. Uciszy�o si� natychmiast, jakby kto makiem posia�.</p><p>� Mo�ci panowie! � rzek� ksi��� d�wi�cznym g�osem, kt�ry w tej ciszy doszed� do wszystkich uszu. � Gdy Cymbrowie i Teutoni napadli na Rzeczpospolit� rzymsk�, nikt nie chcia� ubiega� si� o konsulat, a� go wzi�� Mariusz<a l:href="#fn367" type="note">[367]</a>. Ale Mariusz mia� prawo go bra�, bo nie by�o wodz�w przez senat naznaczonych� I ja bym si� w tej toni od w�adzy nie wybiega�, chc�c ojczy�nie mi�ej zdrowiem s�u�y�, ale bu�awy przyj�� nie mog�, gdy� ojczy�nie, senatowi i zwierzchno�ci bym ubli�y�, a samozwa�czym wodzem by� nie chc�. Jest mi�dzy nami ten, kt�remu Rzeczpospolita bu�aw� odda�a � jest pan podczaszy koronny�</p><p>Tu ksi��� dalej m�wi� nie m�g�, bo zaledwie pana podczaszego wspomnia�, powsta� straszliwy wrzask, szcz�kanie szablami: t�um zako�ysa� si� i wybuchn�� jak prochy, na kt�re iskra pad�a. �Precz! Na pohybel! <emphasis>Pereat<a l:href="#fn368" type="note">[368]</a>!</emphasis>� � rozlega�o si� w t�umie. �<emphasis>Pereat! Pereat!</emphasis>� � brzmia�o coraz pot�niej. Podczaszy zerwa� si� z krzes�a, blady, z kroplami zimnego potu na czole, a tymczasem gro�ne postacie zbli�a�y si� ku stallom, ku o�tarzowi i s�ycha� ju� by�o z�owrogie: �Dawajcie go!� Ksi��� widz�c, na co si� zanosi, wsta� i wyci�gn�� prawic�.</p><p>T�umy wstrzyma�y si� s�dz�c, �e chce m�wi�; uciszy�o si� w mgnieniu oka.</p><p>Ale ksi��� chcia� tylko burz� i tumult za�egna�, rozlewu krwi w ko�ciele nie dopu�ci�, wi�c gdy spostrzeg�, �e najgro�niejsza chwila min�a, usiad� na powr�t.</p><p>O dwa krzes�a dalej, przegrodzony tylko przez wojewod� kijowskiego, siedzia� nieszcz�sny podczaszy: siw� g�ow� opu�ci� na piersi, r�ce mu zwis�y, a z ust wydobywa�y si� s�owa przerywane �kaniem:</p><p>� Panie! Za grzechy moje przyjmuj� z pokor� ten krzy�!</p><p>Starzec m�g� wzbudzi� lito�� w najtwardszym sercu, ale t�um zwykle bywa bezlitosny, wi�c na nowo wszczyna�y si� ha�asy, gdy nagle wojewoda kijowski powsta�, daj�c zna� r�k�, �e chce przem�wi�.</p><p>By� to towarzysz zwyci�stw Jeremiego, dlatego s�uchano go ch�tnie.</p><p>On za� zwr�ci� si� do ksi�cia i w najczulszych s�owach zaklina� go, by bu�awy nie odrzuca� i nie waha� si� ratowa� ojczyzny. Gdy Rzeczpospolita ginie, niech �pi� prawa, niech j� ratuje nie w�dz mianowany, ale ten, kt�ren najwi�cej ratowa� zdolny: � �Bierz�e ty bu�aw�, wodzu niezwyci�ony! Bierz, ratuj! Nie miasto samo, ale ca�� Rzplit�<a l:href="#fn369" type="note">[369]</a>. Oto ustami jej ja, starzec, b�agam ciebie, a ze mn� wszystkie stany, wszyscy m�owie, niewiasty i dzieci � ratuj! Ratuj!�</p><p>Tu zdarzy� si� wypadek, kt�ry poruszy� wszystkie serca: niewiasta w �a�obie zbli�y�a si� do o�tarza i rzucaj�c pod nogi ksi�cia z�ote ozdoby i klejnoty kl�kn�a przed nim i szlochaj�c g�o�no, wo�a�a:</p><p>� Mienie ci nasze przynosim! �ycie oddajem w twe r�ce, ratuj! Ratuj, bo giniemy.</p><p>Na ten widok senatorowie, wojskowi, a za nimi ca�e t�umy zarycza�y ogromnym p�aczem � i by� jeden g�os w tym ko�ciele:</p><p>� Ratuj!</p><p>Ksi��� zakry� oczy r�koma, a gdy podni�s� twarz, i w jego �renicach b�yszcza�y �zy. Jednak si� waha�. Co si� stanie z powag� Rzeczypospolitej, je�li on t� bu�aw� przyjmie?</p><p>Wtem wsta� podczaszy koronny.</p><p>� Jam stary � rzek� � nieszcz�liwy i przybity. Mam prawo zrzec si� ci�aru, kt�ren jest nad moje si�y, i w�o�y� go na m�odsze barki� Ot� wobec tego Boga ukrzy�owanego i wszystkiego rycerstwa tobie oddaj� bu�aw� � bierz j�.</p><p>I wyci�gn�� oznak� ku Wi�niowieckiemu. Nasta�a chwila takiej ciszy, �e s�ysza�by� przelatuj�c� much�. Na koniec rozleg� si� uroczysty g�os Jeremiego:</p><p>� Za grzechy moje� � Przyjmuj�.</p><p>Wtedy sza� opanowa� zgromadzenie. T�umy z�ama�y stalle<a l:href="#fn370" type="note">[370]</a>, przypada�y do n�g Wi�niowieckiego, ciska�y kosztowno�ci i pieni�dze. Wie�� roznios�a si� lotem b�yskawicy po ca�ym mie�cie: �o�nierstwo odchodzi�o od zmys��w z rado�ci i krzycza�o, �e chce i�� na Chmielnickiego, na Tatar�w i su�tana. Mieszczanie nie my�leli ju� o poddaniu, ale o obronie do ostatniej kropli krwi. Ormianie znosili dobrowolnie pieni�dze do ratusza, zanim o szacunku<a l:href="#fn371" type="note">[371]</a> pocz�to m�wi�; �ydzi w b�nicy podnie�li wrzask dzi�kczynny � armaty na wa�ach oznajmi�y grzmotem radosn� nowin�; po ulicach palono z rusznic, samopa��w i pistolet�w. Okrzyki: �Niech �yje!�, trwa�y przez ca�� noc. Kto� rzeczy nie�wiadom m�g�by s�dzi�, i� to miasto tryumf jaki� czy uroczyste �wi�to obchodzi.</p><p>A jednak lada chwila trzysta tysi�cy nieprzyjaci� � armia wi�ksza od tych, jakie cesarz niemiecki lub kr�l francuski mogli wystawi�, a dziksza od zast�p�w Tamerlana<a l:href="#fn372" type="note">[372]</a> � mia�a oblec mury tego grodu.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� X</p></title><p>W tydzie� p�niej, rankiem dnia 6 pa�dziernika, gruchn�a po Lwowie wie�� zar�wno nieoczekiwana, jak straszliwa, �e ksi��� Jeremi, zabrawszy wi�ksz� cz�� wojska, opu�ci� potajemnie miasto i wyjecha� nie wiadomo dok�d.</p><p>T�umy zebra�y si� przed arcybiskupim pa�acem: nie chciano pocz�tkowo wierzy�. �o�nierze twierdzili, i� je�li ksi��� wyjecha�, to niezawodnie wyjecha� na czele pot�nego podjazdu, aby zlustrowa� okolic�. Pokaza�o si� (m�wiono), �e zbiegowie fa�szywe g�osili wie�ci, zapowiadaj�c lada chwila Chmielnickiego i Tatar�w, bo oto od 26 wrze�nia up�yn�o dni dziesi��, a nieprzyjaciela jeszcze nie wida�. Ksi��� zapewne chcia� si� naocznie przekona� o niebezpiecze�stwie i po sprawdzeniu wie�ci niezawodnie powr�ci. Zreszt� zostawi� kilka regiment�w i do obrony wszystko gotowe.</p><p>Tak by�o w istocie. Wszelkie rozporz�dzenia zosta�y wydane, miejsca wyznaczone, armaty zatoczone na wa�y. Wieczorem przyby� rotmistrz Cichocki na czele pi��dziesi�ciu dragon�w. Natychmiast opadli go ciekawi, ale on z t�umem rozmawia� nie chcia� � i uda� si� wprost do genera�a Arciszewskiego; obaj wezwali Grozwajera i po naradzie poszli na ratusz. Tam Cichocki o�wiadczy� przera�onym rajcom, �e ksi��� wyjecha� bezpowrotnie. W pierwszej chwili opad�y wszystkim r�ce i jedne zuchwa�e usta wym�wi�y s�owo: �Zdrajca!� Ale w�wczas Arciszewski, stary w�dz, ws�awiony wielkimi czynami w s�u�bie holenderskiej, powsta� i w ten spos�b do wojskowych i rajc�w m�wi� pocz��:</p><p>� S�ysza�em s�owo blu�niercze, kt�rego bodajby nikt nie by� wym�wi�, bo go desperacja nawet usprawiedliwi� nie mo�e. Ksi��� wyjecha� i nie wr�ci � tak jest! Ale jakie� to prawo macie wymaga� od wodza, na kt�rego barkach zbawienie ca�ej ojczyzny spoczywa, aby jedynie waszego miasta broni�? Co by si� sta�o, gdyby tu ostatek si� Rzeczypospolitej otoczy� nieprzyjaciel? Ni zapas�w �ywno�ci, ni broni na tak wielkie wojsko tu nie ma � wi�c to wam powiem, a memu do�wiadczeniu wierzy� mo�ecie, �e im wi�ksza pot�ga by�aby tu zamkni�t�, tym kr�cej obrona trwa� by mog�a, bo g��d zwyci�y�by nas pr�dzej od nieprzyjaciela. Bardziej chodzi Chmielnickiemu o osob� ksi�cia ni� o wasze miasto, wi�c gdy si� dowie, �e go tu nie masz, �e nowe wojska zbiera i z odsiecz� przyby� mo�e, �acniej wam b�dzie folgowa� i na uk�ady si� zgodzi. Dzi� szemrzecie, a ja wam powiadam, �e ksi���, opu�ciwszy ten gr�d, gro��c Chmielnickiemu z zewn�trz, ocali� was i dzieci wasze. Trzymajcie si�, bro�cie, zadzier�cie tego nieprzyjaciela czas jaki�, a i miasto ocali� mo�ecie, i wiekopomn� us�ug� Rzeczypospolitej oddacie, bo ksi��� przez ten czas si�y zbierze, inne fortece opatrzy, przebudzi zdr�twia�� Rzeczpospolit� i na ratunek wam po�pieszy. Jedyn� on obra� zbawienia drog�, bo gdyby tu, g�odem zmorzon, pad� z wojskiem, tedyby ju� nikt nieprzyjaciela nie wstrzyma�, kt�ren poszed�by na Krak�w, na Warszaw� i ca�� ojczyzn� zala�, nigdzie nie znajduj�c oporu. Dlatego zamiast szemra�, �pieszcie na wa�y broni� siebie, dzieci waszych, miasta i ca�ej Rzeczypospolitej.</p><p>� Na wa�y! Na wa�y! � powt�rzy�o kilka �mielszych g�os�w.</p><p>Grozwajer, cz�owiek energiczny i �mia�y, ozwa� si�:</p><p>� Cieszy mnie determinacja ichmo�ci�w i wiedzcie, �e ksi��� nie odjecha� bez obmy�lenia obrony. Ka�dy tu wie, co ma robi�, i sta�o si� to, co si� by�o sta� powinno. Obron� mam w r�ku i b�d� si� broni� do �mierci.</p><p>Nadzieja na nowo wst�pi�a w struchla�e serca, co widz�c Cichocki ozwa� si� w ko�cu:</p><p>� Jego ksi���ca mo�� przysy�a te� wa�panom wiadomo��, i� nieprzyjaciel blisko. Porucznik Skrzetuski otar� si� skrzyd�em o dwutysi�czny czambu�<a l:href="#fn373" type="note">[373]</a>, kt�ry rozbi�. Je�cy m�wi�, �e sroga pot�ga idzie za nimi.</p><p>Wiadomo�� ta wielkie wywar�a wra�enie; nasta�a chwila milczenia; wszystkie serca zabi�y �ywiej.</p><p>� Na wa�y! � rzek� Grozwajer.</p><p>� Na wa�y! Na wa�y! � powt�rzyli obecni oficerowie i mieszczanie.</p><p>A wtem rumor uczyni� si� za oknami; s�ycha� by�o zgie�k tysi�ca g�os�w, kt�re zla�y si� w jeden niezrozumia�y szum, podobny do szumu fal morskich. Nagle drzwi sali otworzy�y si� z �oskotem, wpad�o kilkunastu mieszczan i zanim obraduj�cy mieli czas pyta�, co zasz�o, rozleg�y si� wo�ania:</p><p>� �uny na niebie! �uny na niebie!</p><p>� A s�owo sta�o si� cia�em! � rzek� Grozwajer. � Na wa�y!</p><p>Sala opustosza�a. Po chwili huk armat wstrz�sn�� murami miasta, oznajmiaj�c mieszka�com samego grodu, przedmie�� i okolicznych wiosek, �e nieprzyjaciel nadci�gn��.</p><p>Na wschodzie niebo czerwieni�o si� jak okiem dojrze�; rzek�by�: morze ognia zbli�a�o si� ku miastu.</p><empty-line/><p>��������</p><empty-line/><p>Ksi��� tymczasem rzuci� si� do Zamo�cia i star�szy po drodze czambulik, o kt�rym Cichocki mieszczanom wspomina�, zaj�� si� napraw� i opatrzeniem tej pot�nej z natury twierdzy, kt�r� te� w kr�tkim czasie niezdobyt� uczyni�. Skrzetuski wraz z panem Longinem i cz�ci� chor�gwi zosta� w twierdzy przy panu Weyherze, staro�cie wa�eckim, a ksi��� ruszy� do Warszawy, by od sejmu uzyska� �rodki na zaci�gi nowych wojsk i zarazem wzi�� udzia� w elekcji, kt�ra wraz mia�a si� odprawia�. Losy Wi�niowieckiego i ca�ej Rzplitej<a l:href="#fn374" type="note">[374]</a> mia�y wa�y� si� na tej elekcji, gdyby bowiem kr�lewicz Karol<a l:href="#fn375" type="note">[375]</a> zosta� obrany, tedyby partia wojenna wzi�a g�r� � ksi��� otrzyma�by naczelne dow�dztwo wszystkich si� Rzplitej i musia�oby przyj�� do walnej na �mier� i �ycie z Chmielnickim rozprawy. Kr�lewicz Kazimierz<a l:href="#fn376" type="note">[376]</a>, lubo s�ynny z m�stwa i pan wcale wojenny, s�usznie uchodzi� za stronnika polityki kanclerza Ossoli�skiego, zatem polityki uk�ad�w z Kozakami i znacznych dla nich ust�pstw. Obaj bracia nie szcz�dzili obietnic i wysilali si� na jednanie sobie stronnik�w; dlatego wobec r�wnej si�y obydw�ch partii nikt nie m�g� przewidzie� rezultatu elekcji. Stronnicy kanclerscy obawiali si�, aby Wi�niowiecki dzi�ki rosn�cej coraz s�awie i mi�o�ci, jak� posiada� u rycerstwa i szlachty, nie przewa�y� umys��w na stron� Karola, ksi��� za� dla tych samych przyczyn pragn�� osobi�cie popiera� swego kandydata. Dlatego ci�gn�� spiesznym pochodem do Warszawy, pewny ju�, �e Zamo�� zdo�a d�ugo ca�� pot�g� Chmielnickiego i krymsk� wytrzyma�. Lw�w, wed�ug wszelkiego prawdopodobie�stwa, mo�na by�o uwa�a� za ocalony, gdy� Chmielnicki nie m�g� �adn� miar� bawi� si� d�ugo zdobywaniem tego miasta, maj�c przed sob� pot�niejszy Zamo��, kt�ren mu drog� do serca Rzplitej zamyka�. Te my�li krzepi�y umys� ksi���cy i wlewa�y otuch� w jego serce tylu tak strasznymi kl�skami kraju strapione. Nadzieja wst�pi�a we� pewna, �e cho�by te� i Kazimierz zosta� obrany, ju� wojna jest nieuniknion� i straszliwa rebelia musi w morzu krwi uton��. Spodziewa� si�, �e Rzeczpospolita jeszcze raz wystawi pot�n� armi� � bo i uk�ady by�y o tyle tylko mo�liwe, o ile popar�aby je pot�na armia.</p><p>Ko�ysany tymi my�lami, jecha� ksi��� pod zas�on� kilku chor�gwi, maj�c przy sobie Zag�ob� i pana Wo�odyjowskiego, z kt�rych pierwszy kl�� si� na wszystko, �e przeprowadzi wyb�r ksi�cia Karola, bo umie do szlachty braci gada� i wie, jak jej za�y�; drugi za� eskort� ksi�cia dowodzi�. W Siennicy, niedaleko Mi�ska, czeka�o ksi�cia mi�e, chocia� niespodziane spotkanie; zjecha� si� bowiem z ksi�n� Gryzeld�, kt�ra z Brze�cia Litewskiego do Warszawy dla bezpiecze�stwa d��y�a, spodziewaj�c si� przy tym s�usznie, �e i ksi��� tam �ci�gnie. Witali si� tedy serdecznie po d�ugim niewidzeniu. Ksi�na, lubo<a l:href="#fn377" type="note">[377]</a> dusz� mia�a �elazn�, rzuci�a si� z takim p�aczem w obj�cia m�a, �e utuli� si� przez kilka godzin nie mog�a, bo ach! jak cz�sto bywa�y takie chwile, �e ju� si� go nie spodziewa�a ujrze� wi�cej; a tymczasem B�g da�, �e oto wraca� s�awniejszy ni� kiedykolwiek, otoczon tak� chwa��, jaka nikogo jeszcze z jego rodu nie opromienia�a, najwi�kszy z wodz�w, jedyna ca�ej Rzeczypospolitej nadzieja. Ksi�na, odrywaj�c si� co chwila od jego piersi, spogl�da�a przez �zy na t� twarz chud�, sczernia��, na to czo�o wynios�e, kt�re troski i trudy poora�y w g��bokie bruzdy, na oczy zaczerwienione od nocy bezsennych, i na nowo zalewa�a si� �zami, a ca�y fraucymer<a l:href="#fn378" type="note">[378]</a> wt�rowa� jej z g��bi wezbranych serc. Z wolna dopiero ksi�stwo, uspokoiwszy si�, poszli do obszernej plebanii miejscowej i tam pocz�y si� pytania o przyjaci�, dworzan i rycerzy, kt�rzy jakoby do rodziny nale�eli i z kt�rymi pami�� o �ubniach<a l:href="#fn379" type="note">[379]</a> si� zros�a. Uspokoi� tedy naprz�d ksi��� troskliwo�� ksi�ny o pana Skrzetuskiego, t�umacz�c, i� dlatego tylko w Zamo�ciu zosta�, i� w utrapieniach, jakie od Boga mu by�y zes�ane, nie chcia� pogr��a� si� w szum sto�eczny i wola� w surowej s�u�bie wojennej i w pracy leczy� rany serdeczne. Potem prezentowa� ksi��� pana Zag�ob� i o czynach jego opowiada�.</p><p>� <emphasis>Vir</emphasis><a l:href="#fn380" type="note">[380]</a> to jest <emphasis>incomparabilis</emphasis><a l:href="#fn381" type="note">[381]</a> � m�wi� � kt�ren nie tylko Kurcewicz�wn� Bohunowi wydar�, ale j� przez �rodek oboz�w Chmielnickiego i Tatar�w przeprowadzi�, potem za� razem z nami z wielk� swoj� s�aw� najchwalebniej pod Konstantynowem<a l:href="#fn382" type="note">[382]</a> stawa�.</p><p>S�ysz�c to, ksi�na pani nie szcz�dzi�a pochwa� panu Zag�obie, kilkakrotnie mu r�k� do poca�owania podaj�c i lepsz� jeszcze kontentacj� w stosownej porze obiecuj�c � a <emphasis>vir incomparabilis</emphasis> k�ania� si�, modesti�<a l:href="#fn383" type="note">[383]</a> bohaterstwo os�ania�, to zn�w si� puszy� i na fraucymer zerka�, bo cho� by� stary i niewiele sobie od p�ci bia�ej obiecywa�, przecie mi�o mu to by�o, �e tyle o jego m�stwie i czynach s�ysza�a. Nie brak�o jednak i smutku w tym radosnym sk�din�d powitaniu, bo pomin�wszy ju� czasy na ojczyzn� ci�kie, ile� to razy na pytania ksi�ny o r�nych znajomych rycerzy ksi��� odpowiada�: �Zabit� zabit� zaginion� � przy tym i panny zawodzi�y, bo niejedno tam mi�dzy zabitymi drogie nazwisko wymieniono.</p><p>Tak rado�� miesza�a si� ze smutkiem, �zy z u�miechami. Ale najbardziej strapiony by� ma�y pan Wo�odyjowski, na pr�no si� bowiem rozgl�da� i oczyma na wszystkie strony obraca�: ksi�niczki Barbary nie by�o nigdzie. Co prawda, w�r�d trud�w wojny, w�r�d ci�g�ych boj�w, potyczek i pochod�w ju� by� �w kawaler troch� o niej zapomnia�, gdy� i z natury o ile do mi�o�ci by� �atwy, o tyle niezbyt w niej wytrwa�y; ale teraz, gdy ujrza� zn�w fraucymer, gdy mu przed oczyma stan�o jako �ywe �ycie �ubnia�skie, pomy�la� sobie, �e milej by mu te� by�o, gdy chwila odpoczynku nadesz�a, i powzdycha�, i serce na nowo zaj��. Wi�c gdy to si� nie zdarzy�o, a sentyment jak na z�o�� od�y� na nowo, strapi� si� pan Wo�odyjowski ci�ko i wygl�da�, jakby go deszcz ulewny zmoczy�. G�ow� spu�ci� na piersi, w�siki, zwykle tak podkr�cone w g�r�, �e a� za nozdrza si�ga�y jak u chrab�szcza, zwis�y mu tak�e ku do�owi, zadarty nos si� wyd�u�y�, z twarzy znik�a zwyczajna pogoda i sta� milcz�cy, nie poruszy� si� nawet, gdy ksi��� z kolei jego m�stwo i nadzwyczajne przewagi wychwala�. C� bowiem znaczy�y dla� wszystkie pochwa�y, gdy ona ich s�ysze� nie mog�a!</p><p>A� zlitowa�a si� nad nim Anusia Borzobohata i cho� miewali mi�dzy sob� sprzeczki, postanowi�a go pocieszy�. W tym celu, strzyg�c oczyma ku ksi�nie, przysuwa�a si� nieznacznie do rycerza i wreszcie znalaz�a si� tu� przy nim.</p><p>� Dzie� dobry wa�panu � rzek�a. � Dawno�my si� nie widzieli.</p><p>� Oj, panno Anno! � odrzek� melancholicznie pan Micha� � si�a<a l:href="#fn384" type="note">[384]</a> wody up�yn�o i w nieweso�ych czasach si� zn�w widzimy � i nie wszyscy.</p><p>� Pewnie, �e nie wszyscy: tylu rycerzy poleg�o!</p><p>Tu westchn�a Anusia, po chwili za� m�wi�a dalej:</p><p>� I my nie w tej liczbie, jako dawniej, bo panna Sieniut�wna za m�� posz�a, a ksi�niczka Barbara zosta�a u pani wojewodziny wile�skiej.</p><p>� I pewnie tak�e za m�� idzie?</p><p>� Nie, nie bardzo ona o tym my�li. A czemu si� to wa�pan o to dopytuje?</p><p>To rzek�szy Anusia przymru�y�a czarne ocz�ta tak, i� tylko szpareczki pozosta�y, i spogl�da�a uko�nie spod rz�s na rycerza.</p><p>� Przez �yczliwo�� dla familii � odpar� pan Micha�.</p><p>A Anusia na to:</p><p>� Oj, to i s�usznie, bo te� wielk� pan Micha� ma w ksi�niczce Barbarze przyjaci�k�. Nieraz pyta�a: gdzie to �w m�j rycerz, kt�ren na turnieju w �ubniach najwi�cej g��w tureckich zrzuci�, za com mu nagrod� dawa�a? Co on porabia? Zali<a l:href="#fn385" type="note">[385]</a> �yje jeszcze i o nas pami�ta?</p><p>Pan Micha� podni�s� z wdzi�czno�ci� oczy na Anusi� i po pierwsze, ucieszy� si�, po wt�re, dostrzeg�, �e Anusia wy�adnia�a niepomiernie.</p><p>� Zali naprawd� ksi�niczka Barbara tak m�wi�a? � spyta�.</p><p>� Jako �ywo! I to jeszcze wspomina�a, jake� wa�pan przez fos� dla niej skaka�, wtedy gdy� to w wod� wpad�.</p><p>� A gdzie teraz pani wojewodzina wile�ska?</p><p>� By�a z nami w Brze�ciu, a tydzie� temu pojecha�a do Bielska, sk�d do Warszawy przyb�dzie.</p><p>Pan Wo�odyjowski drugi raz spojrza� na Anusi� i nie m�g� ju� wytrzyma�.</p><p>� A panna Anna � rzek� � ju� do takowej g�adko�ci dosz�a, �e a� oczy bol� patrzy�.</p><p>Dziewczyna u�miechn�a si� wdzi�cznie.</p><p>� Pan Micha� tak jeno m�wi, by mnie skaptowa�<a l:href="#fn386" type="note">[386]</a>.</p><p>� Chcia�em swego czasu � rzek� ruszaj�c ramionami rycerz � B�g widzi, chcia�em i nie mog�em, a teraz panu Podbipi�cie �ycz�, by by� szcz�liwy.</p><p>� A gdzie pan Podbipi�ta? � spyta�a cicho Anusia, spuszczaj�c oczki.</p><p>� W Zamo�ciu ze Skrzetuskim; zosta� ju� namiestnikiem w chor�gwi i s�u�by pilnowa� musi, ale gdyby by� wiedzia�, kogo tu ujrzy, o! jak B�g na niebie, by�by wzi�� permisj� i tu z nami wielkim krokiem nad��y�. Wielki to jest kawaler, na wszelk� �ask� zas�uguj�cy.</p><p>� A na wojnie� nie dozna� jakowego szwanku?</p><p>� Widzi mi si�, �e wa�panna nie o to chcesz pyta�, jeno o te trzy g�owy, kt�re �ci�� zamierzy�?</p><p>� Nie wierz�, aby on to naprawd� zamierzy�.</p><p>� A jednak wierz wa�panna, bo bez tego nie b�dzie nic. Nieleniwie on te� szuka okazji. Pod Machn�wk� a�e�my je�dzili ogl�da� miejsce, w kt�rym �r�d t�umu walczy�, i sam ksi��� z nami je�dzi�, bo powiem wa�pannie: du�o bitew widzia�em, ale takich jatek, p�kim �yw, nie b�d� widzia�. Kiedy si� szarf� wa�panny do bitwy przepasze � strach, co dokazuje! Znajdzie on swoje trzy g�owy, b�d� wa�panna spokojna.</p><p>� Niech�e ka�dy znajdzie to, czego szuka! � rzek�a z westchnieniem Anusia.</p><p>Za ni� westchn�� pan Wo�odyjowski i wzrok podni�s� ku g�rze, gdy nagle spojrza� ze zdziwieniem w jeden k�t izby.</p><p>Z tego k�ta patrzy�a na niego jaka� twarz gniewna, zapalczywa, a ca�kiem mu nieznana, zbrojna w olbrzymi nos i w�siska do dw�ch wiech podobne, kt�re porusza�y si� szybko jakby z t�umionej pasji.</p><p>Mo�na si� by�o przestraszy� tego nosa, tych oczu i w�s�w, ale ma�y pan Wo�odyjowski wcale nie by� �atwo p�ochliwy, wi�c jako si� rzek�o, zdziwi� si� tylko i zwr�ciwszy si� do Anusi pyta�:</p><p>� Co to za jakowa� figura, ot tam w k�cie, kt�ra spogl�da na mnie tak, jakby mnie z kretesem po�kn�� chcia�a, i w�siskami rusza jako w�a�nie stary kot przy pacierzu.</p><p>� To? � rzek�a Anusia ukazuj�c bia�e z�bki � to jest pan Char�amp.</p><p>� C� to za poganin?</p><p>� Wcale to nie poganin, jeno z chor�gwi pana wojewody wile�skiego rotmistrz petyhorski<a l:href="#fn387" type="note">[387]</a>, kt�ren nas a� do Warszawy odprowadza i tam na wojewod� ma czeka�. Niech pan Micha� jemu w drog� nie w�azi, bo to wielki ludojad.</p><p>� Widz� ja to, widz�. Ale skoro to ludojad, przecie s� t�ustsi ode mnie: dlaczeg� na mnie, nie na innych z�by ostrzy?</p><p>� Bo� � rzek�a Anusia i zachichota�a z cicha.</p><p>� Bo co?</p><p>� Bo on si� we mnie kocha i sam mi powiedzia�, �e ka�dego, kt�ry by si� do mnie zbli�a�, w sztuki posieka, a teraz wierz mi wa�pan, �e si� tylko przez wzgl�d na obecno�� ksi�stwa wstrzymuje, inaczej zaraz by poszuka� okazji.</p><p>� Masz�e tobie! � rzecze weso�o pan Wo�odyjowski. � To tak, panno Anno? Oj! Nie darmo�my, jak widz�, �piewywali: �Jak tatarska orda, bierzesz w jasyr <emphasis>corda</emphasis><a l:href="#fn388" type="note">[388]</a>!� Pami�tasz wa�panna? �e te� wa�panna nie mo�esz si� ruszy�, �eby si� kto� zaraz nie zakocha�!</p><p>� Takie to ju� moje nieszcz�cie! � odpar�a spuszczaj�c oczki Anusia.</p><p>� Ej, faryzeusz z panny Anny! A co na to powie pan Longinus?</p><p>� C� ja winna, �e ten pan Char�amp mi� prze�laduje? Ja go nie cierpi� i patrzy� na niego nie chc�.</p><p>� No, no! Patrz wa�panna, aby si� przez ni� krew nie pola�a. Podbipi�t� cho� do rany przy�o�y�, ale w rzeczach sentymentu �arty z nim niebezpieczne.</p><p>� Niech mu uszy obetnie, jeszcze b�d� rada.</p><p>To rzek�szy, Anusia zakr�ci�a si� jak fryga i furkn�a na drug� stron� izby do im� Carboniego, doktora ksi�ny, z kt�rym zacz�a co� �ywo szepta� i rozmawia�, a W�och oczy wlepi� w pu�ap, jakoby go ekstaza porwa�a.</p><p>Tymczasem Zag�oba zbli�y� si� do Wo�odyjowskiego i pocz�� mruga� krotofilnie swoim zdrowym okiem.</p><p>� Panie Michale � spyta� � a co to za dzierlatka?</p><p>� Panna Anna Borzobohata-Krasie�ska, respektowa<a l:href="#fn389" type="note">[389]</a> ksi�ny pani.</p><p>� A g�adka, bestyjka, oczy jak tareczki, pysio jak malowanie, a szyjka � uf!</p><p>� Niczego, niczego!</p><p>� Winszuj� waszmo�ci!</p><p>� Da�by� wa�� pok�j. To narzeczona pana Podbipi�ty albo tak jak narzeczona.</p><p>� Pana Podbipi�ty?� B�j�e si� wa�pan ran boskich! Przecie on czysto�� �lubowa�? A pr�cz tego, przy takiej mi�dzy nimi proporcji chybaby j� za ko�nierzem nosi�! Na w�sach mog�aby mu siada� jak mucha � c� znowu?</p><p>� Ej, jeszcze go ona w karby we�mie. Herkules by� mocniejszy, a przecie bia�og�owa go usidli�a.</p><p>� Byle mu tylko rog�w nie przyprawi�a, cho� ja pierwszy o to si� postaram, jakem Zag�oba!</p><p>� B�dzie takich wi�cej jak wa�pan, cho� w samej rzeczy z dobrego to gniazda dziewczyna i uczciwa. P�oche to, bo m�ode i g�adkie.</p><p>� Zacny z wa�ci kawaler i dlatego j� chwalisz� ale �e dzierlatka, to dzierlatka.</p><p>� Uroda ludzi ci�gnie! <emphasis>Exemplum</emphasis><a l:href="#fn390" type="note">[390]</a>: ten oto rotmistrz okrutnie podobno w niej rozmi�owan.</p><p>� Ba! A sp�jrz no wa�pan na tego kruka, z kt�rym ona rozmawia � co to za czort?</p><p>� To W�och Carboni, doktor ksi�ny.</p><p>� Uwa�, panie Michale, jak mu si� latarnia rozja�ni�a i �lepie przewraca jak w <emphasis>delirium</emphasis><a l:href="#fn391" type="note">[391]</a>. Ej! �le z panem Longinem! Znam ja si� na tym troch�, bom za m�odu niejednego do�wiadczy�� W innej porze musz� wa�panu opowiedzie� wszystkie terminy, w jakich bywa�em, albo je�li masz ochot�, to cho� zaraz pos�uchaj.</p><p>Pan Zag�oba pocz�� szepta� co� do ucha ma�ego rycerza i mruga� silniej ni� zwykle, ale wtem nadesz�a pora wyjazdu. Ksi��� siad� z ksi�n� do karety, aby przez drog� nagada� si� z ni� po d�ugim niewidzeniu do woli; panny pozajmowa�y kolaski, a rycerstwo siad�o na ko� � i ruszono. Naprz�d jecha� dw�r, a wojsko opodal z ty�u, gdy� kraj tu by� spokojny i chor�gwie tylko dla ostentacji<a l:href="#fn392" type="note">[392]</a>, nie dla bezpiecze�stwa potrzebne. Ci�gn�li wi�c z Siennicy do Mi�ska, a stamt�d do Warszawy, cz�sto g�sto �wczesnym obyczajem popasaj�c. Trakt by� tak zapchany, i� zaledwie noga za nog� mo�na si� by�o posuwa�. Wszystko d��y�o na elekcj�, i z okolic pobli�szych, i z dalekiej Litwy; wi�c tu i owdzie spotykano dwory pa�skie, ca�e orszaki poz�ocistych karet, otoczone hajdukami<a l:href="#fn393" type="note">[393]</a>, olbrzymimi pajukami<a l:href="#fn394" type="note">[394]</a> ubranymi po turecku, za kt�rymi post�powa�y nadworne roty, to w�gierskie, to niemieckie, to janczarskie<a l:href="#fn395" type="note">[395]</a>, to oddzia�y kozak�w, to wreszcie powa�ne znaki niezr�wnanej jazdy polskiej. Ka�dy ze znaczniejszych stara� si� stawi� i najokazalej, i w jak najliczniejszej asystencji. Obok licznych magnackich kawalkat<a l:href="#fn396" type="note">[396]</a> ci�gn�y i szczuplejsze dygnitarzy powiatowych i ziemskich. Co chwila z kurzawy wychyla�y si� pojedyncze karabony<a l:href="#fn397" type="note">[397]</a> szlacheckie, obite czarn� sk�r�, zaprz�one w par� lub cztery konie, a w ka�dym siedzia� szlachcic-personat z krucyfiksem lub obrazem Naj�wi�tszej Panny zawieszonym na jedwabnym pasie u szyi. Wszyscy zbrojni: muszkiet po jednej stronie siedzenia, szabla po drugiej, a u aktualnych lub by�ych towarzysz�w<a l:href="#fn398" type="note">[398]</a> chor�gwianych<a l:href="#fn399" type="note">[399]</a> jeszcze i kopia stercz�ca na dwa �okcie za siedzeniem. Pod karabonami sz�y psy legawe<a l:href="#fn400" type="note">[400]</a> lub charty, nie dla potrzeby, bo� przecie nie na �owy si� zje�d�ano, ale dla pa�skiej rozrywki. Z ty�u luzacy<a l:href="#fn401" type="note">[401]</a> prowadzili konie powodowe pokryte dekami<a l:href="#fn402" type="note">[402]</a> dla ochrony bogatych siedze� od deszczu lub kurzawy, dalej ci�gn�y wozy skrzypi�ce, o ko�ach powi�zanych wiciami, a w nich namioty i zapasy �ywno�ci dla s�ug i pan�w. Gdy wiatr chwilami zwiewa� kurzaw� z traktu na pola, ca�a droga ods�ania�a si� i mieni�a jako w�� stubarwny lub jako wst�ga misternie ze z�ota i jedwabi�w utkana. Gdzieniegdzie na owej drodze brzmia�y ochocze kapele wo�oskie lub janczarskie, zw�aszcza przed chor�gwiami koronnego i litewskiego komputu, kt�rych r�wnie� w tym t�umie nie brak�o, bo dla asystencji przy dygnitarzach i�� musia�y, a wsz�dy pe�no by�o krzyku, gwaru, nawo�ywa�, pyta� i k��tni, gdy jedni drugim ust�powa� nie chcieli.</p><p>Raz wraz te� doskakiwali konni �o�nierze i s�udzy i do orszaku ksi���cego, wzywaj�c do ust�pienia dla takiego to a takiego dygnitarza lub pytaj�c, kto jedzie. Ale gdy uszu ich dosz�a odpowied�: �Wojewoda ruski!� � natychmiast dawali zna� panom swym, kt�rzy zostawiali drog� woln� lub je�li byli na przedzie, zje�d�ali w bok, by widzie� przeci�gaj�cy orszak. Na popasach kupi�a<a l:href="#fn403" type="note">[403]</a> si� szlachta i �o�nierze, chc�c napa�� ciekawe oczy widokiem najwi�kszego w Rzeczypospolitej wojownika. Nie brak�o te� i wiwat�w, na kt�re ksi��� wdzi�cznie odpowiada�, raz, z przyrodzonej sobie ludzko�ci, a po wt�re, chc�c t� ludzko�ci� kaptowa� stronnik�w dla kr�lewicza Karola, kt�rych te� i nakaptowa� samym swym widokiem niema�o.</p><p>Z r�wn� ciekawo�ci� patrzono na chor�gwie ksi���ce, na owych �Rusin�w�, jak ich nazywano. Nie byli oni ju� tak obdarci i wyn�dzniali, jak po konstantynowskiej bitwie<a l:href="#fn404" type="note">[404]</a>, bo ksi��� w Zamo�ciu da� now� barw�<a l:href="#fn405" type="note">[405]</a> chor�gwiom, ale zawsze pogl�dano na nich jak na cuda zamorskie, gdy� w mniemaniu mieszka�c�w bliskich okolic stolicy przychodzili z ko�ca �wiata. Wi�c te� i dziwy opowiadano o owych stepach tajemniczych i borach, w kt�rych si� rodzi takie rycerstwo, podziwiano ich p�e�<a l:href="#fn406" type="note">[406]</a> ogorza��, spalon� wichrami z Czarnego Morza, ich hardo�� spojrzenia i pewn� dziko�� postawy, od dzikich s�siad�w przej�t�.</p><p>Ale najwi�cej oczu zwraca�o si� po ksi�ciu na pana Zag�ob�, kt�ry dostrzeg�szy, jaki go podziw otacza, spogl�da� tak dumnie i hardo, toczy� tak strasznie oczyma, i� zaraz szeptano w t�umie: �Ten to musi by� rycerz mi�dzy nimi najprzedniejszy!� A inni m�wili: �Si�a<a l:href="#fn407" type="note">[407]</a> on ju� musia� dusz z cia� wyp�dzi�, taki smok sierdzisty!� Gdy za� podobne s�owa dochodzi�y do uszu pana Zag�oby, stara� si� tylko o to, by jeszcze wi�ksz� sierdzisto�ci� wewn�trzne ukontentowanie pokry�.</p><p>Czasem odzywa� si� do t�umu, czasem szydzi�, a najwi�cej z litewskich komputowych chor�gwi, w kt�rych powa�ne znaki nosi�y z�ot�, a lekkie srebrn� p�telk� na ramieniu. � �Na�ci<a l:href="#fn408" type="note">[408]</a> hetk�<a l:href="#fn409" type="note">[409]</a>, panie p�telko!� � wo�a� na ten widok pan Zag�oba � wi�c te� niejeden towarzysz<a l:href="#fn410" type="note">[410]</a> sapn��, zgrzytn��, szabl� trzasn��, ale pomy�lawszy, i� to �o�nierz z chor�gwi wojewody ruskiego tak sobie pozwala, w ostatku splun�� i okazji zaniecha�.</p><p>Bli�ej Warszawy t�umy sta�y si� tak g�ste, i� tylko noga za nog� mo�na si� by�o posuwa�. Elekcja obiecywa�a by� liczniejsz� jak zwykle, bo nawet szlachta z dalszych, ruskich i litewskich, okolic, kt�ra z przyczyny odleg�o�ci nie by�aby dla samej elekcji przyby�a, �ci�ga�a teraz do Warszawy dla bezpiecze�stwa. A przecie dzie� wyboru by� jeszcze daleko, gdy� zaledwie pierwsze posiedzenia sejmu si� rozpocz�y; ale �ci�gano na miesi�c i dwa naprz�d, by ulokowa� si� w mie�cie, temu i owemu si� przypomnie�, tu i owdzie promocji poszuka�, po dworach pa�skich jada� i pija�, i wreszcie, by po �niwach stolicy i jej rozkoszy za�y�.</p><p>Ksi��� pogl�da� ze smutkiem przez tafle karety na owe t�umy rycerstwa, �o�nierzy i szlachty, na te bogactwa i przepych ubior�w, my�l�c, jak� by to si�� mo�na z nich utworzy� � ile wojska wystawi�! Czemu to ta Rzeczpospolita, taka silna, ludna i bogata, dzielnym rycerstwem przepe�niona, jest zarazem tak md�a, �e sobie z jednym Chmielnickim i z dzicz� tatarsk� poradzi� nie umie? Czemu? Na krocie Chmielnickiego mo�na by krociami odpowiedzie�, gdyby owa szlachta, owo �o�nierstwo, owe bogactwa i dostatki, owe pu�ki i chor�gwie chcia�y tak rzeczy publicznej s�u�y�, jako prywacie s�u�y�y. �Cnota w Rzeczypospolitej ginie! � my�la� ksi��� � i wielkie cia�o psu� si� poczyna; m�stwo dawne ginie i w s�odkich wczasach<a l:href="#fn411" type="note">[411]</a>, nie w trudach wojennych kocha si� wojsko i szlachta!� Ksi��� mia� poniek�d s�uszno��, ale o niedostatkach Rzeczypospolitej my�la� tylko jak wojownik i w�dz, kt�ren wszystkich ludzi chcia�by na �o�nierzy przerobi� i na nieprzyjaciela poprowadzi�. M�stwo mog�o si� znale�� i znalaz�o si�, gdy stokro� wi�ksze wojny zagrozi�y wkr�tce Rzeczypospolitej. Jej brak�o jeszcze czego� wi�cej, czego ksi���-�o�nierz w tej chwili nie dostrzeg�, ale co widzia� jego nieprzyjaciel, kanclerz koronny, bieglejszy od Jeremiego statysta.</p><p>Lecz oto w siwym i b��kitnym oddaleniu zamajaczy�y spiczaste wie�e Warszawy, wi�c dalsze ksi�cia rozmy�lania rozpierzch�y si�, a natomiast wyda� rozkazy, kt�re oficer s�u�bowy wnet Wo�odyjowskiemu, dow�dcy eskorty, odni�s�. Skoczy� wskutek tych rozkaz�w pan Micha� od kolaski Anusinej, przy kt�rej dot�d koniem toczy�, do ci�gn�cych znacznie z ty�u chor�gwi, aby szyk sprawi� i w ordynku<a l:href="#fn412" type="note">[412]</a> dalej ju� ci�gn��. Zaledwie jednak ujecha� kilkana�cie krok�w, gdy us�ysza�, �e p�dzi kto� za nim � obejrza� si�: by� to pan Char�amp, rotmistrz lekkiego znaku pana wojewody wile�skiego i Anusin adorator.</p><p>Wo�odyjowski wstrzyma� konia, bo od razu zrozumia�, �e pewnie przyjdzie do jakowego� zaj�cia, a lubi� z duszy takie rzeczy pan Micha�; pan Char�amp za� zr�wna� si� z nim i z pocz�tku nic nie m�wi�, sapa� tylko i w�sami srodze rusza�, widocznie szukaj�c wyraz�w; na koniec ozwa� si�:</p><p>� Czo�em, czo�em, panie dragan<a l:href="#fn413" type="note">[413]</a>!</p><p>� Czo�em, panie pocztowy<a l:href="#fn414" type="note">[414]</a>!</p><p>� Jak waszmo�� �miesz nazywa� mnie pocztowym? � pyta� zgrzytaj�c z�bami pan Char�amp � mnie, towarzysza<a l:href="#fn415" type="note">[415]</a> i rotmistrza? Ha?</p><p>Pan Wo�odyjowski pocz�� podrzuca� obuszek<a l:href="#fn416" type="note">[416]</a>, kt�ry trzyma� w r�ku, ca�� uwag� skupiwszy niby na to tylko, by po ka�dym m�y�cu chwyta� go za r�koje�� � i odrzek� jakby od niechcenia:</p><p>� Bo po p�telce nie mog� pozna� szar�y.</p><p>� Wa�� ca�emu towarzystwu uw�aczasz, kt�rego nie jeste� godzien.</p><p>� A to dlaczego? � pyta� z g�upia frant Wo�odyjowski.</p><p>� Bo w cudzoziemskim autoramencie s�u�ysz.</p><p>� Uspok�j�e si� wa�pan � rzecze pan Micha� � cho� w dragonach s�u��, przeciem jest towarzysz i to nie lekkiego, ale powa�nego znaku pana wojewody � mo�esz tedy ze mn� m�wi� jak z r�wnym albo jak z lepszym.<a l:href="#fn417" type="note">[417]</a></p><p>Pan Char�amp pomiarkowa� si� troch�, poznawszy, i� nie z tak lekk�, jak mniema�, osob� ma do czynienia, ale nie przesta� z�bami zgrzyta�, bo go zimna krew pana Micha�a do jeszcze wi�kszej z�o�ci doprowadzi�a � wi�c rzek�:</p><p>� Jak wa�pan �miesz mi w drog� w�azi�?</p><p>� Ej, widz�, waszmo�� okazji szukasz?</p><p>� Mo�e i szukam, i to ci powiem (tu pan Char�amp pochyli� si� do ucha pana Micha�a i ko�czy� cichszym g�osem), �e� uszy obetn�, je�li mi przy pannie Annie b�dziesz zast�powa� drog�.</p><p>Pan Wo�odyjowski zn�w pocz�� podrzuca� obuszek bardzo pilnie, jakby to czas by� w�a�nie na takow� zabaw�, i ozwa� si� tonem perswazji:</p><p>� Ej, dobrodzieju, pozw�l jeszcze po�y� � zaniechaj mnie!</p><p>� O, nie! Nic z tego! Nie wymkniesz si�! � rzek� pan Char�amp chwytaj�c za r�kaw ma�ego rycerza.</p><p>� Ja si� przecie nie wymykam � m�wi� �agodnie pan Micha� � ale teraz na s�u�bie jestem i z ordynansem<a l:href="#fn418" type="note">[418]</a> ksi�cia pana mojego d���. Pu�� wa�� r�kaw, pu��, prosz� ci�, bo inaczej co mnie biednemu robi�?� Chyba tym oto obuchem w �eb zajad� i z konia zwal�. � Tu pokorny z pocz�tku g�os Wo�odyjowskiego tak jako� zasycza� jadowicie, �e pan Char�amp spojrza� z mimowolnym zdziwieniem na ma�ego rycerza i r�kaw pu�ci�.</p><p>� O! Wszystko jedno! � rzek�. � W Warszawie dasz mi pole, dopilnuj� ci�!</p><p>� Nie b�d� si� kry�, wszelako jak�e to nam bi� si� w Warszawie? Racz�e mnie waszmo�� nauczy�! Nie bywa�em tam jeszcze w �yciu moim, ja prosty �o�nierz, alem s�ysza� o s�dach marsza�kowskich, kt�re za wydobycie szabli pod bokiem kr�la lub <emphasis>interrexa</emphasis><a l:href="#fn419" type="note">[419]</a> gard�em karz�.</p><p>� Zna� to, �e� wa�pan w Warszawie nie bywa� i �e� prostak, skoro si� s�d�w marsza�kowskich boisz i nie wiesz, �e w czasie bezkr�lewia kaptur<a l:href="#fn420" type="note">[420]</a> s�dzi, z kt�rym sprawa �atwiejsza, a ju� o wa�cine uszy gard�a mi nie wezm�, b�d� pewien.</p><p>� Dzi�kuj� za nauk� i cz�sto o instrukcj� poprosz�, bo widz�, �e� wa�pan praktyk nie lada i m�� uczony, a ja, jakom tylko infim� <emphasis>minorum</emphasis><a l:href="#fn421" type="note">[421]</a> praktykowa�, ledwie <emphasis>adjectivum cum substantivo<a l:href="#fn422" type="note">[422]</a></emphasis> pogodzi� umiem, i gdybym wa�pana chcia�, bro� Bo�e, g�upim nazwa�, to tyle tylko wiem, �e powiedzia�bym: <emphasis>stultus</emphasis><a l:href="#fn423" type="note">[423]</a>, a nie <emphasis>stulta</emphasis><a l:href="#fn424" type="note">[424]</a> ani <emphasis>stultum</emphasis><a l:href="#fn425" type="note">[425]</a>.</p><p>Tu pan Wo�odyjowski pocz�� zn�w podrzuca� obuszek, pan Char�amp za� a� zdumia� si�, potem krew mu uderzy�a do twarzy i szabl� z pochwy wyci�gn��, ale w tym samym mgnieniu oka i ma�y rycerz, chwyciwszy obuszek pod kolano, swoj� b�ysn��. Przez chwil� patrzyli na si� jak dwa ody�ce, z rozwartymi nozdrzami i z p�omieniami w oczach � lecz pan Char�amp zmiarkowa� si� pierwszy, i� z samym wojewod� przysz�oby mu mie� spraw�, gdyby na jego oficera jad�cego z rozkazem napad� � wi�c te� i pierwszy szablisko na powr�t schowa�.</p><p>� O! Znajd� ci�, taki synu! � rzek�.</p><p>� Znajdziesz, znajdziesz, bo�wino<a l:href="#fn426" type="note">[426]</a>! � rzek� ma�y rycerz.</p><p>I rozjechali si�, jeden do kawalkaty, drugi do chor�gwi, kt�re znacznie si� przez ten czas zbli�y�y, tak i� z k��b�w kurzawy dochodzi� ju� tupot kopyt po twardym trakcie. Pan Micha� wnet sprawi� jazd� i piechot� do porz�dnego pochodu i ruszy� na czele. Po chwili przyc�apa� ku niemu pan Zag�oba.</p><p>� Czego chcia�o od ciebie owo straszyd�o morskie? � spyta� Wo�odyjowskiego.</p><p>� Pan Char�amp?� Ej nic, wyzwa� mnie na r�k�.</p><p>� Masz tobie! � rzek� Zag�oba. � Na wylot ci� swoim nosem przedziobie! Bacz, panie Michale, gdy si� b�dziecie bili, aby� najwi�kszego nosa w Rzeczypospolitej nie obci��, bo osobny kopiec trzeba by dla niego sypa�. Szcz�liwy wojewoda wile�ski! Inni musz� podjazdy pod nieprzyjaciela posy�a�, a jemu ten towarzysz z daleka go zawietrzy. Ale za co ci� wyzwa�?</p><p>� Za to, �em przy kolasce panny Anny Borzobohatej jecha�.</p><p>� Ba! Trzeba mu by�o powiedzie�, �eby si� do pana Longina do Zamo�cia uda�. Ten by go dopiero pocz�stowa� pieprzem z imbierem<a l:href="#fn427" type="note">[427]</a>. �le ten bo�winkarz trafi� i wida� mniejsze ma szcz�cie od nosa.</p><p>� Nie m�wi�em mu nic o panu Podbipi�cie � rzek� Wo�odyjowski � bo nu�by mnie zaniecha�? B�d� si� na z�o�� do Anusi z podw�jnym ferworem zaleca�: chc� te� mie� swoj� uciech�. A co my w tej Warszawie b�dziem mieli lepszego do roboty?</p><p>� Znajdziemy, znajdziemy, panie Michale! � rzek� mrugaj�c oczyma Zag�oba. � Kiedy by�em za m�odych lat deputatem do egzakcji<a l:href="#fn428" type="note">[428]</a> od chor�gwi, w kt�rej s�u�y�em, je�dzi�o si� po ca�ym kraju, ale takiego �ycia, jak w Warszawie, nigdzie nie zazna�em.</p><p>� M�wisz wa�pan, �e inne jak u nas na Zadnieprzu?</p><p>� Ej, co i m�wi�! </p><p>� Bardzom ciekaw � rzek� pan Micha�. A po chwili doda�:</p><p>� A taki temu bo�winkowi w�sy podetn�, bo ma za d�ugie!</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XI</p></title><p>Up�yn�o kilka tygodni. Szlachty na elekcj� zje�d�a�o si� coraz wi�cej. W mie�cie dziesi��krotnie zwi�kszy�a si� ludno��, bo razem z t�umami szlachty nap�ywa�o tysi�ce kupc�w i bazarnik�w z ca�ego �wiata, pocz�wszy od Persji dalekiej a� do Anglii zamorskiej. Na Woli zbudowano szop� dla senatu, a naok� bieli�o si� ju� tysi�ce namiot�w, kt�rymi obszerne b�onia ca�kiem okryte zosta�y. Nikt jeszcze nie umia� powiedzie�, kt�ry z dw�ch kandydat�w: kr�lewicz Kazimierz<a l:href="#fn429" type="note">[429]</a>, kardyna�, czy Karol Ferdynand<a l:href="#fn430" type="note">[430]</a>, biskup p�ocki � zostanie wybrany. Z obu stron wielkie by�y starania i usilno�ci. Puszczano w �wiat tysi�ce ulotnych pism, opiewaj�cych zalety i wady pretendent�w: obaj mieli stronnik�w licznych i pot�nych. Po stronie Karola sta�, jak wiadomo, ksi��� Jeremi, tym gro�niejszy dla przeciwnik�w, �e zawsze prawdopodobnym by�o, i� poci�gnie za sob� rozmi�owan� w nim szlacht�, od kt�rej wszystko ostatecznie zale�a�o. Ale i Kazimierzowi si� nie brak�o. Przemawia�o za nim starsze�stwo, po jego stronie stawa�y wp�ywy kanclerza, na jego stron� zdawa� si� przechyla� prymas, za nim obstawa�a wi�kszo�� magnat�w, z kt�rych ka�den<a l:href="#fn431" type="note">[431]</a> licznych mia� klient�w, a mi�dzy magnatami i ksi��� Dominik Zas�awski-Ostrogski<a l:href="#fn432" type="note">[432]</a>, wojewoda sandomierski, po Pi�awcach<a l:href="#fn433" type="note">[433]</a> znies�awion wprawdzie bardzo i nawet s�dem zagro�ony, ale zawsze najwi�kszy pan w ca�ej Rzeczypospolitej, ba! nawet w ca�ej Europie, i mog�cy w ka�dej chwili niezmierny ci�ar bogactw na szal� swego kandydata przyrzuci�.</p><p>Jednak�e stronnicy Kazimierza gorzkie nieraz miewali chwile zw�tpienia, bo jako si� rzek�o, wszystko zale�a�o od szlachty, kt�ra ju� od 4 pa�dziernika t�umnie obozowa�a pod Warszaw� i nadci�ga�a jeszcze tysi�cami ze wszystkich stron Rzeczypospolitej, a kt�ra w niezmiernej wi�kszo�ci opowiada�a si� przy ksi�ciu Karolu, poci�gana urokiem imienia Wi�niowieckiego i ofiarno�ci� kr�lewicza na cele publiczne. Kr�lewicz bowiem, pan gospodarny i zamo�ny, nie zawaha� si� w tej chwili po�wi�ci� znacznych koszt�w na formowanie nowych regiment�w wojsk, kt�re pod komend� Wi�niowieckiego mia�y by� oddane. Kazimierz ch�tnie by�by poszed� za jego przyk�adem i pewnie nie chciwo�� go wstrzyma�a, ale w�a�nie przeciwnie � zbytnia hojno��, kt�rej bezpo�rednim skutkiem by� niedostatek i wieczny brak pieni�dzy w skarbcu. Tymczasem obaj �ywe prowadzili z sob� rokowania. Codziennie latali pos�a�cy mi�dzy Niepor�tem a Jab�onn�. Kazimierz w imi� swego starsze�stwa i mi�o�ci braterskiej zaklina� Karola, by ust�pi�; biskup za� opiera� si�, odpisywa�, i� nie godzi mu si� gardzi� szcz�ciem, kt�re go spotka� mo�e, �gdy� to szcz�cie <emphasis>in liberis suffragiis</emphasis><a l:href="#fn434" type="note">[434]</a> Rzplitej<a l:href="#fn435" type="note">[435]</a> i komu Pan obieca�� � a tymczasem czas p�yn��, sze�ciotygodniowy termin zbli�a� si� i � razem z nim � groza kozacka, bo przysz�y wie�ci, �e Chmielnicki, porzuciwszy obl�enie Lwowa, kt�ren si� po kilku szturmach okupi�, stan�� pod Zamo�ciem i dzie�, i noc do tej ostatniej zas�ony Rzeczypospolitej szturmuje.</p><p>M�wiono r�wnie�, �e opr�cz pos��w, kt�rych Chmielnicki do Warszawy wys�a� z listem i o�wiadczeniem, i� jako szlachcic polski, za Kazimierzem g�os daje, kry�o si� mi�dzy t�umami szlachty i w samym mie�cie pe�no przebranej starszyzny kozackiej, kt�rej nikt rozpozna� nie umia�, bo poprzybywali jako szlachta s�uszna i zamo�na, w niczym si� od innych elektor�w, zw�aszcza z ziem ruskich, nie r�ni�c � nawet i mow�. Jedni, jak m�wiono, poprzekradali si� dla prostej ciekawo�ci, aby si� elekcji i Warszawie przypatrzy�, inni na przeszpiegi, dla zaci�gni�cia wie�ci: co o przysz�ej wojnie m�wi�, ile wojsk my�li Rzplita wystawi� i jakie na zaci�gi obmy�li fundusze? Mo�e by�o i du�o prawdy w tym, co o owych go�ciach m�wiono, bo mi�dzy starszyzn� zaporosk� wielu by�o skozaczonych szlachcic�w, kt�rzy i �aciny nieco zarwali, a przeto nie by�o ich po czym pozna�; zreszt� na dalekich stepach w og�le nie kwit�a �acina i tacy kniazie Kurcewicze nie umieli jej tak dobrze, jak Bohun i inni atamani.</p><p>Ale gadania podobne, kt�rych pe�no by�o i na polu elekcyjnym, i w mie�cie, wraz z wie�ciami o post�pach Chmielnickiego i podjazdach kozacko-tatarskich, kt�re jakoby a� po Wis�� dociera�y, nape�nia�y niepokojem i trwog� dusze ludzkie, a nieraz stawa�y si� przyczyn� tumult�w. Do�� by�o mi�dzy zebran� szlacht� rzuci� na kogo podejrzenie, i� jest przebranym Zaporo�cem, aby go w jednej chwili, nim zdo�a� si� usprawiedliwi�, rozniesiono w drobne strz�py na szablach. W ten spos�b gin�� mogli ludzie niewinni i powaga obrad by�a zniewa�ana, zw�aszcza �e obyczajem �wczesnym niezbyt przestrzegano i trze�wo�ci. Kaptur<a l:href="#fn436" type="note">[436]</a> postanowiony <emphasis>propter securitatem loci<a l:href="#fn437" type="note">[437]</a></emphasis> nie m�g� sobie da� rady z ci�g�ymi burdami, w kt�rych siekano si� z lada powodu. Ale je�li ludzi statecznych, przej�tych mi�o�ci� dobra i spokoju oraz niebezpiecze�stwem, jakie ojczy�nie grozi�o, martwi�y owe tumulty, siekaniny i pijatyki, natomiast sza�apuci, kosterzy i warcho�owie czuli si� jakoby w swoim �ywiole, uwa�ali, �e to ich w�a�nie czas, ich �niwo � i tym �mielej dopuszczali si� r�nych zdro�no�ci.</p><p>Nie trzeba za� m�wi�, �e mi�dzy nimi rej wodzi� pan Zag�oba, kt�r� to hegemoni� zapewni�a mu i wielka s�awa rycerska, i nienasycone pragnienie poparte mo�no�ci� picia, i j�zyk tak wyprawny, �e �aden inny wyr�wna� mu nie m�g�, i wielka pewno�� siebie, kt�rej nic zachwia� nie zdo�a�o. Chwilami miewa� on jednak napady �melankolii� � w�wczas zamyka� si� w izbie lub w namiocie i nie wychodzi�, a je�li wyszed�, bywa� w gniewliwym humorze, sk�onny do zwady i b�jki naprawd�. Zdarzy�o si� nawet, i� w takim usposobieniu poszczerbi� mocno pana Du�czewskiego, rawianina, za to tylko, i� przechodz�c o jego szabl� zawadzi�. Pana Micha�a tylko w�wczas obecno�� znosi�, przed kt�rym uskar�a� si�, i� go t�skno�� za panem Skrzetuskim i za �niebog�� trawi. �Opu�cili�my j�, panie Michale, mawia�, wydali�my j� jako Judasze w bezbo�ne r�ce � ju� wy mnie si� waszym <emphasis>nemine excepto<a l:href="#fn438" type="note">[438]</a></emphasis> nie zas�aniajcie! Co si� z ni� dzieje, panie Michale? � powiedz!</p><p>Na pr�no pan Micha� t�umaczy� mu, �e gdyby nie Pi�awce, to by �niebogi� szukali, ale �e teraz, gdy przegrodzi�a ich od niej ca�a pot�ga Chmielnickiego, jest to rzecz niepodobna. Szlachcic nie dawa� si� pocieszy�, tylko w jeszcze wi�ksz� pasj� wpada� kln�c na czym �wiat stoi �pierzyn�, dziecin� i �acin�<a l:href="#fn439" type="note">[439]</a>�.</p><p>Ale owe chwile smutku kr�tko trwa�y. Zwykle potem pan Zag�oba, jakoby chc�c sobie wynagrodzi� czas stracony, hula� i pi� jeszcze wi�cej ni� zwykle; czas sp�dza� pod wiechami<a l:href="#fn440" type="note">[440]</a> w towarzystwie najwi�kszych opoj�w lub sto�ecznych gamratek<a l:href="#fn441" type="note">[441]</a>, w czym pan Micha� wiernie dotrzymywa� mu towarzystwa.</p><p>Pan Micha�, �o�nierz i oficer wyborny, nie mia� w sobie jednak ani na szel�g tej powagi, jak� np. w Skrzetuskim wyrobi�y nieszcz�cia i cierpienie. Obowi�zek sw�j wzgl�dem Rzeczypospolitej rozumia� Wo�odyjowski w ten spos�b, �e bi�, kogo mu kazano � o reszt� nie dba�, na sprawach publicznych si� nie rozumia�; kl�sk� wojskow� got�w by� zawsze op�akiwa�, ale ani do g�owy mu nie przysz�o, �e warcholstwo i tumulty tyle s� rzeczy publicznej szkodliwe, ile i kl�ski. By� to s�owem m�odzik-wietrznik, kt�ry dostawszy si� w szum sto�eczny, uton�� w nim po uszy i przyczepi� si� jak oset do Zag�oby, bo ten by� mu mistrzem w swawoli. Je�dzi� wi�c z nim i mi�dzy szlacht�, kt�rej przy kielichu niestworzone rzeczy opowiada� Zag�oba, kaptuj�c zarazem stronnik�w dla kr�lewicza Karola, pi� z nim razem, w potrzebie os�ania� go, kr�cili si� obaj i po polu elekcyjnym, i w mie�cie, jak muchy w ukropie � i nie by�o k�ta, do kt�rego by nie wle�li. Byli i w Niepor�cie, i w Jab�onnie, i na wszystkich ucztach, obiadach, u magnat�w i pod wiechami; byli wsz�dy i uczestniczyli we wszystkim. Pana Micha�a �wierzbia�a m�oda r�ka, chcia� si� pokaza� i okaza� zarazem, �e szlachta ukrai�ska lepsza ni� inna, a �o�nierze ksi���cy nad wszystkich. Wi�c je�dzili umy�lnie szuka� awantur mi�dzy ��czycan�w, jako do korda najsprawniejszych, a g��wnie mi�dzy partyzant�w<a l:href="#fn442" type="note">[442]</a> ksi�cia Dominika Zas�awskiego, ku kt�rym obaj szczeg�ln� czuli nienawi��. Zaczepiali tylko co znamienitszych r�baj��w, kt�rych s�awa by�a niezachwiana i ustalona, i z g�ry uk�adali zaczepki. �Waszmo�� dasz okazj� � mawia� pan Micha� � a ja potem wyst�pi�.� Zag�oba, bieg�y bardzo w szermierce i do pojedynku z bratem szlachcicem wcale nie tch�rz, nie zawsze zgadza� si� na zast�pstwo, zw�aszcza w zaj�ciach z Zas�awczykami; ale gdy z jakim ��czyckim graczem przysz�o mie� do czynienia, poprzestawa� na dawaniu okazji, gdy za� ju� szlachcic rwa� si� do szabli i wyzywa�, wtedy pan Zag�oba mawia�: �M�j mospanie! Ju� bym te� nie mia� sumienia, gdybym na �mier� oczywist� wa�pana nara�a�, sam si� z nim potykaj�c; spr�buj si� lepiej z tym oto moim synalkiem i uczniem, bo nie wiem, czy i jemu sprostasz.� Po takich s�owach wysuwa� si� pan Wo�odyjowski ze swymi zadartymi w�sikami, zadartym nosem i min� gapia i czy go przyjmowano, czy nie, puszcza� si� w taniec, a �e istotnie mistrz to by� nad mistrzami, wi�c po kilku z�o�eniach k�ad� zwykle przeciwnika. Takie to sobie obaj z Zag�ob� wymy�lali zabawy, od kt�rych ich s�awa mi�dzy niespokojnymi duchami i mi�dzy szlacht� ros�a, ale szczeg�lniej s�awa pana Zag�oby, bo m�wiono: �Je�li ucze� taki, jaki� mistrz by� musi!� Jednego tylko pana Char�ampa Wo�odyjowski nigdzie przez d�ugi czas odnale�� nie m�g�; my�la� nawet, �e go mo�e na Litw� na powr�t w jakich sprawach wys�ano.</p><p>W ten spos�b zesz�o sze�� blisko tygodni, w czasie kt�rych i rzeczy publiczne posun�y si� znacznie naprz�d. Wyt�ona walka mi�dzy bra�mi-kandydatami, zabiegi ich stronnik�w, gor�czka i wzburzenie nami�tno�ci w partyzantach, wszystko przesz�o prawie bez �ladu i pami�ci. Wiadomo ju� by�o wszystkim, �e Jan Kazimierz b�dzie wybrany, bo kr�lewicz Karol bratu ust�pi� i dobrowolnie zrzek� si� kandydatury. Dziwna rzecz, �e w tej chwili wiele g�os Chmielnickiego zawa�y�, gdy� spodziewano si� powszechnie, �e podda si� powadze kr�la, zw�aszcza takiego, kt�ry w jego my�l obrany zosta�. Jako� te przewidywania sprawdzi�y si� w znacznej cz�ci. Za to dla Wi�niowieckiego, kt�ry ani na chwil�, jak ongi Kato<a l:href="#fn443" type="note">[443]</a>, nie przestawa� upomina�, aby owa zaporoska Kartagina zosta�a zburzona � taki obr�t rzeczy by� nowym ciosem. Teraz musia�y ju� wej�� na porz�dek spraw uk�ady. Ksi��� wiedzia� wprawdzie, �e te uk�ady albo od razu nie doprowadz� do niczego, albo wkr�tce si�� rzeczy zostan� zerwane, i widzia� wojn� w przysz�o�ci, ale niepok�j ogarnia� go na my�l, jaki b�dzie los tej wojny. Po uk�adach uprawniony Chmielnicki b�dzie jeszcze silniejszy, a Rzeczpospolita s�absza. I kto poprowadzi jej wojska przeciw tak ws�awionemu, jak Chmielnicki, wodzowi? Zali<a l:href="#fn444" type="note">[444]</a> nie przyjd� nowe kl�ski, nowe pogromy, kt�re do ostatka si�y wyczerpi�? Bo ksi��� nie �udzi� si� i wiedzia�, �e jemu, naj�arliwszemu stronnikowi Karola, nie oddadz� bu�awy. Kazimierz obieca� wprawdzie bratu, �e jego stronnik�w tak jak i swoich b�dzie mi�owa�, Kazimierz mia� dusz� wspania��, ale Kazimierz by� stronnikiem polityki kanclerza, kto inny wi�c we�mie bu�aw�, nie ksi��� � i biada Rzplitej, je�li to nie b�dzie w�dz od Chmielnickiego bieglejszy! Na t� my�l podw�jny b�l uciska� dusz� Jeremiego � bo i obawa o przysz�o�� ojczyzny, i to niezno�ne uczucie, jakie ma cz�owiek, kt�ry widzi, �e zas�ugi jego b�d� pomini�te, �e sprawiedliwo�� nie b�dzie mu oddana i �e inni nad nim g�ow� podnios�. Nie by�by Jeremi Wi�niowieckim, gdyby nie by� dumnym. On czu� w sobie si�y do d�wigni�cia bu�awy � i na ni� zas�u�y� � wi�c cierpia� podw�jnie.</p><p>M�wiono nawet mi�dzy oficerami, �e ksi��� nie b�dzie czeka� ko�ca elekcji i �e z Warszawy wyjedzie � ale nie by�a to prawda. Ksi��� nie tylko nie wyjecha�, ale odwiedzi� nawet kr�lewicza Kazimierza w Niepor�cie, od kt�rego z niezmiern� �askawo�ci� zosta� przyj�ty, po czym wr�ci� do miasta na d�u�szy pobyt, kt�rego wymaga�y sprawy wojskowe. Chodzi�o o uzyskanie �rodk�w na wojsko � o co pilnie nastawa� ksi���. Przy tym za Karolowe pieni�dze tworzy�y si� nowe regimenta dragon�w i piechoty. Jedne wys�ano ju� na Ru�, drugie dopiero nale�a�o do �adu przyprowadzi�. W tym celu rozsy�a� ksi��� na wszystkie strony oficer�w bieg�ych w rzeczach organizacji wojskowej, aby owe pu�ki przyprowadzali do po��danego stanu. Zosta� wys�any Kuszel i Wierszu��, a wreszcie przysz�a kolej i na Wo�odyjowskiego.</p><p>Pewnego dnia wezwano go przed oblicze ksi�cia, kt�ren taki mu da� rozkaz:</p><p>� Pojedziesz wa�� na Babice i Lipk�w<a l:href="#fn445" type="note">[445]</a> do Zaborowa<a l:href="#fn446" type="note">[446]</a>, gdzie czekaj� konie dla regimentu przeznaczone; tam je opatrzysz, wybrakujesz i zap�acisz panu Trzaskowskiemu, a nast�pnie przyprowadzisz je dla �o�nierzy. Pieni�dze za tym moim kwitem tu w Warszawie od p�atnika odbierzesz.</p><p>Pan Wo�odyjowski wzi�� si� ra�no do roboty, pieni�dze odebra� i tego� dnia obaj z Zag�ob� ruszyli do Zaborowa w samodziesi��<a l:href="#fn447" type="note">[447]</a> i z wozem, kt�ry wi�z� pieni�dze. Jechali wolno, bo ca�a okolica z tamtej strony Warszawy roi�a si� od szlachty, s�u�by, woz�w i koni; wioski a� po Babice by�y tak zapchane, �e we wszystkich cha�upach mieszkali go�cie. �atwo by�o i o przygod� w nat�oku ludzi r�nych humor�w � jako� mimo najwi�kszych stara� i skromnego zachowania si� nie unikn�li jej i dwaj przyjaciele.</p><p>Dojechawszy do Babic, ujrzeli przed karczm� kilkunastu szlachty, kt�ra w�a�nie siada�a na ko�, aby jecha� w swoj� drog�. Dwa oddzia�y, pozdrowiwszy si� wzajemnie, ju� mia�y si� pomin��, gdy nagle jeden z je�d�c�w spojrza� na pana Wo�odyjowskiego i nie rzek�szy s�owa pu�ci� si� rysi�<a l:href="#fn448" type="note">[448]</a> ku niemu.</p><p>� A tu� mi, bratku! � zakrzykn�� � chowa�e� si�, alem ci� znalaz�!� Nie ujdziesz mi teraz! Hej! Mo�ci panowie! � zakrzykn�� na swoich towarzysz�w<a l:href="#fn449" type="note">[449]</a> � a czekajcie no trocha! Mam temu oficerkowi co� powiedzie� i chcia�bym, aby�cie �wiadkami moich s��w byli.</p><p>Pan Wo�odyjowski u�miechn�� si� z zadowoleniem, bo pozna� pana Char�ampa.</p><p>� B�g mi �wiadkiem, �em si� nie chowa� � rzek� � i sam wa�pana szuka�em, aby si� go zapyta�, czyli� rankor<a l:href="#fn450" type="note">[450]</a> jeszcze dla mnie zachowa�, ale c�! Nie mogli�my si� spotka�.</p><p>� Panie Michale � szepn�� Zag�oba � po s�u�bie jedziesz!</p><p>� Pami�tam � mrukn�� Wo�odyjowski.</p><p>� Stawaj do sprawy! � wrzeszcza� Char�amp. � Mo�ci panowie! Obieca�em temu m�odzikowi, temu go�ow�sowi, �e mu uszy obetn� � i obetn�, jakem Char�amp! Oba, jakem Char�amp! B�d�cie �wiadkami, waszmo�ciowie, a ty, m�odziku, stawaj do sprawy!</p><p>� Nie mog�, jak mnie B�g mi�y, nie mog�! � m�wi� Wo�odyjowski � pofolguj�e mi wasze cho� par� dni!</p><p>� Jak to nie mo�esz? Tch�rz ci� oblecia�? Je�li w tej chwili nie staniesz, to� op�azuj�<a l:href="#fn451" type="note">[451]</a>, a� ci si� dziadek i babka przypomni. O b�ku! O gzie jadowity! W drog� wchodzi� umiesz, naprzykrza� si� umiesz, j�zykiem k�sa� umiesz, a do szabli ci� nie ma!</p><p>Tu wmiesza� si� pan Zag�oba.</p><p>� Widzi mi si�, �e waszmo�� w pi�tk� gonisz<a l:href="#fn452" type="note">[452]</a> � rzek� do Char�ampa � i bacz, �eby ci� ten b�k naprawd� nie uk�si�, bo wtedy �adne plastry nie pomog�. Tfu! Do diab�a, czy nie widzisz, �e ten oficer za s�u�b� jedzie? Sp�jrz na ten w�z z pieni�dzmi, kt�re do regimentu wieziemy, i zrozum, do kaduka, i� stra�uj�c przy skarbie ten oficer swoj� osob� nie rozporz�dza i pola da� ci nie mo�e. Kto tego nie rozumie, ten kiep, nie �o�nierz! Pod wojewod� ruskim s�u�ym i nie takich bijali�my jak wa�pan, ale dzi� nie mo�na, a co si� odwlecze, to nie uciecze.</p><p>� Ju�ci pewno, �e kiedy z pieni�dzmi jad�, to nie mog� � rzek� jeden z towarzysz�w<a l:href="#fn453" type="note">[453]</a> Char�ampa.</p><p>� A co mnie do ich pieni�dzy! � krzycza� niepohamowany pan Char�amp � niech mi pole daje, bo inaczej p�azowa� zaczn�.</p><p>� Pola dzi� nie dam, ale parol<a l:href="#fn454" type="note">[454]</a> kawalerski dam � rzek� pan Micha� � �e si� stawi� za trzy lub cztery dni, gdzie chcecie, jak tylko sprawy po s�u�bie za�atwi�. A nie b�dziecie si� waszmo�ciowie t� obietnic� kontentowa�<a l:href="#fn455" type="note">[455]</a>, to ka�� cyngl�w rusza�<a l:href="#fn456" type="note">[456]</a>, bo b�d� my�la�, �e nie ze szlacht� i nie z �o�nierzami, ale z rozb�jnikami mam do czynienia. Wybierajcie tedy, do wszystkich diab��w, gdy� nie mam czasu tu sta�!</p><p>S�ysz�c to, eskortuj�cy dragoni zwr�cili natychmiast rury muszkiet�w ku napastnikom, a ten ruch, r�wnie� jak i stanowcze s�owa pana Micha�a, widoczne wywar�y wra�enie na towarzyszach pana Char�ampa. �Ju� te� pofolguj � m�wili mu � same� �o�nierz, wiesz, co to s�u�ba, a to pewna, �e satysfakcj� otrzymasz, bo to �mia�a jaka� sztuka, jak i wszyscy spod ruskich chor�gwi� Pohamuj si�, p�ki prosim.�</p><p>Pan Char�amp rzuca� si� jeszcze przez chwil�, ale wreszcie zmiarkowa�, �e albo towarzysz�w rozgniewa, albo ich na niepewn� walk� z dragonami narazi, wi�c zwr�ci� si� do Wo�odyjowskiego i rzek�:</p><p>� Dajesz tedy parol, �e si� stawisz?</p><p>� Sam ci� poszukam, cho�by za to, �e o tak� rzecz dwa razy pytasz� Stawi� si� w czterech dniach; dzi� mamy �rod�, niech�e b�dzie w sobot� po po�udniu, we dwie godzin� Obieraj miejsce.</p><p>� Tu w Babicach si�a<a l:href="#fn457" type="note">[457]</a> go�ci � rzek� Char�amp � mog�yby jakowe impedimenta<a l:href="#fn458" type="note">[458]</a> si� zdarzy�. Niech�e b�dzie tu obok, w Lipkowie, tam ju� spokojnie i mnie niedaleko, bo nasze kwatery w Babicach.</p><p>� A wa�pan�w taka sama b�dzie liczna kompania jak dzi�? � pyta� przezorny Zag�oba.</p><p>� O, nie trzeba! � rzek� Char�amp � przyjad� tylko ja i panowie Sieliccy, moi krewni� Waszmo�ciowie te�, <emphasis>spero</emphasis><a l:href="#fn459" type="note">[459]</a>, bez dragon�w staniecie.</p><p>� Mo�e u was w asystencji wojskowej do pojedynku staj� � rzek� pan Micha� � u nas nie ma takiej mody.</p><p>� Tedy w czterech dniach, w sobot�, w Lipkowie? � rzek� Char�amp. � Znajdziem si� przed karczm�, a teraz z Bogiem!</p><p>� Z Bogiem! � rzek� Wo�odyjowski i Zag�oba.</p><p>Przeciwnicy rozjechali si� spokojnie. Pan Micha� by� uszcz�liwiony z przysz�ej zabawy i obiecywa� sobie zrobi� prezent panu Longinowi z obci�tych w�s�w petyhorca<a l:href="#fn460" type="note">[460]</a>. Jecha� wi�c w dobrej my�li do Zaborowa, gdzie zasta� i kr�lewicza Kazimierza, kt�ren tam na �owy przyjecha�. Wszelako pan Micha� z daleka tylko widzia� przysz�ego pana, bo �pieszy� si�. We dwa dni sprawy u�atwi�, konie obejrza�, zap�aci� pana Trzaskowskiego, wr�ci� do Warszawy i na termin, ba! nawet o godzin� za wcze�nie stan�� w Lipkowie wraz z Zag�ob� i panem Kuszlem, kt�rego na drugiego �wiadka zaprosi�.</p><p>Zajechawszy przed karczm�, kt�r� �yd trzyma�, weszli do izby, aby gard�a troch� miodem przep�uka�, i przy szklenicy zabawiali si� rozmow�.</p><p>� Parchu, a pan jest w domu? � pyta� karczmarza Zag�oba.</p><p>� Pan w mie�cie.</p><p>� A si�a u was szlachty stoi w Lipkowie?</p><p>� U nas pusto. Jeden tylko pan stan�� tu u mnie i siedzi w alkierzu � bogaty pan ze s�u�b� i ko�mi.</p><p>� A czemu do dworu nie zajecha�?</p><p>� Bo wida� naszego pana nie zna. Zreszt� dw�r zamkni�ty od miesi�ca.</p><p>� A mo�e to Char�amp? � rzek� Zag�oba.</p><p>� Nie � rzek� Wo�odyjowski. � Mia� by� we dwie godzin po po�udniu.</p><p>� Ej, panie Michale, mnie si� widzi, �e to on.</p><p>� Co znowu!</p><p>� P�jd�, zajrz�, kto to jest. �ydzie, a dawno ten pan stoi?</p><p>� Dzi� przyjecha�, nie ma dw�ch godzin.</p><p>� A nie wiesz, sk�d on jest?</p><p>� Nie wiem, ale musi by� z daleka, bo konie mia� zniszczone; ludzie m�wili, �e zza Wis�y.</p><p>� Czemu on tedy a� tu, w Lipkowie, stan��?</p><p>� Kto jego wie?</p><p>� P�jd�, zobacz� � powt�rzy� Zag�oba � mo�e kto znajomy.</p><p>I zbli�ywszy si� do zamkni�tych drzwi alkierza zapuka� w nie r�koje�ci� i ozwa� si�:</p><p>� Mo�ci panie, mo�na wej��?</p><p>� A kto tam? � ozwa� si� g�os ze �rodka.</p><p>� Sw�j � rzek� Zag�oba uchylaj�c drzwi. � Z przeproszeniem waszmo�ci, mo�e nie w por�? � doda� wsadzaj�c g�ow� do alkierza.</p><p>Nagle cofn�� si�, drzwiami trzasn��, jakoby �mier� zobaczy�. Na twarzy jego malowa� si� przestrach w po��czeniu z najwi�kszym zdumieniem, usta otworzy� i spogl�da� ob��kanymi oczyma na Wo�odyjowskiego i Kuszla.</p><p>� Co wa�panu jest? � pyta� Wo�odyjowski.</p><p>� Na rany Chrystusa! cicho � rzek� Zag�oba � tam� Bohun!</p><p>� Kto? Co si� wa�ci sta�o?</p><p>� Tam� Bohun!</p><p>Obaj oficerowie podnie�li si� na r�wne nogi.</p><p>� Czy� wa�� rozum straci�? Miarkuj si�: kto?</p><p>� Bohun! Bohun!</p><p>� Nie mo�e by�!</p><p>� Jakom �yw! Jak tu przed wami stoj�, kln� si� na Boga i wszystkich �wi�tych!</p><p>� Czego�e� si� wa�� tak stropi�? � rzek� Wo�odyjowski. � Je�li on tam jest, to B�g poda� go w nasze r�ce. Uspok�j si� wa��. Jest�e� pewny, �e to on?</p><p>� Jako �e z wa�panem m�wi�! Widzia�em go, szaty przewdziewa.</p><p>� A on wa�pana widzia�?</p><p>� Nie wiem, zdaje si�, �e nie.</p><p>Wo�odyjowskiego oczy zaiskrzy�y si� jak w�gle.</p><p>� �ydzie! � rzek� z cicha, kiwaj�c gwa�townie r�k�. � Chod� tu!� Czy s� drzwi z alkierza?</p><p>� Nie ma, jeno przez t� izb�.</p><p>� Kuszel! Pod okno! � szepn�� pan Micha�. � O, ju� nam teraz nie ujdzie!</p><p>Kuszel nie m�wi�c ni s�owa wybieg� z izby.</p><p>� Przyjd� wa�pan do siebie � rzek� Wo�odyjowski. � Nie nad wa�cinym, ale nad jego karkiem zguba wisi. Co on ci mo�e uczyni�? � nic.</p><p>� Ja te� jeno ze zdziwienia nie mog� och�on��! � odpar� Zag�oba, a w duchu pomy�la�: �Prawda! Czego ja si� mam ba�? Pan Micha� przy mnie � niech si� Bohun boi!�</p><p>I nasro�ywszy si� okrutnie, chwyci� za r�koje�� szabli.</p><p>� Panie Michale, ju� on nie powinien nam uj��!</p><p>� Czy to jeno on? Bo mi si� jeszcze wierzy� nie chce. Co by on tu robi�?</p><p>� Chmielnicki go na przeszpiegi przys�a�. To najpewniejsza rzecz! Czekaj, panie Michale. Chwycimy go i postawimy kondycj�<a l:href="#fn461" type="note">[461]</a>: albo kniazi�wn� odda, albo zagrozimy mu, �e go wydamy sprawiedliwo�ci.</p><p>� Byle kniazi�wn� odda�, jecha� go s�k!</p><p>� Ba! Ale czy nas nie za ma�o? Dw�ch i Kuszel trzeci? B�dzie si� on broni� jak w�ciek�y, a ludzi te� ma kilku.</p><p>� Char�amp z dwoma przyjedzie � b�dzie nas sze�ciu! Do�� Cyt!</p><p>W tej chwili otworzy�y si� drzwi i Bohun wszed� do izby.</p><p>Nie musia� on poprzednio dostrzec zagl�daj�cego do alkierza Zag�oby, gdy� teraz na jego widok drgn�� nagle i jakoby p�omie� przelecia� mu przez oblicze, a r�ka z szybko�ci� b�yskawicy spocz�a na g�owni szabli � ale wszystko to trwa�o jedno mgnienie oka. Wnet �w p�omie� zgas� w jego twarzy, kt�ra jednak przyblad�a nieco.</p><p>Zag�oba patrzy� na� i nie m�wi� nic � ataman r�wnie� sta� milcz�cy; w izbie s�ysza�by� przelatuj�c� much� i ci dwaj ludzie, kt�rych losy pl�ta�y si� w tak dziwny spos�b, udawali w tej chwili, �e si� nie znaj�.</p><p>Trwa�o to do�� d�ugo. Panu Micha�owi wyda�o si�, �e up�ywaj� wieki ca�e.</p><p>� �ydzie � rzek� nagle Bohun � daleko st�d do Zaborowa?</p><p>� Niedaleko � odpar� �yd. � Wasza mo�� zaraz jedzie?</p><p>� Tak jest � rzek� Bohun i skierowa� si� ku drzwiom izby wiod�cym do sieni.</p><p>� Za pozwoleniem! � zabrzmia� g�os Zag�oby.</p><p>Wata�ka<a l:href="#fn462" type="note">[462]</a> zatrzyma� si� od razu, jakby w ziemi� wr�s�, i zwr�ciwszy si� ku Zag�obie, wpi� w niego swe czarne, straszne �renice.</p><p>� Czego wa�� �yczysz? � spyta� kr�tko.</p><p>� Ej, bo mnie si� zdaje, �e my si� sk�dci� znamy. A czy my si� to nie na weselu w chutorze<a l:href="#fn463" type="note">[463]</a> na Rusi widzieli?</p><p>� A tak jest! � rzek� hardo wata�ka k�ad�c znowu r�k� na g�owni.</p><p>� Jak zdrowie s�u�y? � pyta� Zag�oba. � Bo wa�pan tak jako� nagle wtedy z chutoru wyjecha�, �e i po�egna� si� nie mia�em czasu.</p><p>� A waszmo�� tego �a�owa�?</p><p>� Pewnie, �e �a�owa�em, byliby�my pota�cowali: kompania si� zwi�kszy�a. (Tu pan Zag�oba wskaza� na Wo�odyjowskiego.) W�a�nie ten oto kawaler nadjecha�, kt�ry rad by si� by� z wa�ci� bli�ej pozna�.</p><p>� Do�� tego! � krzykn�� pan Micha� wstaj�c nagle. � Zdrajco, aresztuj� ci�!</p><p>� A to jakim prawem? � spyta� ataman, podnosz�c dumnie g�ow�.</p><p>� Bo� buntownik, wr�g Rzeczypospolitej i na przeszpiegi tu przyjecha�e�.</p><p>� A wa�� co� za jeden?</p><p>� O! Nie b�d� si� tobie wywodzi�, ale mi si� nie wymkniesz!</p><p>� Zobaczymy! � rzek� Bohun. � Nie wywodzi�bym si� i ja waszmo�ci, ktom jest, gdyby� mnie jako �o�nierz na szable wyzwa�, ale skoro aresztem grozisz, to ci si� wywiod�: oto jest list, kt�ry od hetmana zaporoskiego do kr�lewicza Kazimierza wioz�, i nie znalaz�szy go w Niepor�cie, do Zaborowa za nim jad�. Jak�e to mnie b�dziesz teraz aresztowa�?</p><p>To rzek�szy Bohun spojrza� dumnie i szydersko<a l:href="#fn464" type="note">[464]</a> na Wo�odyjowskiego, a pan Micha� zmiesza� si� bardzo, jak ogar, kt�ry czuje, �e mu si� zwierzyna wymyka, i nie wiedz�c, co ma pocz��, zwr�ci� pytaj�cy wzrok na Zag�ob�. Nasta�a ci�ka chwila milczenia.</p><p>� Ha! � rzek� Zag�oba � trudno! Skoro jeste� pos�a�cem, tedy ci� aresztowa� nie mo�emy, ale z szabl� si� temu oto kawalerowi nie nadstawiaj, bo ju�e� raz przed nim umyka�, a� ziemia j�cza�a.</p><p>Twarz Bohuna powlok�a si� purpur�, bo w tej chwili pozna� Wo�odyjowskiego. Wstyd i zraniona duma zagra�y naraz w nieustraszonym wata�ce. Wspomnienie to ucieczki pali�o go jak ogie�. By�a to jedyna nie starta plama na jego s�awie mo�ojeckiej<a l:href="#fn465" type="note">[465]</a>, kt�r� nad �ycie i nad wszystko kocha�.</p><p>A nieub�agany Zag�oba ci�gn�� dalej z zimn� krwi�:</p><p>� Ledwie� i hajdawerk�w<a l:href="#fn466" type="note">[466]</a> nie zgubi�, a� lito�� tego kawalera tkn�a, i �ycie ci darowa�. Tfu! Mo�ci mo�ojcze! Bia�og�owsk� masz twarz, ale i bia�og�owskie serce. By�e� odwa�ny ze star� kniaziow� i z dzieciuchem kniaziem, ale z rycerzem dudy w miech<a l:href="#fn467" type="note">[467]</a>! Listy tobie wozi�, panny porywa�, nie na wojn� chodzi�. Jak mnie B�g mi�y, na w�asne oczy widzia�em, jak hajdawerki oblatywa�y. Tfu, tfu! Ot i teraz o szabli gadasz, bo list wieziesz. Jak�e to nam si� z tob� potyka�, gdy tym pismem si� zas�aniasz? Piasek w oczy, piasek w oczy, mo�ci mo�ojcze!� Chmiel dobry �o�nierz, Krzywonos<a l:href="#fn468" type="note">[468]</a> dobry, ale wielu jest mi�dzy kozactwem drapichrust�w!</p><p>Bohun posun�� si� nagle ku panu Zag�obie, a pan Zag�oba zasun�� si� r�wnie� szybko za pana Wo�odyjowskiego, tak �e dwaj m�odzi rycerze stan�li przed sob� oko w oko.</p><p>� Nie od strachu ja przed wa�panem ucieka�, ale by ludzi ratowa�! � m�wi� Bohun.</p><p>� Nie wiem, dla jakich tam przyczyn umyka�e�, ale wiem, �e� umyka� � rzecze pan Micha�.</p><p>� Wsz�dy dam wa�ci pole, cho�by tu zaraz.</p><p>� Wyzywasz mnie? � pyta� przymru�aj�c oczy Wo�odyjowski.</p><p>� Ty mnie s�aw� mo�ojeck� wzi��, ty mnie poha�bi�! Mnie twojej krwi potrzeba.</p><p>� To i zgoda � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� <emphasis>Volenti non fit iniuria</emphasis> � doda� Zag�oba. � Ale kt� kr�lewiczowi list odda?</p><p>� Niech�e was g�owa o to nie boli; to moja sprawa!</p><p>� Bijcie si� tedy, kiedy nie mo�e by� inaczej � m�wi� Zag�oba. � Gdyby ci si� te� poszcz�ci�o, mo�ci wata�ko, z tym oto kawalerem � bacz, �e ja drugi staj�. A teraz chod�, panie Michale, przed sie�, mam co� pilnego powiedzie�.</p><p>Dwaj przyjaciele wyszli i odwo�ali Kuszla spod okna alkierza, po czym Zag�oba rzek�:</p><p>� Mo�ci panowie, z�a nasza sprawa. On naprawd� ma list do kr�lewicza � zabijemy go, to krymina�. Pomnijcie, �e kaptur <emphasis>propter securitatem loci</emphasis> w dw�ch milach od pola elekcji s�dzi � a to wszak�e <emphasis>quasi</emphasis> pose�! Ci�ka sprawa! Musimy si� chyba potem gdzie schowa� albo mo�e ksi��� nas os�oni � inaczej mo�e by� �le. A znowu puszcza� go wolno � jeszcze gorzej. Jedyna to sposobno�� oswobodzenia naszej niebogi. Gdy go nie b�dzie na �wiecie, �atwiej jej odszukamy. B�g sam widocznie chce jej i Skrzetuskiemu pom�c � ot, co jest! Rad�my, mo�ci panowie.</p><p>� Wa�� przecie znajdziesz jaki fortel? � rzek� Kuszel.</p><p>� Ju� to przez m�j fortel sprawi�em, �e on sam nas wyzwa�. Ale trzeba �wiadk�w, obcych ludzi. Moja my�l jest, aby na Char�ampa zaczeka�. Bior� to na siebie, �e on pierwsze�stwa ust�pi i w potrzebie b�dzie �wiadczy�, jako�my zostali wyzwani i musieli�my si� broni�. Trzeba si� te� i od Bohuna wywiedzie� lepiej, gdzie dziewczyn� ukry�. Je�li ma zgin��, nic mu po niej � mo�e powie, gdy go zaklniemy. A nie powie � to i tak lepiej, by nie �y�. Trzeba wszystko przezornie i roztropnie czyni�. G�owa p�ka, mo�ci panowie.</p><p>� Kt� si� b�dzie z nim bi�? � pyta� Kuszel.</p><p>� Pan Micha� pierwszy, ja drugi � rzek� Zag�oba.</p><p>� A ja trzeci.</p><p>� Nie mo�e by� � przerwa� pan Micha� � ja si� jeden bij�, i na tym koniec. Po�o�y mnie, to jego szcz�cie � niech�e jedzie zdr�w.</p><p>� O! Jam mu ju� zapowiedzia� � rzek� Zag�oba � ale je�li tak waszmo�ciowie postanowicie, to ust�pi�.</p><p>� No, jego wola, czy i z wa�panem ma si� bi�, ale wi�cej z nikim.</p><p>� Chod�my tedy do niego.</p><p>� Chod�my.</p><p>Poszli i zastali Bohuna w g��wnej izbie, popijaj�cego mi�d. Wata�ka ju� by� spokojny zupe�nie.</p><p>� Pos�uchaj no, wa�pan � rzek� Zag�oba � bo to s� wa�ne sprawy, o kt�rych chcemy z tob� pom�wi�. Wa�pan wyzwa�e� tego kawalera � dobrze, ale trzeba ci wiedzie�, �e skoro pos�ujesz, to ci� prawo broni, bo� do politycznego narodu, nie mi�dzy dzikie bestie przyjecha�. Ow� nie mo�emy ci da� pola inaczej, chyba przy �wiadkach zapowiesz, �e� sam z w�asnej ochoty wyzwa�. Przyjedzie tu kilku szlachty, z kt�rymi mieli�my si� pojedynkowa� � przed nimi to o�wiadczysz; my za� damy ci kawalerski parol, �e je�li� si� poszcz�ci z panem Wo�odyjowskim, tedy odjedziesz wolno i nikt ci nie b�dzie stawia� przeszk�d, chyba �e jeszcze ze mn� zmierzy� si� zechcesz.</p><p>� Zgoda � rzek� Bohun � powiem przy owej szlachcie i ludziom moim zapowiem, aby list odwie�li i Chmielnickiemu powiedzieli, je�li zgin�, �em ja sam wyzwa�. A poszcz�ci mnie B�g z tym kawalerem s�aw� mo�ojeck� odzyska�, tak i wa�pana jeszcze potem na szabelki poprosz�.</p><p>To rzek�szy spojrza� Zag�obie w oczy, a Zag�oba zmiesza� si� nieco, kaszln��, splun�� i odrzek�:</p><p>� Zgoda. Gdy si� z tym moim uczniem popr�bujesz, poznasz, jak� ze mn� b�dziesz mia� robot�. Ale mniejsza z tym� Jest drugie <emphasis>punctum</emphasis>, wa�niejsze, w kt�rym do sumienia twego si� odwo�ujemy, gdy� lubo� Kozak, chcemy ci� jako kawalera traktowa�. Wa�pan porwa�e� kniazi�wn� Helen� Kurcewicz�wn�, narzeczon� naszego towarzysza i przyjaciela, i trzymasz j� w ukryciu. Wiedz, �e gdyby�my ci� o to zapozwali, nic by ci nie pomog�o, �e ci� Chmielnicki pos�em swoim kreowa�, bo to jest <emphasis>raptus puellae</emphasis>, gard�owa sprawa, kt�ra by tu wnet s�dzona by�a. Ale gdy do bitwy masz i�� i mo�esz zgin��, wejd� w siebie: co si� z t� niebog� stanie, gdy zginiesz? Zali<a l:href="#fn469" type="note">[469]</a> jej z�a i zguby chcesz ty, kt�ry j� mi�ujesz? Zali j� pozbawisz opieki? Na ha�b� i nieszcz�cie wydasz? Zali katem jej i po �mierci jeszcze chcesz zosta�?</p><p>Tu g�os pana Zag�oby zabrzmia� niezwyk�� mu powag�, a Bohun poblad� � i pyta�:</p><p>� Czego wy ode mnie chcecie?</p><p>� Wska� nam miejsce jej uwi�zienia, aby�my na wypadek twojej �mierci mogli j� odnale�� i narzeczonemu odda�. B�g b�dzie mia� lito�� nad twoj� dusz�, je�li to uczynisz.</p><p>Wata�ka wspar� g�ow� na d�oniach i zamy�li� si� g��boko, a trzej towarzysze pilnie �ledzili zmiany w tej ruchliwej twarzy, kt�ra nagle obla�a si� takim smutkiem tkliwym, jakby na niej nigdy gniew ani w�ciek�o��, ani �adne srogie uczucia nie gra�y i jakby ten cz�owiek tylko do kochania i t�sknoty by� stworzony. D�ugi czas trwa�o milczenie, a� wreszcie przerwa� je g�os Zag�oby, kt�ry dr�a�, m�wi�c nast�pne s�owa:</p><p>� Je�eli� za� j� ju� poha�bi�, niech�e ci� B�g pot�pi, a ona niech cho� w klasztorze znajdzie schronienie�</p><p>Bohun podni�s� oczy wilgotne, rozt�sknione i tak m�wi�:</p><p>� Je�li ja j� poha�bi�? Ot, nie wiem, jak wy mi�ujecie, panowie szlachta, rycerze i kawalery, ale ja Kozak, ja j� w Barze<a l:href="#fn470" type="note">[470]</a> od �mierci i ha�by obroni�, a potem w pustyni� wywi�z� � i tam jak oka w g�owie pilnowa�, palca na ni� nie skrzywi�, do n�g pada� i czo�em bi� jak przed obrazem. Kaza�a precz i��, tak poszed� � i nie widzia� jej wi�cej, bo wojna-matka trzyma�a.</p><p>� B�g to wa�ci na s�dzie policzy! � rzek� odetchn�wszy g��boko Zag�oba. � Ale zali ona tam bezpieczna? Tam Krzywonos i Tatary!</p><p>� Krzywonos pod Kamie�cem<a l:href="#fn471" type="note">[471]</a> le�y, a mnie do Chmielnickiego pos�a� pyta�, czy pod Kudak ma i�� � i ju� pewno poszed�, a tam, gdzie ona jest, nie ma ni Kozak�w, ni Lach�w, ni Tatar�w � ona tam bezpieczna.</p><p>� Gdzie ona tedy?</p><p>� S�uchajcie, panowie Lachy! Niech b�dzie, jak chcecie � powiem ja wam, gdzie ona jest, i wyda� j� ka��, ale za to wy mnie dajcie kawalerski wasz parol, �e je�li mnie B�g poszcz�ci, tak wy nie b�dziecie ju� jej szuka�. Wy za siebie przyrzeczcie i za pana Skrzetuskiego przyrzeczcie, a ja wam powiem.</p><p>Trzej przyjaciele spojrzeli po sobie.</p><p>� My tego nie mo�em uczyni�! � rzek� Zag�oba.</p><p>� O, jako �ywo, nie mo�em! � wykrzykn�li Kuszel i Wo�odyjowski.</p><p>� Tak? � rzek� Bohun i brwi jego �ci�gn�y si�, a oczy zaiskrzy�y. � Czemu� to wy, panowie Lachy, nie mo�ecie tego uczyni�? </p><p>� Bo pan Skrzetuski jest nieobecny, a opr�cz tego wiedz o tym, �e �aden z nas szuka� jej nie przestanie, cho�by� i pod ziemi� j� ukry�.</p><p>� Tak wy by taki targ ze mn� uczynili: ty, Kozacze, dusz� oddaj, a my tobie szabl�! O, nie doczekacie! A co to wy my�leli, �e u mnie szabla kozacka nie ze stali, �e ju� nade mn� jak krucy nad �cierwem kraczecie? A czemu to mnie gin��, nie wam? Wam trzeba mojej krwi, a mnie waszej! Zobaczymy, kto czyjej dostanie!</p><p>� Wi�c nie powiesz?</p><p>� A po co mnie m�wi�? Na pohybel�e wam wszystkim!</p><p>� Na pohybel tobie! Warte�, by ci� na szablach roznie��.</p><p>� Spr�bujcie! � rzek� wata�ka wstaj�c nagle.</p><p>Kuszel i Wo�odyjowski porwali si� r�wnie� z �awy.</p><p>Gro�ne spojrzenia pocz�y si� krzy�owa�, wezbrane gniewem piersi oddycha�y mocniej i nie wiadomo, do czego by by�o dosz�o, gdyby nie Zag�oba, kt�ry, spojrzawszy w okno, wykrzykn��:</p><p>� Char�amp ze �wiadkami przyjecha�!</p><p>Jako� po chwili rotmistrz petyhorski wraz z dwoma towarzyszami, panami Sielickimi, weszli do izby. Po pierwszych powitaniach Zag�oba wzi�� ich na stron� i pocz�� rzecz wy�uszcza�.</p><p>A prawi� tak wymownie, �e wnet przekona�, zw�aszcza i� zapewni�, �e pan Wo�odyjowski prosi tylko o kr�tk� zw�ok� i wnet po walce z Kozakiem stan�� jest got�w. Tu pan Zag�oba pocz�� opowiada�, jak stara i straszna jest nienawi�� wszystkich �o�nierzy ksi�cia do Bohuna, jako on jest wrogiem ca�ej Rzeczypospolitej i jednym z najokrutniejszych rebelizant�w, wreszcie jak kniazi�wn� porwa�, pann� ze szlacheckiego domu i narzeczon� szlachcica, kt�ren jest zwierciad�em wszystkich cn�t rycerskich. �A gdy waszmo�ciowie szlacht� jeste�cie i do braterstwa si� poczuwacie, wsp�lna tedy to jest nasza krzywda, kt�r� si� stanowi ca�emu w osobie jednego wyrz�dza � zali<a l:href="#fn472" type="note">[472]</a> wi�c �cierpicie, aby nie by�a pomszczona?�</p><p>Pan Char�amp czyni� w pocz�tku trudno�ci i m�wi�, �e skoro tak jest, to nale�y Bohuna natychmiast rozsieka�, �a pan Wo�odyjowski niechaj po staremu ze mn� staje�. Musia� mu na nowo t�umaczy� pan Zag�oba, dlaczego to nie mo�e by� i �e nawet nie po rycersku by�oby w tylu na jednego napada�. Szcz�ciem, pomogli mu panowie Sieliccy, obaj ludzie rozs�dni i stateczni, a� da� si� na koniec uparty Litwin przekona� i na zw�ok� zezwoli�.</p><p>Tymczasem Bohun poszed� do swoich ludzi i powr�ci� z esau�em<a l:href="#fn473" type="note">[473]</a> Eliasze�kiem, kt�remu zapowiedzia� jako do bitwy dw�ch szlachty wyzwa�, po czym powt�rzy� g�o�no to samo wobec pana Char�ampa i pan�w Sielickich.</p><p>� My za� o�wiadczamy � rzek� Wo�odyjowski � i� je�li wyjdziesz zwyci�zc� z walki ze mn�, tedy od woli twej zale�y, czy jeszcze zechcesz si� bi� z panem Zag�ob�, a w �adnym razie nikt wi�cej ci� nie b�dzie wyzywa� ani te� kup� na ci� nie napadn� i odjedziesz, gdzie zechcesz � na co parol kawalerski dajem i waszmo�ci�w teraz przyby�ych prosimy, aby ze swej strony tak�e to przyrzekli.</p><p>� Przyrzekamy � rzekli uroczy�cie Char�amp i dwaj Sieliccy.</p><p>W�wczas Bohun wr�czy� list Chmielnickiego do kr�lewicza Eliasze�ce i rzek�:</p><p>� Ty ceje py�mo korolewiczu widdasz i ko�y ja pohybnu, tak ty ska�esz i jomu, i Chmielnickomu, szczo moja wyna bu�a i szczo ne zdradoju mene zaby�y.</p><p>Zag�oba, kt�ren pilne mia� oko na wszystko, zauwa�y�, �e na ponurej twarzy Eliasze�ki nie odbi� si� najmniejszy niepok�j � wida� zbyt by� pewny swego atamana.</p><p>Tymczasem Bohun zwr�ci� si� dumnie do szlachty.</p><p>� No, komu �mier�, komu �ycie � rzek�. � Mo�em i��.</p><p>� Czas, czas! � odrzekli wszyscy zasadzaj�c po�y od kontusz�w za pasy i bior�c pod pachy szable.</p><p>Wyszli przed karczm� i skierowali si� ku rzeczce, kt�ra p�yn�a �r�d zaro�li g�og�w, dzikich r�, tarek i choiny. Listopad postr�ca� wprawdzie li�� z krzewin, ale g�stwa tak by�a zbita, �e czernia�a jakoby wst�ga kiru, het, przez puste pola a� ku lasom. Dzie� by� wprawdzie blady, ale pogodny t� melancholiczn� pogod� jesieni, pe�n� s�odyczy. S�o�ce bramowa�o �agodnie z�otem obna�one ga��zie drzew i roz�wieca�o ��te wydmy piaszczyste ci�gn�ce si� nieco opodal prawego brzegu rzeczki. Zapa�nicy i ich �wiadkowie szli w�a�nie ku onym wydmom.</p><p>� Tam si� zatrzymamy � rzek� Zag�oba.</p><p>� Zgoda! � odpowiedzieli wszyscy.</p><p>Zag�oba coraz by� niespokojniejszy, na koniec zbli�y� si� do Wo�odyjowskiego i szepn��:</p><p>� Panie Michale�</p><p>� A co?</p><p>� Na mi�o�� bosk�, panie Michale, staraj�e si�! W twoim teraz r�ku los Skrzetuskiego, wolno�� kniazi�wny, twoje w�asne �ycie i moje, bo bro� Bo�e na ciebie przygody, ja sobie z tym zb�jem nie dam rady.</p><p>� To czemu� go wa�� wyzywa�?</p><p>� S�owo si� rzek�o. Ufa�em w ciebie, panie Michale, ale ja ju� stary, oddech mam kr�tki, zatyka mnie, a ten g�adysz mo�e skaka� jak cyga. Ci�ty to ogar, panie Michale.</p><p>� Postaram si� � rzek� ma�y rycerz.</p><p>� Bo�e ci dopom�. Nie tra� ducha!</p><p>� Za� tam!</p><p>W tej chwili zbli�y� si� ku nim jeden z pan�w Sielickich.</p><p>� Ci�ta jaka� sztuka ten wasz Kozak � szepn��. � Tak sobie z nami poczyna, jak r�wny, je�li nie jak lepszy. Hu! Co za fantazja! Musia�a si� jego matka na jakiego szlachcica zapatrzy�.</p><p>� E! � rzek� Zag�oba � pr�dzej si� jaki szlachcic na jego matk� zapatrzy�.</p><p>� I mnie si� tak widzi � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� Stawajmy! � zawo�a� nagle Bohun.</p><p>� Stawajmy, stawajmy!</p><p>Stan�li. Szlachta p�kolem. Wo�odyjowski i Bohun naprzeciw siebie.</p><p>Wo�odyjowski, jako to cz�owiek w takich rzeczach wytrawny, cho� m�ody, naprz�d nog� piasek zmaca�, czy twardy, po czym rzuci� okiem naoko�o, chc�c wszystkie nier�wno�ci gruntu pozna� � i wida� by�o, �e sprawy wcale nie lekcewa�y�. Przecie przychodzi�o mu mie� do czynienia z rycerzem na ca�� Ukrain� najs�awniejszym, o kt�rym lud pie�ni �piewa� i kt�rego imi� � jak Ru� szeroka � a� do Krymu by�o znane. Pan Micha�, prosty porucznik dragon�w, wiele sobie po owej walce obiecywa�, bo albo �mier� s�awn�, albo r�wnie s�awne zwyci�stwo, wi�c niczego nie zaniedba�, aby si� godnym takiego przeciwnika okaza�. Dlatego tak�e niezwyk�� mia� w twarzy powag�, kt�r� dojrzawszy Zag�oba a� przel�k� si�. �Traci fantazj� � pomy�la� � ju� po nim, a zatem i po mnie!�</p><p>Tymczasem Wo�odyjowski zbadawszy dok�adnie grunt pocz�� odpina� kurt�.</p><p>� Ch�odno jest � rzek� � ale si� rozgrzejemy.</p><p>Bohun poszed� za jego przyk�adem i zrzucili obaj zwierzchnie ubranie, tak �e pozostali tylko w hajdawerach i w koszulach; nast�pnie pocz�li zawija� na prawej r�ce r�kawy.</p><p>Ale jak�e marnie wygl�da� ma�y pan Micha� przy ros�ym i silnym atamanie! Prawie go nie by�o wida�. �wiadkowie z niepokojem spogl�dali na szerok� pier� Kozaka, na olbrzymie musku�y widne spod zawini�tego r�kawa, podobne do s�k�w i w�z��w. Zdawa�o si�, i� to ma�y kogucik staje do walki z pot�nym jastrz�biem stepowym. Nozdrza Bohuna rozwar�y si� jakby zawczasu krew wietrz�c, twarz skr�ci�a si� mu tak, i� czarna grzywa zdawa�a si� do brwi si�ga�, i szabla drga�a mu w r�ku � oczy drapie�ne utkwi� w przeciwnika i czeka� komendy.</p><p>A pan Wo�odyjowski spojrza� jeszcze pod �wiat�o na ostrze szabli, ruszy� ��tymi w�sikami i stan�� w pozycji.</p><p>� Jatki tu proste b�d�! � mrukn�� do Sielickiego Char�amp.</p><p>Wtem zabrzmia� troch� dr��cy g�os Zag�oby:</p><p>� W imi� bo�e! Zaczynajcie!</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XII</p></title><p>�wistn�y szable i ostrze szcz�kn�o o ostrze. Wnet zmieni� si� plac boju, bo Bohun natar� z tak� w�ciek�o�ci�, �e pan Wo�odyjowski uskoczy� w ty� kilka krok�w i �wiadkowie r�wnie� musieli si� cofn��. B�yskawicowe zygzaki szabli Bohuna by�y tak szybkie, �e przera�one oczy obecnych nie mog�y za nimi nad��y� � zda�o im si�, �e pan Micha� ca�kiem jest nimi otoczony, pokryty i �e B�g jeden chyba zdo�a go wyrwa� spod tej nawa�no�ci piorun�w. Ciosy zla�y si� w jeden nieustaj�cy �wist, p�d poruszanego powietrza uderza� o twarze. Furia wata�ki<a l:href="#fn474" type="note">[474]</a> wzrasta�a: ogarnia� go dziki sza� bojowy � i par� przed sob� Wo�odyjowskiego jak huragan � a ma�y rycerz cofa� si� ci�gle i tylko si� broni�. Wyci�gni�ta jego prawica nie porusza�a si� prawie wcale, d�o� tylko sama zatacza�a bez ustanku ma�e, ale szybkie jak my�l p�kola i chwyta� szalone ci�cia Bohunowe, ostrze podstawia� pod ostrze, odbija� i zn�w si� zas�ania�, i jeszcze si� cofa�, oczy utkwi� w oczach Kozaka i �r�d w�owych b�yskawic wydawa� si� spokojny, jeno na policzki wyst�pi�y mu plamy czerwone.</p><p>Pan Zag�oba przymkn�� oczy � i s�ysza� tylko cios za ciosem, zgrzyt za zgrzytem.</p><p>�Broni si� jeszcze!� � pomy�la�.</p><p>� Broni si� jeszcze! � szeptali panowie Sieliccy i Char�amp.</p><p>� Ju� przyparty do wydmy � doda� cicho Kuszel.</p><p>Zag�oba zn�w otworzy� oko i spojrza�.</p><p>Plecy Wo�odyjowskiego opiera�y si� prawie o wydm�, ale widocznie nie by� dot�d ranny, jeno rumie�ce na jego twarzy sta�y si� �ywsze, a kilka kropel potu wyst�pi�o mu na czo�o.</p><p>Serce Zag�oby zabi�o nadziej�.</p><p>�Przecie i z pana Micha�a gracz nad gracze � pomy�la� � a i tamten znu�y si� nareszcie.�</p><p>Jako� twarz Bohuna sta�a si� blada, pot perli� mu tak�e czo�o, ale op�r podnieca� tylko jego w�ciek�o��: bia�e k�y b�ysn�y mu spod w�s�w, a z piersi wydobywa�o si� chrapanie w�ciek�o�ci.</p><p>Wo�odyjowski nie spuszcza� go z oka i broni� si� ci�gle.</p><p>Nagle poczuwszy za sob� wydm� zebra� si� w sobie � ju� patrz�cym zdawa�o si�, �e pad� � on tymczasem pochyli� si�, skurczy�, przysiad� i rzuci� ca�� swoj� osob� niby kamieniem w pier� Kozaka.</p><p>� Atakuje! � wykrzykn�� Zag�oba.</p><p>� Atakuje! � powt�rzyli inni.</p><p>Tak by�o w istocie: wata�ka cofa� si� teraz, a ma�y rycerz poznawszy ju� ca�� si�� przeciwnika naciera� tak �wawo, �e �wiadkom dech zamar� w piersi: widocznie poczyna� si� rozgrzewa�, nozdrza rozd�y mu si� � ma�e oczki sypa�y skry; przysiada� i zrywa� si�, zmienia� w jednym mgnieniu pozycje, zatacza� kr�gi naok� wata�ki i zmusza� go do obracania si� na miejscu.</p><p>� O, mistrz! O, mistrz! � wo�a� Zag�oba.</p><p>� Zginiesz! � ozwa� si� nagle Bohun.</p><p>� Zginiesz! � odpowiedzia� jak echo Wo�odyjowski.</p><p>Wtem Kozak sztuk� najbieglejszym tylko szermierzom znan� przerzuci� nagle szabl� z prawej r�ki do lewej i da� cios od lewicy tak okropny, �e pan Micha�, jakby piorunem ra�ony, pad� na ziemi�.</p><p>� Jezus Maria! � krzykn�� Zag�oba.</p><p>Ale pan Micha� pad� umy�lnie i w�a�nie dlatego szabla Bohunowa przeci�a tylko powietrze, ma�y rycerz za� zerwa� si� jak dziki kot i ca�� niemal d�ugo�ci� ostrza ci�� straszliwie w odkryt� pier� Kozaka.</p><p>Bohun zachwia� si�, post�pi� krok, ostatnim wysileniem da� ostatnie pchni�cie; pan Wo�odyjowski odbi� je z �atwo�ci�, uderzy� jeszcze po dwakro� w pochylony �eb � szabla wysun�a si� z bezw�adnych r�k Bohuna i pad� twarz� na piasek, kt�ry wnet zaczerwieni� si� pod nim szerok� ka�u�� krwi.</p><p>Eliasze�ko, obecny przy bitwie, rzuci� si� na cia�o atamana.</p><p>�wiadkowie przez jaki� czas nie mogli s�owa przem�wi�, a pan Micha� milcza� tak�e; wspar� si� obu r�koma na szabelce i oddycha� ci�ko.</p><p>Zag�oba pierwszy przerwa� milczenie:</p><p>� Panie Michale, p�jd� w moje obj�cia! � rzek� z rozczuleniem.</p><p>Otoczyli go tedy ko�em.</p><p>� To� wa�� gracz pierwszej wody! Niech wa�ci kule bij�! � m�wili panowie Sieliccy.</p><p>� Wa��, widz�, �cichap�k! � rzek� Char�amp. � Stan� ja waszmo�ci, �eby nie m�wiono, i�em si� ul�k�, ale cho�by� i mnie mia� waszmo�� tak pochlasta�, zawsze� winszuj�, winszuj�!</p><p>� Et, daliby�cie sobie waszmo�ciowie pok�j, bo w rzeczy nie macie si� o co bi� � m�wi� Zag�oba.</p><p>� Nie mo�e by�, bo tu chodzi o moj� reputacj� � odpar� petyhorzec � za kt�r� ch�tnie dam gard�o.</p><p>� Nic mi po wa�cinym gardle, zaniechajmy si� lepiej � rzecze Wo�odyjowski � gdy� prawd� wa�panu powiedziawszy, tom mu tam w drog�, gdzie my�lisz, nie wchodzi�. Wejdzie tam wa�panu kto inny, lepszy ode mnie � ale nie ja.</p><p>� Jak to?</p><p>� Parol kawalerski.</p><p>� To ju� sobie dajcie pok�j � wo�ali Sieliccy i Kuszel.</p><p>� Niech�e i tak b�dzie � rzek� Char�amp otwieraj�c ramiona.</p><p>Pan Wo�odyjowski pad� w nie i pocz�li si� ca�owa�, a� echo rozlega�o si� po wydmach � pan Char�amp za� m�wi�:</p><p>� Niech�e wa�ci nie znam, �eby� za� tak pochlasta� podobnego wielkoluda! A i szabl� umia� on te� obraca�.</p><p>� Anim si� spodziewa�, �eby taki by� fechmistrz! I sk�d on si� m�g� tego wyuczy�?</p><p>Tu uwaga powszechna zwr�ci�a si� zn�w na le��cego wata�k�, kt�rego Eliasze�ko obr�ci� przez ten czas twarz� do g�ry i z p�aczem szuka� w nim znak�w �ycia. Twarzy Bohuna nie mo�na by�o rozezna�, bo pokry�y j� sople krwi, kt�ra wyp�yn�a z ran w g�ow� zadanych i wnet �ci�a si� na ch�odnym powietrzu. Koszula na piersiach r�wnie� by�a ca�a we krwi, ale dawa� jeszcze znaki �ycia. Widocznie by� w konwulsji przed�miertnej, nogi jego drga�y, a palce skrzywione na kszta�t szpon�w dar�y piasek. Zag�oba spojrza� i machn�� r�k�.</p><p>� Ma dosy�! � rzek� � �egna si� ze �wiatem.</p><p>� Aj! � rzek� jeden z Sielickich spogl�daj�c na cia�o � to ju� trup.</p><p>� Ba! Prawie na dzwona poci�ty.</p><p>� Nie lada to by� rycerz � mrukn�� kiwaj�c g�ow� Wo�odyjowski.</p><p>� Wiem co� o tym � doda� Zag�oba.</p><p>Tymczasem Eliasze�ko chcia� d�wign�� i unie�� nieszcz�snego atamana, ale �e by� cz�owiek do�� w�t�y i niem�ody, a Bohun prawie do olbrzym�w nale�a� � wi�c nie m�g�. Do karczmy by�o kilka staj, a Bohun lada chwila m�g� skona�; esau�<a l:href="#fn475" type="note">[475]</a> widz�c to zwr�ci� si� do szlachty.</p><p>� Pany! � wo�a� sk�adaj�c r�ce. � Na Spasa i Swiatuju-Preczystuju, pomo�ite! Ne dajte, szczob win tutki szczez jak sobaka. Ja staryj, ne zdu�aju, a lude daleko�</p><p>Szlachta spojrza�a po sobie. Zawzi�to�� przeciw Bohunowi znik�a ju� we wszystkich sercach.</p><p>� Pewnie, �e trudno go tu jak psa zostawi� � mrukn�� pierwszy Zag�oba. � Skoro�my z nim na pojedynek stan�li, to ju� on dla nas nie ch�op, ale �o�nierz, kt�remu taka pomoc si� nale�y� Kto ze mn� poniesie, mo�ci panowie?</p><p>� Ja � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� To go ponie�cie na mojej burce � doda� Char�amp.</p><p>Po chwili Bohun le�a� ju� na opo�czy, kt�rej ko�ce pochwycili Zag�oba, Wo�odyjowski, Kuszel i Eliasze�ko � i ca�y orszak w towarzystwie Char�ampa i pan�w Sielickich uda� si� wolnym krokiem ku karczmie.</p><p>� Twarde ma �ycie � rzek� Zag�oba � jeszcze si� rusza. M�j Bo�e, �eby mnie kto powiedzia�, �e na jego nia�k� wyjd� i �e go b�d� tak ni�s�, my�la� bym, �e kpi ze mnie! Zbyt mam czu�e serce, sam wiem o tym, ale trudno! Jeszcze mu i rany opatrz�. Mam nadziej�, �e na tym �wiecie ju� si� nie spotkamy wi�cej: niech�e mile mi� wspomina na tamtym!</p><p>� To my�lisz waszmo��, �e on �adn� miar� nie wy�yje? � pyta� Char�amp.</p><p>� On? Nie da�bym za jego �ywot starego wiechcia. Tak ju� by�o napisano i nie mog�o go min��, bo cho�by mu si� by�o z panem Wo�odyjowskim powiod�o, to by moich r�k nie uszed�. Ale wol�, �e si� tak sta�o, bo ju� i tak krzyki s� na mnie jako na m�ob�jc� bez lito�ci. A co ja mam robi�, jak mi kto w drog� wlezie? Panu Du�czewskiemu pi��set z�otych basarunku musia�em zap�aci�, a wiadomo waszmo�ciom, �e dobra ruskie nijakiej teraz intraty nie przynosz�.</p><p>� Prawda, �e to waszmo�ci�w do szcz�tu tam spl�drowano � rzek� Char�amp.</p><p>� Uf! Ci�ki ten mo�ojec<a l:href="#fn476" type="note">[476]</a> � m�wi� dalej Zag�oba � a�em si� zasapa�!� Spl�drowano, bo spl�drowano, ale mam te� nadziej�, �e nam <emphasis>exulibus</emphasis> sejm jakow�� prowizj� obmy�li � inaczej na �mier� pochudniemy� Ci�ki te� on, ci�ki!� Patrzcie, waszmo�ciowie, znowu zaczyna krwawi�; skocz no wa�pan, panie Char�amp, do karczmy, �eby �yd chleba z paj�czyn� zagni�t�. Nie pomo�e to wiele temu nieborakowi, ale opatrunek chrze�cija�ska rzecz i l�ej mu b�dzie umiera�. �ywo, panie Char�amp!</p><p>Pan Char�amp wysun�� si� naprz�d i gdy na koniec wniesiono wata�k� do izby, Zag�oba wnet zabra� si� z wielk� znajomo�ci� rzeczy i wpraw� do opatrunku. Krew zatamowa�, rany pozalepia�, po czym zwr�ci� si� do Eliasze�ki.</p><p>� A ty, dziadu, tu niepotrzebny � rzek�. � Jed� co pr�dzej do Zaborowa, pro�, �eby ci� przed oblicze pa�skie puszczono, i list oddaj, a opowiedz, co� widzia�, tak wszystko, jak by�o. Je�li ze��esz, b�d� wiedzia�, bom kr�lewicza jegomo�ci zaufany, i szyj� ci uci�� ka��. Chmielnickiemu te� k�aniaj si� ode mnie, bo mnie zna i mi�uje. Pogrzeb sprawimy twemu atamanowi uczciwy, a ty r�b swoje, po k�tach si� nie w��cz, bo ci� gdzie zat�uk�, nim si� zdo�asz wywie��, kto� taki. Bywaj zdr�w! Ruszaj, ruszaj!</p><p>� Pozw�lcie, panie, zosta� cho� dop�ty, dop�ki nie ostygnie.</p><p>� Ruszaj, m�wi� ci! � rzek� gro�nie Zag�oba � a nie, to ci� ka�� ch�opom do Zaborowa odstawi�. A k�aniaj si� Chmielnickiemu.</p><p>Eliasze�ko pok�oni� si� w pas i wyszed�, Zag�oba za� rzek� jeszcze do Char�ampa i Sielickich:</p><p>� Wyprawi�em tego Kozaka, bo co on tu ma jeszcze do roboty?� A niech�e go naprawd� gdzie zat�uk�, co �atwo si� mo�e zdarzy�, to na nas by win� zwalono. Pierwsi zas�awczycy i pokurcze kanclerscy wrzeszczeliby na ca�e gard�o, �e ludzie ksi�cia wojewody wymordowali wbrew prawom boskim ca�e poselstwo kozackie. Ale m�dra g�owa na wszystko poradzi. Nie damy my si� tym g�adyszom, tym �uszczybochenkom, tym podwikarzom w kaszy zje��, a i wa�panowie te� �wiadczcie w potrzebie, jak si� wszystko odby�o i �e on to sam nas wyzwa�. Musz� te� jeszcze w�jtowi tutejszemu przykaza�, aby go tam jako� pochowa�. Nie wiedz� tu oni, kto to taki; b�d� my�leli, �e to szlachcic, i pochowaj� uczciwie. Nam te� czas w drog�, panie Michale, bo trzeba jeszcze ksi�ciu wojewodzie zda� relacj�.</p><p>Chrapliwy oddech Bohuna przerwa� dalsze s�owa pana Zag�oby.</p><p>� Oho, ju� dusza szuka sobie drogi! � rzek� szlachcic. � Ju� te� i ciemno si� robi; po omacku p�jdzie na tamten �wiat. Ale skoro tej naszej nieszcz�snej niebogi nie poha�bi�, to daj�e mu Bo�e wieczny odpoczynek � amen!� Jed�my, panie Michale� Z serca odpuszczam mu wszystkie winy, cho� co prawda, wi�cej ja jemu w drog� laz�em ni� on mnie. Ale teraz koniec. Bywajcie waszmo�ciowie zdrowi, mi�o mi by�o pozna� tak zacnych kawaler�w. Pami�tajcie jeno �wiadczy� w potrzebie.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XIII</p></title><p>Ksi��� Jeremi przyj�� wie�� o por�baniu Bohuna do�� oboj�tnie, zw�aszcza gdy si� dowiedzia�, i� s� ludzie nie spod jego chor�gwi, gotowi w ka�dej chwili z�o�y� �wiadectwo, i� Wo�odyjowski zosta� wyzwany. Gdyby rzecz nie dzia�a si� na kilka dni przed og�oszeniem wyboru Jana Kazimierza<a l:href="#fn477" type="note">[477]</a>, gdyby walka kandydat�w trwa�a jeszcze, niezawodnie nie omieszkaliby przeciwnicy Jeremiego, a na ich czele kanclerz i ksi��� Dominik<a l:href="#fn478" type="note">[478]</a>, uku� przeciw niemu broni z tego zaj�cia, mimo wszelkich �wiadk�w i �wiadectw. Ale po ust�pieniu Karola<a l:href="#fn479" type="note">[479]</a> umys�y zaj�te by�y czym innym i �atwo by�o zgadn��, �e ca�a sprawa utonie w niepami�ci.</p><p>M�g� j� podnie�� chyba Chmielnicki dla okazania, jakich to coraz nowych krzywd doznaje, ksi��� jednak s�usznie spodziewa� si�, i� kr�lewicz, przesy�aj�c odpowied�, wspomni lub ka�e od siebie powiedzie�, jakim sposobem zgin�� wys�aniec, a Chmielnicki nie b�dzie �mia� w�tpi� o prawdzie s��w kr�lewskich.</p><p>Chodzi�o bowiem ksi�ciu o to tylko, by nie narobiono politycznej wrzawy z powodu jego �o�nierzy. Z drugiej strony, ze wzgl�du na Skrzetuskiego rad by� nawet ksi��� z tego, co si� sta�o, bo odzyskanie Kurcewicz�wny by�o istotnie teraz daleko prawdopodobniejsze. Mo�na j� by�o odnale��, odbi� lub wykupi� � a koszt�w, cho�by jak najwi�kszych, pewno nie by�by oszcz�dza� ksi���, byle ulubionego rycerza z bole�ci wybawi� i szcz�cie mu powr�ci�.</p><p>Pan Wo�odyjowski szed�, by�o, z wielkim strachem do ksi�cia, gdy� chocia� w og�le ma�o by� p�ochliwy, ba� si� jednak jak ognia ka�dego zmarszczenia brwi wojewody. Jakie� tedy by�o jego zdumienie i rado��, gdy ksi���, wys�uchawszy relacji i pomy�lawszy przez chwil� nad tym, co si� sta�o, zdj�� kosztowny pier�cie� z palca i rzek�:</p><p>� Chwal� moderacj�<a l:href="#fn480" type="note">[480]</a> waszmo�ci�w, i�e�cie pierwsi go nie napadli, bo wielkie i szkodliwe mog�y st�d powsta� na sejmie ha�asy. Ale je�li kniazi�wna si� odnajdzie, to Skrzetuski b�dzie wam winien dozgonn� wdzi�czno��. Dochodzi�y mnie s�uchy, mo�ci Wo�odyjowski, �e jak inni j�zyka w g�bie, tak wa�� szabelki w pochwie dotrzyma� nie umiesz, za co nale�a�aby ci si� kara. Skoro jednak w sprawie przyjaciela stan��e� i reputacj� naszych chor�gwi z tak zawo�anym junakiem utrzyma�e�, to ju� we� ten pier�cie�, aby� mia� jakow� dnia tego pami�tk�. Wiedzia�em, �e� dobry �o�nierz i gracz na szable, ale� to podobno mistrz nad mistrze.</p><p>� On? � rzecze Zag�oba. � On by diab�u w trzecim z�o�eniu rogi obci��. Je�li wasza ksi���ca mo�� ka�e mi kiedy szyj� uci��, prosz�, aby nikt inny, jeno on j� odr�ba�, bo przynajmniej od razu na tamten �wiat p�jd�. On Bohuna na wp� przez pier� przeci��, a potem jeszcze go dwa razy przez rozum przejecha�.</p><p>Ksi��� kocha� si� w sprawach rycerskich i w dobrych �o�nierzach, wi�c u�miechn�� si� z zadowoleniem i spyta�:</p><p>� Znalaz�e��e wa�� kogo r�wnej si�y na szable?</p><p>� Jeno mnie raz Skrzetuski troch� wyszczerbi�, ale te� i ja jego� wtedy gdy to nas wasza ksi���ca mo�� pod bram�<a l:href="#fn481" type="note">[481]</a> obydw�ch wsadzi� � a z innych mo�e by i pan Podbipi�ta mi wytrzyma�, bo ma si�� nadludzk� � i bez ma�a Kuszel, gdyby mia� lepsze oczy.</p><p>� Niech mu wasza ksi���ca mo�� nie wierzy � rzek� Zag�oba � jemu by nikt nie wytrzyma�.</p><p>� A Bohun d�ugo si� broni�?</p><p>� Ci�k� mia�em robot� � rzek� pan Micha�. � Umia� on i do lewicy przerzuca�.</p><p>� Bohun sam mnie powiada� � przerwa� Zag�oba � i� si� z Kurcewiczami po ca�ych dniach dla wprawy bija�, i sam widzia�em w Czehrynie<a l:href="#fn482" type="note">[482]</a>, �e i z innymi to czyni�.</p><p>� Wiesz co, mo�ci Wo�odyjowski � rzek� z udan� powag� ksi��� � jed� pod Zamo��, wyzwij Chmielnickiego na r�k� i za jednym zamachem uwolnij Rzplit� od wszystkich kl�sk i k�opot�w.</p><p>� Za rozkazem waszej ksi���cej mo�ci pojad�, byle Chmielnicki chcia� mi stan�� � odpowiedzia� Wo�odyjowski.</p><p>Na to ksi���:</p><p>� My �artujemy, a �wiat ginie! Ale pod Zamo�� musicie waszmo�ciowie naprawd� jecha�. Mam wiadomo�ci z kozackiego obozu, i� gdy tylko wyb�r kr�lewicza Kazimierza b�dzie promulgowany<a l:href="#fn483" type="note">[483]</a>, Chmielnicki od obl�enia ust�pi i cofnie si� a� na Ru�, co uczyni z prawdziwego lub symulowanego afektu do kr�la jegomo�ci lub te� dlatego, �e pod Zamo�ciem snadnie by si� jego pot�ga mog�a z�ama�. Wtedy musicie jecha�, opowiedzie� Skrzetuskiemu, co si� sta�o, by ruszy� kniazi�wny szuka�. Powiedzcie mu, �eby sobie z chor�gwi moich przy staro�cie wa�eckim wybra� tylu pocztowych<a l:href="#fn484" type="note">[484]</a>, ilu b�dzie do ekspedycji potrzebowa�. Zreszt� prze�l� mu przez was permisj� i dam list, bo mi jego szcz�cie wielce na sercu le�y.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� ojcem nas wszystkich jeste� � rzek� Wo�odyjowski � dlatego po wiek �ycia w wiernych s�u�bach trwa� chcemy.</p><p>� Nie wiem, czyli nie g�odna wkr�tce u mnie b�dzie s�u�ba � rzek� ksi��� � je�li mi ca�a fortuna zadnieprza�ska przepadnie, ale p�ki starczy, p�ty co moje, to wasze.</p><p>� O! � wykrzykn�� pan Micha�. � Nasze to chudopacholskie fortuny do waszej ksi���cej mo�ci zawsze b�d� nale�a�y.</p><p>� I moja z innymi! � rzek� Zag�oba.</p><p>� Jeszcze tego nie trzeba � odpar� �askawie ksi���. � Mam te� nadziej�, i� je�li wszystko utrac�, to Rzeczpospolita chocia� o dzieciach moich b�dzie pami�ta�a.</p><p>Ksi���, m�wi�c to, widocznie mia� chwil� jasnowidzenia. Rzplita<a l:href="#fn485" type="note">[485]</a> bowiem w kilkana�cie lat p�niej odda�a jego jedynemu synowi, co mia�a najlepszego � to jest koron�, ale tymczasem olbrzymia fortuna Jeremiego istotnie by�a zachwiana.</p><p>� To�my si� wywin�li! � m�wi� Zag�oba, gdy obaj z Wo�odyjowskim wyszli od ksi�cia. � Panie Michale, mo�esz by� pewien promocji. Poka� no ten pier�cie�. Dalib�g, wart on ze sto czerwonych z�otych, bo kamie� bardzo pi�kny. Spytaj si� jutro jakiego Ormianina na bazarze. Mo�na by za takow� kwot� i w jedle<a l:href="#fn486" type="note">[486]</a>, i w napoju, i w innych delicjach op�ywa�. C� my�lisz, panie Michale? �o�nierska to maksyma: �Dzi� �yj�, jutro gnij�!� � a sens z niej taki, �e na jutro nie warto si� ogl�da�. Kr�tkie �ycie ludzkie, kr�tkie, panie Michale. Najwa�niejsze to, �e ju� ci� b�dzie odt�d ksi��� w sercu nosi�. Da�by on by� dziesi�� razy tyle, �eby Skrzetuskiemu z Bohuna prezent zrobi�, a ty� to uczyni�. Mo�esz si� spodziewa� wielkich �ask, wierzaj mi. Ma�o to ksi��� wsi�w<a l:href="#fn487" type="note">[487]</a> rycerstwu do�ywotnie pu�ci� albo i zgo�a po darowa�? Co tam taki pier�cie�! Pewnie i ciebie jakowa intrata<a l:href="#fn488" type="note">[488]</a> spotka, a w ostatku jeszcze ci� ksi��� z jak� krewniaczk� swoj� o�eni.</p><p>Pan Micha� a� podskoczy�.</p><p>� Sk�d wa�� wiesz, �e�</p><p>� �e co?</p><p>� Chcia�em powiedzie�: co te� wa�ci w g�owie? Jak�eby taka rzecz sta� si� mog�a?</p><p>� Albo� to si� nie trafia? Albo�e� nie szlachcic? Albo� to nie wszystka szlachta sobie r�wna? Ma�o to ka�den <emphasis>magnatus</emphasis> ma dalekich krewnych i krewniaczek mi�dzy szlacht�, kt�re to krewniaczki p�niej za swych zacniejszych dworzan wydaje? Przecie podobno i Suffczy�ski z Sie�czy ma te� jak�� dalek� krewn� Wi�niowieckich. Wszyscy�my bracia, panie Michale, wszyscy�my bracia, cho� jedni drugim s�u�ym, gdy� wsp�lnie od Jafeta<a l:href="#fn489" type="note">[489]</a> pochodzimy, a ca�a r�nica w fortunie i urz�dach, do kt�rych ka�dy doj�� mo�e. Podobno gdzie indziej s� dyferencje<a l:href="#fn490" type="note">[490]</a> znaczne mi�dzy szlacht�, ale parszywa te� to szlachta! Rozumiem dyferencje mi�dzy psami, jako s� legawce<a l:href="#fn491" type="note">[491]</a>, charty misterne lub ogary g�osem goni�ce, ale uwa�, panie Michale, �e ze szlacht� nie mo�e tak by�, boby�my psubratami, nie szlacht� byli, kt�rej ha�by dla tak wdzi�cznego stanu Panie Bo�e nie dopu��!</p><p>� S�usznie waszmo�� m�wisz � rzecze Wo�odyjowski � ale przecie Wi�niowieccy kr�lewski to prawie r�d.</p><p>� A ty, panie Michale, zali<a l:href="#fn492" type="note">[492]</a> nie mo�esz by� kr�lem obran? Ja pierwszy, gdybym si� upar�, tobie bym w�a�nie da� kresk�, jako pan Zygmunt Skarszewski, kt�ry przysi�ga, �e za sob� samym b�dzie g�osowa�, je�li si� tylko w ko�ci nie zagra. Wszystko, chwali� Boga, u nas <emphasis>in liberis suffragiis</emphasis><a l:href="#fn493" type="note">[493]</a> � i chudopacholstwo to nasze, nie urodzenie, w drodze nam staje.</p><p>� Ot� to w�a�nie! � westchn�� pan Micha�.</p><p>� C� robi�! Zrabowano nas ze szcz�tem i zginiemy, je�li nam Rzplita jakowych prowent�w<a l:href="#fn494" type="note">[494]</a> nie obmy�li � zginiemy marnie! C� dziwnego, �e cz�owiek, cho� z natury i wstrzemi�liwy, lubi si� napi� w takich opresjach? P�jd�my chyba, panie Michale, napi� si� po szklaneczce cienkusza, mo�e si� cho� troch� pocieszymy.</p><p>Tak rozmawiaj�c, doszli do Starego Miasta i wst�pili do winiarni, przed kt�r� kilkunastu pacho�k�w trzyma�o szuby i burki pij�cej w �rodku szlachty. Tam siad�szy za sto�em, kazali sobie poda� g�siorek i pocz�li si� naradza�, co im teraz po pobiciu Bohuna pocz�� wypada.</p><p>� Je�li si� sprawdzi, �e Chmielnicki od Zamo�cia ust�pi i pok�j nastanie, tedy kniazi�wna ju� nasza � m�wi� Zag�oba.</p><p>� Trzeba by nam jak najpr�dzej do Skrzetuskiego. Ju� go te� nie opu�cimy, p�ki si� dziewczyna nie odnajdzie.</p><p>� Pewnie, �e razem pojedziemy. Ale teraz nie ma sposobu dosta� si� do Zamo�cia.</p><p>� To ju� wszystko jedno, byle nam B�g p�niej poszcz�ci�.</p><p>Zag�oba wychyli� szklanic�.</p><p>� Poszcz�ci, poszcz�ci! � rzek�. � Wiesz, panie Michale, co ci powiem?</p><p>� Co takiego?</p><p>� Bohun zabit!</p><p>Wo�odyjowski spojrza� ze zdziwieniem:</p><p>� Ba, kt� wie lepiej ode mnie?</p><p>� �eby ci si� r�ce �wi�ci�y, panie Michale! Ty wiesz i ja wiem: patrzy�em, jake�cie si� bili, patrz� na wa�pana teraz � i przecie musz� sobie ci�gle powtarza�, bo mi si� czasem zdaje, �e to tylko sen takowy mia�em. Co za troska uby�a! Co za w�ze� twoja szabla przeci�a! � Niech�e ci� kule bij�! bo dalib�g, �e i wypowiedzie� to si� nie da. Nie, nie mog� wytrzyma�! P�jd�, niech ci� jeszcze raz u�ciskam, panie Michale! Zali<a l:href="#fn495" type="note">[495]</a> uwierzysz, �e gdym ci� pozna�, pomy�la�em sobie: �At! ch�ystek!� � a tu pi�kny ch�ystek, co Bohuna tak pochlasta�! Nie ma ju� Bohuna, ni �ladu, ni popio�u, zabit na �mier�, na wieki wiek�w amen!</p><p>Tu Zag�oba pocz�� �ciska� i ca�owa� Wo�odyjowskiego, a pan Micha� rozczuli� si�, jakby w�a�nie Bohuna �a�owa�; w ko�cu jednak uwolni� si� z obj�� pana Zag�oby i rzek�:</p><p>� Nie byli�my przy jego �mierci, a twarda to sztuka � nu� wy�yje?</p><p>� Na Boga, co wa�pan m�wisz! � rzek� Zag�oba. � Got�wem jutro jecha� do Lipkowa i najpi�kniejszy pogrzeb mu sprawi�, byle tylko umar�.</p><p>� I po co wa�� pojedziesz? Przecie go rannego nie dobijesz. A z szabl� to tak bywa: kto nie pu�ci ducha od razu, ten najcz�ciej si� wyli�e. Szabla to nie kula.</p><p>� Nie, nie mo�e by�! Ju� przecie rz�zi� zaczyna�, gdy�my wyje�d�ali. O, wcale nie mo�e by�! Samem mu rany opatrywa�. Piersi mia� roztworzone jako wierzeje. Dajmy mu ju� spok�j, bo wypatroszy�e� go jak zaj�ca. Nam trzeba do Skrzetuskiego jak najpr�dzej, jemu pom�c, jego pocieszy�, bo zamrze od zgryzoty ze szcz�tem.</p><p>� Albo mnichem zostanie; sam mnie to m�wi�.</p><p>� Co dziwnego? I ja bym na jego miejscu to uczyni�. Nie znam zacniejszego kawalera, ale te� i nieszcz�liwszego nie znam. Oj, ci�ko go B�g do�wiadcza, ci�ko!</p><p>� Przesta� ju� waszmo�� � m�wi� troch� pijany Wo�odyjowski � bo nie mog� �ez utrzyma�</p><p>� A ja� to mog�! � odpar� Zag�oba. � Taki zacny kawaler, taki �o�nierz� A i ona! Wa�pan jej nie znasz� robaczek to taki kochany!�</p><p>Tu zawy� pan Zag�oba niskim basem, bo istotnie bardzo kocha� kniazi�wn�, a pan Micha� wt�rowa� mu troch� cieniej � i pili wino zmieszane ze �zami, a potem, spu�ciwszy g�owy na piersi, siedzieli czas jaki� pos�pnie, a� wreszcie Zag�oba uderzy� pi�ci� w st�.</p><p>� Panie Michale, czemu my p�aczemy! Bohun zabit!</p><p>� A prawda � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� Cieszy� si� nam raczej wypada. Kpami b�dziemy, je�li jej teraz nie odszukamy.</p><p>� Jed�my � rzek� wstaj�c pan Micha�.</p><p>� Napijmy si�! � poprawi� Zag�oba. � B�g da, �e jeszcze ich dzieci b�dziem do chrztu trzymali, a wszystko dlatego, �e�my Bohuna usiekli.</p><p>� Dobrze mu tak! � doko�czy� Wo�odyjowski nie postrzegaj�c si�, �e ju� pan Zag�oba dzieli si� z nim zas�ug� u�miercenia Bohuna.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XIV</p></title><p>Na koniec zabrzmia�o <emphasis>Te Deum laudamus</emphasis><a l:href="#fn496" type="note">[496]</a> w warszawskiej katedrze i �pan siad� na majestacie�, hucza�y dzia�a, bi�y dzwony � i otucha pocz�a wst�powa� we wszystkie serca. Przecie min�� ju� czas bezkr�lewia, czas zawichrze� i niepokoj�w, tym straszniejszy dla Rzeczypospolitej, i� przypad� w chwilach powszechnej kl�ski. Ci, co dr�eli na my�l gro��cych niebezpiecze�stw, teraz, gdy elekcja odby�a si� nad podziw zgodnie, odetchn�li g��boko. Wielom<a l:href="#fn498" type="note">[498]</a> zdawa�o si�, i� bezprzyk�adna wojna domowa min�a ju� raz na zawsze i �e nowo obranemu panu pozostaje tylko s�d nad winnymi. Jako� nadziej� t� podtrzymywa�o i zachowanie si� samego Chmielnickiego. Kozacy pod Zamo�ciem, szturmuj�c zaciekle do zamku, g�o�no jednak o�wiadczali si� za Janem Kazimierzem<a l:href="#fn499" type="note">[499]</a>. Chmielnicki s�a� przez ksi�dza Huncla Mokrskiego listy pe�ne podda�czej wierno�ci, a przez innych pos�a�c�w pokorne pro�by o �ask� dla siebie i wojska zaporoskiego. Wiedziano te�, �e kr�l, zgodnie z polityk� kanclerza Ossoli�skiego, pragnie znaczne Kozakom poczyni� ust�pstwa. Jak niegdy� przed pi�awieck� kl�sk�<a l:href="#fn500" type="note">[500]</a> wojna, tak teraz pok�j by� na wszystkich ustach. Spodziewano si�, �e po tylu kl�skach Rzeczpospolita odetchnie i pod nowym panowaniem ze wszystkich ran si� wygoi.</p><p>Nareszcie wyjecha� �miarowski z listem kr�lewskim do Chmielnickiego i wkr�tce rozesz�a si� wie�� radosna, �e Kozacy ust�puj� spod Zamo�cia, ust�puj� a� na Ukrain�, gdzie spokojnie czeka� b�d� rozkaz�w kr�lewskich i komisji, kt�ra rozpatrzeniem ich krzywd ma si� zaj��. Zdawa�o si�, �e po burzy t�cza siedmiobarwna zawis�a nad krajem, zwiastuj�ca cisz� i pogod�.</p><p>Nie brak�o wprawdzie niepomy�lnych wr�b i przepowiedni, ale wobec pomy�lnej rzeczywisto�ci nie przywi�zywano do nich wagi. Kr�l pojecha� do Cz�stochowy, by naprz�d opiekunce boskiej za wyb�r podzi�kowa� i pod opiek� dalsz� si� odda�, a nast�pnie do Krakowa na koronacj�. Za nim poci�gn�li dygnitarze, Warszawa opustosza�a, zostali w niej tylko <emphasis>exules</emphasis><a l:href="#fn501" type="note">[501]</a> z Rusi, kt�rzy do swych zrujnowanych fortun wraca� jeszcze nie �mieli lub te� nie mieli po co.</p><p>Ksi��� Jeremi, jako senator Rzeczypospolitej, musia� uda� si� z kr�lem, Wo�odyjowski za� i Zag�oba na czele jednej chor�gwi drago�skiej poci�gn�li �piesznymi pochodami do Zamo�cia, by Skrzetuskiemu szcz�liw� nowin� o przygodzie Bohunowej zwiastowa�, a nast�pnie razem na poszukiwanie kniazi�wny wyruszy�.</p><p>Pan Zag�oba opuszcza� Warszaw� nie bez pewnego �alu, bo w tym niezmiernym zje�dzie szlachty, w gwarze elekcyjnym, w ci�g�ych hulankach i burdach na wsp�k� z Wo�odyjowskim czynionych by�o mu tak dobrze, jak rybie w morzu. Ale pociesza� si� my�l�, �e wraca do �ycia czynnego, do poszukiwa�, przyg�d i fortel�w, kt�rych obiecywa� sobie nie sk�pi�, a zreszt� mia� on swoj� opini� o niebezpiecze�stwach sto�ecznych, kt�r� w nast�puj�cy spos�b Wo�odyjowskiemu wy�uszcza�:</p><p>� Prawda jest, panie Michale � m�wi� � �e dokonali�my wielkich rzeczy w Warszawie, ale bro� Bo�e d�u�szego pobytu, tak, m�wi� ci, zniewie�cieliby�my jako �w s�awny Kartagi�czyk, kt�rego s�odko�� aury w Kapui<a l:href="#fn502" type="note">[502]</a> ze szcz�tem zdebilitowa�a<a l:href="#fn503" type="note">[503]</a>. A najgorsze ze wszystkiego bia�og�owy. One ka�dego do zguby doprowadz�, bo to sobie zauwa�, �e nie masz nic zdradliwszego nad niewiast�. Cz�owiek si� starzeje, ale go jeszcze ci�gn��</p><p>� Et, da�by� wa�pan pok�j! � przerwa� Wo�odyjowski.</p><p>� Sam ja to sobie cz�sto powtarzam, bo czas by by� si� ustatkowa� � jeno krew mam jeszcze zbyt gor�c�. W tobie jest wi�cej flegmy, a we mnie sama cholera<a l:href="#fn504" type="note">[504]</a>. Ale mniejsza z tym. Zaczniemy teraz inne �ycie. Ju� te�, bywa�o, przykrzy�o mi si� nieraz bez wojny. Chor�giewk� mamy dobrze okryt�, a tam, pod Zamo�ciem, dokazuj� jeszcze kupy swawolne<a l:href="#fn505" type="note">[505]</a>, to si� z nimi, id�c po kniazi�wn�, zabawimy. Obaczymy te� i Skrzetuskiego, i tego wielkoluda, tego �urawia litewskiego, t� tyk� chmielow�, pana Longina, bo�my go te� si�a<a l:href="#fn506" type="note">[506]</a> czasu nie widzieli.</p><p>� Wa�pan t�sknisz po nim, a jak go widzisz, to spokoju mu nie dajesz.</p><p>� Bo co si� odezwie, to tak jakby tw�j ko� ogonem ruszy�; a ci�gnie ka�de s�owo jak szewc sk�r�. Wszystko u niego w si�� posz�o, nie w g�ow�. Jak kogo we�mie w ramiona, to mu �ebra przez sk�r� powyciska, nie masz za� takowego dziecka w Rzeczypospolitej, kt�re by go najsnadniej<a l:href="#fn507" type="note">[507]</a> na hak przywie��<a l:href="#fn508" type="note">[508]</a> nie mog�o. S�ychana� to rzecz, �eby cz�ek takiej fortuny taki by� <emphasis>hebes</emphasis><a l:href="#fn509" type="note">[509]</a>?</p><p>� Za� on naprawd� ma tak� fortun�?</p><p>� On? Jakem go pozna�, trzos mia� taki wypchany, �e si� opasa� nim nie m�g�, i tak go nosi�, jako w�dzon� kie�bas�. Mo�na by�o nim jak kijem macha�, ani si� zgi��. Sam mnie m�wi�, ile ma wsi�w<a l:href="#fn510" type="note">[510]</a>: Myszykiszki, Psikiszki, Pigwiszki, Syruciany, Ciapuciany, Kapu�ciany (raczej Kapu�cian� � ale g�ow�), Ba�tupie � kto by tam pami�ta� te wszystkie poga�skie nazwy! Z p� powiatu do niego nale�y. Wielki to u bo�wink�w<a l:href="#fn511" type="note">[511]</a> r�d, Podbipi�towie.</p><p>� A nie koloryzujesz wa�� trocha o owych maj�tno�ciach?</p><p>� Ja nie koloryzuj�, bo powtarzam to, com od niego s�ysza�, a on przecie p�ki �yje, nie ze�ga�, bo zreszt� i na to za g�upi.</p><p>� No, to b�dzie Anusia pani� ca�� g�b�! Ale co o nim wa�pan m�wisz, �e g�upi, na to si� �adn� miar� zgodzi� nie mog�. Stateczny to m�� i tak roztropny, �e w potrzebie nikt lepszej rady nie udzieli� a �e nie frant<a l:href="#fn512" type="note">[512]</a>, to trudno. Nie ka�demu da� Pan B�g tak obrotny j�zyk jak wa�ci. Co tu gada�! Wielki to rycerz i najzacniejszy cz�owiek, a dow�d: �e wa�pan sam go mi�ujesz i rad go ujrzysz.</p><p>� Skaranie z nim bo�e! � mrukn�� Zag�oba. � Dlategom tylko rad, �e mu b�d� pann� Ann� przypieka�.</p><p>� Tego ja wa�panu czyni� nie radz�, bo to jest rzecz niebezpieczna� Jego cho�by do rany przy�o�y�, ale w takowym terminie pewnie by straci� cierpliwo��.</p><p>� Niechby straci�! Uszy bym mu obci�� jak panu Du�czewskiemu.</p><p>� Daj no wa�pan pok�j. Nieprzyjacielowi nie �yczy�bym pr�bowa�.</p><p>� No, no, niech go jeno obacz�!</p><p>�yczenie to pana Zag�oby spe�ni�o si� pr�dzej, ni� my�la�. Dojechawszy do Ko�skowoli, postanowi� Wo�odyjowski zatrzyma� si� na odpoczynek, bo konie by�y ju� mocno zdro�one. Kt� wi�c opisze zdziwienie obydw�ch przyjaci�, gdy wszed�szy do ciemnej sieni zajazdu, w pierwszym spotkanym szlachcicu rozpoznali pana Podbipi�t�.</p><p>� Jak�e si� waszmo�� masz! Si�a<a l:href="#fn513" type="note">[513]</a> czasu! Si�a czasu! � wo�a� Zag�oba. � A �e ci� to Kozacy nie usiekli w Zamo�ciu!</p><p>Pan Podbipi�ta bra� z kolei obydw�ch w ramiona i obca�owywa� po policzkach.</p><p>� Oto �e�my si� spotkali, co? � powtarza� z rado�ci�.</p><p>� Gdzie jedziesz? � pyta� Wo�odyjowski.</p><p>� Do Warszawy, do ksi�cia pana.</p><p>� Ksi�cia nie ma w Warszawie. Pojecha� do Krakowa z kr�lem jegomo�ci�, przed kt�rym ma nie�� jab�ko na koronacji.</p><p>� A mnie pan Weyher do Warszawy wyprawi� z listem i z zapytaniem, gdzie ksi���ce regimenta maj� i��, bo ju�, chwali� Boga, w Zamo�ciu niepotrzebne.</p><p>� To i nie potrzebujesz nigdzie jecha�, bo my wieziemy ordynanse<a l:href="#fn514" type="note">[514]</a>.</p><p>Pan Longinus zas�pi� si�, bo z duszy �yczy� sobie dotrze� do ksi�cia, zobaczy� dw�r i szczeg�lniej jedn� ma�� os�bk� na tym dworze.</p><p>Zag�oba pocz�� mruga� znacz�co na Wo�odyjowskiego.</p><p>� A taki do Krakowa pojad� � rzek� po chwili namys�u Litwin. � Kazali mnie list odda�, to oddam.</p><p>� Chod�my do izby, ka�emy sobie piwa zagrza� � rzek� Zag�oba.</p><p>� A wy gdzie jedziecie? � pyta� po drodze Longinus.</p><p>� Do Zamo�cia, do Skrzetuskiego.</p><p>� Porucznika nie ma w Zamo�ciu.</p><p>� Masz babo placek! Gdzie� on jest?</p><p>� Ko�o Choroszczyna gdzie�, gromi kupy swawolne<a l:href="#fn515" type="note">[515]</a>. Chmielnicki cofn�� si�, ale jego pu�kownicy po drodze pal�, rabuj� i �cinaj�. Na tych starosta wa�ecki odkomenderowa� pana Jakuba Regowskiego, �eby ich znosi��</p><p>� I Skrzetuski jest z nim tak�e?</p><p>� Tako�. Ale oni osobno chodz�, bo wielkie s� mi�dzy nimi emulacje<a l:href="#fn516" type="note">[516]</a>, o kt�rych waszmo�ciom p�niej opowiem.</p><p>Tymczasem weszli do izby. Zag�oba kaza� zagrza� trzy garnce piwa, po czym zbli�ywszy si� do sto�u, za kt�rym Wo�odyjowski z panem Longinem ju� zasiedli, rzek�:</p><p>� Bo wa�pan, panie Podbipi�ta, nie wiesz najwi�kszej i szcz�liwej nowiny, �e�my z panem Micha�em Bohuna na �mier� usiekli.</p><p>Litwin a� si� z �awy podni�s�.</p><p>� Bracia� wy rodzeni, mo�e� to by�?</p><p>� Jak nas tu �ywych widzisz.</p><p>� I wy jego we dw�ch usiekli?</p><p>� Tak jest.</p><p>� Oto nowina! A Bo�e, Bo�e! � m�wi� Litwin plasn�wszy w d�onie. � M�wisz wa�pan: we dw�ch! Jak to we dw�ch?</p><p>� Bom go naprz�d przez fortele do tego doprowadzi�, �e nas wyzwa� � rozumiesz wasze? � po czym pan Micha� pierwszy stan�� i tak go, m�wi� wa�ci, pokraja� jak wielkanocne prosi�, rozebra� go jak pieczonego kap�ona � rozumiesz wasze?</p><p>� To wa�� drugi nie stawa�?</p><p>� No, patrzcie si�! � rzek� Zag�oba. � Widz�, �e wa�� musia�e� sobie krew puszcza� i ze s�abo�ci na umy�le szwankujesz. Rozumia��e�, �e b�d� z trupem stawa� albo �e le��cego ju� b�d� docina�?</p><p>� Bo m�wi�e� wa��, �e�cie go we dw�ch usiekli.</p><p>Pan Zag�oba ramionami ruszy�.</p><p>� �wi�tej cierpliwo�ci z tym cz�owiekiem! Panie Michale, zali<a l:href="#fn517" type="note">[517]</a> nie obydw�ch nas Bohun wyzwa�?</p><p>� Tak jest � rzecze Wo�odyjowski.</p><p>� Poj��e� wa�� teraz?</p><p>� Niech i tak b�dzie � odpar� Longinus. � To pan Skrzetuski szuka� Bohuna pod Zamo�ciem, a jego tam ju� nie by�o.</p><p>� Jak to go Skrzetuski szuka�?</p><p>� Musz� ju�, jak widz�, wszystko <emphasis>ab ovo</emphasis><a l:href="#fn518" type="note">[518]</a> wa�panom opowiedzie�, w�a�nie tak, jak si� odby�o � rzek� pan Longinus. � Zostali�my tedy, jak wiecie, w Zamo�ciu, a wy ruszyli�cie do Warszawy. Na Kozak�w nie czekali�my zbyt d�ugo. Przysz�y ich chmary nieprzejrzane spode Lwowa, �e okiem wszystkich z mur�w nie obj��e�. Ale nasz ksi��� tak Zamo�� opatrzy�, �e byliby pod nim dwa lata stali. My�leli�my, �e nie b�d� wcale szturmowali i wielki by� z tego powodu mi�dzy nami smutek, bo ka�dy sobie rozkosze z ich kl�ski obiecywa�, a �e byli z nimi i Tatarzy, wi�c ja tak�e mia�em nadziej�, �e mnie Pan B�g mi�osierny da moje trzy g�owy�</p><p>� Pro� go wa�pan o jedn�, pro� o jedn�, a dobr� � przerwa� Zag�oba.</p><p>� A wa�pan zawsze taki sam!� s�ucha� hadko<a l:href="#fn519" type="note">[519]</a> � rzek� Litwin. � My�leli�my tedy, �e nie b�d� szturmowali, oni tymczasem, jako to szaleni w swej zatwardzia�o�ci, zaraz wzi�li si� do budowania machin, a potem nu� szturmowa�! Pokaza�o si� p�niej, �e Chmielnicki sam nie chcia�, ale Czarnota, ich obo�ny, wzi�� na niego napada� i m�wi�, �e to go tch�rz oblecia� � �e ju� z Lachami my�li si� brata� � wi�c Chmielnicki pozwoli� i pierwszego Czarnot� pos�a�. Co si� dzia�o, braciaszki, tego ja wam nie wypowiem. �wiata zza dymu i zza ognia nie by�o wida�. Poszli z pocz�tku odwa�nie, zasypali fos�, darli si� na mury; ale�my im tak przygrzeli, �e potem i od mur�w, i od w�asnych machin pouciekali; dopiero wypadli�my za nimi w cztery chor�gwie i nar�n�li�my jak byd�a.</p><p>Wo�odyjowski zatar� r�ce.</p><p>� Uch! �a�uj�, �em nie by� na tym festynie � wykrzykn�� z uniesieniem.</p><p>� I ja by�bym si� tam przyda� � rzek� ze spokojn� pewno�ci� Zag�oba.</p><p>� A ju� wtedy najwi�cej dokazywali pan Skrzetuski i pan Jakub Regowski � m�wi� dalej Litwin � obaj wielcy kawalerowie, ale zgo�a sobie nieprzyja�ni. Zw�aszcza pan Regowski krzywi� si� na Skrzetuskiego i by�by niezawodnie szuka� okazji, gdyby nie to, �e pan Weyher pod gard�em zabroni� pojedynk�w. Nie rozumieli�my z pocz�tku, o co panu Regowskiemu chodzi, a� i wysz�o na wierzch, �e to krewny pana �aszcza<a l:href="#fn520" type="note">[520]</a>, kt�rego ksi��� z powodu pana Skrzetuskiego, jak pami�tacie, z obozu wyp�dzi�. St�d z�o�� w Regowskim do ksi�cia, do nas wszystkich, a zw�aszcza do porucznika, st�d i emulacja mi�dzy nimi, kt�ra obu w tym obl�eniu wielk� s�aw� okry�a, bo si� jeden nad drugiego wysadza�. Obaj byli pierwsi i na murach, i w wycieczkach, a� wreszcie sprzykrzy�o si� Chmielnickiemu szturmowa� i regularne rozpocz�� obl�enie, nie zaniedbuj�c przy tym i fortel�w, kt�re by go do zdobycia miasta mog�y doprowadzi�.</p><p>� Tyle samo on albo i wi�cej ufa w chytro��! � rzek� Zag�oba.</p><p>� Szalony cz�owiek, a przy tym i <emphasis>obscurus</emphasis><a l:href="#fn521" type="note">[521]</a> � m�wi� dalej Podbipi�ta � s�dzi�, �e pan Weyher jest Niemiec, wida� nie s�ysza� o wojewodach pomorskich tego nazwiska, bo napisa� list, chc�c starost� do zdrady nam�wi�, jako cudzoziemca i jurgieltnika<a l:href="#fn522" type="note">[522]</a>� Dopiero� mu pan Weyher odpisa�, co zacz jest i jako si� �le z pokus� do niego wybra�. Ten list, �eby to pokaza� lepiej sw�j walor, chcia� koniecznie starosta przez kogo� znaczniejszego, nie przez tr�bacza wys�a�, a �e to si� jak na zgub� mi�dzy tak dzikie bestie idzie, nie by�o ch�tnych mi�dzy towarzystwem. Inni si� te� na godno�� ogl�dali, wi�c ja si� podj��em � i tu s�uchajcie, bo co najciekawsze, to si� dopiero zaczyna.</p><p>� S�uchamy pilnie � rzekli dwaj przyjaciele.</p><p>� Pojecha�em tedy i zasta�em hetmana pijanego. Przyj�� mnie jadowicie, zw�aszcza gdy list przeczyta�, i bu�aw� grozi� � a ja polecaj�c pokornie dusz� Bogu, tak sobie wszystko my�la�em: ju� te� je�li mnie tknie, tak mu pi�ci� g�ow� rozbij�. Co by�o robi�, braciaszki kochane � co?</p><p>� Zacnie to by�o ze strony wa�pana tak my�le� � rzek� z pewnym rozrzewnieniem Zag�oba.</p><p>� Ale go pu�kownicy mitygowali i drog� mu do mnie zagradzali � m�wi� pan Longinus � a najbardziej jeden m�ody, tak �mia�y, �e go wp� bra� i odci�ga� m�wi�c: �Nie p�jdziesz, bat'ku<a l:href="#fn523" type="note">[523]</a>, upi�e� si�.� Patrz� ja, kto mnie tak broni, i dziwi� si� jego �mia�o�ci, �e taki z Chmielnickim konfident � a� to Bohun.</p><p>� Bohun? � wykrzykn�li Wo�odyjowski i Zag�oba.</p><p>� Tak jest. Pozna�em go, bom go w Roz�ogach widzia� � i on mnie tako�. S�ysz�, m�wi do Chmielnickiego: �To m�j znajomy.� A Chmielnicki, jako to pr�dka u pijak�w rezolucja, odpowiada: �Kiedy on tw�j znajomy, synku, tak da� jemu pi��dziesi�t talar�w, a ja dam respons<a l:href="#fn524" type="note">[524]</a>.� I da� mi respons, a co do talar�w, rzek�em, by bestii nie dra�ni�, �eby je dla hajduk�w schowa�, bo nie moda towarzyszowi<a l:href="#fn525" type="note">[525]</a> musztuluk�w<a l:href="#fn526" type="note">[526]</a> bra�. Odprawili mnie z namiotu do�� uczciwie, ale ledwom wyszed�, przychodzi do mnie Bohun: �My si� w Roz�ogach widzieli� � m�wi. �Tak jest (rzek�), jenom si� wtedy nie spodziewa�, braciaszku, �e ci� w tym obozie ujrz�.� � A on na to: �Nie w�asna wola, ale nieszcz�cie zagna�o!� W rozmowie powiedzia�em mu, jake�my to jego za Jarmoli�cami<a l:href="#fn527" type="note">[527]</a> pobili. �Jam nie wiedzia�, z kim mam do czynienia (rzek� mi na to), i w r�k� by�em zaci�ty, a ludzi mia�em do niczego, bo my�leli, �e to sam knia� Jarema ich bije.� � �I my�my nie wiedzieli (powiadam), bo �eby pan Skrzetuski wiedzia�, �e to ty, tedyby jeden z was ju� nie �y�.�</p><p>� Pewnie by tak by�o, ale c� on na to? � pyta� Wo�odyjowski.</p><p>� Zalterowa� si� mocno i odwr�ci� rozmow�. Opowiada� mi, jako Krzywonos<a l:href="#fn528" type="note">[528]</a> wys�a� go z listami do Chmielnickiego pod Lw�w, �eby wczasu troch� za�y�, a Chmielnicki nie chcia� go na powr�t odes�a�, bo go zamy�la� do innych posy�ek u�y�, jako maj�cego prezencj�. Na koniec pyta: �Gdzie pan Skrzetuski?� � a gdym mu powiedzia�, �e w Zamo�ciu, rzek�: �To si� mo�e spotkamy� � i z tym go po�egna�em.</p><p>� Ju� zgaduj�, �e go zaraz potem Chmielnicki wys�a� do Warszawy � m�wi� Zag�oba.</p><p>� Tak jest, ale czekaj�e wa�pan. Wr�ci�em tedy do fortecy i zda�em spraw� panu Weyherowi z poselstwa. By�a ju� p�na noc. Nazajutrz dzie� znowu szturm, jeszcze zajadlejszy ni� pierwszy. Nie mia�em czasu widzie� si� z panem Skrzetuskim, dopiero trzeciego dnia m�wi� mu, �em Bohuna widzia� i z nim m�wi�. A by�o przy tym si�a<a l:href="#fn529" type="note">[529]</a> oficer�w i z nimi pan Regowski. Ten zas�yszawszy rzecze z przek�sem: �Wiem ja, �e tam o pann� chodzi; je�li waszmo�� taki rycerz, jak s�awa niesie, to masz Bohuna: wyzwij go na r�k�, a ju� b�d� pewien, �e ci ten zabijaka nie odm�wi. B�dziem mieli z mur�w pi�kny <emphasis>prospectus</emphasis><a l:href="#fn530" type="note">[530]</a>. Ale o was, wi�niowiecczykach, wi�cej (powiada) m�wi�, ni� jest.� Na to pan Skrzetuski jak spojrzy na pana Regowskiego � jakby go kto z n�g �ci��! �Tak wa�pan radzisz? (spyta) a dobrze! Nie wiem jeno, czyby� waszmo��, kt�ry naszej cnocie przymawiasz, mia� odwag� p�j�� mi�dzy czer� wyzwa� ode mnie Bohuna.� A Regowski: �Odwag� mam, alem waszmo�ci ni swat, ni brat � nie p�jd�.� Dopiero� inni w �miech z pana Regowskiego.</p><p>�O! (prawi�) ma�y� teraz, a jak o cudz� sk�r� chodzi�o, to� by� wielki!� Wi�c Regowski, jako to ambitna sztuka, wzi�� na kie� i podj�� si�. Nazajutrz dzie� poszed� z wyzwaniem � ale ju� Bohuna nie znalaz�. Nie wierzyli�my z razu relacji, ale teraz dopiero po tym, co�cie mi waszmo�ciowie powiedzieli, widz�, �e prawda. Bohuna musia� Chmielnicki istotnie wys�a� i tame�cie go waszmo�ciowie usiekli.</p><p>� Tak to i by�o � rzecze Wo�odyjowski.</p><p>� Powiedz�e nam wasze � pyta� Zag�oba � gdzie my teraz Skrzetuskiego znajdziemy, bo znale�� go musimy, aby zaraz z nim po dziewczyn� wyruszy�.</p><p>� �atwo si� o niego za Zamo�ciem dopytacie, bo tam o nim g�o�no. Kalin�, pu�kownika kozackiego, obaj z Regowskim, do r�k sobie podaj�c, ze szcz�tem znie�li. P�niej Skrzetuski na w�asn� r�k� dwa razy czambu�y<a l:href="#fn531" type="note">[531]</a> tatarskie pogromi� i Bur�aja zni�s�, i kup kilka rozbi�.</p><p>� A �e to Chmielnicki na to pozwala?</p><p>� Chmielnicki ich si� wypiera i m�wi, �e wbrew jego rozkazom �upi�. Inaczej by nikt w jego wierno�� i pos�usze�stwo dla kr�la jegomo�ci nie uwierzy�.</p><p>� Bardzo te� liche piwsko w tej Ko�skowoli! � zauwa�y� pan Zag�oba.</p><p>� Za Lublinem ju� p�jdziecie waszmo�ciowie krajem spustoszonym � m�wi� dalej Litwin � bo podjazdy a� za Lublin dochodzi�y i Tatarowie jasyr<a l:href="#fn532" type="note">[532]</a> wsz�dy brali, a co ko�o Zamo�cia i Hrubieszowa zagarn�li, B�g jeden zliczy. Kilka tysi�cy odbitych je�c�w odes�a� ju� Skrzetuski do fortecy. Pracuje on tam ze wszystkich si�, na w�asne zdrowie nie dbaj�c.</p><p>Tu westchn�� pan Longinus i spu�ci� g�ow� w zamy�leniu, a po chwili tak dalej m�wi�:</p><p>� Ot, my�l�, �e B�g w mi�osierdziu najwy�szym niechybnie pocieszy pana Skrzetuskiego i da mu to, w czym sobie szcz�cie upatrzy�, bo wielkie s� zas�ugi tego kawalera. W tych czasach zepsucia i prywaty, gdy ka�dy o sobie tylko my�li, on o sobie zapomnia�. Ta� on, brate�ki, dawno m�g� permisj� od ksi�cia pana otrzyma� i jecha� na szukanie kniazi�wny, a zamiast tego, gdy na mi�� ojczyzn� paroksyzm przyszed�, ani na chwil� s�u�by nie porzuci�, z m�k� w sercu w ustawicznej pracy trwaj�c.</p><p>� Rzymsk� on ma dusz�, nie ma co m�wi� � rzek� Zag�oba.</p><p>� Przyk�ad z niego bra� powinni�my.</p><p>� Szczeg�lniej wa�pan, panie Podbipi�to, kt�ry na wojnie nie po�ytku ojczyzny, ale trzech g��w szukasz.</p><p>� B�g patrzy w dusz� moj�! � rzek� pan Longinus wznosz�c oczy ku niebu.</p><p>� Skrzetuskiemu ju� Pan B�g wynagrodzi� �mierci� Bohunow� � rzek� Zag�oba � i tym, �e da� chwil� spokoju Rzeczypospolitej, bo teraz czas dla niego nadszed�, by o odszukaniu zguby pomy�la�.</p><p>� Wa�panowie z nim pojedziecie? � pyta� Litwin.</p><p>� A waszmo�� to nie?</p><p>� Rad bym ja z duszy serca, ale co z listami b�dzie? Jeden wioz� od starosty wa�eckiego do kr�la jegomo�ci, drugi do ksi�cia, a trzeci w�a�nie od pana Skrzetuskiego, tako� do ksi�cia, z pro�b� o permisj�.</p><p>� Permisj� my mu wieziemy.</p><p>� Ba, ale jak�e mnie list�w nie odwie��?</p><p>� Musisz wa�pan jecha� do Krakowa; nie mo�e by� inaczej� Zreszt� powiem szczerze: rad bym w onej wyprawie po kniazi�wn� mie� takie pi�cie, jako s� wa�cine, za plecami, ale w czym innym, to� si� wa�� na nic nie zda�. Tam trzeba b�dzie symulowa�, a najpewniej przebra� si� w �wity kozackie, ch�op�w udawa� � a wa�� tak w oczy leziesz swoim wzrostem, �e ka�dy by si� zaraz pyta�: co to za dr�gal? Sk�d si� takowy Kozak wzi��? � Pr�cz tego wa�pan i mowy ich wybornie nie umiesz. Nie, nie! Jed� wa�� do Krakowa, a my sami damy sobie jako� rad�.</p><p>� Tak i ja my�l� � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� Pewno, �e tak musi by� � odpowiedzia� pan Podbipi�ta. � Niech�e wam B�g mi�osierny b�ogos�awi i pomo�e. A czy wiecie, gdzie ona ukryta?</p><p>� Bohun nie chcia� powiedzie�. Wiemy jeno to, com ja pods�ucha�, gdy mnie Bohun w chlewie wi�zi�, ale to dosy�.</p><p>� Jak�e wy j� znajdziecie?</p><p>� Moja g�owa, moja w tym g�owa! � rzek� Zag�oba. � Bywa�em ja w trudniejszych terminach. Teraz rzecz tylko w tym, by�my do Skrzetuskiego najpr�dzej si� dostali.</p><p>� Pytajcie si� w Zamo�ciu. Pan Weyher musi wiedzie�, bo on z nim koresponduje i je�c�w mu pan Skrzetuski odsy�a. Niech was B�g b�ogos�awi!</p><p>� I wa�pana r�wnie� � rzek� Zag�oba. � Jak b�dziesz w Krakowie u ksi�cia, pok�o� si� od nas panu Char�ampowi.</p><p>� Kt� to taki?</p><p>� To jeden Litwin nadzwyczajnej g�adko�ci, za kt�rym wszystkie panny z fraucymeru<a l:href="#fn533" type="note">[533]</a> ksi�ny g�owy potraci�y.</p><p>Pan Longinus zadr�a�.</p><p>� Dobrodzieju m�j, chyba kpiny?</p><p>� B�d� wa�pan zdr�w! Okrutnie tu liche piwsko w tej Ko�skowoli � zako�czy� pan Zag�oba mrugaj�c na Wo�odyjowskiego.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XV</p></title><p>Odjecha� wi�c pan Longinus do Krakowa z sercem przeszytym strza��, a okrutny pan Zag�oba wraz z Wo�odyjowskim do Zamo�cia, gdzie nie zabawili d�u�ej jak jeden dzie�, gdy� komendant, starosta wa�ecki, oznajmi� im, �e dawno ju� nie mia� wiadomo�ci od Skrzetuskiego, i s�dzi�, �e regimenty, kt�re pod Skrzetuskim ruszy�y, p�jd� na prezydium<a l:href="#fn534" type="note">[534]</a> do Zbara�a<a l:href="#fn535" type="note">[535]</a>, aby tamte kraje od kup swawolnych<a l:href="#fn536" type="note">[536]</a> zas�ania�. By�o to tym prawdopodobniejsze, �e Zbara�, jako w�asno�� Wi�niowieckich, szczeg�lniej by� na zap�dy �miertelnych wrog�w ksi�cia wystawiony. Otwiera�a si� wi�c przed panem Wo�odyjowskim i Zag�ob� d�uga i dosy� trudna droga, ale �e i tak, id�c po kniazi�wn�, musieliby j� przeby�, by�o im zatem wszystko jedno, czy to pr�dzej, czy p�niej nast�pi, i ruszyli w ni� bez zw�oki, tyle si� tylko zatrzymuj�c, ile trzeba by�o dla odpoczynku lub gromienia kup rozb�jniczych, kt�re si� jeszcze tu i owdzie wa��sa�y.</p><p>Szli krajem tak zniszczonym, �e cz�stokro� po ca�ych dniach �ywej duszy nie mogli napotka�. Miasteczka le�a�y w perzynie, wsie by�y popalone i puste, lud wybity lub w jasyr<a l:href="#fn537" type="note">[537]</a> zagarni�ty. Trupy tylko spotykali po drodze, szkielety dom�w, ko�cio��w, cerkwi, niedogarki chat wiejskich i psy na zgliszczach wyj�ce. Kto pow�d� tatarsko-kozack� prze�y�, chroni� si� w g��binach le�nych i marz� z zimna lub g�odem przymiera�, nie �miej�c si� jeszcze z las�w wychyli�, nie wierz�c, by nieszcz�cie mog�o ju� min��. Konie spod swej chor�gwi musia� Wo�odyjowski karmi� kor� z drzew lub na wp� spalonym zbo�em, kt�re ze zgliszcz�w dawnych spichrz�w wydobywano. Ale szli szybko, ratuj�c si� g��wnie tymi zapasami, kt�re rozb�jniczym oddzia�om zabierali. By� to ju� koniec listopada, a o ile zesz�oroczna zima przesz�a z najwi�kszym podziwem ludzkim bez �nieg�w, mroz�w i lodu, tak �e ca�y porz�dek natury zdawa� si� by� przez ni� odmieniony, o tyle tera�niejsza zapowiada�a si� ostrzej ni� zwykle. Ziemia skrzep�a, �niegi le�a�y ju� na polach, a brzegi rzek bramowa�y<a l:href="#fn538" type="note">[538]</a> si� rankami przezroczyst� skorup� szklan�. Pogoda by�a sucha, blade promienie s�oneczne s�abo tylko ogrzewa�y �wiat w godzinach po�udniowych; natomiast rankami i wieczorami pali�y si� na niebie czerwone zorze � niechybna przepowiednia rych�ej i silnej zimy.</p><p>Po wojnie i g�odzie mia� nadej�� trzeci wr�g n�dzy ludzkiej � mr�z, a jednak ludzie wygl�dali go z upragnieniem, by� on bowiem pewniejszym od wszystkich uk�ad�w hamulcem wojny. Pan Wo�odyjowski, jako cz�owiek do�wiadczony i na wskro� Ukrain� znaj�cy, pe�en by� nadziei, �e wyprawa po kniazi�wn� przyjdzie ju� niechybnie do skutku, bo g��wna przeszkoda � wojna � nie po�o�y jej tak pr�dko tamy.</p><p>� Nie wierz� ja w szczero�� Chmielnickiego � m�wi� � �eby on z afektu dla kr�la jegomo�ci na Ukrain� si� cofa�, ale to chytry lis! Wie on, �e gdy Kozacy okopa� si� nie mog�, to nic po nich, bo w otwartym polu, cho�by i pi��kro� liczniejsi, naszym chor�gwiom nie dostaj�. P�jd� oni teraz do zimownik�w, a stada po�l� w �niegi. Tatarzy te� potrzebuj� jasyr odprowadzi�. Je�li zima b�dzie t�ga, to b�dziem mieli spok�j a� do przysz�ej trawy.</p><p>� Mo�e i d�u�ej, bo wszelako maj� oni respekt dla kr�la jegomo�ci. Ale nam i tyle czasu nie potrzeba. Da B�g, na zapusty wyprawimy panu Skrzetuskiemu wesele.</p><p>� Byle�my si� tylko teraz z nim nie min�li, bo nowa by�aby mitr�ga.</p><p>� Trzy chor�gwie s� przy nim, to przecie nie w korcu ziarnka szuka�. Mo�e go jeszcze pod Zbara�em dognamy, je�li si� gdzie d�u�ej ko�o hajdamak�w<a l:href="#fn539" type="note">[539]</a> zabawi.</p><p>� Dogna� go nie mo�emy, ale powinni�my mie� wie�ci po drodze � odrzek� Wo�odyjowski.</p><p>O wie�ci jednak by�o trudno. Ch�opi widzieli tu i owdzie przechodz�ce chor�gwie, s�yszeli o bitwach staczanych przez nie z rabusiami, ale nie umieli powiedzie�, czyje by by�y te chor�gwie; �e za� mog�y one by� tak dobrze Regowskiego, jak Skrzetuskiego, wi�c dwaj przyjaciele nie mieli �adnej pewno�ci. Natomiast dolecia�a ich uszu inna wie��: o wielkich niepowodzeniach kozackich przeciw wojskom litewskim. Kr��y�a ju� ona w formie pog�oski w wili� wyjazdu Wo�odyjowskiego z Warszawy, ale jeszcze w�tpiono, teraz za� rozbieg�a si� po ca�ym kraju ze wszelkimi szczeg�ami jako niezbita prawda. Za kl�ski zadane przez Chmielnickiego wojskom koronnym zap�aci�y kl�sk� litewskie. Da� g�ow� P�ksi�yc, w�dz stary i do�wiadczony, i dziki Nebaba<a l:href="#fn540" type="note">[540]</a>, i pot�niejszy od nich obydw�ch Krzeczowski, kt�ry nie starostw i wojew�dztw, nie dostoje�stw i godno�ci, ale pala si� w buntowniczych szeregach dorobi�. Zda�o si�, �e jaka� dziwna Nemezis<a l:href="#fn541" type="note">[541]</a> zapragn�a pom�ci� na nim niemieck� krew przelan� w �asze Dnieprowej, krew Flika i Wernera, gdy� wpad� w�a�nie w r�ce niemieckiego regimentu radziwi��owskiego i lubo postrzelany i ci�ko ranny, zosta� natychmiast na pal wbity, na kt�rym, nieszcz�sny, drga� jeszcze ca�y dzie�, nim pos�pn� dusz� wyzion��. Taki by� koniec tego, kt�ry przez swe m�stwo i geniusz wojenny drugim Stefanem Chmieleckim m�g� zosta�, ale kt�rego wyg�rowana ��dza bogactw i dostoje�stw pchn�a na drog� zdrad, krzywoprzysi�stwa i straszliwych, godnych samego Krzywonosa<a l:href="#fn542" type="note">[542]</a> mord�w.</p><p>Z nim, z P�ksi�ycem i z Nebab� blisko dwadzie�cia tysi�cy mo�ojc�w<a l:href="#fn543" type="note">[543]</a> po�o�y�o g�owy na pobojowisku lub potopi�o si� w b�otach Prypeci<a l:href="#fn544" type="note">[544]</a>; strach wi�c przelecia� jak wicher nad bujn� Ukrain�, bo zda�o si� wszystkim, �e to po wielkich tryumfach, po ��tych Wodach, Korsuniu<a l:href="#fn545" type="note">[545]</a>, Pi�awcach<a l:href="#fn546" type="note">[546]</a>, przychodzi czas na takie pogromy, jakich pod So�onic�<a l:href="#fn547" type="note">[547]</a> i Kumejkami<a l:href="#fn548" type="note">[548]</a> dozna�y poprzednie bunty. Sam Chmielnicki, cho� na szczycie s�awy, cho� pot�niejszy ni� kiedykolwiek, zl�k� si�, gdy si� o �mierci �druha� Krzeczowskiego dowiedzia�, i zn�w czarownic zacz�� o przysz�o�� pyta�. Wr�y�y r�nie � wr�y�y nowe wielkie wojny i zwyci�stwa, i kl�ski � nie umia�y jednak powiedzie� hetmanowi, co si� z nim samym stanie.</p><p>Ale tymczasem w�a�nie z powodu kl�ski Krzeczowskiego, r�wnie� jak z powodu zimy, tym pewniejszy by� d�ugi spok�j. Kraj pocz�� si� koi�, spustosza�e wioski zaludnia� i otucha wst�powa�a z wolna we wszystkie zw�tpia�e i przera�one serca.</p><p>Z t�� sam� otuch� nasi dwaj przyjaciele po d�ugiej i trudnej podr�y dojechali szcz�liwie do Zbara�a i oznajmiwszy si� w zamku, natychmiast udali si� do komendanta, w kt�rym z niema�ym zdziwieniem poznali Wierszu��a.</p><p>� A gdzie Skrzetuski? � pyta� po pierwszych powitaniach Zag�oba.</p><p>� Nie masz go � odpowiedzia� Wierszu��.</p><p>� To wa�� masz komend� nad prezydium?</p><p>� Tak jest. Mia� Skrzetuski, ale wyjecha� i mnie zda� za�og� a� do swego powrotu.</p><p>� A kiedy obieca� wr�ci�?</p><p>� Nic nie m�wi�, bo sam nie wiedzia�, jeno mi tak rzek� na odjezdnym: �Je�liby kto do mnie przyjecha�, tedy mu powiedz, �eby tu mnie czeka�.�</p><p>Zag�oba z Wo�odyjowskim spojrzeli na siebie.</p><p>� Jak dawno pojecha�? � pyta� pan Micha�.</p><p>� Dziesi�� dni temu.</p><p>� Panie Michale � rzek� Zag�oba � niech�e pan Wierszu�� da nam wieczerz�, bo �le si� radzi na g�odno. Przy wieczerzy pogadamy.</p><p>� Z serca s�u�� waszmo�ciom, bom i sam te� mia� do sto�u siada�. Zreszt� pan Wo�odyjowski, jako starszy oficer, bierze komend�, wi�c ja to jestem u niego, nie on u mnie.</p><p>� Zosta� przy komendzie, panie Krzysztofie � rzek� Wo�odyjowski � bo� starszy wiekiem; przy tym mnie pewno jecha� wypadnie.</p><p>Po chwili wieczerza by�a podana. Siedli, jedli, a gdy pan Zag�oba zaspokoi� ju� nieco pierwszy g��d dwoma miskami juszki<a l:href="#fn549" type="note">[549]</a>, rzek� do Wierszu��a:</p><p>� Nie suponujesz�e<a l:href="#fn550" type="note">[550]</a> wa�pan, gdzie m�g� jecha� pan Skrzetuski?</p><p>Wierszu�� kaza� i�� precz pacho�kom pos�uguj�cym do sto�u i po chwili namys�u tak m�wi� pocz��:</p><p>� Suponuj�, ale si�a<a l:href="#fn551" type="note">[551]</a> Skrzetuskiemu na tajemnicy zale�y, wi�c nie chcia�em przy s�u�bie gada�. Korzysta� on z pomy�lnego czasu, bo pewnie tu do wiosny b�dziem w spokoju stali, i wedle moich supozycji, pojecha� na poszukiwanie kniazi�wny, kt�ra w Bohunowym jest r�ku.</p><p>� Bohuna nie ma ju� na �wiecie � rzek� Zag�oba.</p><p>� Jak to?</p><p>Pan Zag�oba opowiedzia� po raz trzeci czy czwarty wszystko, jak by�o, bo opowiada� to zawsze z przyjemno�ci�; Wierszu�� r�wnie�, jak pan Longinus, nie m�g� si� wydziwi� zdarzeniu, na koniec rzek�:</p><p>� To Skrzetuskiemu b�dzie �atwiej.</p><p>� W tym rzecz, czy j� odnajdzie. A ludzi ze sob� wzi�� jakowych?</p><p>� Nikogo, sam pojecha� z jednym Rusinkiem pacholikiem i z trzema ko�mi.</p><p>� To ju� roztropnie post�pi�, bo tam tylko fortelami trzeba radzi�. Do Kamie�ca<a l:href="#fn552" type="note">[552]</a> mo�na by mo�e z chor�giewk� doj��, ale ju� w Uszycy i w Mohylowie pewno stoj� Kozacy, bo tam zimowniki dobre, a w Jampolu<a l:href="#fn553" type="note">[553]</a> ich gniazdo; trzeba tam i�� albo z ca�� dywizj�, albo samemu.</p><p>� A sk�d�e wa�pan wiesz, �e on w tamt� w�a�nie stron� si� uda�? � pyta� Wierszu��.</p><p>� Bo ona tam ukryta za Jampolem i o tym on wiedzia�, ale tam jar�w, zapadlin, komyszy tyle, �e cho� i wiedz�c dobrze miejsce, trudno trafi�, c� dopiero nie wiedz�c! Je�dzi�em ja za ko�mi i na s�dy do Jahorlika<a l:href="#fn554" type="note">[554]</a>, to wiem. �eby�my byli razem, mo�e by �atwiej posz�o, ale jemu samemu, w�tpi�, w�tpi� chybaby mu przypadek jakowy drog� wskaza�, bo i pyta� si� nie b�dzie m�g�.</p><p>� To waszmo�ciowie chcieli�cie z nim jecha�?</p><p>� Tak jest. Ale c� teraz poczniemy, panie Michale? Jecha� za nim czy nie jecha�?</p><p>� Na waszmo�cin przemys� to zdaj�.</p><p>� Hum! dziesi�� dni, jak pojecha�, nie dognamy i � co wi�cej � kaza� czeka� na siebie. B�g te� wie, jak� drog� pojecha�? M�g� na P�oskir�w<a l:href="#fn555" type="note">[555]</a> i Bar<a l:href="#fn556" type="note">[556]</a>, jako stary trakt idzie, a m�g� na Kamieniec Podolski. Ci�ka tu jest sprawa.</p><p>� Pami�taj przy tym waszmo�� � rzek� Wierszu�� � �e s� tylko supozycje, ale pewno�ci nie masz, �e po kniazi�wn� pojecha�.</p><p>� Ot� to, ot� to! � rzek� Zag�oba. � Nu� ruszy� tylko dlatego, by j�zyka gdzie zasi�gn��, i potem wr�ci do Zbara�a, bo to przecie wiedzia�, �e mamy i�� razem, i m�g� si� nas teraz spodziewa�, jako w najlepszy czas. Ci�ka to jest deliberacja.</p><p>� Ja bym radzi� czeka� z dziesi�� dni � rzek� Wierszu��.</p><p>� Dziesi�� dni na nic; albo czeka�, albo wcale nie czeka�.</p><p>� Ja za� my�l�, �eby nie czeka�, bo i co stracimy, je�li zaraz jutro ruszym? Nie odnajdzie kniazi�wny pan Skrzetuski, to mo�e w�a�nie nam B�g poszcz�ci � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� Widzisz, panie Michale, nie mo�na tu nic lekcewa�y� wasze<a l:href="#fn557" type="note">[557]</a> jeste� m�ody i chce ci si� przyg�d � odpowiedzia� Zag�oba � a tu jest to niebezpiecze�stwo, �e gdy jej osobno on, a osobno my szuka� b�dziem, �atwo rozbudzi si� jaka� podejrzliwo�� w tamecznych ludziach. Kozactwo chytre i boi si�, �eby kto nie odkry� ich zamys��w. Oni tam z basz�<a l:href="#fn558" type="note">[558]</a> granicznym ko�o Chocimia<a l:href="#fn559" type="note">[559]</a> mog� mie� konszachty lub z Tatarami za Dniestrem wedle przysz�ej wojny � kto ich wie! Tedy na obcych ludzi, a zw�aszcza dopytuj�cych o drogi, baczne b�d� mie� oko. Ja ich znam. Zdradzi� si� �atwo, a potem co?</p><p>� To tym bardziej, bo mo�e Skrzetuski w takowe popa�� terminy, w kt�rych trzeba mu b�dzie pom�c.</p><p>� I to tak�e prawda.</p><p>Zag�oba zamy�li� si� tak mocno, �e a� mu skronie drga�y.</p><p>Na koniec rozbudzi� si� i rzek�:</p><p>� Zwa�ywszy wszystko, trzeba b�dzie jecha�.</p><p>Wo�odyjowski odetchn�� z zadowoleniem.</p><p>� A kiedy?</p><p>� Wypocz�wszy tu ze trzy dni, by dusza i cia�o ra�ne by�y.</p><p>Jako� nazajutrz dwaj przyjaciele pocz�li ju� czyni� przygotowania do drogi, gdy niespodzianie w wili� ich wyjazdu przyby� pacholik pana Skrzetuskiego, m�ody kozaczek Cyga, z wie�ciami i listami dla Wierszu��a. Us�yszawszy o tym, Zag�oba i Wo�odyjowski wnet po�pieszyli do kwatery komendanta i tam czytali co nast�puje:</p><p>�Jestem w Kamie�cu, do kt�rego droga na Satan�w bezpieczna. Jad� do Jahorlika z Ormianami, kupcami, kt�rych mnie pan Bukowski wskaza�. Maj� oni glejty<a l:href="#fn560" type="note">[560]</a> tatarskie i kozackie na wolny przejazd a� do Akermanu<a l:href="#fn561" type="note">[561]</a>. Pojedziemy na Uszyc�<a l:href="#fn562" type="note">[562]</a>, Mohyl�w<a l:href="#fn563" type="note">[563]</a> i Jampol z b�awatami<a l:href="#fn564" type="note">[564]</a>, wsz�dy po drodze si� zatrzymuj�c, gdzie jeno ludzie �ywi mieszkaj�; mo�e te� B�g pomo�e, �e znajdziem, czego szukamy. Towarzyszom moim, Wo�odyjowskiemu i panu Zag�obie, powiedz, panie Krzysztofie, by w Zbara�u na mnie czekali, je�li im czego innego czyni� nie wypadnie, bo w t� drog�, w kt�r� jad�, wi�ksz� kup� jecha� nie mo�na, a to dla wielkiej podejrzliwo�ci Kozak�w, kt�rzy w Jampolu zimuj� i nad Dniestrem a� do Jahorlika konie w �niegach trzymaj�. Czego ja sam nie sprawi�, tego by�my i we trzech nie dokazali, a ja pr�dzej od nich za Ormianina uj�� mog�. Podzi�kuj im, panie Krzysztofie, z duszy serca za ich rezolucj�, kt�r�, p�kim �yw, b�d� pami�ta�, ale czeka� na nich nie mog�em, gdy� ka�dy dzie� w m�ce mi schodzi� � i tego nie mog�em wiedzie�, czyli przyjad�, a najlepsza pora teraz jecha�, gdy wszyscy kupcy po bakalie i b�awaty ruszaj�. Pacholika wiernego odsy�am, kt�rego miej w opiece, bo nic mi po nim, boj� si� za� jego m�odo�ci, �eby si� gdzie z czym nie wygada�. Pan Bukowski zar�cza za owych kupc�w, �e poczciwi, co i ja my�l�, wierz�c, �e wszystko w r�ku Boga najwy�szego, kt�ren, je�li zechce, mi�osierdzie nam swoje oka�e i m�k� skr�ci, amen.�</p><p>Pan Zag�oba sko�czy� list i spogl�da� na swoich towarzysz�w<a l:href="#fn565" type="note">[565]</a>, oni za� milczeli, a� w ko�cu Wierszu�� rzek�:</p><p>� Wiedzia�em, �e on tam pojecha�.</p><p>� A co nam czyni� wypada? � pyta� Wo�odyjowski.</p><p>� A c�? � rzek� Zag�oba roztwieraj�c r�ce. � Nie mamy po co ju� jecha�. To, �e on z kupcami jedzie, to dobrze, bo wsz�dy mo�e zagl�da� i nikogo to nie zdziwi. W ka�dej chacie teraz, w ka�dym chutorze<a l:href="#fn566" type="note">[566]</a> jest co kupowa�, gdy� oni przecie p� Rzeczypospolitej zrabowali. Ci�ko by nam by�o, panie Michale, za Jampol si� dosta�. Skrzetuski czarny jak Wo�och<a l:href="#fn567" type="note">[567]</a> i snadnie za Ormianina uj�� mo�e, a ciebie zaraz by po twoich owsianych w�sikach poznali. W przebraniu ch�opskim r�wnie� by�oby trudno� Niech�e mu B�g b�ogos�awi! Nic tam po nas � to musz� przyzna�, chocia� mi �al, �e do uwolnienia tej niebogi nie przy�o�ymy r�ki. Wielk��my jednak Skrzetuskiemu oddali przys�ug�, usiek�szy Bohuna, bo gdyby on by� �yw, tedy nie r�czy�bym za zdrowie pana Jana.</p><p>Wo�odyjowski bardzo by� niekontent; obiecywa� sobie podr� pe�n� przyg�d, a tymczasem zapowiada� mu si� d�ugi i nudny pobyt w Zbara�u.</p><p>� Mo�e by�my cho� do Kamie�ca ruszyli! � rzek�.</p><p>� A co my tam b�dziemy robi� i z czego �y�? � odpowiedzia� Zag�oba. � Wszystko jedno, do kt�rych mur�w jak grzyby przyro�niemy, trzeba czeka� i czeka�, bo taka podr� du�o Skrzetuskiemu mo�e zaj�� czasu. Cz�owiek p�ty m�ody, p�ki si� rusza (tu pan Zag�oba opu�ci� melancholicznie g�ow� na piersi), a starzeje si� w bezczynno�ci, ale trudno� niech�e si� tam bez nas obejdzie. Jutro damy na solenn� wotyw�<a l:href="#fn568" type="note">[568]</a>, by mu B�g szcz�ci�. Bohuna�my usiekli � to grunt. Ka� wa�� konie rozjuczy�, panie Michale � trzeba czeka�.</p><p>Jako� nazajutrz zacz�y si� dla dw�ch przyjaci� d�ugie, jednostajne dni oczekiwania, kt�rych ani pijatyki, ani gra w ko�ci nie mog�y urozmaici� � i ci�gn�y si� bez ko�ca. Tymczasem nadesz�a sroga zima. �nieg ca�unem na �okie� grubym okry� blanki zbaraskie i ca�� ziemi�; zwierz i ptactwo dzikie zbli�y�y si� do mieszka� ludzkich. Po ca�ych dniach s�ycha� by�o krakania niezmiernych stad wron i kruk�w. Up�yn�� ca�y grudzie�, po czym stycze� i luty � o Skrzetuskim nie by�o ani s�ychu.</p><p>Pan Wo�odyjowski je�dzi� do Tarnopola<a l:href="#fn569" type="note">[569]</a> szuka� przyg�d; Zag�oba spos�pnia� i utrzymywa�, �e si� starzeje.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XVI</p></title><p>Komisarze wys�ani przez Rzeczpospolit� do traktat�w z Chmielnickim dotarli wreszcie w�r�d najwi�kszych trudno�ci do Nowosi�ek i tam zatrzymali si�, czekaj�c odpowiedzi od zwyci�skiego hetmana, kt�ry tymczasem bawi� w Czehrynie<a l:href="#fn570" type="note">[570]</a>. Siedzieli smutni i strapieni, bo przez drog� ci�gle grozi�a im �mier�, a trudno�ci mno�y�y si� na ka�dym kroku. Dzie� i noc otacza�y ich t�umy czerni zdzicza�ej do reszty przez mordy i wojn� � i wy�y o �mier� komisarz�w. Raz w raz napotykali od nikogo niezale�ne watahy z�o�one ze zb�jc�w lub dzikich czaban�w<a l:href="#fn571" type="note">[571]</a>, nie maj�cych najmniejszego poj�cia o prawach narod�w, a g�odnych krwi i zdobyczy. Mieli wprawdzie komisarze sto koni asystencji, kt�rymi pan Bryszowski dowodzi�, pr�cz tego sam Chmielnicki, w przewidywaniu, co ich spotka� mo�e, przys�a� im pu�kownika Do�ca wraz z czterystoma mo�ojcami<a l:href="#fn572" type="note">[572]</a>; ale eskorta ta �atwo mog�a okaza� si� niewystarczaj�c�, bo t�umy dziczy ros�y z ka�d� godzin� i coraz gro�niejsz� przybiera�y postaw�. Kto tylko z konwoju albo ze s�u�by oddali� si� cho� na chwil� od gromady, gin�� bez �ladu. Byli oni jako gar�� podr�nych otoczona przez stado zg�odnia�ych wilk�w. I tak up�ywa�y im ca�e dnie, tygodnie, a� na noclegu w Nowosi�kach zdawa�o si� ju� wszystkim, �e nadchodzi ostatnia godzina. Konw�j drago�ski i eskorta Do�ca toczy�y od wieczora formaln� walk� o �ycie komisarz�w, kt�rzy odmawiaj�c modlitwy za konaj�cych, polecali dusz� Bogu. Karmelita ��towski dawa� im kolejno rozgrzeszenie, a tymczasem zza okien wraz z powiewem wiatru dochodzi�y straszliwe wrzaski, odg�osy strza��w, piekielne �miechy, szcz�k kos, wo�ania: �Na pohybel<a l:href="#fn573" type="note">[573]</a>!� i o g�ow� wojewody Kisiela<a l:href="#fn574" type="note">[574]</a>, kt�ry g��wnym by� przedmiotem zawzi�to�ci.</p><p>By�a to straszna noc a d�uga, bo zimowa. Wojewoda Kisiel wspar� g�ow� na r�ku i siedzia� od kilku godzin nieruchomie. Nie �mierci on si� l�ka�, bo od czas�w wyruszenia z Huszczy tak ju� by� wyczerpany, zm�czony, bezsenny, �e raczej by z rado�ci� do �mierci wyci�gn�� r�ce � ale dusz� jego nurtowa�a bezdenna rozpacz. On to przecie, jako Rusin z krwi i ko�ci, pierwszy wzi�� na si� rol� pacyfikatora<a l:href="#fn575" type="note">[575]</a> w tej bezprzyk�adnej wojnie � on wyst�powa� wsz�dy, w senacie i na sejmie, jako najgor�tszy stronnik uk�ad�w, on popiera� polityk� kanclerza i prymasa, on pot�pia� najsilniej Jeremiego i dzia�a� w dobrej wierze dla dobra kozactwa i Rzeczypospolitej � i wierzy� ca�� sw� gor�c� dusz�, �e uk�ady, �e ust�pstwa wszystko pogodz�, uspokoj�, zabli�ni� � i w�a�nie teraz, w tej chwili, gdy wi�z� bu�aw�<a l:href="#fn576" type="note">[576]</a> Chmielnickiemu, a ust�pstwa Kozaczy�nie, zw�tpi� o wszystkim � ujrza� oczywi�cie marno�� swoich wysile�, ujrza� pod nogami pr�ni� i przepa��.</p><p>�Zali<a l:href="#fn577" type="note">[577]</a> oni nie chc� niczego wi�cej, jeno krwi? Zali nie o inn� wolno��, jeno o wolno�� rabunku i po�ogi im idzie?� � my�la� z rozpacz� wojewoda i t�umi� j�ki, kt�re rozrywa�y mu pier� szlachetn�.</p><p>� Ho�owu Kisielowu<a l:href="#fn578" type="note">[578]</a>, ho�owu Kisielowu! na pohybel! � odpowiada�y mu t�umy.</p><p>I by�by ch�tnie poni�s� im w darze wojewoda t� bia�� sko�atan� g�ow�, gdyby nie ta resztka wiary, �e im i ca�ej Kozaczy�nie trzeba da� co� wi�cej � trzeba koniecznie dla ich w�asnego i Rzeczypospolitej zbawienia. Niech�e ich przysz�o�� tego ��da� nauczy.</p><p>A gdy tak my�la�, jaki� promie� nadziei i otuchy roz�wieca� na chwil� te ciemno�ci, kt�re nagromadzi�a w nim rozpacz � i wmawia� sam w siebie nieszcz�sny starzec, �e ta czer� to przecie nie ca�a Kozaczyzna, nie Chmielnicki i jego pu�kownicy, �e z nimi to dopiero rozpoczn� si� uk�ady.</p><p>Ale mog�-li one by� trwa�e, p�ki p� miliona ch�op�w stoi pod broni�? Nie stopniej�� one z pierwszym powiewem wiosny jak owe �niegi, kt�re w tej chwili pokrywaj� step?�</p><p>Tu zn�w przychodzi�y wojewodzie na my�l s�owa Jeremiego: ��aski mo�na da� tylko zwyci�onym� � i zn�w my�l jego zasuwa�a si� w ciemno��, a pod nogami otwiera�a si� przepa��.</p><p>Tymczasem mija�a p�noc. Wrzaski i wystrza�y nieco przycich�y; natomiast �wist wichru powi�ksza� si�, na dworze by�a zamie� �nie�na; znu�one t�umy widocznie pocz�y rozchodzi� si� do dom�w; nadzieja wst�pi�a w serca komisarz�w<a l:href="#fn579" type="note">[579]</a>.</p><p>Wojciech Miaskowski, podkomorzy lwowski, podni�s� si� z �awy, pos�ucha� przy oknie zasutym �niegiem i rzek�:</p><p>� Widzi mi si�, �e za �ask� bo�� jutra jeszcze do�yjemy.</p><p>� Mo�e te� i Chmielnicki nadeszle<a l:href="#fn580" type="note">[580]</a> liczniejsz� asystencj�, bo z t� nie dojedziemy � rzek� pan �miarowski.</p><p>Pan Ziele�ski, podczaszy brac�awski, u�miechn�� si� gorzko:</p><p>� Kto by to rzek�, �e komisarzami pokojowymi jeste�my!</p><p>� Pos�owa�em nieraz do Tatar<a l:href="#fn581" type="note">[581]</a> � m�wi� pan chor��y nowogrodzki � ale takiego pos�owania nie zazna�em p�ki �ycia. Wi�cej w naszych osobach Rzeczpospolita kontemptu<a l:href="#fn582" type="note">[582]</a> doznaje, ni� pod Korsuniem<a l:href="#fn583" type="note">[583]</a> i Pi�awcami<a l:href="#fn584" type="note">[584]</a> dozna�a. M�wi� te� waszmo�ciom: wracajmy, bo o uk�adach nie ma co i my�le�.</p><p>� Wracajmy � powt�rzy� jak echo pan Brzozowski, kasztelan kijowski. � Nie mo�e pok�j stan��, niech b�dzie wojna.</p><p>Kisiel podni�s� powieki i utkwi� szklane oczy w kasztelanie.</p><p>� ��te Wody, Korsu�, Pi�awce! � rzek� g�ucho.</p><p>I umilk�, a za nim umilkli wszyscy � jeno pan Kulczy�ski, skarbnik kijowski, pocz�� odmawia� g�o�no r�aniec, a pan �owczy Krzetowski za g�ow� si� obu r�koma chwyci� i powtarza�:</p><p>� Co za czasy? Co za czasy! Bo�e, zmi�uj si� nad nami.</p><p>Wtem drzwi si� otwar�y i Bryszowski, kapitan dragon�w biskupa pozna�skiego, dowodz�cy konwojem, wszed� do izby.</p><p>� Ja�nie wielmo�ny wojewodo � rzek� � jaki� Kozak pragnie widzie� ichmo�� pan�w komisarzy.</p><p>� Dobrze � odrzek� Kisiel � a czer� rozesz�a si� ju�?</p><p>� Poszli; obiecali jutro wr�ci�.</p><p>� Bardzo nacierali?</p><p>� Okrutnie, ale Kozacy Do�ca zabili ich kilkunastu. Jutro obiecali nas spali�.</p><p>� Dobrze, niech ten Kozak wejdzie.</p><p>Po chwili drzwi si� otwar�y i jaka� wysoka, czarnobroda posta� stan�a w progu izby.</p><p>� Kto jeste�? � pyta� Kisiel.</p><p>� Jan Skrzetuski, porucznik husarski ksi�cia wojewody ruskiego.</p><p>Kasztelan Brzozowski, pan Kulczy�ski i �owczy Krzetowski porwali si� z �aw. Wszyscy oni s�u�yli ostatniego roku z ksi�ciem pod Machn�wk� i Konstantynowem i znali pana Jana doskonale, Krzetowski by� mu nawet powinowatym<a l:href="#fn585" type="note">[585]</a>.</p><p>� Prawda! prawda! to�-�e to pan Skrzetuski! � powtarzali.</p><p>� Co tu robisz? I jake� si� do nas dosta�? � pyta� Krzetowski bior�c go w ramiona.</p><p>� W ch�opskim przebraniu, jak waszmo�ciowie widzicie � rzek� Skrzetuski.</p><p>� Mo�ci wojewodo � wo�a� kasztelan Brzozowski � to� to jest najprzedniejszy rycerz spod chor�gwi wojewody ruskiego, s�awny w ca�ym wojsku.</p><p>� Witam go te� wdzi�cznym sercem � rzek� Kisiel � i widz�, �e wielkiej to rezolucji musi by� kawaler, skoro si� do nas przedar�.</p><p>Po czym do Skrzetuskiego:</p><p>� Czego od nas ��dasz?</p><p>� Aby�cie mi waszmo�� panowie i�� ze sob� dozwolili.</p><p>� Smokowi w paszcz�k� leziesz� ale gdy taka waszmo�cina wola, oponowa� jej nie mo�emy.</p><p>Skrzetuski sk�oni� si� w milczeniu.</p><p>Kisiel patrzy� na niego ze zdziwieniem.</p><p>Surowa twarz m�odego rycerza uderzy�a go powag� i bole�ci�.</p><p>� Powiedz�e mi waszmo�� � rzek� � jakie powody gnaj� ci� do owego piek�a, do kt�rego nikt po dobrej woli nie idzie.</p><p>� Nieszcz�cie, ja�nie wielmo�ny wojewodo.</p><p>� Niepotrzebniem pyta� � rzek� Kisiel. � Musia�e� kogo� z bliskich utraci� i tam go jedziesz szuka�?</p><p>� Tak jest.</p><p>� Dawno� to si� sta�o?</p><p>� Zesz�ej wiosny.</p><p>� Jak to?� i wa�� dopiero teraz na poszukiwania si� wybra�? To� to rok blisko! C�e� waszmo�� dot�d porabia�?</p><p>� Bi�em si� pod wojewod� ruskim.</p><p>� Zali�<a l:href="#fn586" type="note">[586]</a> tak szczery pan nie chcia� wa�ci permisji udzieli�?</p><p>� Ja sam nie chcia�em.</p><p>Kisiel zn�w spojrza� na m�odego rycerza; po czym nasta�o milczenie, kt�re przerwa� dopiero kasztelan kijowski.</p><p>� Wszystkim nam, kt�rzy�my z ksi�ciem s�u�yli, znane s� nieszcz�cia tego kawalera, nad kt�rymi�my niejedn� s�on� kropl� z oczu uronili; a �e wola�, p�ki by�a wojna, ojczy�nie s�u�y�, zamiast swego dobra patrze�, tym to chwalebniej z jego strony. Rzadki to jest przyk�ad w dzisiejszych zepsutych czasach.</p><p>� Je�li si� poka�e, �e moje s�owo u Chmielnickiego co� znaczy, to wierzaj mi waszmo��, �e go nie po�a�uj� w wa�cinej sprawie � rzek� Kisiel.</p><p>Skrzetuski sk�oni� si� znowu.</p><p>� Id��e teraz spocznij � m�wi� �askawie wojewoda � bo musisz by� znu�on niema�o, jak i my wszyscy, kt�rzy chwili spokoju nie mamy.</p><p>� Ja go do swojej stancji zabior�, to m�j powinowaty � rzek� �owczy Krzetowski.</p><p>� P�jd�my i my wszyscy na spoczynek; kto wie, czy nast�pnej nocy b�dziemy spali! � rzek� Brzozowski.</p><p>� Mo�e snem wiecznym � zako�czy� wojewoda.</p><p>To rzek�szy uda� si� do alkierza, przy kt�rego drzwiach czeka� ju� pacho�ek, a za nim rozeszli si� i inni. �owczy Krzetowski prowadzi� Skrzetuskiego do swej kwatery, kt�ra by�a o kilka dom�w dalej. Pacho�ek z latark� szed� przed nimi.</p><p>� Jaka� to noc ciemna i zawieja coraz wi�ksza � m�wi� �owczy. � Ej, panie Janie! co�my za chwile dzi� prze�yli� my�la�em, �e s�d ostateczny blisko. Czer� prawie nam n� na gardle trzyma�a. Bryszowskiemu r�ce ustawa�y. Ju�e�my si� �egna� zaczynali.</p><p>� By�em mi�dzy czerni� � odrzek� Skrzetuski. � Jutro na wiecz�r czekaj� nowej watahy zb�jc�w, kt�rej dali zna� o was. Jutro trzeba koniecznie st�d wyruszy�. Wszak�e do Kijowa jedziecie?</p><p>� Zale�y to od responsu<a l:href="#fn587" type="note">[587]</a> Chmielnickiego, do kt�rego knia� Czetwerty�ski pojecha�. Oto moja stancja� wejd� prosz�, panie Janie, kaza�em wina zagrza�, to si� posilimy przede snem.</p><p>Weszli do izby, w kt�rej na kominie pali� si� pot�ny ogie�. Dymi�ce wino sta�o ju� na stole. Skrzetuski schwyci� z chciwo�ci� za szklanic�.</p><p>� Od wczoraj nie mia�em nic w g�bie � rzek�.</p><p>� Wymizerowany� strasznie. Wida� i bole��, i trudy ci� stoczy�y. Ale m�w mi jeno o sobie, bo� ja przecie wiem o twojej sprawie� To ty kniazi�wny tam mi�dzy nimi szuka� zamy�lasz?</p><p>� Albo jej, albo �mierci � odpar� rycerz.</p><p>� �atwiej �mier� znajdziesz: sk�d�e wiesz, �e kniazi�wna tam mo�e by�? � pyta� dalej �owczy.</p><p>� Bom jej gdzie indziej ju� szuka�.</p><p>� Gdzie tak?</p><p>� Wedle Dniestru a� do Jahorlika<a l:href="#fn588" type="note">[588]</a>. Je�dzi�em z kupcami ormia�skimi, bo by�y wskaz�wki, �e tam ukryta; by�em wsz�dzie, a teraz do Kijowa jad�, gdy� tam j� mia� Bohun odwie��.</p><p>Zaledwie porucznik wym�wi� nazwisko Bohuna, gdy �owczy porwa� si� za g�ow�.</p><p>� Na Boga! � wykrzykn�� � to� ja ci najwa�niejszej rzeczy nie m�wi�. S�ysza�em, �e Bohun zabit.</p><p>Skrzetuski poblad�.</p><p>� Jak to? � rzek�. � Kto to powiada�?</p><p>� �w szlachcic, kt�ry to raz ju� kniazi�wn� ocali�, co to pod Konstantynowem tyle dokazywa�, ten mnie m�wi�. Spotka�em go, gdy do Zamo�cia jecha�. Min�li�my si� w drodze. Ledwiem go spyta�: �Co s�ycha�?� � odpowiedzia� mi, �e Bohun zabit. Pytam: �A kto go zabi�?� � odpowie: �Ja!� � Na tyme�my si� rozjechali.</p><p>P�omie�, kt�ry rozpali� si� w twarzy Skrzetuskiego, zgas� nagle.</p><p>� Ten szlachcic � rzek� � rad klimkiem rzuci<a l:href="#fn589" type="note">[589]</a>. Jemu nie mo�na wierzy�. Nie! nie! Nie by�by on w stanie zabi� Bohuna.</p><p>� A ty�e� si� nie widzia� z nim, panie Janie? Bo i to sobie przypominam, �e m�wi� mi, i� do ciebie, do Zamo�cia jedzie.</p><p>� W Zamo�ciu nie doczeka�em si� go. Musi on by� teraz w Zbara�u, ale mnie pilno by�o komisj� dogoni�, wiecem z Kamie�ca<a l:href="#fn590" type="note">[590]</a> nie na Zbara� wraca� i nie widzia�em go wcale. B�g jeden raczy wiedzie�, czy i to prawda, co on mnie w swoim czasie o niej powiada�, co jakoby pods�ucha� w niewoli u Bohuna b�d�c, �e za Jampolem<a l:href="#fn591" type="note">[591]</a> j� ukry�, a potem mia� j� do Kijowa na �lub wie��. Mo�e i to nieprawda, jako i wszystko, co Zag�oba m�wi�.</p><p>� Po c� tedy do Kijowa jedziesz?</p><p>Skrzetuski zamilk� � przez chwil� s�ycha� by�o tylko �wist i wycie wiatru.</p><p>� Bo� � rzek� �owczy przyk�adaj�c palec do czo�a � bo je�li Bohun nie zabit, to mo�esz snadnie wpa�� mu w r�ce.</p><p>� Po to ja i jad�, by jego znale�� � odpar� g�ucho Skrzetuski.</p><p>� Jak to?</p><p>� Niech�e b�dzie s�d bo�y mi�dzy nami.</p><p>� Ale� on do walki z tob� nie stanie, jeno po prostu we�mie ci� w �yka i �ywota zbawi lub Tatarom zaprzeda.</p><p>� Z komisarzami jestem, w ich asystencji.</p><p>� Daj B�g, aby�my w�asne gard�a wynie�li, a c� m�wi� o asystencji!</p><p>� Komu �ycie ci�kie, ziemia b�dzie lekka.</p><p>� B�j�e si� Boga, Janie!� tu nie o �mier� wreszcie chodzi, bo ta nikogo nie minie, ale oni ci� mog� na galery tureckie zaprzeda�.</p><p>� Zali my�lisz, panie �owczy, �e mi b�dzie gorzej, ni� jest?</p><p>� Widz�, �e� desperat, w mi�osierdzie bo�e nie ufasz.</p><p>� Mylisz si�, panie �owczy! M�wi�, �e mi �le na �wiecie, bo tak jest, ale z wol� bo�� dawno si� pogodzi�em. Nie prosz�, nie j�cz�, nie przeklinam, �bem o �cian� nie t�uk�, chc� jeno spe�ni�, co do mnie nale�y, p�ki mi si� i �ycia staje.</p><p>� Ale ci� bole�� jako trucizna trawi.</p><p>� B�g da� po to bole��, by trawi�a, a lek ze�le, kiedy sam zechce.</p><p>� Nie mam co rzec na takowy argument � rzek� �owczy. � W Bogu jedyny ratunek, w Bogu nadzieja dla nas i dla ca�ej Rzeczypospolitej. Pojecha� kr�l do Cz�stochowy, mo�e te� u Naj�wi�tszej Panny co wsk�ra, inaczej zginiemy wszyscy.</p><p>Nasta�a cisza; zza okien tylko dochodzi�o przeci�g�e �werdo� drago�skie.</p><p>� Tak, tak � m�wi� po chwili �owczy. � Wszyscy my wi�cej do umar�ych ni� do �ywych nale�ymy. Zapomnieli ju� ludzie �mia� si� w tej Rzeczypospolitej, jeno j�cz� jako ten wicher w kominie. Wierzy�em i ja, �e nastan� lepsze czasy, p�kim tu wraz z inny mi nie przyjecha�, ale widz� teraz, �e p�onna to by�a nadzieja. Ruina, wojna, g��d, mordy i nic wi�cej� nic wi�cej.</p><p>Skrzetuski milcza�; p�omie� ogniska pal�cego si�w kominie o�wieca� twarz jego wychud�� i surow�.</p><p>Wreszcie podni�s� g�ow� i rzek� powa�nym g�osem:</p><p>� Doczesno�� to wszystko, kt�ra up�ywa, przemija � i nic si� po niej nie zostaje.</p><p>� M�wisz jak mnich � rzek� pan �owczy.</p><p>Skrzetuski nie odpowiedzia�; wicher tylko j�cza� coraz �a�o�niej w kominie.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XVII</p></title><p>Nazajutrz rano opu�cili komisarze, a z nimi i pan Skrzetuski, Nowosi�ki, ale by�a to podr� op�akana, w kt�rej na ka�dym postoju, w ka�dym miasteczku grozi�a im �mier�, a wsz�dy spotyka�y gorsze od �mierci zniewagi, w tym w�a�nie gorsze, �e komisarze wie�li w osobach swych powag� i majestat Rzeczypospolitej. Pan Kisiel<a l:href="#fn592" type="note">[592]</a> rozchorza� tak, i� na wszystkich noclegach wnoszono go na saniach do dom�w i piekarni. Podkomorzy lwowski �zami si� zalewa� nad ha�b� swoj� i ojczyzny; kapitan Bryszowski r�wnie� rozchorza� od bezsenno�ci i pracy, wi�c miejsce jego zaj�� pan Skrzetuski i prowadzi� dalej �w nieszcz�sny orszak w�r�d nacisku t�um�w, obelg, gr�b, szarpaniny i bitew.</p><p>W Bia�ogrodzie<a l:href="#fn593" type="note">[593]</a> zn�w zdawa�o si� komisarzom, �e ostatnia ich godzina nadesz�a. Posp�lstwo pobi�o chorego Bryszowskiego, zamordowa�o pana Gniazdowskiego � i tylko przybycie metropolity na rozmow� z wojewod� wstrzyma�o rze� ju� przygotowan�. Do Kijowa nie chciano wcale wpu�ci� komisarzy. Ksi��� Czetwerty�ski wr�ci� 11 lutego od Chmielnickiego bez �adnej odpowiedzi. Komisarze nie wiedzieli, co dalej czyni�, gdzie si� obr�ci�. Powr�t zagrodzi�y im ogromne watahy czekaj�ce tylko na zerwanie uk�ad�w, aby wymordowa� poselstwo. T�uszcza rozzuchwala�a si� coraz bardziej. Chwytano za lejce koni drago�skich i tamowano drog�; rzucano kamienie, kawa�y lodu i zmarzni�te grudy �niegu do sa� wojewody. W Gwozdowej Skrzetuski i Doniec musieli stoczy� krwaw� bitw�, w kt�rej rozp�dzili kilkaset czerni. Wyjechali zn�w chor��y nowogrodzki i �miarowski z perswazj� do Chmielnickiego, by na komisj� do Kijowa przyby�, ale wojewoda ma�� mia� nadziej�, a�eby mogli �ywi do niego dojecha�; tymczasem w Chwastowie musieli komisarze z za�o�onymi r�koma patrzy� na t�umy morduj�ce je�c�w obojej p�ci i wszelkiego wieku, kt�rych topiono w przer�blach, polewano wod� na mrozie, bodzono wid�ami lub obstrugiwano �ywcem no�ami. Takich dni up�yn�o o�mna�cie, zanim przysz�a na koniec odpowied� od Chmielnickiego, �e do Kijowa przyjecha� nie chce, ale w Perejas�awiu<a l:href="#fn594" type="note">[594]</a> czeka na wojewod� i komisarzy.</p><p>Odetchn�li tedy nieszcz�ni wys�a�cy s�dz�c, �e sko�czy�a si� ju� ich m�ka; jako� przeprawiwszy si� przez Dniepr w Trypolu, udali si� na noc do Woronkowa, z kt�rego sze�� tylko mil by�o do Perejas�awia. Wyjecha� naprzeciw nich o p� mili Chmielnicki chc�c niby cze�� poselstwu kr�lewskiemu okaza�, ale jak�e zmieniony od owych czas�w, w kt�rych si� za ukrzywdzonego podawa� � <emphasis>quantum mutatus ab illo<a l:href="#fn595" type="note">[595]</a></emphasis>! � jak s�usznie pisa� wojewoda Kisiel.</p><p>Wyjecha� bowiem w kilkadziesi�t koni, z pu�kownikami, esau�ami<a l:href="#fn596" type="note">[596]</a> i muzyk� wojskow�, pod znakiem, bu�czukiem<a l:href="#fn597" type="note">[597]</a> i czerwon� chor�gwi� jakby ksi��� udzielny. Orszak komisarski zatrzyma� si� natychmiast, on za� przyskoczywszy do naczelnych sani, w kt�rych jecha� wojewoda, patrzy� czas jaki� w jego s�dziwe oblicze; po czym uchyli� troch� ko�paka i rzek�:</p><p>� Czo�em wam, panowie komisary, i tobie, wojewodo! Lepiej by�o dawniej zacz�� ze mn� traktaty, kiedy ja by� mniejszy i si�y w�asnej nie zna�, ale �e was korol do mene pris�aw<a l:href="#fn598" type="note">[598]</a>, tak was wdzi�cznym sercem w mojej ziemi przyjmuj�</p><p>� Witaj, mo�ci hetmanie! � odrzek� Kisiel. � Kr�l jegomo�� pos�a� nas, by�my ci jego �ask� ofiarowali i sprawiedliwo�� wyrz�dzili.</p><p>� Za �ask� dzi�kuj�, a sprawiedliwo�� ju� ja sam sobie ot tym na waszych szyjach wyrz�dzi� � tu uderzy� si� po szabli � i dalej wyrz�dz�, je�li mnie nie ukontentujecie.</p><p>� Nieuprzejmie nas witasz, mo�ci hetmanie zaporoski, nas, wys�a�c�w kr�lewskich.</p><p>� Ne budu howoryty na morozi<a l:href="#fn599" type="note">[599]</a>, b�dzie na to lepszy czas � odpar� szorstko Chmielnicki. � Puszczaj mnie, Kisielu, do swoich sani, bo wam chc� cze�� wyrz�dzi� i razem jecha�.</p><p>To rzek�szy, zsiad� z konia i zbli�y� si� do sani. Kisiel za� usun�� si� ku prawej r�ce, zostawiaj�c woln� lew� stron�.</p><p>Widz�c to Chmielnicki zmarszczy� si� i krzykn��:</p><p>� A ty mnie dawaj praw� r�k�!</p><p>� Jam senator Rzeczypospolitej!</p><p>� A mnie co senator! Pan Potocki pierwszy senator i hetman koronny, a ja go mam w �ykach razem z innymi i jutro, je�li zechc�, na pal wbi� ka��!</p><p>Rumie�ce wyst�pi�y na blade policzki Kisiela.</p><p>� Osob� kr�la tu przedstawiam!</p><p>Chmielnicki zmarszczy� si� jeszcze mocniej, ale si� pohamowa� i siad� po lewej stronie mrucz�c:</p><p>� Naj korol bude w Warszawi<a l:href="#fn600" type="note">[600]</a>, a ja na Rusi. Nie do�� ja, widz�, na karki wam nast�pi�.</p><p>Kisiel nie odrzek� nic, jeno oczy podni�s� ku niebu. Mia� on ju� przedsmak tego, co go czeka�o, i s�usznie pomy�la� w tej chwili, i� je�li droga do Chmielnickiego by�a Golgot�, to pos�owanie przy nim m�k� sam�.</p><p>Konie ruszy�y do miasta, w kt�rym grzmia�o dwadzie�cia dzia� i bi�y wszystkie dzwony. Chmielnicki jakby w obawie, by komisarze nie poczytali tych odg�os�w za cze�� wy��cznie im wyrz�dzon�, rzek� do wojewody:</p><p>� Tak ja nie tylko was, ale i innych pos��w przyjmowa�, kt�rych do mnie przys�ano.</p><p>I Chmielnicki m�wi� prawd� � istotnie bowiem poprzysy�ano ju� do niego jakby do udzielnego ksi�cia poselstwa. Wracaj�c si� spod Zamo�cia pod wra�eniem elekcji i kl�sk przez litewskie wojska zadanych, nie mia� hetman w sercu ani po�owy tej pychy, ale gdy Kij�w wyszed� naprzeciw niego ze �wiat�em i chor�gwiami, gdy akademia wita�a go �<emphasis>tamquam Moisem, servatorem, salvatorem, liberatorem populi de servitute lechica et bono omine</emphasis><a l:href="#fn601" type="note">[601]</a> Bohdan � od Boga dany� � gdy wreszcie nazwano go �<emphasis>illustrissimus princeps<a l:href="#fn602" type="note">[602]</a></emphasis>� � tedy, wedle s��w wsp�czesnych: �podnios�a si� tym bestia�. Poczu� istotnie swoj� si�� i grunt pod nogami, jakiego dot�d mu nie dostawa�o.</p><p>Poselstwa zagraniczne by�y milcz�cym uznaniem zar�wno jego pot�gi, jak udzielno�ci; sta�a przyja�� Tatar�w, op�acana wi�kszo�ci� zdobytych �up�w i nieszcz�snym jasyrem<a l:href="#fn603" type="note">[603]</a>, kt�ry ten w�dz ludowy z ludu wybiera� pozwoli� � obiecywa�a poparcie przeciw ka�demu nieprzyjacielowi; dlatego to Chmielnicki, uznaj�cy jeszcze pod Zamo�ciem zwierzchnictwo i wol� kr�lewsk�, obecnie wbity w pych�, przekonany o swej sile, o nie�adzie Rzeczypospolitej, niedo��stwie jej wodz�w, got�w by� i na samego kr�la podnie�� r�k�, marz�c ju� teraz w pos�pnej swej duszy nie o swobodach kozackich, nie o powr�ceniu dawnych przywilej�w Zaporo�u, nie o sprawiedliwo�ci dla siebie, lecz o pa�stwie udzielnym, o czapce ksi���cej i berle.</p><p>I czu� si� panem Ukrainy. Zaporo�e sta�o przy nim, bo nigdy pod niczyj� bu�aw� nie nurza�o si� tak we krwi i zdobyczy; dziki z natury lud garn�� si� do niego, bo gdy ch�op mazowiecki lub wielkopolski bez szemrania d�wiga� owo brzemi� przewagi i ucisku, jakie w ca�ej Europie nad �potomkami Chama� ci�y�o, Ukrainiec razem z powietrzem step�w wci�ga� w siebie mi�o�� swobody tak nieograniczonej i dzikiej, i bujnej, jak stepy same. Zali<a l:href="#fn604" type="note">[604]</a> mu wola by�a chodzi� za pa�skim p�ugiem, gdy mu wzrok gin�� w bo�ej, nie pa�skiej pustyni, gdy zza poroh�w Sicz wo�a�a na niego: �Ki�<a l:href="#fn605" type="note">[605]</a> pana i chod� na wol�!� � gdy Tatar srogi uczy� go wojny, przyzwyczaja� oczy jego do po�ogi i mordu, a r�ce do broni? Zali nie by�o mu lepiej u Chmiela buszowa� i paniw rizaty ni� grzbiet hardy gi�� przed podstaro�cim?�</p><p>A opr�cz tego lud garn�� si� do Chmiela, bo kto si� nie garn��, w jasyr szed�. W Stambule za dziesi�� strza� dawano niewolnika, za �uk w ogniu pra�ony � trzech, taka by�a ich mnogo��. Wi�c czer� nie mia�a wyboru � i jeno pie�� dziwna po owych czasach zosta�a, kt�r� d�ugo potem nast�pne pokolenia po chatach �piewa�y, pie�� dziwna o owym wodzu, Moj�eszem<a l:href="#fn606" type="note">[606]</a> zwanym: �Oj, szczob toho Chmila perwsza kula ne mynu�a<a l:href="#fn607" type="note">[607]</a>!�</p><p>Nikn�y miasteczka, miasta i wsie, kraj zmienia� si� w pustk� i w ruin�, w jedn� ran�, kt�rej wieki nie mog�y wygoi� � ale �w w�dz i hetman tego nie widzia� czy nie chcia� widzie� � bo on nigdy nic poza sob� nie widzia� � i r�s�, i tuczy� si� krwi�, ogniem, we w�asnym potwornym samolubstwie utopi� w�asny lud, w�asny kraj � i oto wwozi� teraz komisarzy do Perejas�awia przy huku dzia� i biciu we dzwony, jak udzielny pan hospodar, knia�.</p><p>Jechali do jaskini lwa, zwiesiwszy g�owy, komisarze i resztki nadziei w nich gas�y, a tymczasem Skrzetuski, jad�c poza d�ugim szeregiem sani, pilno rozpatrywa� twarze pu�kownik�w przyby�ych z Chmielnickim, czy nie ujrzy mi�dzy nimi Bohuna. Po bezowocnych poszukiwaniach nad Dniestrem, a� za Jahorlik<a l:href="#fn608" type="note">[608]</a>, od dawna w duszy pana Jana dojrza� zamiar, jako ostatni jedyny spos�b: wyszukania Bohuna i wyzwania go na walk� �mierteln�. Wiedzia� wprawdzie nieszcz�sny rycerz, �e w takim hazardzie Bohun mo�e go bez walki zg�adzi� lub Tatarom odda�, ale lepiej o nim tuszy�: zna� jego m�stwo i szalon� odwag� i prawie by� pewien, �e maj�c wyb�r, Bohun do walki o kniazi�wn� stanie. Wi�c uk�ada� sobie w swej rozdartej duszy ca�y plan, jako przysi�g� Bohuna zwi��e, �e na wypadek swej �mierci pozwoli Helenie odjecha�. O siebie ju� pan Skrzetuski nie dba� i przypuszczaj�c, �e Bohun powie: �Je�li zgin�, tak ona ni dla mnie, ni dla ciebie� � got�w by� i na to pozwoli� i poprzysi�c ze swej strony, byle j� z wra�ych<a l:href="#fn609" type="note">[609]</a> r�k wyrwa�. Niechby w klasztorze szuka�a na reszt� �ywota spokoju, on by go naprz�d w wojnie, a potem, je�liby polec nie przysz�o, r�wnie� pod habitem poszuka�, tak jak go po prostu szuka�y w owych czasach wszystkie dusze bolej�ce. Droga zdawa�a si� Skrzetuskiemu prosta i jasna, a gdy mu pod Zamo�ciem my�l walki z Bohunem raz poddano, gdy poszukiwania w naddniestrza�skich komyszach<a l:href="#fn610" type="note">[610]</a> zawiod�y� droga ta wyda�a si� i jedyn�. Tym celem, znad Dniestru jednym tchem, nigdzie nie spoczywaj�c, do komisarzy d��y�, spodziewaj�c si� albo w otoczeniu Chmielnickiego, albo w Kijowie znale�� niechybnie Bohuna, tym bardziej �e wedle tego, co w Jarmoli�cach<a l:href="#fn611" type="note">[611]</a> m�wi� Zag�oba, wata�ka<a l:href="#fn612" type="note">[612]</a> do Kijowa na �lub przy trzystu �wiecach mia� zjecha�.</p><p>Ale pr�no Skrzetuski szuka� go teraz mi�dzy pu�kownikami. Znalaz� natomiast wielu jeszcze z dawniejszych, spokojnych czas�w znajomych, jako Dziedzia��, kt�rego w Czehrynie<a l:href="#fn613" type="note">[613]</a> widywa�, jako Jaszewskiego, kt�ry od Siczy do ksi�cia pos�owa�, jako Jarosza, dawnego ksi�cia setnika, i Naoko�opalca, i Hrusz�, i wielu innych, wi�c postanowi� si� ich pyta�.</p><p>� To my dawni znajomi � rzek� zbli�aj�c si� do Jaszewskiego.</p><p>� Ja ciebie w �ubniach<a l:href="#fn614" type="note">[614]</a> zna�, ty kniazia Jaremy �ycar<a l:href="#fn615" type="note">[615]</a> � odpowiedzia� pu�kownik. � My w �ubniach pili razem i hulali. A co tw�j knia� porabia?</p><p>� Zdr�w.</p><p>� Na wiosn� nie b�dzie on zdr�w. Oni si� z Chmielnickim jeszcze nie spotkali, ale si� spotkaj� i musi jednemu p�j�� na pohybel.</p><p>� Komu B�g przys�dzi.</p><p>� No, B�g na naszego bat'ka<a l:href="#fn616" type="note">[616]</a> Chmiela �askaw. Ju� tw�j knia� na Zadnieprze, na sw�j tatarski brzeg<a l:href="#fn617" type="note">[617]</a>, nie wr�ci. U Chmielnickiego bohato<a l:href="#fn618" type="note">[618]</a> mo�ojc�w<a l:href="#fn619" type="note">[619]</a> � a u kniazia co? Szczery on �o�nir � ale i nasz bat'ko Chmielnicki szczery �o�nir. A ty ju� nie u kniazia w chor�gwi?</p><p>� Z komisarzami jad�.</p><p>� No, ja rad, �e ty stary znajomy.</p><p>� Je�li� ty rad, tak ty mnie przys�ug� oddaj, a ja ci wdzi�czen b�d�.</p><p>� Jak� przys�ug�?</p><p>� Powiedz ty mi, gdzie jest Bohun, ten s�awny ataman, dawniej z perejas�awskiego pu�ku, kt�ren dzi� musi ju� mi�dzy wami wy�sz� pewnie mie� szar��.</p><p>� Milcz! � odpowiedzia� gro�nie Jaszewski. � Szcz�cie twoje, �e my starzy znajomi i �e ja pi� z tob�, bo inaczej ju� by ja ciebie tym oto buzdyganem na �niegu rozci�gn��.</p><p>Skrzetuski spojrza� na niego zdumiony, ale jako by� cz�owiek pr�dkiej rezolucji, wi�c bu�aw� w r�ku �cisn��.</p><p>� Czy� oszala�?</p><p>� Nie oszala� ja ani ci nie chc� grozi�, jeno taki jest rozkaz Chmiela, i� je�liby ktokolwiek z was, cho�by kt�ry z komisarzy, o co spyta� � �eby go na miejscu ubi�. Nie uczyni� ja tego, to inny uczyni, dlatego ostrzegam ci� z �yczliwo�ci.</p><p>� To� ja w swojej prywatnej sprawie pytam.</p><p>� No, wszystko jedno. Chmiel rzek� nam, pu�kownikom, i kaza� innym powt�rzy�: �Cho�by kt�ry o drwa do pieca albo o pota�<a l:href="#fn620" type="note">[620]</a> pyta�, ubi� go�. Ty to powt�rz swoim.</p><p>� Dzi�kuj�-� za dobr� rad� � rzek� Skrzetuski.</p><p>� Ciebie jednego ja przestrzeg�, a innego Lacha pierwszy by rozci�gn��.</p><p>Umilkli. Ju� te� orszak dotar� do bram miasta. Oba boki drogi i ulice roi�y si� od czerni i zbrojnego kozactwa, kt�re ze wzgl�du na obecno�� Chmielnickiego nie �mia�o rzuca� przekle�stw i bry� �niegu do sani, ale kt�re spogl�da�o ponuro na komisarz�w �ciskaj�c pi�cie lub g�ownie szabel.</p><p>Skrzetuski, sformowawszy w czw�rki dragon�w, podni�s� g�ow� i dumnie a spokojnie jecha� przez szerok� ulic�, nie zwracaj�c najmniejszej uwagi na gro�ne spojrzenia t�um�w; w duszy tylko my�la�, jak wiele potrzeba mu b�dzie zimnej krwi, zaparcia si� siebie i chrze�cija�skiej cierpliwo�ci, by tego, co zamierzy�, dokona� i nie uton�� po pierwszym kroku w tym morzu nienawi�ci.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XVIII</p></title><p>Nast�pnego dnia d�ugie by�y rozhowory<a l:href="#fn621" type="note">[621]</a> komisarzy mi�dzy sob�: czy dary kr�lewskie wr�czy� Chmielnickiemu natychmiast, czy te� czeka�, dop�ki by wi�kszej pokory i jakowej� skruchy nie okaza�. Stan�o na tym, �eby go uj�� ludzko�ci� i �ask� kr�lewsk�, zapowiedziano wi�c wr�czenie dar�w � i nazajutrz dzie� odby� si� �w akt uroczysty. Od rana bi�y dzwony i grzmia�y dzia�a. Chmielnicki czeka� przed swym dworcem w�r�d pu�kownik�w, wszystkiej starszyzny i nieprzeliczonych t�um�w kozactwa i czerni, chcia� bowiem, �eby ca�y nar�d widzia�, jak� to go czci� sam kr�l otacza. Zasiad� wi�c pod znakiem i bu�czukiem<a l:href="#fn622" type="note">[622]</a>, na podniesieniu, w altembasowym<a l:href="#fn623" type="note">[623]</a>, czerwonym, sobolim kopieniaku<a l:href="#fn624" type="note">[624]</a>, maj�c przy sobie pos��w s�siednich, i wzi�wszy si� pod boki, nogi opar�szy na aksamitnej poduszce ze z�ot� fr�dzl�, czeka� na komisarzy. W t�umach zgromadzonej czerni zrywa�y si� co chwila szmery pochlebne i radosne na widok wodza, w kt�rym t�um �w, ceni�cy nad wszystko si��, widzia� uosobienie tej si�y. Tak tylko bowiem imaginacja ludowa mog�a sobie przedstawia� niezwalczonego swego szampierza<a l:href="#fn625" type="note">[625]</a>, pogromc� hetman�w, duk�w<a l:href="#fn626" type="note">[626]</a>, szlachty i w og�le Lachiw<a l:href="#fn627" type="note">[627]</a>, kt�rzy a� do jego czas�w byli okryci urokiem niezwyci�ono�ci. Chmielnicki przez ten rok boj�w postarza� nieco, ale si� nie pochyli� � olbrzymie jego ramiona zdradza�y zawsze si�� zdoln� przewraca� pa�stwa lub tworzy� nowe, ogromna twarz, zaczerwieniona od nadu�ycia trunk�w, wyra�a�a wol� nieugi�t�, dum� niepohamowan� i zuchwa�� pewno��, kt�r� jej da�y zwyci�stwa. Groza i gniew drzema�y w fa�dach tej twarzy i pozna�e� �acno, �e gdy si� rozbudz�, lud chyli si� pod ich straszliwym tchnieniem jak las pod burz�. Z oczu okolonych czerwon� obw�dk� strzela�o mu ju� zniecierpliwienie, �e komisarze nie przybywali z darami do�� rych�o, a z nozdrzy wychodzi�y na mrozie dwa k��by pary jak dwa s�upy dymu z nozdrzy Lucypera � i w tej mgle w�asnych p�uc siedzia� ca�y purpurowy, pos�pny, dumny, obok pos��w, w�r�d pu�kownik�w, maj�c naok� morze czerni.</p><p>A� wreszcie pokaza� si� orszak komisarski. Na czele szli dobosze bij�cy w kot�y oraz tr�bacze z tr�bami przy ustach i wyd�tymi policzkami, b�bni�c i wydobywaj�c z mosi�dzu d�ugie �a�osne g�osy, jakoby na pogrzebie s�awy i godno�ci Rzeczypospolitej. Za ow� kapel� ni�s� �owczy Krzetowski bu�aw� na aksamitnej poduszce, Kulczy�ski, skarbnik kijowski, czerwon� chor�giew z or�em i napisem � a dalej Kisiel<a l:href="#fn628" type="note">[628]</a> szed� samotnie, wysoki, szczup�y, z bia�� brod�, sp�ywaj�c� na piersi, z cierpieniem w arystokratycznej twarzy i b�lem bezdennym w duszy. O kilka krok�w za wojewod� wlok�a si� reszta komisarzy, a orszak zamyka�a dragonia Bryszowskiego pod Skrzetuskim.</p><p>Kisiel szed� wolno, bo oto w tej chwili ujrza� jasno, �e spoza podartego �achmana uk�ad�w, spod pozor�w ofiarowania �aski kr�lewskiej i przebaczenia, inna, naga, ohydna prawda wygl�da, kt�r� �lepi nawet ujrz�, g�usi us�ysz�, bo krzyczy: �Nie idziesz ty, Kisielu, �aski ofiarowa�, ty idziesz o ni� prosi�; ty idziesz j� kupi� za t� bu�aw� i chor�giew, a idziesz pieszo do n�g tego ch�opskiego wodza w imieniu ca�ej Rzeczypospolitej, ty, senator i wojewoda�� Wi�c rozdziera�a si� dusza w panu z Brusi�owa i czu� si� tak lichym jak robak i tak niskim jak proch, a w uszach hucza�y mu s�owa Jeremiego: �Lepiej nam nie �y� ni� �y� w niewoli u ch�opstwa i poga�stwa�. Czym�e on, Kisiel, by� w por�wnaniu z tym kniaziem z �ubni�w<a l:href="#fn629" type="note">[629]</a>, kt�ry nie inaczej ukazywa� si� rebelii, jeno jak Jowisz ze zmarszczon� brwi�, w�r�d zapachu siarki, p�omieni wojny i dym�w prochu? Czym�e on by�? Pod ci�arem tych my�li z�ama�o si� serce wojewody, u�miech odlecia� na zawsze z jego twarzy, rado�� na wieki z jego serca i czu�, �e wola�by stokro� umrze� ni� krok jeszcze jeden post�pi�; ale szed�, bo pcha�a go naprz�d ca�a jego przesz�o��, wszystkie prace, usi�owania, cala nieub�agana logika jego poprzednich czyn�w�</p><p>Chmielnicki czeka� na niego, wsparty pod boki, z wyd�tymi usty<a l:href="#fn630" type="note">[630]</a> i namarszczon� brwi�.</p><p>Orszak zbli�y� si� na koniec. Kisiel, wysun�wszy si� naprz�d, post�pi� kilka krok�w a� do podniesienia. Dobosze przestali b�bni�, tr�bacze tr�bi� � i nasta�a wielka cisza w t�umach, jeno powiew mro�ny �opota� czerwon� chor�giew niesion� przez pana Kulczy�skiego.</p><p>Nagle cisz� t� przerwa� glos jaki� kr�tki, dono�ny a rozkazuj�cy, kt�ry zabrzmia� z niewypowiedzian� si�� desperacji, nie licz�cej si� z niczym i z nikim:</p><p>� Dragonia w ty�! Za mn�!</p><p>By� to g�os pana Skrzetuskiego.</p><p>Wszystkie g�owy zwr�ci�y si� w jego stron�. Sam Chmielnicki podni�s� si� nieco na siedzeniu, aby zobaczy�, co si� dzieje; komisarzom krew uciek�a z twarzy. Skrzetuski sta� na koniu wyprostowany, blady, z iskrz�cymi oczyma i go�� szabl� w r�ku i na wp� zwr�cony ku dragonom powt�rzy� raz jeszcze grzmi�cy rozkaz:</p><p>� Za mn�!�</p><p>W�r�d ciszy kopyta ko�skie zako�ata�y po umiecionej grudzie ulicznej. Wy�wiczeni dragoni zwr�cili na miejscu konie, porucznik stan�� na ich czele, da� znak mieczem i ca�y oddzia� ruszy� z wolna na powr�t ku domostwu komisarzy.</p><p>Zdziwienie i niepewno�� odmalowa�y si� na wszystkich twarzach nie wy��czaj�c i Chmielnickiego, albowiem w g�osie i ruchu porucznika by�o co� nadzwyczajnego; nikt jednak dobrze nie wiedzia�, czy to oddalenie si� nag�e eskorty nie nale�a�o do ceremonia�u uroczysto�ci. Jeden Kisiel zrozumia� wszystko, zrozumia�, �e i traktaty, i �ycie komisarzy wraz z eskort� zawis�o w tej chwili na w�osku, wi�c wst�pi� na podniesienie i nim Chmielnicki zdo�a� pomy�le�, co si� sta�o, zacz�� przemow�.</p><p>Pocz�� wi�c od ofiarowania �aski kr�lewskiej Chmielnickiemu i ca�emu Zaporo�u, ale wnet mowa jego zosta�a przerwana nowym zaj�ciem, kt�re t� tylko mia�o dobr� stron�, �e ca�kiem odwr�ci�o uwag� od poprzedniego: oto Dziedzia�a, stary pu�kownik, stoj�c wedle Chmielnickiego, pocz�� potrz�sa� bu�aw� na wojewod� i rzuca� si�, i krzycze�:</p><p>� Co tam m�wisz, Kisielu! Kr�l � jako kr�l, ale wy, kr�lewi�ta, kniaziowie, szlachta, nabroili�cie mnogo. I ty, Kisielu, ko�� z ko�ci naszych, odszczepi�e� si� od nas, a z Lachy<a l:href="#fn631" type="note">[631]</a> przestajesz. Dosy� nam twego gadania, bo szabl� dostaniem, czego nam trzeba.</p><p>Wojewoda spojrza� ze zgorszeniem w oczy Chmielnickiego.</p><p>� W takiej to ryzie, hetmanie, utrzymujesz swoich pu�kownik�w?</p><p>� Milcz, Dziedzia�a! � zawo�a� hetman.</p><p>� Milcz, milcz! Upi� si�, cho� rano! � powt�rzyli inni pu�kownicy. � Poszed� precz, bo za �eb wyci�gniem!</p><p>Dziedzia�a chcia� d�u�ej hucze�, ale istotnie schwytano go za kark i wyrzucono za ko�o.</p><p>Wojewoda m�wi� dalej g�adkimi i wybornymi s�owy pokazuj�c Chmielnickiemu, jak wielkie bierze upominki � bo znak w�adzy prawej, kt�r� dot�d jako przyw�aszczyciel jeno piastowa�. Kr�l, mog�c kara�, woli mu przebaczy�, co czyni dla pos�usze�stwa, jakie pod Zamo�ciem okaza� � i dlatego, �e poprzednie przest�pstwa nie za jego by�y spe�nione panowania. S�uszna wi�c, aby on, Chmielnicki, tak wiele przedtem zgrzeszywszy, wdzi�cznym si� teraz za �ask� i klemencj�<a l:href="#fn632" type="note">[632]</a> okaza�, krwi rozlewu zaprzesta�, ch�opstwo uspokoi� i do traktat�w z komisarzami przyst�pi�.</p><p>Chmielnicki przyj�� w milczeniu bu�aw� i chor�giew, kt�r� rozwin�� nad sob� wnet rozkaza�. Czer� na ten widok zawy�a radosnymi g�osami, tak �e przez chwil� nic nie by�o s�ycha�.</p><p>Pewne zadowolenie odbi�o si� na twarzy hetmana, kt�ry poczekawszy chwil�, rzek�:</p><p>� Za tak wielk� �ask�, kt�r� mi kr�l jegomo�� przez wasze mo�cie pokaza�, �e i w�adz� nad wojskiem przys�a�, i przesz�e moje przest�pstwa przebacza, uni�enie dzi�kuj�. Zawsze to ja m�wi�, �e kr�l ze mn� przeciw wam, nieszczerym dukom i kr�lewi�tom, trzyma, a najlepszy dow�d, �e kontentacj� mnie przysy�a za to, �e ja wam szyje ucina� � tak i dalej b�d� ucina�, je�eli mnie i kr�la s�ucha� we wszystkim nie b�dziecie.</p><p>Ostatnie s�owa wym�wi� Chmielnicki podniesionym g�osem, �aj�c i marszcz�c brwi, jak gdyby gniew poczyna� w nim wzbiera�, a komisarze zdr�twieli na tak niespodziany obr�t jego odpowiedzi. Kisiel za� rzek�:</p><p>� Kr�l ci, mo�ci hetmanie, krwi przelewu nakazuje poprzesta� i traktaty z nami pocz��.</p><p>� Krew nie ja wylewam, jeno litewskie wojsko � odpar� szorstko hetman � bo mam wiadomo��, �e mi Radziwi�� m�j Mozyr i Tur�w wyci��, co je�li si� sprawdzi, dosy� mam waszych je�c�w, i znacznych, wnet im szyje ka�� poucina�. Do traktat�w teraz nie przyst�pi�. Komisja trudno si� teraz ma zacz�� i odprawowa�, bo wojska w kupie nie masz, jeno gar�� pu�kownik�w przy mnie, a reszta w zimownikach; bez nich nie mog� zaczyna�. Zreszt�, po co gada� d�u�ej na mrozie? Co wy mnie mieli odda�, to oddali, i wszyscy to widzieli, �e ju� ja hetman z ramienia kr�lewskiego, a teraz chod�cie do mnie na gorza�k�, na obiad, bom g�odny.</p><p>To rzek�szy, Chmielnicki ruszy� ku swemu dworcowi, a za nim komisarze i pu�kownicy. W wielkiej �rodkowej izbie sta� nakryty st� uginaj�cy si� pod srebrem zdobycznym, mi�dzy kt�rym wojewoda Kisiel by�by mo�e znalaz� i swoje w�asne, porabowane zesz�ego lata w Huszczy. Na stole pi�trzy�y si� g�ry �wininy, wo�owiny i tatarskiego pi�awu<a l:href="#fn633" type="note">[633]</a>, w ca�ej za� izbie pachnia�a w�dka pro�nianka, nalana w srebrne konwie. Chmielnicki zasiad�, posadziwszy po swej prawej r�ce Kisiela, po lewej kasztelana Brzozowskiego, i ukazawszy r�k� na gorza�k�, rzek�:</p><p>� W Warszawie m�wi�, �e ja krew lack�<a l:href="#fn634" type="note">[634]</a> pij�, ale wol� ja hory�ku, tamt� psom zostawiaj�c.</p><p>Pu�kownicy wybuchn�li �miechem, od kt�rego zatrz�s�y si� �ciany izby.</p><p>Taki to �antypast<a l:href="#fn635" type="note">[635]</a>� da� komisarzom hetman przed swym obiadem, a komisarze po�kn�li go nic nie m�wi�c, �eby � jak pisa� podkomorzy lwowski � �bestii nie dra�ni�.</p><p>Pot jeno obfity uperli� blade czo�o Kisiela.</p><p>Ale rozpocz�� si� pocz�stunek. Pu�kownicy brali z p�misk�w r�koma kawa�y mi�siwa. Kisielowi i Brzozowskiemu nak�ada� je na misy sam hetman i pocz�tek obiadu up�yn�� w milczeniu, bo ka�dy g��d nasyca�. W ciszy s�ycha� by�o tylko chrupotanie i trzask ko�ci w z�bach biesiadnik�w lub grzdykanie pij�cych; czasem rzuci� kto� jakie s�owo, kt�re pozostawa�o bez echa. Dopiero pierwszy Chmielnicki, podjad�szy i wychyliwszy kilka szklenic pro�nianki, zwr�ci� si� nagle do wojewody i spyta�:</p><p>� Kto u was prowadzi� konw�j?</p><p>Niepok�j odbi� si� na twarzy Kisiela.</p><p>� Skrzetuski, zacny kawaler! � rzek�.</p><p>� Ja jeho znaju<a l:href="#fn636" type="note">[636]</a> � rzek�. � A czemu to on nie chcia� by� przy tym, jak wy mnie dary wr�czali?</p><p>� Bo nie dla asysty on by� nam przydany, jeno dla bezpiecze�stwa, i taki mia� rozkaz.</p><p>� A kto jemu da� taki rozkaz?</p><p>� Ja � odpar� wojewoda � bom nie my�la�, aby to przystojnie by�o, �eby przy wr�czaniu dar�w dragoni nam i wam nad karkiem stali.</p><p>� A ja co innego my�la�, bo wiem, �e u tego �o�nierza twardy kark.</p><p>Tu wtr�ci� si� do rozmowy Jaszewski.</p><p>� Ju� my si� dragon�w nie boimo<a l:href="#fn637" type="note">[637]</a> � rzek�. � Silni nam nimi byli Lachowie dawniej, ale doznali�my pod Pi�awcami<a l:href="#fn638" type="note">[638]</a>, �e nie oni to Lachowie, co przedtem bywali i bijali Turki, Tatary i Niemce<a l:href="#fn639" type="note">[639]</a>�</p><p>� Nie Zamojscy, ��kiewscy, Chodkiewiczowie, Chmieleccy i Koniecpolscy � przerwa� Chmielnicki � ale Tch�rzowscy i Zaj�czkowscy, detyny<a l:href="#fn640" type="note">[640]</a> w �elazo poubierane. Pomarli od strachu, skoro nas ujrzeli, i pouciekali, cho� Tatar<a l:href="#fn641" type="note">[641]</a> wi�cej nie by�o zrazu we �rod�, tylko trzy tysi�ce�</p><p>Komisarze milczeli, jeno jad�o i nap�j wydawa�y im si� coraz bardziej gorzkie.</p><p>� Pokornie prosz�, jedzcie i pijcie � rzek� Chmielnicki � bo b�d� my�la�, �e nasza prosta strawa kozacka przez wasze pa�skie gard�a przej�� nie chce.</p><p>� Je�li maj� za ciasne, tak mo�e by im poprzerzyna�! � zawo�a� Dziedzia�a.</p><p>Pu�kownicy, podochoceni ju� mocno, wybuchn�li �miechem, ale Chmielnicki spojrza� gro�nie i uciszy�o si� znowu.</p><p>Kisiel, schorza�y od kilku dni, blady by� jak giez�o, Brzozowski tak czerwony, i� zdawa�o si�, �e mu krew try�nie z twarzy.</p><p>Na koniec nie wytrzyma� i hukn��:</p><p>� Zali�my<a l:href="#fn642" type="note">[642]</a> tu na obiad czy na zniewagi przyszli?</p><p>Na to Chmielnicki:</p><p>� Wy na traktaty przyjechali, a tymczasem litewskie wojska pal� i �cinaj�. Mozyr i Tur�w mi wysiekli, co je�li si� sprawdzi, tedy czterystu je�com w oczach waszych szyje uci�� ka��.</p><p>Brzozowski pohamowa� krew jeszcze przed chwil� kipi�c�. Tak by�o! �ycie je�c�w zale�a�o od humoru hetmana, od jednego mrugni�cia jego oka, wi�c trzeba by�o wszystko znosi� i jeszcze �agodzi� jegoj wybuchy, by go <emphasis>ad mitiorem et saniorem mentem<a l:href="#fn643" type="note">[643]</a></emphasis> doprowadzi�.</p><p>W tym duchu karmelita ��towski, z natury �agodny i boja�liwy, ozwa� si� cichym g�osem:</p><p>� B�g �askawy da, �e mog� si� te nowiny z Litwy o Turowie i Mozyrze odmieni�.</p><p>Ale zaledwie sko�czy�, Fedor Wie�niak, pu�kownik czerkaski, przechyli� si� i bu�aw� machn�� chc�c karmelit� w kark grzmotn��; na szcz�cie nie dosi�gn��, bo ich czterech innych biesiadnik�w przedziela�o, ale natomiast zakrzykn��:</p><p>� Mowczy, pope! Ne twoje di�o brechniu meni zadawaty! Chody no na dwir, nauczu ja tebe pu�kownikiw zaporoskich szanowaty<a l:href="#fn644" type="note">[644]</a>!</p><p>Inni wszelako porwali si� go hamowa�, a nie mog�c tego dokaza�, wyrzucili go za �eb z izby.</p><p>� Kiedy, mo�ci hetmanie, �yczysz, aby si� komisja zebra�a? � pyta� Kisiel chc�c inny nada� zwrot rozmowie.</p><p>Na nieszcz�cie i Chmielnicki nie by� ju� trze�wy, wi�c tak� pr�dk� i jadowit� da� odpowied�:</p><p>� Jutro sprawa i rozprawa b�dzie, bom teraz pijany! Co mnie tu o komisji prawicie, zje�� i wypi� nie dajecie! Ju� mnie tego dosy�! Teraz wojna by� musi (tu grzmotn�� pi�ci� w st�, a� podskoczy�y misy i konwie). W tych czterech niedzielach wszystkich was do g�ry nogami przewr�c� i podepcz�, a na ostatek carzowi tureckiemu zaprzedam. Kr�l kr�lem b�dzie, aby �cina� szlacht�, duki i kniazie. Zhreszy<a l:href="#fn645" type="note">[645]</a> knia�, ureza�<a l:href="#fn646" type="note">[646]</a> mu szyj�; zhreszy Kozak, ureza� mu szyj�! Grozicie mi Szwedami, ale i oni mi nie zder��<a l:href="#fn647" type="note">[647]</a>. Tuhaj-bej na hawrani blisko mnie jest, brat m�j, moja dusza, jedyny sok� na �wiecie, got�w wszystko uczyni� zaraz, co ja zechc�.</p><p>Tu Chmielnicki z w�a�ciw� pijanym nag�o�ci� przeszed� od gniewu do rozczulenia i a� g�os zadrga� mu od �ez w gardzieli na s�odkie wspomnienie Tuhaj-beja.</p><p>� Wy chcecie, �eby ja na Turki i Tatary szabl� podni�s�, ale nic z tego! Na was ja p�jd� z dobrymi druhami moimi. Ju�em pu�ki obes�a�, aby mo�ojcy<a l:href="#fn648" type="note">[648]</a> konie karmili i w drog� byli gotowi bez woz�w, bez armaty; znajd� ja u Lach�w to wszystko. Kto by z Kozak�w wzi�� w�z, ka�� mu szyj� ureza�, i ja sam kolaski nie wezm�, chyba juki i sakwy � i tak dojd� a� do Wis�y i powiem: �Sedyte i mowczyte<a l:href="#fn649" type="note">[649]</a>, Lachy!� A b�dziecie z Zawi�la krzyka�, znajd� was i tam. Dosy� waszego panowania, waszych dragon�w, gady wy przekl�te, sam� nieprawd� �yj�ce!</p><p>Tu zerwa� si� z miejsca, rzuca� od �awy, za czupryn� rwa�, nogami bi� w ziemi�, krzycz�c, �e wojna musi by�, bo on ju� na ni� rozgrzeszenie i b�ogos�awie�stwo dosta�, �e nic mu po komisji i komisarzach, bo nawet na zawieszenie broni nie pozwoli.</p><p>Na koniec widz�c przera�enie komisarzy i przypomniawszy sobie, i� je�li natychmiast odjad�, to wojna rozpocznie si� w zimie, zatem w porze, gdy Kozacy, nie mog�c si� okopa�, licho bij� si� w otwartym polu, uspokoi� si� nieco i zn�w siad� na �awie. G�ow� opu�ci� na piersi, r�ce wspar� na kolanach i oddycha� chrapliwie. Na koniec zn�w porwa� za szklank� w�dki.</p><p>� Za zdrowie kr�la jegomo�ci! � wykrzykn��.</p><p>� Na s�awu i zdorowie! � powt�rzyli pu�kownicy.</p><p>� No! ty, Kisielu, nie sumuj<a l:href="#fn650" type="note">[650]</a> � m�wi� hetman � i do serca nie bierz tego, co m�wi�, bom teraz pijany. Mnie woro�ychy<a l:href="#fn651" type="note">[651]</a> m�wi�y, �e wojna musi by� ale do pierwszej trawy poczekam, a potem niech b�dzie komisja, na kt�r� wi�ni�w wypuszcz�. Mnie m�wili, �e ty chory, tak niech i tobie b�dzie na zdrowie.</p><p>� Dzi�kuj� ci, hetmanie zaporoski � rzek� Kisiel.</p><p>� Ty m�j go��, ja o tym pami�tam.</p><p>To rzek�szy Chmielnicki znowu wpad� w chwilowe rozczulenie i opar�szy r�ce na ramionach wojewody zbli�y� sw� ogromn� czerwon� twarz do jego bladych, wychud�ych policzk�w.</p><p>Za nim przychodzili inni pu�kownicy i zbli�aj�c si� poufale do komisarzy �ciskali si� z nimi za r�ce, klepali ich po ramionach, powtarzali za hetmanem: �Do pierwszej trawy!� Komisarze byli jak na m�kach. Ch�opskie oddechy przesycone zapachem gorza�ki oblewa�y twarze tej szlachty wysokiego rodu, dla kt�rej owe u�ciski spoconych r�k by�y r�wnie niezno�ne jak zniewagi. Nie brak�o te� i gr�b w�r�d objaw�w grubia�skiej serdeczno�ci. Jedni wo�ali do wojewody: �My Lachiw choczemo rizaty, a ty nasz czo�owik<a l:href="#fn652" type="note">[652]</a>!� � inni m�wili: �A co wy, pany! Dawniej bili nas, a teraz �aski prosicie! Na pohybel-�e wam, bia�oruczkom!� Ataman Wowk, dawny m�ynarz w Nestewarze, krzycza�: �Ja kniazia Czetwerty�skoho, moho pana, zarizaw<a l:href="#fn653" type="note">[653]</a>!� � �Wydajcie nam Jaremu � wo�a� taczaj�c sie Jaszewski � a darujemy was zdrowiem!�</p><p>W izbie sta� si� zaduch i gor�co do niewytrzymania; st� pokryty resztkami mi�siwa, okruchami chleba, poplamiony w�dk� i miodem by� ohydny. Wesz�y na koniec woro�ychy, to jest czarownice, z kt�rymi hetman zwykle do p�na w noc dopija�, s�uchaj�c przepowiedni: dziwne postacie, stare, pokurczone, ��te lub w sile m�odo�ci, wr�ce z wosku, ziaren pszenicy, ognia, piany wodnej, z dna flaszki lub z t�uszczu ludzkiego. Wnet mi�dzy pu�kownikami a m�odszymi z nich rozpocz�y si� gzy i �miechy. Kisiel by� bliski omdlenia.</p><p>� Dzi�kujemy ci, hetmanie, za uczt� i �egnamy ci� � rzek� s�abym g�osem.</p><p>� Ja jutro do ciebie, Kisielu, na obiad przyjad� � odpowiedzia� Chmielnicki � a teraz id�cie sobie. Doniec was z mo�ojcami do dom�w odprowadzi, �eby was od czerni jakowa przygoda nie spotka�a.</p><p>Komisarze sk�onili si� i wyszli. Doniec z mo�ojcami czeka� istotnie przed dworcem.</p><p>� Bo�e! Bo�e! Bo�e! � szepn�� z cicha Kisiel przy k�adaj�c r�ce do twarzy.</p><p>Orszak posun�� si� w milczeniu ku domostwu komisarzy.</p><p>Ale pokaza�o si�, �e ju� nie stoj� w pobli�u siebie. Chmielnicki umy�lnie powyznacza� im kwatery w r�nych cz�ciach miasta, aby nie mogli si� �atwo schodzi� i naradza�.</p><p>Wojewoda Kisiel, zm�czony, wyczerpany, ledwie na nogach si� trzymaj�cy, natychmiast po�o�y� si� do ��ka i a� do nast�pnego dnia nie chcia� nikogo widzie�; dopiero przed po�udniem kaza� przywo�a� Skrzetuskiego.</p><p>� Co� wa�pan uczyni� najlepszego? � rzek� do niego � Co� wa�pan uczyni�! Swoje i nasze �ycie na zgub� mog�e� narazi�.</p><p>� Ja�nie wielmo�ny wojewodo, <emphasis>mea culpa<a l:href="#fn654" type="note">[654]</a></emphasis>! � odrzek� rycerz � ale mnie <emphasis>delirium</emphasis><a l:href="#fn655" type="note">[655]</a> porwa�o i wola�em sto razy zgin�� ni� na takie rzeczy patrzy�.</p><p>� Chmielnicki pozna� si� na kontempcie<a l:href="#fn656" type="note">[656]</a>. Zaledwiem <emphasis>efferatam bestiam<a l:href="#fn657" type="note">[657]</a></emphasis> uspokoi� i post�pek tw�j wyt�umaczy�. Ale on tu dzi� ma by� u mnie i pewno ciebie zapyta. Tedy mu powiedz, �e� mia� rozkaz ode mnie, by� �o�nierstwo odprowadzi�.</p><p>� Od dzi� Bryszowski komend� bierze, bo zdrowszy.</p><p>� To i lepiej, za twardy masz wa�� kark na czasy dzisiejsze. Trudno nam co innego gani� w takowym post�pku jak nieostro�no��, ale to zna�, �e� m�ody i b�lu w piersi znie�� nie umiesz.</p><p>� Do bole�cim nawyk�, ja�nie wielmo�ny wojewodo, jeno ha�by znie�� nie mog�.</p><p>Kisiel sykn�� z cicha, tak w�a�nie, jak chory, kt�rego kto� w bol�czk� urazi�, po czym u�miechn�� si� ze smutn� rezygnacj� i rzek�:</p><p>� Chleb to ju� powszedni dla mnie takie s�owa, kt�re dawniej �zami gorzkimi oblewa�em spo�ywaj�c, a teraz ju� mi i �ez nie sta�o.</p><p>Lito�� wezbra�a w sercu Skrzetuskiego na widok tego starca z twarz� m�czennika, kt�ren ostatnie dni �ycia p�dzi� w podw�jnym, bo duszy i cia�a cierpieniu.</p><p>� Ja�nie wielmo�ny wojewodo! � rzek� � B�g mi �wiadek, �em jeno o czasiech<a l:href="#fn658" type="note">[658]</a> tych strasznych my�la�, w kt�rych senatorowie i dygnitarze koronni czo�em bi� musz� przed hultajstwem, dla kt�rego pal powinien by� jedyn� za post�pki zap�at�.</p><p>� Niech ci� B�g b�ogos�awi, bo� m�ody, uczciwy i wiem, �e nie mia�e� z�ej intencji. Ale to, co ty m�wisz, m�wi tw�j ksi���, za nim wojsko, szlachta, sejmy, p� Rzeczypospolitej � i ca�e to brzemi� wzgardy i nienawi�ci spada na mnie.</p><p>� Ka�dy s�u�y ojczy�nie, jak rozumie; niech�e B�g s�dzi intencje, a co si� tyczy ksi�cia Jeremiego, ten ojczy�nie zdrowiem i maj�tno�ci� s�u�y.</p><p>� I chwa�a go otacza, i w niej jako w s�o�cu chodzi � odrzek� wojewoda. � Tymczasem c� mnie spotyka? O! dobrze m�wisz: niech B�g s�dzi intencje i niech da cho� grobowiec spokojny tym, kt�rzy za �ycia cierpi� nad miar�</p><p>Skrzetuski milcza�, a Kisiel podni�s� w niemej modlitwie oczy w g�r�, po chwili za� tak m�wi� pocz��:</p><p>� Jam Rusin, krew z krwi i ko�� z ko�ci. Mogi�y ksi���t �wiato�dycz�w w tej ziemi le��, wi�cem j� kocha�, j� i ten lud bo�y, kt�ry u jej piersi �ywi�. Widzia�em krzywdy z obu stron, widzia�em swawol� dzik� Zaporo�a, ale i pych� niezno�n� tych, kt�rzy ten lud wojenny sch�opi� chcieli � c�em wi�c mia� uczyni� ja, Rusin, a zarazem wierny syn i senator tej Rzeczypospolitej? Otom przy��czy� si� do tych, kt�rzy m�wili: <emphasis>Pax vobiscum<a l:href="#fn659" type="note">[659]</a></emphasis>!, bo tak kaza�a mi krew, serce, bo mi�dzy nimi by� kr�l nieboszczyk, nasz ojciec, i kanclerz, i prymas, i wielu innych; bom widzia�, �e dla obu stron rozbrat � to zguba. Chcia�em po wiek �ywota, do ostatniego tchnienia dla zgody pracowa� � i gdy si� krew ju� pola�a, my�la�em sobie: b�d� anio�em pojednania. I poszed�em, i pracowa�em, i jeszcze pracuj�, chocia� w b�lu, w m�ce i w ha�bie, i w zw�tpieniu, prawie od wszystkiego straszniejszym. Bo, na mi�y B�g! nie wiem teraz, czy wasz ksi��� przyszed� z mieczem za wcze�nie, czym ja z ga��zi� oliwn� za p�no, ale to widz�, �e rwie si� robota moja, �e ju� si� nie staje, �e na pr�no siw� g�ow� o mur t�uk� i �e schodz�c do grobu widz� jeno ciemno�ci przed sob� � i zgub�, o Bo�e wielki � zgub� powszechn�!</p><p>� B�g ze�le ratunek.</p><p>� O, niech�e ze�le takowy promie� przed �mierci� moj�, abym nie umar� w rozpaczy!� to jeszcze za wszystkie bole�ci mu podzi�kuj�, za ten krzy�, kt�ry za �ycia nosz�, za to, �e czer� wo�a o g�ow� moj�, a na sejmach zdrajc� mnie nazywaj�, za moje mienie zagrabione, za ha�b�, w kt�rej �yj�, za ca�� t� gorzk� nagrod�, jak�m z obu stron otrzyma�!</p><p>To rzek�szy wojewoda wyci�gn�� swe wysch�e r�ce ku niebu i dwie �zy wielkie, mo�e naprawd� w �yciu ostatnie, sp�yn�y mu z oczu.</p><p>Skrzetuski nie m�g� ju� d�u�ej wytrzyma�, ale rzuciwszy si� na kolana przed wojewod� chwyci� jego r�k� i rzek� przerywanym z wielkiego wzruszenia g�osem:</p><p>� Jam �o�nierz i id� inn� drog�, ale zas�udze i bole�ci cze�� oddawam.</p><p>To rzek�szy ten szlachcic i rycerz spod chor�gwi Wi�niowieckiego przycisn�� do ust r�k� tego cz�owieka, kt�rego kilka miesi�cy temu razem z innymi zdrajc� nazywa�.</p><p>A Kisiel po�o�y� mu obie r�ce na g�owie.</p><p>� Synu m�j � rzek� cicho � niech�e ci� B�g pocieszy, prowadzi i b�ogos�awi, jak ja ci� b�ogos�awi�.</p><empty-line/><p>*</p><empty-line/><p>B��dne ko�o uk�ad�w rozpocz�o si� jeszcze tego samego dnia. Chmielnicki przyjecha� do�� p�no na obiad do wojewody i w najgorszym usposobieniu. Wnet o�wiadczy�, �e co wczoraj m�wi� o zawieszeniu broni, o komisji na Zielone �wi�tki i o wypuszczeniu je�c�w na komisj�, to m�wi� jako pijany, a teraz widzi, �e chciano go w pole wywie��. Kisiel zn�w �agodzi� go, uspokaja�, przek�ada�, racje dawa�, ale by�a to � wedle s��w podkomorzego lwowskiego � <emphasis>surdo tyranno fabula dicta<a l:href="#fn660" type="note">[660]</a></emphasis>. Poczyna� te� sobie hetman tak po grubia�sku, �e komisarzom za wczorajszym Chmielnickim t�skni� przysz�o. Pana Pozowskiego bu�aw� uderzy� za to tylko, �e mu si� nie w por� pokaza�, mimo tego �e pan Pozowski �mierci i tak, jako wielce schorza�y, by� bliskim.</p><p>Nie pomaga�y ludzko�� i ochota ani perswazje wojewody. Dopiero gdy sobie nieco gorza�k� i wybornym miodem huszcza�skim podchmieli�, wpad� w lepszy humor, ale te� za nic ju� o sprawach publicznych nawet i wspomnie� sobie nie da�, m�wi�c: �Mamy pi�, to pijmy � zajutro sprawa i rozprawa! A nie, to sobie p�jd�!� O godzinie trzeciej w nocy napar� si� i�� do sypialnej izby wojewody, czemu si� ten�e pod r�nymi pozorami opiera�, albowiem zamkn�� tam umy�lnie Skrzetuskiego, wielce si� obawiaj�c, aby przy spotkaniu si� tego nieugi�tego �o�nierza z Chmielnickim nie mia�o miejsca jakie zaj�cie, kt�re by dla porucznika zgubnym by� mog�o. Chmielnicki jednak postawi� na swoim i poszed�, a za nim wszed� i Kisiel. Jakie� by�o tedy zdziwienie wojewody, gdy hetman, ujrzawszy rycerza, skin�� mu g�ow� i zakrzykn��:</p><p>� Skrzetuski! a czemu ty z nami nie pijesz? I wyci�gn�� do� przyja�nie r�k�.</p><p>� Bom chory � odrzek� sk�oniwszy si� porucznik.</p><p>� Ty i wczoraj odjecha�. Za nic mi by�a bez ciebie ochota.</p><p>� Taki mia� rozkaz � wtr�ci� Kisiel.</p><p>� Ju� ty mnie, wojewodo, nie gadaj. Znaju ja joho � i wiem, �e on nie chcia� patrzy�, jak wy mnie cze�� wyrz�dzali. Oj, ptak to! Ale co by innemu nie usz�o, to jemu ujdzie, bo ja jego mi�uj�, on m�j druh serdeczny.</p><p>Kisiel otworzy� oczy szeroko ze zdumienia, hetman za� zwr�ci� si� nagle do Skrzetuskiego:</p><p>� A ty wiesz, za co ja ciebie mi�uj�?</p><p>Skrzetuski potrz�sn�� g�ow�.</p><p>� My�lisz, �e za to, �e ty postronek nad Omelniczkiem przeci��, kiedy ja by� lichy cz�owiek i kiedy mnie jak zwierza �cigali? Ot� nie za to. Ja tobie da� wtedy pier�cie� z prochem z grobu Chrysta. Ale ty, rogata dusza, mnie tego pier�cienia nie pokaza�, kiedy ty by� w moich r�kach � no, ja ciebie i tak pu�ci� � i kwita. Nie za to ci� teraz mi�uj�. Inn� ty mnie przys�ug� odda�, za kt�r� ty m�j druh serdeczny i za kt�r� ja tobie wdzi�czno�� winien.</p><p>Skrzetuski spojrza� z kolei ze zdziwieniem na Chmielnickiego.</p><p>� Widzisz, jak si� dziwi� � rzek� jakby do kogo� czwartego hetman. � To ja tobie przypomn�, co mnie w Czehrynie<a l:href="#fn661" type="note">[661]</a> powiadali, gdym tam z Bazaw�uku z Tuhaj-bejem przyszed�. Pyta�em ja sam wsz�dy o niedruha mojego Czapli�skiego, kt�regom nie znalaz� � ale mnie powiedzieli, co ty jemu uczyni� po naszym pierwszym spotkaniu, �e ty jego za �eb i za hajdawery<a l:href="#fn662" type="note">[662]</a> u�api� i drzwi nim wybi�, i okrwawi� jak sobak�<a l:href="#fn663" type="note">[663]</a> � ha!</p><p>� Istotnie, to uczyni�em � rzek� Skrzetuski.</p><p>� Oj, s�awnie ty uczyni�, dobrze ty post�pi�! No, ja jego jeszcze dostan� � inaczej za nic traktaty i komisja � ja go jeszcze dostan� i poigram z nim po mojemu � ale i ty jemu da� pieprzu.</p><p>To rzek�szy hetman zwr�ci� si� do Kisiela i na nowo j�� opowiada�:</p><p>� Za �eb go z�apa� i za pludry, podni�s� jak liszk�, drzwi nim wybi� i na ulic� wyrzuci�.</p><p>Tu zacz�� si� �mia�, a� echo rozlega�o si� po alkierzu i dochodzi�o do izby biesiadnej.</p><p>� Mo�ci wojewodo, ka� da� miodu, musz� ja wypi� za zdrowie tego rycerza, druha mojego.</p><p>Kisiel uchyli� drzwi i na pacholika krzykn��, kt�ry wnet poda� trzy kusztyki<a l:href="#fn664" type="note">[664]</a> huszcza�skiego miodu.</p><p>Chmielnicki tr�ci� si� z wojewod� i ze Skrzetuskim, wypi� � a� mu si� z czupryny zadymi�o, za�mia�a mu si� twarz, ochota wielka wst�pi�a w serce i zwr�ciwszy si� do porucznika zakrzykn��:</p><p>� Pro� mnie, o co chcesz!</p><p>Rumieniec wyst�pi� na blade oblicze Skrzetuskiego; nasta�a chwila milczenia.</p><p>� Nie b�j si� � rzek� Chmielnicki. � S�owo nie dym; pro�, o co chcesz, byle� o takie rzeczy nie prosi�, kt�re nale�� do Kisiela.</p><p>Chmielnicki nawet pijany by� zawsze sob�.</p><p>� Kiedy mi wolno z afektu, jaki masz dla mnie, mo�ci hetmanie, korzysta�, tedy sprawiedliwo�ci od ciebie ��dam. Jeden z twoich pu�kownik�w krzywd� mi wyrz�dzi��</p><p>� Szyj� mu ureza�! � przerwa� z wybuchem Chmielnicki.</p><p>� Nie o to chodzi, ka� mu jeno do walki ze mn� stan��.</p><p>� Szyj� mu ureza�! � powt�rzy� hetman. � Kto to taki?</p><p>� Bohun.</p><p>Chmielnicki pocz�� mruga� oczyma, po czym uderzy� si� d�oni� w czo�o.</p><p>� Bohun? � rzek�. � Bohun zabit. Meni korol pysaw<a l:href="#fn665" type="note">[665]</a>, �e on w pojedynku usieczon.</p><p>Skrzetuski zdumia�. Zag�oba prawd� m�wi�!</p><p>� A co tobie Bohun uczyni�? � pyta� Chmielnicki.</p><p>Jeszcze silniejsze p�omienie wyst�pi�y na lica porucznika. Ba� si� m�wi� o kniazi�wnie wobec p�pijanego hetmana, aby jakiego nieprzebaczonego blu�nierstwa nie us�ysze�.</p><p>Kisiel go wyr�czy�.</p><p>� Jest to rzecz powa�na � rzek� � o kt�rej mnie kasztelan Brzozowski opowiada�. Bohun porwa�, mo�ci hetmanie, temu oto kawalerowi narzeczon� i ukry� j� nie wiadomo gdzie.</p><p>� Tak ty jej szukaj � rzek� Chmielnicki.</p><p>� Szuka�em nad Dniestrem, bo tam j� ukry�, alem nie znalaz�. S�ysza�em jednak, �e mia� j� do Kijowa przeprowadzi�, dok�d i sam na �lub chcia� zjecha�. Daj�e mnie, mo�ci hetmanie, prawo jecha� do Kijowa i tam jej szuka�, o nic wi�cej nie prosz�.</p><p>� Ty m�j druh, ty Czapli�skiego rozbi�� Ja tobie dam nie tylko prawo, �eby ty jecha� i szuka� wsz�dy, gdzie zechcesz, ale i rozkaz dam, by ten, u kt�rego ona jest, w twoje r�ce j� odda�, i piernacz<a l:href="#fn666" type="note">[666]</a> ci dam na przejazd, i list do metropolity, by po monastyrach u czernic<a l:href="#fn667" type="note">[667]</a> szukali. Moje s�owo nie dym!</p><p>To rzek�szy uchyli� drzwi i na Wyhowskiego zawo�a�, by przyszed� pisa� rozkaz i list. Czarnota musia�, lubo ju� by�a czwarta w nocy, rusza� po piecz�cie. Dziedzia�a przyni�s� piernacz, a Doniec dosta� rozkaz, by w dwie�cie koni odprowadzi� Skrzetuskiego do Kijowa i dalej a� do pierwszych czat polskich.</p><p>Nazajutrz dzie� Skrzetuski opu�ci� Perejas�aw.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XIX</p></title><p>Je�eli pan Zag�oba nudzi� si� w Zbara�u<a l:href="#fn668" type="note">[668]</a>, to nie mniej nudzi� si� i Wo�odyjowski, kt�ren za wojn� i przygodami szczeg�lniej t�skni�. Bywa�o wprawdzie, �e wychodzi�y od czasu do czasu ze Zbara�a chor�gwie dla po�cigu za kupami swawolnik�w<a l:href="#fn669" type="note">[669]</a>, kt�rzy nad Zbruczem palili i �cinali, ale by�a to ma�a wojna, przewa�nie podjazdowa, przykra dla t�giej zimy i mroz�w, daj�ca wiele trud�w � ma�o s�awy. Z tych wszystkich przyczyn codziennie nalega� pan Micha� na Zag�ob�, �eby i�� w pomoc Skrzetuskiemu, od kt�rego przez d�ugi czas �adnej nie by�o wie�ci.</p><p>� Pewno on tam popad� w jakowe� zgubne terminy, a mo�e i �ywota ju� zby� � m�wi� Wo�odyjowski. � Trzeba nam jecha� koniecznie, niechby razem z nim zgin�� przysz�o.</p><p>Pan Zag�oba nie bardzo si� opiera�, bo � jak utrzymywa� � mursza� w Zbara�u z ostatkiem i dziwi� si�, �e jeszcze grzyby na nim nie porastaj�, ale zw��czy�, spodziewaj�c si�, �e lada chwila mo�e przyj�� od Skrzetuskiego wiadomo��.</p><p>� M�ny on jest, ale i roztropny � odpowiada� na nalegania Wo�odyjowskiego � czekajmy jeszcze par� dni, bo nu� list przyjdzie i oka�e si�, �e ca�a nasza ekspedycja niepotrzebna.</p><p>Pan Wo�odyjowski uznawa� s�uszno�� argumentu i uzbraja� si� w cierpliwo��, cho� czas wl�k� si� coraz wolniej. Przy ko�cu grudnia mrozy przerwa�y nawet rozboje. W okolicy nasta� spok�j. Jedyn� rozrywk� stanowi�y wie�ci publiczne, kt�re cz�sto g�sto obija�y si� o szare mury zbaraskie.</p><p>Rozprawiano wi�c o koronacji i o sejmie, i o tym, czy ksi��� Jeremi dostanie bu�aw�, kt�ra przed wszystkimi innymi wojownikami jemu si� nale�a�a. Oburzano si� przeciw tym, kt�rzy twierdzili, �e wobec zwrotu ku traktatom z Chmielnickim jeden tylko Kisiel mo�e p�j�� w g�r�. Wo�odyjowski odby� z tego powodu kilka pojedynk�w � pan Zag�oba kilka pijatyk � i by�o niebezpiecze�stwo, �e ca�kiem rozpi� si� mo�e, bo nie tylko dotrzymywa� kompanii oficerom i szlachcie, ale nie wstydzi� si� nawet chodzi� i mi�dzy �yczk�w<a l:href="#fn670" type="note">[670]</a> na chrzciny, wesela, chwal�c sobie szczeg�lnie ich miody, kt�rymi s�yn�� Zbara�.</p><p>Wo�odyjowski strofowa� go o to, m�wi�c, �e nie przystoi szlachcicowi poufali� si� z lud�mi niskiej kondycji, gdy� od tego szacunek dla ca�ego stanu si� zmniejsza, ale Zag�oba odpowiada�, �e prawa to temu winny, kt�re pozwalaj� stanowi mieszcza�skiemu w pierze porasta� i do takich przychodzi� dostatk�w, jakie tylko udzia�em szlachty by� winny; wr�y�, �e z tak wielkich prerogatyw dla ludzi nikczemnych nic dobrego wypa�� nie mo�e, ale swoje robi�. I trudno mu by�o bra� to za z�e w czasie pos�pnych dni zimowych, w�r�d niepewno�ci, nudy i oczekiwania.</p><p>Z wolna jednak zacz�y chor�gwie ksi���ce coraz liczniej �ci�ga� do Zbara�a, z czego przepowiadano na wiosn� wojn�. Ale tymczasem o�ywi�a si� nieco ochota. Przyjecha� mi�dzy innymi z chor�gwi� usarsk� Skrzetuskiego i pan Podbipi�ta. Ten przywi�z� wie�ci o nie�asce, w jakiej ksi��� u dworu zostawa�, i o �mierci pana Janusza Tyszkiewicza<a l:href="#fn671" type="note">[671]</a>, wojewody kijowskiego, po kt�rym � wedle powszechnego g�osu � Kisiel na wojew�dztwo mia� nast�pi�, a na koniec o ci�kiej chorobie, jak� z�o�ony by� w Krakowie pan �aszcz<a l:href="#fn672" type="note">[672]</a>, stra�nik koronny. Co do wojny, s�ysza� pan Podbipi�ta od samego ksi�cia, �e chyba si�� rzeczy z konieczno�ci nast�pi, bo komisarze ju� ruszyli z instrukcjami, aby wszelkie mo�liwe Kozakom poczyni� ust�pstwa. Relacj� t� pana Podbipi�ty rycerstwo Wi�niowieckiego przyj�o z w�ciek�o�ci�, a pan Zag�oba proponowa� protest do grodu zanie�� i konfederacj� zawi�za�, gdy� jak m�wi�, nie chcia�, �eby jego praca pod Konstantynowem posz�a na marne.</p><p>W tych nowinach i niepewno�ciach up�yn�� ca�y luty i marzec dobiega� po�owy, a od Skrzetuskiego ci�gle nie by�o wie�ci.</p><p>Wo�odyjowski tym bardziej pocz�� nalega� na wyjazd.</p><p>� Ju� nie kniazi�wny, ale Skrzetuskiego � m�wi� � szuka� nam wypada.</p><p>Tymczasem pokaza�o si�, �e pan Zag�oba mia� s�uszno��, odk�adaj�c z dnia na dzie� wypraw�, gdy� w ko�cu marca przyby� Kozak Zachar z listem adresowanym do Wo�odyjowskiego z Kijowa. Pan Micha� wezwa� natychmiast Zag�ob�, a gdy si� zamkn�li z pos�a�cem w osobnej izbie, rozerwa� piecz�� i czyta�, co nast�puje:</p><p>�Nad Dniestrem a� do Jahorliku<a l:href="#fn673" type="note">[673]</a> nie odkry�em �adnych �lad�w. Suponuj�c, �e musi by� ukryta w Kijowie, przy��czy�em si� do komisarzy, z kt�rymi do Perejas�awia zaszed�em. Tam uzyskawszy nadspodziewanie konsens od Chmielnickiego przyby�em do Kijowa i szukam wsz�dy, w czym mi sam metropolita sekunduje<a l:href="#fn674" type="note">[674]</a>. Si�a<a l:href="#fn675" type="note">[675]</a> tu naszych ukrytych u mieszczan i po monasterach, ale ci dla boja�ni czerni nie daj� wiedzie� o sobie, dlatego szuka� trudno. B�g mnie prowadzi� i nie tylko ochroni�, ale Chmielnickiego afektem dla mnie natchn��, mam przeto nadziej�, �e mi i dalej pomo�e i zmi�uje si� nade mn�. Ksi�dza Muchowieckiego o wotyw�<a l:href="#fn676" type="note">[676]</a> solenn� upraszam, na kt�rej m�dlcie si� na moj� intencj�. Skrzetuski�.</p><p>� Chwa�a� b�d� Bogu Przedwiecznemu! � wykrzykn�� Wo�odyjowski.</p><p>� Jest jeszcze <emphasis>postscriptum</emphasis> � rzek� Zag�oba zagl�daj�c przez rami� pana Micha�a.</p><p>� Prawda! � rzek� ma�y rycerz i czyta� dalej:</p><p>�Oddawca tego listu, esau�<a l:href="#fn677" type="note">[677]</a> mirhorodzkiego kurzenia, mia� mnie w poczciwej opiece, gdy w Siczy w niewoli by�em, i teraz w Kijowie mi pomaga�, i list zanie�� si� podj�� z nara�eniem zdrowia; miej go, Michale, w staraniu, aby mu niczego nie brak�o�.</p><p>� Oto uczciwy Kozak, przynajmniej jeden taki! � rzek� Zag�oba, podaj�c Zacharowi r�k�.</p><p>Stary u�cisn�� j� bez uni�ono�ci.</p><p>� Mo�esz by� pewien nagrody! � wtr�ci� ma�y rycerz.</p><p>� On sok� � odpar� Kozak � ja joho lublu, ja ne dla hroszi tutki priszow<a l:href="#fn678" type="note">[678]</a>.</p><p>� I fantazji ci, widz�, nie braknie, kt�rej by si� szlachcic niejeden nie powstydzi� � m�wi� Zag�oba. � Nie same bestie mi�dzy wami, nie same bestie! Ale mniejsza z tym! To tedy pan Skrzetuski jest w Kijowie?</p><p>� Tak, jest.</p><p>� A bezpieczen, bo to, s�ysz�, czer� tam hula?</p><p>� On u Do�ca pu�kownika mieszka. Jemu nic nie uczyni�, bo nasz bat'ko<a l:href="#fn679" type="note">[679]</a> Chmielnicki kaza� jego Do�cowi pod gard�em pilnowa� jak oka w g�owie.</p><p>� Cuda prawdziwe si� dziej�� Sk�d�e Chmielnickiemu takie serce dla Skrzetuskiego?</p><p>� On jego z dawna mi�uje.</p><p>� A m�wi� tobie pan Skrzetuski, czego szuka w Kijowie?</p><p>� Jak nie mia� m�wi�, kiedy on wie, �e ja jemu druh� Ja szuka� z nim razem i osobno, tak musia� wiedzie�, czego mnie szuka�.</p><p>� Ale�cie dot�d nie znale�li?</p><p>� Nie znale�li�my. Co tam Lachiw<a l:href="#fn680" type="note">[680]</a> jeszcze jest, to si� kryj�, jeden o drugim nie wie, tak i znale�� nie�atwo. Wy s�yszeli, �e tam czer� morduje, a ja to widzia�; nie tylko Lachiw morduj�, ale i tych, kt�rzy ich ukrywaj�, nawet mnich�w i czernice<a l:href="#fn681" type="note">[681]</a>. W monastyrze Dobrego Miko�y u czernic by�o dwana�cie Laszek, to je razem z czernicami dymem w celi zadusili, a co par� dni to si� skrzykn� po ulicach i �owi�, i do Dniepru prowadz�� Hej! co tam ju� wytopili�</p><p>� To mo�e i j� zamordowali?</p><p>� Mo�e i j�.</p><p>� Ale nie! � przerwa� Wo�odyjowski. � Ju� je�li j� tam Bohun sprowadzi�, to j� musia� zabezpieczy�.</p><p>� Gdzie bezpieczniej jak w monastyrze, a dlatego i tam znajd�.</p><p>� Uf! � rzek� Zag�oba. � Tak wy my�licie, Zachar, �e ona mog�a zgin��?</p><p>� Ne znaju<a l:href="#fn682" type="note">[682]</a>.</p><p>� Wida�, �e Skrzetuski jest dobrej my�li � rzek� Zag�oba. � B�g go do�wiadczy�, ale go pocieszy. A wy�cie, Zachar, dawno wyjechali z Kijowa?</p><p>� Oj, dawno, pane. Ja wtedy wyszed�, kiedy komisary ko�o Kijowa z powrotem przeje�d�ali. Baha�ko Lachiw<a l:href="#fn683" type="note">[683]</a> chcia�o z nimi ucieka� i tak uciekali neszczastnyje, jak kto m�g�, po �niegach, po wertepach, przez lasy, lecieli do Bia�ogr�dki, a Kozacy gnali za nimi i bili. Bahato utik�o, bahato zaby�y<a l:href="#fn684" type="note">[684]</a>, a niekt�rych pan Kisiel wykupi� za wszystkie hroszy<a l:href="#fn685" type="note">[685]</a>, jakie mia�.</p><p>� O dusze pieskie! To wy�cie z komisarzami jechali.</p><p>� Z komisarzami a� do Huszczy, a stamt�d do Ostroga. Dalej ju� ja sam szed�.</p><p>� To wy dawni znajomi pana Skrzetuskiego?</p><p>� W Siczy ja go pozna� i rannego pilnowa�, a potem i polubi� jak detynu ridnuju<a l:href="#fn686" type="note">[686]</a>. Ja stary i mnie nie ma kogo lubi�.</p><p>Zag�oba krzykn�� na pacho�ka, kaza� poda� miodu i mi�siwa i zasiedli do wieczerzy. Zachar jad� smaczno, bo by� zdro�ony i g�odny; nast�pnie zanurzy� chciwie siwe w�sy w ciemnym p�ynie, wypi�, posmakowa� i rzek�:</p><p>� S�awny mi�d.</p><p>� Lepszy jak krew, kt�r� pijecie � rzek� Zag�oba. � Ale tak my�l�, �e wy uczciwy cz�ek i pana Skrzetuskiego mi�uj�cy, nie p�jdziecie wi�cej do buntu, jeno zostaniecie tu z nami? Ju� wam tu b�dzie dobrze.</p><p>Zachar podni�s� g�ow�.</p><p>� Ja py�mo widdaw<a l:href="#fn687" type="note">[687]</a>, tak i p�jd�; ja Kozak � mnie z Kozakami, nie z Lachami si� brata�.</p><p>� I b�dziecie nas bili?</p><p>� A budu. Ja siczowy Kozak. My sobie Chmielnickiego bat'ka hetmanem obrali, a teraz korol jemu bu�aw� i chor�giew przys�a�.</p><p>� Ot, masz! panie Michale � rzek� Zag�oba � nie m�wi�em, �eby protestowa�?</p><p>� A z jakiego wy kurzenia?</p><p>� Z mirhorodzkiego, ale jego ju� nie ma.</p><p>� A co si� z nim sta�o?</p><p>� Husary pana Czarnieckiego pod ��t� Wod� starli. Teraz ja u Do�ca z tymi, co zostali. Pan Czarniecki szczery �o�nir, on u nas w niewoli, o niego komisarze prosili.</p><p>� Mamy i my waszych je�c�w.</p><p>� Tak i musi by�. W Kijowie m�wili, �e najlepszy mo�ojec u Lachiw w niewoli, cho� inni m�wili, �e zgin��.</p><p>� Kto taki?</p><p>� Oj, s�awny ataman: Bohun.</p><p>� Bohun usieczon w pojedynku na �mier�.</p><p>� A kto jego ubi�?</p><p>� Ten oto kawaler � odrzek� Zag�oba ukazuj�c na Wo�odyjowskiego.</p><p>Zacharowi, kt�ry w tej chwili przechyla� drug� kwart� miodu, oczy na wierzch wysz�y, twarz sp�sowia�a, na koniec parskn�� przez nozdrza p�ynem i �miechem zarazem.</p><p>� Ten �ycar<a l:href="#fn688" type="note">[688]</a> Bohuna ubi�? � pyta� krztusz�c si� ze �miechu.</p><p>� Co, u starego diab�a! � wykrzykn�� marszcz�c brwi Wo�odyjowski. � Za du�o sobie ten pos�aniec pozwala.</p><p>� Nie gniewaj si�, panie Michale � przerwa� Zag�oba. � Poczciwy to wida� cz�owiek, a �e si� na polityce<a l:href="#fn689" type="note">[689]</a> nie zna, to od tego on Kozak. Z drugiej strony, tym wi�ksza dla wa�pana chwa�a, �e wygl�daj�c tak niepocze�nie, tak wielkich przewag ju� w �yciu dokona�e�. Cia�o masz nikczemne, ale dusz� wielk�. Ja sam, pami�tasz, jakem ci si� przypatrywa� po bitwie, chocia�em bitw� na w�asne oczy widzia� bo mi si� wierzy� nie chcia�o, �eby taki ch�ystek.</p><p>� Daj�e wa�pan pok�j! � burkn�� Wo�odyjowski</p><p>� Nie jam twym ojcem, nie miej�e do mnie rankoru<a l:href="#fn690" type="note">[690]</a>, ale to ci powiem, �e pragn��bym mie� takiego syna, i je�eli chcesz, to ci� b�d� adoptowa�, maj�tno�� ca�� ci zapisz�, bo to nie wstyd by� wielkim w ma�ym ciele. I ksi��� niewiele wi�kszy od ciebie, a dlatego Aleksander Macedo�ski niewart by� jego giermkiem.</p><p>� Ale bo co mnie gniewa � rzek� udobruchany nieco Wo�odyjowski � to w�a�nie to, �e z tego listu Skrzetuskiego nic pomy�lnego nie wida�. �e on sam nad Dniestrem nie po�o�y� g�owy, to chwa�a Bogu, ale kniazi�wny dot�d nie znalaz� i kt� zar�czy, czy j� znajdzie?</p><p>� Prawda jest! Ale gdy B�g go przez nasze r�ce od Bohuna uwolni� i przez tyle niebezpiecze�stw, przez tyle side� przeprowadzi�, gdy i Chmielnickiego zakamienia�e serce afektem dziwnym dla niego natchn��, to ju�ci nie po to, �eby od m�ki i �a�o�ci na schab wysech�. Je�eli w tym wszystkim nie widzisz, panie Michale, r�ki Opatrzno�ci, to wida� t�pszy masz dowcip<a l:href="#fn691" type="note">[691]</a> od szabli, jako� i s�uszna to jest, �e nikt nie mo�e wszystkich przymiot�w naraz posiada�.</p><p>� Widz� to jedno � odpar� ruszaj�c w�sikami Wo�odyjowski � �e my nie mamy nic tam do roboty i dalej musimy tu siedzie�, p�ki nie sparciejemy do reszty.</p><p>� Pr�dzej ja sparciej� jak ty, bom starszy, a to wiesz, �e i rzepa parcieje, i s�onina je�czeje ze staro�ci. Dzi�kujmy raczej Bogu, �e wszystkim naszym zgryzotom szcz�liwy koniec obiecuje. Niema�om si� ja namartwi� o kniazi�wn�, wi�cej jako �ywo od ciebie, a niewiele mniej od Skrzetuskiego, bo ona moja c�ruchna i pewnie bym rodzonej tak nie kocha�. M�wi� nawet, �e do mnie kubek w kubek podobna, ale ja j� i bez tego mi�uj�; i nie widzia�by� mnie ani weso�ym, ani spokojnym, gdybym nie ufa�, �e ju� wkr�tce niedola jej si� sko�czy. Od jutra uk�adam <emphasis>epithalamium</emphasis><a l:href="#fn692" type="note">[692]</a>, bo bardzo pi�kne wiersze pisz�, jenom w ostatnich czasach troch� Apollina dla Marsa zaniedba�<a l:href="#fn693" type="note">[693]</a>.</p><p>� Co tu i m�wi� teraz o Marsie! � odrzek� Wo�odyjowski. � Niech kaduk porwie tego zdrajc� Kisiela, wszystkich komisarz�w i ich traktaty! Na wiosn� pok�j uczyni� jako dwa a dwa cztery. Pan Podbipi�ta, kt�ry si� z ksi�ciem widzia�, te� to m�wi�.</p><p>� Pan Podbipi�ta tyle si� zna na rzeczach publicznych, ile koza na pieprzu. Wi�cej on tam przy dworze za on� dzierlatk� wietrzy� ni� za wszystkim innym i warowa� do niej niby pies do kuropatwy. Da�by B�g, �eby mu kto inny j� ustrzeli�, ale mniejsza z tym. Nie neguj� ci, �e Kisiel zdrajca, bo o tym ca�a Rzeczpospolita wie dobrze, jeno tak my�l�, �e co do traktat�w na dwoje babka wr�y.</p><p>Tu Zag�oba zwr�ci� si� do Kozaka:</p><p>� A co tam u was, Zachar, m�wi�: b�dzie-li pok�j czy wojna?</p><p>� Do pierwszej trawy b�dzie spok�j, a na wiosn� to przyjdzie na pohybel<a l:href="#fn694" type="note">[694]</a> albo nam, albo Lachiwczykam.</p><p>� Pociesz�e si�, panie Michale; s�ysza�em i ja, �e si� czer� wsz�dy armuje<a l:href="#fn695" type="note">[695]</a>.</p><p>� Bude taka wijna, jakoi ne buwa�o<a l:href="#fn696" type="note">[696]</a> � rzek� Zachar. � U nas m�wi�, �e i su�tan turecki przyjdzie, i chan ze wszystkimi ordami, a nasz druh Tuhaj-bej na hawrani<a l:href="#fn697" type="note">[697]</a> blisko stoi i wcale do dom nie poszed�.</p><p>� Pociesz�e si�, panie Michale � powt�rzy� Zag�oba. � Jest te� proroctwo o nowym kr�lu, �e ca�e panowanie pod broni� mu zejdzie; ju� to prawdopodobniejsze, �e cz�owiek d�ugo jeszcze szabli do pochwy nie schowa. Przyjdzie si� cz�owiekowi od ci�g�ej wojny zedrze� jak mietle od ci�g�ego zamiatania, ale taka to ju� nasza �o�nierska dola. Kiedy ju� wypadnie si� bi�, trzymaj si� niedaleko mnie, panie Michale, a pi�knych rzeczy si� napatrzysz i poznasz, jake�my to za dawnych, lepszych czas�w wojowali. M�j Bo�e! nie ci to ju� ludzie, kt�rzy za dawnych lat bywali, i ty ju� nie taki jeste�, panie Michale, chocia�e� sierdzisty �o�nierz i cho� Bohuna usiek�e�.</p><p>� Sprawed�ywe ka�ete, pane � rzek� Zachar. � Ne cii teper lude, szczo buwa�y<a l:href="#fn698" type="note">[698]</a>�</p><p>Po czym pocz�� na Wo�odyjowskiego spogl�da� i g�ow� trz���:</p><p>� A�e szczoby cij �ycar Bohuna ubyw<a l:href="#fn699" type="note">[699]</a>, no! no!�</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XX</p></title><p>Stary Zachar odjecha� na powr�t do Kijowa po kilkodniowym<a l:href="#fn700" type="note">[700]</a> odpoczynku, a tymczasem przysz�a wie��, �e komisarze wr�cili bez wielkich nadziei pokoju, a nawet w zupe�nym prawie zw�tpieniu. Zdo�ali tylko wyjedna� <emphasis>armisticium</emphasis><a l:href="#fn701" type="note">[701]</a> a� do Zielonych �wi�tek ruskich, po kt�rych mia�a rozpocz�� si� nowa komisja z pe�n� moc� do traktat�w. Jednak�e wymagania i warunki Chmielnickiego by�y tak g�rne, �e nikt nie wierzy�, aby Rzeczpospolita zgodzi� si� na nie mog�a. Rozpocz�y si� wi�c z obu stron gwa�towne uzbrojenia. Chmielnicki s�a� pos�a za pos�em do chana, by na czele wszystkich si� spieszy� na ratunek; s�a� i do Stambu�u, gdzie ze strony kr�lewskiej bawi� od d�u�szego czasu pan Bieczy�ski; w Rzeczypospolitej spodziewano si� lada chwila wici na pospolite ruszenie. Przysz�y wiadomo�ci o mianowaniu nowych wodz�w: podczaszego Ostroroga, Lanckoro�skiego i Firleja, i o zupe�nym usuni�ciu od spraw wojskowych Jeremiego Wi�niowieckiego, kt�ry na czele jeno w�asnych si� m�g� dalej ojczyzn� zas�ania�. Nie tylko �o�nierze ksi���cy, nie tylko szlachta ruska, ale nawet stronnicy dawnych regimentarzy oburzali si� na takowy wyb�r i nie�ask�, twierdz�c s�usznie, i� je�eli po�wi�canie Wi�niowieckiego, p�ki by�a nadzieja traktat�w, mia�o swoj� racj� polityczn�, to usuwanie go w razie wojny by�o wielkim, niedarowanym b��dem, bo on jeden tylko m�g� mierzy� si� z Chmielnickim i zwyci�y� tego znakomitego wodza rebelii. Zjecha� wreszcie i sam ksi��� do Zbara�a w tym celu, aby zebra� jak najwi�cej wojska i sta� w pogotowiu na granicy wojny. Zawieszenie broni by�o zawarte, ale okazywa�o si� co chwila bezsilnym. Chmielnicki kaza� wprawdzie �ci�� kilku pu�kownik�w, kt�rzy wbrew umowie pozwalali sobie napad�w na zamki i chor�gwie na le�ach tu i owdzie rozproszone, ale nie m�g� opanowa� mas czerni i licznych lu�nych watah, kt�re o <emphasis>armisticium</emphasis> lub nie s�ysza�y, lub nie chcia�y s�ysze�, lub nie rozumia�y nawet znaczenia tego s�owa. Wpada�y wi�c one ustawicznie w granice umow� zabezpieczone, �ami�c tym samym wszelkie Chmielnickiego przyrzeczenia. Z drugiej strony wojska prywatne i kwarciane zap�dzaj�c si� w po�cigu za zb�jcami przechodzi�y cz�stokro� Prype� i Hory� w Kijowskiem, zap�dza�y si� i w g��b wojew�dztwa brac�awskiego, a tam, napadane przez kozactwo, stacza�y z nim formalne walki, nieraz bardzo krwawe i zaci�te. St�d skargi ustawiczne, polskie i kozackie, o �amanie umowy, kt�rej w samej rzeczy nie by�o w mocy niczyjej dotrzyma�. Zawieszenie broni istnia�o tedy o tyle, o ile sam Chmielnicki z jednej, a kr�l i hetmani z drugiej strony nie wyruszali w pole � ale wojna rozgorza�a ju� faktycznie, zanim g��wne si�y zerwa�y si� do walki i pierwsze cieplejsze promienie wiosenne o�wieca�y po staremu p�on�ce wsie, miasteczka, miasta, zamki, o�wieca�y rzezie i niedol� ludzk�.</p><p>Zapuszcza�y si� pod Zbara� watahy spod Baru<a l:href="#fn702" type="note">[702]</a>, Chmielnika, Machn�wki, �cinaj�c, grabi�c, pal�c. Te gromi� Jeremi r�koma swych pu�kownik�w, bo sam udzia�u w owej drobnej wojnie nie bra�, chc�c wtedy dopiero z ca�� dywizj� ruszy�, gdy ju� i hetmani wyjd� w pole.</p><p>Rozsy�a� wi�c podjazdy z rozkazami, by krwi� za krew p�aci�y, palem za grabie� i mordy. Poszed� mi�dzy innymi pan Longinus Podbipi�ta i pogromi� pod Czarnym Ostrowiem, ale by� to rycerz w bitwie tylko straszliwy, z je�cami za� schwytanymi z broni� w r�ku obchodzi� si� zbyt �agodnie, i dlatego wi�cej go nie posy�ano. Szczeg�lniej jednak odznacza� si� w podobnych ekspedycjach pan Wo�odyjowski, kt�ry jako partyzant w jednym chyba Wierszulle m�g� znale�� wsp�zawodnika. Nikt bowiem nie odbywa� tak b�yskawicznych pochod�w, nikt nie umia� zej�� tak niespodzianie nieprzyjaciela, rozbi� go tak szalonym napadem, rozproszy� na cztery wiatry, wy�owi�, wy�cina�, wywiesza�. Wkr�tce te� otoczy� go postrach, a z drugiej strony fawor ksi���cy. Od ko�ca marca do po�owy kwietnia zni�s� pan Wo�odyjowski siedm lu�nych watah, z kt�rych ka�da by�a trzykro� od jego podjazdu silniejsza, i nie ustawa� w pracy, i coraz wi�cej okazywa� ochoty, jakoby w krwi przelanej j� czerpi�c.</p><p>Zach�ca� ma�y rycerz, a raczej ma�y diabe�, usilnie pana Zag�ob�, by mu w tych ekspedycjach towarzyszy�, bo lubi� nad wszystko jego kompani�, ale stateczny szlachcic opiera� si� wszelkim namowom i tak swoj� bezczynno�� t�umaczy�:</p><p>� Za wielki mam brzuch, panie Michale, na te trz�sienia i szarpaniny, a przy tym ka�dy do czego innego si� rodzi. Z usarzami na g�stw� nieprzyjaciela przy bia�ym dniu uderza�, tabory �ama�, chor�gwie bra� � to moja rzecz, do tego mnie Pan B�g stworzy� i usposobi�; ale po�cig noc� w chrustach za hultajstwem � tobie zostawuj�, kt�ry� jest misterny jako ig�a i �atwiej si� wsz�dy przeci�niesz. Starej ja daty rycerz i wol� rozdziera�, jako w�a�nie lew czyni, ni� tropi� jak ogar po chaszczach. Zreszt� po wieczornym udoju musz� i�� spa�, bo to moja pora najlepsza.</p><p>Je�dzi� wi�c pan Wo�odyjowski sam i sam zwyci�a�, a� pewnego razu, wyjechawszy pod koniec kwietnia, wr�ci� w po�owie maja tak strapiony i smutny, jakby kl�sk� poni�s� i ludzi wymarnowa�. Tak nawet zdawa�o si� wszystkim, ale by�o to mylne mniemanie. Owszem, w d�ugiej tej i uci��liwej ekspedycji doszed� pan Wo�odyjowski a� za Ostr�g, pod Ho�owni�, i tam pogromi� nie zwyczajn� watah�, z�o�on� z czerni, ale kilkaset ludzi licz�cy oddzia� Zaporo�c�w, kt�ry w po�owie wyci��, a w po�owie w niewol� zagarn��. Tym dziwniejszy by� wi�c g��boki smutek niby mg�� pokrywaj�cy jego weso�e z natury oblicze. Wielu chcia�o zaraz wiedzie� przyczyn�, pan Wo�odyjowski jednak nikomu s�owa nie rzek� i zaledwie z konia zsiad�szy uda� si� na d�ug� rozmow� do ksi�cia w towarzystwie dw�ch nieznanych rycerzy, a nast�pnie wraz z nimi szed� do pana Zag�oby, nie zatrzymuj�c si�, cho� go ciekawi nowin za r�kawy po drodze chwytali.</p><p>Pan Zag�oba z pewnym zdziwieniem spogl�da� na dw�ch olbrzymich m��w, kt�rych nigdy przedtem w �yciu nie widzia�, a kt�rych str�j ze z�otymi p�telkami na ramionach okazywa�, �e w wojsku litewskim s�u��, Wo�odyjowski za� rzek�:</p><p>� Zamknij waszmo�� drzwi i nie ka� nikogo puszcza�, bo mamy o wa�nych sprawach pom�wi�.</p><p>Zag�oba wyda� rozkaz czeladnikowi, po czym j�� patrzy� niespokojnie na przyby�ych, miarkuj�c z ich twarzy, �e nic dobrego nie maj� do powiedzenia.</p><p>� To s� � rzek� Wo�odyjowski ukazuj�c na m�odzie�c�w � kniazie Bu�yhowie-Kurcewicze: Jur i Andrzej.</p><p>� Stryjeczni Heleny! � zakrzykn�� Zag�oba.</p><p>Kniaziowie sk�onili si� i odrzekli obaj naraz:</p><p>� Stryjeczni nieboszczki Heleny�</p><p>Czerwona twarz Zag�oby sta�a si� w jednej chwili bladoniebieska; r�koma pocz�� bi� powietrze, jak gdyby postrza� otrzyma�, usta otworzy� nie mog�c tchu z�apa�, oczy wytrzeszczy� i rzek�, a raczej j�kn��:</p><p>� Jak to?�</p><p>� S� wiadomo�ci � odpowiedzia� pos�pnie Wo�odyjowski � �e kniazi�wna w monasterze Dobrego Miko�y zosta�a zamordowana.</p><p>� Czer� wydusi�a dymem w celi dwana�cie panien i kilkana�cie czernic<a l:href="#fn703" type="note">[703]</a>, mi�dzy kt�rymi by�a siostra nasza � doda� knia� Jur.</p><p>Zag�oba tym razem nic nie odrzek�, jeno twarz, poprzednio sina, poczerwienia�a mu tak, �e obecni zl�kli si�, aby go krew nie zala�a; z wolna powieki opad�y mu na oczy, po czym zakry� je r�koma, a z ust wyrwa� mu si� nowy j�k:</p><p>� �wiecie! �wiecie! �wiecie!</p><p>Po czym umilk� i trwa� w milczeniu.</p><p>A kniaziowie i Wo�odyjowski biada� pocz�li:</p><p>� Oto zebrali�my si� razem krewni i przyjaciele, kt�rzy�my ci na ratunek, wdzi�czna panno, i�� chcieli � m�wi� wzdychaj�c raz po raz m�ody rycerz � ale zna�, sp�nili�my si� z pomoc�. Za nic nasza ochota, za nic nasze szable i odwaga, bo na innym ty ju�, lepszym od tego lichego �wiecie przebywasz, u Kr�lowej Niebieskiej we fraucymerze<a l:href="#fn704" type="note">[704]</a>�</p><p>� Siostro! � wo�a� olbrzymi Jur, kt�rego �al na nowo pochwyci� za w�osy � ty nam odpu�� nasze winy, a my za ka�d� kropl� twojej krwi wiadro wylejemy.</p><p>� Tak nam dopom� B�g! � doda� Andrzej.</p><p>I obaj m�owie wyci�gali gro�nie do nieba r�ce, Zag�oba za� wsta� z �awy, post�pi� kilka krok�w ku tapczanowi, zatoczy� si� jak pijany i pad� na kolana przed obrazem.</p><p>Po chwili na zamku ozwa�y si� dzwony zwiastuj�ce po�udnie, kt�re brzmia�y tak ponuro, jakby dzwony pogrzebowe.</p><p>� Nie ma jej ju�, nie ma! � rzek� znowu Wo�odyjowski. � Do niebios j� anieli zabrali, nam zostawuj�c �zy i wzdychania.</p><p>�kanie wstrz�sn�o grubym cia�em Zag�oby i trz�s�o nim, a oni ci�gle narzekali i dzwony bi�y.</p><p>Wreszcie Zag�oba uspokoi� si�. My�leli nawet, �e mo�e, b�lem zmo�ony, usn�� na kl�czkach, ale on po niejakim czasie wsta� i usiad� na tapczanie; tylko by� to ju� jakby inny cz�owiek: oczy mia� czerwone i mg�� zasz�e, g�ow� spuszczon�, dolna warga zwis�a mu a� na brod�, na twarzy osiad�o niedo��stwo i jaka� niebywa�a zgrzybia�o�� � tak �e mog�o naprawd� si� zdawa�, i� �w dawny pan Zag�oba, butny, jowialny, pe�en fantazji, umar�, a zosta� tylko starzec wiekiem przyci�ni�ty i zm�czony.</p><p>Wtem mimo protestacji pilnuj�cego drzwi pacholika wszed� pan Podbipi�ta i na nowo rozpocz�y si� �ale i narzekania. Litwin wspomina� Roz�ogi i pierwsze widzenie si� z kniazi�wn�, jej s�odycz, m�odo�� i urod�; wreszcie wspomnia�, �e jest kto� nieszcz�liwszy od nich wszystkich, to jest narzeczony, pan Skrzetuski, i j�� rozpytywa� o niego ma�ego rycerza.</p><p>� Skrzetuski zosta� u ksi�cia Koreckiego w Korcu, dok�d z Kijowa przyjecha�, i le�y chory, o �wiecie bo�ym nie wiedz�c � rzek� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Zali<a l:href="#fn705" type="note">[705]</a> nie trzeba, aby�my do niego jechali? � pyta� Litwin.</p><p>� Nie ma tam po co jecha� � odpar� Wo�odyjowski. � Medyk ksi���cy zar�cza za jego zdrowie; jest tam pan Suchodolski, pu�kownik ksi�cia Dominika<a l:href="#fn706" type="note">[706]</a>, ale wielki przyjaciel Skrzetuskiego, jest i nasz stary Za�wilichowski; obaj maj� go w opiece i staraniu. Na niczym mu nie zbywa, a to, �e go <emphasis>delirium</emphasis><a l:href="#fn707" type="note">[707]</a> nie opuszcza, to dla niego lepiej.</p><p>� O mocny Bo�e! � rzek� Litwin. � Widzia��e� wa�pan Skrzetuskiego na w�asne oczy?</p><p>� Widzia�em, ale �eby mi nie powiedzieli, �e to on, to nie by�bym go pozna�, tak go bole�� i choroba strawi�y.</p><p>� A on pozna� wa�pana?</p><p>� Pewnie pozna�, cho� nic nie m�wi�, bo si� u�miechn�� i g�ow� kiwn��, a mnie taka �a�o�� porwa�a, �em d�u�ej zosta� nie m�g�. Ksi��� Korecki chce tu i�� do Zbara�a z chor�gwiami, Za�wilichowski z nim razem p�jdzie, a i pan Suchodolski zaklina si�, �e ruszy, cho�by mia� ordynanse<a l:href="#fn708" type="note">[708]</a> od ksi�cia Dominika przeciwne. Oni to sprowadz� tu i Skrzetuskiego, je�li go bole�� nie zmo�e.</p><p>� A sk�d�e macie te wiadomo�ci o �mierci kniazi�wny? � pyta� dalej pan Longinus. � Czy nie ci kawalerowie je przywie�li? � doda� wskazuj�c na kniazi�w.</p><p>� Nie. Ci kawalerowie trafem si� w Korcu o wszystkim dowiedzieli, dok�d przyjechali z posi�kami od wojewody wile�skiego, i tu ze mn� przyszli, bo i do naszego ksi�cia od wojewody listy mieli. Wojna jest pewna, a z komisji ju� nic nie b�dzie.</p><p>� To ju� i my to wiemy, ale powiedz mi wa�pan, kto ci o �mierci kniazi�wny m�wi�?</p><p>� M�wi� mnie Za�wilichowski, a on wie od Skrzetuskiego. Skrzetuskiemu da� Chmielnicki permisj�, �eby w Kijowie szuka�, i sam metropolita mia� mu pomaga�. Szukali tedy g��wnie po monasterach, bo co z naszych w Kijowie zosta�o, to w nich si� kryje. I my�leli, �e pewnie Bohun kniazi�wn� w jakowym monasterze umie�ci�. Szukali, szukali i byli dobrej my�li, cho� wiedzieli, �e czer� u Dobrego Miko�y dwana�cie panien dymem wydusi�a. Sam metropolita upewnia�, �e przecie na narzeczon� Bohuna by si� nie rzucili, a� pokaza�o si� inaczej.</p><p>� To ona by�a u Dobrego Miko�y?</p><p>� Tak jest. Spotka� Skrzetuski w jednym monasterze ukrytego pana Joachima Jerlicza, a �e to wszystkich o kniazi�wn� dopytywa�, wi�c pyta� i jego; pan Jerlicz za� powiedzia� mu, �e jakie by�y panny, to je wpierw Kozacy pobrali, jeno si� u Dobrego Miko�y dwana�cie zosta�o, kt�re dymem p�niej wyduszono; a mi�dzy nimi mia�a by� i Kurcewicz�wna. Skrzetuski, �e to pan Jerlicz �ledziennik i na wp� przytomny od ci�g�ego strachu, nie wierzy� mu i polecia� zaraz po raz wt�ry do Dobrego Miko�y jeszcze raz pyta�. Na nieszcz�cie, mniszki, kt�rych trzy tak�e w tej samej celi uduszono, nie wiedzia�y nazwisk, ale s�uchaj�c deskrypcji kniazi�wny, kt�r� im Skrzetuski czyni�, powiedzia�y, �e taka by�a. Wtedy to Skrzetuski z Kijowa wyjecha� i zaraz ci�ko na zdrowiu zapad�.</p><p>� To dziw tylko, �e jeszcze �yje.</p><p>� By�by umar� niechybnie, �eby nie �w stary Kozak, kt�ry go w niewoli na Siczy pilnowa�, a potem tu od niego z listami przyjecha� i wr�ciwszy, zn�w w szukaniu mu pomaga�. Ten go do Korca odwi�z� i panu Za�wilichowskiemu w r�ce odda�.</p><p>� Niech�e go B�g ma w swojej opiece, bo on si� ju� nigdy nie pocieszy � rzek� Longinus.</p><p>Pan Wo�odyjowski umilk� i grobowe milczenie panowa�o mi�dzy wszystkimi. Kniazie, podpar�szy si� �okciami, siedzieli bez ruchu z namarszczon� brwi�; Podbipi�ta oczy w g�r� wznosi�, a pan Zag�oba utkwi� szklany wzrok w przeciwleg�� �cian�, jakby w najg��bszym zamy�leniu si� pogr��y�.</p><p>� Zbud� si� wa�pan! � rzek� wreszcie do niego Wo�odyjowski wstrz�saj�c go za rami�. � O czym tak my�lisz? Nic ju� nie wymy�lisz i wszystkie twoje fortele na nic si� nie przydadz�.</p><p>� Wiem o tym � odpar� z�amanym g�osem Zag�oba � jeno my�l�, �em stary i �e nie mam co robi� na tym �wiecie.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXI</p></title><p>� Imaginuj sobie wa�pan � m�wi� w kilka dni p�niej Wo�odyjowski do Longina � �e ten cz�owiek tak si� w jednej godzinie zmieni�, jakoby o dwadzie�cia lat postarza�. Tak weso�y, taki mowny, tak obfity w fortele, �e samego Ulissesa w nich przewy�sza�, dzi� pary z g�by nie pu�ci, jeno po ca�ych dniach drzemie, na staro�� narzeka i jakoby przez sen m�wi. Wiedzia�em to, �e on j� kocha�, alem si� nie spodziewa�, �eby do tego stopnia.</p><p>� C� to dziwnego? � odpar� wzdychaj�c Litwin. � Tym bardziej si� do niej przywi�za�, �e j� z r�k Bohunowych wydar� i tyle dla niej niebezpiecze�stw i przyg�d w ucieczce do�wiadczy�. P�ki tedy by�a nadzieja, p�ty si� i jego dowcip na fortele wysila� i sam si� na nogach trzyma�, a teraz nie ma on ju� naprawd� co na �wiecie robi�, samotnym b�d�c i serca nie maj�c o co zaczepi�.</p><p>� Pr�bowa�em ju� i pi� z nim w tej nadziei, �e mu trunek dawny wigor powr�ci: i to na nic! Pi�, pije, ale nie zmy�la po dawnemu, nie prawi o swych przewagach, jeno si� roztkliwi, a potem g�ow� na brzuch zwiesi i �pi. Ju� nie wiem, czy i pan Skrzetuski w wi�kszej desperacji od niego �yje.</p><p>� Szkoda to jest niewymowna, bo jednak wielki to by� rycerz!� Chod�my do niego, panie Michale. Mia� on zwyczaj dworowa� sobie ze mnie i we wszystkim mi dogryza�. Mo�e go i teraz ochota do tego schwyci. M�j Bo�e, jak si� to ludzie zmieniaj�! Taki to by� weso�y cz�ek�</p><p>� Chod�my � rzek� pan Wo�odyjowski. � P�no ju� jest, ale jemu najci�ej wieczorem, bo wydrzemawszy si� przez ca�y dzie�, w nocy spa� nie mo�e.</p><p>Tak rozmawiaj�c, udali si� obaj do kwatery pana Zag�oby, kt�rego znale�li siedz�cego pod otwartym oknem, z g�ow� opart� na r�ku. P�no ju� by�o; w zamku usta� wszelki ruch, jeno warty obwo�ywa�y si� przeci�g�ymi g�osami, a w g�szczach dziel�cych zamek od miasta s�owiki wywodzi�y zapami�tale swoje nocne trele, po�wistuj�c, cmokaj�c i kl�skaj�c tak g�sto, jak g�sto pada ulewa wiosenna. Przez otwarte okno wchodzi�o ciep�e majowe powietrze i jasne promienie ksi�yca, kt�re o�wieca�y pogn�bion� twarz pana Zag�oby i �ysin� schylon� na piersi.</p><p>� Dobry wiecz�r wa�panu � rzekli dwaj rycerze.</p><p>� Dobry wiecz�r � odpowiedzia� Zag�oba.</p><p>� Co wa�pan tak przy oknie rozpami�tywasz zamiast spa� i��? � pyta� Wo�odyjowski.</p><p>Zag�oba westchn��.</p><p>� Bo mi nie do snu � odrzek� wlok�cym si� g�osem. � Rok temu, rok, ucieka�em z ni� nad Kahamlikiem<a l:href="#fn709" type="note">[709]</a> od Bohuna i tak samo nam one ptaszyny fiuka�y, a teraz gdzie ona?</p><p>� B�g to tak zrz�dzi� � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� Na �zy i smutek, panie Michale! Nie masz ju� dla mnie pocieszenia.</p><p>Umilkli; jeno przez otwarte okno dochodzi�y coraz mocniej trele s�owicze, kt�rymi ca�a owa jasna noc zdawa�a si� by� przepe�niona.</p><p>� O Bo�e, Bo�e! � westchn�� Zag�oba � zupe�nie tak jak nad Kahamlikiem!</p><p>Pan Longinus strz�sn�� �z� z p�owych w�s�w, a ma�y rycerz rzek� po chwili:</p><p>� Ej, wiesz co wa�pan? Smutek smutkiem, a napij si� z nami miodu, bo nie masz nic lepszego na zgryzot�. B�dziemy przy szklenicy rozpami�tywali lepsze czasy.</p><p>� Napij� si�! � rzek� z rezygnacj� Zag�oba.</p><p>Wo�odyjowski kaza� czeladnikowi przynie�� �wiat�o i g�siorek, a nast�pnie, gdy zasiedli, wiedz�c, �e wspomnienia najlepiej ze wszystkiego o�ywiaj� pana Zag�ob�, pyta�:</p><p>� To to ju� rok, jake� wa�pan z nieboszczk� z Roz�og�w przed Bohunem ucieka�?</p><p>� W maju to by�o, w maju � odrzek� Zag�oba. � Przeszli�my przez Kahamlik, �eby ku Zo�otonoszy ucieka�. Oj, ci�ko na �wiecie!</p><p>� I ona by�a przebrana?</p><p>� Za kozaczka. W�osy jej szabl� musia�em, niebodze mojej, obcina�, aby jej nie poznano. Wiem miejsce, gdziem je pod drzewem razem z szabl� pochowa�.</p><p>� S�odka to by�a panna! � dorzuci� z westchnieniem Longinus.</p><p>� Tak m�wi� wa�panom, �em j� pierwszego dnia tak pokocha�, jakbym j� od ma�ego hodowa�. A ona tylko r�czyny przede mn� sk�ada�a, a dzi�kowa�a i dzi�kowa�a za ratunek i opiek�! Niechby mnie byli usiekli, nimem si� dzisiejszego dnia doczeka�! Bodaj mi by�o nie do�y�!</p><p>Tu zn�w nasta�o milczenie i trzej rycerze pili mi�d zmieszany ze �zami, po czym Zag�oba tak dalej m�wi� pocz��:</p><p>� My�la�em, �e przy nich staro�ci spokojnej do czekam, a teraz�</p><p>Tu r�ce zwis�y mu bezsilnie:</p><p>� Znik�d pociechy, znik�d pociechy, chyba w grobie�</p><p>Tymczasem, zanim pan Zag�oba ostatnich s��w doko�czy�, ha�as powsta� w sieni, kto� chcia� wej��, a czeladnik nie puszcza�; powsta�a g�o�na sprzeczka, w kt�rej zda�o si� panu Wo�odyjowskiemu, �e poznaje jaki� g�os znajomy, wi�c zawo�a� na czeladnika, by d�u�ej wej�cia nie broni�.</p><p>Nast�pnie drzwi otworzy�y si� i ukaza�a si� w nich pyzata, rumiana twarz Rz�dziana, kt�ry powi�d� oczyma po obecnych, pok�oni� si� i rzek�:</p><p>� Niech b�dzie pochwalony Jezus Chrystus!</p><p>� Na wieki wiek�w! � odrzek� Wo�odyjowski � to Rz�dzian.</p><p>� A ja ci to jestem � odrzek� pacho�ek � i k�aniam do kolan waszmo�ciom. A gdzie to m�j pan?</p><p>� Tw�j pan w Korcu i chory.</p><p>� O dla Boga! co te� jegomo�� powiada? A ci�ko on, Bo�e bro�, chory?</p><p>� By� ci�ko chory, a teraz zdrowszy. Medyk powiada, �e b�dzie zdr�w.</p><p>� Bo ja tu z wie�ciami o pannie do mojego pana przyjecha�em.</p><p>Ma�y rycerz pocz�� kiwa� melancholicznie g�ow�.</p><p>� Niepotrzebnie� si� �pieszy�, bo ju� pan Skrzetuski wie o jej �mierci i my tu j� �zami rzewnymi oblewamy.</p><p>Oczy Rz�dziana wylaz�y zupe�nie na wierzch g�owy.</p><p>� Gwa�tu, rety! co ja s�ysz�? Panna umar�a?</p><p>� Nie umar�a, jeno w Kijowie od zb�j�w zamordowana.</p><p>� W jakim Kijowie? Co jegomo�� prawi?</p><p>� W jakim�e Kijowie? Albo to Kijowa nie znasz?</p><p>� Dla Boga, chyba jegomo�� kpi! Co ona mia�a do roboty w Kijowie, kiedy ona w jarze nad Wa�adynk�, niedaleko Raszkowa<a l:href="#fn710" type="note">[710]</a> ukryta? I czarownica mia�a rozkaz, �eby si� do przyjazdu Bohuna ani krokiem nie rusza�a. Jak mnie B�g mi�y, zwariowa� przyjdzie czy co?</p><p>� Co za czarownica? o czym�e ty gadasz?</p><p>� A Horpyna!� to� t� basetl� znam dobrze!</p><p>Pan Zag�oba nagle wsta� z �awy i pocz�� r�kami trzepa� jak cz�owiek, kt�ry wpad�szy w g��bin� ratuje si� od zatoni�cia.</p><p>� Na Boga �ywego! milcz wa�pan! � rzek� do Wo�odyjowskiego. � Na rany boskie, niech ja pytam!</p><p>Obecni a� zadr�eli, tak blady by� Zag�oba i pot wyst�pi� mu na �ysin�, on za� skoczy� r�wnymi nogami przez �aw� do Rz�dziana i schwyciwszy pacho�ka za ramiona pyta� chrapliwym g�osem:</p><p>� Kto tobie powiada�, �e ona� ko�o Raszkowa ukryta?</p><p>� Kto mia� powiada�? Bohun!</p><p>� Ch�opie, czy� zwariowa�?! � wrzasn�� pan Zag�oba trz�s�c pacho�kiem jak gruszk� � jaki Bohun?</p><p>� O dla Boga � zawo�a� Rz�dzian � czego jegomo�� tak trz�sie? Daj�e jegomo�� pok�j, niech si� opami�tam, bom zg�upia�� Jegomo�� mi do reszty w g�owie przewr�ci. Jaki� ma by� Bohun? Albo to go jegomo�� nie zna?</p><p>� Gadaj, bo ci� no�em pchn�! � wrzasn�� Zag�oba. � Gdzie� Bohuna widzia�?</p><p>� We W�odawie!� Czego waszmo�ciowie ode mnie chcecie? � wo�a� przestraszony pacho�ek. � C�em to ja? zb�j?�</p><p>Zag�oba odchodzi� od zmys��w, tchu mu zbrak�o i pad� na �aw� dychaj�c ci�ko. Pan Micha� przyby� mu na pomoc:</p><p>� Kiedy� Bohuna widzia�? � pyta� Rz�dziana.</p><p>� Trzy tygodnie temu.</p><p>� To on �yje?</p><p>� Co nie ma �y�?� Sam mnie opowiada�, jake� go jegomo�� pop�ata�, ale si� wyliza��</p><p>� I on tobie m�wi�, �e panna pod Raszkowem?</p><p>� A kt� inny?</p><p>� S�uchaj, Rz�dzian: tu o �ycie twego pana i panny chodzi! Czy tobie sam Bohun m�wi�, �e ona nie by�a w Kijowie?</p><p>� M�j jegomo��, jak ona mia�a by� w Kijowie, kiedy on j� pod Raszkowem ukry� i Horpynie przykaza� pod gard�em, �eby jej nie puszcza�a, a teraz mnie piernacz<a l:href="#fn711" type="note">[711]</a> da� i pier�cie� sw�j, �ebym ja tam do niej jecha�, bo jemu si� rany odnowi�y i sam musi le�e� nie wiadomo jak d�ugo.</p><p>Dalsze s�owa Rz�dziana przerwa� pan Zag�oba, kt�ry si� z �awy na nowo zerwa� i schwyciwszy si� obu r�koma za resztki w�os�w, pocz�� krzycze� jak szalony:</p><p>� �yje moja c�ruchna, na rany boskie, �yje! To nie j� w Kijowie zabili! �yje ona, �yje, moja najmilsza!</p><p>I stary tupa� nogami, �mia� si�, szlocha�, na koniec chwyci� Rz�dziana za �eb, przycisn�� do piersi i pocz�� tak ca�owa�, �e pacho�ek do reszty straci� g�ow�.</p><p>� Niech no jegomo�� da pok�j� bo si� zatchn�! Ju�ci, �e ona �yje� Da B�g, razem po ni� ruszymy� Jegomo�� no, jegomo��!</p><p>� Pu�� go waszmo��, niech opowiada, bo jeszcze nic nie rozumiemy � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� M�w, m�w! � wo�a� Zag�oba.</p><p>� Opowiadaj od pocz�tku, brate�ku � rzek� pan Longinus, na kt�rego w�sach osiad�a tak�e g�sta rosa.</p><p>� Pozw�lcie, waszmo�ciowie, niech si� wysapi� � rzek� Rz�dzian � okno przymkn�, bo te juchy s�owiki tak si� dr� w krzakach, �e i do s�owa przyi�� nie mo�na.</p><p>� Miodu! � krzykn�� na czeladnika Wo�odyjowski.</p><p>Rz�dzian zamkn�� okno ze zwyk�� sobie powolno�ci�, nast�pnie zwr�ci� si� do obecnych i rzek�:</p><p>� Waszmo�ciowie mi te� usi��� pozwol�, bom si� utrudzi�!</p><p>� Siadaj! � rzek� Wo�odyjowski nalewaj�c mu z przyniesionego przez czeladnika g�siorka. � Pij z nami, bo� na to swoj� nowin� zas�u�y�, by�e� gada� jak najpr�dzej.</p><p>� Dobry mi�d! � odpowiedzia� pacho�ek podnosz�c szklanic� pod �wiat�o.</p><p>� A bodaj ci� usiekli! B�dziesz ty gada�? � hukn�� Zag�oba.</p><p>� A jegomo�� to si� zaraz gniewa! Ju�ci b�d� gada�, kiedy waszmo�ciowie chcecie, bo waszmo�ciom rozkazywa�, a mnie s�ucha�, od tegom s�uga! Ale ju� widz�, �e od pocz�tku musz� dokumentnie wszystko opowiada�</p><p>� M�w od pocz�tku!</p><p>� Waszmo�ciowie pami�taj�, jako to przysz�a wiadomo�� o wzi�ciu Baru<a l:href="#fn712" type="note">[712]</a>, co to nam si� zdawa�o, �e ju� po pannie? Tak ja wr�ci�em wtedy do Rz�dzian, do rodzicieli i do dziadusia, co to ju� ma dziewi��dziesi�t lat� dobrze m�wi� nie! dziewi��dziesi�t i jeden.</p><p>� Niech ma i dziewi��set!� � burkn�� Zag�oba.</p><p>� A niech mu Pan B�g da jak najwi�cej! Dzi�kuj� jegomo�ci za dobre s�owo � odrzek� Rz�dzian. � Tak tedy wr�ci�em do domu, �eby rodzicielom odwie��, com przy pomocy bo�ej zebra� mi�dzy zb�jami, bo to ju� waszmo�ciowie wiecie, �e mnie zesz�ego roku ogarn�li Kozacy w Czehrynie<a l:href="#fn713" type="note">[713]</a>, �e mnie za swego mieli, �em Bohuna rannego pilnowa� i do wielkiej konfidencji z nim przyszed�, a przy tym skupowa�em troch� od tych z�odziej�w, to srebra, to klejnoty�</p><p>� Wiemy, wiemy! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� Ot� przyjecha�em do rodziciel�w, kt�rzy radzi mnie widzieli i oczom nie chcieli wierzy�, gdym im wszystko, com zebra�, pokaza�. Musia�em dziadusiowi przysi�c, �em uczciw� drog� do tego przyszed�. Dopiero� si� ucieszyli, bo trzeba waszmo�ciom wiedzie�, �e oni maj� tam proces z Jaworskimi o grusz�, co na miedzy stoi i w po�owie nad Jaworskich gruntami, a w po�owie nad naszymi ma ga��zie. Ow� jak j� Jaworscy trz�s�, to i nasze gruszki opadaj�, a du�o idzie na miedz�. Oni tedy powiadaj�, �e te, co na miedzy le��, to ich, a my�</p><p>� Ch�opie, nie przyw�d��e mnie do gniewu! � rzek� Zag�oba � i nie m�w tego, co do rzeczy nie nale�y�</p><p>� Naprz�d, z przeproszeniem jegomo�ci, nie jestem ja �aden ch�op, jeno szlachcic, cho� ubogi, ale herbowny, co jegomo�ci i pan porucznik Wo�odyjowski, i pan Podbipi�ta, jako znajomi pana Skrzetuskiego, powiedz�, a po wt�re, ten proces to trwa ju� pi��dziesi�t lat�</p><p>Zag�oba zacisn�� z�by i da� sobie s�owo, �e si� ju� wi�cej nie odezwie.</p><p>� Dobrze, rybe�ko � rzek� s�odko pan Longinus � ale ty nam powiadaj o Bohunie, nie o gruszkach.</p><p>� O Bohunie? � rzek� Rz�dzian. � Niech�e b�dzie i o Bohunie. Ow� Bohun my�li, m�j jegomo��, �e nie ma wierniejszego s�ugi i przyjaciela nade mnie, chocia� mnie w Czehrynie rozszczepi�, bom go te� co prawda pilnowa�, opatrywa�, kiedy to go jeszcze kniazie Kurcewicze poszczerbili. Obe�ga�em go wtedy, �e ju� nie chc� s�u�by pa�skiej i wol� z Kozakami trzyma�, bo wi�cej zysku mi�dzy nimi, a on uwierzy�. Jak nie mia� wierzy�, kiedym go do zdrowia przyprowadzi�?! Wi�c te� okrutnie mnie polubi� i co prawda, hojnie wynagrodzi�, nie wiedz�c o tym, �em ja sobie poprzysi�g� zem�ci� si� na nim za on� krzywd� czehry�sk� i �e je�elim go nie za�ga�, to jeno dlatego, �e nie przystoi szlachcicowi w �o�u le��cego nieprzyjaciela no�em jako �wini� pod pach� �ga�.</p><p>� Dobrze, dobrze � rzek� Wo�odyjowski. � To tak�e wiemy, ale jakim�e� sposobem go teraz znalaz�?</p><p>� A to, widzi jegomo��, by�o tak: gdy�my ju� Jaworskich przycisn�li (z torbami oni p�jd�, nie mo�e inaczej by�!), tak ja sobie my�l�: No! czas i mnie b�dzie Bohuna poszuka� i za moj� krzywd� mu zap�aci�. Spu�ci�em si� rodzicielom z sekretu i dziadusiowi, a on, jako to fantazja u niego dobra, m�wi: �Kiedy� poprzysi�g�, to id�, bo inaczej b�dziesz kiep�. Wi�c ja poszed�em, bom sobie i to jeszcze my�la�, �e jak Bohuna znajd�, to si� o pannie, je�li �ywa, mo�e co� dowiem, a potem, jak go ustrzel� i do mego pana z nowin� pojad�, to te� nie b�dzie bez nagrody.</p><p>� Pewnie, �e nie b�dzie i my ci� te� wynagrodzimy � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� A u mnie masz ju�, brate�ku, konika z rz�dem � doda� Longinus.</p><p>� Dzi�kuj� pokornie waszmo�ciom panom � rzek� uradowany pacho�ek � bo s�uszna to jest rzecz za dobr� wie�� munsztu�uk<a l:href="#fn714" type="note">[714]</a>, a ja te� nie przepij�, co od kogo dostan�</p><p>� Diabli mnie bior�! � mrukn�� Zag�oba.</p><p>� Wyjecha�e� wi�c z domu� � podda� Wo�odyjowski.</p><p>� Wyjecha�em wi�c z domu � m�wi� dalej Rz�dzian � i my�l� znowu: gdzie jecha�? chyba do Zbara�a, bo tam i do Bohuna niedaleko, i pr�dzej si� o mojego pana dopytam. Jad� tedy, m�j jegomo��, jad� na Bia�e i W�odaw� i we W�odawie � koniska ju� mia�em srodze zm�czone � zatrzymuj� si� na popas. A tam by� jarmark, we wszystkich zajazdach pe�no szlachty; ja do mieszczan: i tam szlachta! Dopiero� jeden �yd mi powiada: �Mia�em izb�, ale j� ranny szlachcic zaj���. � �To, m�wi�, dobrze si� zdarzy�o, bo ja opatrunek znam, a wasz cyrulik jako to w czasie jarmarku pewnie nie mo�e sobie da� rady z robot��. Gada� jeszcze �yd, �e ten szlachcic sam si� opatruje i nie chce nikogo widzie�, a potem poszed� spyta�. Ale wida� tamtemu by�o gorzej, bo kaza� pu�ci�. Wchodz� ja � i patrz�, kto le�y w betach: Bohun!</p><p>� O to! � wykrzykn�� Zag�oba.</p><p>� Prze�egna�em si�: W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego, a�em si� przel�k�, a on mnie pozna� od razu, ucieszy� si� okrutnie (�e to mnie ma za przyjaciela) i powiada: �B�g mi ci� zes�a�! Teraz ju� nie umr�. A ja m�wi�: �Co jegomo�� tu robisz?� � on za� palec na g�b� po�o�y� i dopiero p�niej opowiada� mi swe przygody, jako go Chmielnicki do kr�la jegomo�ci, a naonczas jeszcze kr�lewicza, spod Zamo�cia wys�a� i jako pan porucznik Wo�odyjowski w Lipkowie go usiek�.</p><p>� Wdzi�cznie mnie wspomina�? � spyta� ma�y rycerz.</p><p>� Nie mog�, m�j jegomo��, inaczej powiedzie�, jak �e do�� wdzi�cznie. �My�la�em, powiada, �e to jaki� wyskrobek, �e to, powiada, pokurcz, a to, powiada, junak pierwszej wody, kt�ry mnie bez ma�a na wp� przeci���. Tylko oto, jak o jegomo�ci panu Zag�obie wspomni, to jeszcze gorzej jak pierwej zgrzyta, �e jegomo�� go do walki podjudzi�!�</p><p>� Niech mu tam kat �wieci! Ju� ja si� jego nie boj�! � odpar� Zag�oba.</p><p>� Przyszli�my tedy do dawnej konfidencji � m�wi� dalej Rz�dzian � ba! jeszcze do wi�kszej, i on mnie wszystko powiada�, jako �mierci by� bliski, jako go do dworu w Lipkowie wzi�li, maj�c go za szlachcica, a on te� si� poda� za pana Hulewicza z Podola, jak go p�niej wyleczyli, z wielk� ludzko�ci� traktuj�c, za co im wdzi�czno�� do �mierci poprzysi�g�.</p><p>� A c� we W�odawie robi�?</p><p>� Ku Wo�yniowi si� przebiera�, ale mu si� w Parczewie rany otworzy�y, bo si� z nim w�z wywr�ci�, wi�c musia� zosta�, chocia� i w strachu wielkim, gdy� �atwo tam go mogli rozsieka�. Sam mnie to m�wi�. �By�em, powiada, wys�any z listami, ale teraz �wiadectwa �adnego nie mam, jeno piernacz, i gdyby si� zwiedzieli, ktom jest, to by mnie nie tylko szlachta rozsieka�a, ale pierwszy komendant by mnie powiesi�, nikogo o pozwolenie nie pytaj�c�. Pami�tam, �e jak mi to rzek�, tak ja do niego m�wi�: �Dobrze to wiedzie�, �e pierwszy komendant by jegomo�ci powiesi��. A on pyta: �Jak to?� � �Tak, rzek�, �e trzeba by� ostro�nie i nikomu nic nie m�wi� � w czym si� te� jegomo�ci przys�u��. Dopiero� j�� mi dzi�kowa� i o wdzi�czno�ci zapewnia�, jako �e mnie nagroda nie minie. �Teraz, m�wi, pieni�dzy nie mam, ale co mam z klejnot�w, to ci dam, a p�niej ci� z�otem obsypi�, tylko mi jedn� przys�ug� jeszcze oddaj�.</p><p>� Aha, to ju� przyjdzie do kniazi�wny! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� Tak jest, m�j jegomo��; musz� ju� wszystko dokumentnie opowiedzie�. Jak mi tedy rzek�, �e teraz pieni�dzy nie ma, takem do reszty serce dla niego straci� i my�l� sobie: �Poczekaj, oddam ja ci przys�ug�!� A on m�wi: �Chorym jest, nie mam si�y do podr�y, a droga daleka i niebezpieczna mnie czeka. Je�eli si�, powiada, na Wo�y� dostan� � a to st�d blisko � to ju� b�d� mi�dzy swoimi, ale tam nad Dniestr nie mog� jecha�, bo si� nie staje i trzeba, powiada, przez wra�y<a l:href="#fn715" type="note">[715]</a> kraj przeje�d�a�, ko�o zamk�w i wojsk � jed� ty za mnie�. Wi�c ja pytam: �A dok�d?� � On na to: �A� pod Raszk�w, bo ona tam ukryta u siostry Do�ca, Horpyny, czarownicy�. � Pytam: �Kniazi�wna?� � �Tak jest � rzecze. � Tamem j� ukry�, gdzie jej ludzkie oko nie dojrzy, ale jej tam dobrze i jako ksi�na Wi�niowiecka na z�otog�owiach sypia�.</p><p>� M�w no pr�dzej, na Boga! � krzykn�� Zag�oba.</p><p>� Co nagle, to po diable! � odpowiedzia� Rz�dzian. � Jakem to tedy, m�j jegomo��, us�ysza�, takem si� ucieszy�, alem tego po sobie nie pokaza� i m�wi�: �A pewno� ona tam jest? Bo to ju� musi by� dawno, jake� wa�pan j� tam odwi�z�?� On pocz�� si� zaklina�, �e Horpyna, jego suka wierna, b�dzie j� i dziesi�� lat trzyma�a, a� do jego powrotu, i �e kniazi�wna tam jest jako B�g na niebie, bo tam ani Lachy, ani Tatary, ani Kozaki nie przyjd�, a Horpyna rozkazu nie z�amie.</p><p>Podczas gdy tak opowiada� Rz�dzian, pan Zag�oba trz�s� si� jak w febrze, ma�y rycerz kiwa� rado�nie g�ow�, Podbipi�ta oczy do nieba wznosi�.</p><p>� �e ona tam jest, to ju� pewno � m�wi� dalej pacho�ek � bo najlepszy dow�d, �e on mnie do niej wys�a�. Ale ja oci�ga�em si� zrazu, �eby to niczego po sobie nie pokaza� � i m�wi�: �A po co ja tam?� On za�: �Po to, �e ja tam nie mog� jecha�. Je�li (powiada) �ywy si� z W�odawy na Wo�y� przedostan�, to si� ka�� do Kijowa nie��, bo tam ju� wsz�dzie nasi Kozacy g�r�, a ty, powiada, jed� i Horpynie daj rozkaz, by j� do Kijowa, do monasteru �wi�tej-Przeczystej odwioz�a�.</p><p>� A co! wi�c nie do Dobrego Miko�y! � wybuchn�� Zag�oba. � Zaraz m�wi�em, �e Jerlicz �ledziennik albo �e ze�ga�.</p><p>� Do �wi�tej-Przeczystej! � m�wi� dalej Rz�dzian. � �Pier�cie� (powiada) ci dam i piernacz, i n�, a ju� Horpyna b�dzie wiedzia�a, co to znaczy, bo taka umowa stoi, i B�g ci� (powiada) tym bardziej zes�a�, �e ona ci� zna, wie, �e� m�j druh najlepszy. Jed�cie razem, Kozak�w si� nie b�jcie, jeno na Tatar�w baczcie, je�liby gdzie byli, i omijajcie, bo ci piernacza nie uszanuj�. Pieni�dze, dukaty, tam s�, powiada, zakopane na miejscu w jarze, od wypadku � to je wyjmij. Po drodze m�wcie jeno: � �Bohunowa jedzie!� � a niczego wam nie zbraknie. Zreszt� (powiada) czarownica da sobie rad�, tylko ty jed� ode mnie, bo kog� ja, nieszcz�sny, po�l�, komu zawierz� tu w obcym kraju, mi�dzy wrogami?� Tak on to mnie, moi jegomo�cie, prosi�, �e prawie i �luzy<a l:href="#fn716" type="note">[716]</a> wylewa�, w ko�cu kaza� mi, bestia, przysi�ga�, �e pojad�, a ja te� przysi�g�em, jeno w duchu doda�em: �z moim panem!� On tedy uradowa� si� i zaraz da� mi piernacz i pier�cie�, i n�, i co mia� klejnot�w, a ja te� wzi��em, bom my�la�: lepiej niech b�dzie u mnie ni� u zb�ja. Na po�egnanie powiedzia� mi jeszcze, kt�ry to jest jar nad Wa�adynk�, jak jecha� i jak si� obr�ci�, tak dokumentnie, �e z zawi�zanymi oczyma bym trafi�, co sami waszmo�ciowie zobaczycie, gdy� tak my�l�, �e razem pojedziemy.</p><p>� Zaraz jutro! � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� Co to jutro! � dzi� jeszcze na �witanie ka�em konie kulbaczy�<a l:href="#fn717" type="note">[717]</a>.</p><p>Rado�� chwyci�a wszystkich za serca i s�ycha� by�o to okrzyki wdzi�czno�ci ku niebu, to zacieranie r�k radosne, to nowe pytania rzucane Rz�dzianowi, na kt�re pacho�ek ze zwyk�� sobie flegm� odpowiada�.</p><p>� Niech ci� kule bij�! � wykrzykn�� Zag�oba. � Jakiego w tobie pan Skrzetuski ma s�ug�!</p><p>� Albo co? � pyta� Rz�dzian.</p><p>� Bo ci� chyba oz�oci.</p><p>� Ja te� tak my�l�, �e nie b�dzie to bez nagrody, chocia� mojemu panu z wierno�ci s�u��.</p><p>� A c�e� z Bohunem uczyni�? � pyta� Wo�odyjowski.</p><p>� To� to, m�j jegomo��, by�o dla mnie umartwienie, �e znowu on le�a� chory i nie wypada�o mi go �gn��, bo to i m�j pan by zgani�. Taki ju� los! C�em mia� wi�c robi�? Oto, gdy mnie ju� wszystko powiedzia�, co mia� powiedzie�, i da�, co mia� da�, tak ja po rozum do g�owy. Po co, m�wi� sobie, taki z�odziej ma po �wiecie chodzi�, kt�ry i pann� wi�zi, i mnie w Czehrynie poszczerbi�? Niech go lepiej nie b�dzie i niech mu kat �wieci! Bo i to sobie my�la�em, �e nu� wyzdrowieje i za nami z Kozakami ruszy? Wiecem niewiele my�l�c poszed� do pana komendanta Regowskiego, kt�ry we W�odawie z chor�gwi� stoi, i donios�em, �e to jest Bohun, najgorszy z rebelizant�w. Ju� go tam musieli do tej pory powiesi�.</p><p>To rzek�szy Rz�dzian roz�mia� si� do�� g�upkowato i spojrza� po obecnych jakby czekaj�c, aby mu zawt�rowali; ale jak�e si� zdziwi�, gdy odpowiedziano mu milczeniem. Dopiero po niejakim czasie pierwszy Zag�oba mrukn��: �Mniejsza z tym� � ale natomiast Wo�odyjowski siedzia� cicho, a pan Longinus j�� cmoka� j�zykiem, kr�ci� g�ow� i wreszcie rzek�:</p><p>� To� niepi�knie post�pi�, brate�ku, co si� zowie niepi�knie!</p><p>� Jak to, m�j jegomo��? � pyta� zdumiony Rz�dzian. � Mia�em go lepiej pchn��?</p><p>� I tak by�oby nie�adnie, i tak nie�adnie; ale nie wiem, co lepiej: czy by� zb�jem, czy Judaszem?</p><p>� Co te� jegomo�� m�wi? Zali<a l:href="#fn718" type="note">[718]</a> to Judasz jakowego rebelizanta wydawa�? A to przecie� i kr�la jegomo�ci, i ca�ej Rzeczypospolitej jest nieprzyjaciel!</p><p>� Prawda to, ale ono zawsze niepi�knie. A jak, m�wisz, �w komendant si� nazywa�, co?</p><p>� Pan Regowski. M�wili, �e mu na imi� Jakub.</p><p>� To ten sam! � mrukn�� Litwin. � Pana �aszcza<a l:href="#fn719" type="note">[719]</a> krewny i pana Skrzetuskiego nieprzyjaciel.</p><p>Ale nie s�yszano tej uwagi, bo pan Zag�oba g�os zabra�:</p><p>� Mo�ci panowie! � rzek�. � Tu nie ma co zw��czy�! B�g sprawi� przez tego pacholika i tak pokierowa�, �e w lepszych ni� dot�d kondycjach b�dziemy jej szukali, Bogu niech b�dzie chwa�a! Jutro musimy ruszy�. Ksi��� wyjecha�, ale ju� i bez jego permisji pu�cimy si� w drog�, bo czasu nie ma! P�jdzie pan Wo�odyjowski, ja z nim i Rz�dzian, a wa�pan, panie Podbipi�ta, lepiej zostaniesz, bo wzrost tw�j i prostoduszno�� wyda� by nas mog�y.</p><p>� Nie, bracie, ja te� pojad�! � rzek� Litwin.</p><p>� Dla jej bezpiecze�stwa musisz to uczyni� i zosta�. Wa�pana kto raz widzia�, ten nigdy w �yciu nie zapomni. Mamy piernacz, to prawda, ale wa�panu by i z piernaczem nie uwierzyli. Dusi�e� Pu�jana na oczach wszystkiego Krzywonosowego<a l:href="#fn720" type="note">[720]</a> hultajstwa, a gdyby taka tyczka by�a mi�dzy nimi, to� by j� znali. Nie mo�e to by�, �eby� wa�pan z nami jecha�. Tam trzech g��w nie znajdziesz, a twoja jedna niewiele pomo�e. Masz zgubi� imprez�, to lepiej sied�.</p><p>� �al � rzek� Litwin.</p><p>� �al, nie �al, a musisz si� zosta�. Jak pojedziemy gniazda z drzew wybiera�, to i wa�pana we�miemy, ale teraz nie.</p><p>� S�ucha� hadko<a l:href="#fn721" type="note">[721]</a>!</p><p>� Daj�e wa�pan pyska, bo mi w sercu weso�o, ale zosta�. Tylko jeszcze jedno, mo�ci panowie. Rzecz to najwi�kszej wagi: sekret, �eby si� mi�dzy �o�nierstwem nie roznios�o, a od nich do ch�opstwa nie przesz�o. Nikomu ani s�owa!</p><p>� Ba, a ksi�ciu?</p><p>� Ksi�cia nie ma.</p><p>� A panu Skrzetuskiemu, je�li wr�ci?</p><p>� Jemu w�a�nie ani s�owa, bo zaraz by si� wyrywa� za nami; b�dzie mia� do�� czasu na rado��, a bro� Bo�e nowego zawodu, tak by rozum straci�. Parol kawalerski, mo�ci panowie, �e ani s�owa.</p><p>� Parol! � rzek� Podbipi�ta.</p><p>� Parol, parol!</p><p>� A teraz Bogu dzi�kujmy.</p><p>To rzek�szy Zag�oba ukl�k� pierwszy, a za nim inni, i modlili si� d�ugo i �arliwie.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXII</p></title><p>Ksi��� przed kilku dniami wyjecha� rzeczywi�cie do Zamo�cia w celu czynienia nowych zaci�g�w i nierych�o spodziewano si� jego powrotu, wi�c Wo�odyjowski, Zag�oba i Rz�dzian ruszyli na wypraw� bez niczyjej wiedzy i w najg��bszej tajemnicy, do kt�rej z ludzi pozosta�ych w Zbara�u<a l:href="#fn722" type="note">[722]</a> jeden tylko pan Longinus by� przypuszczony, ale i on, s�owem zwi�zany, milcza� jak zakl�ty.</p><p>Wierszu�� i inni oficerowie, wiedz�c o �mierci kniazi�wny, nie przypuszczali, by odjazd ma�ego rycerza z Zag�ob� by� w jakimkolwiek zwi�zku z narzeczon� nieszcz�snego Skrzetuskiego, i s�dzili, �e to do niego raczej wyruszyli dwaj przyjaciele, tym bardziej �e by� mi�dzy nimi i Rz�dzian, o kt�rym wiedziano, �e Skrzetuskiemu s�u�y. Oni za� pojechali wprost do Chleban�wki i tam czynili przygotowania do pochodu.</p><p>Zag�oba zakupi� przede wszystkim za pieni�dze po�yczone od Longina pi�� ros�ych koni podolskich zdolnych do dalekich pochod�w, kt�rych ch�tnie u�ywa�a jazda polska i starszyzna kozacka; ko� taki m�g� dzie� ca�y gna� za bachmatem tatarskim, a szybko�ci� biegu przewy�sza� nawet tureckie, od kt�rych by� wytrzymalszy na wszelkie zmiany pogody, na noce ch�odne i d�d�e. Takich to pi�� biegun�w naby� pan Zag�oba; pr�cz tego dla siebie i towarzysz�w<a l:href="#fn723" type="note">[723]</a>, r�wnie� jak i dla kniazi�wny naby� dostatnie �wity<a l:href="#fn724" type="note">[724]</a> kozackie. Rz�dzian zaj�� si� jukami, a gdy ju� wszystko by�o przewidziane i gotowe, ruszyli w drog�, Bogu i �wi�temu Miko�ajowi, patronowi panien, w opiek� przedsi�wzi�cie oddaj�c.</p><p>Tak przebranych �atwo by�o mo�na poczyta� za jakich� ataman�w kozackich i zdarza�o si� cz�sto, �e ich zaczepiali �o�nierze z za��g polskich i stra�y rozrzuconych hen! a� ku Kamie�cowi<a l:href="#fn725" type="note">[725]</a> � ale tym �atwo legitymowa� si� pan Zag�oba. Jechali czas d�u�szy krajem bezpiecznym, bo zaj�tym przez chor�gwie regimentarza Lanckoro�skiego, kt�ry zbli�a� si� z wolna ku Barowi<a l:href="#fn726" type="note">[726]</a>, aby na zbieraj�ce si� tam kupy kozackie mie� oko. Wiedziano ju� powszechnie, �e z uk�ad�w nic nie b�dzie, wi�c wojna wisia�a nad krajem, lubo g��wne si�y nie ruszy�y si� jeszcze. Armistycjum<a l:href="#fn727" type="note">[727]</a> perejas�awskie sko�czy�o si� do Zielonych �wi�tek; wojna podjazdowa nie ustawa�a naprawd� nigdy, a teraz wzmog�a si� i z obu stron czekano tylko has�a. Tymczasem wiosna rozradowa�a si� nad stepem. Stratowana kopytami ko�skimi ziemia pokry�a si� bisiorem traw i kwiecia wyros�ego z cia� poleg�ych rycerzy. Nad pobojowiskami tkwi�y w b��kicie skowronki; na wysoko�ciach ci�gn�o z krzykiem ptactwo rozmaite; wody rozlane marszczy�y si� w �usk� b�yszcz�c� pod ciep�ym powiewem wiatru, a wieczorami �aby p�awi�ce si� w ugrzanej fali do p�na w noc wiod�y radosne rozhowory<a l:href="#fn728" type="note">[728]</a>.</p><p>Zdawa�o si�, �e sama natura pragnie rany zabli�ni�, b�le ukoi�, mogi�y ukry� pod kwiatami. Jasno by�o na niebie i ziemi, �wie�o, powietrzno, weso�o, a step ca�y jak malowany b�yszcza� na kszta�t z�otog�owiu, mieni� si� jak t�cza albo pas polski, na kt�rym zr�czna robotnica wszystkie barwy wybornie o�eni<a l:href="#fn729" type="note">[729]</a>. Stepy gra�y od ptactwa i wiatr chodzi� po nich szeroki, kt�ry suszy wody i �niado�� daje twarzom ludzkim.</p><p>Wtedy to raduje si� ka�de serce i otuch� nape�nia si� niezmiern�, wi�c te� i nasi rycerze takiej w�a�nie otuchy byli pe�ni. Pan Wo�odyjowski �piewa� ustawicznie, a pan Zag�oba przeci�ga� si� na koniu, nadstawia� z lubo�ci� plec�w na s�o�ce i raz, gdy go dobrze nagrza�o, rzek� do ma�ego rycerza:</p><p>� B�ogo mi jest, bo prawd� rzek�szy, po miodzie i w�grzynie nie masz jak s�o�ce na stare ko�ci.</p><p>� Dla wszystkich ono jest dobre � odpowiedzia� pan Wo�odyjowski � gdy� zauwa� wa�pan, jak nawet <emphasis>animalia</emphasis><a l:href="#fn730" type="note">[730]</a> lubi� si� wylegiwa� na s�o�cu.</p><p>� Szcz�cie to jest, �e w takiej porze jedziemy po kniazi�wn� � m�wi� dalej Zag�oba � gdy� w zimie przy mrozach trudno by z dziewczyn� ucieka�.</p><p>� Niech j� tylko w r�ce dostaniemy, a szelm� jestem, je�eli nam j� kto odbierze.</p><p>� Powiem ci, panie Michale � rzek� na to Zag�oba � �e jedn� mam tylko obaw�, a to: �eby w razie wojny Tatarstwo si� w tamtych stronach nie ruszy�o i nas nie ogarn�o; bo z Kozakami damy sobie rady. Ch�opstwu wcale si� nie b�dziemy legitymowali, bo zauwa�y�e�, �e nas za starszych maj�, a Zaporo�cy piernacz<a l:href="#fn731" type="note">[731]</a> szanuj� i Bohunowe imi� tarcz� nam b�dzie.</p><p>� Znam ja si� z Tatary<a l:href="#fn732" type="note">[732]</a>, bo nam w pa�stwie �ubnia�skim<a l:href="#fn733" type="note">[733]</a> �ycie na ustawicznym procederze z nimi schodzi�o� a ju� ja i Wierszu�� to nigdy nie mieli�my odpoczynku � odpowiedzia� pan Micha�.</p><p>� I ja ich znam � rzek� Zag�oba. � Wspomina�em ci przecie, jakom mi�dzy nimi wiele lat sp�dzi� i do godno�ci wielkich mog�em doj��; ale �em si� nie chcia� zbisurmani�<a l:href="#fn734" type="note">[734]</a>, wi�c musia�em wszystkiego poniecha� i jeszcze mi �mier� m�cze�sk� zada� chcieli za to, �em ich najstarszego ksi�dza na wiar� prawdziw� nam�wi�.</p><p>� A m�wi�e� wa�pan kiedy indziej, �e to by�o w Galacie<a l:href="#fn735" type="note">[735]</a>.</p><p>� W Galacie by�o swoj� drog�, a w Krymie swoj�. Bo je�eli my�lisz, �e si� w Galacie �wiat ko�czy, to chyba nie wiesz, gdzie pieprz ro�nie. Wi�cej jest syn�w Beliala<a l:href="#fn736" type="note">[736]</a> ni�eli chrze�cijan na tym �wiecie.</p><p>Tu wtr�ci� si� do rozmowy Rz�dzian.</p><p>� Nie tylko od Tatar�w mo�emy mie� przeszkod� � rzek� � bo nie m�wi�em waszmo�ciom, co mnie Bohun powiedzia�, �e tego jaru paskudne pot�gi pilnuj�. Sama ona olbrzymka, kt�ra kniazi�wny pilnuje, mo�na to jest czarownica, z diab�ami w konfidencji, kt�rzy nie wiem, czy jej o nas nie przestrzegaj�. Mam ci ja wprawdzie kul�, com j� sam na �wi�con� pszenic� la�, gdy� inna si� jej nie chwyta, ale opr�cz tego upiorzysk�w tam podobno ca�e regimenty, kt�re wej�cia broni�. Ju� to g�owa ichmo�ci�w w tym, �eby mnie co z�ego nie spotka�o, bo zaraz by mi nagroda przepad�a.</p><p>� Trutniu jeden! � rzecze pan Zag�oba. � W�a�nie te� nam w g�owie o twoim zdrowiu my�le�. Nie skr�ci ci diabe� karku, a cho�by i skr�ci�, to wszystko jedno, bo ty i tak za swoje �akomstwo b�dziesz pot�piony. Za stary ja wr�bel, �eby mnie na plewy bra�, i to sobie zakonotuj, �e je�li Horpyna mo�na czarownica, to ja mo�niejszy od niej czarownik, bom si� w Persji ciemnego kunsztu uczy�. Ona diab�om s�u�y, a oni mnie i m�g�bym nimi jako wo�mi ora�, jeno nie chc�, maj�c zbawienie duszy na uwadze.</p><p>� To dobrze, m�j jegomo��, ale na ten raz to ju� niech jegomo�� swojej mocy u�yje, bo zawsze� lepiej by� w bezpieczno�ci.</p><p>� Ja za� wi�cej ufam w nasz� dobr� spraw� i bosk� opiek� � rzek� Wo�odyjowski. � Niech�e tam Horpyny i Bohuna czarni strzeg�, a z nami s� anieli niebiescy, kt�rym najlepszy piekielny komunik<a l:href="#fn737" type="note">[737]</a> nie dotrzyma; na kt�ren przypadek �wi�temu Micha�owi Archanio�owi siedm �wiec z bia�ego wosku ofiaruj�.</p><p>� To ju� i ja na jedn� si� przy�o�� � rzek� Rz�dzian � �eby mnie jegomo��, pan Zag�oba, pot�pieniem nie straszy�.</p><p>� Pierwszy ja ci� do piek�a wyprawi� � odpowiedzia� szlachcic � je�li si� poka�e, �e miejsca nie wiesz dobrze.</p><p>� Jak to nie wiem? Byle�my do Wa�adynki dojechali, to ju� z zawi�zanymi oczyma trafi�. Pojedziemy brzegiem ku Dniestrowi, a jar b�dzie po prawej r�ce; kt�ren po tym poznamy, �e wej�cie do niego ska�� zawalone. Na pierwszy rzut oka wydaje si�, �e wcale wjecha� nie mo�na, ale w skale jest wyrwa, przez kt�r� dwa konie obok siebie przejd�. Jak ju� tam b�dziemy, to nam nikt nie umknie, bo to jest jedyny wch�d i wych�d z jaru, naoko�o za� �ciany tak wysokie, �e ptak ledwie przeleci. Czarownica morduje ludzi, kt�rzy tam bez pozwole�stwa wchodz�, i jest du�o ko�ciotrup�w, ale na to Bohun nie kaza� zwa�a�, jeno jecha� i krzycze�: �Bohun! Bohun!�� Dopiero� ona do nas z przyja�ni� wyjdzie� Pr�cz Horpyny jest tam jeszcze i Czeremis, kt�ren z piszczeli okrutnie strzela. Oboje musimy u�mierci�.</p><p>� Onego Czeremisa nie m�wi�, ale bab� do�� b�dzie zwi�za�.</p><p>� Za�by j� tam jegomo�� zwi�za�! Ona taka mocna, �e pancerz jak koszul� rozdziera, a podkowa to jeno jej w r�ku chrupnie. Chyba jeden pan Podbipi�ta da�by jej rady, ale nie my. Daj no jegomo�� pok�j, mam ja na ni� kul� �wi�con�, niech�e ju� na t� diablic� przyjdzie czarna godzina; inaczej lecia�aby za nami jak wilczyca, a na Kozak�w wy�a i pewnie by�my nie tylko panny, ale w�asnych g��w zdrowo nie przywie�li.</p><p>Na podobnych rozmowach i naradach schodzi� im czas w drodze. A jechali spieszno, mijaj�c miasteczka, sio�a, chutory<a l:href="#fn738" type="note">[738]</a> i mogi�y. Szli na Jarmoli�ce<a l:href="#fn739" type="note">[739]</a> ku Barowi, sk�d dopiero mieli si� zwr�ci� ukosem w stron� Jampola<a l:href="#fn740" type="note">[740]</a> i Dniestru. Przechodzili przez te okolice, w kt�rych niegdy� Wo�odyjowski pobi� Bohuna � i pana Zag�ob� z jego r�k uwolni�. Trafili nawet do tego samego chutoru i zatrzymali si� w nim na noc. Czasem te� wypada�y im noclegi i pod go�ym niebem, w stepie, a w�wczas pan Zag�oba urozmaica� je opowiadaniem dawnych swych przyg�d, tych, kt�re si� zdarzy�y, i takich, kt�re wcale si� nie zdarzy�y. Ale najwi�cej rozmawiano o kniazi�wnie i o jej przysz�ym uwolnieniu z niewoli u czarownicy.</p><p>Wyjechawszy wreszcie z okolic trzymanych w ryzie przez za�ogi i chor�gwie Lanckoro�skiego, weszli w kraj kozaczy, w kt�rym nic nie pozosta�o si� Lach�w, bo tych, kt�rzy nie uciekli, wyt�piono ogniem i mieczem. Maj sko�czy� si� i nasta� czerwiec znojny, a oni ledwie trzeci� cz�� podr�y odbyli, bo droga by�a daleka i trudna. Na szcz�cie, od strony kozactwa �adne nie grozi�o im niebezpiecze�stwo. Ch�opskim watahom nie legitymowali si� wcale, bo te najcz�ciej za starszych zaporoskich ich mia�y. Wszelako od czasu do czasu pytano ich, co by za jedni byli, a w�wczas pan Zag�oba, je�eli pytaj�cym by� Ni�owy, pokazywa� piernacz Bohun�w, je�li za� zwyk�y rezun<a l:href="#fn741" type="note">[741]</a> z czerni<a l:href="#fn742" type="note">[742]</a>, to nie zsiadaj�c z konia, kopa� go nog� w piersi i obala� na ziemi� � inni za� patrz�c na to, zaraz otwierali im drog�, my�l�c, �e to nie tylko sw�j jedzie, ale i kto� bardzo godny, skoro bije. �Mo�e Krzywonos<a l:href="#fn743" type="note">[743]</a>, Bur�aj albo i sam bat'ko<a l:href="#fn744" type="note">[744]</a> Chmielnicki.�</p><p>Wielce jednak narzeka� pan Zag�oba na s�aw� Bohuna, bo si� zbyt pytaniami o niego uprzykrzali Ni�owi, przez co i zw�oki w podr�y zdarza�y si� niema�e. I zwykle nie by�o ko�ca pytaniom: czy zdr�w? czy �yje? � bo si� ju� wie�� o jego �mierci a� pod Jahorlik<a l:href="#fn745" type="note">[745]</a> i porohy<a l:href="#fn746" type="note">[746]</a> rozbieg�a. A gdy podr�ni opowiadali, �e zdr�w i wolny i �e jego to w�a�nie s� wys�a�cami, tedy ca�owano ich i cz�stowano; otwiera�y si� im wszystkie serca, a nawet worki, z czego chytry pacho�ek pana Skrzetuskiego nie omieszka� korzysta�.</p><p>W Jampolu przyj�� ich Bur�aj, kt�ry tu z wojskiem ni�owym i czerni� na Tatar�w budziackich czeka�, stary, s�awny pu�kownik. Ten przed laty Bohuna rzemios�a wojennego uczy�; na wyprawy czarnomorskie z nim chodzi� i Synop�<a l:href="#fn747" type="note">[747]</a> na wsp�k� w jednej z takich wypraw zrabowali, wi�c te� kocha� go jak syna i wdzi�cznie przyj�� jego wys�a�c�w, nie okazuj�c najmniejszej nieufno�ci, zw�aszcza �e zesz�ego roku Rz�dziana przy nim widzia�. Owszem, dowiedziawszy si�, �e Bohun �yje i na Wo�y� zd��a, uczt� z rado�ci wys�a�com wyda� i sam si� na niej upi�.</p><p>Obawia� si�, by�o, pan Zag�oba, a�eby Rz�dzian podpiwszy nie wygada� si� z czym niepotrzebnym, ale pokaza�o si�, �e szczwany jak lis pacho�ek tak si� umia� obraca�, �e m�wi�c prawd� w�wczas tylko, gdy j� mo�na by�o powiedzie�, sprawy przez to nie nara�a�, a tym wi�ksz� ufno�� zyskiwa�. Dziwnie jednak by�o s�ucha� naszym rycerzom tych rozm�w prowadzonych z jak�� straszliw� szczero�ci�, w kt�rych ich nazwiska cz�sto si� powtarza�y.</p><p>� S�yszeli my � m�wi� Bur�aj � �e Bohun w pojedynku usieczon. A nie wiecie wy, kto jego usiek�?</p><p>� Wo�odyjowski, oficer kniazia Jaremy � odpowiedzia� spokojnie Rz�dzian.</p><p>� Ej, �eby ja go w r�ce dosta�, zap�aci�by mu ja za naszego soko�a. Ze sk�ry ja by jego obdar�!</p><p>Pan Wo�odyjowski ruszy� na to owsianymi w�sikami i spojrza� na Bur�aja takim wzrokiem, jakim chart spogl�da na wilka, kt�rego mu nie wolno uchwyci� za gardziel, a Rz�dzian rzek�:</p><p>� Dlatego to ja wam m�wi�, mo�ci pu�kowniku, jego nazwisko.</p><p>�Diabe� b�dzie mia� prawdziw� pociech� z tego ch�opaka!� � pomy�la� pan Zag�oba.</p><p>� Ale � m�wi� dalej Rz�dzian � ten nie tyle winien, bo jego sam Bohun wyzwa� nie wiedz�c, jak� szabl� wyzywa. Inny tam by� szlachcic, najwi�kszy Bohuna wr�g, kt�ry raz ju� kniazi�wn� mu z r�k wydar�.</p><p>� A to kto taki?</p><p>� At! Stary op�j, co si� przy naszym atamanie w Czehrynie<a l:href="#fn748" type="note">[748]</a> wiesza� i druha dobrego jego udawa�.</p><p>� B�dzie on jeszcze wisia�! � wykrzykn�� Bur�aj.</p><p>� Kpem jestem, je�eli temu pokurczowi uszu nie obetn�! � mrukn�� Zag�oba.</p><p>� Tak go usiekli � prawi� Rz�dzian � �e innego dawno by ju� kruki dzioba�y, ale w naszym atamanie dusza rogata i wyzdrowia�, chocia� do W�odawy ledwie si� dowl�k�, i tam by te� pewno rady sobie nie da�, �eby nie my. My jego na Wo�y� wyprawili, gdzie nasi g�r�, a samych tu po dziewczyn� wys�a�.</p><p>� Zgubi� jego te czarnobrewy! � mrukn�� Bur�aj. � I ja jemu to dawno przepowiada�. A czy to mu nie lepiej by�o poigra� z dziewczyn� po kozacku, a potem kamie� do szyi i w wod�, jak my na Czarnym Morzu robili?</p><p>Tu ledwie wytrzyma� pan Wo�odyjowski, tak by� w swoim sentymencie dla p�ci bia�ej zraniony. Zag�oba za� roz�mia� si� i rzek�:</p><p>� Pewnie by tak lepiej.</p><p>� Ale wy dobre druhy! � m�wi� Bur�aj � Wy jego nie opu�cili w potrzebie, a ty ma�y (tu zwr�ci� si� do Rz�dziana), ty najlepszy ze wszystkich, bo ja ju� ciebie w Czehrynie widzia�, jak ty naszego soko�a pilnowa� i ho�ubi�<a l:href="#fn749" type="note">[749]</a>. No! Tak i ja wam druh. Wy m�wcie, czego wam potrzeba! Mo�ojc�w<a l:href="#fn750" type="note">[750]</a> czy koni? � tak ja wam dam, �eby si� wam gdzie z powrotem krzywda nie sta�a.</p><p>� Mo�ojc�w nam nie potrzeba, mo�ci pu�kowniku � odrzek� Zag�oba � bo my swoi ludzie i swoim krajem pojedziemy, a B�g nie daj z�ego spotkania, to z wielk� watah� gorzej ni� z ma��, ale konie co naj�ciglejsze to by si� przyda�y.</p><p>� Dam wam takie, �e ich i bachmaty chanowe nie dogoni�.</p><p>Wtem Rz�dzian odezwa� si� nie trac�c sposobnej pory:</p><p>� I hroszi ma�o nam daw ataman, bo sam ne maw<a l:href="#fn751" type="note">[751]</a>, a za Brac�awiem miara owsa talara.</p><p>� To chody<a l:href="#fn752" type="note">[752]</a> ze mn� do komory � rzek� Bur�aj. Rz�dzian nie da� sobie tego dwa razy powtarza� i znikn�� wraz ze starym pu�kownikiem za drzwiami, a gdy po chwili ukaza� si� znowu, rado�� bi�a mu z puco�owatego oblicza i siny �upan odyma� mu si� jako� na brzuchu.</p><p>� No, jed�cie z Bogiem � ozwa� si� stary Kozak � a jak dziewczyn� we�miecie, tak wst�pcie do mnie, niech i ja Bohunow� zazul� zobacz�.</p><p>� Nie mo�e to by�, mo�ci pu�kowniku � odrzek� �mia�o pacho�ek � bo ta Laszka okrutnie si� stracha i raz si� ju� no�em pchn�a. Boimy si�, by jej co z�ego si� nie sta�o. Lepiej niech ju� ataman sobie z ni� radzi.</p><p>� Poradzi!� Nie b�dzie ona mu si� stracha�a. Laszka bi�oruczka<a l:href="#fn753" type="note">[753]</a>! Kozak jej �mierdzi! � mrukn�� Bur�aj. � Jed�cie z Bogiem! Niedaleko ju� macie!</p><p>Z Jampola niezbyt ju� by�o daleko do Wa�adynki, ale droga trudna, a raczej ustawiczne bezdro�e rozpo�ciera�o si� przed rycerzami, bo w owych czasach tamtejsze okolice by�y jeszcze pustyni� z rzadka tylko osiad�� i zabudowan�. Szli tedy od Jampola nieco na zach�d, oddalaj�c si� od Dniestru, aby i�� nast�pnie z biegiem w�d Wa�adynki, ku Raszkowowi<a l:href="#fn754" type="note">[754]</a>, bo tylko tak id�c, mo�na by�o trafi� do jaru. Na niebie bieli� si� �wit, gdy� uczta u Bur�aja przeci�gn�a si� do p�nej nocy, i pan Zag�oba wyrachowa�, �e przed zachodem s�o�ca nie odnajd� jaru, ale by�o to mu w�a�nie na r�k�, chcia� bowiem po uwolnieniu Heleny zostawi� noc za sob�. Tymczasem, jad�c, rozmawiali, jak dotychczas s�u�y�o im we wszystkim szcz�cie przez ca�� drog�, a pan Zag�oba wspominaj�c uczt� Bur�ajow� tak m�wi�:</p><p>� Przypatrzcie si� jeno, jak to ci Kozacy, kt�rzy �yj� w bractwie, wspieraj� si� wzajemnie w ka�dym terminie! Nie m�wi� o czerni, kt�r� oni pogardzaj� i dla kt�rej, je�eli diabe� im pomo�e zrzuci� nasz� zwierzchno��, gorszymi jeszcze b�d� panami; ale w bractwie jeden za drugiego w ogie� skoczy� gotowy, nie tak jak mi�dzy nasz� szlacht�.</p><p>� Gdzie tam, m�j jegomo�� � odpar� na to Rz�dzian. � By�em ja mi�dzy nimi d�ugo i widzia�em, jako si� mi�dzy sob� niby wilcy za�eraj�, a gdyby Chmielnickiego nie sta�o, kt�ry ich to si��, to polityk� w ryzie trzyma, wnet by si� ze szcz�tem poza�erali. Ale ten Bur�aj to jest wielki mi�dzy nimi wojownik i sam Chmielnicki jego szanuje.</p><p>� Ale ty pewnie ju� masz dla niego kontempt<a l:href="#fn755" type="note">[755]</a>, bo ci si� obedrze� pozwoli�. Ej, Rz�dzian, Rz�dzian! Nie umrzesz ty w�asn� �mierci�!</p><p>� Co komu pisano, m�j jegomo��! Wszak�e nieprzyjaciela w pole wywie�� chwalebna to jest rzecz i Bogu mi�a!</p><p>� Tote� nie to ci si� gani, ale twoj� chciwo��. Ch�opski to sentyment, szlachcica niegodny, za kt�ry pewnie b�dziesz pot�piony.</p><p>� Nie po�a�uj� ja na �wiec� do ko�cio�a, jak mi si� uda zarobi�, aby te� i Pan B�g mia� ze mnie korzy�� i nadal mnie b�ogos�awi�; a �e rodzicieli wspomagam, to nie grzech.</p><p>� Co za szelma na cztery nogi kuta! � wykrzykn�� zwracaj�c si� do Wo�odyjowskiego pan Zag�oba. � My�la�em, �e razem ze mn� i fortele moje p�jd� do trumny, ale widz�, �e to frant jeszcze wi�kszy. To� my przez chytro�� tego pacho�ka uwolnimy nasz� kniazi�wn� od Bohunowej niewoli za Bohunowym pozwoleniem i na Bur�ajowych koniach! Widzia��e kto kiedy podobn� rzecz? A na poz�r trzech groszy by� za tego pacho�ka nie da�.</p><p>Rz�dzian u�miechn�� si� z zadowoleniem i odrzek�:</p><p>� Albo to nam b�dzie �le, m�j jegomo��?</p><p>� Uda�e� mi si� i �eby nie twoja chciwo��, to bym ci� do s�u�by wzi��; ale skoro� Bur�aja tak w pole wywi�d�, ju� ci to, �e� mnie nazwa� opojem, przebaczam.</p><p>� To nie ja tak jegomo�ci nazwa�em, jeno Bohun.</p><p>� B�g go te� skara� � odrzek� Zag�oba.</p><p>Na takich rozmowach zeszed� im ranek, ale gdy ju� s�o�ce wytoczy�o si� wysoko na sklep niebieski<a l:href="#fn756" type="note">[756]</a>, chwyci�a ich powaga, bo za kilka godzin mieli ujrze� Wa�adynk�. Po d�ugiej podr�y byli na koniec u celu, ale niepok�j, naturalny w podobnych wypadkach, wkrad� im si� do serc. �yjeli jeszcze Helena? A je�eli �yje, to czy znajd� j� w jarze? Horpyna mog�a j� wywie�� lub mo�e j� w ostatniej chwili ukry� w nieznanych rozpadlinach jaru albo u�mierci�. Przeszkody nie by�y jeszcze przezwyci�one, niebezpiecze�stwa wszystkie nie min�y. Mieli wprawdzie wszystkie znaki, po kt�rych Horpyna powinna by�a ich rozezna� jako Bohunowych wys�a�c�w pe�ni�cych jego wol�; ale nu� diab�y lub duchy j� ostrzeg�? Tego obawia� si� najwi�cej Rz�dzian, a i pan Zag�oba, cho� si� mia� za bieg�ego w ciemnym kunszcie, nie my�la� o tym bez niepokoju. W takim bowiem razie zastaliby jar pusty albo � co gorzej � Kozak�w z Raszkowa ukrytych w nim na zasadzce. Serca bi�y im coraz mocniej, a gdy wreszcie po kilku jeszcze godzinach drogi z wysokiej kraw�dzi jaru ujrzeli b�yszcz�c� z dala wst��k� wody, puco�owata twarz Rz�dziana przyblad�a troch�.</p><p>� To Wa�adynka! � rzek� przyciszonym g�osem.</p><p>� Ju�? � pyta� r�wnie cicho Zag�oba. � Jak my to ju� blisko!�</p><p>� Oby nas tylko B�g ustrzeg�! � odpar� Rz�dzian. � M�j jegomo��, niech no jegomo�� pocznie zakl�cia, bo okrutnie si� boj�.</p><p>� G�upstwo zakl�cia! Prze�egnamy rzek� i czelu�cie, to lepiej pomo�e.</p><p>Pan Wo�odyjowski najspokojniejszy by� ze wszystkich, ale milcza�; obejrza� tylko starannie pistolety i podsypa� na nowo, po czym zmaca�, czy szabla lekko wychodzi z pochwy.</p><p>� Mam i ja kul� �wi�con� w tym oto pistolecie � rzek� Rz�dzian. � W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego! Ruszajmy!</p><p>� Ruszajmy! Ruszajmy!</p><p>Po niejakim czasie znale�li si� nad brzegiem rzeczki i zwr�cili konie w kierunku jej biegu. Tu pan Wo�odyjowski zatrzyma� ich na chwil� i rzek�:</p><p>� Niech Rz�dzian we�mie piernacz, bo jego czarownica zna, i niech�e pierwszy z ni� paktuje, �eby si� nas nie przestraszy�a i nie uciek�a w jak� czelu�� z kniazi�wn�.</p><p>� Ja pierwszy nie pojad�, r�bcie waszmo�ciowie, co chcecie � rzek� Rz�dzian.</p><p>� To jed�, trutniu, na ostatku!</p><p>To powiedziawszy pan Wo�odyjowski ruszy� pierwszy, za nim jecha� pan Zag�oba, a w ko�cu z powodnymi ko�mi c�apa� Rz�dzian ogl�daj�c si� niespokojnie na wszystkie strony. Kopyta ko�skie szcz�ka�y po kamieniach, naok� panowa�a g�ucha cisza pustyni, jeno szara�cze i koniki polne, ukryte w rozpadlinach i szparach, ksyka�y g�o�no, bo dzie� by� znojny, chocia� s�o�ce zesz�o ju� znacznie z po�udnia. Je�d�cy nadjechali na koniec nad wzg�rze okr�g�e jak przewr�cona tarcza rycerska, nad kt�rym rozpadaj�ce si� i zwietrza�e od s�o�ca ska�y tworzy�y kszta�ty podobne do rumowisk, do zwalisk dom�w i wie� ko�cielnych; my�la�by�: zamek lub miasto zburzone wczoraj przez nieprzyjaciela. Rz�dzian spojrza� i tr�ci� pana Zag�ob�.</p><p>� To Wra�e Uroczyszcze � rzek� � poznaj� z tego, co mnie Bohun powiada�. T�dy w nocy nikt �ywy nie przejdzie.</p><p>� Je�li nie przejdzie, to mo�e przejedzie � odpar� Zag�oba. � Tfu! Co za jaki� przekl�ty kraj! Ale �e przynajmniej na dobrej jeste�my drodze!</p><p>� To ju� niedaleko! � rzek� Rz�dzian.</p><p>� Chwa�a Bogu! � odpowiedzia� pan Zag�oba i my�l jego unios�a si� ku kniazi�wnie.</p><p>By�o mu jako� dziwnie na duszy i widz�c te dzikie brzegi Wa�adynki, t� pustyni� i g�usz�, prawie nie wierzy� sobie, �eby kniazi�wna mog�a by� tak blisko � ona, dla kt�rej tyle przyg�d i niebezpiecze�stw przeby� i kt�r� tak pokocha�, �e gdy przysz�a wie�� o jej �mierci, to sam nie wiedzia�, co robi� z �yciem i ze staro�ci�. Ale z drugiej strony, cz�owiek oswaja si� nawet z nieszcz�ciem, pan Zag�oba za� przez tyle czasu z�y� si� z my�l�, �e ona porwana, daleko i w Bohunowej mocy, i� teraz nie �mia� sobie powiedzie�: oto ju� nadchodzi koniec t�sknoty, koniec poszukiwa�, nadchodzi czas pomy�lno�ci i spokoju. Przy tym i inne pytania cisn�y mu si� do g�owy: co te� ona powie, gdy go ujrzy? Zali<a l:href="#fn757" type="note">[757]</a> si� we �zach nie rozp�ynie? Bo ten ratunek po tak d�ugiej i ci�kiej niewoli spadnie na ni� jak piorun niespodziewanie. �B�g ma swoje dziwne drogi � my�la� Zag�oba � i tak potrafi� wszystko powi�za�, �e z tego jest tryumf cnocie, a zawstydzenie nieprawo�ciom.� B�g to odda� naprz�d Rz�dziana w r�ce Bohuna, a potem uczyni� z nich przyjaci�. B�g to sprawi�, �e wojna, sroga matka, odwo�a�a dzikiego atamana z tych pustkowi, do kt�rych �up sw�j jak wilk uni�s�. B�g p�niej wyda� go w r�ce Wo�odyjowskiego i znowu zetkn�� z Rz�dzianem � i tak si� wszystko z�o�y�o, �e teraz ot, gdy tam Helena reszt� nadziei mo�e traci i ju� znik�d, znik�d nie spodziewa si� pomocy � pomoc tu�! �Ko�czy si� twoje p�akanie i zgryzota, c�ruchno moja � my�la� dalej Zag�oba � i niezad�ugo przyjdzie na ci� rado�� niezmierna. Oj! A b�dzie� ona wdzi�czna, b�dzie r�czki sk�ada�a! A dzi�kowa�a!�</p><p>� Tu stan�a dziewczyna panu Zag�obie w oczach jakoby �ywa � i rozczuli� si� szlachcic okrutnie, i pogr��y� si� ca�kiem w rozmy�laniach o tym, co to za chwil� si� zdarzy.</p><p>Wtem Rz�dzian poci�gn�� go z ty�u za r�kaw:</p><p>� Jegomo��!</p><p>� A co? � spyta� Zag�oba niekontent, i� mu przerwano bieg my�li.</p><p>� Czy jegomo�� widzia�? Wilk pomkn�� przed nami.</p><p>� To i c�?</p><p>� A czy to tylko by� wilk?</p><p>� Ca�uj�e go w nos.</p><p>W tej chwili Wo�odyjowski zatrzyma� konia.</p><p>� Czy�my drogi nie zmylili? � pyta�. � Bo to ju� by powinno by�.</p><p>� Nie! � odrzek� Rz�dzian � tak jedziemy, jak Bohun m�wi�. Da�by B�g, a�eby to ju� by�o po wszystkim.</p><p>� B�dzie nied�ugo, je�eli dobrze jedziemy.</p><p>� Chcia�em te� jeszcze waszmo�ci�w prosi�, aby jak b�d� gada� z czarownic�, na owego Czeremisa uwa�a�; wielki to ma by� paskudnik, ale podobno z rusznicy okrutnie strzela.</p><p>� Nie b�j si�, jazda!</p><p>Zaledwie ujechali kilkadziesi�t krok�w, konie pocz�y tuli� uszy i chrapa�. Na Rz�dzianie sk�ra zmieni�a si� w jaszczur, bo spodziewa� si�, �e lada chwila zza za�amu ska�y rozlegnie si� wycie upiora lub wytoczy si� jaki kszta�t szkaradny a nieznany � ale pokaza�o si�, �e konie chrapa�y tylko dlatego, �e przechodzi�y tu� ko�o legowiska owego wilka, kt�ry tak poprzednio zaniepokoi� pacho�ka. Naok� by�a cisza; nawet szara�cze przesta�y ksyka�, bo ju� i s�o�ce schyli�o si� na drug� stron� nieba. Rz�dzian prze�egna� si� i uspokoi�.</p><p>Nagle Wo�odyjowski wstrzyma� konia.</p><p>� Widz� jar � rzek� � do kt�rego gardziel ska�� zatkana, a w skale wyrwa.</p><p>� W imi� Ojca i Syna, i Ducha � szepn�� Rz�dzian � to tu!</p><p>� Za mn�! � skomenderowa� pan Micha�, skr�caj�c konia.</p><p>Po chwili stan�li u wyrwy i przejechali jakby pod sklepieniem kamiennym. Otworzy� si� przed nimi jar g��boki, g�sto zaro�ni�ty po bokach, rozsuwaj�cy si� w dali w obszern�, p�kolist� r�wnink�, obwiedzion� jakby olbrzymimi murami.</p><p>Rz�dzian pocz�� wo�a�, ile mu si� w piersiach starczy�o:</p><p>� Bo-hun! Bo-hun! Bywaj, wied�mo! Bywaj! Bo-hun! Bo-hun!</p><p>Zatrzymali konie i stali przez czas jaki� w milczeniu, po czym pacho�ek zn�w j�� wo�a�:</p><p>� Bohun! Bohun!</p><p>Z dala dosz�o szczekanie ps�w.</p><p>� Bohun! Bohun!�</p><p>Na lewym zr�bie jaru, na kt�ry pada�y czerwone i z�ote promienie s�o�ca, pocz�y szele�ci� g�ste krzewy g�ogu i dzikiej �liwiny i po chwili ukaza�a si� niemal na samym szczycie stoku jaka� posta� ludzka, kt�ra przechyliwszy si� i przykrywszy oczy r�k�, wpatrywa�a si� pilnie w przyby�ych.</p><p>� To Horpyna! � rzek� Rz�dzian i zwin�wszy d�onie ko�o ust pocz�� po raz trzeci wo�a�:</p><p>� Bohun! Bohun!</p><p>Horpyna pocz�a schodzi� i id�c wygina�a si� w ty� dla r�wnowagi. Sz�a szybko, a za ni� toczy� si� jaki� ma�y, kr�py cz�owieczek z d�ug� tureck� rusznic� w r�ku; krze �ama�y si� pod pot�nymi stopami wied�my, kamienie spada�y spod nich, hucz�c, na dno jaru, i tak przechylona, w czerwonych blaskach, wydawa�a si� istotnie jak�� olbrzymi�, nadprzyrodzon� istot�.</p><p>� Kto wy? � rzek�a wielkim g�osem, stan�wszy na dnie.</p><p>� Jak si� masz, basetlo? � rzek� Rz�dzian, kt�re mu na widok ludzi, nie duch�w, wr�ci�a ca�a zwyk�a flegma.</p><p>� Ty s�uga Bohun�w? Ty! poznaj� ci�! Ty ma�y, a ci, co za jedni?</p><p>� Druhy Bohunowi.</p><p>� Kra�na wied�ma � mrukn�� pod w�sikami pan Micha�.</p><p>� A po co wy tu przyjechali?</p><p>� Masz tu piernacz, n� i pier�cie�, wiesz, co to znaczy?</p><p>Olbrzymka wzi�a znaki do r�ki i pocz�a je pilnie rozpatrywa�, po czym rzek�a:</p><p>� Te same s�! Wy po kniazi�wn�?</p><p>� Tak jest. A zdrowa ona?</p><p>� Zdrowa. Czemu to Bohun sam nie przyjecha�?</p><p>� Bohun ranny.</p><p>� Ranny?� Ja to we m�ynie widzia�a.</p><p>� Je�eli� widzia�a, to czego pytasz? ��esz, waltornio! � rzek� poufale Rz�dzian.</p><p>Wied�ma pokaza�a w u�miechu bia�e jak u wilka z�by i z�o�ywszy d�o� w ku�ak szturchn�a pod bok Rz�dziana.</p><p>� Ty ma�y, ty!</p><p>� P�jdziesz precz!</p><p>� Nie daruj! Poca�uj! Hu! A kiedy we�miecie kniazi�wn�?</p><p>� Zaraz, jeno koniom odpoczniemy.</p><p>� To bierzcie! Pojad� i ja z wami.</p><p>� A ty po co?</p><p>� Memu bratu �mier� pisana. Jego Lachy na pal wsadz�. Pojad� z wami.</p><p>Rz�dzian pochyli� si� w kulbace<a l:href="#fn758" type="note">[758]</a> niby dla �atwiejszej rozmowy z olbrzymk� i r�ka jego spocz�a nieznacznie na kolbie pistoletu.</p><p>� Czeremis, Czeremis! � rzek� pragn�c zwr�ci� uwag� swych towarzysz�w<a l:href="#fn759" type="note">[759]</a> na kar�a.</p><p>� Po co ty jego wo�asz? On ma j�zyk ur�ni�ty.</p><p>� Ja jego nie wo�am, jeno si� jego urodzie dziwuj�. Ty jego nie odjedziesz, on tw�j m��.</p><p>� On m�j pies.</p><p>� I was tylko dwoje w jarze?</p><p>� Dwoje; kniazi�wna trzecia!</p><p>� To dobrze. Ty jego nie odjedziesz.</p><p>� Pojad� z wami, m�wi�am ci.</p><p>� A ja ci m�wi�, �e zostaniesz.</p><p>W g�osie pacho�ka by�o co� takiego, �e olbrzymk� odwr�ci�a si� na miejscu z twarz� niespokojn�, bo podejrzenie wst�pi�o jej nagle w dusz�.</p><p>� Szczo ty<a l:href="#fn760" type="note">[760]</a>? � rzek�a.</p><p>� Ot, szczo ja! � odpar� Rz�dzian i hukn�� jej mi�dzy piersi z pistoletu tak z bliska, �e dym zakry� j� na chwil� zupe�nie.</p><p>Horpyna cofn�a si� w ty� z rozkrzy�owanymi r�koma; oczy wylaz�y jej na wierzch g�owy; jakie� nieludzkie skrzeczenie wysz�o jej z gardzieli, zachwia�a si� i pad�a na wznak jak d�uga.</p><p>W tej samej chwili pan Zag�oba ci�� Czeremisa szabl� przez g�ow�, a� ko�� zgrzytn�a pod ostrzem; potworny karze� nie wyda� ani j�ku, tylko zwin�� si� w k��bek jak robak i pocz�� drga�, palce za� u jego r�k otwiera�y si� i zamyka�y na przemian, na kszta�t pazur�w konaj�cego rysia.</p><p>Zag�oba obtar� po�� od �upana dymi�c� szabl�, a Rz�dzian zeskoczy� z konia i chwyciwszy kamie�, rzuci� go na szerokie piersi Horpyny, nast�pnie pocz�� szuka� czego� za pazuch�.</p><p>Olbrzymie cia�o wied�my kopa�o jeszcze ziemi� nogami, konwulsja wykrzywi�a jej straszliwie twarz, na wyszczerzonych z�bach osiad�a krwawa piana, a z gard�a wychodzi�o g�uche chrapanie.</p><p>Tymczasem pacho�ek wydoby� z zanadrza kawa�ek kredy �wi�conej, naznaczy� ni� krzy� na kamieniu i rzek�:</p><p>� Teraz nie wstanie.</p><p>Po czym wskoczy� na kulbak�.</p><p>� W konie! � skomenderowa� pan Wo�odyjowski.</p><p>Pomkn�li i biegli jak wicher wzd�u� krynicy p�yn�cej �rodkiem jaru; min�li d�by rozrzucone z rzadka po drodze i oczom ich ukaza�a si� chata, a dalej wysoki m�yn, kt�rego wilgotne ko�o b�yszcza�o jak czerwona gwiazda w promieniach s�o�ca. Pod chat� dwa czarne ogromne psy, uwi�zane na postronkach przy w�g�ach, rwa�y si� ku nadje�d�aj�cym szczekaj�c z w�ciek�o�ci� i wyj�c. Pan Wo�odyjowski jecha� pierwszy i pierwszy dolecia�; z konia zeskoczy�, a nast�pnie dobieg�szy do drzwi wchodowych kopn�� je nog� i wpad� do sieni brz�cz�c ostrogami i szabl�.</p><p>W sieni na prawo przez otwarte drzwi wida� by�o obszern� izb�, pe�n� wi�r�w, z ogniskiem u�o�onym w �rodku, nape�nion� dymem; na lewo drzwi by�y zamkni�te.</p><p>�Tam ona musi by�!� � pomy�la� pan Wo�odyjowski i skoczy� ku nim.</p><p>Szarpn��, otworzy� � wpad� na pr�g i w progu stan�� jak wryty.</p><p>W g��bi izby, r�k� oparta o kraw�d� �o�a, sta�a Helena Kurcewicz�wna, blada z rozpuszczonym na plecy i ramiona w�osem, a przera�one jej oczy utkwione w Wo�odyjowskiego pyta�y: kto� ty jest? Czego tu chcesz? � bo nigdy przedtem nie widzia�a ma�ego rycerza. On za� zdumia� si� na widok tej pi�kno�ci i tej komnaty pokrytej aksamitami i z�otog�owiem. Na koniec przyszed� do s�owa i rzek� po�piesznie:</p><p>� Nie b�j si� wa�panna: my Skrzetuskiego przyjaciele!</p><p>W�wczas kniazi�wna rzuci�a si� na kolana.</p><p>� Ratujcie mnie! � wo�a�a sk�adaj�c r�ce.</p><p>Ale w tej samej chwili wpad� pan Zag�oba trz�s�cy si�, czerwony, zadyszany.</p><p>� To my! � krzycza� � To my z pomoc�!</p><p>Us�yszawszy te s�owa i ujrzawszy znajom� twarz, kniazi�wna przechyli�a si� jak kwiat podci�ty, r�ce jej opad�y, oczy pokry�y si� fr�dzlistymi zas�onami i zemdla�a.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXIII</p></title><p>Zaledwie koniom wypocz�wszy, uciekali tak spiesznie, �e gdy ksi�yc wytoczy� si� na step, byli ju� w okolicach Studenki za Wa�adynk�<a l:href="#fn761" type="note">[761]</a>. Naprz�d jecha� pan Wo�odyjowski, pilnie si� na wszystkie strony rozgl�daj�c, za nim Zag�oba obok Heleny, a poch�d zamyka� Rz�dzian, prowadz�cy konie jucze i dwa powodowe, kt�rych ze stajni Horpyny zabra� nie omieszka�. Zag�obie nie zamyka�y si� usta, bo te� istotnie i mia� co opowiada� kniazi�wnie, kt�ra zamkni�ta w dzikim jarze, o �wiecie nie wiedzia�a. Opowiada� jej wi�c, jak jej od pocz�tku szukali, jak Skrzetuski a� do Perejas�awia<a l:href="#fn762" type="note">[762]</a> chodzi� szuka� Bohuna, o kt�rego posiekaniu nie wiedzia�, jak wreszcie Rz�dzian tajemnic� jej ukrycia od atamana wydosta� i takow� do Zbara�a<a l:href="#fn763" type="note">[763]</a> przywi�z�.</p><p>� Bo�e mi�osierny! � m�wi�a Helena podnosz�c ku ksi�ycowi swoj� �liczn�, bledziuchn� twarz � to pan Skrzetuski a� za Dniepr po mnie chodzi�?</p><p>� Do Perejas�awia, jak ci to powtarzam. I pewnie by�by tu razem z nami przyby�, gdyby nie to, �e�my czasu posy�a� po niego nie mieli, chc�c zaraz i�� ci z pomoc�. Nic on jeszcze nie wie o twoim ocaleniu i za dusz� twoj� co dzie� si� modli � ale ju� go nie �a�uj. Niech�e si� jeszcze jaki� czas pomartwi, gdy taka czeka go nagroda.</p><p>� A ja my�la�am, �e wszyscy o mnie zapomnieli, i jeno o �mier� Boga prosi�am!</p><p>� Nie tylko�my o tobie nie zapomnieli, ale�my przez wszystek czas nad tym tylko deliberowali<a l:href="#fn764" type="note">[764]</a>, jak by to ci przyj�� z pomoc�. A� dziw pomy�le�! Bo �e tam ja g�ow� suszy�em i Skrzetuski, to i s�uszna, ale oto ten rycerz, kt�ry przed nami jedzie, z r�wn�� ochot� nie szcz�dzi� ni pracy, ni r�ki.</p><p>� Niech�e jemu B�g to nagrodzi!</p><p>� Ju� wy to oboje wida� macie, �e ludzie do was lgn�, ale Wo�odyjowskiemu naprawd� wdzi�czno�� winna�, bo jakom rzek�, take�my we dw�ch sp�atali Bohuna jak szczupaka.</p><p>� Wiele mnie pan Skrzetuski jeszcze w Roz�ogach o panu Wo�odyjowskim jako o najlepszym swym przyjacielu powiada��</p><p>� I s�usznie uczyni�. Wielka to dusza w ma�ym ciele. Teraz on jako� zg�upia�, bo go wida� twoja g�adko�� odurzy�a, ale poczekaj, niech si� jeno oswoi i przyjdzie do siebie! Si�a�my<a l:href="#fn765" type="note">[765]</a> z nim na elekcji dokazywali.</p><p>� To jest nowy kr�l?</p><p>� I tego�, niebogo, nie wiedzia�a w onej przekl�tej pustyni? Jak to! Jan Kazimierz<a l:href="#fn766" type="note">[766]</a>, jeszcze zesz�ej jesieni obran, ju� �smy miesi�c panuje. Wielka teraz b�dzie z hultajstwem wojna, ale daj Bo�e, �eby szcz�liwa, gdy� ksi�cia Jeremiego spostponowali<a l:href="#fn767" type="note">[767]</a>, a obrali innych, kt�rzy tak do tego zdatni jak ja do �eniaczki.</p><p>� A pan Skrzetuski p�jdzie na wojn�?</p><p>� Szczery to �o�nierz i nie wiem, czyli tego doka�esz, �eby nie poszed�. Ju� to my obaj jednacy! Kiedy to proch nas zaleci, �adna si�a nas nie utrzyma. Oj! Dali�my si� hultajstwu obaj zesz�ego roku dobrze we znaki. Nocy by nie starczy�o, gdybym ci chcia� wszystko, tak w�a�nie, jak by�o, opowiada� Pewnie, �e p�jdziemy, ale ju� z lekkim sercem, bo to grunt, �e�my ciebie, niebo��, odnale�li, bez kt�rej nam si� �ycie przykrzy�o.</p><p>Kniazi�wna pochyli�a swoj� s�odk� twarz ku Zag�obie.</p><p>� Nie wiem, za co� mnie wa�pan pokocha�, ale ju� pewnie nie kochasz mnie wi�cej ni� ja wa�pana.</p><p>Zag�oba pocz�� sapa� z zadowolenia.</p><p>� Tak�e mnie to mi�ujesz?</p><p>� O, jako �ywo!</p><p>� B�g�e ci zap�a�, bo mi b�dzie staro�� l�ejsza. Nieraz si� tam jeszcze podwiki<a l:href="#fn768" type="note">[768]</a> za cz�owiekiem ogl�daj�, co i w Warszawie w czasie elekcji bywa�o. Wo�odyjowski �wiadek! Ale nic mi ju� po amorach i na przek�r krwi gor�cej ch�tnie ojcowskim sentymentem b�d� si� kontentowa�.</p><p>Nasta�o milczenie, jeno konie pocz�y parska� silnie jeden za drugim na pomy�ln� dla podr�nych wr�b�.</p><p>� Zdr�w! Zdr�w! � odpowiadali je�d�cy.</p><p>Noc by�a jasna. Ksi�yc coraz wy�ej wyp�ywa� na niebo nabite migotliwymi gwiazdami i stawa� si� coraz mniejszy, bledszy� Utrudzone bachmaty zwolni�y kroku, a i jad�cych pocz�o ogarnia� znu�enie. Wo�odyjowski pierwszy wstrzyma� konia.</p><p>� Czas by spocz�� � rzek�. � Brzask ju� nied�ugo.</p><p>� Czas! � powt�rzy� Zag�oba. � Ju� mi si� ze snu zdaje, �e m�j ko� ma dwa �by.</p><p>Jednak�e przed odpoczynkiem Rz�dzian pomy�la� o wieczerzy; rozpali� wi�c ogie�, a nast�pnie zdj�wszy z konia biesagi<a l:href="#fn769" type="note">[769]</a>, pocz�� z nich wydobywa� zapasy, w kt�re si� by� u Bur�aja w Jampolu<a l:href="#fn770" type="note">[770]</a> jeszcze zaopatrzy�, jako to: chleb z kukurydzy, zimne mi�siwa, bakalie i wino wo�oskie. Na widok dw�ch work�w sk�rzanych dobrze p�ynem wyd�tych, kt�re wydawa�y odg�os be�koc�cy i s�odki, pan Zag�oba zapomnia� o �nie � inni te� ch�tnie zabrali si� do jedzenia i jedli. Starczy�o dla wszyystkich obficie, a gdy mieli ju� dosy�, pan Zag�oba obtar� po�� usta i rzek�:</p><p>� Do �mierci nie przestan� powtarza�: dziwne s� s�dy bo�e! Oto� jest wolna, moja mo�cia panno, a my, ucieszeni, siedzim sobie tutaj <emphasis>sub Jove<a l:href="#fn771" type="note">[771]</a></emphasis> i winko Bur�aja popijamy. Nie powiem, �eby w�grzyn nie by� lepszy, bo to sk�r� pachnie, ale w drodze i ono si� przygodzi.</p><p>� Jednemu si� nie mog� wydziwi� � rzek�a Helena � �e Horpyna zgodzi�a si� mnie wyda� wa�panom tak �atwo.</p><p>Pan Zag�oba pocz�� spogl�da� na Wo�odyjowskiego, nast�pnie na Rz�dziana i mruga� mocno.</p><p>� Zgodzi�a si�, bo musia�a. Zreszt� nie ma co ukrywa�, bo nie wstyd, �e�my ich oboje z Czeremisem zg�adzili.</p><p>� Jak to? � pyta�a z przestrachem kniazi�wna.</p><p>� A to� nie s�ysza�a wystrza��w?</p><p>� S�ysza�am, alem my�la�a, �e to Czeremis strzela.</p><p>� Nie Czeremis to by�, ale ten tu pacho�ek, kt�ry na wylot czarownic� przestrzeli�. Diabe� w nim siedzi, na to zgoda, ale nie m�g� inaczej post�pi�, bo czarownica, nie wiem, czy wietrz�c co�, czy tak sobie z determinacji, napar�a si� jecha� z nami. Trudno� by�o na to pozwoli�, bo zaraz by si� obejrza�a, �e nie do Kijowa jedziemy. Ustrzeli� ci j� tedy, ustrzeli�, a ja tego Czeremisa zaciuka�em. Prawdziwe to <emphasis>monstrum</emphasis> afryka�skie i my�l�, �e B�g mi tego za z�e nie poczyta. Musi by� i w piekle z niego powszechna abominacja<a l:href="#fn772" type="note">[772]</a>. Przed samym odjazdem z jaru pojecha�em naprz�d i poodci�ga�em ich troch� na stron�, �eby� si� widoku trup�w nie przel�k�a lub za z�y omen sobie tego nie poczyta�a.</p><p>Na to kniazi�wna:</p><p>� Za wiele ja ju� bli�szych sobie nie�ywymi w tych okropnych czasach widzia�am, abym si� mia�a ba� widoku zamordowanych, ale przecie wola�abym krwi za sob� nie zostawia�, �eby nas B�g za ni� nie pokara�.</p><p>� Nie rycerska te� to by�a sprawa � rzek� szorstko Wo�odyjowski � do kt�rej nie chcia�em r�ki przy�o�y�.</p><p>� Co tam, m�j jegomo��, deliberowa� � rzek� Rz�dzian � kiedy inaczej by� nie mog�o. �eby�my to kogo dobrego starli, to jeszcze nie m�wi�, ale nieprzyjaci� Boga wolno, a ja to przecie sam widzia�, �e ta czarownica z diab�ami w komityw� wchodzi�a. Nie tego mnie te� �al!</p><p>� A czeg� to im� pan Rz�dzian �a�uje? � pyta�a kniazi�wna.</p><p>� Bo tam s� zakopane pieni�dze, o kt�rych mi Bohun powiedzia�, a waszmo�ciowie tak pilili, �e nie starczy�o czasu odkopa�, cho� miejsce ko�o m�yna wiedzia�em dobrze. Serce mi si� te� kraja�o, �e trzeba by�o tyle dobroci wszelakiej w tamtej komnacie, co to w niej panna mieszka�a, ostawi�.</p><p>� Obacz no, jakiego b�dziesz mia�a s�ug�! � m�wi� do kniazi�wny Zag�oba. � Z wyj�tkiem swego pana, z samego on by diab�a sk�r� zdar�, �eby sobie ko�nierz z niej uczyni�.</p><p>� Da B�g, nie b�dzie im� pan Rz�dzian na moj� niewdzi�czno�� narzeka� � odpowiedzia�a Helena.</p><p>� Dzi�kuj� pokornie jejmo�� pannie! � rzek� ca�uj�c j� w r�k� pacho�ek.</p><p>Przez ten czas Wo�odyjowski siedzia� milcz�cy, jeno wino z buk�aka popija� i marsem<a l:href="#fn773" type="note">[773]</a> nadrabia�, a� to niezwyk�e mu milczenie zwr�ci�o uwag� Zag�oby.</p><p>� A pan Micha� � rzek� � ledwie kiedy jakie s�owo pu�ci. � Tu stary zwr�ci� si� do kniazi�wny: � Nie m�wi��em ci, �e mu twoja g�adko�� rozum i mow� odejmuje?</p><p>� Przespa�by� si� wa�pan lepiej przede dniem! � odpar� zmieszany ma�y rycerz i pocz�� w�sikami mocno rusza�, tak w�a�nie jak zaj�c, gdy sobie chce doda� fantazji.</p><p>Ale stary szlachcic mia� s�uszno��. Nadzwyczajna pi�kno�� kniazi�wny trzyma�a ma�ego rycerza jakoby w ci�g�ym odurzeniu. Patrzy� na ni�, patrzy�, a w duchu si� pyta�: zali<a l:href="#fn774" type="note">[774]</a> to mo�e by�, by taka po ziemi chodzi�a? Wiele on bowiem pi�kno�ci w �yciu widzia� � pi�kna by�a panna Anna i panna Barbara Zbaraskie, urodziwa nad podziw i Anusia Borzobohata � rz�sista by�a i panna �uk�wna, do kt�rej si� Roztworowski zaleca�, i Wierszu��owa Skoropadzka, i Bohowitynianka, ale �adna z nich nie mog�a si� r�wna� z tym cudnym kwiatem stepowym. Wobec tamtych bywa� pan Wo�odyjowski i ochoczy, i mowny, a teraz, gdy spogl�da� na te oczy aksamitne, s�odkie a mdlej�ce, na te jedwabne ich zas�ony, kt�rych cie� pada� a� na jagody<a l:href="#fn775" type="note">[775]</a>, na ten w�os rozsypany, jakby kwiat hiacyntowy, po ramionach i plecach, na strzelisto�� postaci, na pier� wypuk�� i tchnieniem lekko ko�ysan�, od kt�rej bi�o ciep�o lube, na te wszystkie bia�o�ci liliowe i r�e a maliny ust � gdy na to wszystko spogl�da� pan Wo�odyjowski, w�wczas po prostu j�zyka w g�bie zapomina� i, co najgorsza, �e si� sobie wydawa� niezgrabny, g�upi, a zw�aszcza ma�y, ale to tak ma�y, �e a� �mieszny. �To jest ksi�na, a ja �aczek!� � my�la� sobie z pewn� gorycz� i rad by by�, �eby si� jaka przygoda zdarzy�a, �eby z ciemno�ci ukaza� si� jaki olbrzym, bo dopiero w�wczas pokaza�by biedny pan Micha�, �e nie taki to on ma�y, jak si� wydaje! Dra�ni�o go i to, �e pan Zag�oba, kontent widocznie, �e c�ruchna jego tak oczy ludzkie rwie, krz�ka� co chwila i ju� podrwiwa� zaczyna�, i oczami okrutnie mruga�.</p><p>A tymczasem ona siedzia�a przed ogniskiem, r�owym p�omieniem i bia�ym miesi�cem o�wietlona, s�odka, spokojna i coraz pi�kniejsza.</p><p>� Przyznaj, panie Michale � m�wi� nazajutrz rano Zag�oba, gdy si� na chwil� sami znale�li � �e drugiej takiej dziewki nie masz w ca�ej Rzeczypospolitej. Je�eli mi tak� drug� poka�esz, pozwol� ci si� nazwa� szo�dr� i <emphasis>imparitatem</emphasis> sobie zada�<a l:href="#fn776" type="note">[776]</a>.</p><p>� Tego ja wa�panu nie neguj� � odrzek� ma�y rycerz. � Specja� to jest i rarytet<a l:href="#fn777" type="note">[777]</a>, jakiego dotychczas nie ogl�da�em, gdy� nawet i owe figury bogi� tak w�a�nie z marmuru udane, jakoby �ywe, kt�re�my w pa�acu Kazanowskich widzieli, nie mog� wej�� z ni� w paragon. Nie dziwno mi teraz, �e najlepsi m�owie za �by o ni� chodz� � bo warto.</p><p>� A co? A co? � m�wi� Zag�oba. � Dalib�g, nie wiadomo, kiedy g�adsza, rano czy wiecz�r? Bo ona ci�gle w takowej ozdobie jak r�a chodzi. Powiada�em ci, �e to i ja kiedy� nadzwyczajnej by�em urody, ale ju� jej musia�em i w�wczas ust�pi�, cho� inni m�wi�, �e do mnie kubek w kubek podobna.</p><p>� Id��e waszmo�� do licha! � zakrzykn�� ma�y rycerz.</p><p>� Nie gniewaj si�, panie Michale, bo ju� i tak marsem nadrabiasz. Spogl�dasz na ni� jak kozie� na kapust�, a ci�gle si� marszczysz; przysi�g�by kto, �e ci� ��dze k�saj�, ale nie dla psa kie�basa.</p><p>� Tfu! � rzek� Wo�odyjowski � jak si� wa�pan nie wstydzisz starym b�d�c takowe g�upstwa prawi�?</p><p>� A to czego si� chmurzysz?</p><p>� Bo wa�pan to my�lisz, �e ju� wszystko z�o przemin�o jako ptak na powietrzu i �e�my ju� ca�kiem bezpieczni, a tu dobrze trzeba jeszcze deliberowa�, �eby to jednego unikn��, drugie omin��. Droga jeszcze przed nami okrutna i B�g wie, co nas spotka� mo�e, bo te strony, do kt�rych jedziemy, musz� ju� by� dotychczas w ogniu.</p><p>� Kiedy ja j� z Roz�og�w Bohunowi wykrad�em, gorzej by�o, bo nas �cigali z ty�u, a z przodu by� bunt; jednakowo� przeszed�em przez ca�� Ukrain� jakoby przez p�omie� � i a� do Baru<a l:href="#fn778" type="note">[778]</a> zaszed�em. A od czego g�owa na karku? W najgorszym razie do Kamie�ca<a l:href="#fn779" type="note">[779]</a> nie tak daleko.</p><p>� Ba! Ale Turkom i Tatarom tak�e do niego niedaleko.</p><p>� Co mnie wa�pan tam powiadasz!</p><p>� Powiadam, co jest � i m�wi�, �e warto nad tym podeliberowa�. Lepiej nam Kamieniec omin�� i ku Barowi ruszy�, bo Kozacy piernacze szanuj�, z czerni� sobie poradzimy, a jak nas jeden Tatar raz na oko we�mie, tak i po wszystkim! Znam ja si� z nimi od dawna i potrafi� przed czambu�em<a l:href="#fn780" type="note">[780]</a> i�� razem z ptactwem i z wilkami, ale gdyby�my prosto na czambu� wpadli, tedybym i ja ju� na to nie poradzi�.</p><p>� To id�my na Bar albo ko�o Baru; niech tam tych kamienieckich Lipk�w i Czeremis�w d�uma w karwaserach wydusi! Wa�pan o tym nie wiesz, �e Rz�dzian wzi�� i od Bur�aja piernacz. Mo�emy wsz�dy mi�dzy kozactwem �piewaj�cy chodzi�. Co najgorsze pustynie ju�e�my przejechali, wejdziemy teraz w ludzki kraj. Trzeba te� i o tym pomy�le�, �eby si� o wieczornym udoju w chutorach<a l:href="#fn781" type="note">[781]</a> zatrzymywa�, bo dla dziewki to i przystojniej, i wygodniej. Ale ju� mi si� tak zdaje, panie Michale, �e za czarno rzeczy widzisz. Co, u did'ka<a l:href="#fn782" type="note">[782]</a>! �eby za� trzech ch�op�w � nie pochlebiaj�c sobie ani wam, na schwa� przednich � nie da�o sobie rady w stepie! Po��czmy nasze fortele z twoj� szabl� i hajda! Nic lepszego nie mamy do roboty. Rz�dzian ma i Bur�ajowy piernacz, a to grunt, bo Bur�aj teraz ca�ym Podolem rz�dzi, a byle si� za Bar przedosta�, to tam ju� Lanckoro�ski z kwarcianymi chor�gwiami. Hajda! Panie Michale, czasu nie tra�my!</p><p>Jako� nie tracili czasu i rwali stepem ku p�nocy i zachodowi, ile tylko konie mog�y nad��y�. Na wysoko�ci Mohylowa<a l:href="#fn783" type="note">[783]</a> weszli w kraj g�ciej osiad�y, tak �e wieczorami wsz�dy nietrudno by�o znale�� chutory lub wsie, w kt�rych zatrzymywali si� na noclegi, ale rumiane zorze ranne zastawa�y ich zawsze ju� na koniach i w drodze. Szcz�ciem, lato by�o suche, dnie znojne, noce rosiste, a rankami srebrzy� si� ca�y step jakoby szronem okryty. Wody wiatr wysuszy�, rzeki poopada�y � i przebywali je bez trudno�ci. Id�c czas jaki� wzd�u� i w g�r� �ozowej, zatrzymali si� na d�u�szy nieco wypoczynek w Szarogrodzie, w kt�rym sta� pu�k kozacki do komendy Bur�aja nale��cy. Tam zastali wys�a�c�w Bur�ajowych, a mi�dzy nimi setnika Kun�, kt�rego w Jampolu na uczcie u Bur�aja widzieli. Ten zdziwi� si� troch�, �e nie id� na Brac�aw, Rajgr�d i Skwir� do Kijowa, ale zreszt� �adne podejrzenie nie posta�o mu w umy�le, zw�aszcza i� Zag�oba wyt�umaczy� mu, �e nie poszli tamt� drog� z obawy Tatar�w, kt�rzy si� od strony Dniepru mieli ruszy�. M�wi� im natomiast Kuna, �e Bur�aj wys�a� go do pu�ku, by poch�d zapowiedzia�, i �e sam ze wszystkimi wojskami jampolskimi i z budziackimi Tatary<a l:href="#fn784" type="note">[784]</a> lada chwila do Szarogrodu tak�e �ci�gnie, sk�d dalej zaraz rusz�.</p><p>Przyszli go�ce do Bur�aja od Chmielnickiego z wie�ci�, �e wojna rozpocz�ta, i rozkazami, by wszystkie pu�ki na Wo�y� prowadzi� � Bur�aj za� z dawna ju� i sam chcia� pod Bar wali� i tylko si� jeszcze na tatarskie posi�ki ogl�da�, pod Barem bowiem �le jako� zacz�o si� powodzi� rebelii. Oto pan Lanckoro�ski, regimentarz, mocno tam znaczne kupy pogromi�, miasto zdoby� i zamek za�og� obsadzi�. Leg�o tam na placu kilka tysi�cy kozactwa i ich to w�a�nie chcia� stary Bur�aj pom�ci�, a przynajmniej zamek na powr�t odebra�. Kuna jednak powiada�, �e ostatnie rozkazy Chmielnickiego, aby na Wo�y� i��, przeszkodzi�y tym zamiarom i �e Baru nie b�d� na teraz oblegali, chybaby Tatarowie koniecznie chcieli.</p><p>� A co, panie Michale? � m�wi� na drugi dzie� Zag�oba � Bar przed nami i m�g�bym tam po raz drugi kniazi�wn� schroni�, ale niech go tam kaduk zje! Nie wierz� ju� ani Barowi, ani �adnej fortecy od czasu, jak hultajstwo ma wi�cej armat ni� wojska koronne. To mnie jeno niepokoi, �e jako� chmurzy si� ko�o nas.</p><p>� Nie tylko si� chmurzy � odrzek� rycerz � ale ju� burza za nami wali, to jest Tatary<a l:href="#fn785" type="note">[785]</a> i Bur�aj, kt�ry, gdyby nas dogoni�, wielce by�by zdziwiony, i� nie ku Kijowu, ale w przeciwn� stron� zd��amy.</p><p>� I got�w by nam inn� drog� pokaza�. Niech�e mu diabe� wpierw poka�e, kt�ry szlak najpro�ciej do piek�a prowadzi. Zr�bmy uk�ad, panie Michale: z hultajstwem ju� ja b�d� sobie za nas wszystkich radzi�, ale z Tatary � niech b�dzie twoja g�owa.</p><p>� �atwiej�e wa�panu z hultajami, kt�rzy nas za swoich bior� � odpowiedzia� Wo�odyjowski. � Co do Tatar�w, jedyna teraz rada jak najpr�dzej ucieka�, aby z matni p�ki czas si� wy�lizn��. Konie dobre, gdzie si� zdarzy, musimy po drodze kupowa�, aby te zawsze by�y �wie�e.</p><p>� Starczy i na to trzosik pana Longina, a jak nie starczy, to Rz�dzianowi Bur�ajowy odbierzemy � a teraz naprz�d!</p><p>I jechali jeszcze spieszniej, a� piana okrywa�a boki bachmat�w i spada�a jak p�aty �niegowe na step zielony. Przebyli Der�� i Ladaw�. W Barku zakupi� pan Wo�odyjowski nowe bachmaty, starych nie rzucaj�c, bo te, kt�re od Bur�aja mieli w darze, wielkiej by�y krwi, wi�c zachowano je na lu�ne � i szli naprz�d, coraz kr�tsze czyni�c przystanki i noclegi. Zdrowie dopisywa�o wszystkim wybornie i Helena, cho� zm�czona podr�, czu�a, �e jej z dniem ka�dym coraz wi�cej si� przybywa. W jarze p�dzi�a �ycie zamkni�te i prawie nie opuszcza�a swojej wyz�oconej komnaty, nie chc�c spotyka� si� z bezwstydn� Horpyn� i s�ucha� jej rozm�w i nam�w � teraz za� �wie�e powietrze stepowe wraca�o jej zdrowie. R�e zakwit�y na jej policzkach, s�o�ce przyciemni�o jej twarz, ale za to oczy nabra�y blask�w, i gdy czasem wiatr zwichrzy� jej w�osy na czole, rzek�by�; Cyganka jaka, najcudniejsza woro�ycha albo cyga�ska kr�lewna jedzie stepem szerokim � przed ni� kwiaty, a za ni� rycerze!�</p><p>Pan Wo�odyjowski z wolna si� z jej nadzwyczajn� urod� oswaja�, ale �e zbli�a�a ich podr�, wi�c si� na koniec i oswoi�. Odzyska� w�wczas mow� i weso�o�� i cz�sto, tocz�c przy niej koniem, opowiada� o �ubniach<a l:href="#fn786" type="note">[786]</a>, a najwi�cej o swojej ze Skrzetuskim przyja�ni, bo zauwa�y�, �e tego rada s�ucha. Czasem te� si� i dra�ni� z ni� m�wi�c:</p><p>� Bohunam przyjaciel i do niego wa�pann� wioz�.</p><p>A ona r�ce sk�ada�a niby z wielkiego strachu i nu� si� s�odkim g�osem prosi�:</p><p>� Nie czy�e tego, luty rycerzu, lepiej od razu mnie zetnij.</p><p>� O, nie mo�e by�! Ju� tak uczyni�! � odpowiada� srogi rycerz.</p><p>� Zetnij! � powtarza�a kniazi�wna mru��c swe �liczne oczy i wyci�gaj�c ku niemu szyj�.</p><p>W�wczas mr�wki poczyna�y chodzi� po krzy�ach ma�emu rycerzowi. �Idzie do g�owy ta dziewka, jak wino! � my�la� sobie. � Ale si� nim nie upij�, bo cudze� � i wstrz�sa� si� tylko poczciwy pan Micha�, i koniem naprz�d rusza�. A gdy ju� w trawy jak nurek w wod� porn��, zaraz mr�wki z niego opada�y i ca�� uwag� na drog� zwraca�: czy bezpieczna, czy dobrze jad� i czyli sk�d jaka przygoda si� nie zbli�a? Wi�c wspina� si� na strzemionach, ��te w�siki nad fal� traw wytyka� i patrzy�, wietrzy�, s�ucha� jak Tatar, kiedy to w Dzikich Polach<a l:href="#fn787" type="note">[787]</a> w�r�d burzan�w myszkuje.</p><p>Pan Zag�oba r�wnie� by� najlepszej my�li.</p><p>� �atwiej�e nam teraz umyka� � m�wi� � ni� wtedy nad Kahamlikiem<a l:href="#fn788" type="note">[788]</a>, kiedy�my to musieli jak psi, piechot�, z wywieszonymi j�zykami dra�owa�. Oz�r mi w g�bie tak wtedy wysech�, �e m�g�bym by� nim drzewo struga�, a ninie<a l:href="#fn789" type="note">[789]</a>, chwali� Boga, i odpocznienie na noc bywa, i jest czym gard�o od czasu do czasu odwil�y�.</p><p>� A pami�tasz waszmo��, jake� to mnie na r�ku przez wod� przenosi�? � m�wi�a Helena.</p><p>� B�dziesz i ty mia�a, daj Bo�e doczeka�, kogo na r�ku nosi�: Skrzetuskiego w tym g�owa!</p><p>� Hu! Hu! � �mia� si� Rz�dzian.</p><p>� Zaniechaj wa��, prosz� � szepta�a kniazi�wna p�on�c i spuszczaj�c oczy.</p><p>Tak to oni ze sob� na stepie rozmawiali, aby czas drogi skr�ci�. Na koniec za Barkiem i Jo�tuszkowem wst�pili w kraj z�bami wojny �wie�o poszarpany. Tam grasowa�y dotychczas kupy zbrojne hultajstwa, tam te� niedawno i pan Lanckoro�ski pali� i �cina�, bo dopiero przed kilkunastoma dniami do Zbara�a si� cofn��. Dowiedzieli si� te� nasi podr�ni od miejscowych ludzi, �e Chmielnicki z chanem ruszyli wszystkimi si�ami przeciw Lachom, a raczej przeciw regimentarzom, kt�rych wojska si� buntuj� i nie chc� inaczej s�u�y�, jak pod bu�aw� Wi�niowieckiego. Przepowiadano przy tym og�lnie, �e teraz pewno ju� przyjdzie na pohybel, czyli na ostateczny koniec Lachom albo Kozakom, gdy si� bat'ko<a l:href="#fn790" type="note">[790]</a> Chmielnicki z Jarem� spotkaj�. Tymczasem ca�y kraj by� jakoby w ogniu. Wszystko porywa�o za bro� i ci�gn�o na p�noc, by si� z Chmielnickim po��czy�. Z do�u, od Ni�u Dniestrowego, wali� Bur�aj z ca�� pot�g�, a po drodze zrywa�y si� wszystkie pu�ki z za��g, postoj�w i z pastwisk, bo wsz�dy przysz�y rozkazy. Sz�y tedy sotnie, chor�gwie, pu�ki, a obok nich p�yn�a jak fala bez�adna czer� zbrojna w cepy, wid�y, no�e, spisy<a l:href="#fn791" type="note">[791]</a>. Koniuchowie i czaba�czycy � porzucili swoje kosze<a l:href="#fn792" type="note">[792]</a>, chutornicy<a l:href="#fn793" type="note">[793]</a> � chutory, pasiecznicy � pasieki, dzicy rybacy � swoje komysze naddniestrza�skie, my�liwi � bory. Wsie, miasteczka i miasta pustosza�y. W trzech wojew�dztwach zosta�y tylko po osadach baby i dzieci, bo mo�odycie<a l:href="#fn794" type="note">[794]</a> nawet ci�gn�y z mo�ojcami<a l:href="#fn795" type="note">[795]</a> na Lach�w. A jednocze�nie ze wschodu zbli�a� si� z ca�� g��wn� si�� Chmielnicki jak burza z�owroga, krusz�c po drodze pot�n� r�k� zamki i zameczki i morduj�c niedobitk�w z zesz�ych pogrom�w.</p><p>Min�wszy Bar<a l:href="#fn796" type="note">[796]</a>, pe�en smutnych dla kniazi�wny wspomnie�, weszli nasi podr�ni na stary go�ciniec prowadz�cy na Latycz�w, P�oskir�w<a l:href="#fn797" type="note">[797]</a>, do Tarnopola<a l:href="#fn798" type="note">[798]</a> i dalej a� do Lwowa. Tu coraz cz�ciej napotykali: to tabory sforne woz�w, to oddzia�y piechoty i jazdy kozackiej, to watahy ch�opskie, to niezmierne stada wo��w okryte ob�okiem kurzawy, p�dzone na spy��<a l:href="#fn799" type="note">[799]</a> dla wojsk kozackich i tatarskich. Droga sta�a si� teraz niebezpieczna, bo raz wraz pytano ich: co zacz s�, sk�d id� i dok�d jad�? Kozackim sotniom pokazywa� w�wczas Zag�oba piernacz Bur�ajowy i m�wi�:</p><p>� Od Bur�aja my pos�a�cy, mo�odyci� Bohunowi wieziem.</p><p>I na widok piernacza gro�nego pu�kownika rozst�powali si� zwykle Kozacy, tym bardziej i� ka�dy rozumia�, �e je�li Bohun �yw, to si� ju� musi pod wojskami regimentarzy ko�o Zbara�a lub Konstantynowa uwija�. Ale daleko trudniej by�o podr�nym z czerni�, z dzikimi oddzia�ami pasterzy ciemnych, pijanych i �adnego prawie nie maj�cych poj�cia o oznakach, wydawanych przez pu�kownik�w na bezpieczny przejazd. Gdyby nie Helena, byliby owi p�dzicy ludzie poczytywali Zag�ob�, Wo�odyjowskiego i Rz�dziana za swoich i za starszych, jako� nawet tak i bywa�o; ale Helena zwraca�a wsz�dzie uwag� zar�wno swoj� p�ci�, jak i nadzwyczajn� urod�, a st�d rodzi�y si� i niebezpiecze�stwa, kt�re z najwi�kszym trudem trzeba by�o przezwyci�a�.</p><p>Czasem wi�c pokazywa� pan Zag�oba piernacz, a czasem pan Wo�odyjowski z�by, i niejeden tam trup pada� za nimi. Kilka razy tylko niedo�cignione bieguny Bur�ajowe uchroni�y ich od zbyt ci�kiej przygody � i podr�, tak z pocz�tku pomy�lna, stawa�a si� z dniem ka�dym ci�sz�. Helena, lubo z natury m�na, pocz�a od ustawicznej trwogi i bezsenno�ci na zdrowiu szwankowa� i naprawd� wygl�da�a na brank� wleczon� mimo woli w nieprzyjacielskie namioty; pan Zag�oba poci� si� srodze i coraz nowe wymy�la� fortele, kt�re ma�y rycerz zaraz w bieg wprowadza�, obaj za� pocieszali kniazi�wn�, jak mogli.</p><p>� Tylko nam min�� to mrowie, kt�re jest jeszcze przed nami � m�wi� ma�y rycerz � i przyj�� pod Zbara�, zanim Chmielnicki z Tatary<a l:href="#fn800" type="note">[800]</a> okolice jego zaleje.</p><p>Dowiedzia� si� bowiem po drodze, �e regimentarze �ci�gn�li do Zbara�a i �e w nim zamierzaj� si� broni� � tam wi�c zd��ali, spodziewaj�c si� s�usznie, �e i ksi��� Jeremi do regimentarzy ze swoj� dywizj� przyb�dzie, zw�aszcza �e cz�� jego si�, i to znaczna, sta�e w Zbara�u mia�a <emphasis>locum</emphasis><a l:href="#fn801" type="note">[801]</a>. Tymczasem doszli a� pod P�oskir�w<a l:href="#fn802" type="note">[802]</a>. Mrowe rzed�o na go�ci�cu istotnie, bo ju� o dziesi�� mil drogi zaczyna� si� kraj zaj�ty przez chor�gwie koronne, wi�c watahy kozackie nie �mia�y zapuszcza� si� dalej, wola�y bowiem czeka� w bezpiecznym oddaleniu na przybycie Bur�aja z jednej, a Chmielnickiego z drugiej strony.</p><p>� Ju� dziesi�� mil tylko! Ju� dziesi�� mil tylko! � powtarza� zacieraj�c r�ce pan Zag�oba. � Byle�my si� do pierwszej chor�gwi dostali, to ju� i do Zbara�a dojedziemy w bezpieczno�ci.</p><p>Pan Wo�odyjowski jednak postanowi� znowu zaopatrzy� si� w �wie�e konie w P�oskirowie, bo te, kt�re kupiono w Barku, by�y ju� do niczego, a Bur�ajowe trzeba by�o na czarn� godzin� oszcz�dza�. Ostro�no�� ta sta�a si� konieczn�, odk�d rozesz�a si� wie��, �e Chmielnicki ju� pod Konstantynowem, a chan ze wszystkimi ordami wali od Pi�awiec<a l:href="#fn803" type="note">[803]</a>.</p><p>� My tu z kniazi�wn� zostaniemy pod miastem, bo lepiej nam si� na rynku nie pokazywa� � rzek� ma�y rycerz do Zag�oby, gdy przybyli do opuszczonego domku, odleg�ego o dwie staje drogi od miasta � a wasze� id�, popytaj u mieszczan, czyli koni gdzie na przeda� albo na zamian� nie maj�. Wiecz�r ju�, ale ruszymy na ca�� noc.</p><p>� Nied�ugo wr�c� � rzek� pan Zag�oba.</p><p>I odjecha� ku miastu, Wo�odyjowski za� kaza� Rz�dzianowi porozlu�nia� nieco popr�g�w u kulbak<a l:href="#fn804" type="note">[804]</a>, a�eby bachmaty mog�y odetchn��, sam za� wprowadzi� kniazi�wn� do izby, prosz�c, aby si� winem i snem pokrzepi�a.</p><p>� Chcia�bym do �witania te dziesi�� mil przejecha� � m�wi� jej � p�niej wszyscy wypoczniemy.</p><p>Zaledwie jednak przyni�s� buk�aki z winem i �ywno��, gdy zat�tnia�o przed sieni�.</p><p>Ma�y rycerz spojrza� przez okno.</p><p>� Pan Zag�oba ju� wr�ci� � rzek� � widno koni nie znalaz�.</p><p>W tej chwili drzwi izby roztwar�y si� i ukaza� si� w nich Zag�oba blady, siny, spotnia�y, zadyszany.</p><p>� W konie! � zakrzykn��.</p><p>Pan Micha� zbyt by� do�wiadczonym �o�nierzem, aby w takich razach na pytania czas traci�. Nie traci� go nawet na ratowanie buk�aka z winem (kt�ry wszelako pan Zag�oba porwa�), ale chwyci� co pr�dzej kniazi�wn�, wyprowadzi� j� na podw�rze i posadzi� na kulbak�; rzuci� ostatnie spojrzenie, czy popr�gi doci�gni�te, i powt�rzy�:</p><p>� W konie!</p><p>Kopyta zat�tnia�y i wkr�tce znikli w ciemno�ciach je�d�cy i bachmaty jak orszak mar.</p><p>Lecieli d�ugo bez wypoczynku, a� dopiero gdy blisko mila drogi dzieli�a ich od P�oskirowa i przed wej�ciem ksi�yca pomroka sta�a si� tak gruba, �e wszelki po�cig by� niemo�ebny, pan Wo�odyjowski zbli�y� si� do Zag�oby i spyta�:</p><p>� Co to by�o?</p><p>� Czekaj� panie Michale, czekaj! Okrutniem si� zdysza�, ma�o mi n�g nie odj�o� uf!</p><p>� Ale co to by�o?</p><p>� Diabe� we w�asnej osobie, m�wi� ci, diabe� albo smok, kt�remu jedn� g�ow� utniesz, druga odrasta.</p><p>� Gadaj�e wa�� wyra�nie.</p><p>� Bohuna na rynku widzia�em.</p><p>� Chyba wa�� masz <emphasis>delirium</emphasis><a l:href="#fn805" type="note">[805]</a>?</p><p>� Na rynku go widzia�em, jako �ywo, a przy nim pi�ciu czy sze�ciu ludzi; policzy� nie mog�em, bo ma�o mi n�g nie odj�o� Pochodnie przy nim trzymali� Ju� tak my�l�, �e nam chyba bies jaki w drodze staje, i zgo�a nadziej� w szcz�liwy skutek naszej imprezy straci�em� Czy on nie�miertelny ten piekielnik, czy co? Nie m�w�e o nim Helenie� O dla Boga! Wa�pan go usiek�e�, Rz�dzian go wyda�� Nie! on ju� �yw, wolny i w drog� lezie. Uf! o Bo�e! Bo�e!� m�wi� ci, panie Michale, �e wola�bym <emphasis>spectrum</emphasis><a l:href="#fn806" type="note">[806]</a> na cmentarzu zobaczy� ni� jego. I co, u diab�a, za moje szcz�cie, �e to ja go w�a�nie wsz�dy pierwszy spotykam! Psu wsadzi� w gard�o takie szcz�cie! Czy to nie ma innych ludzi na �wiecie? Niech go inni spotykaj�! Nie! Zawsze ja i ja!</p><p>� A on widzia� wa�ci?</p><p>� �eby on mnie widzia�, to by� ty ju� mnie, panie Michale, nie widzia�. Tego tylko brakowa�o!</p><p>� Wa�na by to by�a rzecz wiedzie� � m�wi� Wo�odyjowski � czy on goni za nami, czy te� do Wa�adynki do Horpyny jedzie w tym mniemaniu, �e nas po drodze u�api?</p><p>� Mnie si� widzi, �e do Wa�adynki.</p><p>� Tak i musi by�. Tedy my jedziemy w jedn� stron�, a on w drug�, i teraz mila ju� albo dwie mi�dzy nami, a za godzin� b�dzie pi��. Nim si� po drodze o nas dowie i nawr�ci, b�dziemy w ��kwi<a l:href="#fn807" type="note">[807]</a>, nie tylko w Zbara�u.</p><p>� Tak m�wisz, panie Michale? Chwa�a Bogu! Jakoby� mi plaster przy�o�y�! Ale powiedz mnie, jak to by� mo�e, by on by� na wolno�ci, skoro jego Rz�dzian w r�ce komendanta w�odawskiego wyda�?</p><p>� Po prostu uciek�.</p><p>� To ju� szyj� takiemu komendantowi uci��. Rz�dzian! Hej, Rz�dzian!</p><p>� A czego jegomo�� chce? � pyta� pacho�ek wstrzymuj�c konia.</p><p>� Komu� ty Bohuna wyda�?</p><p>� Panu Regowskiemu.</p><p>� A kt� to ten pan Regowski?</p><p>� To wielki kawaler, porucznik pancerny spod chor�gwi kr�la jegomo�ci.</p><p>� Bodaj�e ci�! � rzek� trzasn�wszy w palce Wo�odyjowski. � To ju� ja wiem! Nie pami�tasz no wa�pan, co nam pan Longinus opowiada� o nieprzyja�ni pana Skrzetuskiego z Regowskim? To przecie pana �aszcza<a l:href="#fn808" type="note">[808]</a> stra�nika krewniak i za jego konfuzj� ma do Skrzetuskiego <emphasis>odium</emphasis><a l:href="#fn809" type="note">[809]</a>.</p><p>� Rozumiem, rozumiem! � zakrzykn�� pan Zag�oba. � On to musia� Bohuna na z�o�� pu�ci�. Ale to krymina� taka sprawa i gard�em pachnie. Pierwszy b�d� delatorem<a l:href="#fn810" type="note">[810]</a>!</p><p>� Daj go Bo�e spotka� � mrukn�� pan Micha� � a pewnie do trybuna��w nie p�jdziemy.</p><p>Rz�dzian nie wiedzia� dot�d, o co idzie, bo po odpowiedzi danej Zag�obie zn�w wysun�� si� naprz�d do kniazi�wny.</p><p>Jechali teraz wolno. Ksi�yc zeszed�, mg�y, kt�re z wieczora unosi�y si� nad ziemi�, opad�y � i noc zrobi�a si� widna. Wo�odyjowski pogr��y� si� w zamy�leniu. Zag�oba prze�uwa� jeszcze czas jaki� resztki przera�enia, na koniec rzek�:</p><p>� Da��eby Bohun teraz i Rz�dzianowi, gdyby go w r�ce dosta�!</p><p>� Powiedz mu wa�pan nowin�, niech si� strachu naje, a ja tymczasem pojad� przy kniazi�wnie � odpowiedzia� ma�y rycerz.</p><p>� Dobrze! Hej, Rz�dzian!</p><p>� A czego? � pyta� pacho�ek wstrzymuj�c ponownie konie.</p><p>Pan Zag�oba zr�wna� si� z nim i milcza� przez chwil�, czekaj�c, by Wo�odyjowski i kniazi�wna oddalili si� dostatecznie; na koniec rzek�:</p><p>� Wiesz, co si� sta�o?</p><p>� Nie wiem.</p><p>� Pan Regowski pu�ci� Bohuna na wolno��. Widzia�em go w P�oskirowie<a l:href="#fn811" type="note">[811]</a>.</p><p>� W P�oskirowie? Teraz? � pyta� Rz�dzian.</p><p>� Teraz. A co? Nie zlatujesz z kulbaki? </p><p>Promienie ksi�yca pada�y prosto na puco�owat� twarz pacho�ka i pan Zag�oba nie tylko nie dojrza� na niej przera�enia, ale z najwi�kszym zdziwieniem spostrzeg� �w wyraz srogiej, zwierz�cej prawie zawzi�to�ci, kt�ry Rz�dzian mia� w�wczas, gdy Horpyn� mordowa�.</p><p>� C�? Ty si� Bohuna nie boisz czy co? � pyta� stary szlachcic.</p><p>� M�j jegomo�� � odpar� pacho�ek � je�eli jego pan Regowski pu�ci�, to ju� ja sam musz� na nowo pomsty nad nim szuka� za moj� krzywd� i poha�bienie. Przecie mu tego nie daruj�, bom poprzysi�g�, i gdyby nie to, �e pann� odwozimy, zaraz bym w jego tropy pojecha�: niech�e moje nie przepada!</p><p>�Tfu! � pomy�la� Zag�oba � wol�, �em temu pacho�kowi nijakiej krzywdy nie uczyni�.�</p><p>Po czym pop�dzi� konia i po chwili zr�wna� si� z kniazi�wn� i Wo�odyjowskim. Po godzinie drogi przeprawili si� przez Medwied�wk� i wjechali w las ci�gn�cy si� od samego brzegu rzeki dwoma czarnymi �cianami wzd�u� drogi.</p><p>� Ju� t� okolic� znam dobrze � rzek� Zag�oba. � Teraz ten b�r nied�ugo si� sko�czy, za nim b�dzie z �wier� mili pola go�ego, przez kt�re idzie go�ciniec z Czarnego Ostrowu, a potem zn�w bory jeszcze wi�ksze, a� do Matczyna. Da Pan B�g, �e w Matczynie zastaniemy ju� chor�gwie polskie.</p><p>� Pora ju�, �eby zbawienie przysz�o! � mrukn�� Wo�odyjowski.</p><p>Czas jaki� jechali w milczeniu, jasnym, o�wieconym przez promienie ksi�yca, go�ci�cem.</p><p>� Dwa wilki drog� przesz�y! � rzek�a nagle Helena.</p><p>� Widz� � odpar� Wo�odyjowski. � A ot, trzeci!</p><p>Szarawy cie� przemkn�� si� istotnie o sto kilkadziesi�t krok�w przed ko�mi.</p><p>� Ot, czwarty! � zawo�a�a kniazi�wna.</p><p>� Nie, to sarna; patrz wa�panna: dwie, trzy!</p><p>� Co, u licha! � zakrzykn�� pan Zag�oba. � Sarny za wilkami goni�! �wiat, widz�, przewraca si� do g�ry nogami.</p><p>� Jed�my no nieco pr�dzej � rzek� zaniepokojonym g�osem pan Wo�odyjowski. � Rz�dzian! Bywaj! I z pann� naprz�d!</p><p>Pomkn�li, ale Zag�oba pochyli� si� w p�dzie do ucha Wo�odyjowskiego i pyta�:</p><p>� Panie Michale, a co tam nowego?</p><p>� �le � odrzek� ma�y rycerz. � Widzia�e� wa��: zwierz z legowisk ze snu si� zrywa i noc� pomyka.</p><p>� Oj! A co to znaczy?</p><p>� To znaczy, �e go p�osz�.</p><p>� Kto? Wojska � Kozacy albo Tatary � id� nam od prawej r�ki.</p><p>� A mo�e nasze chor�gwie?</p><p>� Nie mo�e by�, bo zwierz umyka od wschodu, od Pi�awiec, wi�c pewno Tatarzy szerok� �aw� id�.</p><p>� Umykajmy, panie Michale, na mi�y B�g!</p><p>� Nie ma innej rady. Ej, �eby tak tu kniazi�wny nie by�o, podeszliby�my pod same czambu�y<a l:href="#fn812" type="note">[812]</a>, �eby z paru urwa�, ale z ni�� ci�ka mo�e by� przeprawa, je�li nas na oko wezm�.</p><p>� B�j si� Boga, panie Michale. Skr��my w lasy za tymi wilkami albo co?</p><p>� Nie mo�e by�, bo cho�by nas zrazu nie dostali, to kraj przed nami zalej�, a potem jak�e si� wydostaniem?</p><p>� Niech�e ich siarczyste pioruny zatrzasn�! Tego nam tylko brakowa�o. Ej, panie Michale, czy si� nie mylisz? Wilcy to przecie� za koszem ci�gn�, nie przed nim pomykaj�.</p><p>� Kt�re s� po bokach, to ci�gn� za koszem i ze wszystkich okolic si� zbieraj�, ale te, co na przedzie, to si� p�osz�. Widzisz no wa�� tam, na prawo, mi�dzy drzewami: �una �wita!</p><p>� Jezusie Nazare�ski, Kr�lu �ydowski!</p><p>� Cicho wa��!� Si�a<a l:href="#fn813" type="note">[813]</a> jeszcze tego lasu?</p><p>� Zaraz si� sko�czy.</p><p>� A potem pole?</p><p>� Tak jest. O Jezu!</p><p>� Cicho wa��!� Za polem drugi las?</p><p>� A� do Matczyna.</p><p>� Dobrze! Byle nas na tym polu nie najechali! Je�eli si� do drugiego lasu szcz�liwie przedostaniem, to�my i w domu. Jed�my teraz razem! Szcz�ciem kniazi�wna z Rz�dzianem na Bur�ajowych koniach.</p><p>Pop�dzili konie i zr�wnali si� z jad�cymi na przedzie.</p><p>� Co to za �una na prawo? � pyta�a kniazi�wna.</p><p>� Mo�cia panno! � odrzek� ma�y rycerz � tu nie ma co ukrywa�. To mog� by� Tatarzy.</p><p>� Jezus Maria!</p><p>� Nie trw� si� wa�panna! Szyja moja w tym, �e im umkniemy, a w Matczynie nasze chor�gwie.</p><p>� Dla Boga! Umykajmy! � rzek� Rz�dzian.</p><p>Ucichli i mkn�li jak duchy. Drzewa pocz�y rzedn��, las ko�czy� si� � ale te� i �una nieco przygas�a. Nagle Helena zwr�ci�a si� do ma�ego rycerza.</p><p>� Mo�ci panowie! � rzek�a � przysi�gnijcie mi, �e �ywa nie p�jd� w ich r�ce!</p><p>� Nie p�jdziesz! � odrzek� Wo�odyjowski � p�kim ja �yw!</p><p>Zaledwie sko�czy�, wypadli z lasu na pole, a raczej na step, kt�ry ci�gn�� si� blisko �wier� mili, a na kt�rego przeciwleg�ym ko�cu czerni�a si� zn�w wst��ka lasu. Halizna<a l:href="#fn814" type="note">[814]</a> ta, ze wszystkich stron odkryta, srebrzy�a si� teraz ca�a od promieni ksi�yca i by�o na niej tak prawie widno, jak w dzie�.</p><p>� To najgorszy szmat drogi! � szepn�� do Zag�oby Wo�odyjowski � bo je�li oni s� w Czarnym Ostrowiu, to t�dy p�jd�, mi�dzy lasami.</p><p>Zag�oba nie odrzek� nic, jeno pi�tami konia �cisn��.</p><p>Dobiegli ju� do po�owy pola, przeciwleg�y las stawa� si� coraz bli�szy, wyra�niejszy, gdy nagle ma�y rycerz wyci�gn�� r�k� ku wschodowi.</p><p>� Patrz wa�� � rzek� do Zag�oby � widzisz?</p><p>� Krze jakowe� i zaro�la w daleko�ci.</p><p>� Te krze si� ruszaj�! W konie teraz, w konie, bo ju� nas dojrz� niezawodnie!</p><p>Wiatr za�wista� w uszach uciekaj�cych � zbawczy las zbli�a� si� coraz bardziej.</p><p>Nagle z owej ciemnej masy zbli�aj�cej si� od prawej strony pola dolecia� naprz�d jakoby szum podobny do szumu fal morskich, a w chwil� potem jeden ogromny krzyk targn�� powietrzem.</p><p>� Widz� nas! � rykn�� Zag�oba. � Psy! Szelmy! Diab�y! Wilcy! �ajdaki!</p><p>Las by� tak blisko, �e uciekaj�cy czuli ju� prawie surowe i ch�odne jego tchnienie. Ale te� i chmura Tatar�w stawa�a si� coraz wyra�niejsz�, a z ciemnego jej cia�a pocz�y wysuwa� si� d�ugie odnogi, jakoby macki olbrzymiego potworu � i zbli�a� si� ku uciekaj�cym z niepoj�t� szybko�ci�. Wprawne uszy Wo�odyjowskiego odr�ni�y ju� wyra�ne wrzaski: �A��a! A��a!�</p><p>� Ko� mi si� potkn��! � krzykn�� Zag�oba.</p><p>� Nic to � odpar� Wo�odyjowski.</p><p>Ale przez g�ow� przelatywa�y mu na kszta�t piorun�w pytania: co b�dzie, je�eli konie nie wytrzymaj�? Co b�dzie, je�eli kt�ry z nich padnie? By�y to dzielne tatarskie bachmaty, �elaznej wytrwa�o�ci, ale sz�y ju� od P�oskirowa, ma�o co wypoczywaj�c po onym szalonym biegu od miasta a� do pierwszego lasu. Mo�na si� by�o wprawdzie przesi��� na lu�ne, lecz i lu�ne by�y znu�one. �Co b�dzie?� � my�la� pan Wo�odyjowski i serce zabi�o mu trwog�, mo�e po raz pierwszy w �yciu � nie o siebie, ale o Helen�, kt�r� w tej d�ugiej podr�y pokocha� jak siostr� rodzon�. A wiedzia� i to, �e Tatarzy raz zacz�wszy gonitw�, nie ustan� tak pr�dko.</p><p>� Niech�e nie ustaj�, a jej nie zgoni�! � rzek� do siebie �cisn�wszy z�by.</p><p>� Ko� mi si� potkn��! � zawo�a� po raz drugi Zag�oba.</p><p>� Nic to! � powt�rzy� Wo�odyjowski.</p><p>Tymczasem wpadli do lasu. Obj�a ich ciemno��, ale te� pojedynczy je�d�cy tatarscy nie byli dalej za nimi, jak na kilkaset krok�w.</p><p>Wszelako ma�y rycerz wiedzia� ju�, jak ma post�pi�.</p><p>� Rz�dzian! � krzykn�� � skr�caj z pann� w pierwsz� drog� z go�ci�ca.</p><p>� Dobrze, m�j jegomo��! � odrzek� pacho�ek.</p><p>Ma�y rycerz zwr�ci� si� do Zag�oby:</p><p>� Pistolety w gar��!</p><p>I jednocze�nie po�o�ywszy r�k� na cuglach konia pana Zag�oby, pocz�� jego bieg hamowa�.</p><p>� Co robisz?! � krzykn�� szlachcic.</p><p>� Nic to! Wstrzymuj wa�� konia.</p><p>Odleg�o�� mi�dzy nimi a Rz�dzianem, kt�ry umyka� z Helen�, pocz�a si� zwi�ksza� coraz bardziej. Na koniec przybyli do miejsca, gdzie go�ciniec skr�ca� si� do�� nagle ku Zbara�owi, a wprost dalej sz�a w�ska dro�yna le�na wp� przes�oni�ta ga��ziami. Rz�dzian wpad� na ni� i po chwili oboje z Helen� znikli w g�stwinie i ciemno�ci.</p><p>Tymczasem Wo�odyjowski wstrzyma� konia swego i Zag�oby.</p><p>� Na mi�osierdzie boskie! Co czynisz? � rycza� szlachcic.</p><p>� Wstrzymamy pogo�. Nie ma innego dla kniazi�wny ratunku.</p><p>� Zginiemy!</p><p>� To zginiemy. Sta� tu wa�� na boku go�ci�ca! Tutaj! Tutaj!</p><p>Obaj przyczaili si� w ciemno�ci pod drzewami � tymczasem gwa�towny t�tent bachmat�w tatarskich zbli�a� si� i hucza� jak burza, a� si� ca�y las nim rozlega�.</p><p>� Sta�o si�! � rzek� Zag�oba i podni�s� do ust buk�ak z winem.</p><p>Pi� i pi� � po czym wstrz�sn�� si�.</p><p>� W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego! � zakrzykn�� � gotowym na �mier�!</p><p>� Zaraz! Zaraz! � rzek� Wo�odyjowski. � Trzech idzie naprz�d, tegom chcia�!</p><p>Jako� na jasnym go�ci�cu ukaza�o si� trzech je�d�c�w siedz�cych widocznie na najlepszych bachmatach, tak zwanych na Ukrainie wilczarach, bo w biegu wilka dogania�y; za nimi o dwie�cie lub trzysta krok�w p�dzi�o kilkunastu innych, a dalej jeszcze ca�y g�sty, zbity t�um ordy�c�w.</p><p>Gdy trzej pierwsi zr�wnali si� z zasadzk�, hukn�y dwa strza�y, po czym Wo�odyjowski rzuci� si� jak ry� na �rodek go�ci�ca i w jednym mgnieniu oka, nim pan Zag�oba mia� czas spojrze� i pomy�le�, co si� sta�o, trzeci Tatar pad� jakby gromem ra�ony.</p><p>� W konie! � krzykn�� ma�y rycerz.</p><p>Pan Zag�oba nie da� sobie tego dwa razy powtarza�, i ruszyli go�ci�cem na kszta�t dw�ch wilk�w, za kt�rymi stado zajad�ych ps�w goni; tymczasem dalsi ordy�cy nadbiegli do trup�w i poznawszy, �e owe gonione wilki potrafi� na �mier� uk�si�, wstrzymali nieco konie czekaj�c na innych towarzysz�w<a l:href="#fn815" type="note">[815]</a>.</p><p>� Widzisz wa��! � rzek� Wo�odyjowski � wiedzia�em, �e si� zatrzymaj�!</p><p>Ale jakkolwiek uciekaj�cy zyskali kilkaset krok�w, przerwa w gonitwie nie trwa�a d�ugo, tylko �e Tatarzy biegli ju� wi�ksz� kup� i nie wysuwali si� pojedynczo naprz�d.</p><p>Jednak�e konie uciekaj�cych by�y zm�czone d�ug� drog� i p�d ich s�ab�. Szczeg�lniej ko� Zag�oby, wioz�cy na grzbiecie tak znaczny ci�ar, potkn�� si� znowu raz i drugi; staremu szlachcicowi resztki w�os�w stan�y na g�owie na my�l, �e padnie.</p><p>� Panie Michale, najdro�szy panie Michale! nie opuszczaj�e mnie! � wo�a� z desperacj�.</p><p>� B�d� wa�� pewien! � odpowiedzia� ma�y rycerz.</p><p>� �eby tego konia wilcy�</p><p>Nie sko�czy�, gdy pierwsza strza�a bzykn�a mu ko�o ucha, a za ni� inne pocz�y bzyka� i �wista�, i �piewa�, jakoby b�ki i pszczo�y. Jedna przelecia�a tak blisko, �e prawie otar�a si� be�tem o uszy pana Zag�oby.</p><p>Wo�odyjowski zwr�ci� si� i znowu da� po dwakro� z pistolet�w ognia do goni�cych.</p><p>Wtem ko� pana Zag�oby potkn�� si� tak silnie, �e nozdrzami niemal zary� w ziemi.</p><p>� Na Boga �ywego, ko� mi pada! � krzykn�� rozdzieraj�cym g�osem szlachcic.</p><p>� Z kulbaki<a l:href="#fn816" type="note">[816]</a> i w las! � zagrzmia� Wo�odyjowski.</p><p>To rzek�szy sam osadzi� konia, zeskoczy� i w chwil� p�niej obaj z Zag�ob� znikli w ciemno�ciach.</p><p>Ale manewr ten nie uszed� sko�nych oczu Tatar�w i kilkudziesi�ciu z nich zeskoczywszy r�wnie� z koni pu�ci�o si� w pogo� za uciekaj�cymi.</p><p>Ga��zie zerwa�y z g�owy czapk� Zag�obie i bi�y go po twarzy, szarpa�y za �upan, ale szlachcic, wzi�wszy nogi za pas, umyka�, jakby mu trzydzie�ci lat wieku uby�o. Czasami pada�, wi�c podnosi� si� i umyka� jeszcze spieszniej, sapi�c jak miechy kowalskie � na koniec stoczy� si� w g��boki wykrot i czu�, �e si� ju� nie wygramoli, bo si�y opu�ci�y go zupe�nie.</p><p>� Gdzie wa�� jest? � spyta� z cicha Wo�odyjowski.</p><p>� Tu, w dole. Ju� po mnie! Ratuj si�, panie Michale.</p><p>Ale pan Micha� bez wahania wskoczy� do wykrotu i po�o�y� r�k� na ustach pana Zag�oby.</p><p>� Cicho wa��! Mo�e nas zmin�! B�dziem si� zreszt� bronili.</p><p>Tymczasem nadbiegli Tatarzy. Jedni z nich min�li istotnie wykrot, s�dz�c, �e zbiegowie uciekaj� dalej, inni szli z wolna, obmacuj�c drzewa i rozgl�daj�c si� na wszystkie strony.</p><p>Rycerze utaili dech w piersiach.</p><p>�Niech tu kt�ry wpadnie � my�la� w rozpaczy Zag�oba � to ja mu wpadn�!��</p><p>Wtem iskry posypa�y si� na wszystkie strony: Tatarzy pocz�li krzesa� ogie�</p><p>Przy blasku ich wida� by�o dzikie twarze o wystaj�cych policzkach i nabrz�k�e wargi dmuchaj�ce w zatlone hubki. Przez jaki� czas chodzili tak wko�o, o kilkadziesi�t krok�w od wykrotu, podobni do jakich� z�owrogich widm le�nych � i zbli�ali si� coraz bardziej.</p><p>Ale w chwil� p�niej jakie� dziwne szumy, szmery i zmieszane okrzyki pocz�y dolatywa� z go�ci�ca i budzi� u�pione g��bie.</p><p>Tatarzy przestali krzesa� i stan�li jak wryci; r�ka Wo�odyjowskiego wpi�a si� w rami� Zag�oby.</p><p>Krzyki zwi�ksza�y si� i nagle buchn�y czerwone �wiat�a, a wraz z nimi rozleg�a si� salwa muszkiet�w � jedna, druga, trzecia � za ni� okrzyki: �A��a!�, szcz�k szabel, kwik koni � t�tent i wrzaski pomieszane. Na go�ci�cu wrza�a bitwa.</p><p>� Nasi! Nasi! � krzykn�� Wo�odyjowski.</p><p>� Bij! Morduj! Bij! Siecz! R�nij! � rycza� pan Zag�oba.</p><p>Sekunda jeszcze: ko�o wykrotu przebieg�o w najwi�kszym pop�ochu kilkudziesi�ciu Tatar�w, kt�rzy zmykali teraz co duchu ku swoim. Pan Wo�odyjowski nie wytrzyma�, skoczy� za nimi � i jecha� na ich karkach w�r�d g�stwy i ciemno�ci.</p><p>Zag�oba pozosta� sam na dnie jamy.</p><p>Po chwili pr�bowa� wyle��, ale nie m�g�. Bola�y go wszystkie ko�ci i zaledwie zdo�a� na nogach si� utrzyma�.</p><p>� Ha, �ajdaki! � rzek� ogl�daj�c si� na wszystkie strony � uciekli�cie! Szkoda, �e tu kt�ry nie zosta�. Mia�bym kompani� w tej jamie i pokaza�bym mu, gdzie pieprz ro�nie. O poganie! Nar�n� was tam teraz jak byd�a! Dla Boga, ha�as tam teraz coraz wi�kszy! Chcia�bym, �eby to by� sam ksi��� Jeremi, bo ten by dopiero was przygrza�. Ha��akujcie<a l:href="#fn817" type="note">[817]</a>! Ha��akujcie! B�d� p�niej wilcy nad waszym �cierwem ha��akowali. Ale te� ten pan Micha�, �eby mnie tu samego zostawi�. Ba, nic dziwnego! �akomy, bo m�ody. Po tej ostatniej przeprawie ju� i do piek�a bym z nim poszed�, bo to nie taki przyjaciel, co w potrzebie opuszcza. A osa to jest! W mig tamtych trzech uk�si�. �ebym to mia� przynajmniej ze sob� ten buk�ak� ale ju� go tam pewnie diabli wzi�li� konie rozdepta�y. Jeszcze mnie tu jaka gadzina �gnie w tej jamie. Co to?</p><p>Krzyki i salwy muszkiet�w pocz�y oddala� si� w stron� pola i pierwszego lasu.</p><p>� Aha! � rzek� Zag�oba. � Ju� im na karkach jad�! Nie wytrzymali�cie, psubraty! Chwa�a b�d� Bogu najwy�szemu!</p><p>Krzyki oddala�y si� coraz bardziej.</p><p>� Zdrowo jad�! � mrucza� dalej szlachcic. � Ale to, widz�, przyjdzie mi posiedzie� w tej jamie. Tego by brakowa�o, �eby mnie wilcy zjedli. Naprz�d Bohun, potem Tatarzy, a w ko�cu wilcy. Daj�e, Bo�e, pal Bohunowi, a w�cieklizn� wilkom, bo o Tatarach ju� tam jako� nasi my�l� niezgorzej! Panie Michale! Panie Michale!</p><p>Cisza odpowiedzia�a panu Zag�obie, tylko b�r szumia�, a z dala coraz s�abiej dochodzi�y okrzyki.</p><p>� Chyba si� tu spa� po�o�� � czy co? Niech�e to diabli porw�! Hej, panie Michale!</p><p>Ale cierpliwo�� pana Zag�oby na d�ug� jeszcze mia�a by� wystawiona pr�b�, bo szaro ju� by�o na niebie, gdy na go�ci�cu da� si� ponownie s�ysze� t�tent, a nast�pnie �wiat�a zab�ys�y w mroku le�nym.</p><p>� Panie Michale! Tu jestem! � zawo�a� szlachcic.</p><p>� To wa�� wy�a�.</p><p>� Ba! Kiedy nie mog�.</p><p>Pan Micha� z �uczywem w gar�ci stan�� nad jam� i podaj�c r�k� Zag�obie, rzek�:</p><p>� No! Tatar�w nie ma. Przejechali�my si� na nich a� za tamten las.</p><p>� A kt� to nadszed�?</p><p>� Kuszel i Roztworowski w dwa tysi�ce koni. Moi dragoni tak�e s� z nimi.</p><p>� A poga�c�w si�a<a l:href="#fn818" type="note">[818]</a> by�o?</p><p>� At! Komunik<a l:href="#fn819" type="note">[819]</a> parotysi�czny.</p><p>� To chwa�a Bogu! Daj�e mi si� czego napi�, bom zemdla�.</p><p>W dwie godziny p�niej pan Zag�oba, napojony i nakarmiony nale�ycie, siedzia� na wygodnej kulbace<a l:href="#fn820" type="note">[820]</a> w�r�d dragon�w Wo�odyjowskiego, a obok niego jecha� ma�y rycerz i tak m�wi�:</p><p>� Ju��e si� wa�pan nie martw, bo cho� do Zbara�a razem z kniazi�wn� nie przyjedziemy, ale gorzej by by�o, gdyby wpad�a w poga�skie r�ce�</p><p>� A mo�e Rz�dzian nawr�ci jeszcze do Zbara�a? � pyta� Zag�oba.</p><p>� Tego on nie uczyni, go�ciniec b�dzie zaj�ty; �w czambu�<a l:href="#fn821" type="note">[821]</a>, kt�ry�my odparli, rych�o wr�ci i w trop za nami i�� b�dzie. Zreszt� i Bur�aj lada chwila nadci�gnie i pierwej stanie pod Zbara�em, ni�by Rz�dzian m�g� zd��y�. Z drugiej strony od Konstantynowa id�: Chmielnicki i chan.</p><p>� O dla Boga! To� oni w�a�nie z kniazi�wn� jakoby w matni� wpadn�.</p><p>� G�owa te� Rz�dziana w tym, aby si� mi�dzy Zbara�em a Konstantynowem, p�ki czas, przemkn�� i nie pozwoli� si� pu�kom Chmielnickiego albo chanowym czambu�om ogarn��. I widzisz wa��, mocno ja ufam, �e on to potrafi.</p><p>� Daj�e tak, Bo�e!</p><p>� Chytry to jest pacho�ek jak lis. Wa�panu fortel�w nie brak, ale on jeszcze chytrzejszy. Si�a�my<a l:href="#fn822" type="note">[822]</a> g�owy na�amali, jak dziewczyn� ratowa�, i w ko�cu r�ce nam opad�y, a przez niego wszystko si� naprawi�o. B�dzie si� on teraz wy�lizgiwa� jak w��, gdy� i o w�asn� sk�r� mu chodzi. Ufaj wa��, bo i B�g jest nad ni�, kt�ry j� tyle razy ratowa�, i przypomnij sobie, �e sam mi w Zbara�u ufa� kaza�e� wtenczas, kiedy to Zachar przyje�d�a�.</p><p>Zag�oba pokrzepi� si� nieco tymi s�owami pana Micha�a, a nast�pnie zamy�li� si� g��boko.</p><p>� Panie Michale � rzek� po chwili � a nie pyta�e� Kuszla, co si� ze Skrzetuskim dzieje?</p><p>� Jest ju� w Zbara�u i � chwali� Boga � zdrowy. Przyszed� z Za�wilichowskim od ksi�cia Koreckiego.</p><p>� A co my jemu powiemy?</p><p>� W tym s�k.</p><p>� Wszak�e on ci�gle my�li, �e dziewczyna w Kijowie zamordowana?</p><p>� Tak jest.</p><p>� A nie m�wi�e� teraz Kuszlowi albo komu, sk�d jedziemy?</p><p>� Nie m�wi�em, bom sobie my�la�: lepiej si� pierwej naradzimy.</p><p>� Wola�bym chyba o ca�ej imprezie zamilcze� � rzek� Zag�oba. � Mia�aby dziewczyna teraz, Bo�e uchowaj! wpa�� znowu w r�ce kozackie albo tatarskie, to dla Skrzetuskiego by�aby nowa bole�� � taka w�a�nie, jakoby mu kto przysch�e rany rozdrapa�.</p><p>� G�ow� daj�, �e j� Rz�dzian wyprowadzi.</p><p>� Da�bym i ja za to ch�tnie swoj�, ale nieszcz�cie teraz na �wiecie jak d�uma grasuje. Lepiej ju� milczmy i na wol� bo�� wszystko zdajmy.</p><p>� Niech�e i tak b�dzie. Ale czy pan Podbipi�ta tajemnicy Skrzetuskiemu nie wyjawi?</p><p>� Chyba go nie znasz! Parol kawalerski da�, a to dla tego litewskiego powyrka �wi�ta rzecz.</p><p>Tu przy��czy� si� do nich Kuuszel i jechali dalej razem � rozmawiaj�c � przy pierwszych promieniach wschodz�cego s�o�ca � o rzeczach publicznych, o przyj�ciu regimentarzy do Zbara�a, kt�re ksi��� Jeremi spowodowa�, o bliskim przyje�dzie ksi�cia i o nieuniknionej ju� straszliwej z ca�� pot�g� Chmielnickiego rozprawie.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXIV</p></title><p>W Zbara�u zastali pan Wo�odyjowski i Zag�oba wszystkie wojska koronne, zgromadzone i na nieprzyjaciela czekaj�ce. By� tam i podczaszy koronny, kt�ry spod Konstantynowa nadci�gn��, i Lanckoro�ski, kasztelan kamieniecki, kt�ren pod Barem<a l:href="#fn823" type="note">[823]</a> pierwej gromi�, i trzeci regimentarz, pan Firlej z D�browicy, kasztelan be�ski, i pan Andrzej Sierakowski, pisarz koronny, i pan Koniecpolski, chor��y, i pan Przyjemski, genera� artylerii, wojownik szczeg�lniej w zdobywaniu miast i urz�dzaniu obrony bieg�y. A z nimi dziesi�� tysi�cy wojska kwarcianego, nie licz�c kilku chor�gwi ksi�cia Jeremiego, kt�re ju� poprzednio w Zbara�u sta�y.</p><p>Pan Przyjemski na po�udniowych stokach miasta i zamku, za rzeczk� Gniezna i dwoma stawami, zatoczy� pot�ny ob�z, kt�ry cudzoziemsk� sztuk� ufortyfikowa�, a kt�ry tylko z przodu mo�na by�o zdobywa�, bo ty��w broni�y stawy, zamek i rzeczka. W tym to obozie mieli zamiar regimentarze da� odp�r Chmielnickiemu i zatrzyma� nawa�nic� dop�ty, dop�ki by kr�l z reszt� si� i pospolitym ruszeniem wszystkiej szlachty nie nadci�gn��. Ale czy by� to zamiar wobec pot�gi Chmielnickiego podobny do spe�nienia? Wielu w�tpi�o i s�uszne przytacza�o w�tpliwo�ci powody, a mi�dzy innymi i ten, �e w samym obozie �le si� dzia�o. Naprz�d, mi�dzy wodzami wrza�a tajona niezgoda. Regimentarze bowiem po niewoli przyszli pod Zbara�, ulegaj�c w tym ��daniu ksi�cia Jeremiego. Pocz�tkowo mieli regimentarze ch�� broni� si� pod Konstantynowem, ale gdy rozesz�a si� wie��, �e Jeremi obiecuje stan�� w�asn� osob� tylko w takim razie, je�eli Zbara� na miejsce obrony zostanie wybrany, �o�nierstwo natychmiast o�wiadczy�o kr�lewskim wodzom, �e chce i�� na Zbara� i gdzie indziej bi� si� nie b�dzie. Nie pomog�y �adne perswazje ani powaga bu�awy i wkr�tce regimentarze poznali, �e je�eli w d�u�szym uporze trwa� b�d�, tedy wojska, pocz�wszy od powa�nych znak�w husarskich a� do ostatniego �o�nierza z rot cudzoziemskich, opuszcz� ich i zbiegn� pod chor�gwie Wi�niowieckiego. By� to jeden z tych smutnych, coraz cz�stszych w owym czasie przyk�ad�w niekarno�ci wojskowej, kt�r� zrodzi�y zarazem nieudolno�� wodz�w, niezgody ich mi�dzy sob�, bezprzyk�adna groza przed pot�g� Chmielnickiego i niebywa�e dotychczas kl�ski, a zw�aszcza pi�awiecka<a l:href="#fn824" type="note">[824]</a>.</p><p>Tak wi�c regimentarze musieli ruszy� pod Zbara�, gdzie w�adza mimo nominacji kr�lewskich mia�a si�� rzeczy przej�� w r�ce Wi�niowieckiego, bo jego jednego tylko chcia�o s�ucha� wojsko, bi� si� i gin�� pod nim jednym. Ale tymczasem tego faktycznego wodza nie by�o jeszcze w Zbara�u, wi�c niepok�j w wojsku wzrasta�, karno�� rozlu�nia�a si� do reszty i serca upada�y. Ju� by�o bowiem wiadomo, �e Chmielnicki, a z nim chan ci�gn� z pot�g�, jakiej od czas�w Tamerlana<a l:href="#fn825" type="note">[825]</a> nie widzia�y ludzkie oczy. Coraz nowe wie�ci nadlatywa�y do obozu, jakby z�owrogie ptactwo, coraz nowe, coraz straszliwsze pos�uchy, i w�tli�y m�stwo �o�nierza. By�y obawy, aby pop�och, podobny do pi�awieckiego, nie zerwa� si� nagle i nie rozproszy� tej gar�ci wojska, kt�ra zagradza�a Chmielnickiemu drog� do serca Rzeczypospolitej. Wodzowie sami tracili g�owy. Sprzeczne ich rozporz�dzenia nie by�y wcale wykonywane lub wykonywano je z niech�ci�. Rzeczywi�cie jeden Jeremi m�g� odwr�ci� kl�sk� wisz�c� nad obozem, wojskiem i krajem.</p><p>Pan Zag�oba i Wo�odyjowski, przybywszy z chor�gwiami Kuszla, wpadli zaraz w wir wojskowy, ledwie bowiem stan�li na majdanie, otoczyli ich towarzysze<a l:href="#fn826" type="note">[826]</a> r�nych znak�w, pytaj�c jeden przez drugiego o nowiny. Na widok je�c�w tatarskich otucha wst�pi�a zaraz w serca ciekawych: �Uszczkn�li Tatar�w! Je�cy tatarscy! B�g da� wiktori�!� � powtarzali jedni. �Tatarzy tu� � i Bur�aj z nimi!� � wo�ali drudzy. �Do broni, mo�ci panowie! Na wa�y!� Wie�� lecia�a przez ob�z, a zwyci�stwo Kuszlowe ros�o przez drog�. Coraz wi�cej ludzi kupi�o<a l:href="#fn827" type="note">[827]</a> si� naok� je�c�w. �Po�cina� ich! � wo�ano � co tu b�dziemy z nimi robili!� Posypa�y si� pytania tak g�sto, jakoby �nie�na zadymka, ale Kuszel nie chcia� odpowiada� i poszed� z relacj� do kwatery kasztelana be�skiego � za� Wo�odyjowskiego i Zag�ob� witali przez ten czas znajomi spod chor�gwi �ruskich�, a oni wykr�cali si�, jak mogli, by�o im bowiem r�wnie� pilno zobaczy� si� ze Skrzetuskim.</p><p>Znale�li go w zamku, a z nim starego Za�wilichowskiego, dw�ch ksi�y, miejscowych bernardyn�w, i pana Longina Podbipi�t�. Skrzetuski ujrzawszy ich przyblad� nieco i oczy zmru�y�, bo mu zbyt du�o wspomnie� na my�l przywiedli, aby mia� bez b�lu znie�� ich widok. Jednak�e powita� ich spokojnie, a nawet rado�nie pyta�, gdzie byli, i zadowoli� si� pierwsz� lepsz� odpowiedzi�, gdy� poczytuj�c kniazi�wn� za umar��, niczego ju� nie pragn��, niczego si� nie spodziewa� i najmniejsze podejrzenie nie wkrad�o mu si� do duszy, �e ich d�uga nieobecno�� mo�e by� w jakimkolwiek z ni� zwi�zku. Oni te� s�owem o celu wyprawy nie wspomnieli, cho� pan Longinus spogl�da� to na jednego, to na drugiego badawczym wzrokiem i wzdycha�, i kr�ci� si� na miejscu, chc�c cho� cie� nadziei na ich obliczach wyczyta�. Ale obydwaj zaj�ci byli Skrzetuskim, kt�rego pan Micha� co chwila bra� w ramiona, bo mu serce mi�k�o na widok tego wiernego i dawnego przyjaciela, kt�ry tyle si� wycierpia�, tyle przeby� i tyle utraci�, �e prawie �y� nie mia� po co.</p><p>� Ot! Do kupy si� znowu zbieramy wszyscy starzy towarzysze � m�wi� do Skrzetuskiego � i dobrze ci b�dzie z nami. Wojna te� przyjdzie taka, widz�, jakiej jeszcze nie bywa�o, a z ni� i rozkosze wielkie dla ka�dej duszy �o�nierskiej. Byle ci B�g da� zdrowie, nieraz jeszcze husarzy poprowadzisz!</p><p>� B�g mi ju� zdrowie wr�ci�! � odpowiedzia� Skrzetuski � i sam sobie wi�cej nie �ycz�, jeno s�u�y�, p�ki jest potrzeba.</p><p>Jako� Skrzetuski zdr�w by� ju� w istocie, bo m�odo�� i pot�na si�a zwalczy�y w nim chorob�. Zgryzoty prze�ar�y mu dusz�, ale cia�a zgry�� nie mog�y. Wychud� tylko bardzo i po��k� tak, �e czo�o, policzki i nos mia� jakby z wosku ko�cielnego uczynione. Dawna kamienna surowo�� zosta�a mu w twarzy i by� w niej taki skrzep�y spok�j, jak w twarzach umar�ych. Wi�cej jeszcze srebrnych nici wi�o si� w jego czarnej brodzie, a zreszt� nie r�ni� si� niczym od innych ludzi, chyba tym, �e przeciw �o�nierskiemu obyczajowi unika� gwar�w, ci�by, pijatyk, ch�tniej z zakonnikami obcuj�c, kt�rych rozm�w o �yciu klasztornym i o �yciu przysz�ym chciwie, bywa�o, s�ucha�. Jednak�e s�u�b� �ci�le pe�ni� i co si� tyczy�o wojny albo spodziewanego obl�enia, tym na r�wni ze wszystkimi si� zajmowa�.</p><p>Wnet te� rozmowa zesz�a na ten przedmiot, bo nikt o niczym innym nie my�la� w ca�ym obozie, w zamku i w mie�cie. Stary Za�wilichowski wypytywa� si� o Tatar�w i o Bur�aja, z kt�rym z dawna mia� znajomo��.</p><p>� Wielki to jest wojennik � m�wi� � i a� �al, �e przeciw ojczy�nie wraz z innymi powstaje. Razem s�u�yli�my pod Chocimiem � m�odzik to by� jeszcze, ale ju� obiecywa�, �e na niepospolitego m�a wyro�nie.</p><p>� Przecie on jest z Zadnieprza i Zadnieprza�com przywodzi � rzek� Skrzetuski � jak�e si� to sta�o, ojcze, �e on teraz z po�udnia od strony Kamie�ca<a l:href="#fn828" type="note">[828]</a> ci�gnie?</p><p>� Wida� � odrzek� Za�wilichowski � umy�lnie mu tam Chmielnicki zimowisko wyznaczy�, gdy� Tuhaj-bej zosta� nad Dnieprem, a �w murza<a l:href="#fn829" type="note">[829]</a> wielki ma do Bur�aja rankor<a l:href="#fn830" type="note">[830]</a> jeszcze z dawnych czas�w. Nikt te� Tatarom tyle sad�a za sk�r� nie zala�, ile Bur�aj.</p><p>� A teraz b�dzie ich komilitonem<a l:href="#fn831" type="note">[831]</a>!</p><p>� Tak jest! � rzek� Za�wilichowski � takie czasy! Ale tu b�dzie nad nimi Chmielnicki czuwa�, �eby si� nie po�arli.</p><p>� A Chmielnickiego kiedy si� tu, ojcze, spodziewacie? � pyta� Wo�odyjowski.</p><p>� Lada dzie�, a zreszt�, kt� mo�e wiedzie�? Powinni regimentarze podjazd za podjazdem wysy�a�, a tego nie czyni�. Ledwiem uprosi�, �e Kuszla wys�ali ku po�udniowi, a pan�w Pig�owskich pod Czo�ha�ski Kamie�. Chcia�em i sam i��, ale tu ci�g�e rady i rady� Maj� jeszcze wys�a� i pana pisarza koronnego w kilkana�cie chor�gwi. Niech�e si� �piesz�, aby za� nie by�o za p�no. Daj tu Bo�e jak najpr�dzej naszego ksi�cia, bo inaczej taka ha�ba jak pod Pi�awcami nas spotka.</p><p>� Widzia�em tych �o�nierz�w, kiedy�my przez majdan przeje�d�ali � rzecze Zag�oba � i tak my�l�, �e wi�cej mi�dzy nimi kp�w ni� dobrych pacho�k�w. Bazarnikami im by�, nie naszymi komilitonami, kt�rzy si� w s�awie kochamy, wi�cej j� od zdrowia ceni�c.</p><p>� Co wa�� gadasz! � burkn�� staruszek � Nie ujmuj� ja waszmo�ci m�stwa, cho� dawniej inne mia�em mniemanie, ale i to wszystko rycerstwo, co tu jest, to najprzedniejszy �o�nierz, jakiego kiedykolwiek mia�a Rzeczpospolita. G�owy jeno trzeba! Wodza! Pan kamieniecki dobry harcownik, ale �aden w�dz; pan Firlej stary, a co do podczaszego, no, ten razem z ksi�ciem Dominikiem<a l:href="#fn832" type="note">[832]</a> pod Pi�awcami zdoby� sobie reputacj�. C� dziwnego, �e ich s�ucha� nie chc�? �o�nierz ch�tnie przeleje krew, je�eli jest pewien, �e go bez potrzeby nie wygubi�. Ot i teraz: miast o obl�eniu my�le�, to si� spieraj�, gdzie kt�ry b�dzie sta�!</p><p>� Czy aby wiwendy<a l:href="#fn833" type="note">[833]</a> jest dosy�? � pyta� niespokojnie Zag�oba.</p><p>� I tego nie tyle, ile potrzeba, ale z pasz� jeszcze gorzej. Je�eli si� obl�enie przez miesi�c przeci�gnie, to chyba wi�ry a kamienie b�dziem koniom dawa�.</p><p>� Jeszcze by czas o tym pomy�le� � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� To id� im wa�� to powiedz. Daj Bo�e ksi�cia, repeto<a l:href="#fn834" type="note">[834]</a>!</p><p>� Nie waszmo�� jeden za nim wzdychasz � przerwa� pan Longinus.</p><p>� Wiem o tym � odrzek� staruszek. � Spojrzyjcie waszmo�ciowie na majdan. Wszyscy u wa��w siedz� i z t�skno�ci� w stron� Starego Zbara�a pogl�daj�, inni za� a� na wie�e w mie�cie w�a��, a krzyknie kt�ry z pustoty: �Idzie!� � to od rado�ci szalej�. Nie tak spragniony jele� <emphasis>desiderat aquas</emphasis><a l:href="#fn835" type="note">[835]</a>, jako my jego. Oby tylko przed Chmielnickim zd��y�, bo ju� tak my�l�, �e tam musia�y zaj�� <emphasis>impedimenta</emphasis><a l:href="#fn836" type="note">[836]</a>.</p><p>� My te� si� po ca�ych dniach o jego przyjazd modlimy � odezwa� si� jeden z bernardyn�w.</p><p>Jako� modlitwy i �yczenia ca�ego rycerstwa mia�y si� niebawem zi�ci�, chocia� nast�pny dzie� przyni�s� jeszcze wi�ksze obawy i pe�no wr�b z�owrogich. Dnia �smego lipca, we czwartek, straszliwa burza rozszala�a si� nad miastem i �wie�o zatoczonymi wa�ami obozu. Deszcz wali� potokami. Cz�� rob�t ziemnych sp�yn�a. Gniezna i oba stawy wezbra�y. Wieczorem piorun hukn�� w piechotn� chor�giew kasztelana be�skiego, Firleja; zabi� kilku ludzi, a sam� chor�giew roztrzaska� na szczypki. Poczytano to za z�e <emphasis>omen</emphasis> i za widomy znak gniewu bo�ego, tym bardziej �e pan Firlej by� kalwinem<a l:href="#fn837" type="note">[837]</a>. Zag�oba proponowa�, by wys�a� do niego deputacj� z ��daniem i pro�b�, aby si� nawr�ci� - �gdy� nie mo�e by� b�ogos�awie�stwa bo�ego dla wojska, kt�rego w�dz �yje w spro�nych b��dach niebu obrzyd�ych�. Wielu podziela�o to mniemanie i tylko powaga osoby kasztela�skiej i bu�awy wstrzyma�a wys�anie deputacji. Ale serca tym bardziej upad�y. Burza te� szala�a bez przerwy. Wa�y, lubo wzmocnione kamieniami, �oz� i ostroko�em, rozmi�k�y tak, �e armaty pocz�y grz�zn��. Musiano podk�ada� deski pod granatniki, mo�dzierze i nawet pod oktawy<a l:href="#fn838" type="note">[838]</a>. W g��bokich fosach szumia�a woda na ch�opa wysoko. Noc nie przynios�a spokoju. Wicher gna� od wschodu coraz nowe olbrzymie zwa�y chmur, kt�re k��bi�c si� i przewalaj�c ze straszliwym �oskotem po niebie, wyrzuca�y nad Zbara�em wszystek sw�j zapas d�d�u, grom�w, b�yskawic� Tylko czelad� zosta�a w namiotach w obozie, towarzystwo za�, starszyzna, nawet regimentarze, z wyj�tkiem kasztelana kamienieckiego, schronili si� do miasta. Gdyby Chmielnicki nadszed� by� razem z t� burz�, by�by wzi�� ob�z bez oporu!</p><p>Nazajutrz by�o ju� nieco lepiej, chocia� deszcz jeszcze popadywa�. Dopiero ko�o pi�tej z po�udnia wiatr przep�dzi� chmury, b��kit roztoczy� si� nad obozem, a w stronie Starego Zbara�a zaja�nia�a przepyszna siedmiobarwna t�cza, kt�rej pot�ny �uk jednym ramieniem za Stary Zbara� przechodzi�, drugim zdawa� si� ssa� wilgo� z Czarnego Lasu � i �wieci� si�, i mieni�, i gra� na tle chmur uciekaj�cych.</p><p>W�wczas otucha wst�pi�a w serca. Rycerstwo wr�ci�o do obozu i wst�pi�o na �liskie wa�y, aby widokiem t�czy oczy weseli�. Zaraz pocz�to rozprawia� gwarnie i zgadywa�, co ten pomy�lny znak zwiastuje, gdy wtem pan Wo�odyjowski, stoj�c wraz z innymi nad sam� fos�, przys�oni� swe rysie oczy r�k� i zakrzykn��:</p><p>� Wojsko spod t�czy wychodzi! Wojsko!</p><p>Zrobi� si� ruch, jakby wicher poruszy� mas� ludzi, a potem szmer zerwa� si� nagle. S�owa: �Wojsko idzie!� przelecia�y jakoby strza�a od jednego ko�ca wa��w do drugiego. �o�nierze pocz�li si� cisn��, popycha�, sk��bia�. Szmery zrywa�y si� i cich�y; wszystkie d�onie spocz�y nad oczyma, wszystkie oczy wbi�y si� z wyt�eniem w dal � serca t�uk�y si� w piersiach � i patrzyli tak wszyscy, oddech w piersiach wstrzymuj�c, zawieszeni mi�dzy niepewno�ci� i nadziej�!</p><p>A wtem pod siedmiobarwn� bram� zamajaczy�o co� i majaczy�o coraz wyra�niej, i wynurza�o si� z dali, i zbli�a�o coraz bardziej, i widnia�o coraz dok�adniej � a� w ko�cu ukaza�y si� chor�gwie, proporce, bu�czuki<a l:href="#fn839" type="note">[839]</a> � p�niej las proporczyk�w � oczy nie da�y d�u�ej w�tpi�: by�o to wojsko.</p><p>W�wczas jeden olbrzymi okrzyk wyrwa� si� ze wszystkich piersi, okrzyk niepoj�tej rado�ci:</p><p>� Jeremi! Jeremi! Jeremi!</p><p>Najstarszych �o�nierzy ogarn�� po prostu sza�. Jedni rzucili si� z wa��w, przebrn�li fos� i biegli piechot� przez zalan� wod� r�wnin� ku zbli�aj�cym si� pu�kom; drudzy lecieli do koni; inni �mieli si�, inni p�akali, sk�adali r�ce lub wyci�gali je ku niebu, wo�aj�c: �Idzie nasz ojciec, nasz zbawca, nasz w�dz!� Zdawa� by si� mog�o, �e obl�enie ju� zdj�te, Chmielnicki pokonany i zwyci�stwo odniesione. Tymczasem pu�ki ksi�cia podchodzi�y coraz bli�ej, tak �e mo�na ju� by�o rozr�ni� znaki. Sz�y wi�c naprz�d, jako zwykle, lekkie pu�ki ksi���cych Tatar�w, semen�w<a l:href="#fn840" type="note">[840]</a> i Wo�och�w<a l:href="#fn841" type="note">[841]</a>; za nimi wida� by�o cudzoziemsk� piechot� Machnickiego, dalej � armaty Wurcla, dragonie i powa�ne znaki husarskie. Promienie s�o�ca �ama�y si� na ich zbrojach, na grotach stercz�cych kopii � i szli wszyscy w blaskach niezwyczajnych, jakoby ju� ich otacza�a gloria zwyci�stwa. Skrzetuski, stoj�cy wraz z panem Longinem na wa�ach, pozna� z dala swoj� chor�giew, kt�r� by� w Zamo�ciu zostawi� � i wy��k�e policzki zarumieni�y mu si� nieco; odetchn�� silnie po kilkakro�, jakby jaki� niezmierny ci�ar zrzuca� z piersi, i powesela� w oczach. Bo te� i bliskie ju� by�y dla niego dni trud�w nadludzkich oraz walk heroicznych, kt�re najlepiej goj� serce i pami�� bolesn� gdzie� coraz g��biej na dno duszy str�caj�. Pu�ki zbli�y�y si� jeszcze i zaledwie tysi�c krok�w dzieli�o je od obozu. Nadbieg�a te� i starszyzna, by ogl�da� wej�cie ksi���ce: wi�c trzej regimentarze, z nimi pan Przyjemski, pan chor��y koronny, pan starosta krasnostawski, pan Korf i wszyscy inni oficerowie tak chor�gwi polskich, jak i cudzoziemskiego autoramentu. Podzielali oni og�ln� rado��, a szczeg�lniej pan Lanckoro�ski, regimentarz, wi�kszy rycerz ani�eli w�dz, ale w s�awie wojennej rozkochany, wyci�ga� bu�aw� w stron�, sk�d przychodzi� Jeremi, i m�wi� tak g�o�no, �e go wszyscy s�yszeli:</p><p>� Oto tam nasz najwy�szy w�dz i ja pierwszy dank<a l:href="#fn842" type="note">[842]</a> i w�adz� sw� mu oddawam<a l:href="#fn843" type="note">[843]</a>!</p><p>Pu�ki ksi���ce zacz�y wchodzi� do obozu. By�o wszystkiego ludu trzy tysi�ce, ale za sto tysi�cy serc przyros�o � bo byli to przecie wszystko zwyci�zcy spod Pohrebyszcz, Niemirowa, Machn�wki i Konstantynowa. Witali si� tedy znajomi i przyjaciele. Za lekkimi pu�kami wtoczy�a si� na koniec z trudem i artyleria wurclowska, prowadz�c cztery hakownice, dwie oktawy srodze dono�ne i sze�� zdobycznych organk�w. Ksi���, kt�ry ze Starego Zbara�a pu�ki ekspediowa�<a l:href="#fn844" type="note">[844]</a>, wjecha� dopiero wieczorem po zachodzie s�o�ca. Zbieg�o si�, co �y�o, na jego spotkanie. �o�nierze, pozapalawszy kaganki, ogarki, pochodnie i szczapy �uczywa, otoczyli tak ksi���cego dzianeta<a l:href="#fn845" type="note">[845]</a>, �e post�powa� nie m�g�. Chwytano go te� za cugle, by oczy widokiem bohatera d�u�ej napoi�. Ca�owano suknie ksi���ce, a samego ledwie �e nie porwano na ramiona. Uniesienie dosz�o do tego stopnia, �e nie tylko �o�nierze spod swojskich znak�w, ale i roty cudzoziemskie o�wiadczy�y, �e przez kwarta� darmo b�d� s�u�y�y. Coraz wi�kszy t�ok czyni� si� naok� ksi�cia, tak �e kroku ju� post�pi� nie m�g� � siedzia� wi�c na swym bia�ym dzianecie, otoczony �o�nierstwem, jak pasterz mi�dzy owcami, a okrzykom i wiwatom nie by�o ko�ca.</p><p>Wiecz�r si� zrobi� cichy, pogodny. Na ciemnym niebie zab�ys�o tysi�ce gwiazd i wnet zjawi�y si� pomy�lne wr�by. W�a�nie gdy pan Lanckoro�ski zbli�y� si� do ksi�cia z bu�aw� w r�ku, by mu j� odda�, jedna z gwiazd, oderwawszy si� od sklepienia i ci�gn�c za sob� strug� �wietlan�, spad�a z hukiem w stronie Konstantynowa, sk�d mia� nadci�gn�� Chmielnicki, i zgas�a.</p><p>� To Chmielnickiego gwiazda! � krzykn�li �o�nierze. � Cud! Cud! Znak widomy!</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> Jeremi <emphasis>victor</emphasis><a l:href="#fn846" type="note">[846]</a>! � powt�rzy�o tysi�ce g�os�w, a wtem kasztelan kamieniecki zbli�y� si� i da� znak r�k�, �e chce m�wi�. Uciszy�o si� zaraz nieco, on za� rzek�:</p><p>� Kr�l mnie da� bu�aw�, ale ja j� w twoje, godniejsze r�ce, zwyci�zco, oddaj� i pierwszy twoich rozkaz�w chc� s�ucha�.</p><p>� I my z nim! � powt�rzyli dwaj inni regimentarze.</p><p>Trzy bu�awy wyci�gn�y si� ku ksi�ciu, ale on r�k� cofn�� i odrzek�:</p><p>� Nie ja waszmo�ciom dawa�em bu�awy, wi�c ich nie b�d� odbiera�.</p><p>� B�d� wi�c nad trzema czwart�! � rzek� Firlej.</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis> Wi�niowiecki! <emphasis>Vivant</emphasis> regimentarze! � krzykn�o rycerstwo. � �y� i umiera� razem chcemy!</p><p>W tej chwili dzianet ksi���cy podni�s� �eb, wstrz�sn�� farbowan� purpurowo grzyw� i zzar�a� pot�nie, a� wszystkie konie w obozie odpowiedzia�y mu jednym g�osem.</p><p>Poczytano i to za przepowiedni� zwyci�stwa. �o�nierze mieli ogie� w oczach. Serca rozpali�y si� pragnieniem walki, dreszcz zapa�u przebiega� przez cia�a. Starszyzna nawet podziela�a og�lne uniesienie. Podczaszy p�aka� i modli� si�, a pan kasztelan kamieniecki i pan starosta krasnostawski pierwsi pocz�li trzaska� szablami, wt�ruj�c �o�nierzom, kt�rzy biegli na zr�by wa��w i wyci�gaj�c r�ce w ciemno�ci, wo�ali ku stronie, z kt�rej spodziewano si� nieprzyjaciela:</p><p>� Bywajcie, psubraty! Znajdziecie nas gotowych! Tej nocy nikt nie spa� w obozie i a� do rana grzmia�y okrzyki i roi�y si� �wiat�a b�yszcz�ce kagank�w i pochodni.</p><p>Nad ranem przyszed� z podjazdu spod Czo�ha�skiego Kamienia pan pisarz koronny Sierakowski i przyni�s� wiadomo�� o nieprzyjacielu, kt�ry o pi�� mil od obozu si� znajdowa�. Podjazd stoczy� walk� z przewa�nymi si�ami ordy�c�w; zgin�o w niej dw�ch pan�w Ma�kowskich, pan Oleksicz i kilku zacnego towarzystwa. Przywiezione j�zyki<a l:href="#fn847" type="note">[847]</a> twierdzi�y, �e za onym komunikiem<a l:href="#fn848" type="note">[848]</a> chan i Chmielnicki id� z ca�� pot�g�. Dzie� zeszed� na oczekiwaniu i rozporz�dzeniach do obrony. Ksi���, przyj�wszy bez d�u�szych waha� naczelne dow�dztwo, szykowa� wojsko, wyznacza� ka�demu, gdzie mia� sta�, jak si� broni� i jak innym w pomoc przychodzi�. W obozie zapanowa� najlepszy duch; karno�� zosta�a przywr�cona, a zamiast dawnego zamieszania, krzy�owania si� rozporz�dze�, niepewno�ci � widzia�e� wsz�dy �ad i sprawno��. Do po�udnia wszyscy byli na swych pozycjach. Stra�e przed obozem rozrzucone donosi�y ka�dej chwili, co dzieje si� w okolicy. W pobli�szych wioskach wys�ana czelad� bra�a �ywno�� i pasz�, ile si� gdzie jeszcze da�o z�apa�. �o�nierz, stoj�c na wa�ach gwarzy� weso�o i �piewa�, a noc sp�dzono drzemi�c przy ogniskach, z r�k� na szabli, w takiej gotowo�ci, jakby co chwila szturm mia� nast�pi�.</p><p>Jako� �witaniem pocz�o si� co� czerni� w stronie Wi�niowca. Dzwony uderzy�y w mie�cie na trwog�, a w obozie d�ugie, �a�osne g�osy tr�b pobudzi�y czujno�� �o�nierzy. Piesze regimenta wysz�y na wa�y, w przerwach stan�a jazda gotowa zerwa� si� za pierwszym znakiem do ataku, a przez ca�� d�ugo�� okopu wznios�y si� ku g�rze dymki od zapalonych lont�w.</p><p>W tej samej chwili pojawi� si� ksi��� na swoim bia�ym dzianecie. Ubrany by� w srebrne blachy, ale bez he�mu. Najmniejszej troski nie by�o zna� na jego czole; owszem, weso�o�� bi�a mu z oczu i twarzy.</p><p>� Mamy go�ci, mo�ci panowie! Mamy go�ci! � powtarza� przeje�d�aj�c wzd�u� wa��w.</p><p>Cisza nasta�a i s�ycha� by�o �opotanie chor�gwi, kt�re lekki powiew wiatru to nadyma�, to owija� naoko�o drzewc�w. Tymczasem nieprzyjaciel zbli�y� si� tak, �e mo�na go by�o okiem ogarn��.</p><p>By�a to pierwsza fala, wi�c nie sam Chmielnicki z chanem, ale rekonesans z�o�ony ze trzydziestu tysi�cy wyborowych ordy�c�w uzbrojonych w �uki, samopa�y<a l:href="#fn849" type="note">[849]</a> i szable. Zagarn�wszy tysi�c pi��set pacho�k�w wys�anych po �ywno��, szli g�st� �aw� od Wi�niowca, potem wyci�gn�wszy si� w d�ugi p�ksi�yc, pocz�li zaje�d�a� z przeciwnej strony ku Staremu Zbara�owi.</p><p>Ale tymczasem ksi��� przekonawszy si�, i� to tylko komunik<a l:href="#fn850" type="note">[850]</a>, da� rozkaz, by jazda wysz�a z okop�w. Rozleg�y si� g�osy komendy, pu�ki zacz�y si� rusza� i wychodzi� zza wa��w, jak pszczo�y z ula. R�wnina nape�ni�a si� lud�mi i ko�mi. Z dala wida� by�o rotmistrz�w z buzdyganami w r�ku oganiaj�cych chor�gwie i szykuj�cych je do boju. Konie parska�y rze�wo � a czasem r�enie przebieg�o szeregi. Potem z tej masy wysun�y si� dwie chor�gwie Tatar�w i semen�w ksi���cych i sz�y drobnym k�usem naprz�d; �uki trz�s�y si� im na plecach, migota�y ko�paki � i szli w milczeniu, a na czele ich jecha� rudy Wierszu��, pod kt�rym ko� rzuca� si� jak szalony, co chwila zwieszaj�c w powietrzu przednie kopyta, jakby chcia� zerwa� w�dzid�a i skoczy� co pr�dzej w zam�t.</p><p>B��kitu nieba nie plami�a �adna chmurka, dzie� by� jasny, przezroczysty � i wida� ich by�o jak na d�oni.</p><p>W tej�e samej chwili od strony Starego Zbara�a ukaza� si� taborek<a l:href="#fn851" type="note">[851]</a> ksi���cy, kt�ry nie zdo�a� wej�� z ca�ym wojskiem, a teraz nad��a� co si�y z obawy, aby ordy�cy nie ogarn�li go jednym zamachem. Jako� nie uszed� ich oczu i wnet d�ugi p�ksi�yc ruszy� ku niemu z kopyta. Krzyki: �A��a!�, dolecia�y a� do uszu stoj�cej na wa�ach piechoty; chor�gwie Wierszu��a pomkn�y jak wicher na ratunek.</p><p>Ale p�ksi�yc dobieg� pr�dzej do taborku i opasa� go w jednej chwili jakoby czarn� wst�g�, a jednocze�nie kilka tysi�cy ordy�c�w zwr�ci�o si� z wyciem nieludzkim ku Wierszu��owi staraj�c si� go r�wnie� opasa�. I tu dopiero mo�na by�o pozna� do�wiadczenie Wierszu��a i sprawno�� jego �o�nierzy. Widz�c bowiem, �e im zachodz� z prawej i lewej strony, rozdzielili si� na troje i skoczyli na boki, po czym rozdzielili si� na czworo, potem na dwoje � a za ka�dym razem nieprzyjaciel musia� si� zwraca� ca�� lini�, bo przed sob� nie mia� nikogo, a skrzyd�a ju� mu rwano. Dopiero za czwartym razem uderzyli si� pier� w pier�, ale Wierszu�� uderzy� ca�� si�� w najs�absze miejsce, rozerwa� je i od razu znalaz� si� na ty�ach nieprzyjaciela. Wtedy porzuci� go i szed� jak burza ku taborkowi nie dbaj�c, �e tamci zaraz mu na kark najad�.</p><p>Starzy praktycy patrz�c na to z wa��w uderzali si� zbrojnymi d�o�mi po l�d�wiach, wykrzykuj�c:</p><p>� Niech ich kule bij�! Tylko ksi���cy rotmistrze tak prowadz�!</p><p>Tymczasem Wierszu��, natar�szy ostrym klinem na pier�cie� opasuj�cy taborek, przebi� go tak, jak strza�a przebija cia�o �o�nierza, i w mgnieniu oka przedosta� si� do �rodka. Teraz zamiast dw�ch bitew zawrza�a jedna, ale tym zaci�tsza. Cudny to by� widok! W �rodku r�wniny taborek jakoby ruchoma forteca wyrzuca� d�ugie smugi dymu i zia� ogniem � naok� za� czerni�o si� mrowie ruchliwe, rozszala�e, niby jaki� wir olbrzymi, za wirem konie lataj�ce bez je�d�c�w, w �rodku szum, wrzask, grzechotanie samopa��w. Ci t�ocz� si� jedni przez drugich, tamci nie daj� si� rozrywa�. Jak dzik otoczony broni si� bia�ymi k�ami i tnie zajad�� psiarni�, tak �w tabor w�r�d chmary tatarskiej broni� si� z rozpacz� i nadziej�, �e z obozu pomoc wi�ksza od Wierszu��owej mu przyjdzie.</p><p>Jako� wkr�tce na r�wninie zamigota�y czerwone kolety<a l:href="#fn852" type="note">[852]</a> dragon�w Kuszla i Wo�odyjowskiego � rzek�by�: listki czerwone kwiat�w, kt�re wiatr �enie<a l:href="#fn853" type="note">[853]</a>. Ci dobiegli do chmary tatarskiej i wpadli w ni� jak w czarny las, tak �e po chwili wcale ich nie by�o wida�, tylko kot�owanie uczyni�o si� jeszcze wi�ksze. Dziwno by�o nawet �o�nierzom, dlaczego ksi��� nie przyjdzie od razu z dostateczn� pot�g� w pomoc otoczonym, ale on zw��czy�, chc�c dowodnie pokaza� �o�nierzom, jakie to posi�ki im prowadzi� � i przez to serce im podnie�� i do wi�kszych jeszcze niebezpiecze�stw przygotowa�.</p><p>Jednak�e ogie� w taborku s�abia�; zna�, ju� nabija� nie mieli czasu albo si� rury muszkiet�w zbyt rozgrza�y; natomiast wrzask Tatar�w zwi�ksza� si� coraz bardziej, wi�c ksi��� da� znak i trzy husarskie chor�gwie: jedna jego w�asna pod Skrzetuskim, druga starosty krasnostawskiego, trzecia kr�lewska pod panem Pig�owskim, run�y z obozu ku bitwie. Dobieg�y i uderzywszy jak obuchem, rozerwa�y od razu pier�cie� tatarski, potem sp�dzi�y go, zgniot�y na r�wninie, wypar�y ku lasom, rozbi�y raz jeszcze � i gna�y o �wier� mili od obozu, taborek za� w�r�d radosnych okrzyk�w i huku dzia� zemkn�� bezpiecznie w okopy.</p><p>Tatarzy jednak, czuj�c, �e za nimi idzie Chmielnicki i chan, nie znikli ca�kiem z oczu: owszem, wkr�tce zjawili si� na nowo i ha��akuj�c obiegali ca�y ob�z zajmuj�c przy tym drogi, go�ci�ce i wsie pobliskie, z kt�rych wkr�tce podnios�y si� s�upy czarnego dymu ku niebu. Mn�stwo ich harcownik�w zbli�y�o si� pod okopy, przeciw kt�rym sypn�li si� zaraz pojedynczo i kupkami �o�nierze ksi���cy i kwarciani, szczeg�lniej z tatarskich, wo�oskich i drago�skich chor�gwi.</p><p>Wierszu�� nie m�g� bra� w harcach udzia�u, albowiem sze�� razy w g�ow� ci�ty przy obronie taborku le�a� jak nie�ywy w namiocie; natomiast pan Wo�odyjowski, cho� ca�y ju� jak rak od krwi czerwony, za ma�o mia� jeszcze ukontentowania i pierwszy wyruszy�. Trwa�y owe harce a� do wieczora, na kt�re z obozu piechoty i rycerstwo z g�rnych chor�gwi patrzy�o jak na widowisko. Przebiegano wi�c sobie wzajemnie, potykano si� gromadami albo pojedynczo, chwytano �ywcem niewolnik�w. A pan Micha�, co kt�rego ucapi� i odprowadzi�, to zn�w wraca�; czerwony jego mundur uwija� si� po ca�ym pobojowisku, a� go wreszcie Skrzetuski panu Lanckoro�skiemu jako osobliwo�� z dala pokaza�, bo ilekro� sczepi� si� z Tatarem, rzek�by�: w Tatara piorun trzas�. Zag�oba, cho� pan Micha� nie m�g� go dos�ysze�, dodawa� mu krzykiem z wa��w ochoty, od czasu za� do czasu zwraca� si� do stoj�cych naok� �o�nierzy i m�wi�:</p><p>� Patrzcie, waszmo�ciowie! Ja to uczy�em go szabl� robi�. Dobrze! Dalej�e po nim! Dalib�g � nied�ugo mnie dor�wna!</p><p>Ale tymczasem s�o�ce zasz�o � i harcownik pocz�� z wolna �ci�ga� si� z pola, na kt�rym pozosta�y tylko trupy ko�skie i ludzkie. W mie�cie pocz�to zn�w dzwoni� na �Anio� Pa�ski�.</p><p>Noc zapada�a z wolna, jednak�e ciemno�� nie nadchodzi�a, bo naok� �wieci�y �uny. Pali�y si� Za�o�cice, Barzy�ce, �ubianki, Stryj�wka, Kretowice, Zarudzie, Wachl�wka � i ca�a okolica, jak okiem si�gn��, p�on�a jednym po�arem. Dymy w nocy sta�y si� czerwone, gwiazdy �wieci�y na r�owym tle nieba. Chmary ptactwa z las�w, g�szcz�w i staw�w podnosi�y si� z wrzaskiem okropnym i kr��y�y w powietrzu o�wietlonym po�og� jakoby p�omienie lataj�ce. Byd�o w taborze, przera�one niezwyk�ym widokiem, pocz�o rycze� �a�o�nie.</p><p>� Nie mo�e by� � m�wili mi�dzy sob� w okopie starzy �o�nierze � aby �w komunik<a l:href="#fn854" type="note">[854]</a> tatarski takowe roznieci� po�ary; pewnie to sam Chmielnicki z Kozakami i ca�� ord� si� zbli�a.</p><p>Jako� nie by�y to czcze domys�y, ju� bowiem pan Sierakowski przywi�z� poprzedniego dnia wiadomo��, �e hetman zaporoski i chan tu� za komunikiem nast�puj�, czekano wi�c ich na pewno. �o�nierze co do jednego byli na okopach; lud na dachach i wie�ach. Wszystkie serca bi�y niespokojnie. Niewiasty szlocha�y po ko�cio�ach, wyci�gaj�c r�ce do Naj�wi�tszego Sakramentu. Gorsze od wszystkiego oczekiwanie przygniot�o niezmiernym ci�arem miasto, zamek i ob�z.</p><p>Ale nie trwa�o d�ugo. Noc jeszcze nie zapad�a zupe�nie, gdy na widnokr�gu ukaza�y si� pierwsze szeregi kozackie i tatarskie, za nimi drugie, trzecie, dziesi�te, setne, tysi�czne. Rzek�by�: wszystkie lasy i chaszcze zerwa�y si� nagle z korzeni i id� na Zbara�. Na pr�no oczy ludzkie szuka�y ko�ca tych szereg�w; jak wzrok si�gn��, czerni�o si� mrowie ludzkie i ko�skie gin�ce w dymach i �unach oddalenia. Szli jak chmury albo jak szara�cza, kt�ra ca�� okolic� ruchom�, straszliw� mas� pokryje. Przed nimi szed� gro�ny pomruk g�os�w ludzkich jak wicher szumi�cy w boru w�r�d wierzcho�k�w starych sosen. Po czym zatrzymawszy si� o �wier� mili, pocz�li si� rozk�ada� i zapala� nocne ogniska.</p><p>� Widzicie ognie? � szeptali �o�nierze � dalej id�, ni� ko� jednym tchem doleci.</p><p>� Jezus Maria! � m�wi� do Skrzetuskiego Zag�oba. � M�wi� wa�panu, �e lew jest we mnie i trwogi nie czuj�, ale wola�bym, �eby ich jasne pioruny wszystkich do jutra zatrzas�y. Jak mi B�g mi�y, �e ich za wiele! Ju� chyba i na Dolinie J�zefata<a l:href="#fn855" type="note">[855]</a> wi�kszego t�oku nie b�dzie. I powiedz wa�pan, o co tym z�odziejom chodzi? Nie siedzia�by to ka�dy psubrat lepiej w domu? Nie robi�by spokojnie pa�szczyzny? Co my winni, �e nas Pan B�g szlacht�, a ich chamami stworzy� i powinnymi im by� kaza�? Tfu! Z�o�� mi� porywa! S�odki ja cz�owiek, do rany mnie przy�o�y�, ale niech�e mi� do pasji nie doprowadzaj�. Za du�o oni mieli swob�d, za du�o chleba, tote� si� rozmno�yli jak myszy w gumnie, a teraz si� na kot�w porywaj�� Poczekajcie! Poczekajcie! Jest tu kot, co si� nazywa knia� Jarema, i drugi � Zag�oba! Co wa�� my�lisz, czy b�d� tentowali<a l:href="#fn856" type="note">[856]</a> traktat�w? �eby si� tak w pokor� udali, jeszcze by ich mo�na zdrowiem darowa� � co? Jedno mi� ci�gle niepokoi: czy wiwendy w obozie jest dosy�? A, do diab�a! Patrzcie no, waszmo�ciowie, znowu tam ognie za tymi ogniami � i dalej ognie! Niech�e czarna �mier� spadnie na takowy <emphasis>congressus</emphasis><a l:href="#fn857" type="note">[857]</a>!</p><p>� Co wa�� m�wisz o traktatach! � odrzek� Skrzetuski � gdy oni s�dz�, i� wszystkich nas maj� w r�ku i jutro najdalej dostan�!</p><p>� Ale nie dostan�? Co? � pyta� Zag�oba.</p><p>� Boska w tym wola. W ka�dym razie, skoro tu jest ksi���, nie przyjdzie im �atwo.</p><p>� Oto� mnie wa�pan pocieszy�! Nie o to mnie chodzi, by im �atwo nie przysz�o � jeno, �eby wcale nie przysz�o.</p><p>� Niema�e to jest ukontentowanie dla �o�nierza, gdy darmo gard�a nie daje.</p><p>� Pewnie, pewnie� Niech to pioruny zapal� razem z waszym ukontentowaniem!</p><p>W tej chwili zbli�yli si� Podbipi�ta i Wo�odyjowski.</p><p>� M�wi�, �e ordy i kozactwa jest na p� miliona � rzek� Litwin.</p><p>� Bodaj wa�ci j�zyk odj�o! � krzykn�� Zag�oba. � Dobra nowina!</p><p>� Przy szturmach �atwiej ich ci�� ni� w polu � odpowiedzia� ze s�odycz� pan Longinus.</p><p>� Skoro si� ksi��� nasz i Chmielnicki wreszcie spotkali � rzek� pan Micha� � to ju� o �adnych uk�adach ani gada�. Albo starosta � albo kapucyn! Jutro s�dny dzie� b�dzie! � doda� zacieraj�c r�ce.</p><p>Ma�y rycerz mia� s�uszno��. W tej wojnie, tak d�ugiej, dwa lwy najstraszniejsze ani razu nie stan�y sobie oko w oko. Gromi� jeden hetman�w i regimentarzy, drugi pot�nych ataman�w kozackich, za jednym i za drugim sz�o w trop zwyci�stwo, jeden i drugi byli postrachem nieprzyjaci� � ale czyja szala mia�a przewa�y� w bezpo�rednim spotkaniu, teraz dopiero mia�o si� rozstrzygn��. Wi�niowiecki patrzy� bowiem z okopu na nieprzejrzane �my tatarskie, kozackie � i na pr�no stara� si� je obj�� okiem. Chmielnicki spogl�da� z pola na zamek i ob�z, my�l�c w duszy: �Tam m�j wr�g najstraszliwszy; gdy tego zetr�, kt� mi si� oprze?�</p><p>�atwo to by�o zgadn��, �e walka mi�dzy tymi dwoma lud�mi b�dzie d�uga i zaciek�a, ale rezultat nie m�g� by� w�tpliwy. �w knia� na �ubniach i Wi�niowcu sta� na czele pi�tnastu tysi�cy ludzi, licz�c w to i s�ugi obozowe, gdy tymczasem za ch�opskim wodzem sz�y ludyszcza mieszkaj�ce od Morza Azowskiego i Donu a� po uj�cia Dunaju. Szed� wi�c z nim chan na czele ordy krymskiej, bia�ogrodzkiej<a l:href="#fn858" type="note">[858]</a>, nohajskiej i dobrudzkiej � szed� lud, kt�ry na wszystkich dorzeczach Dniestru i Dniepru zamieszkiwa�, szli Ni�owi<a l:href="#fn859" type="note">[859]</a> i czer�<a l:href="#fn860" type="note">[860]</a> nieprzeliczona � ze step�w, jar�w, bor�w, miast, miasteczek, wsi i chutor�w<a l:href="#fn861" type="note">[861]</a>, i ci wszyscy, co pierwej w dworskich lub koronnych chor�gwiach s�u�yli; szli Czerkasowie, kara�asze wo�oscy, Turcy sylistryjscy, Turcy rumelscy; sz�y nawet lu�ne watahy Serb�w i Bu�gar�w. Zdawa� si� mog�o, �e to nowa w�dr�wka narod�w, kt�re porzuci�y mroczne stepowe siedziby, ci�gn� na zach�d, by nowe ziemie zaj��, nowe pa�stwo utworzy�.</p><p>Taki to by� stosunek si� walcz�cych� gar�� przeciw krociom, wyspa naprzeciw morzu! Wi�c nie dziwota, �e niejedno serce bi�o trwog� i �e nie tylko w mie�cie, nie tylko w tym k�cie kraju, ale i w ca�ej Rzeczypospolitej patrzono na ten samotny okop, otoczony powodzi� dzikich wojownik�w, jak na grobowiec wielkich rycerzy i wielkiego ich wodza.</p><p>Tak samo zapewne patrzy� i Chmielnicki, bo ledwie ognie rozpali�y si� dobrze w jego obozach, gdy przed okopami Kozak wys�aniec j�� macha� bia�� chor�gwi�, tr�bi� i krzycze�, by nie strzelano.</p><p>Stra�e wysz�y i porwa�y go natychmiast.</p><p>� Od hetmana do ksi�cia Jaremy � rzek� im.</p><p>Knia� jeszcze z konia nie zsiad� i sta� na okopie z twarz� pogodn� jak niebo. �uny odbija�y mu si� w oczach i ob��czy�y r�owym blaskiem jego delikatn�, bia�� twarz. Kozak stan�wszy przed obliczem pa�skim straci� mow� i �ydy zadr�a�y pod nim, a mrowie przesz�o mu przez cia�o, cho� to by� stary wilk stepowy i jako pose� przybywa�.</p><p>� Kto ty? � pyta� ksi��� wojewoda utkwiwszy w niego swe spokojne �renice.</p><p>� Ja setnik Sok� od hetmana.</p><p>� A z czym przychodzisz?</p><p>Setnik pocz�� bi� czo�em pok�ony a� pod strzemiona ksi���ce.</p><p>� Przebacz, w�adyko! Co mnie kazali, to powiem, ja nie winien!</p><p>� M�w �mia�o.</p><p>� Hetman kaza� mi powiedzie�, �e w go�ci przyby� do Zbara�a i jutro w zamku was odwiedzi.</p><p>� Powiedz mu, �e nie jutro, ale dzi� wydaj� uczt� w zamku! � odrzek� ksi���.</p><p>Jako� w godzin� p�niej zagrzmia�y na wiwaty mo�dzierze, wznios�y si� radosne okrzyki � i wszystkie okna zamkowe zaja�nia�y od tysi�c�w �wiec jarz�cych.</p><p>Chan, us�yszawszy wiwatowe strza�y, g�osy tr�b i kot��w, wyszed� w�asn� osob� przed namiot w towarzystwie brata Nuradyna, su�tana Ga�gi, Tuhaj-beja i wielu murz�w, a nast�pnie pos�a� po Chmielnickiego.</p><p>Hetman, jakkolwiek nieco ju� podpi�y, stawi� si� natychmiast i bij�c pok�ony, a zarazem przyk�adaj�c palce do czo�a, brody i piersi czeka� na zapytanie.</p><p>Przez d�ugi czas chan spogl�da� na zamek �wiec�cy z dala jak olbrzymia latarnia i kiwa� z lekka g�ow�, na koniec pog�adzi� si� r�k� po rzadkiej brodzie, kt�ra w dw�ch d�ugich kosmykach spada�a na �asicow� szub�, i rzek� wskazuj�c palcem na ja�niej�ce szyby:</p><p>� Hetmanie zaporoski, co tam jest?</p><p>� Najpot�niejszy carzu! � odrzek� Chmielnicki � to knia� Jarema ucztuje.</p><p>Chan zdumia� si�.</p><p>� Ucztuje?�</p><p>� Trupy to jutrzejsze dzi� ucztuj� � odrzek� Chmielnicki.</p><p>Wtem nowe wystrza�y hukn�y na zamku, zabrzmia�y tr�by, a zmieszane okrzyki dosz�y a� do dostojnych uszu chanowych.</p><p>� Jeden B�g � mrukn��. � Lew jest w sercu tego giaura<a l:href="#fn862" type="note">[862]</a>.</p><p>I po chwili milczenia doda�:</p><p>� Wola�bym z nim sta� ni� z tob�.</p><p>Chmielnicki zadr�a�. Ci�ko on op�aca� niezb�dn� przyja�� tatarsk�, a do tego jeszcze nigdy nie by� pewien straszliwego sojusznika. Lada fantazja chanowa, i wszystkie ordy mog�y si� zwr�ci� przeciw kozactwu, kt�re w�wczas by�oby zgubione bez ratunku. A przy tym wiedzia� Chmielnicki jeszcze i to, �e chan pomaga� mu wprawdzie dla �up�w, dla dar�w, dla nieszcz�snego jasyru<a l:href="#fn863" type="note">[863]</a>, uwa�aj�c si� jednak za prawowitego monarch�, wstydzi� si� w duszy stawa� po stronie buntu przeciw kr�lowi, po stronie takiego �Chmiela� przeciw takiemu Wi�niowieckiemu.</p><p>Hetman kozacki upija� si� cz�stokro� nie tylko z na�ogu, ale i z desperacji�</p><p>� Wielki monarcho! � rzek�. � Jarema tw�j wr�g. On to Tatarom odj�� Zadnieprze, on pobitych murz�w jako wilk�w po drzewach na postrach wiesza�; on na Krym chcia� i�� ogniem i mieczem�</p><p>� A wy to nie czynili�cie szk�d w u�usach<a l:href="#fn864" type="note">[864]</a>? � pyta� chan.</p><p>� Jam tw�j niewolnik.</p><p>Sine wargi Tuhaj-beja pocz�y drga� i k�y b�yska�; mia� on mi�dzy Kozakami �miertelnego wroga, kt�ry swego czasu ca�y czambu� w pie� mu wyci�� i samego ledwie nie schwyta�. Nazwisko jego cisn�o mu si� teraz do ust z nieub�agan� si�� m�ciwych wspomnie�, wi�c nie wytrzyma� i pocz�� warcze� z cicha:</p><p>� Bur�aj! Bur�aj!</p><p>� Tuhaj-beju! � rzek� natychmiast Chmielnicki � wy z Bur�ajem za najja�niejszym i m�drym rozkazaniem chanowym zesz�ego roku wod� na miecze leli<a l:href="#fn865" type="note">[865]</a>.</p><p>Nowa salwa wystrza��w zamkowych przerwa�a dalsz� rozmow�.</p><p>Chan r�k� wyci�gn�� i zatoczy� ni� ko�o obejmuj�ce Zbara� miasto, zamek i okop.</p><p>� Jutro to moje? � pyta� zwr�ciwszy si� do Chmielnickiego.</p><p>� Jutro tamci pomr� � odpar� Chmielnicki z oczyma utkwionymi w zamek.</p><p>Po czym na nowo j�� bi� pok�ony i r�k� dotyka� czo�a, brody i piersi, uwa�aj�c rozmow� za sko�czon�. Chan te� otuli� si� w �asicow� szub�, bo noc by�a ch�odna, cho� lipcowa, i rzek� zwr�ciwszy si� ku namiotom:</p><p>� P�no ju�!�</p><p>W�wczas wszyscy pocz�li si� kiwa�, jakby jedn� si�� poruszani, a on szed� do namiotu z wolna i powa�nie, powtarzaj�c z cicha:</p><p>� Jeden B�g!�</p><p>Chmielnicki oddali� si� r�wnie� ku swoim, a przez drog� mrucza�:</p><p>� Oddam ci zamek i miasto, i �upy, i je�c�w, ale Jarema b�dzie m�j, nie tw�j, cho�by mi gard�em zap�aci� za niego przysz�o.</p><p>Stopniowo ogniska pocz�y mdle� i gasn��, stopniowo ucisza� si� g�uchy szmer kilkuset tysi�cy g�os�w; jeszcze tu i owdzie odzywa� si� g�os piszcza�ek lub wo�ania koniuch�w tatarskich wyganiaj�cych konie na nocn� pasz�; po czym i te g�osy umilk�y i sen obj�� nieprzeliczone zast�py tatarskie i kozackie. Tylko zamek hucza�, grzmia�� wiwatowa�, jakby w nim wesele wyprawiano.</p><p>W obozie oczekiwano powszechnie, �e szturm nazajutrz nast�pi. Jako� od rana ruszy�y si� t�umy czerni, Kozak�w, Tatar�w i innych dzikich wojownik�w, ci�gn�cych z Chmielnickim, i sz�y ku okopom na kszta�t czarnych chmur wal�cych si� na szczyt g�ry. �o�nierz, lubo ju� dnia poprzedniego na pr�no stara� si� zliczy� ogniska, zdr�twia� teraz na widok tego morza g��w. Lecz nie by� to jeszcze szturm prawdziwy, ale raczej ogl�dziny pola, sza�c�w, fos, wa��w i ca�ego polskiego obozu. I jak wzd�ta fala morska, kt�r� wiatr �enie<a l:href="#fn866" type="note">[866]</a> z dalekiej roztoczy, przyjdzie, spi�trzy si�, zapieni, uderzy z hukiem, a potem cofnie si� w dal, tak oni uderzali tu i owdzie i zn�w si� cofali, i zn�w uderzali, jakby pr�buj�c oporu, jakby chc�c si� przekona�, czy samym swym widokiem, czy sam� liczb� nie zgniot� ducha, zanimby cia�a zgnie�� mogli.</p><p>Bili te� z dzia� � i kule g�sto pocz�y pada� do obozu, z kt�rego odpowiada�y oktawy i r�czna strzelba, a jednocze�nie na wa�ach pojawi�a si� procesja z Naj�wi�tszym Sakramentem, aby otrze�wi� zdr�twia�e wojsko. Ni�s� ksi�dz Muchowiecki z�ocist� monstrancj�, trzymaj�c j� obu r�koma powy�ej twarzy, a czasem podnosz�c w g�r� � i szed� z przymkni�tymi oczyma i ascetyczn� twarz�, spokojny, przybrany w lamow�<a l:href="#fn867" type="note">[867]</a> kap� i pod baldachimem. Przy nim sz�o dw�ch ksi�y, trzymaj�c go pod �okcie: Jask�lski, kapelan husarski, czasu swego przes�awny �o�nierz, w sztuce wojennej jakby w�dz jaki do�wiadczony, i �abkowski, r�wnie� ekswojskowy, olbrzymi bernardyn, si�� jednemu tylko panu Longinowi w ca�ym obozie ust�puj�cy. Dr��ki baldachimu nios�o czterech szlachty, mi�dzy kt�rymi by� i Zag�oba � przed baldachimem za� post�powa�y dziewcz�tka o s�odkich twarzach sypi�ce kwiaty. Szli tedy przez ca�� d�ugo�� wa��w, a za nimi starszyzna wojskowa; �o�nierzom za� na widok monstrancji b�yszcz�cej, na kszta�t s�o�ca, na widok spokoju ksi�y i onych dziewcz�tek, przybranych w bieli, ros�y serca, przybywa�a odwaga, zapa� wst�powa� w dusze. Wiatr roznosi� krzepi�cy zapach mirry palonej w trybularzach; g�owy wszystkich pochyla�y si� z pokor�. Muchowiecki od czasu do czasu wznosi� monstrancj� i oczy ku niebu � i intonowa� pie��: �Przed tak wielkim Sakramentem�.</p><p>Dwa pot�ne g�osy Jask�lskiego i �abkowskiego podchwytywa�y j� w lot do�piewuj�c: �upadajmy na twarzy� � a ca�e wojsko �piewa�o dalej: �Niech ust�pi� z testamentem nowym prawom ju� starzy!� G��boki bas dzia� wt�rowa� pie�ni, a czasem kula armatnia przelatywa�a hucz�c nad baldachimem i ksi�mi, czasem uderzywszy poni�ej w wa� zasypywa�a ich ziemi�, a� pan Zag�oba kurczy� si� i przyciska� do dr��ka. Szczeg�lniej strach chwyta� go za w�osy, gdy procesja dla modlitew stawa�a na miejscu. W�wczas trwa�o milczenie i kule s�ycha� by�o doskonale, lec�ce stadem jak wielkie ptaki; Zag�oba tylko si� czerwieni� coraz mocniej, a ksi�dz Jask�lski zezowa� ku polu i nie mog�c wytrzyma�, mrucza�: �Kury im sadza�, nie z dzia� bi�!� � bo istotnie bardzo z�ych mieli puszkarzy<a l:href="#fn868" type="note">[868]</a> Kozacy, a on, jako dawny �o�nierz, nie m�g� spokojnie na takow� niezr�czno�� i takie marnowanie prochu patrze�. I znowu szli dalej � a� doszli do drugiego ko�ca wa��w, na kt�re te� nie by�o ze strony nieprzyjaciela nigdzie wielkiego nacisku. Pr�buj�c tu i owdzie, szczeg�lniej od zachodniego stawu, czy si� nie uda wywo�a� pop�ochu, cofn�li si� na koniec Tatarzy i Kozacy ku swoim stanowiskom i trwali w nich, nie wysy�aj�c nawet harcownik�w. Tymczasem procesja otrze�wi�a ca�kowicie obl�onych.</p><p>Widocznym ju� teraz by�o, �e Chmielnicki czeka na przybycie swego taboru, jakkolwiek sk�din�d tak pewny by�, �e pierwszy prawdziwy szturm wystarczy, i� zaledwie kilka sza�c�w pod armaty kaza� usypa� i �adnych innych ziemnych rob�t nie przedsi�bra�, aby zagrozi� obl�onym. Tabor nadci�gn�� nazajutrz i stan��, w�z przy wozie, w kilkadziesi�t rz�d�w, na mil� d�ugo�ci, od Werniak�w a� ku D�binie � z nim przysz�y jeszcze nowe si�y, a mianowicie pyszna piechota zaporoska, prawie janczarom tureckim r�wna, do szturm�w i wst�pnego boju o wiele od czerni i Tatar�w sposobniejsza.</p><p>Pami�tny wtorkowy dzie� 13 lipca zeszed� na obustronnych gor�czkowych przygotowaniach: ju� nie by�o w�tpliwo�ci, �e szturm nast�pi, bo tr�by, kot�y i litaury<a l:href="#fn869" type="note">[869]</a> gra�y od rana <emphasis>larum</emphasis><a l:href="#fn870" type="note">[870]</a> w kozackim obozie, a mi�dzy tatarstwem hucza� jak grzmot wielki �wi�ty b�ben, ba�t zwany� Wiecz�r uczyni� si� cichy, pogodny; jeno z obu staw�w i Gniezny podnios�y si� lekkie mg�y � na koniec pierwsza gwiazda zamigota�a na niebie.</p><p>W tej chwili sze��dziesi�t armat kozackich rykn�o jednym g�osem, nieprzejrzane zast�py ruszy�y z krzykiem okropnym ku wa�om � i szturm si� rozpocz��.</p><p>Wojska sta�y na wa�ach i zdawa�o im si�, �e ziemia dr�y pod ich nogami; najstarsi �o�nierze nie pami�tali nic podobnego.</p><p>� Jezus Maria! Co to jest? � pyta� Zag�oba, stoj�c obok Skrzetuskiego z husari� w przerwie wa�owej. � To nie ludzie id� na nas.</p><p>� Jakby� wa�� wiedzia�, �e nie ludzie; nieprzyjaciel wo�y przed sob� �enie<a l:href="#fn871" type="note">[871]</a>, aby�my si� pierwej strzelb� na nie wysilili.</p><p>Stary szlachcic poczerwienia� jak burak, oczy wysz�y mu na wierzch, a z ust buchn�o jedno s�owo, w kt�rym ca�a w�ciek�o��, ca�y przestrach i wszystko, co m�g� my�le� w tej chwili, by�o zawarte:</p><p>� �ajdaki!�</p><p>Wo�y jak szalone, pop�dzane przez dzikich, p�nagich czaba�czuk�w<a l:href="#fn872" type="note">[872]</a> batami i pal�cymi si� pochodniami, zdzicza�e ze strachu, bieg�y naprz�d z rykiem okropnym, to zbijaj�c si� w kup�, to p�dz�c, to rozbiegaj�c lub zwracaj�c w ty�, a p�dzone krzykiem, parzone ogniem, smagane surowcem<a l:href="#fn873" type="note">[873]</a>, lecia�y zn�w ku wa�om. A� Wurcel pocz�� zia� ogniem i �elazem, w�wczas dymy zakry�y �wiat � niebo poczerwienia�o � przera�one byd�o rozproszy�o si�, jakby je piorun rozegna�, po�owa go pad�a � a po ich trupach nieprzyjaciel szed� dalej.</p><p>Na przedzie, k�uci z ty�u spisami<a l:href="#fn874" type="note">[874]</a> i pra�eni ogniem z samopa��w, biegli je�cy z worami piasku, kt�rymi fos� mieli zasypywa�. Byli to ch�opi z okolic Zbara�a, kt�rzy nie zdo�ali schroni� si� do miasta przed nawa��; zar�wno m�odzi m�czy�ni, jak starcy i niewiasty. Bieg�o to wszystko z krzykiem, p�aczem i wyci�ganiem r�k ku niebu, i wo�aniem o lito��.</p><p>W�osy stawa�y na g�owie od tego wycia, ale lito�� zmar�a w�wczas na ziemi: z jednej strony spisy kozackie pogr��a�y si� w ich plecy, z drugiej kule Wurcla mia�d�y�y nieszcz�snych, kartacze rwa�y ich na sztuki, ry�y w nich bruzdy, wi�c biegli, bluzgali si� we krwi � padali, podnosili si� i zn�w biegli, bo pcha�a ich fala kozacka, kozack� turecka, tatarska�</p><p>Wnet fosa zape�ni�a si� cia�ami, krwi�, worami z piaskiem � na koniec zr�wna�a si� i nieprzyjaciel z wyciem rzuci� si� przez ni�.</p><p>Pu�ki pcha�y si� jedne za drugimi; przy �wietle dzia�owego ognia wida� by�o starszyzn�, zaganiaj�c� buzdyganami<a l:href="#fn875" type="note">[875]</a> coraz nowe zast�py na okop. Co najprzebra�szy lud rzuci� si� na kwatery i wojska Jeremiego, bo widzia� Chmielnicki, i� tam b�dzie op�r najwi�kszy. Sz�y wi�c: kurzenie<a l:href="#fn876" type="note">[876]</a> siczowe, za nimi straszliwi perejas�awscy z �obod�, za nimi Woronczenko wi�d� pu�k czerkaski, Ku�ak pu�k karwowski, Neczaj brac�awski, St�pka huma�ski, Mrozowicki korsu�ski � szli i kalniczanie, i pot�ny pu�k bia�ocerkiewski pi�tna�cie tysi�cy ludzi licz�cy � a z nim sam Chmielnicki � w ogniu jak szatan czerwony, szerok� pier� na kule wystawiaj�cy, z twarz� lwa, okiem or�a � w chaosie, dymie, zamieszaniu, rzezi i zwichrzeniu, w p�omieniach na wszystko baczny, wszystkim rz�dz�cy.</p><p>Za mo�ojcami<a l:href="#fn877" type="note">[877]</a> szli dzicy do�scy Kozacy; dalej Czerkasi walcz�cy z bliska no�ami, tu� Tuhaj-bej wi�d� wyborowych nohajc�w; za nimi Subagazi bia�ogrodzkich Tatar�w, tu� Kurd�uk �niadych astracha�c�w zbrojnych w olbrzymie �uki i strza�y, z kt�rych ka�da nieledwie za dziryt<a l:href="#fn878" type="note">[878]</a> uj�� mog�a. Szli jedni za drugimi tak g�sto, �e gor�cy oddech z ty�u id�cych oblewa� karki przodowym.</p><p>Ilu ich pad�o, nim doszli na koniec do owej fosy cia�ami je�c�w zasypanej, kt� opowie, kt� wy�piewa! Lecz doszli i przeszli, i pocz�li si� drze� na wa�y. W�wczas rzek�by�, �e ta noc gwia�dzista � to noc s�du ostatecznego. Dzia�a, nie mog�c t�uc bli�szych, rycza�y ogniem nieustannym na dalsze szeregi. Granaty, kre�l�c �uki ogniste po niebie, lecia�y z chichotem piekielnym, czyni�c w ciemno�ci dzie� jasny. Piechota niemiecka i polska �anowa, a obok niej spieszeni dragoni ksi���cy leli prawie wprost w twarze i piersi mo�ojc�w p�omie� i o��w.</p><p>Pierwsze ich szeregi chcia�y si� cofa� i pchane z ty�u, nie mog�y. Wi�c marli na miejscu. Krew bluzga�a pod stopami nast�puj�cych. Wa�y sta�y si� �liskie, obsuwa�y si� po nich nogi, r�ce, piersi. Oni darli si� na nie, spadali i zn�w si� darli, przykryci dymem, czarni od sadzy, k�uci, r�bani, strzelani, gardz�c ranami i �mierci�. Miejscami walczono ju� na bia�� bro�. Widzia�e� ludzi jakby nieprzytomnych z w�ciek�o�ci, z wyszczerzonymi z�bami, z twarz� zalan� krwi�� �ywi walczyli na drgaj�cej masie pobitych i konaj�cych. Nie by�o ju� s�ycha� komendy, jeno krzyk og�lny, straszny, w kt�rym gin�o wszystko: i grzechot strzelb, i charczenie rannych, i j�ki, i syk granat�w.</p><p>I trwa�a ta walka olbrzymia a bezpardonowa przez ca�e godziny. Naok� wa�u ur�s� drugi wa� trup�w � i tamowa� przyst�p szturmuj�cym. Siczowych wyci�to niemal do nogi, pu�k perejas�awski le�a� pokotem naok� wa�u; karwowski, brac�awski i huma�ski by�y zdziesi�tkowane � ale inne pcha�y si� jeszcze, popychane z ty�u przez gwardie hetma�skie, rumelskich Turk�w i urumbejskich Tatar�w. Jednak�e zamieszanie powstawa�o ju� w szeregach napastniczych, gdy tymczasem naoko�o �anowe piechoty polskie, Niemcy i dragonia nie ust�pili dot�d ani pi�dzi. Zziajani, krwi� ociekli, porwani sza�em bojowym, spotnieli, wp�ob��kani od zapachu krwi, rwali si� jedni przez drugich ku nieprzyjacielowi tak w�a�nie, jak rozw�cieczeni wilcy dr� si� ku stadu owiec. W tej chwili Chmielnicki natar� powt�rnie z niedobitkami pierwszych pu�k�w i z ca�� nie tkni�t� jeszcze pot�g� bia�ocerkwian, Tatar�w, Turk�w i Czerkas�w.</p><p>Dzia�a z okop�w przesta�y grzmie�, granaty �wieci�, tylko bro� r�czna zgrzyta�a przez ca�� d�ugo�� zachodniego wa�u. Zgie�k wszcz�� si� na nowo. Na koniec i strzelba umilk�a. Ciemno�ci pokry�y walcz�cych.</p><p>I ju� �adne oko nie mog�o widzie�, co si� tam dzieje � jeno przewraca�o si� co� w pomroce jakby olbrzymie cielsko potworu rzucane konwulsjami. Nawet z krzyk�w nie mo�na by�o ju� pozna�, czy brzmi w nich tryumf, czy rozpacz. Chwilami i one milk�y, a wtedy s�ycha� by�o tylko jakby olbrzymi jeden j�k rozlegaj�cy si� ze wszech stron, spod ziemi, na ziemi, w powietrzu, wy�ej i wy�ej, jak gdyby i dusze odlatywa�y j�cz�c z tego pobojowiska.</p><p>Ale by�y to kr�tkie przerwy: po takiej chwili wrzaski i wycia odzywa�y si� z wi�ksz� jeszcze si��, coraz chrapliwsze, coraz bardziej niecz�owiecze.</p><p>Wtem zn�w zagrzmia� ogie� r�cznej strzelby: to oberszter Machnicki z reszt� piechoty przychodzi� w pomoc utrudzonym regimentom. Tr�bki na odwr�t pocz�y gra� w tylnych szeregach mo�ojc�w.</p><p>Nasta�a przerwa, pu�ki kozackie oddali�y si� od okopu na staj�<a l:href="#fn879" type="note">[879]</a> i stan�y pod os�on� w�asnych dzia� � ale nie min�o i p� godziny, gdy Chmielnicki znowu zerwa� si� i po raz trzeci gna� ich do szturmu.</p><p>Ale w�wczas na okopie ukaza� si� na koniu sam ksi��� Jeremi. �atwo go by�o pozna�, bo proporzec i bu�czuk<a l:href="#fn880" type="note">[880]</a> hetma�ski wia�y mu nad g�ow� � a za� przed nim i za nim niesiono kilkadziesi�t pal�cych si� krwawo pochodni. Wnet pocz�to bi� z dzia� do niego, ale niewprawni puszkarze przerzucali kule daleko, a� za Gniezn�, on za� sta� spokojnie i patrzy� w zbli�aj�ce si� chmury�</p><p>Kozacy zwolnili kroku, jakby oczarowani tym widokiem.</p><p>� Jarema! Jarema! � poszed� cichy pomruk, niby szum wiatru, przez g��bokie szeregi.</p><p>I stoj�c na okopie w�r�d krwawych �wiate�, wydawa� im si� ten gro�ny ksi��� jakby olbrzym z ba�ni ludowej, wi�c dr�enie przebieg�o im utrudzone cz�onki, a r�ce czyni�y znaki krzy�a� On sta� ci�gle.</p><p>Skin�� z�ot� bu�aw� � i wnet z�owrogie ptactwo granat�w zaszumia�o na niebie i wpad�o w nast�puj�ce szeregi; zast�py zwin�y si� jak smok �miertelnie ra�ony; okrzyk przera�enia przelecia� z jednego ko�ca �awy na drugi.</p><p>� Biegiem! Biegiem! � rozleg�y si� g�osy pu�kownik�w kozackich.</p><p>Czarna �awa ruszy�a ca�ym p�dem ku wa�om, pod kt�rymi mog�a znale�� ochron� od granat�w, ale nie przebieg�a jeszcze ani po�owy drogi, gdy ksi���, widny ci�gle jak na d�oni, zwr�ci� si� nieco ku zachodowi i zn�w skin�� z�ot� bu�aw�.</p><p>Na ten znak od strony stawu, z przerwy mi�dzy jego zwierciad�em a wa�em, pocz�a si� wysuwa� jazda � i w mgnieniu oka rozla�a si� na kra�cu brzegowym r�wniny; przy �wietle granat�w wida� by�o doskonale olbrzymie chor�gwie husarii Skrzetuskiego i Za�wilichowskiego, dragonie Kuszla i Wo�odyjowskiego i Tatar�w ksi���cych Roztworowskiego. Za nimi wysuwa�y si� coraz nowe pu�ki semen�w i Wo�och�w Bychowca. Nie tylko Chmielnicki, ale ostatni z ciur�w kozackich pozna� w jednej chwili, �e zuchwa�y w�dz postanowi� rzuci� ca�� jazd� w bok nieprzyjacielowi.</p><p>Natychmiast w szeregach mo�ojc�w zabrzmia�y tr�bki do odwrotu. �Czo�o ku je�dzie! Czo�o ku je�dzie!� � rozleg�y si� przera�one g�osy. Jednocze�nie za� Chmielnicki usi�owa� zmieni� front swych wojsk i jazd� od jazdy si� zas�oni�. Ale ju� czasu nie by�o. Zanim zdo�a� sprawi� szyki, zerwa�y si� ksi���ce chor�gwie i bieg�y jakby na skrzyd�ach z okrzykiem �Bij, zabij!�, z warkotaniem proporc�w, z �wistem pi�r i �elaznym chrz�stem zbroi. Husarie wrazi�y kopie w �cian� nieprzyjaciela i same wpad�y za nimi jak orkan, przewalaj�c i druzgoc�c wszystko po drodze. �adna si�a ludzka, �aden rozkaz, �aden w�dz nie zdo�a� ju� utrzyma� pu�k�w pieszych, na kt�re pierwszy impet si� zwr�ci�. Dziki pop�och ogarn�� wyborow� gwardi� hetma�sk�. Bia�ocerkwianie rzucali samopa�y, piszczele<a l:href="#fn881" type="note">[881]</a>, spisy<a l:href="#fn882" type="note">[882]</a>, kosy, ki�cienie<a l:href="#fn883" type="note">[883]</a>, szable i os�aniaj�c g�owy r�koma, gnali w ob��dzie strachu, z rykiem zwierz�cym, na stoj�ce w tyle oddzia�y Tatar�w. Ale Tatarzy przyj�li ich ulew� strza� � wi�c rzucili si� w bok i biegli wzd�u� taboru pod ogniem piechoty i dzia� Wurcla, �ciel�c si� trupem tak g�stym, �e rzadko gdzie jeden na drugiego nie pada�.</p><p>Ale tymczasem dziki Tuhaj-bej, wspomagany przez Subagaziego i Urum-murz�, uderzy� z w�ciek�o�ci� na nawa�� husarii. Nie mia� on nadziei jej z�ama�, pragn�� j� tylko cho�by na kr�tko powstrzyma�, aby przez ten czas sylistryjscy i rumelscy janczarowie<a l:href="#fn884" type="note">[884]</a> mogli sformowa� si� w czworoboki, a bia�ocerkiewszczanie och�on�� z pierwszego pop�ochu. Skoczy� wi�c jak w dym � i sam lecia� w pierwszym szeregu nie jak w�dz, ale jak prosty Tatar i siek�, zabija�, nara�a� si� razem z innymi. Krzywe szable nohajc�w dzwoni�y po pancerzach i harnaszach, a wycie wojownik�w g�uszy�o wszystkie inne g�osy. Lecz wytrzyma� nie mogli. Wyparci z miejsca, naciskani strasznym ci�arem �elaznych je�d�c�w, kt�rym nie zwykli stawia� czo�a otwarcie, spychani ku janczarom, ci�ci d�ugimi mieczami, zrzucani z siode�, k�uci, bici, gnieceni jak jadowite robactwo, bronili si� jednak z tak� w�ciek�o�ci�, �e istotnie p�d husarii wstrzymany zosta�. Tuhaj-bej w ukropie bojowym rzuca� si� na kszta�t niszcz�cego p�omienia, a nohajcy szli przy nim, jak wilcy<a l:href="#fn885" type="note">[885]</a> id� przy wilczycy.</p><p>Jednak ust�powali, coraz g�stszym trupem padaj�c. Ju� krzyki �A��a!� grzmi�ce z pola zwiastowa�y, �e janczarowie stan�li w ordynku, gdy do w�ciek�ego Tuhaj-beja przypad� Skrzetuski i w �eb koncerzem go trzasn��. Lecz wida� rycerz wszystkich si� jeszcze po chorobie nie odzyska� lub mo�e kuta w Damaszku misiurka ci�cie wstrzyma�a, do�� �e brzeszczot zwin�� si� na g�owie i uderzywszy p�aszczyzn� sp�ka� si� na drobne kawa�ki. Ale oczy Tuhaj-beja noc� natychmiast si� powlok�y, zdar� konia i pad� na r�ce nohajc�w, kt�rzy porwawszy swego wodza, pierzchli z wrzaskiem okropnym w obie strony, jak pierzcha mg�a zwiana wichrem gwa�townym. Wszystkie jazdy ksi���ce znalaz�y si� teraz wobec janczar�w rumelskich i sylistryjskich i wobec watah poturcze�c�w<a l:href="#fn886" type="note">[886]</a> serbskich, kt�re razem z janczarami utworzy�y jeden pot�ny czworobok i cofa�y si� z wolna ku taborowi, zwr�cone frontem ku wrogom, naje�one rurami muszkiet�w, ostrzami d�ugich w��czni, dziryt�w, berdysz�w<a l:href="#fn887" type="note">[887]</a> i hand�ar�w<a l:href="#fn888" type="note">[888]</a>.</p><p>Chor�gwie pancerne, drago�skie i seme�skie p�dzi�y ku nim jak wicher, a na samym przedzie sz�a z �oskotem i t�tentem husarska Skrzetuskiego. Sam on lecia� na o�lep w pierwszym szeregu, a przy nim pan Longinus na swej kobyle inflanckiej, ze straszliwym Zerwikapturem w r�ku.</p><p>Czerwona wst�ga ognia przelecia�a z jednego ko�ca czworoboku na drugi � kule za�wista�y w uszach je�d�c�w, gdzieniegdzie cz�owiek j�kn��, gdzieniegdzie ko� si� zwali�, linia jazdy �amie si�, ale oni p�dz� dalej; ju� dobiegaj�, ju� janczary s�ysz� chrapanie i zdyszany oddech koni � czworobok zbija si� jeszcze cia�niej i pochyla mur w��czni, trzymanych �ylastymi r�koma, ku rozszala�ym rumakom. Ile ostrz w tej chmurze, tyle �mierci grozi rycerzom.</p><p>Wtem jaki� husarz-wielkolud dopada w niepowstrzymanym p�dzie do �ciany czworoboku; przez chwil� wida� kopyta olbrzymiego konia zwieszone w powietrzu; nast�pnie rycerz i rumak wpadaj� w �rodek �cisku druzgoc�c w��cznie, przewalaj�c ludzi, �ami�c, mia�d��c, niwecz�c.</p><p>Jak orze� spada na stado bia�ych pardew<a l:href="#fn889" type="note">[889]</a>, a one zbite przed nim w l�kliw� kup� id� na �up drapie�nika, kt�ry rwie je pazurami i dziobem � tak pan Longinus Podbipi�ta wpad�szy w �rodek nieprzyjacielskich szyk�w szala� ze swym Zerwikapturem. I nigdy tr�ba powietrzna nie czyni takich spustosze� w m�odym i g�stym lesie, jakie on czyni� w �cisku janczar�w. Straszny by�: posta� jego przybra�a niecz�owiecze wymiary; koby�a zmieni�a si� w jakiego� smoka ziej�cego p�omie� z nozdrzy, a Zerwikaptur troi� si� w r�ku rycerza. Kislar-Bak, olbrzymi aga<a l:href="#fn890" type="note">[890]</a>, rzuci� si� na niego i pad� przeci�ty na dwoje. Pr�no co t�sze ch�opy wyci�gn� r�ce, zastawi� mu si� w��czniami � wnet mr�, jakby ra�eni gromem � on za� tratuje po nich, ciska si� w t�um najwi�kszy i co machnie � rzek�by�: k�osy pod kos� padaj�, robi si� pustka, s�ycha� wrzask przestrachu, j�ki, grzmot uderze�, zgrzyt �elaza o czaszki i chrapanie piekielnej koby�y.</p><p>� Diw! Diw! � wo�aj� przera�one g�osy.</p><p>W tej chwili �elazna nawa�a husarii ze Skrzetuskim na czele run�a bram� otwart� przez litewskiego rycerza: �ciany czworoboku p�k�y jak �ciany wal�cego si� domu i masy janczar�w rzuci�y si� w ucieczce na wszystkie strony.</p><p>Czas te� by� na to, bo nohajcy pod Subagazim wracali ju�, jak wilki krwi ��dne, do bitwy, a z drugiej strony Chmielnicki, zebrawszy na nowo bia�ocerkwian, szed� z pomoc� janczarom � lecz teraz zmiesza�o si� wszystko. Kozacy, Tatarzy, poturcze�cy, janczarowie uciekali w najwi�kszym nie�adzie i pop�ochu ku taborom, nie daj�c �adnego oporu. Jazda par�a ich, siek�c na o�lep. Kto nie zgin�� w pierwszej stai, gin�� w drugiej. Pogo� by�a tak zaci�ta, �e chor�gwie prze�cign�y tylne szeregi uciekaj�cych; �o�nierzom r�ce mdla�y od ci�cia. T�umy rzuca�y bro�, chor�gwie, czapki, a nawet �wity. Bia�e kapuzy janczarskie pokry�y jak �niegiem pole. Ca�a wyborna milicja Chmielnickiego, piechota, jazda, artyleria, posi�kowe oddzia�y tatarskie i tureckie utworzy�y jedn� bez�adn� mas�, nieprzytomn�, ob��kan�, o�lep�� z przera�enia. Ca�e setki ucieka�y przed jednym towarzyszem<a l:href="#fn891" type="note">[891]</a>. Husaria, rozbiwszy piechoty i Tatar�w, uczyni�a swoje, teraz za� dragoni i lekkie chor�gwie sz�y ze sob� w zawody, a na ich czele pan Wo�odyjowski z Kuszlem szerzyli wiar� ludzk� przechodz�ce kl�ski. Krew pokry�a jedn� ka�u�� straszliwe pobojowisko i chlupota�a jak woda pod gwa�townymi uderzeniami kopyt ko�skich, pryskaj�c na zbroje i twarze rycerzy.</p><p>Uciekaj�ce t�umy odetchn�y dopiero w�r�d woz�w swego taboru, gdy tr�by odwo�a�y jazd� ksi���c�.</p><p>Rycerstwo wraca�o ze �piewaniem i okrzykami rado�ci, licz�c po drodze dymi�cymi szablami trupy nieprzyjaci�. Ale kt� m�g� jednym rzutem oka rozmiary kl�ski oceni�? kto m�g� wszystkich policzy�, gdy przy samym okopie le�a�y cia�a jedne na drugich �na ch�opa wysoko�? �o�nierze byli jakby zaczadzeni surowymi wyziewami krwi i potu. Szcz�ciem, od strony staw�w wsta� do�� silny wiatr i zwia� te zaduchy ku nieprzyjacielskim namiotom.</p><p>Tak sko�czy�o si� pierwsze spotkanie straszliwego �Jaremy� z Chmielnickim.</p><p>Ale szturm nie by� sko�czony, bo podczas gdy Wi�niowiecki odpiera� ataki wymierzone na prawe skrzyd�o obozu, Bur�aj na lewym o ma�o co nie sta� si� panem okop�w. Obszed�szy cicho miasto i zamek na czele zadnieprza�skich wojownik�w, dotar� do wschodniego stawu i uderzy� pot�nie na Firlejowe kwatery. Nie mog�a wytrzyma� uderzenia w�gierska piechota tam stoj�ca, bo wa�y przy stawie nie by�y jeszcze doko�czone � i pierwszy chor��y pierzchn�� z banderi�, za nim za� ca�y po�pieszy� regiment. Bur�aj wskoczy� do �rodka, a za nim Zadnieprza�cy run�li jak niewstrzymany potok. Krzyki zwyci�stwa dobieg�y a� do przeciwnego kra�ca obozu! Kozacy, p�dz�c za uciekaj�cymi W�grami, rozbili ma�y oddzia� jazdy, zagwo�dzili kilka dzia� i ju� docierali do kwater kasztelana be�skiego, gdy pan Przyjemski na czele kilku rot niemieckich nadbieg� z pomoc�. Przebiwszy jednym pchni�ciem chor��ego, porwa� za chor�giew i rzuci� si� z ni� na nieprzyjaciela, za nim Niemcy zwarli si� pot�nie z kozactwem. Zawrza�a straszliwa walka r�czna, w kt�rej z jednej strony zaciek�o�� i przygniataj�ca liczba Bur�ajowych zast�p�w, z drugiej m�stwo starych lw�w z trzydziestoletniej wojny sz�y ze sob� o lepsz�. Na pr�no Bur�aj ciska� si� w najg�stsze szeregi walcz�cych na kszta�t rannego ody�ca. Ani pogarda �mierci, z jak� walczyli mo�ojcy, ani ich wytrwa�o�� nie mog�a powstrzyma� niepohamowanych Niemc�w, kt�rzy id�c murem naprz�d, razili ich tak pot�nie, �e wyparli zaraz z miejsca, przyparli do okop�w, zdziesi�tkowali i po p�godzinnej walce wyrzucili precz za wa�y. Pan Przyjemski, zalany krwi�, pierwszy zatkn�� sw� chor�giew na niedoko�czonym nasypie.</p><p>Po�o�enie Bur�aja by�o teraz straszne, musia� bowiem cofa� si� t�� sam� drog�, kt�r� nadszed�, a �e Jeremi zgni�t� ju� w�a�nie atakuj�cych prawe skrzyd�o, m�g� wi�c z �atwo�ci� odci�� ca�y Bur�ajowy oddzia�. Przyszed� mu wprawdzie z pomoc� Mrozowicki, na czele korsu�skich konnych mo�ojc�w, ale w tej chwili ukaza�a si� husaria pana Koniecpolskiego, do niej przy��czy� si� wracaj�cy z ataku na janczar�w Skrzetuski i obaj odci�li cofaj�cego si� dotychczas w porz�dku Bur�aja.</p><p>Jednym atakiem rozbili go w puch i wtedy to pocz�a si� rze� okropna. Kozacy, maj�c zamkni�t� drog� do tabor�w, mieli tylko drog� �mierci otwart�. Jedni te�, nie prosz�c pardonu<a l:href="#fn892" type="note">[892]</a>, bronili si� zaciekle gromadkami lub pojedynczo, inni pr�no wyci�gali r�ce ku je�d�com hucz�cym jak wicher po bojowisku. Rozpocz�y si� gonitwy, przebiegania, pojedyncze walki, wyszukiwania nieprzyjaci� ukrytych w padlinach i nier�wno�ciach gruntu. Z okop�w, aby o�wieci� pobojowisko, zacz�to rzuca� pozapalane ma�nice ze smo��, kt�re lecia�y jak ogniste meteory z grzyw� p�omienn�. Przy tych czerwonych blaskach docinano reszty Zadnieprza�c�w.</p><p>Skoczy� im jeszcze na pomoc i Subagazi, kt�ry dnia tego cud�w m�stwa dokazywa�, ale przes�awny Marek Sobieski, starosta krasnostawski, osadzi� go na miejscu, jak lew osadza dzikiego bawo�u � wi�c widzia� ju� Bur�aj, �e znik�d nie ma ratunku. Ale�, Bur�aju, s�aw� sw� kozacz� kocha� wi�cej ni� �ycie, dlatego� nie szuka� ocalenia! Inni wymykali si� w ciemno�ciach, kryli si� po szczelinach, prze�lizgiwali si� mi�dzy kopytami rumak�w, on za� szuka� jeszcze wrog�w. Tam �ci�� pana D�bka i pana Rusieckiego, i m�ode lwie pachol� pana Aksaka, tego samego, kt�ry pod Konstantynowem nie�mierteln� okry� si� s�aw�; potem porwa� pana Sawickiego, potem dw�ch od razu skrzydlatych husarzy rozci�gn�� na ziemi rodz�cej, na koniec widz�c ogromnego szlachcica przebiegaj�cego z rykiem �ubrowym pobojowisko zerwa� si� i szed� jak b�yszcz�cy p�omie� na niego.</p><p>Pan Zag�oba � on to by� bowiem � rykn�� ze strachu jeszcze silniej i zwr�ci� konia do ucieczki. Reszta w�os�w stan�a mu d�bem na g�owie, ale przytomno�ci nie straci�, owszem, fortele jak b�yskawice przelatywa�y mu przez g�ow�, a jednocze�nie wrzeszcza� co si�y: �Mo�ci panowie! kto w Boga wierzy!�� � i gna� jak wicher ku g�stszej kupie je�d�c�w. Bur�aj za� przebiega� mu od boku jakoby po ci�ciwie �uku. Pan Zag�oba zamkn�� oczy, a w g�owie szumia�o mu: �Zdechn� ja i pch�y moje!� � s�ysza� za sob� prychanie konia, spostrzeg�, �e nikt nie idzie mu z pomoc�, �e nie uciecze i �e �adna inna r�ka, chyba jego w�asna, nie wyrwie go z Bur�ajowej paszcz�ki.</p><p>Ale w tej ostatniej chwili, w tej ju� prawie agonii, nagle rozpacz jego i przestrach zmieni�y si� we w�ciek�o��; rykn�� tak strasznie, jak �aden tur nie ryczy, i zwin�wszy konia na miejscu, zwr�ci� si� na przeciwnika.</p><p>� Zag�ob� gonisz! � krzykn�� nacieraj�c z szabl� wzniesion�.</p><p>W tej chwili nowe stado p�on�cych ma�nic rzucono z okop�w; uczyni�o si� widno. Bur�aj spojrza� i zdumia�.</p><p>Nie zdumia� us�yszawszy imi�, bo go nigdy w �yciu nie s�ysza�; ale poznawszy m�a, kt�rego jako Bohunowego przyjaciela ugaszcza� niedawno w Jampolu<a l:href="#fn893" type="note">[893]</a>.</p><p>Ale w�a�nie ta nieszcz�sna chwila zdumienia zgubi�a m�nego wodza mo�ojc�w, bo nim si� opami�ta�, ci�� go pan Zag�oba przez skro� i jednym zamachem zwali� z konia.</p><p>By�o to na oku wszystkiego wojska. Radosnym wrzaskom usarskim odpowiedzia� okrzyk przera�enia mo�ojc�w, kt�rzy widz�c �mier� starego lwa czarnomorskiego stracili reszt� ducha i zaniechali wszelkiego oporu. Kt�rych nie wyrwa� z toni Subagazi, ci zgin�li wszyscy do jednego � bo je�c�w wcale tej straszliwej nocy nie brano.</p><p>Subagazi pierzchn�� ku taborom, goniony przez starost� krasnostawskiego i lekk� jazd�. Szturm na ca�ej linii okop�w by� odparty � tylko pod taborem kozackim wrza�a jeszcze wys�ana w pogo� jazda.</p><p>Okrzyk tryumfu i rado�ci wstrz�sn�� ca�ym obozem obl�onych, a pot�ne okrzyki a� ku niebu si� wzbi�y. Krwawi �o�nierze, okryci potem, py�em, czarni od prochu, z ociek�ymi twarzami, i brwi� jeszcze zmarszczon�, z p�omieniem jeszcze nie zgas�ym w oczach, stali oparci na broni, chwytaj�c piersiami powietrze, gotowi zn�w zerwa� si� do boju, gdyby tego zasz�a potrzeba.</p><p>Ale powoli wraca�a i jazda z krwawego �niwa pod taborem; potem zjecha� na pobojowisko sam ksi���, a za nim regimentarze, pan chor��y, pan Marek Sobieski, pan Przyjemski. Ca�y ten �wietny orszak posuwa� si� z wolna wzd�u� okopu.</p><p>� Niech �yje Jeremi! � wo�a�o wojsko. � Niech �yje ojciec nasz!</p><p>A ksi��� bez he�mu k�ania� si� g�ow� i bu�aw� na wszystkie strony.</p><p>� Dzi�kuj� waszmo�ciom! Dzi�kuj� waszmo�ciom! � powtarza� d�wi�cznym, dono�nym g�osem.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do pana Przyjemskiego.</p><p>� Ten okop jest za du�y! � rzek�.</p><p>Przyjemski skin�� g�ow� na znak zgody.</p><p>I przejechali wodze zwyci�scy od zachodniego a� do wschodniego stawu, opatruj�c pobojowisko, szkody, jakie nieprzyjaciel w wa�ach porobi�, i same wa�y.</p><p>Tymczasem poza orszakiem ksi���cym uniesieni zapa�em �o�nierze nie�li w�r�d okrzyk�w, na r�ku, do obozu pana Zag�ob�, jako najwi�kszego tryumfatora w dniu dzisiejszym. Ze dwadzie�cia t�gich r�k podtrzymywa�o w g�rze okaza�� posta� wojownika, wojownik za�, czerwony, spocony, machaj�c r�koma dla utrzymania r�wnowagi, krzycza� co si�y:</p><p>� Ha! Zada�em mu pieprzu! Umy�lnie uda�em ucieczk�, �eby go za sob� wywabi�. Nie b�dzie nam wi�cej psubrat bur�ajowa�! Mo�ci panowie! Trzeba by�o da� przyk�ad m�odszym! Na Boga! ostro�nie, bo mnie uronicie i pot�uczecie. Trzymajcie�e dobrze, macie trzyma�! Mia�em z nim robot�, wierzcie mi! O szelmy! Lada hultaj dzi� szlachcicowi si� nadstawia! Ale maj� za swoje. Ostro�nie! Pu��cie � do diab�a!</p><p>� Niech �yje! Niech �yje! � krzycza�a szlachta.</p><p>� Do ksi�cia z nim! � powtarzali inni.</p><p>� Niech �yje! Niech �yje!!!</p><p>Tymczasem hetman zaporoski, przypad�szy do swego taboru, rycza� jak dziki ranny zwierz, dar� �upan na piersiach i kaleczy� sobie twarz. Starszyzna, ocala�a z pogromu, otoczy�a go w ponurym milczeniu, nie nios�c ani s�owa pociechy, a jego ob��d prawie pochwyci�. Wargi mia� spienione, pi�tami bi� w ziemi�, obu r�koma szarpa� w�osy w czuprynie.</p><p>� Gdzie moje pu�ki?� Gdzie mo�ojcy?� � powtarza� chrapliwym g�osem. � Co powie chan, co powie Tuhaj-bej! Wydajcie mnie Jaremie! Niech moj� g�ow� na pal wbij�!</p><p>Starszyzna milcza�a ponuro.</p><p>� Czemu mnie woro�ychy wiktori� przepowiada�y? � rycza� dalej hetman. � Ureza� szyje wied�mom!� czemu mnie m�wi�y, �e Jarem� dostan�?</p><p>Zwykle, gdy ryk tego lwa wstrz�sa� taborem, pu�kownicy milczeli � ale teraz lew by� zwyci�ony i zdeptany, szcz�cie zdawa�o si� go opuszcza�, wi�c kl�ska uzuchwali�a starszyzn�.</p><p>� Jaremie ne zder�ysz<a l:href="#fn894" type="note">[894]</a> � mrukn�� ponuro Stepka.</p><p>� Zgubisz nas i siebie! � ozwa� si� Mrozowicki.</p><p>Hetman skoczy� ku nim jak tygrys.</p><p>� A kto sprawi� ��te Wody<a l:href="#fn895" type="note">[895]</a>? Kto Korsu�<a l:href="#fn896" type="note">[896]</a>? Kto Pi�awce<a l:href="#fn897" type="note">[897]</a>?</p><p>� Ty! � rzek� szorstko Woronczenko � ale tam Wi�niowieckiego nie by�o.</p><p>Chmielnicki porwa� si� za czupryn�.</p><p>� Ja chanowi przyrzek� dzi� nocleg w zamku! � wy� w rozpaczy.</p><p>Na to Ku�ak:</p><p>� Co ty chanowi przyrzeka�, to twoja g�owa! Ty jej pilnuj, by ci z karku nie spad�a� ale do szturmu nas nie pchaj, rab�w<a l:href="#fn898" type="note">[898]</a> bo�ych nie gub! Wa�ami Lach�w otocz, sza�ce ka� sypa� pod puszki<a l:href="#fn899" type="note">[899]</a> � inaczej hore tobi<a l:href="#fn900" type="note">[900]</a>.</p><p>� Hore tobi! � powt�rzy�y ponure g�osy.</p><p>� Hore wam! � odrzek� Chmielnicki.</p><p>I tak oni rozmawiali gro�nie jak grzmoty� Wreszcie Chmielnicki zatoczy� si� i rzuci� na p�ki owczych sk�r pokrytych dywanami w rogu namiotu.</p><p>Pu�kownicy stali nad nim ze zwieszonymi g�owami i d�ugi czas trwa�o milczenie. Na koniec hetman podni�s� g�ow� i zakrzykn�� chrapliwie:</p><p>� Hory�ki<a l:href="#fn901" type="note">[901]</a>!�</p><p>� Nie b�dziesz pi�! � warkn�� Wyhowski. � Chan przyszle<a l:href="#fn902" type="note">[902]</a> po ciebie.</p><p>Tymczasem chan siedzia� o mil� drogi od pola bitwy, nie wiedz�c, co si� na placu dzieje. Noc by�a spokojna i ciep�a, wi�c siedzia� przed namiotem w�r�d mu���w<a l:href="#fn903" type="note">[903]</a> i ag�w � i w oczekiwaniu na nowiny po�ywa� daktyle ze srebrnej misy, obok stoj�cej, czasem za� pogl�da� na wyiskrzone niebo, mrucz�c:</p><p>� Mahomet Rosullah�</p><p>Wtem na spienionym koniu przypad� zadyszany, okryty krwi� Subagazi; zeskoczy� z siod�a i zbli�ywszy si� szybko, pocz�� bi� pok�ony, czekaj�c na zapytanie.</p><p>� M�w! � rzek� chan ustami pe�nymi daktyl�w.</p><p>Subagaziemu s�owa pali�y p�omieniem wargi, ale nie �mia� przem�wi� bez zwyk�ych tytu��w, rozpocz�� wi�c, bij�c ci�gle czo�em, w nast�puj�cy spos�b:</p><p>� Najpot�niejszy chanie wszystkich ord, wnuku Mahometa, samodzielny monarcho, panie m�dry, panie szcz�liwy, panie drzewa zaleconego od Wschodu do Zachodu, panie drzewa kwitn�cego�</p><p>Tu chan skin�� r�k� i przerwa�. Widz�c na twarzy Subagaziego krew, a w oczach b�l, �al i rozpacz, wyplu� nie dojedzone daktyle na r�k�, nast�pnie odda� je jednemu z mu���w, kt�ry przyj�� je z oznakami czci nadzwyczajnej i zaraz spo�ywa� pocz�� � chan za� rzek�:</p><p>� M�w pr�dko, Subagazi, i m�drze: azali<a l:href="#fn904" type="note">[904]</a> ob�z niewiernych wzi�ty?</p><p>� B�g nie da�!</p><p>� Lachy?</p><p>� Zwyci�scy.</p><p>� Chmielnicki?</p><p>� Pobity.</p><p>� Tuhaj-bej?</p><p>� Ranny.</p><p>� B�g jeden! � rzek� chan. � Ilu wiernych posz�o do raju?</p><p>Subagazi wzni�s� oczy w g�r� i wskaza� krwaw� r�k� na wyiskrzone niebo.</p><p>� Ile tych �wiate� u st�p A��acha � odrzek� uroczy�cie.</p><p>T�usta twarz chanowa poczerwienia�a: gniew chwyta� go za piersi.</p><p>� Gdzie ten pies � pyta� � kt�ry mi obieca�, �e dzi� w zamku b�dziemy spali? Gdzie ten w�� jadowity, kt�rego B�g zdepcze moj� nog�? Niech si� stawi i zda spraw� ze swych obmierz�ych obietnic.</p><p>Kilku murz�w ruszy�o natychmiast po Chmielnickiego, chan za� uspokaja� si� z wolna, na koniec rzek�:</p><p>� B�g jeden!</p><p>Po czym zwr�ci� si� do Subagaziego.</p><p>� Subagazi! � rzek� � krew jest na twojej twarzy.</p><p>� To krew niewiernych � odpar� wojownik.</p><p>� M�w, jak j� rozla�e�, i uciesz nasze uszy m�stwem wiernych.</p><p>Tu Subagazi pocz�� opowiada� obszernie o ca�ej bitwie, wychwalaj�c m�stwo Tuhaj-beja, Ga�gi i Nuradyna; nie zmilcza� tak�e i o Chmielnickim, owszem, wys�awia� go na r�wni z innymi, wol� bo�� jedynie i w�ciek�o�� niewiernych za przyczyn� kl�ski podaj�c. Jeden szczeg� uderzy� chana w jego opowiadaniu, mianowicie: �e do Tatar�w nie strzelano wcale z pocz�tku bitwy i �e jazda ksi���ca uderzy�a na nich dopiero wtedy, gdy jej zast�pili pole.</p><p>� A��ach!� Nie chcieli ze mn� wojny � rzek� chan � ale teraz za p�no�</p><p>Tak by�o w istocie. Ksi��� Jeremi z pocz�tku bitwy zabroni� strzela� do Tatar�w, chc�c wpoi� w �o�nierzy przekonanie, �e uk�ady z chanem ju� rozpocz�te i �e ordy pozornie tylko staj� po stronie czerni. P�niej dopiero si�� rzeczy przysz�o do spotkania i z Tatarami.</p><p>Chan kiwa� g�ow�, namy�laj�c si� w tej chwili, czyby jeszcze nie lepiej by�o zwr�ci� or� przeciw Chmielnickiemu, gdy nagle sam hetman stan�� przed nim. Chmielnicki by� ju� spokojny i zbli�y� si� z podniesion� g�ow�, �mia�o patrz�c w oczy chanowe; na twarzy malowa�a mu si� chytro�� i odwaga.</p><p>� Zbli� si�, zdrajco � rzek� chan.</p><p>� Zbli�a si� hetman kozacki i nie zdrajca, ale wierny sojusznik, kt�remu� pomoc nie tylko w szcz�ciu, ale i w nieszcz�ciu obieca� � odrzek� Chmielnicki.</p><p>� Id�, nocuj w zamku! Id�, wyci�gnij za �eb Lach�w z okopu, jake� mi obiecywa�!</p><p>� Wielki chanie wszystkich ord! � odrzek� silnym g�osem Chmielnicki. � Jeste� pot�ny i obok su�tana najpot�niejszy na ziemi! Jeste� m�dry i silny, ale czy mo�esz wypu�ci� strza�� z �uku a� pod gwiazdy albo zmierzy� g��boko�� morza?</p><p>Chan spojrza� na niego ze zdziwieniem.</p><p>� Nie mo�esz � m�wi� coraz silniej Chmielnicki. � Tak i ja nie mog�em zmiarkowa� ca�ej pychy i zuchwalstwa Jaremy! Zali<a l:href="#fn905" type="note">[905]</a> mog�em poduma�, �e nie ul�knie si� ciebie, chanie, �e nie upokorzy si� na tw�j widok, nie uderzy czo�em przed tob�, ale wzniesie r�k� zuchwa�� na ciebie samego, przeleje krew twoich wojownik�w i b�dzie ci ur�ga�, pot�ny monarcho, jak ostatniemu z twoich murz�w? Gdybym ja tak �mia� my�le�, ciebie bym zniewa�y�, kt�rego czcz� i mi�uj�.</p><p>� A��ach! � rzek� chan coraz bardziej zdziwiony.</p><p>� Lecz to ci powiem � m�wi� dalej Chmielnicki z coraz wi�ksz� pewno�ci� w g�osie i postawie � jeste� wielki i pot�ny; od Wschodu a� do Zachodu narody i monarchowie bij� ci czo�em i lwem zowi�. Jeden Jarema nie pada na twarz przed twoj� brod�; wi�c je�eli go nie zetrzesz, je�eli karku mu nie ugniesz i po jego grzbiecie nie b�dziesz na ko� siada�, za nic twoja pot�ga, za nic twoja s�awa, bo powiedz�, �e jeden knia� lacki poha�bi� krymskiego carza<a l:href="#fn906" type="note">[906]</a> i kary nie odebra� � �e on wi�kszy, �e pot�niejszy od ciebie�</p><p>Nasta�o g�uche milczenie; murzowie, agowie i mu��owie patrzyli jak w s�o�ce w twarz chana, tamuj�c oddech w piersiach, a on oczy mia� zamkni�te i my�la�.</p><p>Chmielnicki wspar� si� bu�aw� i czeka� �mia�o.</p><p>� Rzek�e� � przem�wi� w ko�cu chan � zegn� kark Jaremy, po jego grzbiecie na ko� b�d� siada�, aby nie m�wiono od Wschodu do Zachodu, �e jeden pies niewierny mnie poha�bi�.</p><p>� B�g jest wielki! � zawo�ali jednym g�osem murzowie.</p><p>Chmielnickiemu za� rado�� strzeli�a z oczu: za jedn� drog� odwr�ci� zgub� wisz�c� nad sw� g�ow� i sprzymierze�ca w�tpliwego w najwierniejszego zmieni�.</p><p>Ten lew umia� w ka�dej chwili w w�a si� przedzierzgn��<a l:href="#fn907" type="note">[907]</a>.</p><p>Oba obozy hucza�y do p�na w noc, jak hucz� pszczo�y na wyroju, przygrzane s�o�cem wiosennym, a tymczasem na pobojowisku spali snem nieprzebudzonym i wiecznym rycerze pobodzeni w��czniami, poci�ci mieczem, poprzeszywani przez strza�y i kule. Ksi�yc zeszed� i rozpocz�� w�dr�wk� po tym polu �mierci; wi�c odbija� si� w ka�u�ach skrzep�ej krwi, wydobywa� z pomroki coraz nowe stosy poleg�ych, schodzi� z jednych cia�, wchodzi� cicho na drugie; przegl�da� si� w otwartych martwych �renicach, o�wieca� sine twarze, szcz�tki potrzaskanej broni, trupy ko�skie � i promienie jego blad�y coraz bardziej, jakby przera�one tym, co widzia�y. Po polu biega�y gdzieniegdzie pojedynczo i gromadkami jakie� z�owrogie postacie: to czelad� i ciury przyszli obdziera� pobitych, jak szakale przychodz� po lwach� Lecz jaka� zabobonna boja�� sp�dzi�a i ich w ko�cu z pobojowiska. By�o co� straszliwego, co� tajemniczego zarazem w tym polu pokrytym trupami, w tym spokoju i nieruchomo�ci �ywych niedawno kszta�t�w ludzkich, w tej cichej zgodzie, w jakiej le�eli obok siebie Polacy, Turcy, Tatarzy i Kozacy. Wiatr niekiedy zaszumia� w zaro�lach rosn�cych na pobojowisku, a �o�nierzom czuwaj�cym w okopie wyda�o si�, �e to dusze ludzkie ko�uj� tak nad cia�ami. Jako� i m�wiono, �e gdy p�noc wybi�a w Zbara�u, na ca�ym polu, od okopu a� do taboru, zerwa�y si� z szumem jakoby niezmierne stada ptastwa. S�yszano jakie� rozp�akane g�osy powietrzne, jakie� ogromne westchnienia, od kt�rych w�osy wstawa�y na g�owie � i jakie� j�ki. Ci, co mieli lec jeszcze w tej walce i kt�rych uszy otwartsze by�y na zaziemskie wo�ania, s�yszeli wyra�nie, jak dusze polskie odlatuj�c wo�a�y: �Przed oczy Twoje, Panie, winy nasze sk�adamy!� � a za� kozackie j�cza�y: �Chryste! Chryste, pomy�uj<a l:href="#fn908" type="note">[908]</a>!� � bo jako w bratob�jczej wojnie poleg�e nie mog�y wprost do wiekuistej �wiat�o�ci ulecie�, ale przeznaczone im by�o lecie� gdzie� w dal ciemn� i razem z wichrem kr��y� nad pado�em �ez, i p�aka�, i j�cze� po nocach, dop�ki odpuszczenia wsp�lnych win i zapomnienia, i zgody u n�g Chrystusowych nie wy�ebrz�!�</p><p>Ale w�wczas zatwardzi�y si� jeszcze tym bardziej serca ludzkie i �aden anio� zgody nie przelatywa� nad pobojowiskiem.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXV</p></title><p>Nazajutrz, zanim s�o�ce rozla�o z�ote blaski na niebie, stan�� ju� nowy wa� ochronny w polskim obozie. Dawne wa�y by�y zbyt obszerne, trudno si� by�o w nich broni� i przychodzi� wzajem z pomoc�, wi�c ksi��� z panem Przyjemskim postanowili zamkn�� wojska do cia�niejszych okop�w. Pracowano nad tym gwa�townie ca�� noc � a husaria na r�wni ze wszystkimi pu�kami i czeladzi�. Dopiero po trzeciej w nocy sen zamkn�� oczy utrudzonemu rycerstwu, ale te� spali wszyscy, opr�cz stra�y, kamiennym snem, bo i nieprzyjaciel pracowa� tak�e w nocy, a nast�pnie nie porusza� si� d�ugo po wczorajszej kl�sce. Spodziewano si� nawet, �e szturm dnia tego wcale nie nast�pi.</p><p>Skrzetuski, pan Longinus i Zag�oba, siedz�c w namiocie, spo�ywali polewk� piwn�, g�sto okraszon� kostkami sera � i rozmawiali o trudach minionej nocy z tym zadowoleniem, z jakim �o�nierze rozmawiaj� o �wie�ym zwyci�stwie.</p><p>� M�j obyczaj jest k�a�� si� o wieczornym udoju, a wstawa� o rannym, jako czynili staro�ytni � m�wi� pan Zag�oba � ale na wojnie trudno! �pisz, kiedy mo�esz, wstajesz, kiedy ci� budz�. To mnie jeno gniewa, �e dla takiego ta�a�ajstwa musimy si� inkomodowa�<a l:href="#fn909" type="note">[909]</a>. Ale trudno! Takie czasy! Zap�acili�my im te� za to wczoraj. �eby tak jeszcze z par� razy podobny pocz�stunek dostali, odechcia�oby si� im nas budzi�.</p><p>� Nie wiesz wa�pan, czy si�a<a l:href="#fn910" type="note">[910]</a> naszych poleg�o? � pyta� Podbipi�ta.</p><p>� I! Niewielu; jak to zawsze bywa, �e oblegaj�cych zawsze wi�cej ginie ni� obl�onych. Wa�pan si� na tym nie znasz tak jak ja, bo� tyle wojny nie za�ywa�, ale my, starzy praktycy, nie potrzebujemy trupa liczy�, bo z samej bitwy umiemy wymiarkowa�.</p><p>� Przyucz� si� i ja przy wa�panach � rzek� ze s�odycz� pan Longinus.</p><p>� Pewnie, �e tak, je�eli tylko dowcip wa�panu dopisze, czego si� nie bardzo spodziewam.</p><p>� Daj�e wa�pan spok�j � ozwa� si� Skrzetuski. � Przecie nie pierwsza to wojna dla pana Podbipi�ty, a daj Bo�e najlepszym rycerzom tak stawa�, jak on wczoraj.</p><p>� Robi�o si�, co mog�o � odrzek� Litwin � nie tyle, ile by si� chcia�o.</p><p>� Owszem! Owszem! wcale nie�le wa�pan stawa�e� � m�wi� protekcjonalnie Zag�oba � a �e ci� inni przewy�szyli (tu pocz�� w�s podkr�ca� do g�ry), to nie twoja wina.</p><p>Litwin s�ucha� ze spuszczonymi oczyma i westchn��, marz�c o przodku Stowejce i o trzech g�owach.</p><p>W tej chwili skrzyd�o namiotu uchyli�o si� i wszed� ra�no pan Micha�, weso�y jak szczygie� w pogodny ranek.</p><p>� No! To�my w kupie! � zawo�a� pan Zag�oba. � Dajcie�e mu piwa!</p><p>Ma�y rycerz u�cisn�� r�ce trzem towarzyszom i rzek�:</p><p>� �eby�cie wa�pa�stwo wiedzieli, ile kul le�y na majdanie, to przechodzi imainacj�<a l:href="#fn911" type="note">[911]</a>! Nie przejdziesz, �eby� si� nie potkn��.</p><p>� Widzia�em i ja to � odrzek� Zag�oba � bom te�, wstawszy, przeszed� si� k�s po obozie. Przez dwa lata kury w ca�ym powiecie lwowskim tyle jaj nie nanosz�. Ej, �eby to tak by�y jaja, dopiero by�my u�ywali na jajecznicy! A trzeba wa�panom wiedzie�, �e ja za misk� jajecznicy najwi�kszy specja� oddam. �o�nierska we mnie natura, tak jak i w was. Zjem ch�tnie co dobrego, byle du�o. Dlatego te� i do bitwy skorszy jestem od dzisiejszych m�odzik�w piecuch�w, co to niecu�ki ul�ga�ek<a l:href="#fn912" type="note">[912]</a> nie zje, �eby si� zaraz za �ywot nie trzyma�.</p><p>� No! Ale� si� wa�pan wczoraj z Bur�ajem popisa�! � rzek� ma�y rycerz. � Bur�aja tak �ci�� � ho! ho! Nie spodziewa�em si� tego po wa�panu. To� to przecie� by� rycerz przes�awny na ca�� Ukrain� i Turecczyzn�.</p><p>� Co? Ha! � rzek� z zadowoleniem Zag�oba. � Nie pierwszyzna mi to, nie pierwszyzna, panie Michale. Widz�, szukali�my si� wszyscy w korcu maku, ale te� i dobrali�my si� we czterech tak, �e takiej czw�rki w ca�ej Rzeczypospolitej nie znajdziesz. Dalib�g, z wa�panami i z ksi�ciem naszym na czele ruszy�bym samopi�t<a l:href="#fn913" type="note">[913]</a>, cho�by na Stambu�. Bo uwa�cie tylko: pan Skrzetuski zabi� Burdabuta, a wczoraj Tuhaj-beja�</p><p>� Tuhaj-bej nie zabit � przerwa� porucznik � sam czu�em, �e mi si� ostrze zwin�o; p�niej te� zaraz nas rozdzielili.</p><p>� Wszystko jedno � rzek� Zag�oba � nie przerywaj, panie Janie. Pan Micha� usiek� w Warszawie Bohuna, jake�my ci to m�wili�</p><p>� Lepiej by� wa�� nie wspomina� � rzek� Litwin.</p><p>� Co si� wym�wi�o, to si� wym�wi�o � odpar� Zag�oba. � Cho� wola�bym by� nie wspomina�, ale id� dalej� ot� pan Podbipi�ta z Myszykiszek zdusi� owego Pu�jana, a ja Bur�aja. Nie zamilcz� wszelako wa�pa�stwu, �e odda�bym tamtych wszystkich za jednego Bur�aja i �e pono najci�sz� mia�em robot�. Diabe� to by�, nie Kozak, co? �ebym tak mia� syn�w <emphasis>legitime natos</emphasis><a l:href="#fn914" type="note">[914]</a>, pi�kne bym im imi� zostawi�. Ciekawym tylko, co kr�l jegomo�� i sejmy na to powiedz�, jak nas nagrodz�, nas, kt�rzy si� siark� i saletr� wi�cej ni� czym innym �ywimy.</p><p>� By� wi�kszy od nas wszystkich rycerz � rzek� pan Longinus � a nazwiska jego nikt nie wie i nie pami�ta.</p><p>� A to ciekawym, kto taki? Chyba w staro�ytno�ci? � rzek� ura�ony Zag�oba.</p><p>� Nie w staro�ytno�ci, ale, brate�ku, ten, kt�ry kr�la Gustawa Adolfa pod Trzciann� razem z koniem obali� i w jasyr<a l:href="#fn915" type="note">[915]</a> wzi�� � rzek� Litwin.</p><p>� A ja s�ysza�em, �e by�o to pod Puckiem � wtr�ci� pan Micha�.</p><p>� Wszelako kr�l mu si� wyrwa� i zbieg� � rzek� Skrzetuski.</p><p>� Tak jest! Wiem ja co� o tym � m�wi� przymykaj�c oko pan Zag�oba � bom wtedy w�a�nie pod panem Koniecpolskim, ojcem chor��ego, s�u�y�� wiem ja co� o tym! Modestia<a l:href="#fn916" type="note">[916]</a> to nie pozwala onemu rycerzowi powiedzie� swego nazwiska i dlatego nikt go nie wie. Chocia�, wierzcie w to, co powiem: Gustaw Adolf wielkim by� wojownikiem, prawie panu Koniecpolskiemu r�wnym, ale w pojedynczym spotkaniu z Bur�ajem ci�sza by�a robota � ja wam to m�wi�!</p><p>� To niby znaczy, �e� to wa�pan powali� Gustawa Adolfa? � pyta� Wo�odyjowski.</p><p>� Albo�em ci si� pochwali�, panie Michale?� niech tam to ju� zostanie w niepami�ci � mam ja si� z czym i dzi� pochwali�: co b�d� dawne czasy wspomina�!� Strasznie to piwsko burczy w �ywocie � a im wi�cej w nim sera, tym wi�cej burczy. Wol� winn� polewk� � cho� chwa�a Bogu i za to, co jest, bo wkr�tce mo�e i tego nie starczy� Ksi�dz �abkowski mnie m�wi�, �e pono�<a l:href="#fn917" type="note">[917]</a> wiwendy sk�po, a on si� tym bardzo niepokoi, bo ma brzuch jak gumno. Setny to bernardyn! Okrutniem go polubi�. Wi�cej w nim �o�nierza ni� mnicha. Kiedy by kogo w pysk trzasn��, to cho� zaraz trumn� zamawiaj.</p><p>� Ale � rzek� ma�y rycerz � nie m�wi�em te� wa�pa�stwu, jak grzecznie poczyna� sobie tej nocy ksi�dz Jask�lski. Usadowi� si� w onym naro�niku, w tej srogiej wie�y po prawej stronie zamku � i patrzy� na bitw�. A trzeba wiedzie�, �e on okrutnie z guldynki<a l:href="#fn918" type="note">[918]</a> strzela. Powiada tedy do �abkowskiego: �Nie b�d� do Kozak�w strzela�, bo zawsze� to chrze�cijanie, cho� Bogu dyzgusta<a l:href="#fn919" type="note">[919]</a> czyni�; ale do Tatar�w (powiada) nie wytrzymam!� � i jak j�� dmucha�, tak ich podobno co� z p� kopy<a l:href="#fn920" type="note">[920]</a> przez ca�� bitw� popsowa�<a l:href="#fn921" type="note">[921]</a>.</p><p>� �eby to wszystko duchowie�stwo by�o takie! � westchn�� Zag�oba. � Ale nasz Muchowiecki to jeno r�ce ku niebu wznosi, a p�acze, �e si� tyle krwi chrze�cija�skiej leje.</p><p>� Daj wa�� pok�j � rzek� powa�nie Skrzetuski. � Ksi�dz Muchowiecki �wi�ty ksi�dz i w tym masz najlepszy dow�d, �e cho� on nie starszy od tamtych dw�ch, przecie g�owy przed jego zacno�ci� schylaj�.</p><p>� Nie tylko ja te� nie neguj� jego �wi�tobliwo�ci � odpar� Zag�oba � ale my�l�, �e i samego chana potrafi�by nawr�ci�. Oj, mo�ci panowie! Musi si� tam jego cha�ska mo�� sierdzi�, a� wszy na nim kozio�ki ze strachu przewracaj�! Je�eli przyjdzie z nim do uk�ad�w, pojad� i ja z komisarzami. Znamy si� z dawna i niegdy� wielce mnie mi�owa�. Mo�e te� sobie przypomni.</p><p>� Do uk�ad�w Janickiego pewnie wybior�, bo on po tatarsku, tak jak po polsku m�wi � rzek� Skrzetuski.</p><p>� I ja tak samo, a z murzami znamy si� jak �yse konie. C�rki mi swoje chcieli w Krymie oddawa�, �eby si� potomstwa pi�knego doczeka�, a �em to by� m�ody i pakt�w konwent�w<a l:href="#fn922" type="note">[922]</a> nie zawiera�em ze swoj� niewinno�ci�, jako im� Podbipi�ta z Myszykiszek, wi�cem tam si�a<a l:href="#fn923" type="note">[923]</a> figl�w nap�ata�.</p><p>� S�ucha� hadko<a l:href="#fn924" type="note">[924]</a>! � rzek� pan Longinus spuszczaj�c oczy.</p><p>� A wa�pan to jako szpak wyuczony; jedno w k�ko powtarza. Wida�, �e bo�winkowie<a l:href="#fn925" type="note">[925]</a> mowy ludzkiej dobrze jeszcze nie umiej�.</p><p>Dalszy ci�g rozmowy przerwa� gwar dochodz�cy z zewn�trz namiotu � wi�c rycerze wyszli zobaczy�, co si� dzieje. Mn�stwo �o�nierzy sta�o na okopie, spogl�daj�c na okolic�, kt�ra w ci�gu nocy zmieni�a si� znacznie i jeszcze w oczach si� zmienia�a. Kozacy r�wnie� nie pr�nowali od czasu ostatniego szturmu, ale sypali sza�ce, zaci�gali na nie dzia�a tak d�ugie i dono�ne, jakich nie by�o w polskim obozie, porozpoczynali poprzeczne, w�owato id�ce fosy, aprosze<a l:href="#fn926" type="note">[926]</a>; z daleka wydawa�y si� te nasypy jak tysi�ce olbrzymich kretowisk. Ca�a pochy�a r�wnina by�a nimi pokryta, �wie�o skopana ziemia czerni�a si� wsz�dzie mi�dzy zielono�ci� � i wsz�dy mrowi�o si� od pracuj�cego ludu. Na pierwszych wa�ach migota�y tak�e krasne czapki mo�ojc�w.</p><p>Ksi��� sta� tak�e na okopie w towarzystwie starosty krasnostawskiego i pana Przyjemskiego. Poni�ej kasztelan be�ski pogl�da� przez perspektyw�<a l:href="#fn927" type="note">[927]</a> na roboty kozackie i m�wi� do podczaszego koronnego:</p><p>� Nieprzyjaciel rozpoczyna regularne obl�enie. Widz�, �e trzeba nam b�dzie obrony w okopie po niecha� i do zamku si� przenie��.</p><p>Dos�ysza� te s�owa ksi��� Jeremi i rzek� pochylaj�c si� z g�ry ku kasztelanowi:</p><p>� Niech�e nas B�g od tego broni, bo dobrowolnie jakoby w potrzask by�my le�li. Tu nam �y� albo umiera�.</p><p>� Takie i moje zdanie, cho�bym mia� co dzie� jednego Bur�aja zabija� � wtr�ci� pan Zag�oba. � Protestuj� imieniem ca�ego wojska przeciw zdaniu ja�nie wielmo�nego kasztelana be�skiego.</p><p>� To do wa�ci nie nale�y! � rzek� ksi���.</p><p>� Cicho wa��! � szepn�� Wo�odyjowski ci�gn�c szlachcica za r�kaw.</p><p>� Wygnieciemy ich w tych zakrywkach jako krety � m�wi� Zag�oba � a ja wasz� ksi���c� mo�� prosz�, aby mnie pierwszemu pozwoli� i�� z wycieczk�. Znaj� oni mnie ju� dobrze, poznaj� jeszcze lepiej.</p><p>� Z wycieczk�?� � rzek� nagle ksi��� i zmarszczy� brwi. � Czekaj no wa�� noce z wieczora bywaj� ciemne�</p><p>Tu zwr�ci� si� do starosty krasnostawskiego, do pana Przyjemskiego i do regimentarzy.</p><p>� Prosz� waszmo�� pan�w na rad� � rzek�.</p><p>I zst�pi� z okopu, a za nim uda�a si� ca�a starszyzna.</p><p>� Na mi�o�� bosk�, co wa�pan czynisz? � m�wi� Wo�odyjowski do Zag�oby. � C� to? S�u�by i dyscypliny nie znasz, �e do rozmowy starszych si� mieszasz? Ksi��� �askawy pan, ale w czasie wojny nie ma z nim �art�w.</p><p>� Nic to, panie Michale! � odrzek� Zag�oba. � Pan Koniecpolski, ojciec, srogi by� lew, a na moich radach si�a<a l:href="#fn928" type="note">[928]</a> polega� i niech mnie dzi� wilcy zjedz�, je�eli nie dlatego po dwakro� pogromi� Gustawa Adolfa. Umiem ja z panami gada�! Albo i teraz! � zauwa�y�e�, jak ksi��� <emphasis>obstupuit</emphasis><a l:href="#fn929" type="note">[929]</a>, gdym mu wycieczk� doradzi�? Je�eli B�g da wiktori�, czyja b�dzie zas�uga � co? � twoja?</p><p>W tej chwili zbli�y� si� Za�wilichowski.</p><p>� A co? Ryj�! Ryj� jak �winie! � rzek� ukazuj�c na pole.</p><p>� Wola�bym, �eby to by�y �winie � odpowiedzia� Zag�oba � bo kie�basy by nam tanio wypad�y, a ich pad�o i dla ps�w si� nie przygodzi. Dzi� ju� musieli �o�nierze kopa� studnie w kwaterach pana Firleja, gdy� we wschodnim stawie od trup�w wody nie zna�. Nad ranem ��� w psubratach pop�ka�a i wszyscy sp�yn�li. Jak przyjdzie pi�tek, nie b�dzie mo�na ryb je��, bo mi�sem karmione.</p><p>� Prawda jest � rzecze Za�wilichowski � starym �o�nierz, a tyle trupa dawnom nie widzia�, chyba pod Chocimiem<a l:href="#fn930" type="note">[930]</a> przy szturmach janczarskich<a l:href="#fn931" type="note">[931]</a> na nasz ob�z.</p><p>� Zobaczysz go waszmo�� jeszcze wi�cej � ja to waszmo�ci m�wi�!</p><p>� My�l�, �e dzi� wieczorem albo jeszcze i przed wieczorem znowu do szturmu rusz�.</p><p>� A ja powiadam, �e do jutra zostawi� nas w spokoju.</p><p>Ledwie pan Zag�oba sko�czy� m�wi�, gdy na sza�cach kozackich wykwit�y d�ugie bia�e dymy i kule z szumem przelecia�y nad okopem.</p><p>� Masz wa��! � rzek� Za�wilichowski.</p><p>� Ba! Sztuki wojennej nie znaj�! � odpar� Zag�oba.</p><p>Stary Za�wilichowski mia� jednak s�uszno��. Chmielnicki rozpocz�� regularne obl�enie, poprzecina� wszystkie drogi, wyj�cia, odj�� pasz�, sypa� aprosze i sza�ce, podkopywa� si� w�ownicami pod ob�z, ale szturm�w nie poniecha�. Postanowi� on nie da� spokoju obl�onym, nu�y� ich, straszy�, trzyma� w ustawicznej bezsenno�ci i n�ka� dop�ty, dop�ki bro� nie wypadnie z ich r�k zesztywnia�ych. Wi�c wieczorem znowu uderzy� na kwatery Wi�niowieckiego z nie lepszym jak poprzedniego dnia skutkiem, tym bardziej �e i mo�ojcy nie szli ju� z tak� ochot�. Nast�pnego dnia ogie� nie ustawa� ani na chwil�. W�ownice tak ju� by�y bliskie, �e i r�czna strzelba donosi�a do wa��w; przykrywki ziemne dymi�y jak ma�e wulkany od rana do wieczora. Nie by�a to walna bitwa, ale nieustaj�ca szarpanina. Obl�eni wypadali niekiedy z wa��w, a w�wczas przychodzi�o do szabel, cep�w, kos i w��czni. Ale zaledwie wygnieciono jednych mo�ojc�w, natychmiast przykrywki nape�nia�y si� nowym ludem. �o�nierz przez ca�y dzie� nie mia� ani chwili odpoczynku, a gdy nadszed� upragniony zach�d s�o�ca, rozpocz�� si� nowy szturm generalny � o wycieczce nie by�o co i my�le�.</p><p>W nocy 16 lipca uderzyli dwaj dzielni pu�kownicy, H�adki i Nebaba, na kwatery ksi���ce i ponie�li zn�w straszn� kl�sk�. Trzy tysi�ce najdzielniejszych mo�ojc�w leg�o na placu � reszta, goniona przez starost� krasnostawskiego, uciek�a w najwi�kszym pop�ochu do taboru, rzucaj�c bro� i rogi z prochem. R�wnie� niefortunny koniec spotka� i Fedore�ka, kt�ry korzystaj�c z g�stej mg�y o ma�o na �witaniu nie wzi�� miasta. Odpar� go pan Korf na czele Niemc�w, a pan starosta krasnostawski i pan chor��y Koniecpolski wybili prawie do szcz�tu w ucieczce.</p><p>Lecz nic to by�o wszystko w por�wnaniu z okropn� nawa��, jaka dnia 19 lipca rozp�ta�a si� nad okopem. Uprzedniej nocy wysypali Kozacy naprzeciw kwater Wi�niowieckiego wysoki wa�, z kt�rego armaty wielkiego kalibru zia�y nieustannym ogniem, gdy za� dzie� min�� i pierwsze gwiazdy zab�ys�y na niebie, dziesi�tki tysi�cy ludzi ruszy�y do ataku. Jednocze�nie w dali ukaza�o si� kilkadziesi�t straszliwych machin, podobnych do wie�, kt�re toczy�y si� z wolna ku okopowi. Po bokach ich wznosi�y si� na kszta�t potwornych skrzyde� mosty, kt�re przez fosy miano przerzuca� � a szczyty dymi�y, �wieci�y i hucza�y wystrza�ami lekkich dzia�ek, rusznic i samopa��w. Sz�y te wie�e mi�dzy mrowiem g��w jakby olbrzymi pu�kownicy � to czerwieni�c si� w ogniu armat, to nikn�c w dymie i ciemno�ci. �o�nierze ukazywali je sobie z daleka, szepc�c:</p><p>� To hulaj-horodyny! Nas to Chmielnicki b�dzie me�� w tych wiatrakach.</p><p>� Patrzcie, jak si� tocz� z hukiem, rzek�by�: grzmoty!</p><p>� Z armat do nich! Z armat! � wo�ali inni.</p><p>Jako� puszkarze ksi���cy posy�ali kul� za kul�, granat za granatem ku straszliwym machinom, ale �e wida� je by�o w�wczas tylko, gdy wystrza�y rozdar�y ciemno��, wi�c kule mija�y je najcz�ciej.</p><p>Tymczasem zbita masa kozactwa nap�ywa�a coraz bli�ej, jak czarna fala p�yn�ca noc� z dalekiej morskiej przestrzeni.</p><p>� Uf! � m�wi� pan Zag�oba stoj�c wraz z jazd� przy Skrzetuskim � gor�co mi jak nigdy w �yciu! Noc taka parna, �e suchej nitki na mnie nie ma. Diabli nadali te machiny! Spraw�e, Bo�e, �eby si� ziemia pod nimi rozst�pi�a, bo ju� mi ko�ci� w gardle stoj� te �ajdaki� amen! Ni zje��, ni si� wyspa� psi w lepszych kondycjach<a l:href="#fn932" type="note">[932]</a> od nas �yj�! Uf! Jak parno!</p><p>Rzeczywi�cie powietrze by�o ci�kie i parne, a do tego przesycone wyziewami trup�w gnij�cych od kilku dni na ca�ym pobojowisku. Niebo przys�oni�o si� czarn� i nisk� opon� chmur. Burza wisia�a nad Zbara�em. �o�nierzom pod zbrojami pot oblewa� cia�o, a piersi oddycha�y z wysileniem.</p><p>W tej chwili b�bny pocz�y warcze� w ciemno�ciach.</p><p>� Ju� zaraz uderz�! � rzek� Skrzetuski. � S�yszysz wa��? � b�bni�.</p><p>� S�ysz�. �eby w nich diabli b�bnili! Czysta desperacja!</p><p>� Koli! Koli<a l:href="#fn933" type="note">[933]</a>! � zawrzas�y t�umy rzucaj�c si� ku okopom.</p><p>Bitwa zawrza�a na ca�ej d�ugo�ci okopu. Uderzono jednocze�nie na Wi�niowieckiego, na Lanckoro�skiego, na Firleja i Ostroroga, aby jeden drugiemu nie m�g� przychodzi� z pomoc�. Kozactwo, spojone gorza�k�, sz�o jeszcze zacieklej ni� w czasie poprzednich szturm�w, ale tym dzielniejszy napotyka�o op�r. Duch bohaterski wodza o�ywia� �o�nierzy; gro�ne piechoty kwarciane z�o�one z ch�op�w mazurskich zbi�y si� tak z kozactwem, �e pomiesza�y si� z nim zupe�nie. Walczono tam na kolby, pi�ci i z�by. Pod razami zawzi�tych Mazur�w leg�o kilkuset najpyszniejszej piechoty zaporoskiej, ale wnet nowe t�umy zala�y ich zupe�nie. Bitwa na ca�ej linii stawa�a si� coraz za�artsz�. Rury muszkiet�w pali�y r�ce �o�nierzy, tchu im brak�o, starszy�nie g�os zamar� w gardzieli od wrzask�w komendy. Starosta krasnostawski i Skrzetuski wypadli zn�w z jazd� i zaje�d�ali z boku Kozak�w, tratuj�c ca�e pu�ki i p�awi�c si� we krwi.</p><p>Godzina up�ywa�a za godzin� i szturm nie ustawa�, bo straszliwe luki w szeregach kozackich Chmielnicki w jednym mgnieniu oka zape�nia� nowymi si�ami. Tatarzy dopomagali wrzaskiem, puszczaj�c zarazem chmury strza� na broni�cych si� �o�nierzy; niekt�rzy, stoj�c w tyle czerni, zaganiali j� do szturmu batami z byczego surowca<a l:href="#fn934" type="note">[934]</a>. W�ciek�o�� walczy�a z w�ciek�o�ci�, pier� uderza�a o pier� � m�� wi�za� si� w u�cisku �miertelnym z m�em�</p><p>I tak walczyli, jak walcz� rozhukane fale morskie z wysp� skalist�.</p><p>Nagle ziemia zatrz�s�a si� pod nogami wojownik�w, a ca�e niebo stan�o w sinym ogniu, jakby ju� B�g nie m�g� d�u�ej patrzy� na okropno�ci ludzkie. �oskot straszliwy zg�uszy� wrzaski ludzkie i huk armat. To artyleria niebieska rozpocz�a teraz straszliw� kanonad�. Grzmoty roztacza�y si� od wschodu na zach�d. Zdawa�o si�, �e to niebo wraz z chmurami p�k�o i wali si� na g�owy walcz�cych. Chwilami �wiat ca�y wygl�da� jak jeden p�omie�, chwilami �lep�o wszystko od ciemno�ci i zn�w czerwone zygzaki grom�w rozdziera�y czarn� opon�. Wicher uderzy� raz i drugi, zerwa� tysi�ce czapek, proporc�w, chor�gwi i rozmi�t� je w mgnieniu oka po pobojowisku. Pioruny pocz�y wali� jeden za drugim � potem nast�pi� chaos grzmot�w, b�yskawic, wichru, ognia i ciemno�ci � niebo si� w�ciek�o, jak ludzie.</p><p>Niepami�tna burza rozszala�a si� nad miastem, zamkiem, okopami i taborem. Bitwa zosta�a przerwana. Na koniec upusty niebieskie rozwar�y si� i nie strugi, ale potoki d�d�u pocz�y la� na ziemi�. Fala przys�oni�a �wiat: o krok naprz�d nie by�o nic wida�. Trupy w fosie sp�yn�y. Pu�ki kozackie, porzuciwszy szturm, bieg�y jedne za drugimi ku taborowi, sz�y na o�lep, spotyka�y si� ze sob� i s�dz�c, �e to nieprzyjaciel je goni, rozprasza�y si� w ciemno�ci; za nimi, topi�c si� i przewracaj�c, umyka�y armaty, amunicje, wozy. Woda porozrywa�a roboty ziemne kozackie, szumia�a w rowach i w�ownicach, wciska�a si� w nakrywki ziemne, lubo<a l:href="#fn935" type="note">[935]</a> ubezpieczono je rowami, i bieg�a z szumem po r�wninie, jakby goni�c uciekaj�cych mo�ojc�w.</p><p>Deszcz wali� coraz wi�kszy. Piechoty w okopie umkn�y z wa��w, szukaj�c pod namiotami schronienia, tylko dla jazdy starosty krasnostawskiego i Skrzetuskiego nie przychodzi� rozkaz odwrotu. Stali wi�c jeden przy drugim jakoby w jeziorze, strz�saj�c z siebie wod�. Tymczasem burza pocz�a z wolna przechodzi�. Po p�nocy deszcz wreszcie usta�. Mi�dzy przerwami chmur tu i owdzie zab�ys�y gwiazdy. Up�yn�a jeszcze godzina � i woda troch� spad�a. W�wczas przed chor�gwi� Skrzetuskiego ukaza� si� niespodzianie sam ksi���.</p><p>� Mo�ci panowie � spyta� � a �adownice wam nie zamok�y?</p><p>� Suche, mo�ci ksi���! � odpowiedzia� Skrzetuski.</p><p>� To dobrze! Zsi��� mi z koni, ruszy� przez wod� ku onym beluardom, podsypa� je prochem i zapali�. A cicho mi i��! Pan starosta krasnostawski p�jdzie z wami.</p><p>� Wed�ug rozkazu! � odpowiedzia� Skrzetuski.</p><p>Wtem ksi��� dojrza� mokrego pana Zag�ob�.</p><p>� Wa�� si� prosi�e� na wycieczk� � ruszaj�e teraz! � rzek�.</p><p>� Masz, diable, kubrak! � mrukn�� pan Zag�oba. � Tego jeszcze brakowa�o!</p><p>W p� godziny potem dwa oddzia�y rycerzy po dwie�cie pi��dziesi�t ludzi, brodz�c po pas w wodzie, bieg�y z szablami w r�ku ku owym straszliwym �hulaj-horodynom� kozackim, stoj�cym o p� staja od okopu. Jeden oddzia� wi�d� �lew nad lwy�, pan starosta krasnostawski, Marek Sobieski, kt�ry ani chcia� s�ysze� o pozostaniu w okopie, drugi � Skrzetuski. Czelad� nios�a za rycerzami ma�nice ze smo��, suche pochodnie i prochy, a oni szli cicho jak wilcy skradaj�cy si� ciemn� noc� ku owczarni.</p><p>Ma�y rycerz przy��czy� si� na ochotnika do Skrzetuskiego, bo kocha� pan Micha� takie wyprawy nad �ycie � drepta� wi�c teraz po wodzie maj�c rado�� w sercu, a szabl� w d�oni; obok post�powa� pan Podbipi�ta z go�ym Zerwikapturem, widny mi�dzy wszystkimi, bo o dwie g�owy od najwy�szych wy�szy; a mi�dzy nimi nad��a� sapi�c pan Zag�oba i mrucza� z nieukontentowaniem, przedrze�niaj�c s�owa ksi���ce:</p><p>� �Chcia�o ci si� wycieczki � ruszaj teraz!� Dobrze! Psu by si� nie chcia�o i�� na wesele przez tak� wod�. Je�elim doradza� wycieczk� w taki czas, to niech nigdy w �yciu nic pr�cz wody nie pij�! Ja nie kaczka, a m�j brzuch nie cz�no. Zawsze mia�em abominacj�<a l:href="#fn936" type="note">[936]</a> do wody, a c� dopiero do takiej, w kt�rej ch�opska padlina moknie�</p><p>� Cicho wa��! � rzek� pan Micha�.</p><p>� Wa�� sam cicho! Nie wi�kszy� od kie�bia<a l:href="#fn937" type="note">[937]</a> i umiesz p�ywa�, to ci �atwo. Powiem nawet, �e niewdzi�cznie to ze strony ksi�cia, �eby mi jeszcze po zabiciu Bur�aja nie da� spokoju. Do�� ju� Zag�oba zrobi�, niech jeno ka�dy tyle zrobi, a Zag�obie dajcie spok�j, bo pi�knie b�dziecie wygl�dali, jak go nie stanie! Na Boga! Je�eli wpadn� w jak� dziur�, wyci�gnijcie�e mnie, wa�panowie, za uszy, bo si� zaraz zalej�.</p><p>� Cicho wa��! � rzek� Skrzetuski. � Kozacy tam siedz�, w tych ziemnych zakrywkach, jeszcze ci� us�ysz�.</p><p>� Gdzie? Co wa�pan gadasz?</p><p>� A tam, w onych kopcach pod darni�.</p><p>� Tego jeszcze brakowa�o! Niech�e to jasne pioruny zatrzasn�!</p><p>Reszt� s��w st�umi� pan Micha� po�o�ywszy Zag�obie d�o� na ustach, bo zakrywki by�y ju� ledwie o pi��dziesi�t krok�w odleg�e. Szli wprawdzie cicho rycerze, ale woda chlupota�a im pod nogami; szcz�ciem deszcz znowu zacz�� pada� i szum jego g�uszy� st�pania.</p><p>Stra�y przy zakrywkach nie by�o. Kt� bowiem spodziewa�by si� wycieczki po szturmie i po takiej burzy, kt�ra jakby jeziorem rozdzieli�a walcz�cych.</p><p>Pan Micha� z panem Longinem skoczyli naprz�d i pierwsi doszli do kopca. Ma�y rycerz pu�ci� szabl� na sznurek, z�o�y� d�onie do ust i pocz�� wo�a�:</p><p>� Hej, ludy<a l:href="#fn938" type="note">[938]</a>!</p><p>� A szczo<a l:href="#fn939" type="note">[939]</a>? � ozwa�y si� ze �rodka g�osy mo�ojc�w, widocznie przekonanych, �e to kto� od tabor�w kozackich przychodzi.</p><p>� S�awa Bohu! � odrzek� Wo�odyjowski � a pu��cie no!</p><p>� A to nie wiesz, jak wej��?</p><p>� Wiem ju�! � odrzek� Wo�odyjowski i zmacawszy wej�cie skoczy� do �rodka.</p><p>Pan Longinus z kilku innymi run�� za nim.</p><p>W tej chwili wn�trze pokrywki zabrzmia�o przera�liwym wyciem ludzkim � jednocze�nie rycerstwo, wydawszy okrzyk, rzuci�o si� ku innym kopcom. W ciemno�ci rozleg�y si� j�ki, szcz�k �elaza, gdzieniegdzie przebiega�y jakie� ciemne postacie, inne pada�y na ziemi�, czasem hukn�� wystrza� � ale wszystko razem nie trwa�o d�u�ej jak kwadrans. Mo�ojcy, zaskoczeni po najwi�kszej cz�ci w �nie g��bokim, nie bronili si� nawet � i wygnieciono ich wszystkich, zanim zdo�ali za bro� chwyci�.</p><p>� Do hulaj-grod�w! Do hulaj-grod�w! � rozleg� si� g�os starosty krasnostawskiego.</p><p>Rycerstwo rzuci�o si� ku wie�om.</p><p>� Pali� od �rodka, bo z wierzchu mokre! � zagrzmia� Skrzetuski.</p><p>Ale rozkaz nie�atwy by� do wykonania. W wie�ach budowanych z bierwion sosnowych nie by�o ani drzwi, ani �adnego otworu. Strzelcy kozaccy wchodzili na nie po drabinach, dzia�a za�, poniewa� mog�y si� mie�ci� tylko mniejsze, wci�gano na powrozach. Rycerze biegali wi�c czas jaki� naoko�o, pr�no siek�c szablami belki lub szarpi�c r�koma za w�g�y.</p><p>Na szcz�cie czelad� mia�a siekiery; pocz�to r�ba�. Starosta krasnostawski kaza� te� podk�ada� puszki z prochem umy�lnie na ten cel przygotowane. Pozapalano ma�nice ze smo��, jak r�wnie� pochodnie � i p�omie� pocz�� liza� mokre, lecz przesi�kni�te �ywic� bierwiona.</p><p>Zanim jednak�e zaj�y si� bierwiona, zanim prochy wybuch�y, pan Longinus schyli� si� i podni�s� ogromny g�az wydobyty z ziemi przez Kozak�w.</p><p>Czterech najt�szych z ludu mocarzy nie ruszy�oby go z miejsca, lecz on ko�ysa� nim w pot�nych r�kach � i tylko przy �wietle ma�nic wida� by�o, �e krew wyst�pi�a mu na twarz. Rycerze oniemieli z podziwu.</p><p>� To Herkules! Niech�e go kule bij�! � wo�ali wznosz�c r�ce do g�ry.</p><p>Tymczasem pan Longinus zbli�y� si� do nie podpalonej jeszcze beluardy, przechyli� si� w ty� i pu�ci� kamie� w sam �rodek �ciany.</p><p>Obecni a� pochylili g�owy, tak g�az hucza�. P�k�y od ciosu zaraz spojenia; rozleg� si� trzask, wie�a roztwar�a si� jak z�amane podwoje i run�a z �oskotem.</p><p>Stos drzewa polano smo�� i podpalono w jednej chwili.</p><p>Po niejakim czasie kilkadziesi�t olbrzymich p�omieni o�wieci�o ca�� r�wnin�. Deszcz pada� ci�gle, ale ogie� przem�g� go � i �pali�y si� te beluardy z podziwem obu wojsk, jako �e w dzie� tak mokry�.</p><p>Skoczyli na pomoc z kozackiego taboru St�pka, Ku�ak i Mrozowicki, ka�dy na czele kilku tysi�cy mo�ojc�w, i pr�bowali gasi� � pr�no! S�upy ognia i czerwonego dymu strzela�y coraz pot�niej ku niebu, odbijaj�c si� w jeziorkach i ka�u�ach, kt�rych burza naczyni�a na pobojowisku.</p><p>Tymczasem rycerze wracali w �ci�ni�tych szeregach do okopu, gdzie z daleka ju� witano ich radosnymi okrzykami.</p><p>Nagle Skrzetuski obejrza� si� naoko�o, rzuci� okiem w g��b szeregu i krzykn�� grzmi�cym g�osem:</p><p>� St�j!</p><p>Pana Longina i ma�ego rycerza nie by�o mi�dzy wracaj�cymi.</p><p>Widocznie, uniesieni zapa�em, zbyt d�ugo zabawili si� przy ostatniej beluardzie, a mo�e odnale�li gdzie zatajonych jeszcze mo�ojc�w, do��, i� widocznie nie spostrzegli odwrotu.</p><p>� Naprz�d! � skomenderowa� Skrzetuski.</p><p>Starosta krasnostawski, id�c na drugim ko�cu szeregu, nie rozumia�, co zasz�o, i bieg� pyta� � gdy w tej�e chwili obaj po��dani rycerze ukazali si�, jakby spod ziemi wyro�li, na p� drogi mi�dzy beluardami a rycerstwem.</p><p>Pan Longinus z b�yszcz�cym Zerwikapturem w r�ku st�pa� olbrzymimi krokami, a przy nim bieg� k�usem pan Micha�. Obaj g�owy mieli zwr�cone ku goni�cym ich na kszta�t zgrai ps�w mo�ojcom.</p><p>Przy czerwonej �unie po�aru wida� by�o ca�� gonitw� doskonale. Rzek�by�: olbrzymia �osza<a l:href="#fn940" type="note">[940]</a> uchodzi przed gromad� strzelc�w ze swoim ma�ym, gotowa w ka�dej chwili rzuci� si� na napastnik�w.</p><p>� Zgin�! Na mi�osierdzie boskie, pr�dzej! � krzycza� rozdzieraj�cym g�osem pan Zag�oba � ustrzel� ich z �uk�w albo z piszczeli<a l:href="#fn941" type="note">[941]</a>! Na rany Chrystusa, pr�dzej!</p><p>I nie bacz�c na to, �e nowa bitwa mo�e si� za chwil� zawi�za�, lecia� z szabl� w r�ku razem ze Skrzetuskim i innymi na pomoc, utyka�, przewraca� si�, podnosi�, sapa�, krzycza�, trz�s� si� ca�y i gna� resztkami n�g i tchu.</p><p>Jednak�e mo�ojcy nie strzelali, bo samopa�y zamok�y, a ci�ciwy �uk�w rozmi�k�y � wi�c nacierali jeno coraz bli�ej. Kilkunastu ich wysforowa�o si� naprz�d i ju�, ju� mieli dobiec, ale w�wczas obaj rycerze zwr�cili si� ku nim jak ody�ce i wydawszy krzyk okropny wznie�li szable do g�ry. Kozacy stan�li w miejscu. Pan Longinus ze swym olbrzymim mieczem wydawa� im si� jak�� nadprzyrodzon� istot�.</p><p>I jako dwa bure wilki zbyt napierane przez ogary odwr�c� si� i b�ysn� bia�ymi k�ami, a psiarnia, skoml�c z dala, nie �mie si� na nie rzuci�, tak i oni odwracali si� po kilkakro� i za ka�dym razem biegn�cy na przedzie stawali na miejscu. Raz tylko pu�ci� si� ku nim jeden, widocznie �mielszej natury, z kos� w r�ku; ale pan Micha� skoczy� jak �bik ku niemu i uk�si� go na �mier�. Reszta czeka�a na innych, kt�rzy nadchodzili biegiem g�st� �aw�.</p><p>Lecz i szereg rycerzy by� coraz bli�szy, a pan Zag�oba lecia� z szabl� nad g�ow�, krzycz�c nieludzkim g�osem:</p><p>� Bij! Morduj!</p><p>Wtem hukn�o z okop�w i granat, chychocz�c jak puszczyk, zakre�li� czerwony �uk na niebie i upad� w �ci�ni�t� �awic�; za nim drugi, trzeci, dziesi�ty. Zdawa�o si�, �e bitwa rozpoczyna si� na nowo.</p><p>Kozakom a� do obl�enia Zbara�a nie znane by�y tego rodzaju pociski i po trze�wemu bali si� ich najwi�cej, widz�c w nich czary �Jaremy� � wi�c �awica wstrzyma�a si� w jednej chwili, potem p�k�a na dwoje, a razem p�k�y i granaty roznosz�c postrach, �mier� i zniszczenie.</p><p>� Spasajtes<a l:href="#fn942" type="note">[942]</a>! Spasajtes! � rozleg�y si� przera�one g�osy.</p><p>I pierzch�o wszystko, a tymczasem pan Longinus i ma�y rycerz wpadli w zbawczy szereg husarzy.</p><p>Zag�oba rzuca� si� to jednemu, to drugiemu na szyj�, ca�owa� ich po policzkach i oczach. Rado�� d�awi�a go, a on j� t�umi�, nie chc�c mi�kkiego serca okaza� � i wo�a�:</p><p>� Ha, skurczybyki! Nie powiem, �ebym was mi�owa�, ale si� o was ba�em! Bodaj was byli usiekli! Tak to s�u�b� znacie, �e na ty�ach zostajecie! Warto by was ko�mi po majdanie za nogi powlec! Pierwszy powiem ksi�ciu, by wam <emphasis>poenam</emphasis><a l:href="#fn943" type="note">[943]</a> obmy�li�� Chod�my teraz spa� Chwa�a Bogu i za to! Szcz�cie tych psubrat�w, �e przed granatami uciekli, bo by�bym ich naszatkowa� jak kapusty. Wol� si� bi� ni� patrzy� spokojnie, jak znajomi gin�. Musimy dzisiaj podpi�! Chwa�a Bogu i za to! Ju� my�la�em, �e wam obum <emphasis>requiem</emphasis><a l:href="#fn944" type="note">[944]</a> jutro za�piewamy. Ale �a�uj�, �e spotkania nie by�o, bo mnie r�ka okrutnie �wierzbi, cho� w nakrywkach da�em im bobu z cebul�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXVI</p></title><p>Jednak�e znowu wypad�o zatoczy� nowe wa�y i uj�� obozu, aby udaremni� wykonane ju� prace ziemne kozackie i uszczuplonym si�om u�atwi� obron�. Kopano tedy po szturmie ca�� noc. Zaczem Kozacy nie pr�nowali tak�e. Podszed�szy cicho ciemnej nocy z wtorku na �rod�, rzucili naoko�o obozu drugi wa�, wiele wy�szy. St�d na zorzy, ozwawszy si� wszyscy g�osem, pocz�li zaraz strzela� i ca�e cztery dni i cztery noce strzelali. Czyniono sobie wzajem wiele szk�d, albowiem z obu stron najlepsi strzelcy szli w zawody.</p><p>Od czasu do czasu zrywa�y si� masy kozactwa i czerni do szturmu, ale nie dochodzi�y do wa��w, tylko strzelanina stawa�a si� coraz gor�tsz�. Nieprzyjaciel, maj�c pot�ne si�y, zmienia� walcz�ce oddzia�y prowadz�c jedne na spoczynek, drugie do boju. Ale w obozie nie by�o �o�nierza do zast�pstwa: jedni i ci sami ludzie musieli strzela�, zrywa� si� co chwila do obrony pod gro�b� szturm�w, grzeba� zabitych, kopa� studnie i podsypywa� wy�ej wa�y, aby lepsz� dawa�y zas�on�. Sypiano, a raczej drzemano u wa��w w�r�d ognia i kul lec�cych tak g�sto, �e ka�dego ranka mo�na je by�o zmiata� bezpiecznie z majdanu. Przez cztery dni nikt nie zrzuci� z siebie odzie�y, kt�ra mok�a na deszczu, sch�a na s�o�cu, pali�a w dzie�, zi�bi�a w nocy � przez cztery dni nikt nie mia� w ustach nic ciep�ego. Pito gorza�k�, domieszywaj�c do niej prochu dla wi�kszej t�go�ci, gryziono suchary i rwano z�bami wysch�e w�dzone mi�siwo, a wszystko w�r�d dymu, wystrza��w, �wistu kul i huku armat.</p><p>I �nic to by�o wzi�� po �bie albo po boku�. �o�nierz obwi�zywa� brudn� szmat� krwawy �eb i bi� si� dalej. Dziwni to byli ludzie: w podartych koletach<a l:href="#fn945" type="note">[945]</a> i zardzewia�ych zbrojach, z potrzaskanymi rusznicami w r�ku, z czerwonymi od bezsenno�ci oczyma, a wiecznie czujni, zawsze ochoczy, dzie� czy noc, deszcz czy pogoda, zawsze gotowi do boju.</p><p>�o�nierz rozkocha� si� w swym wodzu, w niebezpiecze�stwach, w szturmach, w ranach i �mierci. Jaka� egzaltacja bohaterska ogarn�a dusze; serca sta�y si� harde, umys�y �zatwardzi�y si�. Okropno�� sta�a si� dla nich rozkosz�. Rozmaite chor�gwie prze�ciga�y si� wzajem w s�u�bie, w wytrwa�o�ci na g��d, bezsenno��, prac�, w m�stwie i zaciek�o�ci. Przysz�o do tego, �e trudno by�o �o�nierzy utrzyma� na wa�ach, bo nie poprzestaj�c na obronie darli si� do nieprzyjaciela jak rozw�cieczeni z g�odu wilcy do owczarni. We wszystkich pu�kach panowa�a jaka� dzika weso�o��. Kto by wspomnia� o poddaniu, rozerwano by go w mgnieniu oka na sztuki. �Tu umiera� chcemy!� � powtarza�y wszystkie usta.</p><p>Ka�dy rozkaz wodza spe�niano z b�yskawiczn� szybko�ci�. Raz zdarzy�o si�, i� ksi��� przy obje�dzie wieczornych<a l:href="#fn946" type="note">[946]</a> wa��w, dos�yszawszy, �e ogie� chor�gwi kwarcianej imienia Leszczy�skich s�abnie, przyjecha� przed �o�nierzy i spyta�:</p><p>� A czemu to nie strzelacie?</p><p>� Prochy nam wysz�y � pos�ali�my na zamek po nowe.</p><p>� Tam macie bli�ej! � rzek� ksi��� ukazuj�c na sza�ce nieprzyjaciela.</p><p>Zaledwie sko�czy�, gdy ca�a chor�giew skoczy�a z wa��w, rzuci�a si� biegiem ku nieprzyjacielowi i wpad�a jak orkan na sza�ce. Wybito Kozak�w o�nikami, dr�gami, kolbami muszkiet�w, zagwo�d�ono cztery dzia�a i po up�ywie p� godziny �o�nierze, zdziesi�tkowani, ale zwyci�scy, wr�cili ze znacznym zapasem prochu w beczu�kach i rogach my�liwskich.</p><p>Dzie� up�ywa� za dniem. Aprosze<a l:href="#fn947" type="note">[947]</a> kozackie coraz cia�niejszym pier�cieniem obejmowa�y okop i wpiera�y si� we� jak kliny w drzewo. Strzelano ju� z tak bliska, �e nie licz�c szturm�w, dziesi�ciu ludzi spod ka�dej chor�gwi pada�o dziennie; ksi�a nie mogli dochodzi� z sakramentami. Obl�eni zas�aniali si� wozami, namiotami, sk�rami, rozwieszon� odzie��; w nocy chowano zabitych, gdzie kt�ry leg�, ale �ywi bili si� tym zaci�ciej na mogi�ach wczorajszych towarzysz�w<a l:href="#fn948" type="note">[948]</a>. Chmielnicki szafowa� krwi� swych ludzi bez miary, ale ka�dy szturm nowe tylko, coraz wi�ksze przynosi� mu w zysku straty. Sam on by� zdumiony oporem; liczy� jeno na to, �e czas zw�tli serca i si�y obl�onych � jako� czas p�yn��, ale oni coraz wi�ksz� okazywali pogard� �mierci.</p><p>Wodzowie dawali przyk�ad �o�nierzom. Ksi��� Jeremi sypia� na go�ej ziemi u wa�u; pi� gorza�k� i jad� w�dzone ko�skie mi�so, cierpi�c trudy i zmiany pogody �nad pa�ski sw�j stan�. Chor��y koronny Koniecpolski i starosta krasnostawski osobi�cie wiedli pu�ki na wycieczki; w czasie szturm�w stawali bez zbroi w najg�stszym gradzie kul. Nawet ci wodze, kt�rym � jak Ostrorogowi � brak�o wojennego do�wiadczenia i na kt�rych �o�nierz nauczy� si� patrze� bez ufno�ci, teraz pod r�k� Jeremiego zdawali si� w innych zmienia� ludzi. Stary Firlej i Lanckoro�ski sypiali r�wnie� u wa��w, a pan Przyjemski w dzie� ustawia� dzia�a, w nocy ry� pod ziemi� jak kret, kopi�c pod kozackimi minami kontrminy, wysadzaj�c aprosze lub otwieraj�c drogi podziemne, kt�rymi �o�nierze dostawali si� jak duchy �mierci mi�dzy u�pione kozactwo.</p><p>Na koniec Chmielnicki postanowi� spr�bowa� uk�ad�w, maj�c t� my�l uboczn�, �e przez ten czas podst�pem b�dzie m�g� czego� dokona�. Pod wiecz�r 24 lipca pocz�li Kozacy wo�a� z sza�c�w na �o�nierzy, aby zaprzestali strzela�. Wys�any Zaporo�ec oznajmi�, i� hetman �yczy sobie widzie� starego Za�wilichowskiego. Po kr�tkiej naradzie regimentarze zgodzili si� na propozycj� i starzec wyjecha� z okopu.</p><p>Z dala widzia�o rycerstwo, jak mu czapkowano w sza�cach kozackich, gdy� Za�wilichowski przez kr�tki czas swego komisarstwa zdo�a� sobie zjedna� szacunek dzikiego Zaporo�a � i sam Chmielnicki go szanowa�. Strzelanina wtedy usta�a. Kozacy aproszami zbli�ali si� do samego wa�u; rycerstwo schodzi�o ku nim. Obie strony mia�y si� na ostro�no�ci, ale nie by�o nic nieprzyjaznego w tych spotkaniach. Szlachta wy�ej ceni�a zawsze Kozak�w od pospolitej czerni, a teraz ceni�c ich m�stwo i uporno�� w boju, rozmawia�a z nimi na r�wnej stopie jak kawalerowie z kawalerami; Kozacy z podziwem patrzyli z bliska na to niedost�pne lwie gniazdo, kt�re wstrzyma�o ca�� ich i chanow� pot�g�. Wi�c pocz�li si� zbli�a�, gwarzy� a narzeka�, �e tyle krwi chrze�cija�skiej si� leje; pod koniec cz�stowano si� tabak� i gorza�k�.</p><p>� Ej, panowie �ycari<a l:href="#fn949" type="note">[949]</a>! � m�wili starzy Zaporo�cy � �eby wy tak zawsze stawali, nie by�oby ��tych W�d<a l:href="#fn950" type="note">[950]</a> i Korsunia<a l:href="#fn951" type="note">[951]</a>, i Pi�awiec<a l:href="#fn952" type="note">[952]</a>. Czorty wy chyba nie ludzie. Takich my jeszcze na �wiecie nie widzieli.</p><p>� Przyjd�cie jutro i pojutrze, zawsze nas takich znajdziecie.</p><p>� No, tak i przyjdziemy, a tymczasem s�awa Bogu za oddech. Si�a<a l:href="#fn953" type="note">[953]</a> si� krwi chrze�cija�skiej leje. Ale i tak was g��d zmo�e.</p><p>� Pr�dzej przyjdzie kr�l ni� g��d; dopiero�my g�by obtarli po smacznej strawie.</p><p>� A zbraknie nam wiwendy<a l:href="#fn954" type="note">[954]</a>, to w waszych taborach poszukamy � m�wi� bior�c si� w boki Zag�oba.</p><p>� Daj B�g, �eby bat'ko<a l:href="#fn955" type="note">[955]</a> Za�wilichowski wsk�ra� co u naszego hetmana, bo jak nie wsk�ra, to wiecz�r do szturmu p�jdziemy.</p><p>� Nam te� ju� t�skno.</p><p>� Chan wam obieca�, �e wszyscy b�dziecie <emphasis>k�sim</emphasis>.</p><p>� A nasz ksi��� obieca� chanowi, �e go za brod� do ogona swemu koniowi przywi��e.</p><p>� Czarownik on, ale ne zder�yt<a l:href="#fn956" type="note">[956]</a>.</p><p>� Lepiej by wy z naszym kniaziem na pogan poszli, ni� przeciw zwierzchno�ci r�k� podnosili.</p><p>� Z waszym kniaziem� Hm! dobrze by by�o.</p><p>� A to czemu si� buntujecie? Przyjdzie kr�l, b�jcie si� kr�la. Knia� Jarema tak�e by� wam jak ojciec�</p><p>� Taki on ojciec, jak �mier� matka. D�uma tylu dobrych mo�ojc�w<a l:href="#fn957" type="note">[957]</a> nie wybi�a.</p><p>� Gorszy on b�dzie: jeszcze wy go nie poznali.</p><p>� My i nie chcemy go zna�. Starzy u nas m�wi�, �e kt�ry Kozak jego na oczy dojrzy, temu ju� �mier� pisana.</p><p>� B�dzie tak i z Chmielnickim.</p><p>� Boh znajet, szczo budet<a l:href="#fn958" type="note">[958]</a>. To pewno, �e im dwom nie �y� na �wiecie, na bia�ym. Nasz bat'ko te� m�wi, �e gdyby wy jemu tylko Jarem� wydali, to by was zdrowych pu�ci� i kr�lowi by si� z nami wszystkimi pok�oni�.</p><p>Tu �o�nierze pocz�li sapa�, marszczy� brwi i zgrzyta�.</p><p>� Zamilcze�, bo si� do szabel we�miem.</p><p>� Serdytes<a l:href="#fn959" type="note">[959]</a>, Lachy! � m�wili Kozacy � ale b�dzie wam <emphasis>k�sim</emphasis>.</p><p>I tak tam oni rozmawiali, czasem przyja�nie, a czasem z gro�bami, kt�re mimo ich woli odzywa�y si� jak grzmoty. Po po�udniu przyjecha� z powrotem do obozu pan Za�wilichowski. Uk�ad�w nie by�o, a zawieszenie broni nie dosz�o do skutku. Stawia� Chmielnicki potworne ��dania, aby wydano mu ksi�cia i chor��ego Koniecpolskiego. W ko�cu wylicza� krzywdy wojsk zaporoskich i j�� namawia� pana Za�wilichowskiego, by z nim na zawsze pozosta�. Na to sp�on�� stary rycerz, zerwa� si� i odjecha�. Wieczorem nast�pi� szturm krwawo odparty. Ca�y ob�z przez dwie godziny by� w ogniu. Kozak�w nie tylko odrzucono od wa��w, ale piechoty zdoby�y pierwsze sza�ce, porozkopywa�y strzelnice, zakrywki i spali�y zn�w czterna�cie hulaj-grod�w. Chmielnicki zaprzysi�g� tej nocy chanowi, �e nie odst�pi, dop�ki jeden �ywy cz�owiek pozostanie w okopie.</p><p>Nazajutrz o zorzy nowa strzelanina, wkopywanie si� w wa�y � i ca�odzienna bitwa na cepy, kosy, o�niki, szable, kamienie i bry�y ziemi. Przyjazne uczucia wczorajsze i ubolewanie nad przelewaniem krwi chrze�cija�skiej ust�pi�y wi�kszej jeszcze zaci�to�ci. Deszcz popadywa� od rana. Tego� dnia wydano �o�nierzom po p� racji, na co mrucza� mocno pan Zag�oba, ale w og�le puste brzuchy zdwoi�y jeszcze zaciek�o�� rycerstwa. Przysi�gano sobie wzajem pa�� jeden na drugim, a nie podda� si� do ostatniego tchnienia. Wiecz�r przyni�s� nowe szturmy Kozak�w poprzebieranych za Turk�w, kr�cej wszelako trwaj�ce. Nasta�a noc pe�na ha�as�w i krzyk�w, �wielce swarliwa�. Strzelanie nie ustawa�o ani na chwil�. Wyzywano si� wzajemnie; bito si� kupami i pojedynczo. Wychodzi� na harc pan Longinus, ale nikt przeciw niemu nie chcia� stan�� � strzelano tylko do� z daleka. Natomiast wielk� s�aw� okry� si� pan St�powski i pan Wo�odyjowski, kt�ry w pojedynczym spotkaniu usiek� s�awnego zago�czyka Dudara.</p><p>Wychodzi� na koniec i pan Zag�oba, ale tylko na szermierk� j�zykow�. �Po zabiciu Bur�aja (m�wi�) nie mog� si� z lada chmyzem pospolitowa�!!� Natomiast w walce na j�zyki nie znalaz� r�wnego sobie mi�dzy kozactwem � i do desperacji ich przyprowadza�, gdy okryty dobrze darnin�, wo�a� jakoby spod ziemi stentorowym<a l:href="#fn960" type="note">[960]</a> g�osem:</p><p>� Sied�cie tu, chamy, pod Zbara�em<a l:href="#fn961" type="note">[961]</a>, a tam wojsko litewskie idzie w d� Dnieprem. �onom waszym i mo�odyciom<a l:href="#fn962" type="note">[962]</a> si� pok�oni�. Na przysz�� wiosn� si�a<a l:href="#fn963" type="note">[963]</a> ma�ych bo�wink�w<a l:href="#fn964" type="note">[964]</a> po cha�upach znajdziecie, je�li cha�upy znajdziecie.</p><p>By�a to prawda: wojsko litewskie sz�o istotnie pod Radziwi��em w d� Dniepru, pal�c i niszcz�c, ziemi� i wod� zostawuj�c. Wiedzieli to Kozacy, wi�c wpadali we w�ciek�o�� i w odpowiedzi posy�ali panu Zag�obie grad kul, jakoby kto gruszki sypa�. Ale pan Zag�oba pilnowa� dobrze g�owy za darnin� i krzycza� znowu:</p><p>� Chybili�cie, pieskie dusze, a jam Bur�aja nie chybi�. Sam tu! Na pojedynk� ze mn�! Znacie mnie! Na tu, na! chamy, strzelajcie, p�ki macie folg�, bo na jesie� b�dziecie Tatarz�ta w Krymie iska�<a l:href="#fn965" type="note">[965]</a> albo groble na Dnieprze sypa�. Bywajcie! bywajcie! Grosz za g�ow� waszego Chmiela! Daj mu kt�ry ode mnie w pysk � od Zag�oby! s�yszycie? A co, gnojki? ma�o to ju� waszego �cierwa na polu le�y? Zdech�ymi psami was czu�! Kaza�a wam si� zaraza k�ania�! A do wide�, do p�ug�w, �ajdaki, do dumbas�w<a l:href="#fn966" type="note">[966]</a>! Wi�nie i s�l pod wod� wozi�, nie nam tu wstr�ty czyni�!</p><p>Natrz�sali si� te� i Kozacy z �pan�w, kt�rych trzech na jeden suchar wypada�, pytali, czemu to czynszu i dziesi�ciny nie ka�� oni panowie poddanym wyp�aca�, ale przecie Zag�oba bywa� w sporach g�r�. I tak brzmia�y te rozmowy, przerywane przekle�stwami i dzikimi wybuchami �miechu, po ca�ych nocach, w�r�d strza��w i wi�kszych lub mniejszych walk. Wyje�d�a� potem pan Janicki uk�ada� si� z chanem, kt�ry mu znowu powtarza�, �e wszyscy b�d� <emphasis>k�sim</emphasis>, a� zniecierpliwiony pose� odpowiedzia�: �Ju� nam dawno to obiecujecie, a nic nam dot�d! Kto po nasze g�owy przyjdzie, ten i swoj� przyniesie!� Wymaga� chan, �eby ksi��� Jeremi zjecha� si� z jego wezyrem w polu, ale by�a to prosta zdrada, kt�r� wykryto � i uk�ady ostatecznie zosta�y zerwane. Przez ca�y ich czas zreszt� nie by�o przestanku w walce. Wiecz�r szturmy, w dzie� strzelanina z armat, z organk�w, z samopa��w i �piszczeli<a l:href="#fn967" type="note">[967]</a>� � wypadanie z wa��w, szarpanina, mieszanie si� chor�gwi � szalone ataki jazdy, kl�ski i rozlew krwi coraz wi�kszy.</p><p>�o�nierzy podtrzymywa�a jaka� dzika ��dza walki, krwi i niebezpiecze�stw. Szli do bitwy ze �piewaniem, jak na wesele. Tak si� ju� zreszt� wzwyczaili do huku i ha�as�w, �e te oddzia�y, kt�re komenderowano do spoczynku, spa�y w�r�d ognia i padaj�cych g�sto kul nieprzebudzonym snem. �ywno�ci by�o coraz mniej, bo regimentarze nie opatrzyli dostatecznie obozu przed przybyciem ksi�cia. Nasta�a wielka dro�yzna, ale kto mia� pieni�dze i kupowa� gorza�k� lub chleb, ten dzieli� si� weso�o z innymi. Wszyscy za� nie dbali o jutro, wiedz�c, �e jedna z dw�ch rzeczy ich nie minie: odsiecz ze strony kr�lewskiej albo �mier�! Na obie byli r�wnie gotowi � a najbardziej gotowi na bitw�. Nies�ychanym w historii przyk�adem dziesi�tki potyka�y si� przeciw tysi�com z takim uporem, z tak� zaciek�o�ci�, �e ka�dy szturm by� now� kl�sk� kozack�. Pr�cz tego nie by�o dnia, �eby po kilkakro� nie wypadali z obozu i nie napadali nieprzyjaciela w jego w�asnych sza�cach. Wieczorami, gdy Chmielnicki my�la�, �e ju� znu�enie powinno by�o obali� najwytrwalszych, i cicho gotowa� szturmy, naraz weso�e �piewy dolatywa�y jego uszu. Wtedy uderza� si� d�oni� po udach z wielkiego zdziwienia i naprawd� my�la�, �e Jeremi jest chyba czarownikiem mo�niejszym od tych wszystkich, kt�rzy byli w kozackim taborze. Wi�c w�cieka� si� i zrywa� do boju, i wylewa� morza krwi, bo i to spostrzeg�, �e jego gwiazda przy gwie�dzie straszliwego kniazia bledn�c zaczyna.</p><p>W obozie kozackim �piewano pie�ni o Jaremie lub cichym g�osem opowiadano sobie o nim rzeczy, od kt�rych w�osy wstawa�y na g�owie mo�ojcom. M�wiono, �e czasem zjawia si� noc� na okopie i ro�nie w oczach, a� g�ow� wy�ej wie� zbaraskich si�ga; �e oczy ma wtedy jakby dwa miesi�ce, a miecz w jego r�ku jest jako ta gwiazda z�owroga, kt�r� B�g czasem ludziom na pohybel na niebo wysy�a. M�wiono tak�e, �e gdy krzyknie, polegli w boju rycerze wstaj� z chrz�stem zbroi i szykuj� si� wraz z �ywymi w szeregi. Jeremi by� na wszystkich ustach: �piewali o nim i didy-lirnicy<a l:href="#fn968" type="note">[968]</a>, rozmawiali i starzy Zaporo�cy, i czer�<a l:href="#fn969" type="note">[969]</a> ciemna, i Tatarzy. A w tych rozmowach, w tej nienawi�ci, w tym zabobonnym przestrachu tkwi�a jakby jaka� dzika mi�o��, kt�r� ten lud stepowy ukocha� swego krwawego niszczyciela. Tak jest! Chmielnicki blad� przy nim nie tylko w oczach chana i Tatar�w, ale nawet w oczach w�asnego ludu � i widzia�, �e musi Zbara� zdoby� albo urok jego rozwieje si� jak pomroka przed zorz� porann�, musi zdepta� tego lwa albo sam zginie.</p><p>Za� lew nie tylko si� broni�, ale ka�dego dnia sam wypada�, coraz straszliwszy, z komyszy. Nie pomaga�y podst�py, zdrady ani otwarta przemoc. Tymczasem czer� i Kozacy poczynali szemra�. I im ci�ko by�o siedzie� w dymie, ogniu, w gradzie kul, w trupim zapachu, na deszczu, upa�ach i w obliczu �mierci. Zreszt� nie trud�w bali si� dzielni mo�ojcy, nie niewywczas�w, nie szturm�w i ognia, i krwi, i �mierci � oni si� bali �Jaremy�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXVII</p></title><p>Wielu prostych rycerzy okry�o si� nie�mierteln� s�aw� w tym pami�tnym okopie zbaraskim, lecz lutnia b�dzie s�awi�a w pierwszym rz�dzie pana Longina Podbipi�t� dla jego tak wielkich przewag, �e chyba jego skromno�� mog�a wej�� z nimi w paragon. Noc to by�a pos�pna, ciemna i wilgotna; �o�nierz, znu�ony czuwaniem u wa��w, drzema� oparty na broni. Po nowych dziesi�ciu dniach strzelaniny i szturm�w pierwszy to raz nasta�a cisza i spok�j. Z bliskich, bo zaledwie o trzydzie�ci krok�w stoj�cych sza�c�w kozackich nie s�ycha� by�o wywo�ywa�, kl�tew i zwyk�ych ha�as�w. Zdawa�o si�, �e nieprzyjaciel chc�c znu�y�, sam si� znu�y� nareszcie. Gdzieniegdzie tylko b�yszcza�o tam md�e �wiate�ko ognia ukrywanego pod darnin�: z jednego miejsca dochodzi� s�odki, przyciszony g�os liry, na kt�rej gra� jaki� Kozak; daleko w koszu tatarskim konie r�a�y, a na wa�ach rozlega�y si� od czasu do czasu g�osy stra�y.</p><p>Chor�gwie pancerne ksi���ce by�y tej nocy na pieszej s�u�bie w obozie, wi�c pan Skrzetuski, pan Podbipi�ta, ma�y rycerz i pan Zag�oba na okopie, szepc�c ze sob� z cicha, w przerwach rozmowy ws�uchiwali si� w szum deszczu padaj�cego w fos�. Skrzetuski m�wi�:</p><p>� Dziwny mi jest ten spok�j. Uszy tak przywyk�y do huku i ha�asu, �e cisza w nich dzwoni. Aby si� tylko jaka zdrada <emphasis>in hoc silentio<a l:href="#fn970" type="note">[970]</a></emphasis> nie ukrywa�a.</p><p>� Od czasu jak jestem na p� racji, wszystko mi jedno! � mrucza� pos�pnie Zag�oba. � Trzech rzeczy potrzebuje moja odwaga, a to: je�� dobrze, pi� dobrze i wyspa� si�. Najlepszy rzemie�, nie smarowany, zeschnie i pop�ka. C� dopiero, je�eli w dodatku moknie jak konopie w wodzie? Deszcz nas moczy, a Kozacy mi�dl�, jak�e si� z nas pa�dzierze nie maj� sypa�? Mi�e kondycje: bu�ka ju� florena kosztuje, a kwaterka gorza�ki pi��. Tej �mierdz�cej wody pies by w g�b� nie chcia� wzi��, bo ju� i studnie trupem nasi�kn�y, a mnie si� tak pi� chce, jak i moim butom, kt�re tak pyski pootwiera�y � jak ryby.</p><p>� Ale wa�cine buty i wod� pij� nie przebredzaj�c � rzek� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Milcza�by�, panie Michale. Nie wi�kszy� od sikory, to si� ziarnkiem prosa po�ywisz, a z naparstka napijesz. Ale ja Bogu dzi�kuj�, �e nie jestem taki misterny i �e mnie nie kura z piasku zadni� nog� wygrzeba�a, ale niewiasta urodzi�a; dlatego potrzebuj� je�� i pi� jako cz�owiek, nie jak chrab�szcz, a �em od po�udnia nic pr�cz �liny w g�bie nie mia�, dlatego mi i twoje �arty nie w smak.</p><p>Tu pan Zag�oba pocz�� sapa� gniewnie, a pan Micha� wzi�� si� za bok i tak m�wi�:</p><p>� Mam ja tu na udzie manierzyn�<a l:href="#fn971" type="note">[971]</a>, com j� dzi� Kozakowi wydar�, ale kiedy mnie kura z piasku wy grzeba�a, to ju� my�l�, �e i gorza�ka tak nikczemnej persony nie b�dzie wa�ci smaczna. W twoje r�ce, Janie! � rzek� zwracaj�c si� do Skrzetuskiego.</p><p>� Daj, bo zimno! � rzek� Skrzetuski.</p><p>� Pij do pana Longina.</p><p>� Przechera z ciebie, panie Michale � rzek� Zag�oba � ale� ch�op setny i to masz do siebie, �e sobie odejmiesz, a drugiemu oddasz. Niechby si� �wi�ci�y te kury, co by takich �o�nierz�w jak ty z piasku wygrzebywa�y � ale ich na �wiecie podobno nie masz i nie o tobie my�la�em.</p><p>� To we� wa�pan od pana Podbipi�ty; nie chc� ci� krzywdzi� � rzek� pan Micha�.</p><p>� Co wa�pan robisz?� zostaw�e i mnie! � wo�a� z przestrachem Zag�oba spogl�daj�c na pij�cego Litwina. � Czego tak g�ow� zadzierasz? Bodaj ci tak ju� zosta�a! Za d�ugie masz kiszki, nie�atwo je nalejesz. Leje jak w spr�chnia�� sosn�! �eby ci� usiekli!</p><p>� Ledwiem co przechyli� � rzek� pan Longinus oddaj�c manierk�.</p><p>Pan Zag�oba przechyli� lepiej i wypi� do reszty; po czym parskn�� i tak m�wi�:</p><p>� Ca�a to pociecha, �e je�eli si� kiedy sko�czy nasza mizeria<a l:href="#fn972" type="note">[972]</a>, a B�g pozwoli zdrowo wynie�� g�owy z tych termin�w, to sobie we wszystkim wynagrodzimy. Ju�ci nam jakowe� chleby obmy�l�. Ksi�dz �abkowski umie dobrze zje��, ale go w kozi r�g zap�dz�.</p><p>� A co to za <emphasis>verba veritatis<a l:href="#fn973" type="note">[973]</a></emphasis> us�yszeli�cie dzi� z ksi�dzem �abkowskim od Muchowieckiego? � pyta� pan Micha�.</p><p>� Cicho! � rzek� Skrzetuski � kto� tu si� z majdanu zbli�a.</p><p>Umilkli, wtem jaka� ciemna posta� stan�a ko�o nich i przyciszony g�os spyta�:</p><p>� A czuwacie?</p><p>� Czuwamy, mo�ci ksi��� � rzek� prostuj�c si� Skrzetuski.</p><p>� Pilno dawa� baczno��. �le wr�y ten spok�j.</p><p>I ksi��� przeszed� dalej, patrz�c, czy gdzie sen nie przem�g� utrudzonych �o�nierzy. Pan Longinus r�ce z�o�y�</p><p>� Co to za w�dz! Co to za wojennik!</p><p>� Mniej on od nas spoczywa � rzek� Skrzetuski. � Tak ca�e wa�y sam co noc obchodzi, a� het, do drugiego stawu.</p><p>� Daj�e mu Bo�e zdrowie!</p><p>� Amen�</p><p>Nasta�o milczenie. Wszyscy wpatrywali si� wyt�onymi oczyma w ciemno��, ale nic nie by�o wida� � sza�ce kozackie by�y spokojne. Ostatnie �wiat�a na nich pogas�y.</p><p>� Mo�na by ich zej�� jak sus��w we �nie! � mrukn�� Wo�odyjowski.</p><p>� Kto wie? � odrzek� Skrzetuski.</p><p>� Sen mnie tak morzy � m�wi� Zag�oba � �e a� mi oczy pod wierzch g�owy uciekaj�, a spa� nie wolno. Ciekawym, kiedy b�dzie wolno? Czy strzelaj�, czy nie strzelaj�, ty st�j pod broni� i kiwaj si� od fatygi, jak �yd na szabasie. Psia s�u�ba! Sam nie wiem, co mnie tak rozbiera: czy gorza�ka, czy ranna irytacja za �w impet, kt�re�my nies�usznie obaj z ksi�dzem �abkowskim wytrzyma� musieli?</p><p>� Jak�e to by�o? � pyyta� pan Longinus. � Zacz��e� wa�pan m�wi� i nie sko�czy�e�.</p><p>� To teraz opowiem: mo�e si� jako� ze snu wybijemy! Poszli�my rano z ksi�dzem �abkowskim na zamek w tej my�li, �eby to co do przegryzienia znale��. Chodzimy, chodzimy, zagl�damy wsz�dzie � nie ma nic, wracamy �li. A� na podw�rzu spotykamy ministra kalwi�skiego<a l:href="#fn974" type="note">[974]</a>, kt�ren kapitana Szenberka na �mier� gotowa�, tego, co go wczoraj postrzelili pod chor�gwi� pana Firlejow�. Ja mu tedy m�wi�: �B�dziesz si� tu, szo�dro, w��czy� i dyzgusta<a l:href="#fn975" type="note">[975]</a> Bogu czyni�? � jeszcze nieb�ogos�awie�stwo na nas �ci�gniesz!� A on, wida� dufaj�c w protekcj� pana be�skiego, rzecze: �Taka dobra nasza wiara, jak i wasza, albo i lepsza!� Jak to powiedzia�, a�e�my skamienieli ze zgrozy. Ale ja nic! My�l� sobie: jest ksi�dz �abkowski, niech�e b�dzie dysputa. A m�j ksi�dz �abkowski a� parska i zaraz z argumentami: zmaca� go pod �ebro, on za� nic na t� pierwsz� racj� nie odrzek�, bo jak si� wzi�� toczy�, tak a� o �cian� si� opar�. Wtem nadszed� ksi��� z ksi�dzem Muchowieckim i na nas: �e to ha�asy i swary wszczynamy! �e to nie czas, nie miejsce i nie argumenta! Zmyli nam g�owy jak �akom � a bodaj czy s�usznie, bo <emphasis>utinam sim falsus vates<a l:href="#fn976" type="note">[976]</a></emphasis>, ale te ministry pana Firleja �ci�gn� jeszcze na nas jakie nieszcz�cie�</p><p>� A �w�e kapitan Szenberk nie rewokowa�<a l:href="#fn977" type="note">[977]</a>? � pyta� pan Micha�.</p><p>� Gdzie tam! umar� w bezecno�ci, jak i �y�.</p><p>� �e te� to ludzie wol� si� i zbawienia wyrzec jak swego uporu! � westchn�� pan Longinus.</p><p>� B�g nas od przemocy i od czar�w kozackich broni � m�wi� dalej Zag�oba � a oni Go jeszcze obra�aj�. Czy wa�ciom wiadomo, �e wczoraj z tego tam ot sza�ca k��bkami nici na majdan strzelano? �o�nierze powiadali, �e zaraz w tym miejscu, gdzie k��bki pada�y, ziemia jakoby tr�dem si� pokry�a�</p><p>� Wiadoma rzecz, �e przy Chmielnickim czarni za r�kodajnych s�u�� � rzek� �egnaj�c si� Litwin.</p><p>� Czarownice sam widzia�em � doda� Skrzetuski � i powiem waszmo�ciom�</p><p>Dalsze s�owa przerwa� pan Wo�odyjowski, kt�ry �cisn�� nagle rami� Skrzetuskiego i szepn��:</p><p>� Cicho no!�</p><p>Po czym skoczy� nad sam brzeg okopu i s�ucha� pilnie.</p><p>� Nic nie s�ysz� � rzek� Zag�oba.</p><p>� Ts!� deszcz zag�usza! � odpowiedzia� Skrzetuski.</p><p>Pan Micha� pocz�� kiwa� r�k�, aby mu nie przeszkadzano, i czas jeszcze jaki� s�ucha� pilno, na koniec zbli�y� si� do towarzysz�w<a l:href="#fn978" type="note">[978]</a>.</p><p>� Id� � szepn��.</p><p>� Daj zna� ksi�ciu! Poszed� ku kwaterom Ostroroga � odszepn�� Skrzetuski � my za� pobie�ymy ostrzec �o�nierzy.</p><p>I zaraz z miejsca pu�cili si� wzd�u� okopu, zatrzymuj�c si� co chwila i szepc�c wsz�dy po drodze czuwaj�cym �o�nierzom:</p><p>� Id�! id�!�</p><p>S�owa przelecia�y jakoby cich� b�yskawic� z ust do ust. Po kwadransie przyjecha� ksi���, ju� na koniu, i wyda� rozkazy oficerom. Poniewa� nieprzyjaciel chcia� widocznie zaskoczy� ob�z w �nie i nieczujno�ci, wi�c ksi��� poleci� utrzyma� go w b��dzie. �o�nierze mieli si� zachowa� jak najciszej i dopu�ci� szturmuj�cych a� na same wa�y, po czym dopiero gdy wystrza� z dzia�a da znak, uderzy� na nich niespodzianie.</p><p>�o�nierz by� w gotowo�ci, wi�c tylko rury muszkiet�w pochyli�y si� bez szelestu i zapad�o g�uche milczenie. Skrzetuski, pan Longinus i pan Wo�odyjowski dyszeli obok siebie, a i pan Zag�oba zosta� z nimi, bo wiedzia� z do�wiadczenia, �e najwi�cej kul pada na �rodek majdanu � a na wale, przy takich trzech szablach, najbezpieczniej.</p><p>Usadowi� si� tylko troch� z ty�u rycerzy, aby pierwszy impet na niego nie przyszed�. Nieco z boku przykl�k� pan Podbipi�ta z Zerwikapturem w r�ku, a Wo�odyjowski przycupn�� tu� przy Skrzetuskim i szepn�� mu w same ucho:</p><p>� Id� na pewno�</p><p>� Krok pod miar�.</p><p>� To nie czer� ani Tatarzy.</p><p>� Piechota zaporoska.</p><p>� Albo janczary<a l:href="#fn979" type="note">[979]</a>; oni dobrze maszeruj�. Z konia mo�na by ich wi�cej naci��!</p><p>� Dzi� za ciemno na jazd�.</p><p>� S�yszysz teraz?</p><p>� Ts! ts!�</p><p>Ob�z zdawa� si� by� pogr��ony w najg��bszym �nie. Nigdzie �adnego ruchu, nigdzie �wiat�a � wsz�dy najg��bsze milczenie przerywane tylko szelestem drobnego, jakby sianego przez sito d�d�u. Z wolna jednak w tym szele�cie powstawa� drugi; cichy, ale �atwiejszy do u�owienia uchem, bo miarowy i coraz bli�szy, coraz wyra�niejszy; na koniec o kilkana�cie krok�w od fosy pojawi�a si� jaka� wyd�u�ona zbita masa, o tyle widzialna, o ile czarniejsza od ciemno�ci � i zatrzyma�a si� w miejscu.</p><p>�o�nierze utaili dech w piersiach, tylko ma�y rycerz szczypa� w udo Skrzetuskiego, jakby chc�c mu w ten spos�b swoje zadowolenie okaza�.</p><p>Tymczasem napastnicy zbli�yli si� do fosy i pocz�li w ni� spuszcza� drabiny, nast�pnie zle�li po nich sami i przechylili je ku wa�owi.</p><p>Wa� milcza� ci�gle, jakby na nim i za nim wszystko wymar�o � i cisza nasta�a �miertelna.</p><p>Tu i owdzie mimo ca�ej ostro�no�ci wst�puj�cych szczeble zacz�y skrzypie� i trzeszcze�</p><p>�Dadz� wam bobu!� � my�la� Zag�oba.</p><p>Wo�odyjowski przesta� szczypa� Skrzetuskiego, a pan Longinus �cisn�� r�koje�� Zerwikaptura i wyt�y� oczy, bo by� najbli�ej wa�u i spodziewa� si� pierwszy uderzy�.</p><p>Wtem trzy pary r�k pojawi�y si� u kraw�dzi i chwyci�y si� jej silnie, a za nimi pocz�y si� z wolna i ostro�nie podnosi� trzy szpice od misiurek<a l:href="#fn980" type="note">[980]</a>� wy�ej i wy�ej�</p><p>�To Turcy!� � pomy�la� pan Longinus.</p><p>W tej chwili rozleg� si� straszliwy huk kilku tysi�cy muszkiet�w; zrobi�o si� widno jak w dzie�. Nim �wiat�o zgas�o, pan Longinus zamachn�� si� i ci�� okropnie, a� powietrze zawy�o pod ostrzem.</p><p>Trzy cia�a spad�y w fos�, trzy g�owy w misiurkach potoczy�y si� pod kolana kl�cz�cego rycerza.</p><p>W�wczas, cho� piek�o zawrza�o na ziemi, niebo otworzy�o si� nad panem Longinem, skrzyd�a uros�y mu u ramion, ch�ry anielskie roz�piewa�y mu si� w piersi i by� jakoby wniebowzi�ty, i walczy� jak we �nie, i ci�cia jego miecza by�y jakby modlitw� dzi�kczynn�.</p><p>A wszyscy dawno zmarli Podbipi�towie, pocz�wszy od przodka Stowejki, uradowali si� w niebie � �e taki by� z Zerwikaptur�w-Podbipi�t�w �yj�cy ostatni.</p><p>Szturm ten, w kt�rym ze strony nieprzyjaciela posi�kowe hufce Turk�w rumelskich, sylistryjskich i gwardia chanowa janczar�w bra�y przewa�ny udzia�, krwawiej od innych zosta� odparty i �ci�gn�� straszliw� burz� na g�ow� Chmielnickiego. Zar�cza� on bowiem poprzednio, �e Polacy mniej zaciekle z Turkami b�d� walczyli i byle mu tych rot pozwolono, ob�z zdob�dzie. Musia� wi�c teraz �agodzi� chana i rozw�cieczonych murz�w oraz podarkami ich zniewala�. Chanowi pozwoli� dziesi�� tysi�cy talar�w, za� Tuhaj-bejowi, Korz-Adze, Subagaziemu, Nuradynowi i Ga�dze po dwa. Tymczasem w obozie czelad� wyci�ga�a trupy z fosy, w czym nie przeszkadzano jej strzelaniem z sza�c�w. �o�nierze spoczywali a� do rana, bo by�o to ju� pewne, �e szturm si� nie powt�rzy. Spali tedy wszyscy snem nieprzebudzonym pr�cz chor�gwi stra�owych i pr�cz pana Longina Podbipi�ty, kt�ry noc ca�� krzy�em na mieczu le�a� dzi�kuj�c Bogu, i� mu pozwoli� �lub spe�ni� i tak� wielk� chwa�� si� okry�, �e imi� jego przechodzi�o z ust do ust w obozie i w mie�cie. Nazajutrz wezwa� go do siebie ksi���-wojewoda i chwali� wielce, a �o�nierze przychodzili t�umami przez ca�y dzie� winszowa� i ogl�da� trzy g�owy, kt�re czelad� przynios�a mu przed namiot, a kt�re ju� czernia�y na powietrzu. By�o tedy podziwu i zazdro�ci niema�o, a niekt�rzy wierzy� oczom nie chcieli, bo tak by�y r�wno �ci�te wraz ze stalowymi czepcami od misiurek, jakby kto no�ycami odkroi�.</p><p>� Straszliwy z wa�ci <emphasis>sartor</emphasis><a l:href="#fn981" type="note">[981]</a>! � m�wi�a szlachta. � Wiedzieli�my o tobie, �e� dobry kawaler, ale takiego ciosu mogliby i staro�ytni pozazdro�ci�, bo i najgrzeczniejszy kat lepiej nie potrafi.</p><p>� Wiatr tak czapek nie zdejmie, jako te g�owy s� zdj�te! � m�wili inni.</p><p>I wszyscy �ciskali d�onie pana Longina, a on sta� ze spuszczonymi oczyma, promienny, s�odki � zawstydzony jako panna przed �lubem i m�wi�, jakby si� t�umacz�c:</p><p>� Ustawili si� dobrze.</p><p>Pr�bowano nast�pnie miecza, ale �e to by� krzy�acki dwur�czny koncerz<a l:href="#fn982" type="note">[982]</a>, nikt nie m�g� nim swobodnie porusza� nie wyjmuj�c nawet ksi�dza �abkowskiego, cho� on podkow� jak trzcin� prze�amywa�.</p><p>Ko�o namiotu robi�o si� coraz gwarniej, a pan Zag�oba, Skrzetuski i Wo�odyjowski czynili honory przybywaj�cym, cz�stuj�c ich opowiadaniem, bo nie by�o czym innym, jako �e ostatnich ju� prawie suchar�w dogryzano w obozie, a mi�sa innego jak w�dzonej koniny dawno nie stawa�o. Ale przecie duch starczy� za jad�o i napitek. Pod koniec, gdy inni zacz�li si� ju� rozchodzi�, nadszed� pan Marek Sobieski, starosta krasnostawski, ze swoim porucznikiem St�powskim. Pan Longinus wybieg� na jego spotkanie, on za� powita� go wdzi�cznie i rzek�:</p><p>� To u waszmo�ci dzi� �wi�to!</p><p>� Pewnie, �e �wi�to � odpar� Zag�oba � bo nasz przyjaciel �lub spe�ni�.</p><p>� Chwa�a Panu Bogu! � odpar� starosta. � To ju� nied�ugo, braciszku, powitamy was kosmat� r�k�<a l:href="#fn983" type="note">[983]</a>. A macie�e co upatrzonego?</p><p>Pan Podbipi�ta zmiesza� si� nadzwyczajnie i zaczerwieni� a� do uszu, a starosta m�wi� dalej:</p><p>� Po konfuzji<a l:href="#fn984" type="note">[984]</a> miarkuj�, �e tak jest. �wi�ty to wasz obowi�zek pami�ta�, aby taki r�d nie zagin��. Daj Bo�e, �eby si� na kamieniu rodzili podobni �o�nierze, jak waszmo�ciowie we czterech jeste�cie.</p><p>To rzek�szy pocz�� �ciska� r�ce pana Longina, Skrzetuskiego, Zag�oby i ma�ego rycerza, a oni uradowali si� w sercach, �e z takich ust pochwa�� s�ysz�, bo pan starosta krasnostawski by� zwierciad�em m�stwa, honoru i wszystkich cn�t rycerskich. By� to wcielony Mars<a l:href="#fn985" type="note">[985]</a>; zla�y si� na niego wszystkie dary bo�e w obfito�ci, gdy� nadzwyczajn� pi�kno�ci� nawet m�odszego brata Jana, p�niejszego kr�la, przewy�sza�; fortun� i mieniem najpierwszym wyr�wnywa�, a jego zdolno�ci wojenne sam wielki Jeremi pod niebiosa wynosi�. Nadzwyczajna te� by�aby to gwiazda na niebie Rzeczypospolitej, lecz ze zrz�dzenia bo�ego blask jej wzi�� w siebie m�odszy Jan, a ona zgas�a przedwcze�nie w dniu kl�ski<a l:href="#fn986" type="note">[986]</a>.</p><p>Atoli rycerze nasi uradowali si� wielce pochwa�� bohatera, ten za� wcale na niej nie poprzesta� i tak dalej m�wi�:</p><p>� Si�a<a l:href="#fn987" type="note">[987]</a> ja o waszmo�ciach od samego ksi�cia wojewody s�ysza�em, kt�ry nad innych was mi�uje. Nie dziwi� si� te�, �e mu s�u�ycie, nie ogl�daj�c si� na promocje, kt�re by w kr�lewskich chor�gwiach �atwiej przyj�� mog�y.</p><p>Na to odrzek� Skrzetuski:</p><p>� Wszyscy my w kr�lewskiej w�a�nie usarskiej chor�gwi jeste�my pod znak zapisani z wyj�tkiem pana Zag�oby, kt�ren, jako wolentarz<a l:href="#fn988" type="note">[988]</a>, z wrodzonej rezolucji staje. A �e pod ksi�ciem wojewod� s�u�ymy, to w pierwszym rz�dzie z mi�o�ci dla jego osoby, a po wt�re, chcieli�my wojny jak najwi�cej za�ywa�.</p><p>� Je�eli�cie tak� mieli ch��, to s�usznie czynicie. Pewnie by pan Podbipi�ta pod niczyj� chor�gwi� tak �atwo swoich g��w nie znalaz� � odrzek� starosta. � Ale co do wojny, to w tych czasach wszyscy jej mamy do syta.</p><p>� Wi�cej ni�li czego innego � odpar� Zag�oba. � Przychodzili tu do nas od rana z pochwa�ami, ale �eby nas kto na przek�sk� i �yk gorza�ki poprosi�, ten by nas najwdzi�czniej ucz�stowa�.</p><p>To powiedziawszy pan Zag�oba pilno patrzy� w oczy staro�cie krasnostawskiemu i mruga� niespokojnie. Starosta za� u�miechn�� si� i rzek�:</p><p>� Od wczorajszego po�udnia nic w g�b� nie wzi��em, ale �yk gorza�ki mo�e si� w jakim sepeciku<a l:href="#fn989" type="note">[989]</a> znajdzie. S�u�� waszmo�ciom.</p><p>Lecz Skrzetuski, pan Longinus i ma�y rycerz pocz�li si� opiera� i gromi� pana Zag�ob�, kt�ry si� wykr�ca�, jak m�g�, i t�umaczy�, jak umia�.</p><p>� Nie przymawia�em si� � m�wi� � bo ambicja moja w tym, �e wol� swoje odda�, byle cudzego nie rusza�, ale gdy tak zacna persona prosi, to� <emphasis>grubianitas</emphasis><a l:href="#fn990" type="note">[990]</a> by�aby odmawia�.</p><p>� Ju� te� p�jd�cie! � m�wi� starosta. � I mnie mi�o w dobrej kompanii posiedzie�, a p�ki nie strzelaj�, mamy czas. Na jad�o was nie prosz�, bo i o konin� ju� trudno, a co nam konia na majdanie ubij�, to sto r�k po niego si� wyci�ga, wszelako gorza�ki jest ze dwie flasze, kt�rych dla siebie samego pewnie nie b�d� chowa�.</p><p>Tamci jeszcze si� opierali i nie chcieli, ale gdy bardzo nastawa�, poszli, a przodem pobieg� pan St�powski i tak si� uwin��, �e kilka suchar�w i kilka kawa�k�w koniny znalaz�o si� do przegryzienia po w�dce. Pan Zag�oba zaraz nabra� lepszej my�li i m�wi�:</p><p>� Da B�g, �e jak kr�l jegomo�� nas wyzwoli z tego obl�enia, to si� zaraz pospolitemu ruszeniu do woz�w dobierzemy. Oj, si�a<a l:href="#fn991" type="note">[991]</a> oni specja��w zawsze ze sob� wo�� i brzucha ka�dy lepiej strze�e ni� Rzeczypospolitej. Wol� z nimi je�� jak wojowa�, ale �e to pod okiem kr�lewskim, to mo�e b�d� nie�le stawali.</p><p>Starosta spowa�nia�.</p><p>� Jako�my sobie zaprzysi�gli � rzek� � �e jeden na drugim padnie, a nie poddamy si�, tak si� i stanie. Musimy by� na to gotowi, �e coraz ci�sze czasy przyjd�. �ywno�ci ju� prawie nie ma, a co gorzej, to i prochy si� ko�cz�. Innym ja bym tego nie m�wi�, ale waszmo�ciom mo�na. Nied�ugo jeno zaciek�o�� w sercach i szable w r�ku nam pozostan� � i gotowo�� na �mier�, wi�cej nic. Daj, Bo�e, kr�la jak najpr�dzej, bo to ostatnia nadzieja. Wojenny to pan! Pewnie by fatygi i zdrowia, i gard�a nie �a�owa�, byle nas wyzwoli� � ale za ma�e ma si�y i musi czeka�, a waszmo�ciowie wiecie, jak pospolite ruszenie powoli si� �ci�ga. I zreszt� sk�d kr�l jegomo�� ma wiedzie�, w jakich my tu kondycjach<a l:href="#fn992" type="note">[992]</a> si� bronimy i �e ju� okruch�w dojadamy?</p><p>� My ju� siebie ofiarowali � rzek� Skrzetuski.</p><p>� A �eby tak da� zna�? � pyta� Zag�oba.</p><p>� �eby si� znalaz� kto taki cnotliwy � rzek� starosta � kto by si� przekra�� podj��, ten by nie�mierteln� s�aw� za �ycia pozyska�, ten by by� zbawc� ca�ego wojska i od ojczyzny kl�sk� by odwr�ci�. Cho�by i pospolite ruszenie jeszcze w ca�o�ci nie stan�o, to mo�e sama blisko�� kr�la zdo�a�aby bunt rozproszy�. Ale kto p�jdzie? Kto si� podejmie, gdy Chmielnicki tak poobsadza� wszystkie drogi i wyj�cia, �e mysz si� nie przeci�nie z okopu? Jawna i oczywista to �mier� taka impreza!</p><p>� A od czego fortele? � rzek� Zag�oba. � I jeden ju� mi do g�owy przychodzi.</p><p>� Jaki? jaki? � pyta� starosta.</p><p>� A owo co dzie� bierzemy po gar�ci je�c�w. �eby tak kt�rego przekupi�? Niechby uda�, �e od nas uciek�, a potem ruszy� do kr�la.</p><p>� Musz� o tym z ksi�ciem pom�wi� � rzek� starosta.</p><p>Pan Longinus zamy�li� si� g��boko, a� czo�o pokry�o mu si� bruzdami, i ca�y czas siedzia� milcz�cy. Nagle podni�s� g�ow� i rzek� ze zwyk�� sobie s�odycz�:</p><p>� Ja si� podejm� przekra�� przez Kozak�w�</p><p>Rycerze us�yszawszy te s�owa porwali si� zdumieni z miejsc, pan Zag�oba usta otworzy�, Wo�odyjowski pocz�� rusza� w�sikami raz po razu, Skrzetuski przyblad�, a starosta krasnostawski uderzy� si� po aksamicie i zakrzykn��:</p><p>� Wa�pan podj��by� si� tego dokona�?</p><p>� Czy� wa�� rozwa�y�, co m�wisz? � rzek� Skrzetuski.</p><p>� Dawno rozwa�y�em � rzek� Litwin � bo ju� to nie od dzi� mi�dzy rycerstwem m�wi�, �e trzeba da� zna� kr�lowi jegomo�ci o naszym po�o�eniu. A ja, s�ysz�c to, my�la�em sobie w duchu: niechby mnie B�g najwy�szy pozwoli� �lub m�j spe�ni�, zaraz bym poszed�. Ja, lichy cz�ek, co ja znacz�? Co mnie b�dzie za szkoda, chocia� usiek� po drodze?</p><p>� Ale� usiek� bez pochyby! � zawo�a� Zag�oba. � S�ysza�e� wa��, co pan starosta m�wi�, �e to �mier� oczywista?</p><p>� Tak i co z tego, brate�ku? � rzek� pan Longinus. � Jak B�g zechce, to przeprowadzi, a nie, to w niebie nagrodzi.</p><p>� Ale pierwej ci� pochwyc�, m�kami zmorz� i �mier� okrutn� zadadz�. Cz�eku, czy� rozum straci�? � m�wi� Zag�oba.</p><p>� A taki p�jd�, brate�ku � odpar� ze s�odycz� Litwin.</p><p>� Ptak by nie przelecia�, bo z �uku by go ustrzelili. Okopali nas naoko�o jako ja�wca<a l:href="#fn993" type="note">[993]</a> w jamie.</p><p>� A taki p�jd� � powt�rzy� Litwin. � Ja Bogu wdzi�czno�� winien, �e mnie �lub spe�ni� pozwoli�.</p><p>� No, widzicie go! Patrzcie si� na niego! � wo�a� zdesperowany Zag�oba. � To lepiej ka� sobie od razu g�ow� uci�� i z armaty na tabor wystrzeli�, bo w ten tylko spos�b m�g�by� si� mi�dzy nimi przecisn��.</p><p>� Ju� pozw�lcie, dobrodzieje! � rzek� Litwin sk�adaj�c r�ce.</p><p>� O nie! nie p�jdziesz sam, bo i ja p�jd� z tob� � rzek� Skrzetuski.</p><p>� I ja z wami! � doda� Wo�odyjowski uderzaj�c si� po szabelce.</p><p>� A niech�e was kule bij�! � zawo�a� porwawszy si� za g�ow� Zag�oba � niech�e was kule bij� z waszym �i ja!�, �i ja!!�, z wasz� determinacj�! Ma�o im jeszcze krwi, ma�o zaguby, ma�o kul! Nie do�� im tego, co si� tu dzieje: chc� pewniej szyje pokr�ci�! Id�cie�e do kaduka i dajcie mnie spok�j! Bodaj was usiekli�</p><p>To rzek�szy pocz�� si� kr�ci� po namiocie jak b��dny.</p><p>� B�g mnie karze � wo�a� � �em si� z wichrami wdawa� zamiast �y� w zacnej kompanii statecznych ludzi. Dobrze mi tak!</p><p>Przez chwil� chodzi� jeszcze po namiocie gor�czkowym krokiem; na koniec zatrzyma� si� przed Skrzetuskim, za�o�y� r�ce w ty� i patrz�c mu w oczy, pocz�� sapa� gro�nie.</p><p>� Com ja wa�panom takiego uczyni�, �e mnie prze�ladujecie?</p><p>� Uchowaj�e nas Bo�e! � odrzek� rycerz. � Jak to?</p><p>� Bo �e pan Podbipi�ta takowe rzeczy wymy�la, nie dziwi� si�! Zawsze mia� dowcip w pi�ci, a od czasu jak �ci�� najwi�kszych trzech kp�w mi�dzy Turkami, sam czwartym zosta��</p><p>� S�ucha� hadko<a l:href="#fn994" type="note">[994]</a> � przerwa� Litwin.</p><p>� I jemu si� nie dziwi� � m�wi� dalej Zag�oba wskazuj�c na Wo�odyjowskiego. � On Kozakowi za cholew� wskoczy albo mu si� hajdawer�w<a l:href="#fn995" type="note">[995]</a> jak rzep psiego ogona uczepi i najpr�dzej z nas wszystkich si� przedostanie. Ich obydw�ch Duch �wi�ty nie o�wieci� � ale �e wa�pan zamiast ich od szale�stwa pow�ci�gn��, jeszcze im bod�ca dodajesz, �e sam idziesz, �e wszystkich nas czterech na pewn� �mier� i m�ki chcesz wyda� � to ju�� ostatnia rzecz! Tfu, do licha, nie spodziewa�em si� tego po oficyjerze, kt�rego sam ksi��� za statecznego kawalera uwa�a�.</p><p>� Jak to czterech? � rzek� zdziwiony Skrzetuski. � Chcia��eby� i wa�pan?�</p><p>� Tak jest! � krzycza� bij�c si� pi�ciami po piersi Zag�oba � p�jd� i ja. Je�eli kt�ry z was si� ruszy albo wszyscy w kupie � p�jd� i ja. Niech moja krew spadnie na wasze g�owy! B�d� mia� na drugi raz nauk�, z kim si� wdawa�.</p><p>� A bodaj�e wa�ci! � rzek� Skrzetuski.</p><p>Trzej rycerze pocz�li go bra� w ramiona, ale on naprawd� si� gniewa� i sapa�, i odpycha� ich �okciami, m�wi�c:</p><p>� Id�cie do kaduka! Nie potrzeba mi waszych judaszowskich poca�unk�w!</p><p>Wtem na wa�ach ozwa�y si� strza�y armatnie i muszkietowe. Zag�oba zatrzyma� si� i rzek�:</p><p>� Macie! Macie! Id�cie!</p><p>� To zwyk�a strzelanina � zauwa�y� Skrzetuski.</p><p>� Zwyk�a strzelanina � rzek� przedrze�niaj�c szlachcic. � Ano, to prosz�! Ma�o im tego. Po�owa wojska od tej zwyk�ej strzelaniny stopnia�a, a oni ju� na ni� nosem kr�c�.</p><p>� B�d� wa�pan dobrej my�li � rzek� pan Podbipi�ta.</p><p>� Milcza�by�, bo�wino<a l:href="#fn996" type="note">[996]</a>! � hukn�� Zag�oba � bo� najwinniejszy. Wa�pan to wymy�li� t� imprez�, kt�ra je�li nie jest g�upia, to ja g�upi!</p><p>� A taki p�jd�, brate�ku � odrzek� pan Longinus.</p><p>� P�jdziesz, p�jdziesz! i wiem dlaczego! Wa�pan si� za bohatera nie podawaj, bo ci� znaj�. Czysto�� masz na zbyciu i pilno ci j� z okopu wynie��. Najgorszy� mi�dzy rycerstwem nie najlepszy, po prostu gamratka z waszmo�ci, kt�ra cnot� handluje! Tfu! obraza boska! Ot� to!� Nie do kr�la ci pilno, ale rad by� r�a� po wsiach jak ko� na b�oni. Oto rycerz, patrzcie si�, co niewinno�� ma na przeda�! Zgorszenie, czyste zgorszenie, jak mnie B�g mi�y!</p><p>� S�ucha� hadko! � wo�a� zatykaj�c uszy pan Longinus.</p><p>� Dajcie pok�j swarom! � rzek� powa�nie Skrzetuski. � Lepiej o sprawie my�lmy!</p><p>� Na Boga! � rzek� starosta krasnostawski, kt�ren dotychczas ze zdumieniem s�ucha� s��w pana Zag�oby � wielka to jest rzecz, ale bez ksi�cia nie mo�emy nic stanowi�. Tu nie ma si� co spiera�. Wa�panowie w s�u�bie jeste�cie i ordynans�w<a l:href="#fn997" type="note">[997]</a> s�ucha� musicie. Ksi��� musi by� u siebie. P�jd�my� do niego, co on na ochot� waszmo�ci�w powie.</p><p>� To, co i ja! � rzek� Zag�oba i nadzieja wypogodzi�a mu oblicze. � P�jd�my co pr�dzej.</p><p>Wyszli i szli przez majdan, na kt�ry kule ju� pada�y z sza�c�w kozackich. Wojska by�y u wa��w, kt�re z dala wygl�da�y jak budy jarmarczne, tyle na nich nawieszano starej pstrej odzie�y, ko�uch�w, tyle nastawiano woz�w, szcz�tk�w namiot�w i wszelkiego rodzaju rzeczy mog�cych stanowi� zas�on� od strza��w, kt�re czasem po ca�ych tygodniach nie ustawa�y we dnie i w nocy. Jako� i teraz nad owymi porozwieszanymi �achmanami ci�gn�a si� d�uga, b��kitnawa smuga dymu, a przed nimi wida� by�o le��ce szeregi czerwonych i ��tych �o�nierzy pracuj�cych ci�ko przeciw najbli�szym sza�com nieprzyjacielskim. Sam majdan wygl�da� jak jedno rumowisko; r�wnina, podarta rydlami lub stratowana przez konie, nie zieleni�a si� ani jednym �d�b�em trawy. Gdzieniegdzie stercza�y kopce wydobytej �wie�o przy kopaniu studzien i mogi� ziemi, gdzieniegdzie le�a�y szcz�tki potrzaskanych woz�w, armat, beczek lub stosy obgryzionych i zbiela�ych na s�o�cu ko�ci. Trupa ko�skiego nie dojrza�e� nigdzie, bo ka�dy zabierano natychmiast na �ywno�� dla �o�nierzy, natomiast wsz�dy wida� by�o gromady �elaznych, po wi�kszej cz�ci zrudzia�ych ju� od rdzy kul armatnich, kt�rymi codziennie zasypywano ten szmat ziemi. Ci�ka wojna i g��d widne by�y na ka�dym kroku. Id�c, spotykali rycerze nasi wi�ksze i mniejsze kupy �o�nierzy, to odnosz�ce rannych i zabitych, to �piesz�ce ku wa�om z pomoc� zbyt strudzonym towarzyszom � a wszystkie twarze sczernia�e, zapad�e, zaro�ni�te � a srogie oczy rozpalone, odzie� wyp�owia�a, podarta, na g�owach cz�sto szmaty brudne zamiast czapek i he�m�w, bro� po�amana. I mimo woli przychodzi�o na my�l pytanie: co si� stanie z t� gar�ci� dotychczasowych zwyci�zc�w, gdy jeszcze up�ynie tydzie�, dwa�</p><p>� Patrzcie, waszmo�ciowie � m�wi� starosta � czas, czas da� zna� kr�lowi.</p><p>� N�dza ju� szczerzy z�by jak pies � odpowiedzia� ma�y rycerz.</p><p>� A co b�dzie, gdy konie zjemy? � pyta� Skrzetuski.</p><p>Tak rozmawiaj�c doszli do namiot�w ksi���cych stoj�cych z prawej strony wa�u, przed kt�rymi wida� by�o kilkunastu je�d�c�w s�u�bowych, przeznaczonych do rozwo�enia rozkaz�w po obozie. Konie ich, karmione �rutowanym i w�dzonym mi�sem ko�skim, a st�d trawione ustawicznym ogniem, rzuca�y si� w szalonych podskokach, nie chc�c �adn� miar� usta� na miejscu. Tak ju� by�o z ko�mi wszystkiej jazdy, kt�ra gdy sz�a teraz na nieprzyjaciela, zdawa�o si�, �e to stado gryf�w lub hipocentaur�w<a l:href="#fn998" type="note">[998]</a> sadzi przez pola, wi�cej p�dz�c powietrzem ni� ziemi�.</p><p>� Czy jest ksi��� w namiocie? � spyta� starosta jednego z je�d�c�w.</p><p>� Jest z panem Przyjemskim � odpowiedzia� pocztowy<a l:href="#fn999" type="note">[999]</a>.</p><p>Starosta wszed� pierwszy, nie oznajmuj�c si�; czterej za� rycerze zatrzymali si� przed namiotem.</p><p>Ale po chwili p��tno uchyli�o si� i pan Przyjemski wysadzi� g�ow�:</p><p>� Ksi��� chce widzie� pilno waszmo�ci�w � rzek�.</p><p>Pan Zag�oba wszed� do namiotu z dobr� my�l�, mia� bowiem nadziej�, �e ksi��� nie b�dzie chcia� najlepszych swych rycerzy na pewn� zgub� nara�a�, omyli� si� jednak, bo jeszcze nie zd��yli mu si� pok�oni�, gdy rzek�:</p><p>� Powiada� mi pan starosta o gotowo�ci waszej wyj�cia z obozu, a ja dobre ch�ci wasze przyjmuj�. Ojczy�nie nie mo�na nadto ofiarowa�</p><p>� Przyszli�my jeno o pozwolenie pyta� � odrzek� Skrzetuski � gdy� wasza ksi���ca mo�� jeste� szafarzem<a l:href="#fn1000" type="note">[1000]</a> krwi naszej.</p><p>� Wi�c to we czterech chcecie wyj��?</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! � rzek� Zag�oba. � Oni to chc� wyj��, a ja nie; B�g mi �wiadek, nie przyszed�em si� tu chwali� ani swych zas�ug przypomina� i je�eli o nich wspomn�, to jeno dlatego, �eby nie by�o supozycji<a l:href="#fn1001" type="note">[1001]</a>, �e mnie tch�rz oblatuje. Wielcy to s� kawalerowie pan Skrzetuski, Wo�odyjowski i pan Podbipi�ta z Myszykiszek, ale i Bur�aj, kt�ren leg� z mej r�ki (�e o innych przewagach zamilcz�), tak�e by� wielki �o�nierz, wart Burdabuta, Bohuna i trzech g��w janczarskich � mniemam przeto, �e w dziele rycerskim nie jestem gorszy od innych. Jednak�e co innego jest m�stwo, a co innego szale�stwo. Skrzyde� nie mamy, a ziemi� si� nie przedostaniem � to pewno.</p><p>� Wi�c wa�� nie idziesz? � pyta� ksi���.</p><p>� Powiedzia�em, �e i�� nie chc�, ale nie powiedzia�em, �e nie id�. Kiedy mnie raz B�g pokara� ich kompani�, to ju� do �mierci musz� w niej wytrwa�. Je�eli nam b�dzie ciasno, szabla Zag�oby przyda si� jeszcze, nie wiem tylko, na co by si� przyda�a �mier� nas czterech, i ufam, �e wasza ksi���ca mo�� zechce j� od nas odwr�ci�, nie daj�c pozwolenia na szalone przedsi�wzi�cie.</p><p>� Dobry z wa�ci kompan � odpowiedzia� ksi��� � i zacnie to z twojej strony, �e przyjaci� opuszcza� nie chcesz, ale� si� w swojej ufno�ci we mnie pomyli�, bo ja ofiar� wasz� przyjmuj�.</p><p>� Zdech� pies! � mrukn�� Zag�oba i r�ce opad�y mu zupe�nie.</p><p>W tej chwili kasztelan be�ski Firlej wszed� do namiotu.</p><p>� Mo�ci ksi��� � rzek� � ludzie moi z�apali Kozaka, kt�ren powiada, �e na dzisiejsz� noc szturm si� gotuje.</p><p>� Mia�em i ja ju� wiadomo�� � odpowiedzia� ksi���. � Wszystko w pogotowiu; niech tylko z sypaniem tych nowych wa��w �piesz�.</p><p>� Ju� prawie sko�czone.</p><p>� To dobrze! � rzek� ksi���. � Do wieczora si� przeniesiemy.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do czterech rycerzy:</p><p>� Po szturmie, je�eli noc b�dzie ciemna, najlepsza pora do wyj�cia.</p><p>� Jak to? � rzek� kasztelan be�ski � mo�ci ksi���, gotujesz wycieczk�?</p><p>� Wycieczka swoj� drog� p�jdzie� � rzek� ksi��� � ja sam poprowadz�; ale teraz m�wimy o czym innym. Ichmo�ciowie podejmuj� si� przekra�� przez nieprzyjaciela i da� zna� kr�lowi o naszym po�o�eniu.</p><p>Kasztelan zdumia�, oczy otworzy� i spogl�da� kolejno na rycerzy.</p><p>Ksi��� u�miechn�� si� z zadowoleniem. Mia� t� pr�no��, �e lubi�, by podziwiano jego �o�nierzy.</p><p>� Na Boga! � rzek� kasztelan � wi�c s� jeszcze takie serca na �wiecie?� Na Boga!� nie b�d� ja waszmo�ci�w od tego hazardu odwodzi��</p><p>Pan Zag�oba zaczerwieni� si� ze z�o�ci, ale ju� nic nie rzek�, sapa� tylko jak nied�wied�, ksi��� za� zamy�li� si� przez chwil� i w nast�puj�ce ozwa� si� s�owa:</p><p>� Nie chc� ja jednak na darmo krwi� waszmo�ci�w szafowa� i na to si� nie zgadzam, aby�cie wszyscy czterej razem wychodzili. P�jdzie naprz�d jeden; je�li go zabij�, to si� tym pochwali� nie omieszkaj�, jako si� ju� raz pochwalili �mierci� tego mego s�ugi, kt�rego a� pode Lwowem schwytali. Je�eli tedy pierwszego zabij�, p�jdzie drugi, potem w razie potrzeby trzeci i czwarty. Ale by� mo�e, �e pierwszy przejdzie szcz�liwie � w takim razie nie chc� innych na pr�n� �mier� nara�a�.</p><p>� Mo�ci ksi��� � przerwa� Skrzetuski.</p><p>� Taka moja wola i rozkaz � rzek� z naciskiem Jeremi. � By za� was pogodzi�, o�wiadczam, �e ten wyruszy pierwszy, kt�ry si� pierwszy ofiarowa�.</p><p>� To ja! � rzek� pan Longinus z promienn� twarz�.</p><p>� Dzi� wiecz�r po szturmie, je�eli noc b�dzie ciemna � doda� ksi���. � List�w �adnych do kr�la nie dam; co wa�� widzisz, to opowiesz. We�miesz jeno sygnet na znak.</p><p>Podbipi�ta przyj�� sygnet i pok�oni� si� ksi�ciu, ten za� wzi�� go obu r�koma za skronie i trzyma� czas jaki�, a potem uca�owa� po kilkakro� w g�ow� i rzek� wzruszonym g�osem:</p><p>� Tak mi bliski jeste� serca, jak brat� Niech ci� prowadzi i przeprowadzi B�g zast�p�w i nasza Kr�lowa Anielska, �o�nierzu bo�y! Amen!</p><p>� Amen! � powt�rzyli starosta krasnostawski, pan Przyjemski i kasztelan be�ski.</p><p>Ksi��� mia� �zy w oczach � bo to by� prawdziwy ojciec dla rycerstwa � inni p�akali, a cia�em pana Podbipi�ty wstrz�sa� dreszcz zapa�u i p�omie� chodzi� mu po ko�ciach, i radowa�a si� do g��bi ta dusza czysta, pokorna a bohaterska nadziej� bliskiej ofiary.</p><p>� Historia o waszmo�ci pisa� b�dzie! � wykrzykn�� kasztelan be�ski.</p><p>� <emphasis>Non nobis, non nobis, sed nomini Tuo, Domine, da gloriam<a l:href="#fn1002" type="note">[1002]</a></emphasis> � rzek� ksi���.</p><p>Rycerze wyszli z namiotu.</p><p>� Tfu, co� mnie za grzdyk�<a l:href="#fn1003" type="note">[1003]</a> u�api�o i trzyma, a w g�bie tak mi gorzko jak po pio�unie � m�wi� Zag�oba. � A tamci ci�gle strzelaj� � �eby was pioruny wystrzela�y! � rzek� ukazuj�c na dymi�ce sza�ce kozackie. � Oj, ci�ko �y� na �wiecie! Panie Longinie, czy to ju� koniecznie wa�pan wyjdziesz?� Nie ma ju� rady! Niech�e ci� anieli ustrzeg�� �eby to zaraza to chamstwo wydusi�a!</p><p>� Musz� waszmo�ci�w po�egna� � rzek� pan Longinus.</p><p>� Jak to? Gdzie idziesz? � pyta� Zag�oba.</p><p>� Do ksi�dza Muchowieckiego, do spowiedzi, braciaszku. Trzeba grzeszn� dusz� oczy�ci�.</p><p>To rzek�szy pan Longinus poszed� spiesznie ku zamkowi, oni za� zwr�cili si� ku wa�om. Skrzetuski i Wo�odyjowski byli jak struci i milczeli, pan Zag�oba za� m�wi�:</p><p>� Ci�gle mnie co� za grzdyk� trzyma. Nie spodziewa�em si�, �e mi b�dzie taki �al, ale najcnotliwszy to cz�owiek na �wiecie! � Niech mi kto zaprzeczy, to mu dam w pysk. O Bo�e! Bo�e! my�la�em, �e kasztelan be�ski b�dzie hamowa�, a on jeszcze b�benka podbija�. Kaduk przyni�s� tego heretyka! �Historia (m�wi) o waszmo�ci pisa� b�dzie!� Niech o nim samym pisze, ale nie na sk�rze pana Longina! A czemu to on sam nie wyjdzie? Po sze�� ma palc�w u n�g, jako kalwin<a l:href="#fn1004" type="note">[1004]</a>, to mu i chodzi� �atwiej. M�wi� waszmo�ciom, �e coraz gorzej na �wiecie i pewnie prawda, co ksi�dz �abkowski prorokuje, �e koniec �wiata bliski. Posied�my troch� u wa��w, a p�niej p�jdziemy do zamku, �eby si� naszego przyjaciela kompani� przynajmniej do wieczora nacieszy�.</p><p>Ale pan Podbipi�ta po spowiedzi i komunii ca�y czas sp�dzi� na modlitwie; zjawi� si� dopiero wieczorem na szturm, kt�ry by� jednym z najokropniejszych, bo Kozacy uderzyli w�a�nie w�wczas, gdy wojska, dzia�a i wozy przenosi�y si� do nowo usypanych wa��w. Przez chwil� zdawa�o si�, �e szczup�e si�y polskie ulegn� nawale dwustu tysi�cy nieprzyjaci�. Chor�gwie polskie tak dalece pomiesza�y si� z nieprzyjacielskimi, �e swoi swoich odr�ni� nie mogli � i trzy razy tak wi�zali si� ze sob�. Chmielnicki wyt�y� wszystkie si�y, bo mu i chan, i w�a�ni pu�kownicy zapowiedzieli, �e to ma by� ostatni szturm i �e odt�d g�odem tylko b�d� n�ka� obl�onych. Ale po trzech godzinach wszystkie ataki zosta�y odparte z tak strasznymi stratami, �e by�y p�niej wie�ci, jakoby do czterdziestu tysi�cy nieprzyjaci� mia�o pa�� w tej bitwie. To pewna, �e po bitwie rzucono ca�y stos chor�gwi pod nogi ksi�cia � i �e istotnie by� to wielki szturm ostatni, po kt�rym nadesz�y jeszcze ci�sze czasy wkopywania si� w wa�y, porywania woz�w, bezprzestannej strzelaniny, n�dzy i g�odu.</p><p>Niestrudzony Jeremi natychmiast po szturmie poprowadzi� upadaj�cych ze znu�enia �o�nierzy na wycieczk�, kt�ra zako�czy�a si� now� kl�sk� nieprzyjaci� � po czym dopiero cisza ukoi�a tabor i ob�z.</p><p>Noc by�a ciep�a, ale chmurna. Cztery czarne postacie posuwa�y si� cicho i ostro�nie ku wschodniemu kra�cowi wa��w. Byli to: pan Longinus, Zag�oba, Skrzetuski i Wo�odyjowski.</p><p>� Pistolety dobrze os�o� � szepta� Skrzetuski � �eby proch nie zwilgotnia�. Dwie chor�gwie b�d� sta�y w pogotowiu ca�� noc. Je�eli dasz ognia, skoczymy na ratunek.</p><p>� Ciemno, cho� oko wykol! � szepn�� Zag�oba.</p><p>� To lepiej � rzek� pan Longinus.</p><p>� Cicho no! � przerwa� Wo�odyjowski � co� s�ysz�.</p><p>� To jaki� konaj�cy chrapie � nic to�</p><p>� Byle� si� do d�biny dosta��</p><p>� O Bo�e! Bo�e! � westchn�� Zag�oba trz�s�c si� jak w febrze.</p><p>� Za trzy godziny b�dzie dnia�o.</p><p>� To ju� czas! � rzek� Longinus.</p><p>� Czas! czas! � powt�rzy� Skrzetuski st�umionym g�osem. � Id� z Bogiem.</p><p>� Z Bogiem! z Bogiem!</p><p>� B�d�cie, bracia, zdrowi, a przebaczcie, je�elim kt�remu w czym zawini�.</p><p>� Ty� zawini�? O Bo�e! � zawo�a� Zag�oba rzucaj�c mu si� w ramiona.</p><p>Po kolei brali go Skrzetuski i Wo�odyjowski. Nadesz�a chwila, �e t�umione �kanie wstrz�sn�o te rycerskie piersi. Jeden tylko pan Longinus by� spokojny, cho� wzruszony.</p><p>� B�d�cie zdrowi! � powt�rzy� raz jeszcze.</p><p>I zbli�ywszy si� do brzegu wa�u zsun�� si� w fos�, po chwili zaczernia� na drugim jej brzegu, raz jeszcze da� znak po�egnania towarzyszom � i znik� w ciemno�ci.</p><p>Mi�dzy drog� do Za�o�cic a go�ci�cem z Wi�niowca ros�a d�browa, przerywana w�skimi, w poprzek id�cymi ��kami, a ��cz�ca si� z borem starym, g�stym i ogromnym, przechodz�cym a� hen, za Za�o�cice � tam to postanowi� dosta� si� pan Podbipi�ta.</p><p>Droga to by�a wielce niebezpieczna, bo �eby dosta� si� do d�biny, trzeba by�o przechodzi� wzd�u� ca�ego boku kozackiego taboru, ale pan Longinus wybra� j� umy�lnie, bo w�a�nie ko�o taboru przez ca�� noc kr�ci�o si� najwi�cej ludzi i stra�e najmniej dawa�y baczenia na przechodz�cych. Zreszt� wszystkie inne drogi, jary, zaro�la i �cie�ki poobsadzane by�y stra�ami, kt�re obje�d�ali ustawicznie esau�owie<a l:href="#fn1005" type="note">[1005]</a>, setnicy, pu�kownicy, a nawet i sam Chmielnicki. O drodze przez ��ki i wzd�u� Gniezny nie by�o co i marzy�, bo tam koniuchowie tatarscy czuwali od zmierzchu do �witania przy koniach.</p><p>Noc by�a ciep�a, chmurna i tak ciemna, �e o dziesi�� krok�w nie dojrza�e� nie tylko cz�owieka, ale nawet i drzewa. By�a to okoliczno�� dla pana Longina pomy�lna, lubo z drugiej strony i sam musia� i�� bardzo wolno, ostro�nie, aby nie wpa�� w kt�ren z do��w lub row�w pokrywaj�cych na ca�ej przestrzeni pobojowisko skopane polskimi i kozackimi r�koma.</p><p>W ten spos�b dotar� do drugich wa��w polskich, kt�re w�a�nie przed wieczorem opuszczono � i przeprawiwszy si� przez fos�, pu�ci� si� chy�kiem ku sza�com i aproszom<a l:href="#fn1006" type="note">[1006]</a> kozackim. Stan�� i s�ucha�: sza�ce by�y puste. Wycieczka Jeremiego, dokonana po szturmie, wypar�a z nich mo�ojc�w<a l:href="#fn1007" type="note">[1007]</a>, kt�rzy albo polegli, albo schronili si� do taboru. Mn�stwo cia� le�a�o na sk�onach i szczytach tych nasyp�w. Pan Longinus potyka� si� co chwila o trupy, przest�powa� przez nie i szed� naprz�d. Od czasu do czasu s�aby jaki� j�k albo westchnienie zwiastowa�y, �e niekt�rzy z le��cych �yj� jeszcze.</p><p>Za wa�ami obszerna przestrze� ci�gn�ca si� a� do pierwszego okopu sypanego jeszcze przez regimentarzy r�wnie� by�a pokryta trupami. Do��w i row�w by�o tu jeszcze wi�cej, za� co kilkadziesi�t krok�w sta�y owe zakrywki ziemne podobne w ciemno�ci do stog�w. Lecz i zakrywki by�y puste. Wsz�dy panowa�o najg��bsze milczenie, nigdzie ani ogniska, ani cz�owieka � nikogo na ca�ym dawnym majdanie pr�cz poleg�ych.</p><p>Pan Longinus rozpocz�� modlitw� za dusze zmar�e i szed� dalej. Szmer polskiego obozu, kt�ry go goni� a� do drugich wa��w, cich� coraz bardziej, topnia� w oddaleniu, a� na koniec umilk� zupe�nie. Pan Longinus stan�� i obejrza� si� po raz ostatni.</p><p>Nic ju� prawie nie m�g� dojrze�, bo w obozie nie by�o �wiate�; jedno tylko okienko w zamku migota�o s�abo, jako gwiazdka, kt�r� chmury to odkryj�, to przes�oni�, lub jak robaczek �wi�toja�ski, co �wieci i ga�nie na przemian.</p><p>�Bracia moi, zali was zobacz� jeszcze w �yciu?� � pomy�la� pan Longinus.</p><p>I t�sknota przygniot�a go jakby olbrzymi kamie�. Zaledwie m�g� oddycha�. Tam gdzie dr�y owe �wiate�ko b��dne, tam s� swoi, tam s� serca bratnie: ksi��� Jeremi, Skrzetuski, Wo�odyjowski, Zag�oba, ksi�dz Muchowiecki � tam go kochaj� i radzi by go obroni� � a tu noc, pustka, ciemno��, trupy pod nogami, korowody dusz � w dali za� tabor krwio�erczy zakl�tych, niemi�osiernych wrog�w.</p><p>Kamie� t�sknoty sta� si� tak ci�ki, �e za ci�ki nawet na barki tego olbrzyma. Dusza pocz�a si� w nim waha�.</p><p>Nadlecia� do� w ciemno�ci blady niepok�j i pocz�� szepta� mu do ucha: �Nie przejdziesz, to niepodobie�stwo! wr�� si�, jeszcze czas! Wypal z pistoletu, a ca�a chor�giew runie na tw�j ratunek. � Przez te tabory, przez t� dzicz nie przejdzie nikt.�</p><p>�w ob�z, og�odzony, zasypywany codziennie kulami, pe�en �mierci i trupiego zapachu, wyda� si� w tej chwili panu Longinowi cich�, bezpieczn� przystani�.</p><p>Tam przyjaciele nie mieliby mu za z�e, gdyby wr�ci�. Powie im, �e rzecz przechodzi ludzkie si�y � a oni sami ju� nie p�jd� ani nikogo nie wy�l� � i b�d� czeka� dalej bo�ego i kr�lewskiego zmi�owania.</p><p>A je�li Skrzetuski wyjdzie i zginie?</p><p>�W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego!� To s� pokusy szata�skie � pomy�la� pan Longinus. � Na �mier� gotowym, a nic gorszego mnie nie spotka. To szatan straszy s�ab� dusz� pustkowiem, trupami, ciemno�ci�, bo on ze wszystkiego korzysta.�</p><p>Mia��eby rycerz sromot� si� okry�, s�aw� postrada�, imi� zha�bi� � wojska nie zbawi�, korony niebieskiej si� zrzec? Nigdy!</p><p>I ruszy� dalej, wyci�gaj�c przed siebie r�ce.</p><p>Wtem szmer go znowu doszed�, ale ju� nie z obozu polskiego, jeno z przeciwnej strony; niewyra�ny jeszcze, ale jaki� g��boki i gro�ny, jak pomruk nied�wiedzia, odzywaj�cy si� nagle w ciemnym lesie. Lecz niepok�j opu�ci� ju� dusz� pana Longina, t�sknota przesta�a ci�y� i zmieni�a si� w s�odk� tylko pami�� o bliskich; na koniec, jakby odpowiadaj�c gro�bie dolatuj�cej od strony taboru, powt�rzy� sobie w duszy raz jeszcze:</p><p>� A taki p�jd�.</p><p>Po pewnym czasie znalaz� si� na owym pobojowisku, na kt�rym w dniu pierwszego szturmu jazda ksi���ca rozbi�a Kozak�w i janczar�w. Droga tu ju� by�a r�wniejsza, mniej row�w, do��w, nakrywek i nic prawie cia�, bo co w dawniejszych walkach poleg�o, to Kozacy ju� uprz�tn�li. By�o tu r�wnie� nieco ja�niej, gdy� rozmaite przeszkody nie zas�ania�y przestrzeni. Grunt spada� pochy�o ku po�udniowi, ale pan Longinus skr�ci� zaraz w bok, pragn�c si� prze�lizn�� mi�dzy zachodnim stawem a taborem.</p><p>Szed� teraz szybko, bez przeszk�d i ju� zdawa�o mu si�, �e dosi�ga linii taboru, gdy nowe jakie� odg�osy zwr�ci�y jego uwag�.</p><p>Zatrzyma� si� natychmiast i po kwadransie oczekiwania us�ysza� zbli�aj�cy si� tupot i parskanie koni.</p><p>�Stra�e kozackie!� � pomy�la�.</p><p>Wtem i g�osy ludzkie dosz�y jego uszu, wi�c rzuci� si� co duchu w bok i zmacawszy nogami pierwsz� nier�wno�� gruntu pad� na ziemi� i wyci�gn�� si� bez ruchu, trzymaj�c w jednej r�ce pistolet, w drugiej miecz.</p><p>Tymczasem je�d�cy zbli�yli si� jeszcze bardziej i na koniec zr�wnali si� z nim zupe�nie. By�o tak ciemno, �e nie m�g� ich porachowa�, ale s�ysza� ka�de s�owo rozmowy.</p><p>� Im ci�ko, ale i nam ci�ko � m�wi� senny jaki� g�os. � A ile to dobrych mo�ojc�w ziemi� gryzie!</p><p>� Hospody<a l:href="#fn1008" type="note">[1008]</a>! � rzek� drugi g�os. � M�wi�, �e korol niedaleko� co z nami b�dzie?</p><p>� Chan rozgniewa� si� na naszego bat'ka<a l:href="#fn1009" type="note">[1009]</a>, a Tatary gro��, �e nas w �yka wezm�, je�eli nie b�dzie kogo.</p><p>� I na pastwiskach si� z naszymi bij�. Bat'ko zakaza� chodzi� do kosza<a l:href="#fn1010" type="note">[1010]</a>, bo kto tam p�jdzie, przepadnie.</p><p>� M�wi�, �e mi�dzy bazarnikami s� przebrane Lachy. Bodaj tej wojny nie bywa�o!</p><p>� Gorzej nam teraz ni� przedtem.</p><p>� Korol niedaleko z lack�<a l:href="#fn1011" type="note">[1011]</a> pot�g� � to najgorzej!</p><p>� Hej, na Siczy ty by teraz spa�, a tu t�ucz si� po ciemku jak siromacha<a l:href="#fn1012" type="note">[1012]</a>.</p><p>� Musz� tu si� i siromachy w��czy�, bo konie chrapi�.</p><p>G�osy oddala�y si� stopniowo � i na koniec umilk�y. Pan Longinus podni�s� si� i szed� dalej.</p><p>Deszcz, tak drobny jak mg�a, pocz�� m�y�. Zrobi�o si� jeszcze ciemniej.</p><p>Po lewej stronie pana Longina zab�ys�o w odleg�o�ci dw�ch stai<a l:href="#fn1013" type="note">[1013]</a> ma�e �wiate�ko, potem drugie i trzecie, dziesi�te. Teraz by� ju� pewny, �e znajduje si� na linii taboru.</p><p>�wiat�a by�y rzadkie i md�e � wida�, spali tam ju� wszyscy i tylko gdzieniegdzie mo�e pito lub gotowano straw� na jutro.</p><p>� Bogu dzi�ki, �e po szturmie i wycieczce id� � rzek� do siebie pan Longinus. � Znu�eni musz� by� �miertelnie.</p><p>Zaledwie to pomy�la�, gdy z dala us�ysza� zn�w tupot ko�ski � jecha�a druga stra�.</p><p>Ale grunt w tym miejscu wi�cej by� pop�kany, wi�c i schroni� si� by�o �atwiej. Stra� przesz�a tak blisko, �e omal nie najecha�a na pana Longina. Szcz�ciem konie, przywyk�e przechodzi� ko�o le��cych cia�, nie zestraszy�y si�. Pan Longinus poszed� dalej.</p><p>Na przestrzeni tysi�ca krok�w trafi� na dwa jeszcze patrole. Widocznym by�o, �e ca�y kr�g obj�ty taborem strze�ony by� jak �renica oka. Pan Longinus cieszy� si� tylko w duchu, �e nie napotyka pieszych plac�wek, kt�re stawiano zwykle przed taborami, aby podawa�y wiadomo�ci konnym stra�om.</p><p>Ale rado�� jego nied�ugo trwa�a. Zaledwie uszed� znowu staj� drogi, gdy jaka� czarna posta� zamajaczy�a przed nim nie dalej jak na dziesi�� krok�w. Pan Longinus, jakkolwiek nieustraszony, poczu� jakby lekki dreszcz w krzy�ach. Cofa� si� i obchodzi� by�o za p�no. Posta� poruszy�a si�, widocznie go dostrzeg�a.</p><p>Nast�pi�a chwila wahania si�, kr�tka jak mgnienie oka. Nagle ozwa� si� przyciszony g�os:</p><p>� Wasyl, to ty?</p><p>� Ja � odrzek� cicho pan Longinus.</p><p>� A gorza�k� masz?</p><p>� Mam.</p><p>� Dawaj.</p><p>Pan Longinus zbli�y� si�.</p><p>� A co ty taki wysoki? � powt�rzy� ten�e sam g�os tonem przestrachu.</p><p>Co� zakot�owa�o si� w ciemno�ci. Kr�tki, zduszony w tej samej chwili wykrzyk: �Hosp�!�, wyrwa� si� z ust stra�nika � potem da� si� s�ysze� jakby trzask �amanych ko�ci, ciche chrapanie i jedna posta� upad�a ci�ko na ziemi�.</p><p>Pan Longinus szed� dalej.</p><p>Ale nie szed� po tej samej linii, by�a to bowiem widocznie linia plac�wek � wi�c skierowa� si� jeszcze bli�ej ku taborowi, pragn�c przej�� mi�dzy plecami widet<a l:href="#fn1014" type="note">[1014]</a> i szeregiem woz�w. Je�eli nie by�o drugiego �a�cucha stra�y, m�g� pan Longinus na tej przestrzeni napotka� tylko tych, kt�rzy wychodzili z taboru na zmian�. Konne oddzia�y stra�y nie mia�y tu co robi�.</p><p>Po chwili pokaza�o si�, �e drugiego �a�cucha plac�wek nie by�o. Za to tabor nie by� dalej jak dwa strzelenia z �uku � i dziwna rzecz, zdawa� si� by� coraz bli�ej, jakkolwiek pan Longinus stara� si� i�� r�wnolegle do szereg�w woz�w.</p><p>Pokaza�o si� r�wnie�, �e nie wszyscy spali w taborze. Przy tlej�cych tu i owdzie ogniskach wida� by�o siedz�ce postacie. W jednym miejscu ognisko by�o wi�ksze, tak nawet wielkie, �e prawie dosi�ga�o blaskiem pana Longina, tak �e rycerz zn�w musia� si� cofn�� ku plac�wkom, aby nie przechodzi� przez pas �wiat�a. Z daleka rozpozna� pan Longin wisz�ce w pobli�u ognia, na s�upach podobnych do krzy��w, wo�y, z kt�rych rze�nicy zdzierali sk�ry. Spore kupki ludzi przypatrywa�y si� czynno�ci. Niekt�rzy przygrywali z cicha rze�nikom na piszcza�kach. By�a to ta cz�� obozu, kt�r� zajmowali czaba�czycy<a l:href="#fn1015" type="note">[1015]</a>. Dalsze szeregi woz�w otacza�a ciemno��.</p><p>Lecz �ciana taboru o�wiecona md�ymi �wiat�ami ognisk zn�w by�a jakby bli�ej pana Longina. Z pocz�tku mia� j� tylko po prawej r�ce. Nagle spostrzeg�, �e ma j� i przed sob�.</p><p>W�wczas stan�� i namy�la� si�, co pocz��. By� otoczony. Tabor, kosz tatarski i obozy czerni okala�y jakby pier�cieniem ca�y Zbara�. W �rodku tego pier�cienia sta�y plac�wki i kr��y�y stra�e, aby nikt nie m�g� si� przedosta�.</p><p>Po�o�enie pana Longina by�o straszne. Mia� teraz do wyboru albo przemkn�� si� mi�dzy wozami, albo szuka� innego wyj�cia mi�dzy kozactwem a koszem. Inaczej musia�by si� b��ka� a� do �witu po owym kolisku � chybaby si� chcia� cofa� zn�w do Zbara�a, ale nawet i w takim razie m�g� wpa�� w r�ce stra�y. Rozumia� jednak, �e ju� sama natura gruntu nie pozwala na to, aby w�z sta� przy wozie. Musia�y w szeregach ich by� przerwy, i znaczne, bo zreszt� takie przerwy konieczne by�y dla komunikacji, dla wolnej drogi potrzebnej je�dzie. Pan Longinus postanowi� szuka� podobnego przej�cia i w tym celu zbli�y� si� jeszcze bardziej do woz�w. Blaski p�on�cych tu i owdzie ognisk mog�y go zdradzi�, ale z drugiej strony by�y mu po�yteczne, bo bez nich nie widzia�by ani woz�w, ani drogi mi�dzy nimi.</p><p>Jako� po kwadransie poszukiwa� znalaz� przecie drog� i pozna� j� �atwo, bo wygl�da�a jakby czarny pas mi�dzy wozami. Nie by�o w nim ognisk, nie mog�o by� i Kozak�w, gdy� tamt�dy musia�a przechodzi� jazda. Pan Longinus po�o�y� si� na brzuchu i pocz�� si� czo�ga� do owej czarnej czelu�ci jak w�� do jamy.</p><p>Up�yn�� kwadrans, p� godziny, on czo�ga� si� ci�gle, modl�c si� jednocze�nie � w obron� z cia�em i dusz� mocom niebieskim si� oddaj�c. Pomy�la�, �e mo�e los ca�ego Zbara�a zale�y w tej chwili od tego, czy on si� teraz przez ow� gardziel przedostanie, wi�c modli� si� nie tylko za siebie � ale i za tych, kt�rzy w tej chwili na okopie modlili si� za niego.</p><p>Po obu stronach wszystko by�o spokojne. Cz�ek si� nie ruszy�, ko� �aden nie zachrapa�, pies �aden nie zaszczeka� � i pan Longinus przeszed�. Czernia�y teraz przed nim chrusty i g�szcze, za kt�rymi ros�a d�bina, za d�bin� b�r a� hen, do Toporowa, za borem kr�l, zbawienie i s�awa, i zas�uga przed Bogiem i lud�mi. Czym�e by�o �ci�cie trzech g��w wobec tego czynu, do kt�rego co� wi�cej pr�cz �elaznej r�ki trzeba by�o posiada�.</p><p>Pan Longinus sam czu� t� r�nic� � ale nie wezbra�o pych� to czyste serce, tylko jak serce dziecka rozp�yn�o si� w �zy wdzi�czno�ci.</p><p>Potem podni�s� si� i szed� dalej. Plac�wek z tamtej strony woz�w ju� nie by�o albo rzadkie, do unikni�cia �atwiejsze. Tymczasem pocz�� pada� wi�kszy deszcz i szele�ci� po zaro�lach, i g�uszy� jego kroki. Pan Longinus rozpu�ci� teraz swoje d�ugie nogi i szed� jak olbrzym, depcz�c krze � co st�pi krok, to jakby kto inny pi��. Wozy coraz dalej, d�bina coraz bli�ej � i zbawienie coraz bli�ej.</p><p>Oto ju� i d�by! Noc pod nimi tak czarna jak w podziemiu. Ale to i lepiej. Wsta� lekki wiatr, wi�c d�by szumi� z lekka, rzek�by� � mrucz� pacierz: �Bo�e wielki, Bo�e dobrotliwy, uchro�e tego rycerza, bo to s�uga Tw�j i wierny syn tej ziemi, na kt�rej my wzros�y Tobie na chwa��!�</p><p>Ju� od okopu polskiego dzieli z p�torej mili pana Longina. Pot zlewa mu czo�o, bo powietrze sta�o si� jakie� parne; co� niby zbiera si� na burz�, ale on idzie, ani dba o burz�, bo mu w sercu anieli �piewaj�. D�bina rzednie. Pewnie to b�dzie pierwsza ��ka. D�by zaszumia�y mocniej, jakby chcia�y rzec: �Zaczekaj, bezpiecznie ci by�o w�r�d nas� � ale rycerz nie ma czasu i wst�puje na odkryt� ��k�. Jeden tylko stoi na niej d�b w �rodku, ale pot�niejszy od innych. Pan Longinus zmierza do tego d�bu.</p><p>Nagle, gdy ju� jest o kilkana�cie krok�w, spod roz�o�ystych ga��zi olbrzyma wysuwa si� ze dwadzie�cia czarnych postaci, kt�re zbli�aj� si� w wilczych skokach do rycerza.</p><p>� Kto ty? kto ty?</p><p>J�zyk ich niezrozumia�y, nakrycia g�owy jakie� spiczaste � to Tatarzy, to koniuchowie, kt�rzy si� tu przed deszczem schronili.</p><p>W tej chwili czerwona b�yskawica roz�wieci�a ��k�, d�b, dzikie postacie Tatar�w i olbrzymiego szlachcica. Krzyk straszliwy wstrz�sn�� powietrzem i walka zawrza�a w jednej chwili.</p><p>Tatarstwo rzuci�o si� na pana Longina jak wilcy na jelenia i chwyci�o go �ylastymi r�koma, lecz on wstrz�sn�� si� tylko i wszyscy napastnicy opadli tak z niego, jak dojrza�y owoc opada z drzewa. Po czym straszliwy Zerwikaptur zazgrzyta� w pochwie � i wnet rozleg�y si� j�ki, wycia, wo�ania na ratunek, �wist miecza, charkotanie pobitych, r�enie przera�onych koni, szcz�k �amanych szabel tatarskich. Cicha ��ka zabrzmia�a wszystkimi dzikimi g�osami, jakie tylko mieszcz� si� w ludzkich gardzielach.</p><p>Tatarzy rzucili si� jeszcze raz i drugi kup� na rycerza, ale on ju� opar� si� plecami o d�b, a od przodu nakry� si� wichrem miecza � i ci�� straszliwie. Trupy zaczerni�y mu si� pod nogami � inni cofn�li si�, zdj�ci paniczn� trwog�.</p><p>� Diw! diw! � rozleg�y si� dzikie wycia.</p><p>Lecz wycia te nie zosta�y bez echa. Nie up�yn�o p� godziny i ca�a ��ka zamrowi�a si� pieszymi i jezdnymi. Biegli Kozacy i Tatarzy z kosami, z dr�gami, z �ukami � ze szczapami pal�cego si� �uczywa. Gor�czkowe pytania pocz�y si� krzy�owa� i przelatywa� z ust do ust:</p><p>� Co to jest, co si� sta�o?</p><p>� Diw! � odpowiadali koniuchowie.</p><p>� Diw! � powtarza�y t�umy.</p><p>� Lach! Diw! Ubij!</p><p>� �ywcem bierz! �ywcem!</p><p>Pan Longinus wypali� po dwakro� z pistolet�w, ale wystrza��w tych nie mogli ju� dos�ysze� towarzysze w polskim okopie.</p><p>Tymczasem t�um zbli�a� si� do niego p�kolem, on za� sta� w cieniu � olbrzymi, oparty o drzewo � i czeka� z mieczem w r�ku.</p><p>T�um zbli�a� si� coraz bardziej. Na koniec zagrzmia� g�os komendy:</p><p>� Bierz go!</p><p>Co �y�o, rzuci�o si� naprz�d. Krzyki umilk�y. Ci, kt�rzy nie mogli si� docisn��, �wiecili atakuj�cym. Wir ludzki k��bi� si� i przewraca� pod drzewem � j�ki tylko wydobywa�y si� z tego wiru i przez d�ugi czas nie mo�na by�o nic rozpozna�. Nareszcie krzyk przestrachu wyrwa� si� z piersi atakuj�cych. T�um pierzchn�� w jednej chwili.</p><p>Pod drzewem zosta� pan Longinus, a pod jego nogami kupa cia� drgaj�cych jeszcze w agonii.</p><p>� Sznur�w, sznur�w! � zabrzmia� jaki� g�os.</p><p>Wnet jezdni kopn�li si� po sznury i przywie�li je w mgnieniu oka. W�wczas po kilkunastu t�gich ch�op�w chwyci�o za dwa ko�ce d�ugiego powroza, staraj�c si� przykr�powa� pana Longina do drzewa.</p><p>Ale pan Longin ci�� mieczem � i ch�opi z obu stron padli na ziemi�. Z tym samym skutkiem pr�bowali nast�pnie Tatarzy.</p><p>Widz�c, �e zbyt wielki t�um przeszkadza sobie wzajem, posz�o raz jeszcze kilkunastu naj�mielszych nohajc�w chc�c koniecznie uchwyci� �ywcem wielkoluda, ale on podar� ich, jak odyniec rozdziera zajad�e kondle<a l:href="#fn1016" type="note">[1016]</a>. D�b, zro�ni�ty z dw�ch pot�nych drzew, os�ania� �rodkow� wkl�s�o�ci� rycerza � z przodu za�, kto si� zbli�y� na d�ugo�� miecza, mar� nie wydawszy nawet krzyku. Nadludzka si�a pana Podbipi�ty zdawa�a si� wzrasta� jeszcze z ka�d� chwil�.</p><p>Widz�c to rozw�cieczona orda sp�dzi�a Kozak�w i naok� rozleg�y si� dzikie wo�ania:</p><p>� Uk! uk!�</p><p>W�wczas na widok �uk�w i strza� wysypywanych z ko�czan�w pod nogi pozna� i pan Podbipi�ta, �e zbli�a si� godzina �mierci, i rozpocz�� litani� do Naj�wi�tszej Panny.</p><p>Uczyni�o si� cicho. T�umy zatrzyma�y dech, oczekuj�c, co si� stanie.</p><p>Pierwsza strza�a �wistn�a, gdy pan Longinus m�wi�: �Matko Odkupiciela!� � i obtar�a mu skro�.</p><p>Druga strza�a �wistn�a, gdy pan Longinus m�wi�: �Panno ws�awiona!� � i utkwi�a mu w ramieniu.</p><p>S�owa litanii zmiesza�y si� ze �wistem strza�.</p><p>I gdy pan Longinus powiedzia�: �Gwiazdo zaranna!� � ju� strza�y tkwi�y mu w ramionach, w boku, w nogach� Krew ze skroni zalewa�a mu oczy i widzia� ju� � jak przez mg�� � ��k�, Tatar�w, nie s�ysza� ju� �wistu strza�. Czu�, �e s�abnie, �e nogi chwiej� si� pod nim, g�owa opada mu na piersi� na koniec ukl�k�.</p><p>Potem, na wp� ju� z j�kiem, powiedzia� pan Longinus: �Kr�lowo Anielska!� � i to by�y jego ostatnie s�owa na ziemi.</p><p>Anio�owie niebiescy wzi�li jego dusz� i po�o�yli j� jako per�� jasn� u n�g �Kr�lowej Anielskiej�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXVIII</p></title><p>Pan Wo�odyjowski i Zag�oba stali nast�pnego rana na wa�ach mi�dzy �o�nierstwem, spogl�daj�c pilno ku taborowi, od kt�rego strony zbli�a�y si� masy ch�opstwa. Skrzetuski by� na radzie u ksi�cia, oni za�, korzystaj�c z chwili spokoju, rozmawiali o dniu wczorajszym i o tym ruchu w taborze nieprzyjacielskim.</p><p>� Nic nam to dobrego nie wr�y � rzek� Zag�oba ukazuj�c na czarne masy, id�ce na kszta�t olbrzymiej chmury. � Pewno do szturmu zn�w rusz�, a tu ju� r�ce nie chc� chodzi� w stawach.</p><p>� Gdzieby tam za� mia� by� szturm przy dniu jasnym, o tej porze! � rzek� ma�y rycerz. � Nie uczyni� nic wi�cej, jeno zajm� nasz wczorajszy wa� i zn�w wkopywa� si� b�d� do nowego i strzela� przy tym od rana do wieczora.</p><p>� Mo�na by ich dobrze z armat przep�oszy�.</p><p>Wo�odyjowski zni�y� g�os.</p><p>� Proch�w sk�po � rzek�. � Przy takim ekspensie<a l:href="#fn1017" type="note">[1017]</a> podobno ju� i na sze�� dni nie starczy. Ale w tym czasie pewnie kr�l nadci�gnie.</p><p>� Niech�e si� ju� dzieje, co chce. Aby nasz pan Longin, niebo��tko, przedosta� si� szcz�liwie! Przez ca�� noc spa� nie mog�em, tylko o nim my�la�em, a com si� zdrzemn��, tom go w opresji widzia�, i taki mnie �al bra�, �e az poty na mnie bi�y. Najlepszy to cz�owiek, jakiego w Rzeczypospolitej mo�esz znale��, z latarni� przez trzy roki i sze�� niedziel chodz�c.</p><p>� A czemu� to wa�pan zawsze z niego dworowa�?</p><p>� Bo g�ba we mnie paskudniejsza od serca. Ale ju� mi go, panie Michale, nie zakrwawiaj wspomnieniem, gdy i tak wyrzuty sobie czyni�, a bro� Bo�e jakiego przypadku na pana Longina, to bym do �mierci chyba nie mia� spokoju.</p><p>� Ju� te� tak dalece si� wa�pan nie gry�. Nie mia� on nigdy do wa�ci �adnego rankoru<a l:href="#fn1018" type="note">[1018]</a> i s�ysza�em, jak sam m�wi�: �G�ba hadka<a l:href="#fn1019" type="note">[1019]</a>, serce z�ote!�</p><p>� Daj�e mu Bo�e zdrowie, przyjacielowi zacnemu! Nigdy on po ludzku nie umia� m�wi�, ale setnie takowe niedostatki wielkimi cnotami nagradza�. Co my�lisz, panie Michale? zali przeszed� szcz�liwie?</p><p>� Noc by�a ciemna, a ch�opi po kl�sce straszliwie <emphasis>fatigati</emphasis><a l:href="#fn1020" type="note">[1020]</a>. U nas dobrych stra�y nie by�o, a c� dopiero u nich!</p><p>� To chwa�a Bogu! Zaleca�em te� panu Longinowi, �eby si� o nasz� niebog� kniazi�wn� pilno dopytywa�, je�eli gdzie jej nie widzieli, bo tak my�l�, �e Rz�dzian musia� si� do wojsk kr�lewskich przedostawa�. Pan Longinus pewnie na odpoczynek nie p�jdzie, tylko z kr�lem tu przyci�gnie. W takim razie mieliby�my nied�ugo o niej wiadomo��.</p><p>� Ufam ja w dowcip tego pacho�ka, �e j� tam jako� ocali�. Ju� bym nie zazna� uciechy, �eby j� zguba spotka�a. Kr�tkom j� zna�, ale w to wierz�, �e gdybym siostr� mia�, to by mi nie by�a milsza.</p><p>� Dla ciebie siostra, a dla mnie c�ruchna. Od tych trosk�w chyba mi broda do reszty zbieleje, a serce od �alu p�knie. Co kogo pokochasz � raz, dwa, trzy � i ju� go nie ma, a ty sied�, troskaj si�, martw, gry�, rozmy�laj, maj�c w dodatku brzuch pusty i dziury w czapczynie, przez kt�re jak przez z�� strzech� woda na �ysin� leci. Psom teraz w Rzeczypospolitej lepiej ni� szlachcie, a nam czterem to ju� ze wszystkich najgorzej. Czas by ju� chyba do lepszego �wiata si� wybra�, panie Michale, albo co?</p><p>� Nieraz my�la�em, czyby nie lepiej powiedzie� Skrzetuskiemu o wszystkim, ale to mnie wstrzymuje, �e sam on nigdy o niej jednym s�owem nie wspomnia�, a bywa�o, jak kto wym�wi, to si� tylko wzdrygnie, jakby go co w sercu uk�u�o.</p><p>� Gadaj�e mu, rozdzieraj rany w ogniu tej wojny przysch�e, a j� tam mo�e ju� jaki Tatarzyn przez Perekop<a l:href="#fn1021" type="note">[1021]</a> za warkocz prowadzi. �wiece jarz�ce mi w oczach staj�, gdy sobie taki termin pomy�l�. Czas ju� umiera�, nie mo�e by� inaczej, bo na �wiecie m�ka tylko i nic wi�cej. �eby cho� pan Longinus przemkn�� si� szcz�liwie!</p><p>� Musi on mie� wi�ksze w niebie �aski ni� inni, bo cnotliwy. Ale patrz no wa�pan, co tam hultajstwo robi!�</p><p>� Taki dzi� blask od s�o�ca, �e nic nie widz�.</p><p>� Wa� nasz wczorajszy rozkopuj�.</p><p>� A m�wi�em, �e b�dzie szturm. Chod�my st�d, panie Michale, do�� ju� tego stania.</p><p>� Nie dlatego to oni kopi�, �eby koniecznie do szturmu i��, ale musz� mie� otwart� drog� do odwrotu i przy tym pewno b�d� tamt�dy machiny wprowadza�, w kt�rych strzelcy siedz�. Patrz no wa��, a� �opaty warcz�; ju� na jakie czterdzie�ci krok�w zar�wnali.</p><p>� Teraz widz�, ale okrutny dzi� blask.</p><p>Pan Zag�oba nakry� oczy r�k� i patrzy�. W tej chwili przez rozkopany w wale wycinek rzuci�a si� rzeka czerni i rozla�a w mgnieniu oka po pustej mi�dzy wa�ami przestrzeni. Jedni zacz�li zaraz strzela�; inni ryj�c ziemi� �opatami, pocz�li wznosi� nowy nasyp i sza�ce, kt�re trzecim z kolei pier�cieniem mia�y zamkn�� polski ob�z.</p><p>� Oho! � zawo�a� Wo�odyjowski � nie m�wi�em?� Ju� i machiny wtaczaj�!</p><p>� No, to szturm b�dzie jako �ywo. Chod�my st�d � rzek� Zag�oba.</p><p>� Nie, to inne beluardy! � odpowiedzia� ma�y rycerz.</p><p>I istotnie machiny, kt�re ukaza�y si� w otworze, inaczej by�y budowane od zwyk�ych hulaj-grod�w; �ciany ich bowiem sk�ada�y si� z zestosowanych skoblami drabin pokrytych odzie�� i sk�rami, spoza kt�rych najcelniejsi strzelcy, siedz�cy od po�owy wysoko�ci machiny a� do jej szczytu, razili nieprzyjaciela.</p><p>� P�jd�my, niech ich tam psy pozagryzaj�! � powt�rzy� Zag�oba.</p><p>� Czekaj wa�� � odpowiedzia� Wo�odyjowski.</p><p>I pocz�� liczy� maszyny, w miar� jak coraz nowe ukazywa�y si� w otworze.</p><p>� Raz, dwa, trzy� maj� ich wida� zapas niema�y� cztery, pi��, sze�� id� coraz wy�sze� siedm, o�m� ka�dego psa zabij� z tych machin na naszym majdanie, bo tam by� musz� strzelcy <emphasis>exquisitissimi</emphasis><a l:href="#fn1022" type="note">[1022]</a> � dziewi��, dziesi�� � wida� ka�d� jak na d�oni, bo s�o�ce na nie pada � jedena�cie�</p><p>Nagle pan Micha� urwa� rachub�.</p><p>� Co to jest? � spyta� dziwnym g�osem.</p><p>� Gdzie?</p><p>� Tam, na tej najwy�szej� cz�owiek wisi!</p><p>Zag�oba wyt�y� wzrok; istotnie na najwy�szej machinie s�o�ce o�wieci�o nagi trup ludzki ko�ysz�cy si� na powrozie, zgodnie z ruchem beluardy, na kszta�t olbrzymiego wahad�a.</p><p>� Prawda � rzek� Zag�oba.</p><p>Wtem Wo�odyjowski poblad� jak p��tno i krzykn�� przera�liwym g�osem:</p><p>� Bo�e wszechmog�cy!� to Podbipi�ta!</p><p>Szmer powsta� na wa�ach, jakoby wiatr przelecia� po li�ciach drzew. Zag�oba przechyli� g�ow�, zatkn�� d�o�mi oczy i powtarza� zsinia�ymi wargami, j�cz�c:</p><p>� Jezus Maria! Jezus Maria!�</p><p>Wtem szmer zmieni� si� w szum zmieszanych s��w, a potem w huk jakby wzburzonej fali. Pozna�o wojsko stoj�ce na wa�ach, �e na tym haniebnym sznurze wisi towarzysz ich niedoli, rycerz bez skazy � poznali wszyscy, �e to pan Longinus Podbipi�ta, i gniew straszny pocz�� podnosi� w�osy na g�owach �o�nierzy.</p><p>Zag�oba oderwa� wreszcie d�onie od powiek; strach by�o na niego spojrze�: na ustach mia� pian�, twarz sin�, oczy wysz�y mu na wierzch.</p><p>� Krwi! krwi! � rykn�� tak strasznym g�osem, �e a� dreszcz przeszed� blisko stoj�cych.</p><p>I skoczy� w fos�. Za nim rzuci� si�, kto by� �yw na wa�ach. �adna si�a, nawet rozkazy ksi���ce nie zdo�a�yby powstrzyma� tego wybuchu w�ciek�o�ci. Z fosy wydobywali si� jedni po ramionach drugich, chwytali si� r�koma i z�bami za brzeg rowu � a kto wyskoczy�, bieg� na o�lep, nie bacz�c, czy inni biegn� za nim. Beluardy zadymi�y jak smolarnie i wstrz�s�y si� od huku wystrza��w, ale nic to nie pomog�o. Zag�oba lecia� pierwszy, z szabl� nad g�ow�, straszny, w�ciek�y, podobny do rozhukanego buhaja. Dopiero� Kozacy skoczyli tak�e z cepami, z kosami na napastnik�w i rzek�by�: dwie �ciany uderzy�y o si� z �oskotem. Lecz syte brytany nie mog� broni� si� d�ugo g�odnym i w�ciek�ym wilkom. Wsparci z miejsca, ci�ci szablami, darci z�bami, bici i gnieceni, Kozacy nie wytrzymali furii � i wnet zacz�li si� miesza�, a potem pierzcha� ku otworowi. Pan Zag�oba szala�; rzuca� si� w najwi�kszy t�um jak lwica, kt�rej zabrano lwi�ta; rz�zi�, chrapa�, ci��, mordowa�, depta�! Pustka czyni�a si� przed nim, a przy nim szed�, jak drugi p�omie� niszcz�cy, Wo�odyjowski podobny do rannego rysia.</p><p>Strzelc�w ukrytych w beluardach wyci�to w pie�, reszt� goniono a� za otw�r w wale. Po czym �o�nierze weszli na beluard� i odczepiwszy pana Longina, ostro�nie spu�cili go na ziemi�.</p><p>Zag�oba run�� na jego cia�o�</p><p>Wo�odyjowski r�wnie� serce mia� rozdarte i zalewa� si� �zami na widok martwego przyjaciela. �atwo by�o pozna�, jak� pan Longinus zgin�� �mierci�, bo ca�e cia�o by�o pokryte c�tkami od ran przez groty zadanych. Twarzy tylko nie popsu�y mu strza�y pr�cz jednej, kt�ra zostawi�a d�ug� rys� na skroni. Kilka kropel czerwonej krwi zakrzep�o mu na policzku, oczy mia� zamkni�te, a w bladym obliczu u�miech pogodny, i gdyby nie blado�� b��kitna oblicza, gdyby nie ch��d �mierci w rysach � zdawa� by si� mog�o, �e pan Longinus �pi spokojnie. Wzi�li go wreszcie towarzysze i ponie�li na barkach do okopu, a stamt�d do kaplicy zamkowej.</p><p>Do wieczora zbito trumn� i pogrzeb odby� si� noc� na cmentarzu zbaraskim. Stan�o wszystkie duchowie�stwo ze Zbara�a pr�cz ksi�dza �abkowskiego, kt�ry w ostatnim szturmie w krzy�e postrzelon bliskim by� �mierci; przyszed� ksi���, zdawszy dow�dztwo staro�cie krasnostawskiemu, i regimentarze, i pan chor��y koronny, i chor��y nowogrodzki, i pan Przyjemski, i Skrzetuski, i Wo�odyjowski, i Zag�oba, i towarzystwo chor�gwi, w kt�rej nieboszczyk s�u�y�. Ustawiono trumn� nad �wie�o wykopanym do�em � i ceremonia si� rozpocz�a.</p><p>Noc by�a cicha, gwia�dzista; pochodnie pali�y si� r�wnym p�omieniem, rzucaj�c blask na ��te deski �wie�o zbitej trumny, na posta� ksi�dza i surowe twarze stoj�cych woko�o rycerzy.</p><p>Dymy z kadzielnicy wznosi�y si� spokojnie, roznosz�c zapach mirry i ja�owcu; cisz� przerywa�o tylko t�umione szlochanie pana Zag�oby, g��bokie westchnienia pot�nych piersi rycerskich i daleki grzmot wystrza��w na wa�ach.</p><p>Lecz ksi�dz Muchowiecki wzni�s� r�k� na znak, i� poczyna m�wi�, wi�c rycerze oddech wstrzymali, on za� milcza� jeszcze chwil�, potem utkwi� oczy w gwia�dzistych wysoko�ciach i tak wreszcie m�wi� pocz��:</p><p>� Co to tam za stukanie s�ysz� po nocy w niebieskie podwoje? � pyta s�dziwy klucznik Chrystusowy, ze smacznego snu si� zrywaj�c.</p><p>� Otw�rz, �wi�ty Pietrze, otw�rz! jam Podbipi�ta.</p><p>� Lecz jakie� to uczynki, jaka� to szar�a, jakie to zas�ugi o�mielaj� ci�, mo�ci Podbipi�to, tak zacnego furtiana inkomodowa�<a l:href="#fn1023" type="note">[1023]</a>? Jakim�e to prawem chcesz wej�� tam, dok�d ni urodzenie, chocia�by tak zacne jak twoje, ni senatorska godno��, ni urz�dy koronne, ni majestatu nawet purpury jeszcze same przez si� wolnego wst�pu nie daj�? Dok�d nie go�ci�cem szerokim, w posz�stnej karecie, z hajdukami si� jedzie, ale strom�, ciernist� drog� cnoty wspina� si� trzeba?</p><p>� Ach! otw�rz, �wi�ty Pietrze, otw�rz co pr�dzej, bo w�a�nie tak� strom� �cie�yn� szed� komiliton<a l:href="#fn1024" type="note">[1024]</a> i drogi towarzysz nasz, pan Podbipi�ta � a� wreszcie przyszed� do ciebie jako go��b po d�ugim locie utrudzon, przyszed� nagi jako �azarz, przyszed� jako �wi�ty Sebastian strza�ami poga�skimi podarty, jak Hiob biedny, jako dzieweczka, kt�ra m�a nie zazna�a, czysty, jako baranek pokorny, cierpliwy i cichy � bez zmazy grzechowej z ofiar� krwi dla ziemskiej ojczyzny rado�nie przelanej.</p><p>Pu�� go, �wi�ty Pietrze, bo je�eli jego nie pu�cisz � kogo� pu�cisz w tych czasach zepsucia i bezbo�no�ci?</p><p>Pu��e go, �wi�ty kluczniku! pu�� tego baranka; niechaj si� pasie na niebieskiej ��ce, niech szczypie traw�, bo g�odny przyszed� ze Zbara�a�</p><p>W taki to spos�b rozpocz�� mow� ksi�dz Muchowiecki, a nast�pnie tak wymownie odmalowa� ca�y �ywot pana Longina, i� ka�dy lichym si� sobie wyda� wobec tej cichej trumny rycerza bez skazy, kt�ry najmniejszych skromno�ci�, najwi�kszych cnot� przenosi�. Bili si� tedy w piersi wszyscy i coraz wi�ksza ogarnia�a ich �a�o��, i coraz ja�niej widzieli, jaki to paroksyzm ojczyzn�, jaka niepowetowana strata Zbara� dotkn�a. A ksi�dz unosi� si� i gdy wreszcie pocz�� opowiada� wyj�cie i �mier� m�cze�sk� pana Longina, wtedy ju� ca�kiem o retoryce i cytatach zapomnia�, a gdy pocz�� �egna� martwe zw�oki imieniem duchowie�stwa, wodz�w i wojska, sam si� rozp�aka� i m�wi� szlochaj�c jak Zag�oba:</p><p>� �egnaj nam, bracie, �egnaj, towarzyszu! Nie do ziemskiego kr�la, lecz do niebieskiego, do pewniejszej instancji odnios�e� nasze j�ki, nasz g��d, nasz� mizeri�<a l:href="#fn1025" type="note">[1025]</a> i opresj� � pewniej tam jeszcze ratunek nam wyjednasz, ale sam nie wr�cisz wi�cej, wi�c p�aczemy, wi�c �zami trumn� tw� polewamy, bo�my ci� kochali, bracie najmilszy!</p><p>P�akali za zacnym ksi�dzem wszyscy: i ksi���, i regimentarze, i wojsko, a najbardziej przyjaciele zmar�ego. Lecz gdy ksi�dz zaintonowa� po raz pierwszy: <emphasis>Requiem aeternam dona ei, Domine</emphasis><a l:href="#fn1026" type="note">[1026]</a>! � uczyni� si� ryk powszechny, cho� to wszystko byli ludzie zahartowani na �mier� i codzienn� praktyk� od dawna do niej przywykli.</p><p>W chwili gdy trumn� po�o�ono na sznurach, pana Zag�ob� trudno by�o od niej oderwa�, jakby mu brat albo ojciec umar�. Lecz wreszcie odci�gn�li go Skrzetuski z Wo�odyjowskim. Ksi��� zbli�y� si� i wzi�� gar�� ziemi; ksi�dz pocz�� m�wi�: <emphasis>�Anima eius</emphasis><a l:href="#fn1027" type="note">[1027]</a>� � zahurkota�y sznury � ziemia pocz�a si� sypa�, sypano j� r�koma, he�mami� i wkr�tce nad zw�okami pana Longina Podbipi�ty ur�s� wysoki kopiec, kt�ry o�wieci�o bia�e, smutne �wiat�o miesi�ca.</p><empty-line/><p>*</p><empty-line/><p>Trzej przyjaciele wracali z miasta na majdan, z kt�rego ustawicznie dochodzi� odg�os strza��w. Szli w milczeniu, gdy� �aden z nich nie chcia� pierwszego s�owa przem�wi� � lecz inne gromadki rycerstwa gwarzy�y mi�dzy sob� o nieboszczyku, s�awi�c go zgodnie.</p><p>� Pogrzeb mia� tak foremny � m�wi� jaki� oficer przechodz�c obok Skrzetuskiego � �e i panu pisarzowi Sierakowskiemu lepszego nie sprawili.</p><p>� Bo te� na� zas�u�y� � odpowiedzia� drugi oficer. � Kto by to inny podj�� si� przedrze� do kr�la?</p><p>� A ja s�ysza�em � doda� trzeci � �e mi�dzy wi�niowiecczykami by�o kilku ochotnik�w, ale po tak strasznym przyk�adzie pewnie ju� wszystkich ochota odesz�a.</p><p>� Bo te� to i niepodobna. W�� si� nie prze�li�nie.</p><p>� Jako �ywo! czyste by to by�o szale�stwo!</p><p>Oficerowie przeszli. Nasta�a zn�w chwila milczenia. Nagle Wo�odyjowski rzek�:</p><p>� S�ysza�e�, Janie?</p><p>� S�ysza�em � odpowiedzia� Skrzetuski. � Moja dzi� kolej.</p><p>� Janie! � rzek� powa�nie Wo�odyjowski � znasz mnie od dawna i wiesz, �e si� przed hazardem nierad cofam; ale co innego hazard, a co innego proste samob�jstwo.</p><p>� I ty� to m�wisz, Michale?</p><p>� Ja, bom ci przyjaciel.</p><p>� I jam ci przyjaciel: daj�e mnie kawalerski parol, �e nie p�jdziesz trzeci, je�eli ja zgin�.</p><p>� O! nie mo�e by�! � zakrzykn�� Wo�odyjowski.</p><p>� A widzisz, Michale! Jak�e to mo�esz ode mnie wymaga� tego, czego by� sam nie uczyni�? Niech�e si� dzieje wola bo�a!</p><p>� To pozw�l mi i�� razem.</p><p>� Ksi��� zabrania, nie ja � a ty� �o�nierz i s�ucha� musisz.</p><p>Pan Micha� zamilk�, bo istotnie �o�nierz to by� przede wszystkim, wi�c pocz�� tylko w�sikami rusza� gwa�townie przy ksi�ycu, na koniec rzek�:</p><p>� Noc bardzo widna � nie id� dzisiaj.</p><p>� Wola�bym, �eby by�a ciemniejsza � odrzek� Skrzetuski � ale zw�oka niepodobna. Pogoda, jako widzisz, uczyni�a si� na d�ugo, a tu prochy si� ko�cz�, �ywno�� si� ko�czy. �o�nierze ju� na majdanie kopi� korzonk�w szukaj�c � innym dzi�s�a gnij� od paskudztwa, kt�re jedz�. Dzi� p�jd�, zaraz; ju�em si� z ksi�ciem po�egna�.</p><p>� To widz�, �e� po prostu desperat.</p><p>Skrzetuski u�miechn�� si� smutno.</p><p>� Bodaj�e ci�, Michale. Pewnie, �e w rozkoszach nie op�ywam, ale dobrowolnie �mierci nie b�d� szuka�, bo� to i grzech, a zreszt� nie o to chodzi, �eby zgin��, jeno o to, �eby wyj�� i doj�� do kr�la, i ob�z zbawi�.</p><p>Wo�odyjowskiego porwa�a nagle taka ch�� powiedzie� Skrzetuskiemu wszystko o kniazi�wnie, �e prawie ju� usta otwiera�; ale pomy�la� sobie: �Od nowiny w g�owie mu si� pomiesza i tym �acniej go schwytaj�� � wi�c ugryz� si� w j�zyk i zmilcza�, a natomiast spyta�:</p><p>� Kt�r�dy p�jdziesz?</p><p>� M�wi�em ksi�ciu, �e p�jd� przez staw, a p�niej rzek�, p�ki si� daleko za tabor nie przedostan�. Ksi��� powiedzia�, �e to lepsza droga ni� inne.</p><p>� Nie ma, jak widz�, rady � odrzek� Wo�odyjowski. � Raz cz�eku �mier� przeznaczona, a lepsza na polu chwa�y ni� na �o�u. B�g ci� prowad�! B�g ci� prowad�, Janie! Je�eli nie zobaczymy si� na tym �wiecie, to na tamtym, a ja ci serca pewnie dochowam.</p><p>� Jako i ja tobie. B�g ci zap�a� za wszystko dobre. A s�uchaj, Michale, je�eli zgin�, oni mnie mo�e nie sprezentuj�<a l:href="#fn1028" type="note">[1028]</a> jako pana Longina, bo zbyt srog� nauk� dostali, ale si� pewnie i tak jakowym� sposobem pochwal�; niech�e w takim razie stary Za�wilichowski pojedzie do Chmielnickiego po moje cia�o, bo nie chcia�bym, aby mnie psi po ich taborze w��czyli.</p><p>� B�d� pewien � odrzek� Wo�odyjowski.</p><p>Pan Zag�oba, kt�ry z pocz�tku na wp� przytomnie rozmowy s�ucha�, zrozumia� wreszcie, o co idzie, ale nie znalaz� w sobie ju� do�� si�y, aby wstrzymywa� lub odmawia�, tylko pocz�� j�cze� g�ucho:</p><p>� Wczoraj tamten, dzi� ten� Bo�e! Bo�e! Bo�e!�</p><p>� Ufaj wa�pan � rzek� Wo�odyjowski.</p><p>� Panie Janie!� � zacz�� Zag�oba.</p><p>I nie m�g� nic wi�cej powiedzie�, jeno siw�, strapion� g�ow� wspar� na piersi rycerza i tak tuli� si� do niego jak niedo��ne dziecko.</p><p>W godzin� p�niej Skrzetuski pogr��y� si� w wody zachodniego stawu.</p><p>Noc by�a bardzo widna i �rodek stawu wygl�da� jak srebrna tarcza, ale Skrzetuski znikn�� natychmiast z oczu, brzeg bowiem poro�ni�ty by� g�sto sitowiem, trzcin� i bucianem; dalej pomi�dzy rzadsz� trzcin� ros�y w obfito�ci gr��ele, rdest wodny i ro�l�e. Ca�a ta mieszanina szerokich i w�skich li�ci, o�liz�ych �odyg, w�owatych skr�t�w, chwytaj�c za nogi i wp� cia�a, utrudnia�a niezmiernie posuwanie si� naprz�d, ale ukrywa�a przynajmniej rycerza przed oczyma stra�y. O przep�yni�ciu przez jasn� �rodkow� szyb� nie by�o co i my�le�, bo ka�dy czarniawy przedmiot by�by na niej spostrze�ony z �atwo�ci�. Skrzetuski wi�c postanowi� okr��y� brzegiem ca�y staw a� do bagienka le��cego po drugiej stronie, przez kt�re wp�ywa�a do stawu rzeka. Prawdopodobnie sta�y tam stra�e kozackie albo tatarskie, ale za to r�s� ca�y las trzcin, kt�rego brzegi by�y tylko wyci�te na sza�asy dla czerni. Dostawszy si� raz do bagienka, mo�na si� by�o posuwa� w�r�d trzcin nawet we dnie, chybaby topielisko okaza�o si� zbyt g��bokie. Lecz i ta droga by�a straszna. Pod t� �pi�c� wod�, nie g��bsz� z brzegu nad stop�, tai�o si� g��bokie na �okie� i wi�cej b�oto. Za ka�dym krokiem Skrzetuskiego na powierzchni� w�d wydostawa�o si� mn�stwo baniek, kt�rych bulgotanie doskonale mo�na by�o s�ysze� w�r�d ciszy. Pr�cz tego mimo ca�ej powolno�ci jego ruch�w tworzy�y si� ko�a fal biegn�ce coraz dalej od �rodka a� na nie zaro�ni�t� przestrze�, na kt�rej �ama�o si� w nich �wiat�o ksi�yca. W czasie deszczu by�by po prostu Skrzetuski przep�yn�� staw i najdalej w p� godziny dotar� do bagienka, ale na niebie nie by�o ani jednej chmurki. Ca�e potoki zielonawego �wiat�a la�y si� na staw, zmieniaj�c li�cie gr��el w srebrne tarcze, a pi�ra trzcin w srebrne kity. Wiatr nie wia�; na szcz�cie grzechot wystrza��w g�uszy� bulgotanie baniek wodnych, co spostrzeg�szy Skrzetuski porusza� si� tylko w�wczas, gdy salwy w okopach i sza�cach stawa�y si� �ywsze. Lecz owa cicha, pogodna noc sprawi�a jedn� wi�cej trudno��. Oto roje komar�w podnosi�y si� z trzcin i utworzywszy k��b nad g�ow� rycerza, siada�y mu na twarzy, oczach, k�uj�c dotkliwie, brz�cz�c i �piewaj�c nad jego uszyma �a�osne swe nieszpory. Skrzetuski, wybieraj�c t� drog�, nie �udzi� si� co do jej trudno�ci, ale nie przewidzia� wszystkiego. Nie przewidzia� mianowicie jej strach�w. Wszelka g��bina w�d, cho�by najlepiej znanych, ma w nocy co� tajemniczego i przera�aj�cego zarazem � i mimo woli nap�dza pytanie: co tam jest na dnie? � A ten staw zbaraski by� po prostu okropny. Woda zdawa�a si� by� w nim g�stsza od zwyk�ej wody � i wydawa�a zaduch trupi. Bo te� gni�y w niej setki Kozak�w i Tatar�w. Obie strony wyci�ga�y wprawdzie trup�w, ale ilu� ich mog�o by� ukrytych w�r�d trzcin, rdestu i g�stej uszycy? Skrzetuskiego obejmowa� ch��d fali, a pot oblewa� mu czo�o. Co b�dzie, gdy jakie� ob�lizg�e ramiona uchwyc� go nagle albo gdy jakie zielonawe oczy spojrz� na niego spod bucian�w? D�ugie �odygi grzybienia obejmowa�y go za kolana, a jemu w�osy powstawa�y na g�owie, �e to ju� mo�e nurek topielec obejmuje go, aby nie pu�ci� wi�cej. �Jezus Maria!� Jezus Maria!� � szepta� bez ustanku, posuwaj�c si� naprz�d. Chwilami podnosi� oczy w g�r� i na widok ksi�yca, gwiazd i spokoju niebieskiego doznawa� pewnej ulgi. �Jest B�g!� � powtarza� sobie p�g�osem, tak aby si� sam m�g� dos�ysze�. Czasem spogl�da� na brzeg i zdawa�o mu si�, �e z jakiego� pot�pionego, zaziemskiego �wiata b�ota, czarnych g��bin, bladych �wiate� ksi�ycowych, duch�w i trup�w, i nocy spogl�da na bo�� zwyk�� ziemi� � i t�sknota porywa�a go taka, �e zaraz chcia� z owej matni trzcin wychodzi�.</p><p>Lecz posuwa� si� ci�gle brzegiem i oddali� si� ju� tak od obozu, �e na tej bo�ej ziemi dostrzeg� o kilkadziesi�t krok�w od brzegu stoj�cego na koniu Tatara � wi�c zatrzyma� si� i spogl�da� na t� posta�, kt�ra, miarkuj�c z jej jednostajnych ruch�w ku szyi ko�skiej, zdawa�a si� by� u�pion�.</p><p>By� to dziwny widok. Tatar kiwa� si� ci�gle, jakby k�ania� si� w milczeniu Skrzetuskiemu, a ten oczu z niego nie spuszcza�. By�o w tym co� strasznego, lecz Skrzetuski odetchn�� z satysfakcj�, bo wobec tego rzeczywistego stracha pierzch�y stokro� do zniesienia ci�sze: urojone. �wiat duch�w odlecia� gdzie� i rycerzowi wr�ci�a od razu zimna krew; do g�owy pocz�y si� cisn�� takie tylko pytania, jak: �pi czy nie �pi, mam i�� dalej czy czeka�?</p><p>Wreszcie poszed� dalej, posuwaj�c si� jeszcze ciszej, jeszcze ostro�niej ni� na pocz�tku podr�y. By� ju� na p� drogi do bagienka i rzeki, gdy zerwa� si� pierwszy powiew lekkiego wiatru. Zako�ysa�y si� wnet trzciny i wyda�y, tr�caj�c jedna o drug�, szelest mocny, a Skrzetuski uradowa� si�, bo mimo ca�ej ostro�no�ci, mimo i� czasem po kilka minut nad postawieniem stopy traci�, mimowolny ruch, potkni�cie si�, plusk � mog�y go zdradzi�. Teraz szed� �mielej w�r�d g�o�nego rozhoworu<a l:href="#fn1029" type="note">[1029]</a> trzcin, kt�rym zaszumia� ca�y staw � i wszystko zagada�o doko�a, woda nawet na brzegach pocz�a be�kota� rozko�ysan� fal�.</p><p>Lecz ten ruch rozbudzi� widocznie nie tylko zaro�la brzegowe, bo naraz jaki� czarniawy przedmiot pojawi� si� przed Skrzetuskim i pocz�� chybota� si� ku niemu, jak gdyby rozmachuj�c si� do skoku. Skrzetuski omal w pierwszej chwili nie krzykn��; strach i obrzydzenie zatamowa�y mu jednak g�os w piersiach, a jednocze�nie straszliwy zaduch uchwyci� go za gard�o.</p><p>Ale po chwili, gdy pierwsza my�l, �e to mo�e by� topielec umy�lnie zast�puj�cy drog�, przesz�a, pozosta�o tylko obrzydzenie � i rycerz ruszy� dalej. Rozhowor trzcin trwa� ci�gle i wzmaga� si� coraz bardziej. Przez ich ko�ysz�ce si� ki�cie dojrza� Skrzetuski drug� i trzeci� plac�wk� tatarsk�. Min�� je, min�� i czwart�. �Ju� z p� stawu musia�em okr��y� � pomy�la� i podni�s� si� troch� z trzcin, aby rozpozna�, w kt�rym miejscu si� znajduje; wtem co� go tr�ci�o w nogi, obejrza� si� i ujrza� tu� obok swych kolan twarz ludzk�.</p><p>�To ju� drugi� � pomy�la�.</p><p>Tym razem nie przerazi� si�, bo ten drugi trup le�a� na wznak i nie mia� w swej bezw�adno�ci pozor�w �ycia i ruchu. Skrzetuski przy�pieszy� tylko kroku, by nie dosta� zawrotu g�owy. Trzciny zaczyna�y by� coraz g�stsze, co z jednej strony dawa�o bezpieczne ukrycie, z drugiej jednak utrudnia�o niezmiernie poch�d. Up�yn�o jeszcze p� godziny, p�niej godzina, on szed� ci�gle, ale coraz wi�cej by� strudzony. Woda w niekt�rych miejscach by�a tak p�ytka, �e nie dochodzi�a mu do goleni, gdzie indziej za to zapada� niemal po pas. M�czy�o go te� niezmiernie powolne wyci�ganie n�g z b�ota. Pot zalewa� mu czo�o, a jednocze�nie od czasu do czasu przechodzi�y po nim dreszcze od st�p do g�owy.</p><p>�Co to jest? � my�la� ze strachem w sercu � czy mnie <emphasis>delirium</emphasis><a l:href="#fn1030" type="note">[1030]</a> nie chwyta? Bagienka jako� nie ma; nu� nie rozpoznam miejsca w�r�d trzcin i omin�.�</p><p>By�o to straszne niebezpiecze�stwo, bo w ten spos�b m�g�by kr��y� ca�� noc naoko�o stawu i z rana znale�� si� w tym samym miejscu, z kt�rego wyszed�, lub wpa�� na innym w r�ce kozackie.</p><p>�Z�� drog� obra�em � my�la� upadaj�c w duchu � przez stawy nie mo�na, wr�c� si� i jutro p�jd� jak pan Longinus; do jutra m�g�bym odpocz��.�</p><p>Lecz szed� naprz�d, bo poznawa�, �e obiecuj�c sobie wr�ci� i ruszy� po odpoczynku, sam siebie oszukuje; przychodzi�o mu tak�e do g�owy, �e id�c tak wolno i zatrzymuj�c si� co chwila, nie m�g� jeszcze doj�� do bagienka. Jednak�e my�l o odpoczynku opanowywa�a go coraz silniej. Chwilami mia� ch�� po�o�y� si� gdzie na p�ytszym b�ocie, by cho� odetchn��. Bi� si� tak z w�asnymi my�lami, a jednocze�nie modli� si�. Dreszcze przechodzi�y go coraz cz�ciej, coraz s�abiej wyci�ga� nogi z b�ota. Widok stra�y tatarskich otrze�wia� go, ale czu�, �e i g�owa m�czy mu si� r�wnie jak cia�o � i �e nadlatuje na� gor�czka.</p><p>Up�yn�o zn�w p� godziny � bagienko nie ukazywa�o si� jeszcze.</p><p>Natomiast cia�a utopionych trafia�y si� coraz cz�ciej. Noc, strach, trupy, szum trzcin, trud i bezsenno�� zm�ci�y mu my�li. Pocz�y na� nadlatywa� wizje. Oto Helena jest w Kudaku<a l:href="#fn1031" type="note">[1031]</a>, a on p�ynie z Rz�dzianem na dumbasie z biegiem Dnieprowym. Trzciny szumi� � on s�yszy pie��: �Ej to ne pili pilili!� ne tumany ustawa�y<a l:href="#fn1032" type="note">[1032]</a>.� Ksi�dz Muchowiecki czeka ze stu��, a pan Krzysztof Grodzicki ojca zast�pi� Dziewczyna tam co dzie� patrzy na rzek� z mur�w � rych�o patrzy�, jak w r�ce zaklaszcze i krzyknie: �Jedzie! jedzie!�</p><p>� Jegomo��! � m�wi Rz�dzian ci�gn�c go za r�kaw � panna stoi�</p><p>Skrzetuski budzi si�. To spl�tane trzciny zatrzyma�y go po drodze. Wizja ulatuje. Przytomno�� wraca. Teraz nie czuje ju� takiego zm�czenia, bo mu gor�czka si� dodaje.</p><p>Hej, czy to jeszcze nie bagienko?</p><p>Ale naok� trzciny takie same, jakby z miejsca nie ruszy�. Przy rzece powinna by� woda otwarta, wi�c to jeszcze nie bagienko.</p><p>Rycerz idzie dalej, ale my�l wraca z nieub�aganym uporem do lubej wizji. Pr�no Skrzetuski si� broni, pr�no poczyna m�wi�: �O gospodze uwielbiona�, pr�no stara si� zachowa� ca�� przytomno�� � znowu nadp�ywa Dniepr, dumbasy, czajki � Kudak, Sicz � tylko tym razem wizja bez�adniejsza, mn�stwo w niej os�b: obok Heleny i ksi���, i Chmielnicki, i ataman koszowy, i pan Longinus, i Zag�oba, i Bohun, i Wo�odyjowski � wszyscy przybrani od�wi�tnie na jego �lub, ale gdzie ma by� ten �lub? S� w jakim� miejscu nieznanym, ni to �ubnie<a l:href="#fn1033" type="note">[1033]</a>, ni Roz�ogi, ni Sicz, ni Kudak� wody jakie�, po nich cia�a p�ywaj��</p><p>Skrzetuski budzi si� po raz drugi, a raczej budzi go mocny szelest dochodz�cy ze strony, w kt�r� idzie � wi�c zatrzymuje si� i s�ucha.</p><p>Szelest zbli�a si�, s�ycha� jakie� chrobotanie i plusk � to cz�no.</p><p>Wida� je ju� przez trzciny. Siedzi w nim dw�ch mo�ojc�w<a l:href="#fn1034" type="note">[1034]</a> � jeden popycha wios�em, drugi trzyma w r�ku d�ug� tyczk�, �wiec�c� z dala jak srebro, i rozgarnia ni� wodne zaro�la.</p><p>Skrzetuski osun�� si� a� po szyj� w wod�, tak �e g�owa tylko wystawa�a mu ponad sitowie, i patrzy�.</p><p>�Jest-li to zwyk�a stra�, czyli s� ju� na tropie?� � pomy�la�.</p><p>Ale wnet doszed� po spokojnych i niedba�ych ruchach mo�ojc�w, �e to musi by� zwyczajna stra�. Cz�en na stawie musia�o by� wi�cej ni� jedno � i gdyby Kozacy byli na tropie, pewno by zgromadzi�o si� kilkana�cie ��dek i kupa ludzi.</p><p>Tymczasem przejechali mimo � szum trzcin g�uszy� s�owa; Skrzetuski z�owi� uchem tylko nast�puj�cy urywek rozmowy:</p><p>� Czort by ich pobraw, i cei smerdiaczoi wody kaza�y pylnowaty<a l:href="#fn1035" type="note">[1035]</a>!</p><p>I cz�no zasun�o si� za k�py trzcin � tylko stojacy na przedzie Kozak uderza� ci�gle miarowym ruchem tyczk� w zaro�la wodne, jakby chcia� ryby straszy�.</p><p>Skrzetuski ruszy� dalej.</p><p>Po niejakim czasie zn�w ujrza� plac�wk� tatarsk� stoj�c� tu� nad brzegiem. �wiat�o ksi�yca pada�o wprost na twarz nohajca, podobn� do psiej mordy. Ale Skrzetuski mniej si� ju� obawia� tych stra�y ni� utraty przytomno�ci. Nat�y� wi�c ca�� wol�, by sobie jasno zdawa� spraw�, gdzie jest i dok�d idzie. Ale ta walka powi�kszy�a tylko jego znu�enie i wnet dostrzeg�, �e mu si� dwoi i troi w oczach, �e chwilami wydaje mu si� staw obozowym majdanem, a k�py trzcin namiotami. W�wczas chcia� wo�a� na Wo�odyjowskiego, by szed� z nim razem, ale tyle mia� jeszcze przytomno�ci, i� si� wstrzyma�.</p><p>� Nie krzycz! nie krzycz! � powtarza� sobie � to zguba.</p><p>Lecz owa walka z samym sob� coraz by�a dla� trudniejsza. Wyszed� ze Zbara�a zn�kany g�odem i straszn� bezsenno�ci�, od kt�rej umierali tam ju� �o�nierze. Ta podr� nocna, zimna k�piel, trupi oddech wody, b��dzenie po b�otach, szarpanina w�r�d korzeni ro�lin os�abi�y go do reszty. Do��czy�o si� i rozdra�nienie strachu, i b�l od uk�sze� komar�w, kt�re pok�u�y mu tak twarz, �e ca�a by�a krwi� oblana � wi�c czu�, �e je�eli pr�dko nie dojdzie do bagienka, to albo wyjdzie na brzeg, by go pr�dzej spotka�o, co ma spotka�, lub padnie w�r�d tych trzcin i utopi si�.</p><p>Owe bagienko i uj�cie rzeki wyda�o mu si� portem zbawienia, cho� po prawdzie zaczyna�y si� tam nowe trudno�ci i niebezpiecze�stwa.</p><p>Broni� si� gor�czce i szed�, coraz mniej zachowuj�c ostro�no�ci. Szcz�ciem trzcina szumia�a ci�gle. W jej szumie s�ysza� Skrzetuski g�osy ludzkie, rozmowy; zdawa�o mu si�, �e to o nim tak rozprawia ten staw. Dojdzie-li do bagienka czy nie dojdzie? Wylezie czy nie wylezie? Komary �piewa�y nad nim cienkimi g�osami coraz �a�o�niej. Woda stawa�a si� g��bsza � wkr�tce dosz�a mu do pasa, a potem do piersi. Wi�c pomy�la�, �e je�li p�yn�� przyjdzie, to si� w tej zbitej tkaninie zapl�cze i utonie.</p><p>I znowu porwa�a go niepowstrzymana, nieprzeparta ch�� wezwania Wo�odyjowskiego i ju� r�ce z�o�y� ko�o ust, by zakrzykn��: �Michale! Michale!�</p><p>Na szcz�cie, jaka� mi�osierna trzcina uderzy�a go zroszon� mokr� ki�ci� w twarz. Oprzytomnia� � i ujrza� przed sob�, ale nieco ku prawej stronie, md�e �wiate�ko.</p><p>Teraz patrzy� ju� ci�gle w to �wiat�o i czas jaki� szed� wytrwale ku niemu.</p><p>Nagle zatrzyma� si� spostrzeg�szy pas czystej wody, lec�cej w poprzek. Odetchn��. By�a to rzeka, a po obu jej stronach bagienko.</p><p>�To ju� przestan� kr��y� brzegiem i zapuszcz� si� w ten klin� � pomy�la�.</p><p>Z obu stron klinu ci�gn�y si� dwie smugi trzcin � rycerz zapu�ci� si� t�, do kt�rej doszed�. Po chwili pozna�, �e jest na dobrej drodze. Obejrza� si�: staw by� ju� za nim, a on post�powa� teraz wzd�u� w�skiej ta�my, kt�ra nie mog�a by� czym innym, jak rzek�.</p><p>Woda te� tu by�a zimniejsza.</p><p>Lecz po niejakim czasie ow�adn�o nim straszne znu�enie. Nogi trz�s�y mu si�, a przed oczyma wstawa� jakoby tuman czarny. �Nie mo�e by� inaczej, tylko dojd� do brzegu i po�o�� si� � my�la� � nie p�jd� dalej, odpoczn�.�</p><p>Wtem upad� na kolana i r�koma zmaca� k�p� such�, poro�ni�t� mchami. By�a to jakoby wysepka w�r�d sitowia.</p><p>Siad� na niej i pocz�� obciera� r�koma zakrwawion� twarz i przy tym oddycha� mocno.</p><p>Po chwili do jego nozdrzy doszed� zapach dymu. Odwr�ciwszy si� ku brzegowi dojrza� o sto krok�w od brzegu ogie�, a naoko�o niego kupk� ludzi.</p><p>By� zupe�nie na wprost tego ognia i w chwilach gdy wiatr rozgina� trzciny, m�g� widzie� wszystko doskonale. Od pierwszego rzutu oka pozna� koniuch�w tatarskich, kt�rzy siedzieli przy ognisku i jedli.</p><p>W�wczas odezwa� si� w nim straszny g��d. Ostatniego rana zjad� kawa�ek koniny, kt�rym nie nasyci�oby si� i dwumiesi�czne szczeni� wilcze; od tego czasu nie mia� nic w ustach.</p><p>Wi�c pocz�� zrywa� rosn�ce obok kr�g�e �odygi gr��eli i wysysa� je chciwie. Gasi� nimi zar�wno g��d, jak i pragnienie, bo i pragnienie go trawi�o.</p><p>Przy tym ci�gle wpatrywa� si� w ognisko, kt�re blad�o coraz bardziej i mdla�o. Ludzie przy nim przes�aniali si� jakby mg�� i zdawali si� oddala�.</p><p>�Aha! sen mnie morzy! Tu usn�, na tej k�pie� � pomy�la� rycerz.</p><p>Lecz przy ognisku uczyni� si� ruch. Koniuchowie wstali. Wkr�tce do uszu Skrzetuskiego dosz�y wo�ania: ��osz! �osz!� Odpowiedzia�o im kr�tkie r�enie. Ognisko opustosza�o i przygas�o. Po chwili jeszcze rycerz us�ysza� gwizdanie i g�uchy tupot kopyt po wilgotnej ��ce.</p><p>Skrzetuski nie m�g� zrozumie�, czemu to koniuchowie odje�d�aj�. Wtem spostrzeg�, �e ki�cie trzcin i tarcze grzybienia s� jakie� bladawe � woda �wieci si� inaczej jak od ksi�yca, a powietrze przes�ania si� lekk� mg��.</p><p>Obejrza� si� � dnia�o.</p><p>Ca�a noc zesz�a mu na okr��aniu stawu, nim doszed� do rzeki i bagienka.</p><p>By� zaledwie na pocz�tku drogi. Teraz musia� i�� rzek� i przedosta� si� przez tabory za dnia.</p><p>Powietrze nasyca�o si� coraz wi�cej �wiat�em brzasku. Na wschodzie niebo przybra�o barw� bladego seledynu.</p><p>Skrzetuski spu�ci� si� na nowo z k�py w bagno i dotar�szy po kr�tkiej przerwie do brzegu, wysadzi� g�ow� z trzcin.</p><p>W odleg�o�ci pi�ciuset mo�e krok�w wida� by�o jedn� plac�wk� tatarsk�, zreszt� ��ka by�a pusta, tylko ognisko �wieci�o opodal na suchym miejscu dogasaj�cym �arem; rycerz postanowi� czo�gn�� si� ku niemu w�r�d wysokich traw przero�ni�tych jeszcze tu i owdzie sitowiem.</p><p>Doczo�gawszy si�, szuka� pilnie, czy nie znajdzie jakich� resztek �ywno�ci. Jako� znalaz� �wie�o obgryzione ko�ci baranie ze szcz�tkami �y�, t�uszczu oraz kilka sztuk pieczonej rzepy porzuconych w ciep�ym popiele � j�� wi�c je�� z �ar�oczno�ci� dzikiego zwierza i jad�, p�ki nie spostrzeg�, �e plac�wki porozstawiane na drodze, kt�r� przeby�, wracaj�c t� sam� ��k� ku taborowi, zbli�aj� si� ku niemu.</p><p>W�wczas rozpocz�� odwr�t i po kilku minutach znik� w �cianie trzcin. Odnalaz�szy sw� k�p� po�o�y� si� na niej bez szelestu. Stra�e tymczasem przejecha�y. Skrzetuski wzi�� si� natychmiast do ko�ci, kt�re zabra� ze sob�, a kt�re pocz�y teraz trzaska� w jego pot�nych szcz�kach jak w wilczych. Ogryz� t�uszcz i �y�y, wyssa� szpik, z�u� mas� kostn� � zaspokoi� pierwszy g��d. Takiej porannej uczty nie mia� od dawna w Zbara�u.</p><p>Uczu� si� zaraz silniejszym. Pokrzepi�o go zar�wno po�ywienie, jak i wstaj�cy dzie�. Robi�o si� coraz widniej; wschodnia strona nieba z zielonawej stawa�a si� r�owa i z�ota; ch��d poranny dokucza� wprawdzie mocno rycerzowi, ale pociesza�a go my�l, �e wkr�tce s�o�ce rozgrzeje jego strudzone cia�o. Rozejrza� si� dok�adnie, gdzie jest. K�pa by�a dosy� du�a, troch� kr�tka, bo okr�g�awa, ale za to tak szeroka, �e dw�ch ludzi mog�o si� na niej z �atwo�ci� po�o�y�. Trzciny otacza�y j� naok� jakby murem, zakrywaj�c zupe�nie przed ludzkimi oczyma.</p><p>�Nie znajd� mnie tu � my�la� Skrzetuski � chybaby za rybami chcieli po trzcinach chodzi�, a ryb nie ma, bo od zgnilizny pozdycha�y. Tu sobie wypoczn� i rozmy�l�, co dalej czyni�.�</p><p>I pocz�� my�le�, czy ma i�� dalej rzek�, czy nie, na koniec postanowi� i��, je�eli wstanie wiatr i b�dzie trzciny ko�ysa�; w przeciwnym razie ruch i szelest mog�yby go zdradzi�, zw�aszcza �e przyjdzie mu prawdopodobnie przechodzi� blisko taboru.</p><p>� Dzi�ki ci, Bo�e, �em �yw dot�d! � szepn�� z cicha.</p><p>I wzni�s� oczy ku niebu, nast�pnie my�l� ulecia� do polskich okop�w. Zamek wida� by�o z owej k�py doskonale, zw�aszcza �e oz�oci�y go pierwsze promienie wschodz�cego s�o�ca. Mo�e tam z wie�y spogl�da kto na stawy i trzciny przez perspektyw�, a ju� tam Wo�odyjowski i Zag�oba pewno ca�y dzie� b�d� wypatrywa� z wa��w, czy go nie ujrz� wisz�cego na jakiej beluardzie.</p><p>�Ot� nie ujrz�!� � pomy�la� Skrzetuski i pier� nape�ni�a mu si� b�ogim uczuciem ocalenia.</p><p>� Nie ujrz�, nie ujrz�! � powt�rzy� kilkakrotnie. � Ma�o zrobi�em drogi, ale trzeba j� by�o zrobi�. B�g mi pomo�e i dalej.</p><p>Tu zobaczy� si� ju� oczyma imaginacji za taborami � w lasach, za kt�rymi stoj� wojska kr�lewskie: pospolite ruszenie z ca�ego kraju, husarie, piechoty, regimenty cudzoziemskie � ziemia a� j�czy pod ci�arem ludzi, koni i armat, a mi�dzy tym mrowiem sam kr�l jegomo��</p><p>Potem ujrza� bitw� niezmiern�, rozbite tabory � ksi�cia z ca�� jazd� lec�cego po stosach trup�w, powitanie si� wojsk�</p><p>Oczy bol�ce i popuch�e przymyka�y mu si� pod nadmiarem �wiat�a, a g�owa chyli�a si� pod nadmiarem my�li. Poczyna�a go ogarnia� jaka� b�oga niemoc, wreszcie wyci�gn�� si� ca�� sw� d�ugo�ci� i usn��.</p><p>Trzciny szumia�y. S�o�ce wytoczy�o si� wysoko na niebo i ogrzewa�o gor�cym spojrzeniem rycerza, suszy�o na nim ubi�r � on spa� twardo, bez ruchu. Kto by go spostrzeg� tak le��cego na k�pie z okrwawion� twarz�, ten by s�dzi�, �e to le�y trup, kt�ry wyrzuci�a woda. Mija�y godziny � on spa� ci�gle. S�o�ce dobieg�o zenitu i pocz�o schodzi� na drug� stron� nieba � on spa� jeszcze. Rozbudzi� go dopiero kwik przera�liwy koni gryz�cych si� na ��ce i g�o�ne wo�ania koniuch�w smagaj�cych batami tabunne ogiery.</p><p>Przetar� oczy; spojrza�, przypomnia� sobie, gdzie jest. Spojrza� w g�r�: na czerwonawym od niedogas�ych blask�w zachodu niebie migota�y gwiazdy � przespa� ca�y dzie�.</p><p>Skrzetuski nie czu� si� wypocz�tym ani silniejszym; owszem, bola�y go wszystkie ko�ci. Lecz pomy�la�, �e w�a�nie nowy trud przywr�ci mu rze�ko�� cia�a � i spu�ciwszy nogi w wod�, bezzw�ocznie ruszy� w dalsz� drog�.</p><p>Szed� teraz tu� przy trzcinach czyst� wod�, by szelestem nie zwr�ci� uwagi pas�cych na brzegach koniuch�w. Ostatnie blaski zgas�y i by�o do�� ciemno, bo ksi�yc jeszcze si� nie ukaza� spoza las�w. Woda by�a tak g��boka, �e Skrzetuski traci� miejscami grunt pod nogami i musia� p�yn��, co przychodzi�o mu ci�ko, bo by� w ubraniu i p�yn�� pod bieg, kt�ry � jakkolwiek leniwy � pcha� go jednak nazad ku stawom. Ale za to najbystrzejsze oczy tatarskie nie mog�y dostrzec tej g�owy posuwaj�cej si� wzd�u� ciemnej �ciany trzcin.</p><p>Posuwa� si� wi�c do�� �mia�o, chwilami p�yn�c, a po wi�kszej cz�ci brodz�c po pas i po pachy, a� wreszcie dotar� do miejsca, z kt�rego oczy jego ujrza�y po obu stronach rzeki tysi�ce i tysi�ce �wiate�.</p><p>�To tabory � pomy�la� � teraz Bo�e dopom�!�</p><p>I s�ucha�.</p><p>Gwar zmieszanych g�os�w dochodzi� do jego uszu. Tak, by�y to tabory. Po lewym brzegu rzeki, id�c z jej biegiem, sta� ob�z kozacki ze swoimi tysi�cami woz�w, namiot�w, po prawym kosz tatarski � oba gwarne, ha�a�liwe, pe�ne ludzkiego rozhoworu, dzikich d�wi�k�w b�bn�w i piszcza�ek, ryku byd�a, wielb��d�w, r�enia koni, okrzyk�w. Rzeka przedziela�a je, stanowi�c zarazem przeszkod� dla k��tni i zab�jstw, bo Tatarzy nie mogli spokojnie sta� obok Kozak�w. By�a te� w tym miejscu szersza, a mo�e rozkopano j� umy�lnie. Ale z jednej strony wozy, z drugiej trzcinowe sza�asy dochodzi�y, miarkuj�c po ogniach, o kilkadziesi�t krok�w od brzeg�w � nad sam� za� wod� sta�y zapewne stra�e.</p><p>Trzcina i sitowia rzed�y � widocznie naprzeciw obozowisk by�y szczyrkowate brzegi. Skrzetuski posun�� si� jeszcze kilkadziesi�t krok�w � i zatrzyma� si�. Jaka� pot�ga i groza sz�y ku niemu od tych mrowisk ludzkich.</p><p>W tej chwili wyda�o mu si�, �e ca�a czujno�� i zaciek�o�� tych tysi�cy istot ludzkich zwr�cona jest ku niemu, i czu� wobec nich zupe�n� niemoc, zupe�n� bezbronno��. By� sam jeden.</p><p>�Nikt t�dy nie przejdzie!� � pomy�la�.</p><p>Lecz posun�� si� jeszcze naprz�d, bo ci�gn�a go jaka� niepohamowana, bolesna ciekawo��. Chcia� bli�ej spojrze� na t� straszliw� pot�g�.</p><p>Nagle stan��. Las trzcin ko�czy� si� jakby no�em uci�ty. Mo�e te� i wyci�to je na sza�asy. Dalej czysta fala czerwieni�a si� krwawo od przegl�daj�cych si� w niej ognisk.</p><p>Dwa wielkie i jasne p�omienie pali�y si� tu� nad brzegami. Przy jednym sta� Tatar na koniu, przy drugim mo�ojec z d�ug� spis�<a l:href="#fn1036" type="note">[1036]</a> w r�ku. Obaj patrzyli na siebie i na wod�. W dali wida� by�o innych, tak samo stoj�cych na stra�y i patrz�cych.</p><p>Blaski p�omieni rzuca�y jakoby ognisty most przez rzek�. Pod brzegami wida� by�o szeregi ma�ych ��dek u�ywanych do stra�y na stawie i rzece.</p><p>� Niepodobie�stwo! � mrukn�� Skrzetuski.</p><p>I nagle chwyci�a go rozpacz. Ani i�� naprz�d, ani si� wraca�! Oto doba ubiega�a, jak t�uk� si� po b�otach i bajorach, oddycha� zgni�ym powietrzem i m�k� w wodzie na to tylko, by dotar�szy do tych w�a�nie tabor�w, przez kt�re przej�� si� podj��, pozna�, �e to jest niepodobie�stwem.</p><p>Lecz i powr�t by� niepodobie�stwem: rycerz wiedzia�, �e mo�e znajdzie do�� si�, by wlec si� naprz�d � nie znajdzie, by si� cofa�. W rozpaczy jego by�a zarazem g�ucha w�ciek�o��; w pierwszej chwili chcia� wyj�� z wody, zd�awi� stra�, potem rzuci� si� na t�umy i zgin��.</p><p>Wiatr znowu zaszumia� dziwnym szeptem po trzcinach, przynosz�c zarazem g�os dzwon�w ze Zbara�a. Skrzetuski pocz�� modli� si� �arliwie i bi� si� w piersi, i wzywa� ratunku niebios z si�� i rozpaczliw� wiar� ton�cego; on modli� si�, a kosz i tabor hucza�y z�owrogo, jakby w odpowiedzi na modlitw� � czarne i czerwone od ognia postacie snu�y si� jak stada czart�w po piekle; stra�e sta�y nieruchome � rzeka p�yn�a krwaw� wod�.</p><p>� Ognie pogasz�, gdy noc g�ucha nastanie � rzek� sobie Skrzetuski i czeka�.</p><p>Up�yn�a jedna godzina i druga. Gwar zmniejsza� si�, ogniska istotnie pocz�y z wolna przygasa� � pr�cz dw�ch stra�niczych, kt�re p�on�y coraz silniej.</p><p>Stra�e zmienia�y si� i widocznym by�o, �e tak b�d� sta� a� do rana.</p><p>Skrzetuskiemu przesz�o przez my�l, �e mo�e zdo�a �atwiej w dzie� si� prze�lizgn�� � lecz wnet rozsta� si� z t� my�l�. W dzie� brano wod�, pojono byd�o, k�pano si� � rzeka musia�a by� pe�na ludzi.</p><p>Nagle wzrok Skrzetuskiego pad� na cz�na. Po obu brzegach sta�o ich po kilkadziesi�t w szeregu, a ze strony tatarskiej sitowia dochodzi�y a� do pierwszych.</p><p>Skrzetuski zanurzy� si� po szyj� w wod� i pocz�� posuwa� si� z wolna ku nim maj�c oczy utkwione jak w t�cz� w tatarskiego stra�nika.</p><p>Po up�ywie p� godziny by� tu�, tu� pierwszej ��dki. Plan jego by� prosty. Zadarte ty�y cz�en wznosi�y si� nad wod� tworz�c nad ni� rodzaj sklepienia, przez kt�re g�owa ludzka mog�a si� z �atwo�ci� przecisn��. Je�eli wszystkie cz�na sta�y bokiem do boku tu� obok siebie, stra�nik tatarski nie m�g� zobaczy� przesuwaj�cej si� pod nimi g�owy; wi�cej niebezpieczny by� kozacki, ale i ten m�g� nie dojrze�, bo pod cz�nami mimo przeciwleg�ego ognia panowa� mrok.</p><p>Zreszt� nie by�o innej drogi.</p><p>Skrzetuski nie waha� si� d�u�ej i wkr�tce znalaz� si� pod ty�ami cz�en.</p><p>Laz� na czworakach, a raczej czo�ga� si�, bo woda by�a p�ytka. By� tak blisko stoj�cego na brzegu Tatara, �e s�ysza� parskanie jego konia. Zatrzyma� si� przez chwil� i s�ucha�. Cz�na na szcz�cie by�y zestosowane bokami. Oczy mia� teraz utkwione w kozackiego stra�nika, kt�rego widzia� jak na d�oni. Ale ten patrzy� w kosz tatarski. Rycerz min�� z pi�tna�cie cz�en, gdy nagle us�ysza� tu� nad brzegiem kroki i g�osy ludzkie. Przyczai� si� natychmiast i s�ucha�. W podr�ach do Krymu nauczy� si� po tatarsku, i teraz dreszcz przebieg� go po ca�ym ciele, gdy us�ysza� s�owa rozkazu:</p><p>� Siada� i jecha�!</p><p>Skrzetuskiemu zrobi�o si� gor�co, chocia� by� w wodzie. Je�eli jad�cy si�d� w to cz�no, pod kt�rym w tej chwili si� ukrywa, to zgin��; je�eli si�d� w kt�re ze stoj�cych na przedzie, to tak�e zgin��; bo pozostanie puste o�wiecone miejsce.</p><p>Ka�da sekunda wyda�a mu si� godzin�. Wtem kroki zadudni�y w deski, Tatarzy siedli w czwarte lub pi�te cz�no tu� za nim, zepchn�li je i pocz�li p�yn�� w kierunku stawu.</p><p>Lecz czynno�� ta zwr�ci�a na cz�na oczy kozackiego stra�nika. Skrzetuski przez jakie p� godziny ani drgn��. Dopiero gdy stra� zmieniono, pocz�� posuwa� si� dalej.</p><p>W ten spos�b dotar� do ko�ca cz�en. Za ostatnim zaczyna�y si� zn�w sitowia, a dalej trzciny. Dostawszy si� do nich rycerz, zziajany, spotnia�y, pad� na kolana i dzi�kowa� Bogu ca�ym sercem.</p><p>Posuwa� si� teraz nieco �mielej, korzystaj�c ze wszystkich powiew�w, kt�re nape�nia�y szumem brzegi. Od czasu do czasu ogl�da� si� za siebie. Ognie stra�nicze zacz�y si� oddala�, przes�ania�, migota�, s�abn��. Smugi trzcin i sitowia stawa�y si� coraz czarniejsze, g�stsze i szersze, bo brzegi by�y bagnistsze. Stra�e nie mog�y sta� blisko � gwar obozowiska s�abn��. Jaka� nadludzka si�a skrzepi�a cz�onki rycerza. Dar� si� przez trzciny, k�py, zapada� w b�ota, topi� si�, p�yn�� i podnosi� si� znowu. Nie �mia� jeszcze wyj�� na brzeg � ale prawie czu� si� ju� ocalony. Sam nie umia� sobie zda� sprawy, jak d�ugo tak szed�, brn��, ale gdy zn�w obejrza� si� � ognie stra�nicze wydawa�y si� jakby punkciki �wiec�ce w dali. Po kilkuset krokach znik�y zupe�nie. Ksi�yc zeszed�; naoko�o by�a cisza. Wtem szum si� ozwa� wi�kszy i powa�niejszy ni� szum trzcin. Skrzetuski omal nie krzykn�� z rado�ci: las by� z obu stron rzeki.</p><p>W�wczas skierowa� si� ku brzegom i wychyn�� z trzcin. B�r sosnowy zaczyna� si� tu� za sitowiem i trzcinami. Zapach �ywicy doszed� do jego nozdrzy. Gdzieniegdzie w czarnych g��biach �wieci�y jak srebro paprocie.</p><p>Rycerz po raz drugi upad� na kolana i ziemi� ca�owa� w modlitwie.</p><p>By� ocalony.</p><p>Potem zag��bi� si� w ciemno�� le�n�, pytaj�c samego siebie: dok�d ma i��? Gdzie go zaprowadz� te lasy? Gdzie jest kr�l i wojsko?</p><p>Droga nie by�a sko�czona, nie by�a �atwa ani bezpieczna, ale gdy pomy�la�, �e wydosta� si� ze Zbara�a, �e przekrad� si� przez stra�e, b�ota i tabory, i p�milionowe blisko zast�py nieprzyjaci� � wtedy wydawa�o mu si�, �e wszystkie niebezpiecze�stwa przemin�y, �e ten b�r to go�ciniec jasny, kt�ry poprowadzi go wprost do kr�lewskiego majestatu.</p><p>I szed� ten n�dzarz zg�odnia�y, zzi�bni�ty, mokry, uwalany we w�asnej krwi, w czerwonej rudzie i czarnym b�ocie � z rado�ci� w sercu, z nadziej�, �e wkr�tce inaczej, pot�niej wr�ci do Zbara�a.</p><p>�Ju� nie zostaniecie w g�odzie i bez nadziei � my�la� o druhach w Zbara�u � bo kr�la sprowadz�!�</p><p>I cieszy�o si� to serce rycerskie bliskim ratunkiem dla ksi�cia, dla regimentarzy, dla wojska, dla Wo�odyjowskiego i Zag�oby, i wszystkich tych bohater�w zamkni�tych w zbaraskim okopie.</p><p>G��bie le�ne otwiera�y si� przed nim i os�ania�y go cieniem.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXIX</p></title><p>We dworze toporowskim<a l:href="#fn1037" type="note">[1037]</a>, w bawialnej komnacie, siedzia�o wieczorem trzech pan�w zamkni�tych na tajemnej rozmowie. Kilka �wiec jarz�cych pali�o si� na stole pokrytym kartami przedstawiaj�cymi okolic�, obok nich le�a� wysoki kapelusz z czarnym pi�rem, perspektywa<a l:href="#fn1038" type="note">[1038]</a>, szpada z per�ow� r�koje�ci�, na kt�r� narzucona by�a koronkowa chustka, i para �osiowych r�kawiczek. Za sto�em, w wysokim por�czastym krze�le, siedzia� cz�owiek maj�cy lat oko�o czterdziestu, do�� drobny i szczup�y, ale silnie zbudowany. Twarz mia� �niad�, ��taw�, zm�czon�, czarne oczy i tak�� szwedzk� peruk� z d�ugimi lokami spadaj�cymi na plecy i ramiona. Rzadki czarny w�s, zaczesany przy ko�cach ku g�rze, zdobi� jego g�rn� warg�, dolna za� wraz z brod� wystawa�a silnie naprz�d, nadaj�c ca�ej fizjonomii charakterystyczny rys lwiej odwagi, dumy i uporu. Nie by�a to twarz pi�kna, ale wysoce niepospolita. Wyraz zmys�owy, oznaczaj�cy sk�onno�� do uciech, ��czy� si� w niej w dziwny spos�b z pewn� senn� martwot� i ch�odem. Oczy by�y jakby przygas�e, ale odgadywa�e� �atwo, �e w chwili uniesienia, weso�o�ci lub gniewu mog�y rzuca� b�yskawice, kt�re nie ka�dy wzrok zdo�a�by wytrzyma�. Jednocze�nie za� malowa�a si� w nich dobro� i �agodno��.</p><p>Czarny ubi�r, z�o�ony z at�asowego kaftana i koronkowej kryzy, spod kt�rej wygl�da� z�oty �a�cuch, podnosi� dystynkcj� tej niezwyk�ej postaci. W og�le mimo smutku i trosk widocznych w licu i postawie, by�o w niej co� majestatycznego. Jako� by� to sam kr�l, Jan Kazimierz Waza<a l:href="#fn1039" type="note">[1039]</a>, niespe�na od roku nast�pca po bracie W�adys�awie.</p><p>Nieco za nim, w p�cieniu, siedzia� Hieronim Radziejowski, starosta �om�y�ski, cz�owiek niski, gruby, rumiany, z t�ust� i bezczeln� twarz� dworaka, a naprzeciwko, za sto�em, trzeci pan, wsparty na �okciu, patrzy� w karty przedstawiaj�ce okolice, podnosz�c od czasu do czasu wzrok na kr�la.</p><p>Oblicze jego mia�o w sobie mniej majestatu, ale prawie wi�cej jeszcze urz�dowej godno�ci ni� kr�lewskie. By�a to poorana troskami i my�l�, ch�odna i rozumna twarz m�a stanu, kt�rej surowo�� nie psu�a nadzwyczajnej pi�kno�ci. Oczy mia� b��kitne, przenikliwe, cer� mimo wieku delikatn�; polski wspania�y str�j, szwedzka strzy�ona broda i wysoki chocho� nad czo�em dodawa�y jeszcze jego regularnym, jakby z kamienia wykutym rysom senatorskiej powagi.</p><p>By� to Jerzy Ossoli�ski, kanclerz koronny i ksi��� Rzymskiego Pa�stwa, m�wca i dyplomata podziwiany przez dwory europejskie, s�awny przeciwnik Jeremiego Wi�niowieckiego.</p><p>Nadzwyczajne jego zdolno�ci wcze�nie zwr�ci�y na� uwag� poprzednich panowa� i wcze�nie wynios�y go do najwy�szych urz�d�w, na mocy kt�rych sterowa� ca�� naw� pa�stwow� � w obecnej chwili blisk� ostatecznego rozbicia.</p><p>A jednak kanclerz by� jakby stworzony na sternika takiej nawy. Pracowity, wytrwa�y, rozumny, patrz�cy w dalsz� przysz�o��, obrachowywuj�cy na d�ugie lata, wi�d�by ka�de inne pa�stwo, z wyj�tkiem Rzeczypospolitej, do bezpiecznej przystani pewn� i spokojn� r�k�; ka�demu innemu zapewni�by si�� wewn�trzn� i d�ugie lata pot�gi� gdyby tylko by� samow�adnym ministrem takiego na przyk�ad monarchy, jak kr�l francuski lub hiszpa�ski.</p><p>Wychowany poza granicami kraju, wpatrzony w obce wzory, mimo ca�ej wrodzonej bystro�ci i rozumu, mimo d�ugoletniej praktyki nie m�g� przywykn�� do bezsilno�ci rz�du w Rzeczypospolitej i nie nauczy� si� z ni� przez ca�e �ycie rachowa�, chocia� to by�a ska�a, o kt�r� rozbi�y si� wszystkie jego plany, zamiary, usi�owania � cho� z jej przyczyny teraz ju� widzia� w przysz�o�ci przepa�� i ruin�, a p�niej umiera� z rozpacz� w sercu.</p><p>By� to genialny teoretyk, kt�ry nie umia� by� genialnym praktykiem � i wpad� w ko�o b��dne bez wyj�cia. Wpatrzony w jak�� my�l, maj�c� wyda� owoce w przysz�o�ci, szed� ku niej z uporem fanatyka, nie bacz�c, �e ta my�l, w teorii zbawienna, mo�e wobec istniej�cego stanu rzeczy wyda� w praktyce straszliwe kl�ski.</p><p>Chc�c wzmocni� rz�d i pa�stwo, rozp�ta� straszliwy �ywio� kozacki, nie przewidziawszy, �e burza zwr�ci si� nie tylko przeciw szlachcie, magnackim latyfundiom, nadu�yciom, swawoli szlacheckiej, ale przeciw najrdzenniejszym interesom samego pa�stwa.</p><p>Wsta� ze step�w Chmielnicki i ur�s� w olbrzyma. Na Rzeczpospolit� zwali�y si� kl�ski: ��tych W�d<a l:href="#fn1040" type="note">[1040]</a>, Korsunia<a l:href="#fn1041" type="note">[1041]</a>, Pi�awiec<a l:href="#fn1042" type="note">[1042]</a>. Na pierwszym kroku ten�e Chmielnicki po��czy� si� z wrog� krymsk� pot�g�. Grom pada� za gromem � pozostawa�a tylko wojna i wojna. Straszliwy �ywio� nale�a�o przede wszystkim zgnie��, by m�c w przysz�o�ci z niego korzysta� � a kanclerz zapatrzony w sw� my�l, jeszcze paktowa� i zw��czy� � i wierzy� jeszcze � nawet Chmielnickiemu!</p><p>Si�a rzeczy zdruzgota�a jego teorie; z ka�dym dniem okazywa�o si� ja�niej, �e skutki usi�owa� kanclerskich s� oczekiwanym wprost przeciwne � a� wreszcie przyszed� Zbara� i stwierdzi� to najdowodniej.</p><p>Kanclerz upada� pod brzemieniem zgryzot, goryczy i nienawi�ci powszechnej.</p><p>Wi�c czyni� tak, jak czyni� w dniach niepowodze� i kl�sk ludzie, u kt�rych wiara w siebie jest silniejsza nad wszelkie kl�ski: szuka� winnych.</p><p>Winn� by�a ca�a Rzeczpospolita i wszystkie stany, jej przesz�o�� i ustr�j pa�stwowy, ale kto z obawy, by ska�a le��ca na sk�onie g�ry nie run�a w przepa��, pragnie j� wtoczy� na wierzch, a nie policzy si� z si�ami, ten przy�pieszy tylko jej upadek. Kanclerz uczyni� wi�cej i gorzej, bo do pomocy wezwa� rw�cy, straszliwy potok kozaczy; nie bacz�c, �e p�d jego mo�e tylko podmuli� i powyrywa� grunt, na kt�rym ska�a spoczywa.</p><p>Wi�c gdy on szuka� winnych � wzajem i na niego zwraca�y si� wszystkie oczy jako na sprawc� wojny, kl�sk i nieszcz��.</p><p>Ale kr�l wierzy� w niego jeszcze i wierzy� tym bardziej, �e g�os powszechny, nie oszcz�dzaj�c powagi majestatu � obwinia� i jego samego na r�wni z kanclerzem.</p><p>Siedzieli wi�c w Toporowie strapieni i smutni, nie wiedz�c dobrze, co im pocz�� nale�y, bo przy kr�lu by�o tylko dwadzie�cia pi�� tysi�cy wojska. Wici rozes�ano za p�no i zaledwie cz�� pospolitego ruszenia �ci�gn�a do tego czasu. Kto by� przyczyn� tej zw�oki i czy nie by�a ona jednym wi�cej b��dem upartej polityki kanclerza � tajemnica zagin�a mi�dzy kr�lem i ministrem � do��, �e w tej chwili czuli si� obaj bezbronni wobec pot�gi Chmielnickiego.</p><p>Co wa�niejsza jeszcze: nie mieli dok�adnych o nim wie�ci. W obozie kr�lewskim nie wiedziano dot�d, czy chan z ca�� pot�g� znajduje si� przy Chmielnickim, czy te� towarzyszy tylko Kozakom Tuhaj-bej z kilkoma tysi�cami ordy. By�o to pytanie tak wa�ne, jak �mier� lub �ycie. Z samym Chmielnickim m�g�by w ostateczno�ci kr�l popr�bowa� szcz�cia, cho� i buntowniczy hetman dziesi�� razy wi�ksz� si�� rozporz�dza�. Urok imienia kr�lewskiego znaczy� dla Kozak�w wiele � wi�cej mo�e ni� t�umy pospolitego ruszenia niesfornej i nie wy�wiczonej szlachty � ale je�eli i chan by� obecny, mierzy� si� z tak� przemoc� by�o niepodobie�stwem.</p><p>Tymczasem by�y najrozmaitsze o tym wie�ci, a nikt nic nie wiedzia� dok�adnie. Przezorny Chmielnicki skupi� si�, nie wypu�ci� ani jednego oddzia�u mo�ojc�w<a l:href="#fn1043" type="note">[1043]</a>, ani zagonika Tatar�w umy�lnie, aby kr�l nie m�g� dosta� j�zyka. Buntowniczy hetman inny mia� zamiar � oto zamkn�� cz�ci� swych si� konaj�cy ju� Zbara�, a samemu zjawi� si� niespodzianie z ca�� pot�g� tatarsk� i kozack� przed kr�lem � otoczy� go wraz z wojskiem i wyda� w r�ce chana.</p><p>Wi�c nie bez powodu chmura okry�a teraz twarz kr�lewsk�, bo nie masz wi�kszej dla majestatu bole�ci jak poczucie niemocy. Jan Kazimierz wspar� si� bezw�adnie o grzbiet krzes�a, r�k� rzuci� na st� i rzek�, ukazuj�c na karty:</p><p>� Na nic to, na nic! J�zyk�w mi dosta�cie.</p><p>� Niczego i ja wi�cej sobie nie �ycz� � odpar� Ossoli�ski.</p><p>� Czy podjazdy wr�ci�y?</p><p>� Wr�ci�y, ale nic nie przywioz�y.</p><p>� Ani jednego je�ca?</p><p>� Tylko ch�op�w okolicznych, kt�rzy nic nie wiedz�.</p><p>� A pan Pe�ka wr�ci�? To przecie s�awny zago�czyk.</p><p>� Mi�o�ciwy kr�lu! � ozwa� si� zza krzes�a starosta �om�y�ski � pan Pe�ka nie wr�ci� i nie wr�ci, bo poleg�.</p><p>Nasta�a chwila milczenia. Kr�l utkwi� pos�pny wzrok w p�on�ce �wiece i pocz�� b�bni� palcami po stole.</p><p>� Nie macie�e �adnej rady? � rzek� wreszcie.</p><p>� Czeka�! � rzek� powa�nie kanclerz.</p><p>Czo�o Jana Kazimierza pokry�o si� zmarszczkami.</p><p>� Czeka�? � powt�rzy�. � A tam Wi�niowiecki i regimentarze zgorzej� pod Zbara�em!</p><p>� Jeszcze czas jaki� wytrzymaj� � rzek� niedbale Radziejowski.</p><p>� Milcza�by�, mo�ci starosto, gdy nie masz nic dobrego do powiedzenia.</p><p>� W�a�nie, mi�o�ciwy panie, �e mam rad�.</p><p>� Jak�?</p><p>� Pos�a� kogo niby dla uk�ad�w z Chmielnickim pod Zbara�. Pose� przekona si�, czy chan jest w�asn� osob�, i z powrotem powie.</p><p>� Nie mo�e by� � rzek� kr�l. � Teraz, gdy�my Chmielnickiego za buntownika og�osili i cen� na�o�yli na jego g�ow�, i bu�aw� nad Zaporo�em Zabuskiemu oddali, nie przystoi naszej powadze wchodzi� z Chmielnickim w rokowania.</p><p>� To do chana wys�a� � odrzek� starosta.</p><p>Kr�l zwr�ci� pytaj�cy wzrok na kanclerza, kt�ry podni�s� na� swe b��kitne, surowe �renice i po chwili namys�u ozwa� si�:</p><p>� Rada by�aby dobra, ale Chmielnicki bez �adnej w�tpliwo�ci pos�a zatrzyma � i dlatego na nic by si� to nie przyda�o.</p><p>Jan Kazimierz machn�� r�k�.</p><p>� Widzimy � rzek� z wolna � �e nie macie �adnego sposobu � tedy ja wam m�j powiem. Oto ka�� tr�bi� wsiadanego i rusz� z ca�ym wojskiem pod Zbara�. Niech�e si� dzieje wola bo�a! Tam si� dowiemy, czy chan jest, czy go nie ma.</p><p>Kanclerz zna� niczym nie powstrzyman� odwag� kr�la i nic w�tpi�, �e to uczyni� got�w. Z drugiej strony, wiedzia� z do�wiadczenia, i� gdy kr�l co� zamierzy i zatnie si� w przedsi�wzi�ciu, tedy �adne odmowy nie pomagaj�. Wi�c nie sprzeciwi� si� od razu, pochwali� nawet my�l, ale odradza� po�piech: przek�ada� kr�lowi, �e mo�na to uczyni� jutro lub pojutrze � a tymczasem mog� nadej�� pomy�lne nowiny. Ka�dy dzie� b�dzie powi�ksza� rozpr�enie mi�dzy czerni�, zn�kan� kl�skami pod Zbara�em i wie�ci� o zbli�aniu si� kr�lewskim. Bunt mo�e stopnie� od promieni majestatu jak �nieg od promieni s�onecznych � ale trzeba mu da� czas. Kr�l za� nosi w sobie ocalenie ca�ej Rzeczypospolitej i pod odpowiedzialno�ci� wobec Boga i potomno�ci nie powinien si� nara�a�, tym bardziej �e w razie nieszcz�cia wojska zbaraskie by�yby w�a�nie zgubione bez ratunku. Kanclerz m�wi� d�ugo i wymownie � rzek�by�: popis to jaki� krasom�wczy. A� wreszcie kr�la przekona�, ale zarazem i zm�czy�. Jan Kazimierz wspar� si� znowu o grzbiet krzes�a mrucz�c z niecierpliwo�ci�:</p><p>� R�bcie, co chcecie, bylem mia� j�zyka na jutro.</p><p>I zn�w nasta�a chwila milczenia. W oknie stan�� ogromny z�oty ksi�yc, ale w komnacie pociemnia�o, bo grzyby uros�y na knotach �wiec.</p><p>� Kt�ra godzina? � pyta� kr�l.</p><p>� P�noc blisko � odrzek� Radziejowski,</p><p>� Nie b�d� spa� tej nocy. Ob�z objad�, a wy jed�cie ze mn�. Gdzie Ubald i Arciszewski?</p><p>� W obozie. P�jd� rzec, by konie podano � odpowiedzia� starosta.</p><p>I zbli�y� si� ku drzwiom. Wtem w sieni uczyni� si� jaki� ruch; s�ycha� by�o przez chwil� �yw� rozmow�, odg�os pospiesznych krok�w; wreszcie drzwi otworzy�y si� na rozcie� i wpad� zdyszany Tyzenhauz, r�kodajny dworzanin kr�lewski.</p><p>� Mi�o�ciwy kr�lu! � zawo�a� � towarzysz<a l:href="#fn1044" type="note">[1044]</a> ze Zbara�a!</p><p>Kr�l zerwa� si� z krzes�a, kanclerz powsta� r�wnie� i obydwom wyrwa� si� z ust okrzyk:</p><p>� Nie mo�e by�!!</p><p>� Tak jest! Stoi w sieniach.</p><p>� Dawaj go sam<a l:href="#fn1045" type="note">[1045]</a>! � zawo�a� kr�l klasn�wszy w d�onie. � Niech umorzy frasunek. Dawaj go sam, na Matk� Naj�wi�tsz�!</p><p>Tyzenhauz znikn�� w drzwiach i po chwili zamiast niego zjawi�a si� w nich jaka� wysoka, nie znana posta�.</p><p>� Bli�ej, mo�ci panie! � wo�a� kr�l � bli�ej! Radzi ci� widzimy!</p><p>Towarzysz przysun�� si� a� do sto�u i na jego widok kr�l, kanclerz i starosta �om�y�ski cofn�li si� w zdumieniu. Przed nimi sta� jaki� straszny cz�owiek, a raczej widmo: �achmany podarte na strz�pki zaledwie okrywa�y jego wychud�e cia�o; twarz mia� sin�, umazan� b�otem i krwi�; oczy p�on�ce gor�czkowym �wiat�em, czarna, rozczochrana broda spada�a mu na piersi, zapach trupi rozchodzi� si� od niego naoko�o, a nogi tak dr�a�y pod nim, �e musia� si� o st� wesprze�.</p><p>Kr�l i dwaj panowie patrzyli na niego szeroko otwartymi oczyma. W tej chwili drzwi otworzy�y si� i wesz�a hurma dygnitarzy wojskowych i cywilnych: genera�owie Ubald, Arciszewski, podkanclerzy litewski Sapieha, starosta rzeczycki, pan sandomierski. Wszyscy stan�wszy za kr�lem patrzyli na przybysza � kr�l za� rzek�:</p><p>� Kto� ty?</p><p>N�dzarz otworzy� usta, chcia� m�wi�, ale skurcz chwyci� go za szcz�k�, broda zacz�a mu drga� i zdo�a� wyszepta� tylko:</p><p>� Ze� Zbara�a!</p><p>� Wina mu dajcie! � rzek� jaki� g�os.</p><p>Podano w mgnieniu oka nape�niony kubek � przybysz wypi� go z wysileniem. Przez ten czas kanclerz zrzuci� z siebie deli�<a l:href="#fn1046" type="note">[1046]</a> i okry� ni� jego ramiona.</p><p>� Mo�esz teraz m�wi�? � pyta� po niejakim czasie kr�l.</p><p>� Mog� � odpowiedzia� pewniejszym g�osem rycerz.</p><p>� Kto� jest?</p><p>� Jan Skrzetuski� porucznik husarski�</p><p>� W czyjej s�u�bie?</p><p>� Wojewody ruskiego.</p><p>Szmer rozszed� si� po sali.</p><p>� Co s�ycha� u was? co s�ycha�? � pyta� gor�czkowo kr�l.</p><p>� N�dza� g��d� jedna mogi�a�</p><p>Kr�l zas�oni� oczy.</p><p>� Jezusie Nazare�ski! Jezusie Nazare�ski! � m�wi� cichym g�osem.</p><p>Po chwili zn�w spyta�:</p><p>� D�ugo si� mo�ecie trzyma�?</p><p>� Proch�w brak. Nieprzyjaciel w wa�ach�</p><p>� Si�a<a l:href="#fn1047" type="note">[1047]</a> go?</p><p>� Chmielnicki� Chan ze wszystkimi ordami.</p><p>� Chan jest?</p><p>� Tak�</p><p>Nasta�o g�uche milczenie. Obecni spogl�dali po sobie � niepewno�� odmalowa�a si� na wszystkich twarzach.</p><p>� Jak�e�cie mogli wytrzyma�? � spyta� kanclerz z akcentem w�tpliwo�ci.</p><p>Na te s�owa Skrzetuski podni�s� g�ow�, jakby nowa wst�pi�a we� si�a; b�yskawica dumy przebieg�a mu przez twarz i odrzek� nadspodziewanie silnym g�osem:</p><p>� Dwadzie�cia szturm�w odpartych, szesna�cie bitew w polu wygranych, siedmdziesi�t pi�� wycieczek�</p><p>I znowu nasta�o milczenie.</p><p>Wtem kr�l wyprostowa� si�, wstrz�sn�� peruk� jak lew grzyw�, na ��taw� twarz wyst�pi�y mu rumie�ce, a oczy p�omienia�y.</p><p>� Na Boga! � krzykn�� � dosy� mi tych rad, tego stania, tej zw�oki! Jest chan czy go nie ma� przysz�o pospolite ruszenie czy nie przysz�o, na Boga! Dosy� mi tego! Dzi� jeszcze ruszamy pod Zbara�!</p><p>� Pod Zbara�! pod Zbara�! � powt�rzy�o kilkana�cie silnych g�os�w.</p><p>Twarz przybysza rozja�ni�a si� jak zorza.</p><p>� Mi�o�ciwy kr�lu i panie � rzek�. � Przy tobie �y� i umiera�!�</p><p>Na te s�owa szlachetne serce kr�lewskie zmi�k�o jak wosk i nie zwa�aj�c na wstr�tn� posta� rycerza pan �cisn�� mu g�ow� r�koma i rzek�:</p><p>� Milszy� mi ni�eli inni w at�asach. Na Matk� Naj�wi�tsz�, mniejszych starostwami nagradzaj� � jako� nie b�dzie to bez nagrody, co� uczyni�� Nie przecz! d�u�nikiem ci jestem!</p><p>A inni zaraz pocz�li wykrzykiwa� za kr�lem:</p><p>� Nie by�o jeszcze wi�kszego rycerza!</p><p>� Ten jest i mi�dzy zbaraskimi najprzedniejszy!</p><p>� Nie�mierteln�� chwa�� pozyska�!</p><p>� Jak�e� to si� przez Kozak�w i Tatar�w przedar�?�</p><p>� W b�otach si� ukrywa�em, w trzcinach, lasami szed�em� b��dzi�em� nie jad�em.</p><p>� Je�� mu dajcie! � krzykn�� kr�l.</p><p>� Je��! � powt�rzyli inni.</p><p>� Okry� go!</p><p>� Niech ci jutro konia i szaty dadz� � rzek� znowu kr�l. � Na niczym ci zbywa� nie b�dzie.</p><p>Wszyscy prze�cigali si� za przyk�adem kr�la w pochwa�ach dla rycerza. Wnet pocz�to go znowu zarzuca� pytaniami, na kt�re z najwi�ksz� trudno�ci� odpowiada�, bo os�abienie ogarnia�o go coraz wi�ksze i ledwie ju� na wp� by� przytomny. Wtem przyniesiono posi�ek, a zarazem wszed� ksi�dz Cieciszowski, kaznodzieja kr�lewski.</p><p>Rozst�pili mu si� dygnitarze, bo by� to ksi�dz wielce uczony, powa�my i s�owo jego prawie wi�cej jeszcze znaczy�o u kr�la ni� kanclerskie, a z ambony wypowiada�, bywa�o, takie rzeczy, kt�rych i na sejmie nie bardzo kto �mia� poruszy�. Otoczono go tedy i pocz�to rozpowiada�, �e oto przyszed� towarzysz ze Zbara�a, �e tam ksi���, lubo<a l:href="#fn1048" type="note">[1048]</a> w g�odzie i mizerii, gromi jeszcze chana, kt�ry jest obecny w�asn� osob�, i Chmielnickiego, kt�ry przez ca�y zesz�y rok tylu ludzi nie utraci�, ilu pod Zbara�em � na koniec, �e kr�l chce rusza� na odsiecz, cho�by mu z ca�ym wojskiem zgorze� przysz�o.</p><p>Ksi�dz s�ucha� w milczeniu poruszaj�c wargami i spogl�daj�c co chwila na wyn�dznia�ego rycerza, kt�ry jad� przez ten czas, bo mu kr�l nie kaza� zwa�a� na sw� obecno�� i sam go jeszcze pilnowa�, a odczasu do czasu przepija� do niego z ma�ego srebrnego kusztyczka<a l:href="#fn1049" type="note">[1049]</a>.</p><p>� A jak�e si� zowie �w towarzysz? � spyta� wreszcie ksi�dz.</p><p>� Skrzetuski.</p><p>� Czy nie Jan?</p><p>� Tak jest.</p><p>� Porucznik ksi�cia wojewody ruskiego?</p><p>� Tak jest.</p><p>Ksi�dz wzni�s� pomarszczon� twarz w g�r� i zn�w modli� si� pocz��, a potem rzek�:</p><p>� Chwalmy imi� Pana, bo niezbadane s� drogi, kt�rymi cz�owieka do szcz�liwo�ci i spokoju prowadzi. Amen. Ja tego towarzysza znam.</p><p>Skrzetuski dos�ysza� i mimo woli zwr�ci� oczy na twarz ksi�dza, ale twarz, posta� i g�os obce mu by�y zupe�nie.</p><p>� Wi�c waszmo�� to jeden z ca�ego wojska podj��e� si� przej�� przez obozy nieprzyjacielskie? � spyta� go ksi�dz.</p><p>� Poszed� przede mn� towarzysz zacny, ale zgin�� � odpowiedzia� Skrzetuski.</p><p>� Tym wi�ksza twoja zas�uga, �e� si� potem i�� wa�y�. Miarkuj� po twojej n�dzy, �e straszna to musia�a by� droga. B�g wejrza� na tw� ofiar�, na tw� cnot�, na twoj� m�odo�� i przeprowadzi� ci�.</p><p>Nagle ksi�dz zwr�ci� si� do Jana Kazimierza.</p><p>� Mi�o�ciwy kr�lu � rzek� � wi�c to nieodmienne postanowienie waszej kr�lewskiej mo�ci i�� na ratunek ksi�ciu wojewodzie ruskiemu?</p><p>� Modlitwom waszym, ojcze � odpowiedzia� kr�l � poruczam ojczyzn�, wojsko i siebie, bo wiem, �e straszna to impreza, ale ju� nie mog� pozwoli�, aby ksi��� wojewoda zgorza� w tym nieszcz�snym okopie z takim rycerstwem, jak owo ten towarzysz, kt�ry tu jest przed nami.</p><p>� B�g spu�ci wiktori�! � zawo�a�o kilkana�cie g�os�w.</p><p>Ksi�dz wzni�s� r�ce do g�ry i nasta�a cisza w sali.</p><p>� <emphasis>Benedico vos, in nomine Patris et Filii, et Spiritus sancti<a l:href="#fn1050" type="note">[1050]</a></emphasis>.</p><p>� Amen! � rzek� kr�l.</p><p>� Amen! � powt�rzy�y wszystkie g�osy.</p><p>Spok�j rozla� si� po stroskanej dotychczas twarzy Jana Kazimierza i tylko oczy jego rzuca�y blask niezwyk�y. Mi�dzy zgromadzonymi rozleg� si� szmer rozmowy o bliskiej wyprawie, bo wielu jeszcze w�tpi�o, by kr�l m�g� wyruszy� natychmiast, on za� wzi�� ze sto�u szpad� i skin�� na Tyzenhauza, by mu j� przypi��</p><p>� Kiedy wasza kr�lewska mo�� chcesz ruszy�? � pyta� kanclerz.</p><p>� B�g zdarzy� noc pogodn� � odpar� kr�l � konie si� nie pogrzej�. Mo�ci stra�niku obozowy � doda� zwracaj�c si� ku dygnitarzom � ka� otr�bi� wsiadanego.</p><p>Stra�nik ruszy� natychmiast z komnaty. Kanclerz Ossoli�ski ozwa� si� z cich� uwag�, �e nie wszyscy gotowi i �e wozy nie b�d� mog�y ruszy� przede dniem, ale kr�l odpar� natychmiast:</p><p>� Komu wozy milsze od ojczyzny i majestatu, to niech zostanie.</p><p>Sala pocz�a si� wypr�nia�. Ka�dy �pieszy� do swej chor�gwi, by j� �na nogi postawi� i do pochodu sprawi�. Zostali w komnacie tylko kr�l, kanclerz, ksi�dz i pan Skrzetuski z Tyzenhauzem.</p><p>� Mi�o�ciwy panie � rzek� ksi�dz � czego�cie si� mieli dowiedzie� od tego towarzysza, to�cie si� ju� dowiedzieli. Trzeba mu te� da� folg�, bo si� ledwie trzyma na nogach. Pozw�l�e mnie wasza kr�lewska mo�� wzi�� go do mojej kwatery i przenocowa�.</p><p>� Dobrze, ojcze � odrzek� kr�l. � S�uszne to s� ��dania. Niech go Tyzenhauz i kto drugi odprowadzi, bo sam ju� pewnie nie zajdzie. Id�, id�, towarzyszu mi�y, nikt tu lepiej od ciebie na spoczynek nie zarobi�. A pami�taj, �em ci d�u�nikiem. O sobie wprz�d zapomn� nim o tobie!</p><p>Tyzenhauz chwyci� Skrzetuskiego pod rami� i wyszli. W sieniach spotkali starost� rzeczyckiego, kt�ry podpar� z drugiej strony chwiej�cego si� rycerza; przodem szed� ksi�dz, przed nim za� pacholik z latarni�. Ale pacholik niepotrzebnie �wieci�, bo noc by�a widna, cicha, ciep�a. Wielki z�oty ksi�yc p�yn�� jak korab<a l:href="#fn1051" type="note">[1051]</a> nad Toporowem. Z majdanu obozowego dochodzi�y gwar ludzki, skrzypienie woz�w i odg�osy tr�b graj�cych pobudk�. Z dala przed ko�cio�em o�wieconym blaskiem miesi�ca wida� ju� by�o gromady �o�nierzy konnych i pieszych. We wsi konie r�a�y. Ze skrzypieniem woz�w ��czy� si� d�wi�k �a�cuch�w i g�uchy hurkot armat � gwar wzmaga� si� coraz bardziej.</p><p>� Ruszaj� ju�! � rzek� ksi�dz.</p><p>� Pod Zbara�� na ratunek� � wyszepta� Skrzetuski.</p><p>I nie wiadomo, czy z rado�ci, czy z trud�w przebytych, czy dla obojga razem zes�ab� tak, �e Tyzenhauz i starosta rzeczycki prawie go wlec musieli.</p><p>Tymczasem, kieruj�c si� ku plebanii, weszli mi�dzy �o�nierzy stoj�cych przed ko�cio�em. By�y to chor�gwie sapie�y�skie i piechota Arciszewskiego. Nie sprawieni jeszcze do pochodu, stali �o�nierze bez�adnie, t�ocz�c si� miejscami i zagradzaj�c przej�cie.</p><p>� Z drogi! z drogi! � wo�a� ksi�dz.</p><p>� A kto tam szuka drogi?</p><p>� Towarzysz ze Zbara�a.</p><p>� Czo�em mu! czo�em! � wo�a�y liczne g�osy.</p><p>I rozst�powali si� zaraz, ale inni t�oczyli si� jeszcze bardziej, chc�c widzie� bohatera. I patrzyli zdumieni na t� n�dz�, na t� twarz straszn�, o�wiecon� blaskiem ksi�yca � i szeptali do siebie zdumieni:</p><p>� Ze Zbara�a, ze Zbara�a�</p><p>Z najwi�kszym trudem doprowadzi� ksi�dz Skrzetuskiego do plebanii. Tam go wyk�panego, obmytego z b�ota i krwi, kaza� z�o�y� na ��ku miejscowego plebana, a sam wyszed� natychmiast do wojsk, kt�re rusza�y w poch�d.</p><p>Skrzetuski by� na wp� przytomny, ale gor�czka nie pozwala�a mu usn�� zaraz. Nie wiedzia� ju� jednak, gdzie jest i co si� sta�o. S�ysza� tylko gwar, t�tent, skrzypienie woz�w, grzmi�cy poch�d piechoty, krzyki �o�nierzy, odg�os tr�b � i wszystko zla�o si� w jego uszach w jeden ogromny szum� �Wojsko idzie� � mrukn�� sam do siebie� Tymczasem szum �w pocz�� si� oddala�, s�abie�, nikn��, topnie� a� wreszcie cisza obj�a Topor�w.</p><p>W�wczas zdawa�o si� Skrzetuskiemu, �e razem z �o�em leci w jak�� przepa�� bez dna.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXX</p></title><p>Spa� dni kilka, a i po przebudzeniu nie opuszcza�a go jeszcze z�a gor�czka � i d�ugo jeszcze majaczy�, gada� o Zbara�u, o ksi�ciu, o staro�cie krasnostawskim, rozmawia� z panem Micha�em i z Zag�ob�, krzycza�: �Nie t�dy!�, na pana Longina Podbipi�t� � o kniazi�wnie tylko ani razu nie wspomnia�. Wida� by�o, �e ta si�a niezmierna, przez kt�r� zamkn�� w sobie raz na zawsze pami�� o niej, nie opuszcza go nawet w os�abieniu i chorobie. Natomiast zdawa�o mu si�, �e widzi nad sob� puco�owat� twarz Rz�dziana, zupe�nie jak widzia� j� w�wczas, kiedy to ksi��� po konstantynowskiej bitwie wys�a� go z chor�gwiami pod Zas�aw, by tam wy�cina� kupy swawolne<a l:href="#fn1052" type="note">[1052]</a>, a Rz�dzian zjawi� si� niespodziewanie na noclegu. I ta twarz wprowadza�a zam�t do jego my�li, bo mu si� majaczy�o, �e czas stan�� w swym biegu i �e nic si� od owej pory nie zmieni�o. Oto jest znowu nad Chomorem i �pi w chacie, a zbudziwszy si� ruszy do Tarnopola<a l:href="#fn1053" type="note">[1053]</a> odprowadzi� chor�gwie� Krzywonos<a l:href="#fn1054" type="note">[1054]</a>, pogromion pod Konstantynowem, uciek� do Chmielnickiego� Rz�dzian nadjecha� z Huszczy i siedzi nad nim� Skrzetuski chcia�by przem�wi�, chcia�by wyda� polecenie pacholikowi, by kaza� konie kulbaczy�<a l:href="#fn1055" type="note">[1055]</a> � ale nie mo�e� I znowu przychodzi mu do g�owy, �e nie jest nad Chomorem i �e przecie od tego czasu by�o wzi�cie Baru<a l:href="#fn1056" type="note">[1056]</a> � tu pan Skrzetuski zacina si� w b�lu i nieszcz�sna jego g�owa znowu pogr��a si� w ciemno�ci. Nic ju� nie wie, nic nie widzi � lecz po chwili z tej nocy, z tego chaosu wy�ania si� Zbara�� obl�enie� Wi�c nie jest nad Chomorem? A jednak Rz�dzian siedzi nad nim, pochyla si� ku niemu. Przez serca wyci�te w okiennicach wpada do izby wi�zka jasnego �wiat�a i o�wieca doskonale twarz pacho�ka pe�n� troskliwo�ci i wsp�czucia�</p><p>� Rz�dzian! � wo�a nagle pan Skrzetuski.</p><p>� O m�j jegomo��! �e te� ju� jegomo�� mnie pozna�! � wykrzykuje pacho�ek i przypada do n�g pa�skich. � My�la�em, �e ju� jegomo�� nigdy si� nie rozbudzi�</p><p>Nasta�a chwila milczenia � s�ycha� by�o tylko szlochanie pacho�ka, kt�ry wci�� �ciska� nogi pa�skie.</p><p>� Gdziem jest? � pyta pan Skrzetuski.</p><p>� W Toporowie� Jegomo�� ze Zbara�a do kr�la jegomo�ci przyszed�� Chwa�a Bogu! chwa�a Bogu!</p><p>� A kr�l gdzie jest?</p><p>� Poszed� z wojskiem na ratunek ksi�ciu wojewodzie.</p><p>Nasta�a znowu chwila milczenia. �zy rado�ci sp�ywa�y ci�gle po twarzy Rz�dziana, kt�ry po chwili zacz�� powtarza� wzruszonym g�osem:</p><p>� �e te� ja jegomo�cine cia�o jeszcze ogl�dam�</p><p>Potem wsta� i otworzy� okiennic�, a z ni� i okno.</p><p>Poranne �wie�e powietrze wpad�o do izby, a z nim i jasne �wiat�o dzienne. Z tym �wiat�em wr�ci�a Skrzetuskiemu ca�a przytomno��</p><p>Rz�dzian usiad� w nogach ��ka�</p><p>� Tom ja ze Zbara�a wyszed�? � pyta� rycerz.</p><p>� Tak jest, m�j jegomo�� Nikt tego dokaza� nie m�g�, czego jegomo�� dokaza�, i z jegomo�cinej przyczyny kr�l na ratunek poszed�.</p><p>� Pan Podbipi�ta przede mn� pr�bowa�, ale zgin���</p><p>� O dla Boga! Pan Podbipi�ta zgin��? Taki hojny pan i cnotliwy!� A� mi dech zapar�o� Zali oni takiemu mocarzowi mogli da� rady�</p><p>--- Z �uk�w go ustrzeli </p><empty-line/><p>li... </p><p>� A pan Wo�odyjowski i pan Zag�oba?</p><p>� Zdrowi byli, jakem wychodzi�.</p><p>� To chwa�a Bogu. Wielcy to jegomo�ci przyjaciele� Jeno mi ksi�dz m�wi� zakaza��</p><p>Rz�dzian umilk� i przez czas jaki� pracowa� g�ow�. Zamy�lenie odbi�o si� wyra�nie na jego puco�owatym obliczu. Po chwili ozwa� si�:</p><p>� Jegomo��?</p><p>� A czego?</p><p>� A co te� si� z fortun� pana Podbipi�ty stanie? Podobno tam wsi�w i wszelkiej dobroci bez liku� Zali przyjacio�om czego nie zapisa�, bo jak s�ysza�em, nie mia� rodziny?</p><p>Skrzetuski nie odpowiedzia� nic, wi�c Rz�dzian pozna�, �e mu nie w smak pytanie, i tak zn�w m�wi� pocz��:</p><p>� Ale chwali� Boga, �e pan Zag�oba i pan Wo�odyjowski zdrowi; my�la�em, �e ich Tatarzy ogarn�li� Si�a<a l:href="#fn1057" type="note">[1057]</a> my biedy razem przeszli� jeno mi ksi�dz m�wi� zakaza�� Ej, m�j jegomo��, my�la�em, �e ju� ich nigdy nie zobacz�, bo nas orda tak przycisn�a, �e rady nijakiej nie by�o.</p><p>� To� ty by� z panem Wo�odyjowskim i panem Zag�ob�? Nic mi o tym nie wspominali.</p><p>� Bo i oni nie wiedzieli, czym ocala�, czym zgin���</p><p>� A gdzie to was orda tak przycisn�a?</p><p>� A za P�oskirowem<a l:href="#fn1058" type="note">[1058]</a>, w drodze do Zbara�a. Bo my, m�j jegomo��, daleko, a� za Jampol<a l:href="#fn1059" type="note">[1059]</a>, je�dzili� jeno ksi�dz Cieciszowski m�wi� zakaza��</p><p>Nasta�a chwila ciszy.</p><p>� Niech�e wam B�g zap�aci za wasze ch�ci i trudy � rzek� Skrzetuski � bo ju� wiem, po co�cie tam je�dzili. By�em i ja tam przed wami� na pr�no�</p><p>� Ej, m�j jegomo��, �eby nie ten ksi�dz� Ale to tak powiada: ja musz� z kr�lem jegomo�ci� pod Zbra� jecha�, a ty (powiada do mnie) pana pilnuj, jeno mu nie m�w nic, bo dusza z niego wyjdzie.</p><p>Skrzetuski tak dalece rozsta� si� od dawna z wszelk� nadziej�, �e i te s�owa Rz�dziana nie wykrzesa�y w nim najmniejszej jej iskierki� Czas jaki� le�a� nieruchomie, a wreszcie pocz�� pyta�:</p><p>� Sk�d�e� ty tu si� wzi�� przy ksi�dzu Cieciszowskim i przy wojsku?</p><p>� Mnie pani kasztelanowa sandomierska, pani Witowska, wys�a�a z Zamo�cia z oznajmieniem do pana kasztelana, �e si� w Toporowie z nim po��czy� M�na to jest pani, m�j jegomo��, i chce koniecznie przy wojsku by�, byle si� z panem kasztelanem nie roz��cza� Wi�c ja do Toporowa przyjecha�em na dzie� przed jegomo�ci�. Pani sandomierskiej rych�o patrzy� powinna by ju� by� ale c�, kiedy on znowu z kr�lem odjecha�!�</p><p>� Nie rozumiem, jak�e� ty m�g� by� w Zamo�ciu, kiedy� z panem Wo�odyjowskim i panem Zag�ob� za Jampol je�dzi�. Czemu� to do Zbara�a z nimi nie przyjecha�?</p><p>� Bo widzi jegomo��, jak nas orda wspar�a, tak ju� nie by�o �adnej rady; wi�c oni si� we dw�ch ca�emu czumbu�owi<a l:href="#fn1060" type="note">[1060]</a> zastawili, a ja uciek�em i nie opar�em si� a� w Zamo�ciu.</p><p>� Szcz�cie, �e nie zgin�li � rzek� Skrzetuski � ale my�la�em, �e� lepszy pacho�ek. Zali godzi�o ci si� opuszcza� ich w takiej opresji?</p><p>� Ej, m�j jegomo��, �eby to my byli sami, we trzech, pewno bym ja ich nie opu�ci�, bo mi si� serce kraja�o, ale�my we czworo byli� wi�c oni rzucili si� na ord�, a mnie sami kazali� ratowa� �ebym to ja by� pewny, �e jegomo�ci rado�� nie zabije� bo to my za Jampolem� znale�li� ale �e ksi�dz�</p><p>Skrzetuski pocz�� patrzy� na pacho�ka i mruga� oczyma jak cz�owiek, kt�ry budzi si� ze snu � nagle, rzek�by�, zerwa�o si� co� w nim, bo poblad� strasznie, siad� na �o�u i krzykn�� grzmi�cym g�osem:</p><p>� Kto z tob� by�?</p><p>� Jegomo��! hej, jegomo��! � wo�a� pacho�ek przera�ony zmian�, jaka zasz�a w twarzy rycerza.</p><p>� Kto z tob� by�? � krzycza� Skrzetuski i chwyciwszy za ramiona Rz�dziana trz��� nim pocz�� i sam trz�s� si� jak w febrze, i gni�t� pacho�ka w �elaznych r�kach.</p><p>� To ju� powiem! � wo�a� Rz�dzian. � Niech ksi�dz robi, co chce: panna z nami by�a, a teraz jest przy pani Witowskiej.</p><p>Skrzetuski zesztywnia�, zamkn�� oczy i g�owa jego opad�a ci�ko na poduszki.</p><p>� Rety! � wo�a� Rz�dzian. � Pewno jegomo�� ostatni� par� pu�ci�! Rety, com ja uczyni�!� lepiej mi by�o milcze�. O dla Boga! jegomo�� najdro�szy, niech no jegomo�� przem�wi� Dla Boga! s�usznie ksi�dz zakazywa�� jegomo��! hej, jegomo��!�</p><p>� Nic to! � ozwa� si� wreszcie Skrzetuski. � Gdzie ona jest?</p><p>� Chwa�a Bogu, �e jegomo�� od�y�� Lepiej ju� nic nie powiem. Jest z pani� kasztelanow� sandomiersk�� rych�o ich tu patrzy� Chwa�a Bogu!� niech no ju� jegomo�� nie umiera� rych�o ich tu patrzy� my do Zamo�cia uciekli� i tam ksi�dz odda� pann� pani Witowskiej� dla przystojno�ci� �e to w wojsku swawolnicy bywaj�� Bohun j� uszanowa�, ale o przygod� nietrudno� Si�a<a l:href="#fn1061" type="note">[1061]</a> ja mia�em k�opot�w, tylko �em to �o�nierzom m�wi�: �Ksi�cia Jeremiego krewna!��, wi�c szanowali� Wyda�em te� na drog� niema�o�</p><p>Skrzetuski znowu le�a� nieruchomie, ale oczy mia� otwarte, do pu�apu wzniesione i twarz bardzo powa�n� � wida� modli� si�. Gdy sko�czy�, zerwa� si�, siad� na �o�u i rzek�:</p><p>� Szaty mi daj � i ka� konie kulbaczy�<a l:href="#fn1062" type="note">[1062]</a>!</p><p>� A gdzie to jegomo�� chce jecha�?</p><p>� Szaty pr�dzej daj!</p><p>� Jakby jegomo�� wiedzia�, �e wszelakiego och�d�stwa jest dosy�, bo i kr�l przed odjazdem nadawa�, i r�ni panowie nadawali. I trzy koniki bardzo foremne w stajni. �ebym to cho� jednego takiego mia�!� ale lepiej jeszcze jegomo�ci pole�e� i wypocz��, bo si�y w jegomo�ci �adnej nie ma.</p><p>� Nic mi nie jest. Na konia mog� siada�. Na Boga �ywego, po�piesz si�!</p><p>� Wiem ja to, �e jegomo�cine cia�o z �elaza � niech�e i tak b�dzie. Tylko mnie jegomo�� przed ksi�dzem Cieciszowskim obroni� Oto szaty tu le��� lepszych i u b�awatnik�w ormia�skich nie dostanie� Niech si� jegomo�� ubiera, a ja powiem, i�by polewki winnej przynie�li, bom te� ju� sobie kaza� ksi�emu s�udze uwarzy�.</p><p>To rzek�szy Rz�dzian zakrz�tn�� si� ko�o strawy, a Skrzetuski pocz�� spiesznie przywdziewa� szaty zostawione w darze przez kr�la i pan�w. Tylko raz w raz chwyta� pacho�ka w ramiona i cisn�� go do wezbranej piersi, a za� pacho�ek opowiada� mu wszystko <emphasis>ab ovo<a l:href="#fn1063" type="note">[1063]</a></emphasis>, jako Bohuna, posieczonego przez pana Micha�a, ale ju� podleczonego, we W�odawie spotka� i jako si� od niego o kniazi�wnie wywiedzia� i piernacz<a l:href="#fn1064" type="note">[1064]</a> uzyska�. Jak potem poszli z panem Micha�em i panem Zag�ob� do wa�adynieckich jar�w i ubiwszy wied�m� i Czeremisa, kniazi�wn� uwie�li, a wreszcie jak wielkie spotyka�y ich niebezpiecze�stwa, gdy przed wojskami Bur�aja uciekali.</p><p>� Bur�aja pan Zag�oba usiek� � wtr�ci� gor�czkowo Skrzetuski.</p><p>� Bitny to jest m�� � odpowiedzia� Rz�dzian � jeszczem te� takiego nie widzia�, bo to jeden bywa m�ny, drugi mowny, trzeci frant, a w panu Zag�obie wszystko w kupie siedzi. Ale najgorzej to ju� nam by�o, m�j jegomo��, w tych lasach za P�oskirowem, gdy nas orda wspar�a. Pan Micha� z panem Zag�ob� zostali, by ich na siebie �ci�gn�� i pogo� wstrzyma�, ja za� rzuci�em si� w bok ku Konstantynowu, Zbara� omijaj�c, bo ju� takem my�la�, �e zabiwszy pana ma�ego i pana Zag�ob�, b�d� w�a�nie ku Zbara�owi za nami gnali. Jako� nie wiem, jakim tam sposobem B�g w mi�osierdziu swoim wyratowa� pana ma�ego i pana Zag�ob� My�la�em, �e ich usiek�. My tymczasem umykali z pann� mi�dzy Chmielnickim, kt�ry od Konstantynowa ci�gn��, a Zbara�em, pod kt�ry Tatarzy poszli.</p><p>� Nie poszli oni tam zaraz, bo ich pan Kuszel wypar�. Ale m�w pr�dzej!</p><p>� �ebym ja to by� wiedzia�, alem nie wiedzia�, wi�ce�my przeciskali si� z pann� mi�dzy Tatary i Kozaki jak w�wozem. Szcz�ciem kraj by� pusty, tak �e nigdzie�my �ywego cz�eka nie spotkali, ni we wsiach, ni w miasteczkach, bo wszystko poucieka�o, gdzie kto m�g�, przed Tatarami. Ale dusza mi na ramieniu siedzia�a ze strachu, �eby to mnie nie ogarn�li, czegom te� w ko�cu nie unikn��.</p><p>Skrzetuski przesta� si� ubiera� i spyta�:</p><p>� Jak to?</p><p>� A tak, m�j jegomo��; wpad�em na podjazd kozacki Do�ca, brata onej Horpyny, u kt�rej panna w jarze siedzia�a. Szcz�ciem zna�em go dobrze, bo mnie przy Bohunie widywa�. Pok�oni�em mu si� od siostry, pokaza�em piernacz Bohun�w i opowiedzia�em wszystko: jako mnie Bohun po pann� pos�a� i jako mnie czeka za W�odaw�. A on, �e to by� Bohunowi przyjacielem i wiedzia� o tym, �e siostra panny strze�e, wi�c uwierzy�. My�la�em, �e pu�ci i jeszcze opatrzy na drog�; ale on powiada tak: �Tam (powiada) pospolite ruszenie si� zbiera, jeszcze wpadniesz w r�ce Lachom; zosta�, powiada, ze mn�, pojedziemy do Chmielnickiego; w obozie b�dzie dziewczynie najbezpieczniej, bo jej tam sam Chmielnicki b�dzie dla Bohuna strzeg�.� Jak mi to powiedzia�, a�em zmartwia�, bo co tu na to odrzec? M�wi� tedy, �e Bohun na ni� czeka i �e szyja moja w tym, �ebym j� zaraz odwi�z�. A on na to: �To damy zna� Bohunowi � a ty nie jed�, bo tam Lachy.� Zacz��em si� spiera�, on te� si� spiera� ze mn�, a� wreszcie rzecze: �Dziwno mi to, �e si� tak boisz mi�dzy Kozak�w i�� � ej! czy� nie zdrajca!� Dopiero zobaczy�em, �e nie ma innej rady, jak noc� umyka�, bo ju� zacz�� mnie podejrzewa�. Si�dme poty na mnie bi�y, m�j jegomo��. Ju�em tedy wszystko gotowa� do drogi, gdy pan Pe�ka od wojsk kr�lewskich w nocy nadszed�.</p><p>� Pan Pe�ka? � rzek� wstrzymuj�c dech Skrzetuski.</p><p>� A jak�e, m�j jegomo��. S�awny to by� zago�czyk pan Pe�ka, kt�ren niedawno poleg� � Panie, �wie� nad jego dusz�! � Nie wiem, czy by kto lepiej potrafi� od niego podjazd prowadzi� i pod pot�g� nieprzyjacielsk� si� uwija� � chyba jeden pan Wo�odyjowski. Ow� przyszed� pan Pe�ka, podjazd Do�cowy star�, �e i noga nie usz�a, a samego Do�ca wzi�� do niewoli. Par� niedziel temu, jak go na pal wo�ami nawlekli � dobrze mu tak! Ale i z panem Pe�k� mia�em biedy niema�o, bo to by� cz�ek okrutnie na cnot� zawzi�ty� Panie, �wie� nad jego dusz�! Ju�em si� ba�, aby panna, uszed�szy krzywdy od Kozak�w, nie dozna�a gorszej od swoich� Dopierom powiedzia� panu Pe�ce, �e to ksi�cia naszego pana krewna. A on, trzeba jegomo�ci wiedzie�, �e jak naszego ksi�cia, bywa�o, wspomnia�, to czapk� zdejmowa� i na s�u�b� si� do niego zawsze wybiera�� Wi�c zaraz zacz�� pann� szanowa� i a� het, do Zamo�cia, do kr�la nas odprowadzi�, a tam ksi�dz Cieciszowski (bardzo to �wi�ty ksi�dz, m�j jegomo��) w opiek� nas wzi�� i pani kasztelanowej Witowskiej pann� odda�.</p><p>Skrzetuski odetchn�� g��boko, po czym rzuci� si� na szyj� Rz�dziana.</p><p>� Przyjacielem mi b�dziesz, bratem, nie s�ug� � rzek� � ale teraz ju� jed�my. Kiedy pani kasztelanowa mia�a tu stan��?</p><p>� W tydzie� po mnie � a ju� dziesi�� dni jest� a o�m jegomo�� bez przytomno�ci le�a�.</p><p>� Jed�my! jed�my! � powt�rzy� Skrzetuski � bo mnie rado�� rozerwie.</p><p>Lecz nim sko�czy�, da� si� s�ysze� t�tent na podw�rzu i okna za�mi�y si� nagle ko�mi i lud�mi. Przez szyby dojrza� pan Skrzetuski naprz�d starego ksi�dza Cieciszowskiego, a przy nim wychudzone twarze pana Zag�oby, Wo�odyjowskiego, Kuszla i innych znajomych w�r�d czerwonych dragon�w ksi���cych. Rozleg� si� weso�y okrzyk, a po chwili hurma rycerzy z ksi�dzem na czele wpad�a do izby.</p><p>� Pok�j zawarty pod Zborowem, obl�enie zdj�te! � wo�a� ksi�dz.</p><p>Lecz Skrzetuski domy�li� si� zaraz tego na sam widok towarzysz�w<a l:href="#fn1065" type="note">[1065]</a> zbaraskich, a teraz by� ju� w obj�ciach Zag�oby i Wo�odyjowskiego, kt�rzy odbierali go sobie wzajemnie.</p><p>� Powiedzieli nam, �e� �yw � krzycza� Zag�oba � ale tym wi�ksza rado��, �e ci� tak rych�o i w zdrowiu ogl�damy! Umy�lnie�my tu po ciebie przyjechali� Janie! ani wiesz, jak�� si� s�aw� okry� i jaka ci� nagroda czeka!</p><p>� Kr�l nagrodzi� � rzek� ksi�dz � ale kr�l kr�l�w wi�cej obmy�li�.</p><p>� Wiem ju� � odpar� Skrzetuski. � Niech was B�g nagrodzi! Rz�dzian wszystko mi wyzna�.</p><p>� I rado�� ci� nie zadusi�a? to i lepiej! <emphasis>Vivat</emphasis> Skrzetuski! <emphasis>vivat</emphasis> kniazi�wna! � krzycza� Zag�oba. � A co, Janie! nie pisn�li�my ci o niej ani s�owa, bo�my nie wiedzieli, czy �ywa. Ale pacho�ek gracko z ni� umyka�. O <emphasis>vulpes astuta<a l:href="#fn1066" type="note">[1066]</a></emphasis>! ksi��� czeka na was oboje� Ha! a� pod Jahorlik<a l:href="#fn1067" type="note">[1067]</a> je�dzili�my po ni�. Zabi�em <emphasis>monstrum</emphasis> piekielne, kt�re jej strzeg�o. Ucieka�o przed wami tych dwunastu ch�opczysk�w, ale teraz ich dogonicie i przegonicie. B�d� mia� wnuki, mo�ci panowie! Rz�dzian, m�w, zali wielkich przeszk�d nie dozna�e�? Imaginuj sobie, �e ca�� ord� wstrzymali�my we dw�ch z panem Micha�em! Pierwszym si� rzuci� na ca�y czambu�<a l:href="#fn1068" type="note">[1068]</a>! W wykroty si� przed nami chowali � nic nie pomog�o! Pan Micha� te� dobrze stawa�� Gdzie moja c�ruchna? Dajcie mi moj� c�ruchn�!</p><p>� Niech ci B�g szcz�ci, Janie! niech ci B�g szcz�ci! � m�wi� ma�y rycerz bior�c ponownie w ramiona Skrzetuskiego.</p><p>� Niech wam B�g zap�aci za wszystko, co�cie dla mnie uczynili. S��w mi nie staje. �yciem, krwi� wam nie nagrodz�! � odpowiedzia� Skrzetuski.</p><p>� Mniejsza z tym! � wo�a� Zag�oba. � Pok�j zawarty! Kiepski pok�j, mo�ci panowie, ale trudno. Dobrze, �e�my ten zapowietrzony Zbara� opu�cili. B�dzie teraz spok�j, mo�ci panowie. Nasza to praca i moja, bo gdyby Bur�aj �y� dot�d, na nic by si� uk�ady nie zda�y. Na weselisko pojedziem. Dalej, Janie! Trzymaj si� ostro! Ani si� domy�lasz, jaki ksi��� pan ma dla ci� prezent �lubny! Kiedy indziej ci powiem, a taraz, gdzie moja c�ruchna, u kaduka? Dawajcie tu moj� c�ruchn�! Ju� jej Bohun nie porwie: pierwej musia�by �yka porwa�! Gdzie moja c�ruchna najmilsza?</p><p>� W�a�niem na ko� siada�, by jecha� naprzeciw pani sandomierskiej � rzek� Skrzetuski. � Jed�my, jed�my, bo rozum strac�.</p><p>� Hajda, mo�ci panowie! Jed�my z nim razem. Czasu nie traci�! Hajda!</p><p>� Pani sandomierska nie musi by� daleko � rzek� ksi�dz.</p><p>� Jazda! � doda� pan Micha�.</p><p>Ale Skrzetuski ju� by� za drzwiami i skoczy� na konia tak lekko, jakby nie dopiero co z �o�a bole�ci powstawa�. Rz�dzian trzyma� si� jego boku, bo wola� z ksi�dzem sam na sam nie zostawa�. Pan Micha� i Zag�oba przy��czyli si� do nich � i jechali co ko� wyskoczy na czele gromady, a ca�a gromada szlachty i czerwonych dragon�w lecia�a toporowieck� drog� na kszta�t kra�nych p�atk�w maku, kt�re wiatr niesie.</p><p>� Hajda! � krzycza� Zag�oba bij�c pi�tami konia.</p><p>I tak lecieli z dziesi�� staja�, a� na skr�cie go�ci�ca ujrzeli tu� przed sob� szereg woz�w i kolasek otoczony przez kilkudziesi�ciu pajuk�w<a l:href="#fn1069" type="note">[1069]</a>; kilku z nich widz�c naprzeciw zbrojnych ludzi ruszy�o zaraz z kopyta pyta�, co by byli za jedni?</p><p>� Swoi! Od kr�lewskiego wojska! � krzykn�� pan Zag�oba.</p><p>� A to kto jedzie?</p><p>� Pani kasztelanowa sandomierska! � brzmia�a odpowied�.</p><p>Skrzetuskiego tak przybi�o wzruszenie, i� sam, nie wiedz�c, co czyni, zsun�� si� z konia i stan��, chwiej�c si�, na boku go�ci�ca. Czapk� zdj��, a po skroniach sp�ywa� mu pot obfity; i dr�a� ten rycerz � przed szcz�ciem � na ca�ym ciele. Pan Micha� zeskoczy� r�wnie� z kulbaki<a l:href="#fn1070" type="note">[1070]</a> i chwyci� w ramiona os�ab�ego rycerza.</p><p>Za nimi stan�li wszyscy na boku go�ci�ca z poodkrywanymi g�owami, a tymczasem szereg woz�w i kolasek nadci�gn�� i pocz�� przechodzi� mimo. Z pani� Witowsk� jecha�o kilkana�cie r�nych pa�, kt�re patrzy�y ze zdziwieniem na rycerzy nie rozumiej�c, co ma znaczy� ta �o�nierska procesja przy go�ci�cu.</p><p>A� wreszcie w �rodku orszaku ukaza�a si� kolaska ozdobniejsza od innych; oczy rycerzy ujrza�y przez jej otwarte okna powa�ne oblicze s�dziwej damy, a obok niej s�odk� i �liczn� twarz Kurcewicz�wny.</p><p>� C�ruchna! � wrzasn�� Zag�oba rzucaj�c si� na o�lep ku karecie � c�ruchna! Skrzetuski jest z nami� C�ruchna!</p><p>W orszaku pocz�to wo�a�: �St�j! st�j!� � uczyni� si� ruch i zamieszanie; tymczasem Kuszel z Wo�odyjowskim prowadzili, a raczej wlekli Skrzetuskiego do karety, on za� os�ab� zupe�nie i ci��y� im coraz bardziej. G�owa zwis�a mu na piersi i nie m�g� ju� i��, i opad� na kolana przy stopniach kolaski.</p><p>Lecz w chwil� p�niej silne a s�odkie ramiona Kurcewicz�wny podtrzymywa�y os�ab�� i wyn�dznia�� g�ow� rycerza.</p><p>Zag�oba za� widz�c zdumienie pani sandomierskiej wo�a�:</p><p>� To Skrzetuski, bohater ze Zbara�a! On to si� przedar� przez nieprzyjaci�, on ocali� wojska, ksi�cia, ca�� Rzeczpospolit�! Niech im B�g b�ogos�awi i niech �yj�!</p><p>� Niech �yj�! <emphasis>vivant</emphasis>! <emphasis>vivant</emphasis>! � wo�a�a szlachta.</p><p>� Niech �yj�! � powt�rzyli ksi���cy dragoni, a� grzmot rozleg� si� po toporowieckich polach.</p><p>� Do Tarnopola! do ksi�cia! na wesele! � wykrzykiwa� Zag�oba. � A co, c�ruchna? sko�czona twoja niedola!� a dla Bohuna kat i miecz!</p><p>Ksi�dz Cieciszowski oczy mia� podniesione do nieba, a usta jego powtarza�y cudne s�owa natchnionego kaznodziei:</p><p>� �Siejba by�a w p�akaniu, a �niwo w weselu��</p><p>Usadzono Skrzetuskiego w karecie obok kniazi�wny � i orszak ruszy� dalej. Dzie� by� cudny, pogodny, d�browy i pola p�awi�y si� w �wietle s�onecznym. Nisko po ugorach i wy�ej nad ugorami, i jeszcze wy�ej w b��kitnym powietrzu p�yn�y ju� tu i owdzie srebrne nitki paj�czyny, kt�re p�niejsz� jesieni� jakoby �niegiem pokrywaj� tamtejsze pola. I spok�j by� wielki naoko�o, jeno konie parska�y ra�no w orszaku.</p><p>� Panie Michale � m�wi� Zag�oba tr�caj�c strzemieniem w strzemi� Wo�odyjowskiego � co� mnie znowu u�api�o za grzdyk� i trzyma, jak to w�wczas, kiedy pan Podbipi�ta � wieczny mu odpoczynek! � wychodzi� ze Zbara�a: ale gdy pomy�l�, �e si� tych dwoje wreszcie znalaz�o, to tak mi lekko na sercu, jakbym kwart� petercymentu<a l:href="#fn1071" type="note">[1071]</a> duszkiem wypi�! Je�li i ciebie ma��e�ska przygoda nie spotka, to na staro�� b�dziem ich dzieci hodowa�. Ka�dy do czego inszego si� rodzi, panie Michale, a my dwaj lepsi chyba do wojny ni� do �eniaczki.</p><p>Ma�y rycerz nie odpowiedzia� nic, jeno pocz�� w�sikami mocniej ni� zwykle rusza�.</p><p>Jechali do Toporowa, a stamt�d do Tarnopola, gdzie si� mieli z ksi�ciem Jeremim po��czy� i razem z jego chor�gwiami do Lwowa na wesele ruszy�. Przez drog� opowiada� Zag�oba pani sandomierskiej, co si� w ostatnich czasach sta�o. Dowiedzia�a si� wi�c, �e kr�l po nie rozstrzygni�tej, morderczej bitwie pod Zborowem zawar� uk�ad z chanem, niezbyt pomy�lny, ale zapewniaj�cy przynajmniej spok�j na czas jaki� Rzeczypospolitej. Chmielnicki na mocy uk�adu pozosta� nadal hetmanem i mia� prawo z niezmiernych t�um�w czerni wybra� sobie czterdzie�ci tysi�cy regestrowych, za kt�re ust�pstwo zaprzysi�g� wierno�� i pos�usze�stwo kr�lowi i stanom.</p><p>� Niechybna to jest rzecz � m�wi� Zag�oba � �e z Chmielnickim znowu przyjdzie do wojny, ale je�li tylko bu�awa naszego ksi�cia nie minie, inaczej to wszystko p�jdzie�</p><p>� Powiedz�e wa�pan Skrzetuskiemu najwa�niejsz� rzecz � rzek� zataczaj�c bli�ej koniem ma�y rycerz.</p><p>� Prawda � rzek� Zag�oba. � Chcia�em zaraz od tego zacz��, ale�my tchu dot�d z�apa� nie mogli. Nic nie wiesz, Janie, co si� po twoim wyj�ciu sta�o: �e Bohun jest u ksi�cia w niewoli.</p><p>Skrzetuski i Kurcewicz�wna zdumieli na t� niespodziewan� wiadomo�� do tego stopnia, �e s�owa wyrzec nie mogli � tylko ona r�ce otworzy�a � i nasta�a chwila milczenia, po czym dopiero Skrzetuski spyta�:</p><p>� Jak to? Jakim sposobem?</p><p>� Palec w tym bo�y � odpowiedzia� Zag�oba � nic innego, jeno palec bo�y. Uk�ad ju� by� zawarty i wychodzili�my w�a�nie z tego zapowietrzonego Zbara�a, a ksi��� wybieg� z jazd� na lewe skrzyd�o pilnowa�, by orda na wojsko nie napad�a� �e to oni cz�sto uk�ad�w nie dotrzymuj�� Wtem nagle wataha z trzystu koni rzuci�a si� na ca�� jazd� ksi���c�.</p><p>� Jeden Bohun m�g� tak� rzecz uczyni�! � zawo�a� Skrzetuski.</p><p>� On te� to by�. Ale nie na zbaraskich �o�nierz�w<a l:href="#fn1072" type="note">[1072]</a> Kozakom si� porywa�! Pan Micha� wnet otoczy� ich i wysiek� do nogi, a Bohun, dwa razy przez niego ci�ty, poszed� w �yka. Nie ma on szcz�cia do pana Micha�a i sam si� ju� musia� o tym przekona�, gdy� w�a�nie do trzech razy pr�bowa�. Ale on te� nie czego innego, jeno �mierci szuka�.</p><p>� Pokaza�o si� � dorzuci� pan Wo�odyjowski � �e chcia� Bohun zd��y� koniecznie spod Wa�adynki do Zbara�a, wszelako, �e to droga d�uga, wi�c nie zd��y�, i gdy si� dowiedzia�, �e ju� pok�j zawarty, rozum mu si� od w�ciek�o�ci pomiesza� i na nic ju� nie zwa�a�.</p><p>� Kto mieczem wojuje, od miecza ginie, bo taka to ju� jest fortuny odmienno�� � rzek� Zag�oba. � To jest szalony Kozak i tym szale�szy, �e desperat. Okrutna wrzawa podnios�a si� z jego powodu mi�dzy nami i mi�dzy hultajstwem. My�leli�my, �e do wojny na nowo przyjdzie, bo ksi��� pierwszy zakrzykn��, �e uk�ady z�amali. Chmielnicki chcia�, by�o, Bohuna ratowa�, ale chan si� na niego zawzi��, �e to powiada: �Moje s�owo i moj� przysi�g� na ha�b� poda�.� I Chmielnickiemu chan wojn� zagrozi�, a do naszego ksi�cia przys�a� czausa<a l:href="#fn1073" type="note">[1073]</a> z oznajmieniem, �e Bohun jest prywatny zb�j � i z pro�b�, �eby ksi��� sprawy z tego nie czyni�, a z Bohunem post�pi� jak ze zb�jem. Podobno te� i o to chodzi�o chanowi, �eby Tatarzy jasyr mogli spokojnie odprowadzi�, kt�rego tyle nabrali, �e za dwa hufnale<a l:href="#fn1074" type="note">[1074]</a> ch�opa b�dzie mo�na w Stambule kupi�.</p><p>� C� ksi��� uczyni� z Bohunem? � pyta� niespokojnie Skrzetuski.</p><p>� Kaza�, by�o, ksi��� zaraz palik dla niego zastruga�, ale si� potem rozmy�li� i tak powiada: �Skrzetuskiemu go daruj�, niech�e z nim czyni, co chce.� Teraz w Tarnopolu Kozaczysko w podziemiu siedzi; cyrulik mu �eb opatruje. M�j Bo�e, ile� to razy dusza ju� powinna by�a z niego uciec! �adnemu wilkowi psi tak sk�ry nie natarmosili, jako my jemu. Sam pan Micha� trzy razy go pok�sa�. Ale twarda to sztuka, cho� i prawd� rzek�szy, cz�ek nieszcz�sny. Niech mu tam kat �wieci! Nie mam ja ju� do niego rankoru<a l:href="#fn1075" type="note">[1075]</a>, pomimo i� okrutnie na mnie nastawa�, a niewinnie, bo i pija�em z nim, pospolitowa�em si� jak z r�wnym, p�ki na ci�, c�ruchno, r�ki nie podni�s�. Mog�em go te� pchn�� w Roz�ogach� Ale to ju� z dawna wiem, �e nie masz �adnej wdzi�czno�ci na �wiecie i ma�o kto dobrym za dobre p�aci. Niech go tam!�</p><p>Tu pan Zag�oba pocz�� kiwa� g�ow��</p><p>� A ty co z nim uczynisz, Janie? � spyta�. � �o�nierze m�wi�, �e forysia<a l:href="#fn1076" type="note">[1076]</a> z niego zrobisz, bo ch�op poka�ny, ale nie chce mi si� wierzy�, �eby� tak w�a�nie post�pi�.</p><p>� Z pewno�ci� tego nie uczyni� � odrzek� Skrzetuski. � Wielkiej to jest fantazji �o�nierz, a �e nieszcz�sny, tym bardziej go �adn� ch�opsk� funkcj� nie poha�bi�.</p><p>� Niech mu B�g wszystko odpu�ci � rzek�a kniazi�wna.</p><p>� Amen! � doda� Zag�oba. � Prosi on �mierci jako matki, by go zabra�a� i pewnie by�by j� znalaz�, gdyby si� by� pod Zbara� nie sp�ni�.</p><p>Zamilkli wszyscy, nad dziwnymi zmianami fortuny rozmy�laj�c, a� w oddaleniu ukaza�a si� Grabowa, w kt�rej zatrzymali si� na pierwszy popas. Zastali tam huk �o�nierzy wracaj�cych ze Zborowa. Przyjecha� i pan kasztelan sandomierski, Witowski, kt�ry szed� z pu�kiem na spotkanie �ony, i pan starosta krasnostawski, i pan Przyjemski � i moc szlachty z pospolitego ruszenia, kt�rej t�dy droga do domostw wypada�a. Dw�r w Grabowej by� spalony, r�wnie� jak i wszystkie inne budynki, ale �e dzie� by� cudny, cichy i ciep�y, wi�c nie szukaj�c dachu nad g�ow�, wszyscy roz�o�yli si� w d�browie pod go�ym niebem. Przywieziono te� i znaczne zapasy jad�a i napitk�w, wi�c czelad� zaraz wzi�a si� �ywo do przyrz�dzania wieczerzy. Pan sandomierski kaza� rozbi� kilkana�cie namiot�w w d�browie dla niewiast i dygnitarzy � i stan�� jakby ob�z prawdziwy. Rycerstwo kupi�o<a l:href="#fn1077" type="note">[1077]</a> si� przed namiotami, chc�c si� na kniazi�wn� i Skrzetuskiego napatrzy�. Inni rozmawiali o minionej wojnie; ci, co nie byli pod Zbara�em, jeno pod Zborowem, wypytywali �o�nierzy ksi���cych o szczeg�y obl�enia � i gwarno by�o, i weso�o, zw�aszcza �e B�g zdarzy� dzie� tak pi�kny.</p><p>Wodzi� wi�c rej pan Zag�oba mi�dzy szlacht�, opowiadaj�c po raz tysi�czny, jak to Bur�aja zabi�, a Rz�dzian mi�dzy czeladzi�, kt�ra uczt� przygotowywa�a. Wszelako upatrzy� zr�czny pacho�ek stosown� chwil� i odci�gn�wszy Skrzetuskiego k�s na stron�, schyli� mu si� do n�g pokornie.</p><p>� M�j jegomo�� � rzek� � chcia�bym i ja o �ask� jegomo�ci prosi�.</p><p>� Trudno by mi by�o odm�wi� ci czegokolwiek � odpowiedzia� pan Skrzetuski � gdy� przez ciebie wszystko, co najlepsze, si� sta�o.</p><p>� Zaraz ja te� my�la�em � rzek� pacho�ek � �e mi jegomo�� jakow�� nagrod� obmy�li.</p><p>� M�w: czego chcesz?</p><p>Puco�owata twarz Rz�dziana pociemnia�a, a z oczu strzeli�a mu nienawi�� i zawzi�to��.</p><p>� Jednej �aski prosz�, niczego wi�cej nie chc� � rzek� � niech�e mi jegomo�� Bohuna daruje.</p><p>� Bohuna? � rzek� ze zdziwieniem pan Skrzetuski. � C� ty chcesz z nim uczyni�?</p><p>� Ju� ja, m�j jegomo��, pomy�l�, �eby moje nie przepad�o i �eby mu z lichw� zap�aci� za to, �e mnie w Czehrynie<a l:href="#fn1078" type="note">[1078]</a> poha�bi�. Wiem, �e jegomo�� ka�e go pewnikiem zg�adzi� � niech�e ja mu pierwej zap�ac�!</p><p>Brwi Skrzetuskiego �ci�gn�y si�.</p><p>� Nie mo�e to by�! � rzek� stanowczo.</p><p>� O dla Boga! wola�bym by� zgin��! � zawo�a� �a�o�nie Rz�dzian. � Na to�em wy�y�, by ha�ba do mnie przyros�a!</p><p>� ��daj, czego chcesz � rzek� Skrzetuski � niczego ci nie odm�wi�, ale to nie mo�e by�. Wejd� w siebie, zapytaj ojc�w, je�li nie grzeszniej b�dzie dotrzyma� takowej obietnicy ni�eli jej poniecha�. Do boskiej karz�cej r�ki ty swojej nie przyk�adaj, aby si� za� i tobie nie dosta�o. Zawstyd� si�, Rz�dzian. Ten cz�ek i tak Boga o �mier� prosi, a przy tym ranny i w �ykach. Czym�e mu chcesz by�? katem? B�dziesz-li zwi�zanego ha�bi� albo rannego dobija�? Zali� Tatar czy rezun<a l:href="#fn1079" type="note">[1079]</a> kozacki? P�kim �yw, na to nie pozwol�, i nie wspominaj mi o tym.</p><p>W g�osie pana Jana by�o tyle si�y i woli, �e pacho�ek od razu straci� wszelk� nadziej�, wi�c tylko rzek� p�aczliwym g�osem:</p><p>� Jak on zdr�w, to on i dw�m takim jak ja da�by rady, a jak chory, to mi si� m�ci� nie przystoi � kiedy� ja mu za swoje zap�ac�?</p><p>� Zemst� zostaw Bogu � rzek� Skrzetuski.</p><p>Pacho�ek usta otworzy�, chcia� jeszcze co� m�wi�, o co� si� pyta�, ale pan Jan odwr�ci� si� i poszed� ku namiotom, przed kt�rymi liczne zebra�o si� towarzystwo. W �rodku siedzia�a pani Witowska, a obok niej kniazi�wna, naok� za� rycerze. Przed nimi nieco pan Zag�oba, stoj�c bez czapki, opowiada� tym, kt�rzy byli tylko pod Zborowem, obl�enie Zbara�a. S�uchali go wszyscy dech w piersiach tamuj�c; twarze mieni�y si� od wzruszenia i ci, co tam nie byli, z �alem my�leli o tym, �e nie byli. Pan Jan siad� ko�o kniazi�wny i wzi�wszy jej r�k�, do ust przycisn��, a potem wsparli si� o siebie ramionami i siedzieli cicho. S�o�ce schodzi�o ju� z nieba i z wolna czyni� si� wiecz�r. Skrzetuski zas�ucha� si� tak�e � jakby czego� nowego dla siebie s�uchaj�c. Pan Zag�oba obciera� czupryn� � i g�os jego rozbrzmiewa� coraz silniej� Rycerzom �wie�a pami�� lub imaginacja przywodzi�a przed oczy te krwawe dzieje: wi�c widzieli okop jakoby morzem otoczony i w�ciek�e szturmy; s�yszeli wrzaski i wycia, i huk armat i samopa��w, widzieli kniazia w srebrnych blachach na okopie � w�r�d gradu kul� Potem n�dz�, g��d, owe noce czerwone, w kt�rych �mier� kr��y�a jak z�owrogi, wielki ptak nad okopem� wyj�cie pana Podbipi�ty, Skrzetuskiego� I s�uchali wszyscy, czasem oczy wznosz�c do g�ry lub za g�ownie szabel chwytaj�c, a pan Zag�oba tak ko�czy�:</p><p>� Jedna to teraz mogi�a, jeden kopiec olbrzymi, a �e pod nim nie le�y s�awa Rzeczypospolitej i kwiat rycerstwa, i ksi��� wojewoda, i ja, i my wszyscy, kt�rych lwami zbaraskimi sami Kozacy nazywaj� � on to sprawi�!</p><p>To rzek�szy pan Zag�oba wskaza� Skrzetuskiego.</p><p>� Jako �ywo, tak jest! � wykrzykn�li Marek Sobieski i pan Przyjemski.</p><p>� S�awa mu! cze��, dzi�kowanie! � pocz�y wo�a� silne g�osy rycerskie. � <emphasis>Vivat</emphasis> Skrzetuski! <emphasis>Vivat</emphasis> m�oda para! Niech �yje bohater! � wo�ano coraz silniej.</p><p>Uniesienie ogarn�o wszystkich zebranych. Jedni biegli po kielichy, drudzy rzucali czapki w g�r�. �o�nierze pocz�li d�wi�cze� szablami � i wkr�tce uczyni� si� jeden og�lny gromki okrzyk:</p><p>� S�awa! s�awa! niech �yje! niech �yje!</p><p>Skrzetuski jak prawdziwy rycerz chrze�cija�ski spu�ci� pokornie g�ow� � ale kniazi�wna wsta�a, strz�sn�a warkocze, rumie�ce bi�y jej na twarz, a z oczu strzela�a duma, bo ten rycerz mia� by� jej m�em, a s�awa m�a pada na �on� jak �wiat�o s�o�ca na ziemi�.</p><empty-line/><p>*</p><empty-line/><p>P�n� ju� noc� rozjechali si� zgromadzeni w dwie strony. Pa�stwo Witowscy, pan Przyjemski i starosta krasnostawski poci�gn�li z pu�kami w stron� Toporowa, a Skrzetuski z kniazi�wn� i chor�gwi� Wo�odyjowskiego do Tarnopola. Noc by�a tak pogodna jak i dzie�. Roje gwiazd �wieci�y na niebie. Ksi�yc zeszed� i o�wieci� pokryte paj�czyn� pola. �o�nierze pocz�li �piewa�; potem wsta�y bia�e opary z ��k i uczyni�y z okolicy jakby jedno olbrzymie jezioro o�wiecone blaskiem ksi�yca.</p><p>W tak� to noc wychodzi� niegdy� Skrzetuski ze Zbara�a i w tak� noc teraz czu� bicie serca Kurcewicz�wny przy swoim.</p></section></section><section><section><title><p>Epilog</p></title><p>Lecz tragedia dziejowa nie zako�czy�a si� ani pod Zbara�em, ani pod Zborowem, a nawet nie zako�czy� si� tam jej akt pierwszy. W dwa lata p�niej zerwa�a si� zn�w ca�a Kozaczyzna do boju z Rzecz�pospolit�. Wsta� Chmielnicki silniejszy ni� kiedykolwiek, a z nim szed� chan wszystkich ord � i ci� sami wodze, kt�rzy ju� pod Zbara�em stawali: wi�c dziki Tuhaj-bej i Urum-murza, i Artim-Girej, i Nuradyn, i Ga�ga, i Amurat, i Subagazi. S�upy po�ar�w, j�ki ludzkie sz�y przed nimi � tysi�ce wojownik�w pokrywa�y pola, nape�nia�y lasy, p� miliona ust wydawa�o okrzyki wojenne � i zdawa�o si� ludziom, �e przyszed� ostatni kres na Rzeczpospolit�.</p><p>Lecz i Rzeczpospolita przebudzi�a si� ju� z odr�twienia, zerwa�a z dawn� polityk� kanclerza, z uk�adami, z paktowaniem. Ju� by�o wiadomo, �e tylko miecz d�u�szy spok�j zapewni� mo�e, wi�c gdy kr�l ruszy� przeciw nieprzyjacielskiej powodzi, sz�o z nim sto tysi�cy wojska i szlachty pr�cz mrowia ciur�w i czeladzi.</p><p>Nikogo nie brak�o z os�b wchodz�cych do niniejszego opowiadania. By� ksi��� Jeremi Wi�niowieckiz ca�� sw� dywizj�, w kt�rej po staremu s�u�yli Skrzetuski i Wo�odyjowski z wolentarzem<a l:href="#fn1080" type="note">[1080]</a> Zag�ob�; byli obaj hetmani, Potocki i Kalinowski, czasu tego ju� z niewoli tatarskiej wykupieni. By� i pu�kownik Stefan Czarniecki, p�niejszy szwedzkiego kr�la Karola Gustawa pogromca, i pan Przyjemski, kt�ry wszystk� armat� dowodzi�, i genera� Ubald, i pan Arciszewski, i pan starosta krasnostawski, i brat jego starosta jaworowski, p�niejszy kr�l Jan III, i Ludwik Weyher wojewoda pomorski, i Jakub wojewoda malborski, i chor��y Koniecpolski, i ksi��� Dominik Zas�awski<a l:href="#fn1081" type="note">[1081]</a>, i biskupi, i dygnitarze koronni, i senatorowie � ca�a Rzeczpospolita z naczelnym swym wodzem, kr�lem.</p><p>Na polach Beresteczka spotka�y si� wreszcie owe krociowe zast�py i tam to stoczono jedn� z najwi�kszych bitew w dziejach �wiata, kt�rej odg�osem brzmia�a ca�a �wczesna Europa.</p><p>Trwa�a ona trzy dni. Przez pierwsze dwa wa�y�y si� losy � w trzecim przysz�o do walnego boju, kt�ry przewa�y� zwyci�stwo. Rozpocz�� �w b�j ksi��� Jeremi. Dzie� �w pierwszego spotkania by� dniem tryumfu dla polityki straszliwego �Jaremy� � jemu wi�c pierwszemu przysz�o na nieprzyjaciela uderzy�.</p><p>I widziano go na czele ca�ego lewego skrzyd�a, jak bez zbroi, z go�� g�ow�, gna� jak wicher po polu na olbrzymie zast�py z�o�one ze wszystkich konnych mo�ojc�w<a l:href="#fn1082" type="note">[1082]</a> zaporoskich, ze wszystkich Tatar�w krymskich, nohajskich, bia�ogrodzkich, z Turk�w sylistryjskich i rumelskich, z Urumba��w, janczar�w, Serb�w, Wo�och�w, Perier�w i innych dzikich wojownik�w zebranych od Uralu, Morza Kaspijskiego i b�ot Meockich a� do Dunaju.</p><p>I jak rzeka ginie z oczu w spienionych nurtach morskich, tak zgin�y z oczu pu�ki ksi���ce w tym morzu nieprzyjaci�. Chmura kurzawy wsta�a na r�wninie niby rozszala�a tr�ba powietrzna i zakry�a walcz�cych�</p><p>Patrzy�o na ten nadludzki b�j ca�e wojsko � i kr�l, a podkanclerzy Leszczy�ski wzni�s� drzewo Krzy�a �wi�tego i b�ogos�awi� nim gin�cych.</p><p>Tymczasem z drugiego boku zachodzi� wojsku kr�lewskiemu ca�y tabor kozacki licz�cy dwie�cie tysi�cy ludzi, naje�ony armatami, ziej�cy ogniem, na kszta�t smoka wysuwaj�cego powoli z las�w olbrzymie swe k��by.</p><p>Lecz nim wysun�� ca�y ich ogrom � z owej kurzawy, w kt�rej zgin�y pu�ki Wi�niowieckiego, pocz�li wypada� je�d�cy, potem ich dziesi�tki, potem setki, potem tysi�ce, potem dziesi�tki tysi�cy � i p�dzi� ku wzg�rzom, na kt�rych sta� chan, otoczony przez wyborowe swe gwardie.</p><p>Dzikie t�umy ucieka�y w szalonym pop�ochu i bez�adzie � pu�ki polskie gna�y za nimi.</p><p>Tysi�ce mo�ojc�w i Tatar�w zas�a�y pobojowisko, a mi�dzy nimi le�a�, rozci�ty koncerzem na dwoje, zakamienia�y wr�g Lach�w, a wierny Kozak�w sojusznik, dziki i m�ny Tuhaj-bej.</p><p>Straszliwy ksi��� tryumfowa�.</p><p>Lecz kr�l spostrzeg� okiem wodza tryumf ksi���cy i postanowi� zgnie�� ordy, nim tabor kozacki nadci�gnie.</p><p>Ruszy�y wszystkie wojska, hukn�y wszystkie dzia�a, roznosz�c �mier� i zamieszanie; wnet brat chanowy, wspania�y Amurat, pad� uderzony kul� w piersi. Zawrzas�y bole�nie ordy. Przera�ony i ranny z samego pocz�tku bitwy chan spojrza� na pole. Z dala, w�r�d dzia� i ognia, szed� pan Przyjemski i sam kr�l z rajtari�, a z bok�w hucza�a ziemia pod ci�arem biegn�cej do boju jazdy.</p><p>W�wczas zadr�a� Islam-Girej � i nie dotrzyma� pola, i pierzchn��, a za nim pierzchn�y bez�adnie wszystkie ordy i Wo�osza, i Urumba�owie, i konni mo�ojcy zaporoscy, i Turcy sylistryjscy, i poturcze�cy, jak chmura pierzcha przed wichrem.</p><p>Uciekaj�cych dop�dzi� zrozpaczony Chmielnicki, chc�c b�aga� chana, aby do bitwy powr�ci� � lecz chan rykn�� na jego widok z gniewu, wreszcie kaza� go Tatarom uchwyci�, przywi�za� do konia i porwa� ze sob�.</p><p>Teraz pozosta� tylko tabor kozacki.</p><p>Dow�dca taboru, pu�kownik kropiwe�ski Dziedzia�a, nie wiedzia�, co si� sta�o z Chmielnickim, lecz widz�c kl�sk� i haniebn� ucieczk� wszystkich ord � wstrzyma� poch�d i cofn�wszy si� z taborem, usadowi� si� w bagnistych wid�ach Pleszowy.</p><p>Tymczasem burza zerwa�a si� na niebie i lun�y niezmierne potoki deszczu. �B�g ziemi� obmywa� po sprawiedliwej bitwie.�</p><p>D�d�e trwa�y kilka dni i kilka dni odpoczywa�y kr�lewskie wojska, zm�czone poprzednimi bitwami � przez ten czas tabor opasywa� si� wa�ami i zmieni� si� w olbrzymi� ruchom� fortec�.</p><p>Z powrotem pogody rozpocz�o si� obl�enie � najdziwniejsze, jakie kiedykolwiek w �yciu widziano.</p><p>Sto tysi�cy kr�lewskiego wojska obieg�o dwukro�stotysi�czn� armi� Dziedzia�y.</p><p>Kr�lowi brak�o armat, �ywno�ci, amunicji � Dziedzia�a mia� nieprzebrane zasoby proch�w, wszelkich zapas�w, a opr�cz tego siedmdziesi�t ci�szych i l�ejszych armat.</p><p>Ale na czele kr�lewskich wojsk sta� kr�l � Kozakom brak�o Chmielnickiego.</p><p>Wojska kr�lewskie by�y o�ywione �wie�ym zwyci�stwem � Kozacy zw�tpili o sobie.</p><p>Min�o kilka dni � nadzieja powrotu Chmielnickiego i chana znik�a.</p><p>W�wczas rozpocz�y si� rokowania.</p><p>Przyszli do kr�la pu�kownicy kozaccy i bili mu czo�em, prosz�c zmi�owania, obchodzili namioty senator�w, czepiali si� sukien, przyrzekaj�c cho�by spod ziemi wydosta� Chmielnickiego i odda� go kr�lowi.</p><p>Serce Jana Kazimierza nie by�o obce lito�ci � chcia� pu�ci� do dom�w czer� i wojsko, byle wydano mu wszystk� starszyzn�, kt�r� postanowi� zatrzyma� a� do chwili wydania Chmielnickiego.</p><p>Lecz taki w�a�nie uk�ad nie by� po my�li starszy�nie, kt�ra za ogrom swych wyst�pk�w nie spodziewa�a si� przebaczenia.</p><p>Wi�c w czasie uk�ad�w trwa�y bitwy, rozpaczliwe wycieczki i codziennie la�a si� obficie krew polska i kozacka.</p><p>Mo�ojcy w dzie� walczyli z odwag� i zaciek�o�ci� rozpaczy, lecz noc� chmary ich ca�e wiesza�y si� pod obozem kr�lewskim, wyj�c ponuro o mi�osierdzie.</p><p>Dziedzia�a sk�ania� si� do uk�ad�w i sam chcia� ponie�� w ofierze g�ow� sw� kr�lowi, byle wykupi� wojsko i lud.</p><p>Jednak�e rozruchy powsta�y w kozackim obozie. Jedni chcieli si� poddawa�, inni broni� do �mierci, wszyscy za� przemy�liwali, jak by si� wymkn�� z taboru.</p><p>Ale najodwa�niejszym wydawa�o si� to niepodobie�stwem.</p><p>Tabor otoczony by� wid�ami rzeki i olbrzymimi bagnami. Broni� si� w nim mo�na by�o ca�e lata, ale do odwrotu jedna tylko droga sta�a otworem � przez wojska kr�lewskie.</p><p>O tej drodze nikt nie my�la� w taborze.</p><p>Uk�ady przerywane bitwami wlok�y si� leniwo; rozruchy w t�umach kozackich stawa�y si� coraz cz�stsze. W jednym z takich rozruch�w zrzucono z dow�dztwa Dziedzia�� i obrano nowego wodza.</p><p>Nazwisko jego wla�o now� odwag� w upad�e dusze kozacze � i odbiwszy si� gromkim echem w obozie kr�lewskim, rozbudzi�o w kilku sercach rycerskich zatarte wspomnienia przebytych b�l�w i nieszcz��.</p><p>Nowy w�dz zwa� si� Bohun.</p><p>Ju� poprzednio wysokie on zajmowa� stanowisko mi�dzy kozactwem w radzie i boju. G�os powszechny ukazywa� na niego jako na nast�pc� Chmielnickiego, kt�rego w nienawi�ci do Lach�w jeszcze przewy�sza�.</p><p>Bohun pierwszy z kozackich pu�kownik�w stan�� wraz z Tatarami pod Beresteczkiem na czele pi��dziesi�ciu tysi�cy ludzi. Bra� udzia� w trzechdniowej bitwie je�d�c�w � i pogromiony wraz z chanem i ordami przez Jeremiego, zdo�a� wyprowadzi� z pogromu wi�ksz� cz�� swych si� i znale�� schronienie w taborze. Teraz po Dziedziale partia nieprzejednanych odda�a mu naczelne dow�dztwo ufaj�c, �e on jeden potrafi uratowa� tabor i wojsko.</p><p>I istotnie m�ody w�dz ani chcia� s�ysze� o uk�adach � pragn�� bitwy i krwi przelewu, cho�by i w tej krwi sam mia� uton��.</p><p>Lecz wkr�tce przekona� si�, �e z tymi zast�pami nie mo�na by�o ju� my�le� o przej�ciu zbrojn� r�k� po trupach kr�lewskiego wojska � wi�c chwyci� si� innego sposobu.</p><p>Historia zachowa�a pami�� tych bezprzyk�adnych usi�owa�, kt�re wsp�czesnym wydawa�y si� godnymi olbrzyma, kt�re mog�y by�y ocali� wojsko i czer�.</p><p>Bohun postanowi� przej�� przez bezdenne bagna Pleszowej, a raczej zbudowa� przez te bagna taki most, by po nim mogli przej�� wszyscy obl�eni.</p><p>Wi�c lasy ca�e pocz�y pada� pod siekierami Kozak�w i ton�� w b�otach; rzucano w nie wozy, namioty, ko�uchy, �wity<a l:href="#fn1083" type="note">[1083]</a> � i most przed�u�a� si� z dniem ka�dym.</p><p>Zdawa�o si�, �e dla tego wodza nie masz nic niepodobnego.</p><p>Kr�l zw��czy� szturm, nie chc�c przelewu krwi, lecz widz�c te olbrzymie roboty pozna�, i� nie ma innej rady, i kaza� otr�bi� w wojsku, by si� na wiecz�r gotowano do ostatecznej rozprawy.</p><p>Nikt nie wiedzia� o tym zamiarze w taborze kozackim � most przed�u�a� si� jeszcze ca�� noc poprzedni�; rankiem za� Bohun wyjecha� na czele starszyzny obejrze� roboty.</p><p>By�o to w poniedzia�ek, si�dmego lipca 1651 roku. Ranek dnia tego wsta� blady, jakby przera�ony, zorze na wschodzie by�y krwawe, s�o�ce wzesz�o rude, chorobliwe, krwawy jaki� orihlask o�wieca� wody i lasy.</p><p>Z obozu polskiego wyganiano konie na pasz�; tabor kozacki szumia� g�osami rozbudzonych ludzi. Porozpalano ogniska i gotowano straw� porann�. Wszyscy widzieli odjazd Bohuna, jego orszaku i id�cej za nim jazdy, z pomoc� kt�rej w�dz chcia� sp�dzi� wojewod� brac�awskiego<a l:href="#fn1084" type="note">[1084]</a> zajmuj�cego ty�y taboru i psuj�cego z armat roboty kozackie.</p><p>Czer� patrzy�a na odjazd spokojnie, a nawet z otuch� w sercu. Tysi�ce oczu odprowadza�o m�odego wojownika i tysi�ce ust m�wi�o za nim:</p><p>� Bo�e ci� b�ogos�aw, sokole!</p><p>W�dz, orszak i jazda oddalaj�c si� z wolna od taboru doszli do brzegu lasu, mign�li jeszcze raz w porannym s�o�cu i pocz�li si� zasuwa� za chaszcze.</p><p>Wtem jaki� straszny, przera�liwy g�os zakrzykn��, a raczej zawy� przy bramie taboru:</p><p>� Lude, spasajtes<a l:href="#fn1085" type="note">[1085]</a>!</p><p>� Starszyzna ucieka! � krzykn�o naraz kilkana�cie g�os�w.</p><p>� Starszyzna ucieka! � powt�rzy�y setki i tysi�ce ludzi. Szmer poszed� przez t�umy, jak kiedy wicher uderzy w b�r � i naraz krzyk okropny, nieludzki wyrwa� si� z dwukro�stotysi�cznej gardzieli:</p><p>� Spasajtes! spasajtes! Lachy! Starszyzna ucieka!</p><p>Masy ludzkie wezbra�y naraz na kszta�t rozszala�ego potoku. Zdeptano ogniska, poprzewracano wozy, namioty, rozerwano ostroko�y; �ciskano si�, duszono. Straszliwa panika porazi�a ob��dem wszystkie umys�y. G�ry cia� zatamowa�y wnet drog� � wi�c deptano po trupach w�r�d ryku, zgie�ku, wrzasku, j�k�w. T�umy wyla�y si� z majdanu, wpada�y na pomost, spycha�y si� w bagna, ton�cy chwytali si� w konwulsyjne u�ciski i wyj�c do nieba o mi�osierdzie, zapadali si� w ch�odne, ruchome b�ota. Na pomo�cie wszcz�a si� bitwa i rze� o miejsca. Wody Pleszowej zape�ni�y si� i zatka�y cia�ami. Nemezis<a l:href="#fn1086" type="note">[1086]</a> dziejowa sp�aca�a straszliwie za Pi�awce<a l:href="#fn1087" type="note">[1087]</a> Beresteczkiem.</p><p>Wrzaski okropne dosz�y do uszu m�odego wodza i wnet zrozumia�, co si� sta�o. Lecz na pr�no zawr�ci� w tej chwili do taboru, na pr�no lecia� naprzeciw t�umom ze wzniesionymi do nieba r�kami. G�os jego zgin�� w ryku tysi�c�w � straszliwa rzeka uciekaj�cych porwa�a go wraz z koniem, orszakiem i ca�� jazd� i nios�a na zatracenie.</p><p>Wojska koronne zdumia�y si� na widok tego ruchu, kt�ry zrazu wielu za jaki� atak rozpaczliwy poczyta�o � lecz oczom trudno by�o nie wierzy�.</p><p>W kilka chwil p�niej, gdy zdziwienie przesz�o, wszystkie chor�gwie nie czekaj�c nawet rozkaz�w ruszy�y na nieprzyjaciela, a w przedzie sz�a jak wicher chor�giew drago�ska, na kt�rej czele lecia� ma�y pu�kownik z szabl� nad g�ow�.</p><p>I nasta� dzie� gniewu, kl�ski i s�du� Kto nie by� zduszon lub si� nie utopi�, szed� pod miecz. Sp�yn�y krwi� rzeki tak, �e nie rozpozna�e�, czy krew, czy woda w nich p�ynie. Ob��kane t�umy jeszcze bez�adniej zacz�y si� dusi� i spycha� w wod�, i topi� Mord nape�ni� te okropne lasy i zapanowa� w nich tym straszliwiej, �e pot�ne watahy pocz�y si� broni� z w�ciek�o�ci�. Toczy�y si� bitwy na b�otach, w kniejach, na polu. Wojewoda brac�awski przeci�� odwr�t uciekaj�cym. Pr�no kr�l rozkazywa� powstrzymywa� �o�nierzy. Lito�� zgas�a i rze� trwa�a a� do nocy, rze� taka, jakiej najstarsi nie pami�tali wojownicy i na kt�rej wspomnienie w�osy stawa�y im p�niej na g�owach.</p><p>Gdy wreszcie ciemno�ci okry�y ziemi�, sami zwyci�zcy byli przera�eni swym dzie�em. Nie �piewano <emphasis>Te Deum<a l:href="#fn1088" type="note">[1088]</a></emphasis> i nie �zy rado�ci, lecz �zy �alu i smutku p�yn�y z dostojnych oczu kr�lewskich.</p><p>Tak rozegra� si� akt pierwszy dramatu, kt�rego autorem by� Chmielnicki.</p><p>Lecz Bohun nie z�o�y� wraz z innymi g�owy w tym dniu straszliwym. Jedni m�wili, �e spostrzeg�szy kl�sk�, pierwszy ratowa� si� ucieczk�; inni, �e ocali� go pewien rycerz znajomy. Prawdy nikt nie m�g� dociec.</p><p>To tylko pewne, �e w nast�pnych wojnach cz�stokro� wyp�ywa�o jego nazwisko mi�dzy nazwiskami najs�ynniejszych wodz�w kozackich. Postrza� z jakiej� m�ciwej r�ki dosi�gn�� go w kilka lat p�niej, lecz i w�wczas nie przyszed� na niego kres ostatni. Po �mierci ksi�cia Wi�niowieckiego, kt�ry z trud�w wojennych umar�, gdy pa�stwo �ubnia�skie<a l:href="#fn1089" type="note">[1089]</a> odpad�o od cia�a Rzeczypospolitej, Bohun zaw�adn�� wi�ksz� cz�ci� jego obszar�w. M�wiono, �e w ko�cu i Chmielnickiego nie chcia� nad sob� uznawa�. Sam Chmielnicki, z�amany, przeklinany przez w�asny lud, szuka� protekcji postronnych, dumny za� Bohun odrzuca� wszelk� opiek� i got�w by� szabl� swobody swej kozaczej broni�.</p><p>M�wiono tak�e, �e u�miech nie posta� nigdy na ustach tego szczeg�lnego cz�owieka. �y� nie w �ubniach, ale w wiosce, kt�r� z popio��w odbudowa� i kt�ra zwa�a si� Roz�ogi. Tam te� podobno umar�.</p><p>Wojny domowe prze�y�y go i ci�gn�y si� jeszcze d�ugo. Przysz�a potem zaraza i Szwedzi. Tatarzy stale prawie go�cili na Ukrainie, zagarniaj�c t�umy ludu w niewol�. Opustosza�a Rzeczpospolita, opustosza�a Ukraina. Wilcy wyli na zgliszczach dawnych miast i kwitn�ce niegdy� kraje by�y jakby wielki grobowiec. Nienawi�� wros�a w serca i zatru�a krew pobratymcz� � i �adne usta d�ugo nie m�wi�y: �Chwa�a na wysoko�ciach Bogu, a na ziemi pok�j ludziom dobrej woli.�</p></section></section></section></body><body name="footnotes"><section id="fn1"><p><emphasis>Wa�adynka</emphasis> � rzeczka, dzi� na terenie Mo�dawii.</p></section><section id="fn2"><p><emphasis>Don</emphasis> � rzeka w p�d.-zach. cz�ci Rosji, wpada do Morza Azowskiego.</p></section><section id="fn3"><p><emphasis>Jampol</emphasis> (w obwodzie winnickim) � miasto w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one w jarze na lewym brzegu Dniestru (dzi� przy granicy z Mo�dawi�), w XVII w. lokalny o�rodek handlowy.</p></section><section id="fn4"><p><emphasis>mistrz</emphasis> � kat.</p></section><section id="fn5"><p><emphasis>Taj hodi</emphasis> (ukr.) � i dosy�.</p></section><section id="fn6"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � dow�dca oddzia�u kozak�w lub bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn7"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 100 km na p�n. wsch�d od Kamie�ca Podolskiego, 60 km na zach�d od Winnicy.</p></section><section id="fn8"><p><emphasis>sobaczy</emphasis> (z ukr.) � psi.</p></section><section id="fn9"><p><emphasis>Jahorlik</emphasis> � rzeka w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy, lewy dop�yw Dniestru; miasteczko i stanica wojskowa u uj�cia rzeki Jahorlik do Dniestru, ok. 150 km na p�d. od Brac�awia, w�wczas przy granicy z Mo�dawi� i Turcj�, dzi� na terenie Mo�dawii.</p></section><section id="fn10"><p><emphasis>przyho�ubi�</emphasis> (z ukr.) � przytuli�, przygarn��.</p></section><section id="fn11"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn12"><p><emphasis>ko�y serdcie bo�yt</emphasis> (z ukr.) � kiedy serce boli.</p></section><section id="fn13"><p><emphasis>Spyt</emphasis> (z ukr.) � �pi.</p></section><section id="fn14"><p><emphasis>s�adko jak detyna</emphasis> (z ukr.) � s�odko jak dziecko.</p></section><section id="fn15"><p><emphasis>szczoby wy jej nie rozbudy�y. Misiac jej prosto w �yczko zahladaje, serde�ku mojemu</emphasis> (z ukr.) � �eby�cie jej nie obudzili. Ksi�yc jej prosto w twarzyczk� zagl�da, kochanej mojej.</p></section><section id="fn16"><p><emphasis>Tycho �wityt, ne rozbudyt</emphasis> (z ukr.) � cicho �wieci, nie obudzi.</p></section><section id="fn17"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: Kozak.</p></section><section id="fn18"><p><emphasis>Raszk�w</emphasis> � miasteczko nad Dniestrem, dzi� na terenie p�n. Mo�dawii.</p></section><section id="fn19"><p><emphasis>siromacha</emphasis> (daw. ukr.) � wilk.</p></section><section id="fn20"><p><emphasis>esau�</emphasis> � oficer kozacki.</p></section><section id="fn21"><p><emphasis>Hospody pomy�uj</emphasis> (ukr.) � Bo�e, b�d� mi�o�ciw.</p></section><section id="fn22"><p><emphasis>wid'ma</emphasis> (ukr.) � wied�ma.</p></section><section id="fn23"><p><emphasis>i did'ka ne boitsia</emphasis> (z ukr.) � nawet diab�a si� nie boi.</p></section><section id="fn24"><p><emphasis>mo�odycia</emphasis> (daw. ukr.) � dziewczyna.</p></section><section id="fn25"><p><emphasis>Hulajpole</emphasis> � dzi� miasto w obwodzie zaporoskim w p�d.-wsch. cz�ci Ukrainy.</p></section><section id="fn26"><p><emphasis>baczu</emphasis> (ukr.) � widz�.</p></section><section id="fn27"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn28"><p><emphasis>jasyr</emphasis> � niewola tatarska.</p></section><section id="fn29"><p><emphasis>Wo�osz</emphasis> a. <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn30"><p><emphasis>gind�a�</emphasis> a. <emphasis>kind�a�</emphasis> � d�ugi n�, cz�sto zakrzywiony.</p></section><section id="fn31"><p><emphasis>zazula</emphasis> (ukr.) � kuku�eczka.</p></section><section id="fn32"><p><emphasis>bat'ko</emphasis> (ukr.) � ojciec.</p></section><section id="fn33"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 100 km na p�n. wsch�d od Kamie�ca Podolskiego, 60 km na zach�d od Winnicy.</p></section><section id="fn34"><p><emphasis>Zo�otaja Laszka</emphasis> (z daw. ukr.) � z�ota (tj. pi�kna) Polka.</p></section><section id="fn35"><p><emphasis>Ubij, ka�e, ne huby, ka�e, neszczast�ywoj</emphasis> (ukr.) � zabij, m�wi, nie gub, m�wi, nieszcz�liwej.</p></section><section id="fn36"><p><emphasis>chutor</emphasis> a. <emphasis>futor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn37"><p><emphasis>krynica</emphasis> � �r�de�ko, strumyczek.</p></section><section id="fn38"><p><emphasis>woro�ycha</emphasis> (ukr.) � wr�ka.</p></section><section id="fn39"><p><emphasis>My�e�ka moja, zazula moja</emphasis> (ukr.) � mile�ka moja, kuku�eczka moja.</p></section><section id="fn40"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 100 km na p�n. wsch�d od Kamie�ca Podolskiego, 60 km na zach�d od Winnicy.</p></section><section id="fn41"><p><emphasis>opona</emphasis> (daw.) � tkanina, zas�ona.</p></section><section id="fn42"><p><emphasis>tok</emphasis> � pod�oga, klepisko.</p></section><section id="fn43"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 100 km na p�n. wsch�d od Kamie�ca Podolskiego, 60 km na zach�d od Winnicy.</p></section><section id="fn44"><p><emphasis>teorban</emphasis> � lutnia basowa, du�y strunowy instrument muzyczny, podobny do bandury.</p></section><section id="fn45"><p><emphasis>Oj, cei lubosti� Po wik ne zabudu</emphasis> (z ukr.) � Oj, ta mi�o�� Gorsza od s�abo�ci! S�abo�� przetrzymam, Wyzdrowiej�, A wiernej mi�o�ci Na wieki nie zapomn�.</p></section><section id="fn46"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � dow�dca oddzia�u kozak�w lub bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn47"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna; zuch.</p></section><section id="fn48"><p><emphasis>rab</emphasis> (daw.) � niewolnik, s�uga.</p></section><section id="fn49"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn50"><p><emphasis>ordyniec</emphasis> � cz�onek ordy tatarskiej.</p></section><section id="fn51"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn52"><p><emphasis>Konaszewicz-Sahajdaczny, Petro herbu Pob�g</emphasis> (1570�1622) � hetman i wybitny w�dz kozacki, walczy� po stronie Rzeczypospolitej w wojnie polsko-rosyjskiej 1609�1618, organizowa� kozackie wyprawy �upie�cze do Stambu�u, dowodzi� Kozakami w bitwie pod Chocimiem.</p></section><section id="fn53"><p><emphasis>wola</emphasis> (z ukr.) � wolno��, swoboda.</p></section><section id="fn54"><p><emphasis>mo�odycia</emphasis> (daw. ukr.) � dziewczyna.</p></section><section id="fn55"><p><emphasis>braty</emphasis> (ukr.) � bracia.</p></section><section id="fn56"><p><emphasis>cheruwym bo�yj</emphasis> (ukr.: cherubin bo�y) � anio�.</p></section><section id="fn57"><p><emphasis>ho�ubka</emphasis> (ukr.) � go��beczka.</p></section><section id="fn58"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn59"><p><emphasis>bu�czuczny</emphasis> � dumny, s�awny; od s�owa <emphasis>bu�czuk</emphasis> � symbol w�adzy wojskowej, drzewce, ozdobione ko�skim w�osiem.</p></section><section id="fn60"><p><emphasis>Raszk�w</emphasis> � miasteczko nad Dniestrem, dzi� na terenie p�n. Mo�dawii.</p></section><section id="fn61"><p><emphasis>bojary</emphasis> (ros., ukr.) � rycerz, szlachcic ruski.</p></section><section id="fn62"><p><emphasis>ho�ubka</emphasis> (z ukr.) � go��bka, ukochanego.</p></section><section id="fn63"><p><emphasis>wra�y</emphasis> (z ukr.) � wrogi, nienawistny.</p></section><section id="fn64"><p><emphasis>kin�</emphasis> (z ukr.) � rzuc�.</p></section><section id="fn65"><p><emphasis>W�e po nej</emphasis> (z ukr.) � ju� po niej.</p></section><section id="fn66"><p><emphasis>Szczo z toboju</emphasis> (ukr.) � co z tob�.</p></section><section id="fn67"><p><emphasis>duszu moju, �wit�o moje</emphasis> (z ukr.) � dusz� moj�, �wiat�o moje.</p></section><section id="fn68"><p><emphasis>Szczo ty, zduriw</emphasis> (z ukr.) � co ty, zg�upia�e�.</p></section><section id="fn69"><p><emphasis>doniu</emphasis> (ukr.) � c�reczko.</p></section><section id="fn70"><p><emphasis>chutor</emphasis> a. <emphasis>futor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn71"><p><emphasis>terem</emphasis> (z ros. <emphasis>tierem</emphasis>: poddasze) � cz�� dworu lub pa�acu, w kt�rej mieszka�y kobiety; tu: elegancki pokoik, buduar damy.</p></section><section id="fn72"><p><emphasis>woro�ycha</emphasis> (ukr.) � wr�ka.</p></section><section id="fn73"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 100 km na p�n. wsch�d od Kamie�ca Podolskiego, 60 km na zach�d od Winnicy.</p></section><section id="fn74"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn75"><p><emphasis>Ne znaju</emphasis> (ukr.) � nie wiem.</p></section><section id="fn76"><p><emphasis>zazula</emphasis> (ukr.) � kuku�eczka.</p></section><section id="fn77"><p><emphasis>raz maty rody�a</emphasis> (ukr.) � raz matka rodzi�a; pierwsza cz�� powiedzenia �Raz matka rodzi�a i raz si� umiera�.</p></section><section id="fn78"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � dow�dca oddzia�u kozak�w lub bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn79"><p><emphasis>prosty�a</emphasis> (ukr.) � przebaczy�a.</p></section><section id="fn80"><p><emphasis>newdiaczna</emphasis> (z ukr.) � niewdzi�czna.</p></section><section id="fn81"><p><emphasis>tu�y�a</emphasis> (ukr.) � t�skni�a.</p></section><section id="fn82"><p><emphasis>Ne choczu, ne mohu, ne smiju</emphasis> (z ukr.) � nie chc�, nie mog�, nie �miem.</p></section><section id="fn83"><p><emphasis>bodiak</emphasis> (ukr.) � oset.</p></section><section id="fn84"><p><emphasis>bu�czuk</emphasis> � symbol w�adzy wojskowej, drzewce, ozdobione ko�skim w�osiem.</p></section><section id="fn85"><p><emphasis>ko�yby buw Lach, to by buw ore�</emphasis> (z ukr.) � gdyby by� Polak, to by by� orze�.</p></section><section id="fn86"><p><emphasis>�inku</emphasis> (ukr.) � �on�.</p></section><section id="fn87"><p><emphasis>Ja�e ne hirszy</emphasis> (z ukr.) � przecie� nie jestem gorszy.</p></section><section id="fn88"><p><emphasis>teorban</emphasis> � lutnia basowa, du�y strunowy instrument muzyczny, podobny do bandury.</p></section><section id="fn89"><p><emphasis>siczowi</emphasis> � Kozacy z Siczy, z Zaporo�a.</p></section><section id="fn90"><p><emphasis>lacki</emphasis> (daw. ukr.) � polski.</p></section><section id="fn91"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; Kozak.</p></section><section id="fn92"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn93"><p><emphasis>ne znaju</emphasis> (ukr.) � nie wiem.</p></section><section id="fn94"><p><emphasis>czambu�</emphasis> (z tur. <emphasis>czapu�</emphasis>: zagon) � oddzia� tatarski, dokonuj�cy najazd�w w g��bi terytorium przeciwnika, w celu odwr�cenia jego uwagi od dzia�a� si� g��wnych.</p></section><section id="fn95"><p><emphasis>ne mohu</emphasis> (z daw. ukr.) � nie mog�.</p></section><section id="fn96"><p><emphasis>detyna</emphasis> (ukr.) � dziecko.</p></section><section id="fn97"><p><emphasis>Bude s�awa� Do ki�ca wika</emphasis> (z ukr.) � B�dzie s�awa s�awna Mi�dzy Kozakami, Mi�dzy przyjaci�mi, Na d�ugie lata, Do ko�ca wiek�w.</p></section><section id="fn98"><p><emphasis>sobaczy</emphasis> (z ukr.) � psi.</p></section><section id="fn99"><p><emphasis>j�zyk</emphasis> � jeniec, zmuszony do zezna�.</p></section><section id="fn100"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn101"><p><emphasis>sprawi�</emphasis> (daw.) � zar�n�� i oprawi�; torturowa�.</p></section><section id="fn102"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 100 km na p�n. wsch�d od Kamie�ca Podolskiego, 60 km na zach�d od Winnicy.</p></section><section id="fn103"><p><emphasis>salwowa�</emphasis> (z �ac.) � uratowa�.</p></section><section id="fn104"><p><emphasis>desperacja</emphasis> (z �ac.) � rozpacz.</p></section><section id="fn105"><p><emphasis>maciora</emphasis> (starop.) � matka, kobieta rodz�ca dzieci.</p></section><section id="fn106"><p><emphasis>zja�owie�</emphasis> � sta� si� bezp�odnym.</p></section><section id="fn107"><p><emphasis>hadko</emphasis> (z bia�orus.) � przykro, obrzydliwie.</p></section><section id="fn108"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn109"><p><emphasis>teorban</emphasis> � lutnia basowa, du�y strunowy instrument muzyczny, podobny do bandury.</p></section><section id="fn110"><p><emphasis>abominacja</emphasis> (z �ac.) � wstr�t, odraza.</p></section><section id="fn111"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn112"><p><emphasis>Zas�awski-Ostrogski, W�adys�aw Dominik</emphasis> (1618�1656) � ksi���, koniuszy wielki koronny i starosta �ucki, jeden z najbogatszych magnat�w Korony.</p></section><section id="fn113"><p><emphasis>mens</emphasis> (z �ac.) � umys�, my�li.</p></section><section id="fn114"><p><emphasis>robi� jak wino</emphasis> � fermentowa�, psu� si�.</p></section><section id="fn115"><p><emphasis>eksperiencja</emphasis> (z �ac.) � do�wiadczenie.</p></section><section id="fn116"><p><emphasis>popsowa�</emphasis> (daw.) � popsu�.</p></section><section id="fn117"><p><emphasis>nemine excepto</emphasis> (�ac.) � bez wyj�tku, niekogo nie wy��czaj�c.</p></section><section id="fn118"><p><emphasis>towarzysz</emphasis> � rycerz, szlachcic, s�u��cy w wojsku.</p></section><section id="fn119"><p><emphasis>permisja</emphasis> (z �ac.) � pozwolenie.</p></section><section id="fn120"><p><emphasis>podczaszy koronny</emphasis> � Ostror�g, Miko�aj herbu Na��cz (1593�1651), pose� sejmowy, marsza�ek sejmu koronacyjnego 1633, podczaszy wielki koronny od 1638, jeden z trzech regimentarzy wojsk koronnych 1648�1649.</p></section><section id="fn121"><p><emphasis>wykowa�</emphasis> (daw.) � wyku�.</p></section><section id="fn122"><p><emphasis>sekundowa�</emphasis> (z �ac.) � pomaga�, towarzyszy�.</p></section><section id="fn123"><p><emphasis>Jarmoli�ce</emphasis> � miasteczko w zach. cz�ci Ukrainy, ok. 100 km na p�d. wsch�d od Zbara�a.</p></section><section id="fn124"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 100 km na p�n. wsch�d od Kamie�ca Podolskiego, 60 km na zach�d od Winnicy.</p></section><section id="fn125"><p><emphasis>nemine excepto</emphasis> (�ac.) � bez wyj�tku, nikogo nie wy��czaj�c.</p></section><section id="fn126"><p><emphasis>ordynans</emphasis> (z �ac.) � rozkaz.</p></section><section id="fn127"><p><emphasis>wojewoda kijowski</emphasis> � Tyszkiewicz �ohojski, Janusz herbu Leliwa (1590�1649), magnat, polityk, wojewoda kijowski.</p></section><section id="fn128"><p><emphasis>�aszcz Tuczapski, Samuel herbu Prawdzic</emphasis> (1588�1649) � stra�nik wielki koronny, awanturnik, 236 razy skazany na banicj� za najazdy na s�siad�w, u�askawiony za zas�ugi wojenne.</p></section><section id="fn129"><p><emphasis>Konstantyn�w</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Starokonstantyniw</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zachodniej cz�ci Ukrainy, za�o�one w XVI w. przez magnat�w Ostrogskich, twierdza obronna przeciw najazdom tatarskim.</p></section><section id="fn130"><p><emphasis>modlitew</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: modlitw.</p></section><section id="fn131"><p><emphasis>krotofila</emphasis> a. <emphasis>krotochwila</emphasis> (starop.) � �art.</p></section><section id="fn132"><p><emphasis>kondemnata</emphasis> (z �ac.) � wyrok skazuj�cy.</p></section><section id="fn133"><p><emphasis>Zbara�</emphasis> � miasto w zach. cz�ci Ukrainy, ok. 20 km na p�n. wsch�d od Tarnopola.</p></section><section id="fn134"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 100 km na p�n. wsch�d od Kamie�ca Podolskiego, 60 km na zach�d od Winnicy.</p></section><section id="fn135"><p><emphasis>gamratka</emphasis> (daw.) � panienka lekkich obyczaj�w.</p></section><section id="fn136"><p><emphasis>moderacja</emphasis> (z �ac.) � opanowanie, umiarkowanie.</p></section><section id="fn137"><p><emphasis>de facto</emphasis> (�ac.) � faktycznie.</p></section><section id="fn138"><p><emphasis>sprawowa�</emphasis> � zarz�dza�.</p></section><section id="fn139"><p><emphasis>Konstantyn�w</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Starokonstantyniw</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zachodniej cz�ci Ukrainy, za�o�one w XVI w. przez magnat�w Ostrogskich, twierdza obronna przeciw najazdom tatarskim.</p></section><section id="fn140"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn141"><p><emphasis>chor�giew wo�oska</emphasis> � oddzia� lekkiej jazdy, sprawdzaj�cej si� dobrze w po�cigach i zwiadach; w chor�gwiach tych s�u�yli cz�sto �o�nierze z Wo�oszczyzny, ale tak�e Polacy i Ukrai�cy; <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn142"><p><emphasis>periculosa</emphasis> (�ac.) � niebezpieczna.</p></section><section id="fn143"><p><emphasis>cechowa�</emphasis> � wypala� gor�cym �elazem znak rozpoznawczy w�a�ciciela na sk�rze zwierz�cia.</p></section><section id="fn144"><p><emphasis>nadziak</emphasis> � bro� o kszta�cie zaostrzonego m�otka, s�u��ca w bitwie do rozbijania zbroi przeciwnika.</p></section><section id="fn145"><p><emphasis>Zas�awski-Ostrogski, W�adys�aw Dominik</emphasis> (1618�1656) � ksi���, koniuszy wielki koronny i starosta �ucki, jeden z najbogatszych magnat�w Korony.</p></section><section id="fn146"><p><emphasis>sub tutela</emphasis> (�ac.) � pod opiek�.</p></section><section id="fn147"><p><emphasis>exemplum</emphasis> (�ac.) � na przyk�ad.</p></section><section id="fn148"><p><emphasis>afekt</emphasis> (z �ac.) � uczucie; tu: mi�o��.</p></section><section id="fn149"><p><emphasis>pocztowy</emphasis> � cz�onek pocztu, s�uga.</p></section><section id="fn150"><p><emphasis>dysymiluje</emphasis> (z �ac.) � ukrywa, przemilcza.</p></section><section id="fn151"><p><emphasis>negligenter</emphasis> (�ac.) � niedbale, oboj�tnie.</p></section><section id="fn152"><p><emphasis>mens, mentis</emphasis> (�ac.) � umys�, rozs�dek; zdrowie psychiczne, tu B. lp <emphasis>mentem</emphasis>.</p></section><section id="fn153"><p><emphasis>wasze</emphasis> � skr�t od: wasza mi�o�� pan.</p></section><section id="fn154"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � wiele, du�o.</p></section><section id="fn155"><p><emphasis>g'rzeczy</emphasis> (starop.) � do rzeczy, rozs�dnie, na temat.</p></section><section id="fn156"><p><emphasis>o ry�� kos�</emphasis> � o rudy warkocz; tj. o �adn� kobiet�.</p></section><section id="fn157"><p><emphasis>Zachcia�o si� Chmielowi Czapli�skiej czy te� Czapli�skiemu Chmielnickiej</emphasis> � powstanie Chmielnickiego poprzedzi� konflikt pomi�dzy nim a Czapli�skim o nieznan� z imienia kobiet�, zwan� �Helen� kresow�� (w nawi�zaniu do Heleny Troja�skiej), kt�ra najpierw by�a kochank� Chmielnickiego, a potem �on� Czapli�skiego.</p></section><section id="fn158"><p><emphasis>chan</emphasis> � w�adca Tatar�w, Islam III Girej (1606�1654).</p></section><section id="fn159"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn160"><p><emphasis>niech ona znajdzie taki przytu�ek, jakiego i ja b�d� szuka�</emphasis> � tj. klasztor.</p></section><section id="fn161"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn162"><p><emphasis>Kamieniec Podolski</emphasis> � miasto i zamek w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy, ok. 140 km na po�udnie od Tarnopola i Zbara�a; naturalna twierdza w zakolu rzeki Smotrycz opiera�a si� obl�eniom tureckim i kozackim a� do 1672 r.; po panowaniu tureckim (1672�1699) pozosta� w Kamie�cu muzu�ma�ski minaret przy katedrze �w. Piotra i Paw�a.</p></section><section id="fn163"><p><emphasis>dobrudzcy Tatarzy</emphasis> � orda tatarska z zachodu, teren�w dzisiejszej Mo�dawii i p�d. Ukrainy.</p></section><section id="fn164"><p><emphasis>bia�ogrodzka orda</emphasis> � Tatarzy, mieszkaj�cy w Bia�ogrodzie; <emphasis>Bia�ogr�d</emphasis> a. <emphasis>Akerman</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Bi�horod-Dnistrowskij</emphasis>) � miasto po�o�one nad limanem Dniestru, ok. 20 km od Morza Czarnego, na terenie dzisiejszej p�d. Ukrainy, ok. 50 km na p�d. zach. od Odessy, za�o�one w VI w. p.n.e. jako kolonia grecka, w XVII i XVIII w. w r�kach tatarskich.</p></section><section id="fn165"><p><emphasis>Zas�awski-Ostrogski, W�adys�aw Dominik</emphasis> (1618�1656) � ksi���, koniuszy wielki koronny i starosta �ucki, jeden z najbogatszych magnat�w Korony.</p></section><section id="fn166"><p><emphasis>Konstantyn�w</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Starokonstantyniw</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zachodniej cz�ci Ukrainy, za�o�one w XVI w. przez magnat�w Ostrogskich, twierdza obronna przeciw najazdom tatarskim.</p></section><section id="fn167"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn168"><p><emphasis>chutor</emphasis> a. <emphasis>futor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn169"><p><emphasis>Zbrucz, Smotrycz, Studzienica, Uszka, Ka�usik</emphasis> � rzeki w zach. cz�ci Ukrainy, w dorzeczu Dniestru.</p></section><section id="fn170"><p><emphasis>Jahorlik</emphasis> � rzeka w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy, lewy dop�yw Dniestru; miasteczko i stanica wojskowa u uj�cia rzeki Jahorlik do Dniestru, ok. 150 km na p�d. od Brac�awia, w�wczas przy granicy z Mo�dawi� i Turcj�, dzi� na terenie Mo�dawii.</p></section><section id="fn171"><p><emphasis>basza</emphasis> a. <emphasis>pasza</emphasis> (z tur.) � wysoki urz�dnik turecki; pan.</p></section><section id="fn172"><p><emphasis>Chocim</emphasis> (ukr. <emphasis>Chotyn</emphasis>) � miasto i twierdza nad Dniestrem, ok. 20 km na po�udnie od Kamie�ca Podolskiego, w�wczas na granicy z podporz�dkowan� Turkom Mo�dawi�, dzi� w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy.</p></section><section id="fn173"><p><emphasis>Raszk�w</emphasis> � miasteczko nad Dniestrem, dzi� na terenie p�n. Mo�dawii.</p></section><section id="fn174"><p><emphasis>czer�</emphasis> � ch�opstwo.</p></section><section id="fn175"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: Kozak.</p></section><section id="fn176"><p><emphasis>Brac�aw</emphasis> � miasto i stolica wojew�dztwa, nale��cego do Rzeczypospolitej, dzi� miasteczko w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 60 km na p�d. wsch�d od Winnicy.</p></section><section id="fn177"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � dow�dca oddzia�u kozak�w lub bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn178"><p><emphasis>bat'ku</emphasis> (ukr.) � ojcze.</p></section><section id="fn179"><p><emphasis>Ne zder�ymo</emphasis> (ukr.) � nie damy rady, nie wytrzymamy.</p></section><section id="fn180"><p><emphasis>ki�cie�</emphasis> � rodzaj broni, z�o�onej z trzonka i kolczastej kuli na �a�cuchu.</p></section><section id="fn181"><p><emphasis>wra�y</emphasis> (z ukr.) � wrogi, nienawistny.</p></section><section id="fn182"><p><emphasis>ho�owu spasajete</emphasis> (ukr.) � (w�asn�) g�ow� ratujecie.</p></section><section id="fn183"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn184"><p><emphasis>komunik</emphasis> (daw.) � je�dziec, kawalerzysta.</p></section><section id="fn185"><p><emphasis>pocztowy</emphasis> � cz�onek pocztu, s�uga.</p></section><section id="fn186"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma B. lm: towarzyszy; <emphasis>towarzysz</emphasis> � rycerz, szlachcic.</p></section><section id="fn187"><p><emphasis>na spasenie Lacham</emphasis> (z ukr.) � na ratunek Polakom.</p></section><section id="fn188"><p><emphasis>na pohybel</emphasis> (ukr.) � na zgub�, na �mier�.</p></section><section id="fn189"><p><emphasis>dziegie�</emphasis> � lepka, gorzka substancja pochodzenia ro�linnego, u�ywana jako smar, klej, impregnat, lek przeciw chorobom sk�ry i in.</p></section><section id="fn190"><p><emphasis>altembas</emphasis> � kosztowna tkanina z wypuk�ymi wzorami, przetykana z�otymi ni�mi, rodzaj brokatu aksamitnego.</p></section><section id="fn191"><p><emphasis>sajeta</emphasis> (daw.) � cienkie, kosztowne sukno.</p></section><section id="fn192"><p><emphasis>lacki</emphasis> (z daw. ukr.) � polski.</p></section><section id="fn193"><p><emphasis>Na s�awu! Na szczastie</emphasis> (ukr.) � na s�aw�, na szcz�cie.</p></section><section id="fn194"><p><emphasis>Jarmoli�ce</emphasis> � miasteczko w zach. cz�ci Ukrainy, ok. 100 km na p�d. wsch�d od Zbara�a.</p></section><section id="fn195"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma B. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn196"><p><emphasis>Konstantyn�w</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Starokonstantyniw</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zachodniej cz�ci Ukrainy, za�o�one w XVI w. przez magnat�w Ostrogskich, twierdza obronna przeciw najazdom tatarskim.</p></section><section id="fn197"><p><emphasis>quo modo</emphasis> (�ac.) � w jaki spos�b.</p></section><section id="fn198"><p><emphasis>Zink�w</emphasis> � miasto (dzi� wie�) w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 20 km na p�d. wsch�d od Jarmoliniec.</p></section><section id="fn199"><p><emphasis>Kupin</emphasis> � wie� w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 20 km na p�d. zach�d od Jarmoli�c�w.</p></section><section id="fn200"><p><emphasis>Zbrucz</emphasis> � rzeka w zach. cz�ci Ukrainy, dop�yw Dniepru; w latach 1921�1939 rzeka stanowi�a granic� pa�stwow� mi�dzy Polsk� a Zwi�zkiem Radzieckim.</p></section><section id="fn201"><p><emphasis>Satanowa</emphasis> � miasteczko w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 40 km na zach�d od Jarmoliniec.</p></section><section id="fn202"><p><emphasis>eksperiencja</emphasis> (z �ac.) � do�wiadczenie.</p></section><section id="fn203"><p><emphasis>bezoar</emphasis> � substancja powsta�a w �o��dku zwierz�cym z niestrawionych w��kien ro�linnych i sier�ci, uwa�ana w �redniowieczu za odtrutk� na dolegliwo�ci �o��dkowe.</p></section><section id="fn204"><p><emphasis>Galata</emphasis> � dzi� dzielnica Stambu�u, po�o�ona po europejskiej stronie cie�niny Bosfor, dawniej osobne miasto tureckie.</p></section><section id="fn205"><p><emphasis>peregrynacja</emphasis> (z �ac.) � podr�, pielgrzymka.</p></section><section id="fn206"><p><emphasis>P�oskir�w</emphasis> (dzi�: Chmielnicki) � miasto w zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� Boh, w po�owie drogi mi�dzy Tarnopolem a Winnic�, ok. 25 km na p�noc od Jarmoliniec.</p></section><section id="fn207"><p><emphasis>b�k</emphasis> � du�a mucha, �ywi�ca si� krwi� ko�sk� i bydl�c�; giez.</p></section><section id="fn208"><p><emphasis>peritus</emphasis> (�ac.) � do�wiadczony.</p></section><section id="fn209"><p><emphasis>Konstantyn�w</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Starokonstantyniw</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zachodniej cz�ci Ukrainy, za�o�one w XVI w. przez magnat�w Ostrogskich, twierdza obronna przeciw najazdom tatarskim.</p></section><section id="fn210"><p><emphasis>Kamieniec Podolski</emphasis> � miasto i zamek w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy, ok. 140 km na po�udnie od Tarnopola i Zbara�a; naturalna twierdza w zakolu rzeki Smotrycz opiera�a si� obl�eniom tureckim i kozackim a� do 1672 r.; po panowaniu tureckim (1672�1699) pozosta� w Kamie�cu muzu�ma�ski minaret przy katedrze �w. Piotra i Paw�a.</p></section><section id="fn211"><p><emphasis>ze stem ludzi</emphasis> (daw.) � ze stoma lud�mi.</p></section><section id="fn212"><p><emphasis>dufa�</emphasis> (daw.) � ufa�, wierzy�, pok�ada� nadziej�.</p></section><section id="fn213"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn214"><p><emphasis>Jarmoli�ce</emphasis> � miasteczko w zach. cz�ci Ukrainy, ok. 100 km na p�d. wsch�d od Zbara�a.</p></section><section id="fn215"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn216"><p><emphasis>teorbanista</emphasis> � muzyk graj�cy na teorbanie; <emphasis>teorban</emphasis> � lutnia basowa, du�y strunowy instrument muzyczny, podobny do bandury.</p></section><section id="fn217"><p><emphasis>dowbysz</emphasis> (daw. ukr.) � dobosz, b�bnista.</p></section><section id="fn218"><p><emphasis>spisa</emphasis> � rodzaj w��czni; Kozacy u�ywali najcz�ciej spis kr�tkich, z ostrymi grotami na obu ko�cach.</p></section><section id="fn219"><p><emphasis>mo�odycia</emphasis> (daw. ukr.) � dziewczyna.</p></section><section id="fn220"><p><emphasis>chwost</emphasis> (starop., ukr.) � ogon.</p></section><section id="fn221"><p><emphasis>wie�czy�</emphasis> (z ukr.) � �eni�.</p></section><section id="fn222"><p><emphasis>korowaj</emphasis> (z daw. ukr.) � pocz�stunek weselny.</p></section><section id="fn223"><p><emphasis>Ko�yb jeho trastia mordowa�a</emphasis> (z ukr.) � �eby go cholera wzi�a.</p></section><section id="fn224"><p><emphasis>�ycar</emphasis> (ukr.) � rycerz.</p></section><section id="fn225"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna; zuch.</p></section><section id="fn226"><p><emphasis>Skoro, ch�opci, skoro! Diakujem, pane</emphasis> (z ukr.) � Szybko, ch�opcy, szybko! Dzi�kujemy, panie.</p></section><section id="fn227"><p><emphasis>Pomy�ujte, pane</emphasis> (ukr.) � zmi�ujcie si�, panie.</p></section><section id="fn228"><p><emphasis>Na�ci</emphasis> (daw.) � masz, trzymaj.</p></section><section id="fn229"><p><emphasis>zo�otyj Lach! Czerwinci daje, z�a ne robyt, dobry pan! Na s�awu, na szczastie</emphasis> (z ukr.) � z�oty Polak! Czerwo�ce daje, z�a nie robi, dobry pan! Na s�aw�, na szcz�cie.</p></section><section id="fn230"><p><emphasis>bondar</emphasis> (ukr.) � bednarz.</p></section><section id="fn231"><p><emphasis>chutor</emphasis> a. <emphasis>futor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn232"><p><emphasis>A szczo? ne kaza�y</emphasis> (ukr.) � a co, nie m�wi�y�my.</p></section><section id="fn233"><p><emphasis>dystyngwowa�</emphasis> (z �ac.) � odr�nia�, podkre�la� r�nic�.</p></section><section id="fn234"><p><emphasis>ha��akowa�</emphasis> � wydawa� dzikie okrzyki bojowe, wzywa� Allaha.</p></section><section id="fn235"><p><emphasis>bandolet</emphasis> (z fr: pasek, na kt�rym je�dziec wiesza bro�) � tu: lekka strzelba, u�ywana w XVII w. przez �o�nierzy jazdy, strzelaj�ca do�� celnie kulami pistoletowymi; arkebuz lub muszkiet.</p></section><section id="fn236"><p><emphasis>Stary bondar �ciska� z rado�ci kowalich�</emphasis> (� ) � Wesele ch�opskie z owych czas�w opisuje naoczny �wiadek Beauplan. </p></section><section id="fn237"><p><emphasis>prysiud</emphasis> (ukr.) � przysiad, figura taneczna.</p></section><section id="fn238"><p><emphasis>bodiak</emphasis> (ukr.) � oset.</p></section><section id="fn239"><p><emphasis>�aszcz Tuczapski, Samuel herbu Prawdzic</emphasis> (1588�1649) � stra�nik wielki koronny, awanturnik, 236 razy skazany na banicj� za najazdy na s�siad�w, u�askawiony za zas�ugi wojenne.</p></section><section id="fn240"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn241"><p><emphasis>in universo</emphasis> (�ac.) � na ca�ym �wiecie, w og�le.</p></section><section id="fn242"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � dow�dca oddzia�u kozak�w lub bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn243"><p><emphasis>karbunku�</emphasis> (daw.) � czerwony kamie� szlachetny, rubin lub granat.</p></section><section id="fn244"><p><emphasis>mo�odycia</emphasis> (daw. ukr.) � dziewczyna.</p></section><section id="fn245"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 100 km na p�n. wsch�d od Kamie�ca Podolskiego, 60 km na zach�d od Winnicy.</p></section><section id="fn246"><p><emphasis>rankor</emphasis> (daw.) � gniew, uraza.</p></section><section id="fn247"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn248"><p><emphasis>afekt</emphasis> (z �ac.) � uczucie.</p></section><section id="fn249"><p><emphasis>przecz</emphasis> (starop.) � dlaczego, z jakiej przyczyny.</p></section><section id="fn250"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn251"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: Kozak.</p></section><section id="fn252"><p><emphasis>lacki</emphasis> (daw. ukr.) � polski.</p></section><section id="fn253"><p><emphasis>zakonserwowa�</emphasis> (z �ac.) � zachowa�, zatrzyma�.</p></section><section id="fn254"><p><emphasis>pludry</emphasis> (daw., z niem.) � kr�tkie spodnie, cz�sto bufiaste, z rozci�ciami, ukazuj�cymi podszewk�.</p></section><section id="fn255"><p><emphasis>dowcip</emphasis> (daw.) � umys�, m�zg.</p></section><section id="fn256"><p><emphasis>teorban</emphasis> � lutnia basowa, du�y strunowy instrument muzyczny, podobny do bandury.</p></section><section id="fn257"><p><emphasis>Ne znaju</emphasis> (ukr.) � nie wiem.</p></section><section id="fn258"><p><emphasis>Kamieniec Podolski</emphasis> � miasto i zamek w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy, ok. 140 km na po�udnie od Tarnopola i Zbara�a; naturalna twierdza w zakolu rzeki Smotrycz opiera�a si� obl�eniom tureckim i kozackim a� do 1672 r.; po panowaniu tureckim (1672�1699) pozosta� w Kamie�cu muzu�ma�ski minaret przy katedrze �w. Piotra i Paw�a.</p></section><section id="fn259"><p><emphasis>Hospody pomy�uj</emphasis> (ukr.) � Bo�e, zlituj si�.</p></section><section id="fn260"><p><emphasis>braty ridnyje</emphasis> (ukr.) � bracia kochani.</p></section><section id="fn261"><p><emphasis>spisa</emphasis> � rodzaj w��czni; Kozacy u�ywali najcz�ciej spis kr�tkich, z ostrymi grotami na obu ko�cach.</p></section><section id="fn262"><p><emphasis>prospectus</emphasis> (�ac.) � widok.</p></section><section id="fn263"><p><emphasis>przetak</emphasis> � sito.</p></section><section id="fn264"><p><emphasis>guldynka</emphasis> (starop.) � my�liwska strzelba gwintowana.</p></section><section id="fn265"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn266"><p><emphasis>bat'ku</emphasis> (ukr.) � ojcze.</p></section><section id="fn267"><p><emphasis>kapuza</emphasis> (z �ac. <emphasis>caput</emphasis>: g�owa) � futrzana czapka-uszanka.</p></section><section id="fn268"><p><emphasis>spisa</emphasis> � rodzaj w��czni; Kozacy u�ywali najcz�ciej spis kr�tkich, z ostrymi grotami na obu ko�cach.</p></section><section id="fn269"><p><emphasis>sobaka</emphasis> (ukr.) � pies.</p></section><section id="fn270"><p><emphasis>znaje</emphasis> (ukr.) � wie.</p></section><section id="fn271"><p><emphasis>Koli! Koli!</emphasis> (ukr. <emphasis>ko�y</emphasis>!) � bij, zabij!</p></section><section id="fn272"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn273"><p><emphasis>gamratka</emphasis> (daw.) � panienka lekkich obyczaj�w.</p></section><section id="fn274"><p><emphasis>krasne barwy</emphasis> � czerwone mundury.</p></section><section id="fn275"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn276"><p><emphasis>Ludy, spasajtes</emphasis> (ukr.) � ludzie, ratujcie si�.</p></section><section id="fn277"><p><emphasis>hajdawery</emphasis> � szerokie, bufiaste spodnie, typowy element stroju polskiej szlachty w XVII w.; szarawary.</p></section><section id="fn278"><p><emphasis>bondar</emphasis> (ukr.) � bednarz.</p></section><section id="fn279"><p><emphasis>chutor</emphasis> a. <emphasis>futor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn280"><p><emphasis>nieruchomie</emphasis> � dzi� popr.: nieruchomo.</p></section><section id="fn281"><p><emphasis>splantowa�</emphasis> � sp�aszczy�, wyr�wna�; tu: przegada�, usadzi�.</p></section><section id="fn282"><p><emphasis>fatigatus</emphasis> (�ac.) � zm�czony.</p></section><section id="fn283"><p><emphasis>Jarmoli�ce</emphasis> � miasteczko w zach. cz�ci Ukrainy, ok. 100 km na p�d. wsch�d od Zbara�a.</p></section><section id="fn284"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn285"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: Kozak.</p></section><section id="fn286"><p><emphasis>oczeret</emphasis> (ukr.) � trzcina; szuwary, podmok�e zaro�la.</p></section><section id="fn287"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � Zaporo�e, kraina zamieszkana przez Kozak�w zaporoskich; tak�e: ich w�drowna stolica, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn288"><p><emphasis>chutor</emphasis> a. <emphasis>futor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn289"><p><emphasis>Kamieniec Podolski</emphasis> � miasto i zamek w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy, ok. 140 km na po�udnie od Tarnopola i Zbara�a; naturalna twierdza w zakolu rzeki Smotrycz opiera�a si� obl�eniom tureckim i kozackim a� do 1672 r.; po panowaniu tureckim (1672�1699) pozosta� w Kamie�cu muzu�ma�ski minaret przy katedrze �w. Piotra i Paw�a.</p></section><section id="fn290"><p><emphasis>hajdawery</emphasis> � szerokie, bufiaste spodnie, typowy element stroju polskiej szlachty w XVII w.; szarawary.</p></section><section id="fn291"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � dow�dca oddzia�u kozak�w lub bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn292"><p><emphasis>Perekop</emphasis> � twierdza tatarska, strzeg�ca wej�cia na P�wysep Krymski.</p></section><section id="fn293"><p><emphasis>u�us</emphasis> � osiedle tatarskie; tatarska jednostka administracyjna, og� ludno�ci podporz�dkowanej jednemu z chan�w.</p></section><section id="fn294"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn295"><p><emphasis>dru�ka</emphasis> (z ukr.) � przyjaci�ka.</p></section><section id="fn296"><p><emphasis>Ubij, bat'ku</emphasis> (ukr.) � zabij, ojcze.</p></section><section id="fn297"><p><emphasis>przyho�ubi�</emphasis> (ukr.) � przygarn��.</p></section><section id="fn298"><p><emphasis>Jarmoli�ce</emphasis> � miasteczko w zach. cz�ci Ukrainy, ok. 100 km na p�d. wsch�d od Zbara�a.</p></section><section id="fn299"><p><emphasis>liszka</emphasis> � lis.</p></section><section id="fn300"><p><emphasis>postrada�</emphasis> (daw.) � straci�.</p></section><section id="fn301"><p><emphasis>de publicis</emphasis> (�ac.) � o sprawach publicznych.</p></section><section id="fn302"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn303"><p><emphasis>splantowa�</emphasis> � sp�aszczy�, wyr�wna�; tu: przegada�, usadzi�.</p></section><section id="fn304"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 100 km na p�n. wsch�d od Kamie�ca Podolskiego, 60 km na zach�d od Winnicy.</p></section><section id="fn305"><p><emphasis>czerniec</emphasis> (z ukr.) � mnich, zakonnik.</p></section><section id="fn306"><p><emphasis>bo�wina</emphasis> � li�cie buraczane.</p></section><section id="fn307"><p><emphasis>snadnie</emphasis> (daw.) � �atwo, cz�sto.</p></section><section id="fn308"><p><emphasis>Jahorlik</emphasis> � miasteczko i stanica wojskowa u uj�cia rzeki Jahorlik do Dniestru, ok. 150 km na p�d. od Brac�awia, w�wczas przy granicy z Mo�dawi� i Turcj�, dzi� na terenie Mo�dawii.</p></section><section id="fn309"><p><emphasis>s�dzie</emphasis> � dzi� popr. forma M. lm: s�dziowie.</p></section><section id="fn310"><p><emphasis>chutor</emphasis> a. <emphasis>futor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn311"><p><emphasis>teorban</emphasis> � lutnia basowa, du�y strunowy instrument muzyczny, podobny do bandury.</p></section><section id="fn312"><p><emphasis>eksperiencja</emphasis> (z �ac.) � do�wiadczenie.</p></section><section id="fn313"><p><emphasis>przebra� si�</emphasis> (daw.) � przeprawi� si�, przej��.</p></section><section id="fn314"><p><emphasis>frukta</emphasis> (�ac. <emphasis>fructa</emphasis>) � owoce.</p></section><section id="fn315"><p><emphasis>przeto</emphasis> (przest.) � wi�c, zatem.</p></section><section id="fn316"><p><emphasis>contentus</emphasis> (�ac.) � zadowolony.</p></section><section id="fn317"><p><emphasis>obrok</emphasis> � karma ko�ska; tu: nakarmienie koni. </p></section><section id="fn318"><p><emphasis>ordynans</emphasis> (z �ac.) � rozkaz.</p></section><section id="fn319"><p><emphasis>Zbara�</emphasis> � miasto w zach. cz�ci Ukrainy, ok. 20 km na p�n. wsch�d od Tarnopola.</p></section><section id="fn320"><p><emphasis>kupy swawolne</emphasis> � oddzia�y nieprzyjacielskie, kt�re od��czy�y si� od swojej armii.</p></section><section id="fn321"><p><emphasis>Tarnopol</emphasis> � miasto w zach. cz�ci Ukrainy, ok. 110 km na wsch�d od Lwowa.</p></section><section id="fn322"><p><emphasis>bitwa pod Cecor�</emphasis> (1620) � zako�czona zwyci�stwem wojsk turecko-tatarskich nad Polakami podczas odwrotu, spowodowanego przez niezgod� i niesubordynacj� polskich magnat�w; do niewoli dosta� si� w�wczas m.in. Bohdan Chmielnicki; <emphasis>Cecora</emphasis> � miejscowo�� w pn.-wsch. Rumunii.</p></section><section id="fn323"><p><emphasis>��te Wody</emphasis> � uroczysko i futor kozacki nad rzek� ��t� w p�d. cz�ci Ukrainy; dzi� miasto z kopalniami rud �elaza i uranu, po�o�one ok. 100 km na zach�d od Dniepropietrowska; bitwa pod ��tymi Wodami (1648) zako�czy�a si� kl�sk� wojsk polskich.</p></section><section id="fn324"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn325"><p><emphasis>da� dra�a</emphasis> � da� drapaka, uciec.</p></section><section id="fn326"><p><emphasis>respons</emphasis> (z �ac.) � odpowied�.</p></section><section id="fn327"><p><emphasis>�aszcz Tuczapski, Samuel herbu Prawdzic</emphasis> (1588�1649) � stra�nik wielki koronny, awanturnik, 236 razy skazany na banicj� za najazdy na s�siad�w, u�askawiony za zas�ugi wojenne.</p></section><section id="fn328"><p><emphasis>Zas�awski-Ostrogski, W�adys�aw Dominik</emphasis> (1618�1656) � ksi���, koniuszy wielki koronny i starosta �ucki, jeden z najbogatszych magnat�w Korony.</p></section><section id="fn329"><p><emphasis>konkordia</emphasis> (z �ac.) � zgoda, jednomy�lno��.</p></section><section id="fn330"><p><emphasis>Konstantyn�w</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Starokonstantyniw</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zachodniej cz�ci Ukrainy, za�o�one w XVI w. przez magnat�w Ostrogskich, twierdza obronna przeciw najazdom tatarskim.</p></section><section id="fn331"><p><emphasis>Pi�awce</emphasis> � wie� w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 30 km na p�d. wsch�d od Konstantynowa.</p></section><section id="fn332"><p><emphasis>dragoni</emphasis> � wojsko walcz�ce pieszo, a poruszaj�ce si� konno.</p></section><section id="fn333"><p><emphasis>klient</emphasis> (daw., z �ac.) � szlachcic, s�u��cy magnatowi i popieraj�cy go na sejmikach.</p></section><section id="fn334"><p><emphasis>Karol Ferdynand Waza</emphasis> (1613�1655) � ksi���, syn kr�la Zygmunta III Wazy (1566�1632), biskup wroc�awski i p�ocki, kandydat do tronu polskiego w 1648 r., po �mierci Jeremiego Wi�niowieckiego opiekun jego syna, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego, przysz�ego kr�la Polski.</p></section><section id="fn335"><p><emphasis>Jan II Kazimierz Waza</emphasis> (1609�1672) � kr�l Polski w latach 1648�1668, syn kr�la Zygmunta III Wazy (1566�1632).</p></section><section id="fn336"><p><emphasis>fakcje</emphasis> (z �ac.) � intrygi stronnictw, wichrzycielstwo.</p></section><section id="fn337"><p><emphasis>dyskursa</emphasis> (z �ac.) � dyskusje, rozprawy.</p></section><section id="fn338"><p><emphasis>Pyrrus</emphasis> (319�272 p.n.e.) � kr�l Epiru (p�n.-zach. cz�ci Grecji), prowadzi� wojn� z Rzymianami.</p></section><section id="fn339"><p><emphasis>�ma</emphasis> (daw.) � ogromna ilo��, t�um.</p></section><section id="fn340"><p><emphasis>z�otog��w</emphasis> � tkanina ze z�otych nici.</p></section><section id="fn341"><p><emphasis>kredens</emphasis> � naczynia, tj. kubki, kielichy, talerze, miski, cz�sto bardzo bogato zdobione.</p></section><section id="fn342"><p><emphasis>Kisiel, Adam herbu Kisiel</emphasis> (1600�1653) � wojewoda brac�awski i kijowski, pan na Brusi�owie i Huszczy, ostatni prawos�awny senator Rzeczypospolitej, negocjowa� z Kozakami podczas powsta� Pawluka i Chmielnickiego.</p></section><section id="fn343"><p><emphasis>salutem Reipublicae</emphasis> (�ac.) � bezpiecze�stwo (a. ratunek) Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn344"><p><emphasis>przefrymarczy�</emphasis> (daw.) � przehandlowa�, sprzeda�.</p></section><section id="fn345"><p><emphasis>totaliter</emphasis> (�ac.) � ca�kowicie; wszyscy.</p></section><section id="fn346"><p><emphasis>chan w dwie�cie tysi�cy koni</emphasis> � pog�oski okaza�y si� przesadzone; historycy podaj� liczb� 4 tys. jazdy.</p></section><section id="fn347"><p><emphasis>�aszcz Tuczapski, Samuel herbu Prawdzic</emphasis> (1588�1649) � stra�nik wielki koronny, awanturnik, 236 razy skazany na banicj� za najazdy na s�siad�w, u�askawiony za zas�ugi wojenne.</p></section><section id="fn348"><p><emphasis>pospolite ruszenie</emphasis> � w rzeczywisto�ci pospolite ruszenie nie bra�o udzia�u w bitwie pod Pi�awcami.</p></section><section id="fn349"><p><emphasis>Pi�awce</emphasis> � wie� w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 30 km na p�d. wsch�d od Konstantynowa; miejsce kl�ski wojsk polskich w starciu z Kozakami i Tatarami (1648).</p></section><section id="fn350"><p><emphasis>tumult</emphasis> � zamieszki, awantury.</p></section><section id="fn351"><p><emphasis>kupi� si�</emphasis> (daw.) � zbiera� si�, gromadzi� si� (por. skupi� si�).</p></section><section id="fn352"><p><emphasis>ka�den</emphasis> � dzi� popr.: ka�dy.</p></section><section id="fn353"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn354"><p><emphasis>bi� larum</emphasis> � dzwoni� na alarm, na trwog�.</p></section><section id="fn355"><p><emphasis>banderia</emphasis> � tu: chor�giew, znak gildii.</p></section><section id="fn356"><p><emphasis>ludzie nikczemnych kondycji</emphasis> � ludzie niskiego stanu spo�ecznego, tj. mieszczanie i ch�opi. </p></section><section id="fn357"><p><emphasis>serca</emphasis> � tu: odwagi, ch�ci do walki.</p></section><section id="fn358"><p><emphasis>Zas�awski-Ostrogski, W�adys�aw Dominik</emphasis> (1618�1656) � ksi���, koniuszy wielki koronny i starosta �ucki, jeden z najbogatszych magnat�w Korony.</p></section><section id="fn359"><p><emphasis>sam</emphasis> (starop.) � tutaj.</p></section><section id="fn360"><p><emphasis>Konstantyn�w</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Starokonstantyniw</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zachodniej cz�ci Ukrainy, za�o�one w XVI w. przez magnat�w Ostrogskich, twierdza obronna przeciw najazdom tatarskim.</p></section><section id="fn361"><p><emphasis>kaput</emphasis> (�ac. <emphasis>caput</emphasis>: g�owa) � kl�ska ostateczna, �mier�.</p></section><section id="fn362"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn363"><p>autorament � spos�b wcielania �o�nierzy do wojska w czasach I RP, stanowi�cych najwa�niejsz� cz�� armii; ewentualne braki w autoramencie uzupe�niano �o�nierzami z pospolitego ruszenia.</p></section><section id="fn364"><p><emphasis>wojewoda kijowski</emphasis> � Tyszkiewicz �ohojski, Janusz herbu Leliwa (1590�1649), magnat, polityk, wojewoda kijowski.</p></section><section id="fn365"><p><emphasis>publicum</emphasis> (�ac.) � og�, zgromadzeni.</p></section><section id="fn366"><p><emphasis>wra�y</emphasis> (z ukr.) � wrogi, nieprzyjacielski.</p></section><section id="fn367"><p><emphasis>Gajusz Mariusz</emphasis> (156�86 p.n.e.) � rzymski w�dz i m�� stanu, zwany przez Plutarcha trzecim za�o�ycielem Rzymu, reformator armii rzymskiej, zwyci�zca wielu wojen, wuj Juliusza Cezara (100�44 p.n.e.).</p></section><section id="fn368"><p><emphasis>pereat</emphasis> (�ac.) � niech przepadnie.</p></section><section id="fn369"><p><emphasis>Rzplit�</emphasis> � Rzeczpospolit�; skr�t stosowany w XVII w. wy��cznie w pi�mie.</p></section><section id="fn370"><p>stalle � zdobione �awki w prezbiterium, blisko o�tarza, przeznaczone g��wnie dla duchownych.</p></section><section id="fn371"><p><emphasis>szacunek</emphasis> � tu: szacowanie, obliczanie wydatk�w potrzebnych do dzia�a� wojennych; kosztorys.</p></section><section id="fn372"><p><emphasis>Tamerlan</emphasis> a. <emphasis>Timur Chromy</emphasis> (1336�1405) � w�dz Mongo��w, za�o�yciel dynastii Timuryd�w, zdobywca ogromnych obszar�w Iraku, Iranu, Gruzji, Armenii i Indii.</p></section><section id="fn373"><p><emphasis>czambu�</emphasis> (z tur. <emphasis>czapu�</emphasis>: zagon) � oddzia� tatarski, dokonuj�cy najazd�w w g��bi terytorium przeciwnika, w celu odwr�cenia jego uwagi od dzia�a� si� g��wnych.</p></section><section id="fn374"><p><emphasis>Rzplitej</emphasis> � Rzeczpospolitej; skr�t stosowany w XVII w. wy��cznie w pi�mie.</p></section><section id="fn375"><p><emphasis>Karol Ferdynand Waza</emphasis> (1613�1655) � ksi���, syn kr�la Zygmunta III Wazy (1566�1632), biskup wroc�awski i p�ocki, kandydat do tronu polskiego w 1648 r., po �mierci Jeremiego Wi�niowieckiego opiekun jego syna, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego, przysz�ego kr�la Polski.</p></section><section id="fn376"><p><emphasis>Jan II Kazimierz Waza</emphasis> (1609�1672) � kr�l Polski w latach 1648�1668, syn kr�la Zygmunta III Wazy (1566�1632).</p></section><section id="fn377"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�.</p></section><section id="fn378"><p><emphasis>fraucymer</emphasis> (z niem. <emphasis>Frauenzimmer</emphasis>: komnata kobiet, pok�j dla dam) � damy dworu, sta�e towarzystwo ksi�nej.</p></section><section id="fn379"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn380"><p><emphasis>vir</emphasis> (�ac.) � m�� (por. m�� stanu), cz�owiek godny.</p></section><section id="fn381"><p><emphasis>incomparabilis</emphasis> (�ac.) � niezr�wnany.</p></section><section id="fn382"><p><emphasis>Konstantyn�w</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Starokonstantyniw</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zachodniej cz�ci Ukrainy, za�o�one w XVI w. przez magnat�w Ostrogskich, twierdza obronna przeciw najazdom tatarskim.</p></section><section id="fn383"><p><emphasis>modestia</emphasis> (z �ac.) � skromno��.</p></section><section id="fn384"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn385"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn386"><p><emphasis>skaptowa�</emphasis> � przekona� kogo� do swoich racji, nam�wi� do przej�cia na swoj� stron�.</p></section><section id="fn387"><p><emphasis>petyhorcy</emphasis> � �redniozbrojna jazda w wojsku litewskim.</p></section><section id="fn388"><p><emphasis>cor, cordis</emphasis> (�ac.) � serce, tu: lm, serca.</p></section><section id="fn389"><p><emphasis>panna respektowa</emphasis> � kobieta niezam�na, szlachcianka, pozostaj�ca na utrzymaniu bogatych krewnych lub pracodawc�w.</p></section><section id="fn390"><p><emphasis>exemplum</emphasis> (�ac.) � przyk�ad.</p></section><section id="fn391"><p><emphasis>delirium</emphasis> (�ac.) � szale�stwo, atak choroby.</p></section><section id="fn392"><p><emphasis>dla ostentacji</emphasis> � na pokaz.</p></section><section id="fn393"><p><emphasis>hajduk</emphasis> (z w�g.) � lokaj.</p></section><section id="fn394"><p><emphasis>pajuk</emphasis> (daw.) � cz�onek s�u�by lub stra�y przybocznej; lokaj.</p></section><section id="fn395"><p><emphasis>janczarzy</emphasis> a. <emphasis>janczarowie</emphasis> (z tur.) � piechota turecka.</p></section><section id="fn396"><p><emphasis>kawalkata</emphasis> (z w�. <emphasis>cavalcata</emphasis>, z fr. <emphasis>cavalcade</emphasis>) � dzi�: kawalkada; orszak konny.</p></section><section id="fn397"><p><emphasis>karabon</emphasis> � bryka, pow�z.</p></section><section id="fn398"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn399"><p><emphasis>towarzysz chor�gwiany</emphasis> � szlachcic s�u��cy w wojsku, rycerz.</p></section><section id="fn400"><p><emphasis>psy legawe</emphasis> a. <emphasis>legawce</emphasis> � psy my�liwskie, kt�re wystawiaj� zwierzyn�, ale, w przeciwie�stwie do chart�w, nie goni� jej i nie aportuj�; dawniej legawce po zwietrzeniu ofiary przylega�y do ziemi w oczekiwaniu na my�liwego, st�d wzi�a si� ich nazwa, dzi� cz�ciej wystawiaj� na stoj�co; do legawc�w nale�� m.in. wy��y, pointery i setery.</p></section><section id="fn401"><p><emphasis>luzak</emphasis> � s�uga obozowy.</p></section><section id="fn402"><p><emphasis>deka</emphasis> (daw.) � pokrowiec, os�ona.</p></section><section id="fn403"><p><emphasis>kupi� si�</emphasis> (daw.) � zbiera� si�, gromadzi� si� (por. skupi� si�).</p></section><section id="fn404"><p><emphasis>Konstantyn�w</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Starokonstantyniw</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zachodniej cz�ci Ukrainy, za�o�one w XVI w. przez magnat�w Ostrogskich, twierdza obronna przeciw najazdom tatarskim.</p></section><section id="fn405"><p><emphasis>barwa</emphasis> � umundurowanie lub element stroju, �wiadcz�cy o przynale�no�ci nosz�cego.</p></section><section id="fn406"><p><emphasis>p�e�</emphasis> (daw.) � cera, sk�ra, karnacja.</p></section><section id="fn407"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn408"><p><emphasis>na�ci</emphasis> (daw.) � masz, trzymaj.</p></section><section id="fn409"><p><emphasis>hetka</emphasis> (daw.) � pod�u�ny guzik, do pary z p�telk� u�ywany do zapinania odzie�y; tak�e: marny ko�, szkapa.</p></section><section id="fn410"><p><emphasis>towarzysz</emphasis> � rycerz, szlachcic.</p></section><section id="fn411"><p><emphasis>wczas</emphasis> � wygoda, odpoczynek.</p></section><section id="fn412"><p><emphasis>ordynek</emphasis> (z niem. <emphasis>Ordnung</emphasis>) � porz�dek, szyk.</p></section><section id="fn413"><p><emphasis>dragan</emphasis> a. <emphasis>dragon</emphasis> � �o�nierz dragonii, walcz�cy pieszo, a poruszaj�cy si� konno.</p></section><section id="fn414"><p><emphasis>pocztowy</emphasis> � cz�onek pocztu, s�uga.</p></section><section id="fn415"><p><emphasis>towarzysz</emphasis> � tu: rycerz, szlachcic.</p></section><section id="fn416"><p><emphasis>obuszek</emphasis> � bro� o kszta�cie zaostrzonego m�otka, o dziobie bardziej zagi�tym, ni� ostrze nadziaka, s�u��ca w bitwie do rozbijania zbroi przeciwnika.</p></section><section id="fn417"><p><emphasis>przeciem jest towarzysz i to nie lekkiego, ale powa�nego znaku pana wojewody</emphasis> � towarzysz spod powa�nego znaku nie m�g� i�� pod komend� nawet genera�a wojsk cudzoziemskiego autoramentu; przeciwnie nawet: cz�sto genera� bywa� oddawany pod komend� towarzysza; aby tego unikn��, genera�owie i oficerowie regiment�w cudzoziemskich starali si� by� jednocze�nie towarzyszami w polskich. Takim towarzyszem by� i pan Wo�odyjowski. [przypis autorski]</p></section><section id="fn418"><p><emphasis>ordynans</emphasis> (z �ac.) � rozkaz.</p></section><section id="fn419"><p><emphasis>interrex</emphasis> (�ac.) � regent, sprawuj�cy w�adz� w okresie bezkr�lewia, w XVI i XVII w. funkcj� t� pe�ni� najcz�ciej prymas.</p></section><section id="fn420"><p><emphasis>kaptur</emphasis> a. <emphasis>s�d kapturowy</emphasis> � nadzwyczajny s�d do spraw karnych (ale nie cywilnych), powo�ywany w czasie bezkr�lewia.</p></section><section id="fn421"><p><emphasis>infima minorum</emphasis> (�ac.) � najni�sza klasa w dawnej szkole polskiej, nauczano tam g��wnie podstaw gramatyki �aci�skiej.</p></section><section id="fn422"><p><emphasis>adjectivum cum substantivo</emphasis> (�ac.) � przymiotnik z rzeczownikiem.</p></section><section id="fn423"><p><emphasis>stultus</emphasis> (�ac.) � g�upi.</p></section><section id="fn424"><p><emphasis>stulta</emphasis> (�ac.) � g�upia.</p></section><section id="fn425"><p><emphasis>stultum</emphasis> (�ac.) � g�upie.</p></section><section id="fn426"><p><emphasis>bo�wina</emphasis> a. <emphasis>botwina</emphasis> � li�cie buraczane.</p></section><section id="fn427"><p><emphasis>imbier</emphasis> � dzi�: imbir.</p></section><section id="fn428"><p><emphasis>egzakcja</emphasis> (z �ac. <emphasis>exactio</emphasis>: pob�r, nadz�r) � �ci�ganie podatku na wojsko.</p></section><section id="fn429"><p><emphasis>Jan II Kazimierz Waza</emphasis> (1609�1672) � kr�l Polski w latach 1648�1668, syn kr�la Zygmunta III Wazy (1566�1632).</p></section><section id="fn430"><p><emphasis>Karol Ferdynand Waza</emphasis> (1613�1655) � ksi���, syn kr�la Zygmunta III Wazy (1566�1632), biskup wroc�awski i p�ocki, kandydat do tronu polskiego w 1648 r., po �mierci Jeremiego Wi�niowieckiego opiekun jego syna, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego, przysz�ego kr�la Polski.</p></section><section id="fn431"><p><emphasis>ka�den</emphasis> � dzi� popr.: ka�dy.</p></section><section id="fn432"><p><emphasis>Zas�awski-Ostrogski, W�adys�aw Dominik</emphasis> (1618�1656) � ksi���, koniuszy wielki koronny i starosta �ucki, jeden z najbogatszych magnat�w Korony.</p></section><section id="fn433"><p><emphasis>Pi�awce</emphasis> � wie� w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 30 km na p�d. wsch�d od Konstantynowa; miejsce kl�ski wojsk polskich w starciu z Kozakami i Tatarami (1648).</p></section><section id="fn434"><p><emphasis>in liberis suffragiis</emphasis> (�ac. <emphasis>suffragium</emphasis>: tabliczka do g�osowania, g�os w wyborach, wolno�� wyboru) � w wolnych wyborach.</p></section><section id="fn435"><p><emphasis>Rzplitej</emphasis> � Rzeczpospolitej; skr�t stosowany w XVII w. wy��cznie w pi�mie.</p></section><section id="fn436"><p><emphasis>kaptur</emphasis> a. <emphasis>s�d kapturowy</emphasis> � nadzwyczajny s�d do spraw karnych (ale nie cywilnych), powo�ywany w czasie bezkr�lewia.</p></section><section id="fn437"><p><emphasis>propter securitatem loci</emphasis> � dla bezpiecze�stwa miejsca.</p></section><section id="fn438"><p><emphasis>nemine excepto</emphasis> (�ac.: nikogo nie wy��czaj�c) � obowi�zek pozostania w szeregach.</p></section><section id="fn439"><p><emphasis>pierzyn�, dziecin� i �acin�</emphasis> � tak nazywano pogardliwie trzech regimentarzy: wygodnickiego W�adys�awa Dominika Zas�awskiego-Ostrogskiego, niedo�wiadczonego Aleksandra Koniecpolskiego i uczonego Miko�aja Ostroroga.</p></section><section id="fn440"><p><emphasis>pod wiechami</emphasis> � tj. w karczmach, kt�rych znak rozpoznawczy stanowi�a wiecha, czyli wieniec albo przyozdobione drzewko, umieszczone nad wej�ciem.</p></section><section id="fn441"><p><emphasis>gamratka</emphasis> � panienka lekkich obyczaj�w.</p></section><section id="fn442"><p><emphasis>partyzant</emphasis> � tu: stronnik.</p></section><section id="fn443"><p><emphasis>Marek Porcjusz Kato</emphasis> (234�149 p.n.e.) � polityk rzymski, ka�de swoje przem�wienie w senacie ko�czy� wezwaniem do zburzenia Kartaginy, stolicy wrog�w.</p></section><section id="fn444"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn445"><p><emphasis>Babice i Lipk�w</emphasis> � wsi podwarszawskie, ok. 15 km od warszawskiego Starego Miasta.</p></section><section id="fn446"><p><emphasis>Zabor�w</emphasis> � wie� podwarszawska, ok. 25 km od warszawskiego Starego Miasta.</p></section><section id="fn447"><p><emphasis>w samodziesi��</emphasis> (daw.) � w grupie dziesi�cioosobowej, sami z o�mioma s�ugami lub towarzyszami.</p></section><section id="fn448"><p><emphasis>jecha� rysi�</emphasis> � jecha� chy�o, szybko.</p></section><section id="fn449"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma B. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn450"><p><emphasis>rankor</emphasis> � gniew, z�o��, zapalczywo��.</p></section><section id="fn451"><p><emphasis>op�azowa�</emphasis> � obi� p�ask� stron� miecza.</p></section><section id="fn452"><p><emphasis>goni� w pi�tk�</emphasis> � coraz gorzej sobie radzi�, traci� zdolno�� logicznego my�lenia i dzia�ania.</p></section><section id="fn453"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn454"><p><emphasis>parol</emphasis> (�ac.: s�owo) � s�owo honoru.</p></section><section id="fn455"><p><emphasis>kontentowa� si�</emphasis> � zadowoli� si�, uzna�.</p></section><section id="fn456"><p><emphasis>cyngl�w rusza�</emphasis> � strzela�.</p></section><section id="fn457"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn458"><p><emphasis>impedimenta</emphasis> (�ac.) � przeszkody, utrudnienia.</p></section><section id="fn459"><p><emphasis>spero</emphasis> (�ac.) � mam nadziej�.</p></section><section id="fn460"><p><emphasis>petyhorcy</emphasis> � �redniozbrojna jazda w wojsku litewskim.</p></section><section id="fn461"><p><emphasis>kondycja</emphasis> (z �ac.) � warunek.</p></section><section id="fn462"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � dow�dca oddzia�u kozak�w lub bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn463"><p><emphasis>chutor</emphasis> a. <emphasis>futor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn464"><p><emphasis>szydersko</emphasis> � dzi�: szyderczo.</p></section><section id="fn465"><p><emphasis>mo�ojecki</emphasis> � w�a�ciwy mo�ojcowi; <emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; Kozak.</p></section><section id="fn466"><p><emphasis>hajdawery</emphasis> � szerokie, bufiaste spodnie, typowy element stroju polskiej szlachty w XVII w.; szarawary.</p></section><section id="fn467"><p><emphasis>schowa� dudy w miech</emphasis> � zrezygnowa�, ust�pi�.</p></section><section id="fn468"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn469"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn470"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 100 km na p�n. wsch�d od Kamie�ca Podolskiego, 60 km na zach�d od Winnicy.</p></section><section id="fn471"><p><emphasis>Kamieniec Podolski</emphasis> � miasto i zamek w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy, ok. 140 km na po�udnie od Tarnopola i Zbara�a; naturalna twierdza w zakolu rzeki Smotrycz opiera�a si� obl�eniom tureckim i kozackim a� do 1672 r.; po panowaniu tureckim (1672�1699) pozosta� w Kamie�cu muzu�ma�ski minaret przy katedrze �w. Piotra i Paw�a.</p></section><section id="fn472"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn473"><p><emphasis>esau�</emphasis> � oficer kozacki.</p></section><section id="fn474"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � dow�dca oddzia�u kozak�w lub bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn475"><p><emphasis>esau�</emphasis> � oficer kozacki.</p></section><section id="fn476"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; Kozak.</p></section><section id="fn477"><p><emphasis>Jan II Kazimierz Waza</emphasis> (1609�1672) � kr�l Polski w latach 1648�1668, syn kr�la Zygmunta III Wazy (1566�1632).</p></section><section id="fn478"><p><emphasis>Zas�awski-Ostrogski, W�adys�aw Dominik</emphasis> (1618�1656) � ksi���, koniuszy wielki koronny i starosta �ucki, jeden z najbogatszych magnat�w Korony.</p></section><section id="fn479"><p><emphasis>Karol Ferdynand Waza</emphasis> (1613�1655) � ksi���, syn kr�la Zygmunta III Wazy (1566�1632), biskup wroc�awski i p�ocki, kandydat do tronu polskiego w 1648 r., po �mierci Jeremiego Wi�niowieckiego opiekun jego syna, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego, przysz�ego kr�la Polski.</p></section><section id="fn480"><p><emphasis>moderacja</emphasis> (z �ac.) � umiarkowanie, przezorno��.</p></section><section id="fn481"><p><emphasis>pod bram� wsadzi�</emphasis> � ukara� wi�zieniem.</p></section><section id="fn482"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn483"><p><emphasis>promulgowany</emphasis> (z �ac.) � obwieszczony, og�oszony.</p></section><section id="fn484"><p><emphasis>pocztowy</emphasis> � cz�onek pocztu, s�uga.</p></section><section id="fn485"><p><emphasis>Rzplita</emphasis> � Rzeczpospolita; skr�t stosowany w XVII w. wy��cznie w pi�mie.</p></section><section id="fn486"><p><emphasis>w jedle</emphasis> (starop. jad�o, w jedle) � w jedzeniu.</p></section><section id="fn487"><p><emphasis>wsi�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: wsi.</p></section><section id="fn488"><p><emphasis>intrata</emphasis> (z �ac.) � korzy��; nadanie.</p></section><section id="fn489"><p><emphasis>Jafet</emphasis> � posta� biblijna, jeden z syn�w Noego; w XVII w. popularny by� pogl�d, �e szlachta to potomkowie Jafeta, a ch�opi pochodz� od jego brata Chama.</p></section><section id="fn490"><p><emphasis>dyferencja</emphasis> (z �ac.) � r�nice.</p></section><section id="fn491"><p><emphasis>legawce</emphasis> a. <emphasis>psy legawe</emphasis> � psy my�liwskie, kt�re wystawiaj� zwierzyn�, ale, w przeciwie�stwie do chart�w, nie goni� jej i nie aportuj�; dawniej legawce po zwietrzeniu ofiary przylega�y do ziemi w oczekiwaniu na my�liwego, st�d wzi�a si� ich nazwa, dzi� cz�ciej wystawiaj� na stoj�co; do legawc�w nale�� m.in. wy��y, pointery i setery.</p></section><section id="fn492"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn493"><p><emphasis>in liberis suffragiis</emphasis> (�ac. <emphasis>suffragium</emphasis>: tabliczka do g�osowania, g�os w wyborach, wolno�� wyboru) � w wolnych wyborach.</p></section><section id="fn494"><p><emphasis>prowent</emphasis> (z �ac.) � przych�d.</p></section><section id="fn495"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn496"><p><a l:href="#fn496" type="note">[496]</a></p></section><section id="fn498"><p><emphasis>wielom</emphasis> � dzi�: wielu.</p></section><section id="fn499"><p><emphasis>Jan II Kazimierz Waza</emphasis> (1609�1672) � kr�l Polski w latach 1648�1668, syn kr�la Zygmunta III Wazy (1566�1632).</p></section><section id="fn500"><p><emphasis>pi�awiecka kl�ska</emphasis> � przegrana wojsk polskich w starciu z Kozakami i Tatarami pod Pi�awcami (1648); <emphasis>Pi�awce</emphasis> � wie� w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 30 km na p�d. wsch�d od Konstantynowa.</p></section><section id="fn501"><p><emphasis>exules</emphasis> (�ac.) � wygna�cy, uchod�cy.</p></section><section id="fn502"><p><emphasis>s�awny Kartagi�czyk, kt�rego s�odko�� aury w Kapui� zdelibitowa�a</emphasis> � w III w. p.n.e., podczas wojen punickich, Kapua stanowi�a g��wn� baz� Fenicjan w Italii; w 211 r. p.n.e. Rzymianie oblegali i zdobyli Kapu�, mimo podw�jnej obrony: przez wojska libijskie Hannona z wewn�trz i przez wojska fenickie Hannibala z zewn�trz.</p></section><section id="fn503"><p><emphasis>zdebilitowa�</emphasis> (z �ac. <emphasis>debilitatio</emphasis>: os�abienie, u�omno��) � os�abi�, pozbawi� si�.</p></section><section id="fn504"><p><emphasis>W tobie jest wi�cej flegmy, a we mnie sama cholera</emphasis> � nawi�zanie do staro�ytnej teorii humor�w, spisanej przez Hipokratesa, wed�ug kt�rej zdrowie cz�owieka zale�y od r�wnowagi w organizmie czterech humor�w: krwi, �luzu (flegmy), ��tej i czarnej ��ci (melancholii); u choleryka przewa�a ��ta ���.</p></section><section id="fn505"><p><emphasis>kupy swawolne</emphasis> � oddzia�y nieprzyjacielskie, kt�re od��czy�y si� od swojej armii.</p></section><section id="fn506"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn507"><p><emphasis>snadnie</emphasis> (daw.) � �atwo.</p></section><section id="fn508"><p><emphasis>na hak przywie��</emphasis> � przechytrzy�, oszuka�.</p></section><section id="fn509"><p><emphasis>hebes</emphasis> (�ac.) � t�py, s�aby, g�upi.</p></section><section id="fn510"><p><emphasis>wsi�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: wsi.</p></section><section id="fn511"><p><emphasis>bo�wina</emphasis> a. <emphasis>botwina</emphasis> � li�cie buraczane; obra�liwe okre�lenie mieszka�c�w Litwy.</p></section><section id="fn512"><p><emphasis>frant</emphasis> � spryciarz.</p></section><section id="fn513"><p><emphasis>si�a</emphasis> (daw.) � wiele, du�o; tyle.</p></section><section id="fn514"><p><emphasis>ordynans</emphasis> (z �ac.) � rozkaz.</p></section><section id="fn515"><p><emphasis>kupy swawolne</emphasis> � oddzia�y nieprzyjacielskie, kt�re od��czy�y si� od swojej armii.</p></section><section id="fn516"><p><emphasis>emulacja</emphasis> (z �ac.) � rywalizacja.</p></section><section id="fn517"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn518"><p><emphasis>ab ovo</emphasis> (�ac.: od jaja) � od pocz�tku.</p></section><section id="fn519"><p><emphasis>hadko</emphasis> (z bia�orus.) � przykro, obrzydliwie.</p></section><section id="fn520"><p><emphasis>�aszcz Tuczapski, Samuel herbu Prawdzic</emphasis> (1588�1649) � stra�nik wielki koronny, awanturnik, 236 razy skazany na banicj� za najazdy na s�siad�w, u�askawiony za zas�ugi wojenne.</p></section><section id="fn521"><p><emphasis>obscurus</emphasis> (�ac.) � ciemny.</p></section><section id="fn522"><p><emphasis>jurgieltnik</emphasis> (z niem. <emphasis>Jahrgeld</emphasis>: coroczna wyp�ata) � urz�dnik op�acany przez obce pa�stwo lub korumpowany przez kogo� innego sta�� pensj�.</p></section><section id="fn523"><p><emphasis>bat'ku</emphasis> (ukr.) � ojcze.</p></section><section id="fn524"><p><emphasis>respons</emphasis> (z �ac.) � odpowied�.</p></section><section id="fn525"><p><emphasis>towarzysz</emphasis> � rycerz, szlachcic.</p></section><section id="fn526"><p><emphasis>musztuluk</emphasis> a. <emphasis>munsztu�uk</emphasis> (daw.) � nagroda, podarunek.</p></section><section id="fn527"><p><emphasis>Jarmoli�ce</emphasis> � miasteczko w zach. cz�ci Ukrainy, ok. 100 km na p�d. wsch�d od Tarnopola i Zbara�a.</p></section><section id="fn528"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn529"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn530"><p><emphasis>prospectus</emphasis> (�ac.) � widok.</p></section><section id="fn531"><p><emphasis>czambu�</emphasis> (z tur. <emphasis>czapu�</emphasis>: zagon) � oddzia� tatarski, dokonuj�cy najazd�w w g��bi terytorium przeciwnika, w celu odwr�cenia jego uwagi od dzia�a� si� g��wnych.</p></section><section id="fn532"><p><emphasis>jasyr</emphasis> (z tur.) � je�cy, niewolnicy.</p></section><section id="fn533"><p><emphasis>fraucymer</emphasis> (z niem. <emphasis>Frauenzimmer</emphasis>: komnata kobiet, pok�j dla dam) � damy dworu, sta�e towarzystwo ksi�nej.</p></section><section id="fn534"><p><emphasis>prezydium</emphasis> (z �ac. <emphasis>praesidium</emphasis>) � stra�, zbrojna za�oga.</p></section><section id="fn535"><p><emphasis>Zbara�</emphasis> � miasto w zach. cz�ci Ukrainy, ok. 20 km na p�n. wsch�d od Tarnopola.</p></section><section id="fn536"><p><emphasis>kupy swawolne</emphasis> � oddzia�y nieprzyjacielskie, kt�re od��czy�y si� od swojej armii.</p></section><section id="fn537"><p><emphasis>jasyr</emphasis> (z tur.) � niewola tatarska lub turecka.</p></section><section id="fn538"><p><emphasis>bramowa� si�</emphasis> (daw.) � otacza� si� (por. obramowanie).</p></section><section id="fn539"><p><emphasis>hajdamaka</emphasis> (z tur.) � buntownik, rozb�jnik, uczestnik kt�rego� z powsta� ch�opskich na Ukrainie w latach 1730�1770; tu: Kozak.</p></section><section id="fn540"><p><emphasis>Nebaba, Martyn</emphasis> (zm. 1651) � ataman kozacki, jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego.</p></section><section id="fn541"><p><emphasis>Nemezis</emphasis> (mit. gr.) � bogini zemsty i sprawiedliwo�ci, uosobienie gniewu bog�w.</p></section><section id="fn542"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn543"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; Kozak.</p></section><section id="fn544"><p><emphasis>Prype�</emphasis> � rzeka p�yn�ca przez p�d. Bia�oru� i p�n. Ukrain�, prawy dop�yw Dniepru; nad Prypeci� le�y miasto Czarnobyl.</p></section><section id="fn545"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn546"><p><emphasis>Pi�awce</emphasis> � wie� w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 30 km na p�d. wsch�d od Konstantynowa; miejsce kl�ski wojsk polskich w starciu z Kozakami i Tatarami (1648).</p></section><section id="fn547"><p><emphasis>bitwa pod So�onic�</emphasis> (1596) � bitwa, w kt�rej hetman ��kiewski pokona� kozackich powsta�c�w Semena Nalewajki, a jego samego wzi�� do niewoli; zwana te� bitw� pod �ubniami a. bitw� pod Ostrym Kamieniem.</p></section><section id="fn548"><p><emphasis>Kumejki</emphasis> � miejscowo�� w centralnej cz�ci Ukrainy, miejsce bitwy, w kt�rej wojska Miko�aja Potockiego i Jeremiego Wi�niowieckiego pokona�y zbuntowanych Kozak�w, k�ad�c kres powstaniu Pawluka (1637).</p></section><section id="fn549"><p><emphasis>juszka</emphasis> (daw.) � polewka, zupa a. sos.</p></section><section id="fn550"><p><emphasis>suponowa�</emphasis> (z �ac.) � przypuszcza�, domy�la� si�.</p></section><section id="fn551"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � bardzo.</p></section><section id="fn552"><p><emphasis>Kamieniec Podolski</emphasis> � miasto i zamek w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy, ok. 140 km na po�udnie od Tarnopola i Zbara�a; naturalna twierdza w zakolu rzeki Smotrycz opiera�a si� obl�eniom tureckim i kozackim a� do 1672 r.; po panowaniu tureckim (1672�1699) pozosta� w Kamie�cu muzu�ma�ski minaret przy katedrze �w. Piotra i Paw�a.</p></section><section id="fn553"><p><emphasis>Jampol</emphasis> (w obwodzie winnickim) � miasto w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one w jarze na lewym brzegu Dniestru (dzi� przy granicy z Mo�dawi�), w XVII w. lokalny o�rodek handlowy.</p></section><section id="fn554"><p><emphasis>Jahorlik</emphasis> � miasteczko i stanica wojskowa u uj�cia rzeki Jahorlik do Dniestru, ok. 150 km na p�d. od Brac�awia, w�wczas przy granicy z Mo�dawi� i Turcj�, dzi� na terenie Mo�dawii.</p></section><section id="fn555"><p><emphasis>P�oskir�w</emphasis> (dzi�: Chmielnicki) � miasto w zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� Boh, w po�owie drogi mi�dzy Tarnopolem a Winnic�, ok. 25 km na p�noc od Jarmoliniec.</p></section><section id="fn556"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 100 km na p�n. wsch�d od Kamie�ca Podolskiego, 60 km na zach�d od Winnicy.</p></section><section id="fn557"><p><emphasis>wasze</emphasis> � skr�t od: wasza mi�o�� pan.</p></section><section id="fn558"><p><emphasis>basza</emphasis> a. <emphasis>pasza</emphasis> (z tur.) � wysoki urz�dnik turecki; pan.</p></section><section id="fn559"><p><emphasis>Chocim</emphasis> (ukr. <emphasis>Chotyn</emphasis>) � miasto i twierdza nad Dniestrem, ok. 20 km na po�udnie od Kamie�ca Podolskiego, w�wczas na granicy z podporz�dkowan� Turkom Mo�dawi�, dzi� w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy.</p></section><section id="fn560"><p><emphasis>glejt</emphasis> (z niem. <emphasis>Geleit</emphasis>: konw�j) � przepustka, list �elazny, dokument, zezwalaj�cy na przejazd.</p></section><section id="fn561"><p><emphasis>Akerman</emphasis> a. <emphasis>Bia�ogr�d</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Bi�horod-Dnistrowskij</emphasis>) � miasto po�o�one nad limanem Dniestru, ok. 20 km od Morza Czarnego, na terenie dzisiejszej p�d. Ukrainy, ok. 50 km na p�d. zach. od Odessy, za�o�one w VI w. p.n.e. jako kolonia grecka, w XVII i XVIII w. w r�kach tatarskich.</p></section><section id="fn562"><p><emphasis>Uszyca</emphasis> � miejscowo�� po�o�ona u uj�cia rzeki Uszycy do Dniestru, ok. 40 km na wsch�d od Kamie�ca Podolskiego.</p></section><section id="fn563"><p><emphasis>Mohyl�w</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Mohyliw-Podilskij</emphasis>) � miasto nad Dniestrem, ok. 90 km na p�d. wsch�d od Kamie�ca Podolskiego.</p></section><section id="fn564"><p><emphasis>b�awat</emphasis> � cenna tkanina jedwabna, najcz�ciej b��kitna.</p></section><section id="fn565"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma B. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn566"><p><emphasis>chutor</emphasis> a. <emphasis>futor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn567"><p><emphasis>Wo�och</emphasis> � cz�owiek z Wo�oszczyzny; <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn568"><p><emphasis>wotywa</emphasis> � msza wotywna, odprawiana na czyj�� intencj�.</p></section><section id="fn569"><p><emphasis>Tarnopol</emphasis> � miasto w zach. cz�ci Ukrainy, ok. 110 km na wsch�d od Lwowa.</p></section><section id="fn570"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn571"><p><emphasis>czaban</emphasis> � pasterz stepowy.</p></section><section id="fn572"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; Kozak.</p></section><section id="fn573"><p><emphasis>Na pohybel</emphasis> (ukr.) � �mier�! na zgub�!</p></section><section id="fn574"><p><emphasis>Kisiel, Adam herbu Kisiel</emphasis> (1600�1653) � wojewoda brac�awski i kijowski, pan na Brusi�owie i Huszczy, ostatni prawos�awny senator Rzeczypospolitej, negocjowa� z Kozakami podczas powsta� Pawluka i Chmielnickiego.</p></section><section id="fn575"><p><emphasis>pacyfikator</emphasis> � tu: ten, kto uspokaja, �agodzi, u�mierza.</p></section><section id="fn576"><p><emphasis>bu�awa</emphasis> (z tur.) � symbol w�adzy wojskowej; rodzaj broni, ma�a maczuga, cz�sto ozdobna.</p></section><section id="fn577"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn578"><p><emphasis>Ho�owu Kisielowu</emphasis> (z ukr.) � g�ow� Kisiela.</p></section><section id="fn579"><p><emphasis>komisarz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: komisarzy.</p></section><section id="fn580"><p><emphasis>nadeszle</emphasis> � dzi� popr. forma: nade�le.</p></section><section id="fn581"><p><emphasis>do Tatar</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: do Tatar�w.</p></section><section id="fn582"><p><emphasis>kontempt</emphasis> (z �ac.) � zniewaga, obraza; pogarda, lekcewa�enie.</p></section><section id="fn583"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn584"><p><emphasis>Pi�awce</emphasis> � wie� w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 30 km na p�d. wsch�d od Konstantynowa; miejsce kl�ski wojsk polskich w starciu z Kozakami i Tatarami (1648).</p></section><section id="fn585"><p><emphasis>powinowaty</emphasis> � nale��cy do rodziny, ale nie krewny.</p></section><section id="fn586"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn587"><p><emphasis>respons</emphasis> (z �ac.) � odpowied�.</p></section><section id="fn588"><p><emphasis>Jahorlik</emphasis> � rzeka w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy, lewy dop�yw Dniestru; miasteczko i stanica wojskowa u uj�cia rzeki Jahorlik do Dniestru, ok. 150 km na p�d. od Brac�awia, w�wczas przy granicy z Mo�dawi� i Turcj�, dzi� na terenie Mo�dawii.</p></section><section id="fn589"><p><emphasis>rad klimkiem rzuci</emphasis> � lubi zmy�la�, koloryzowa�.</p></section><section id="fn590"><p><emphasis>Kamieniec Podolski</emphasis> � miasto i zamek w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy, ok. 140 km na po�udnie od Tarnopola i Zbara�a; naturalna twierdza w zakolu rzeki Smotrycz opiera�a si� obl�eniom tureckim i kozackim a� do 1672 r.; po panowaniu tureckim (1672�1699) pozosta� w Kamie�cu muzu�ma�ski minaret przy katedrze �w. Piotra i Paw�a.</p></section><section id="fn591"><p><emphasis>Jampol</emphasis> (w obwodzie winnickim) � miasto w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one w jarze na lewym brzegu Dniestru (dzi� przy granicy z Mo�dawi�), w XVII w. lokalny o�rodek handlowy.</p></section><section id="fn592"><p><emphasis>Kisiel, Adam herbu Kisiel</emphasis> (1600�1653) � wojewoda brac�awski i kijowski, pan na Brusi�owie i Huszczy, ostatni prawos�awny senator Rzeczypospolitej, negocjowa� z Kozakami podczas powsta� Pawluka i Chmielnickiego.</p></section><section id="fn593"><p><emphasis>Bia�ogr�d</emphasis> w�asc. Bia�ogr�d Kijowski � miasto po�o�one ok. 25 km na zach�d od centrum Kijowa, w �redniowieczu stanowi�o pierwsz� lini� obrony Kijowa od zachodu; dzi� wie� Bi�ohorodka.</p></section><section id="fn594"><p><emphasis>Perejas�aw</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Perejas�aw-Chmelnyckij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, ok. 80 km na p�d. wsch�d Kijowa, w XVII w. o�rodek kozacki; w 1630 oblegane bez skutku przez polskiego hetmana Koniecpolskiego, w 1649 miejsce rokowa� Polak�w z Chmielnickim.</p></section><section id="fn595"><p><emphasis>quantum mutatus ab illo</emphasis> (�ac.) � o ile� odleg�y od tamtego.</p></section><section id="fn596"><p><emphasis>esau�</emphasis> � oficer kozacki.</p></section><section id="fn597"><p><emphasis>bu�czuk</emphasis> � symbol w�adzy wojskowej, drzewce, ozdobione ko�skim w�osiem.</p></section><section id="fn598"><p><emphasis>korol do mene pris�aw</emphasis> (z ukr.) � kr�l do mnie przys�a�.</p></section><section id="fn599"><p><emphasis>Ne budu howoryty na morozi</emphasis> (z ukr.) � nie b�d� rozmawia� na mrozie.</p></section><section id="fn600"><p><emphasis>Naj korol bude w Warszawi</emphasis> (z ukr.) � niech kr�l b�dzie w Warszawie.</p></section><section id="fn601"><p><emphasis>tamquam Moisem, servatorem, salvatorem, liberatorem populi de servitute lechica et bono omine</emphasis> (�ac.) � jakby Moj�esza, opiekuna, wybawc�, wyzwoliciela ludu z niewoli polskiej i na dobr� wr�b�.</p></section><section id="fn602"><p><emphasis>illustrissimus princeps</emphasis> (�ac.) � najja�niejszy ksi���.</p></section><section id="fn603"><p><emphasis>jasyr</emphasis> (z tur.) � niewolnicy, je�cy.</p></section><section id="fn604"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn605"><p><emphasis>ki�</emphasis> (z ukr.) � rzu�.</p></section><section id="fn606"><p><emphasis>Moj�esz</emphasis> (XIII a. XII w. p.n.e.) � posta� biblijna, najwi�kszy prorok <emphasis>Starego Testamentu</emphasis>, wyprowadzi� sw�j lud z niewoli egipskiej.</p></section><section id="fn607"><p><emphasis>Oj, szczob toho Chmila perwsza kula ne mynu�a</emphasis> (z ukr.) � oj, �eby tego Chmiela pierwsza kula nie min�a.</p></section><section id="fn608"><p><emphasis>Jahorlik</emphasis> � rzeka w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy, lewy dop�yw Dniestru; miasteczko i stanica wojskowa u uj�cia rzeki Jahorlik do Dniestru, ok. 150 km na p�d. od Brac�awia, w�wczas przy granicy z Mo�dawi� i Turcj�, dzi� na terenie Mo�dawii.</p></section><section id="fn609"><p><emphasis>wra�y</emphasis> (z ukr.) � wrogi, nienawistny.</p></section><section id="fn610"><p><emphasis>komysz</emphasis> (daw.) � zaro�la; kryj�wka.</p></section><section id="fn611"><p><emphasis>Jarmoli�ce</emphasis> � miasteczko w zach. cz�ci Ukrainy, ok. 100 km na p�d. wsch�d od Zbara�a.</p></section><section id="fn612"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � dow�dca oddzia�u kozak�w lub bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn613"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn614"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn615"><p><emphasis>�ycar</emphasis> (ukr.) � rycerz.</p></section><section id="fn616"><p><emphasis>bat'ko</emphasis> (ukr.) � ojciec.</p></section><section id="fn617"><p><emphasis>tatarski brzeg</emphasis> � tak nazywano lewy brzeg Dniepru, prawy zwano ruskim.</p></section><section id="fn618"><p><emphasis>bohato</emphasis> (z ukr. <emphasis>bahato</emphasis>) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn619"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; Kozak.</p></section><section id="fn620"><p><emphasis>pota�</emphasis> (z hol. <emphasis>pot</emphasis>: garnek; <emphasis>asch</emphasis>: popi�) � popi�, u�ywany w r�nych gospodarczych czynno�ciach, a. naczynie na popi�.</p></section><section id="fn621"><p><emphasis>rozhowor</emphasis> (z ukr.) � rozmowa.</p></section><section id="fn622"><p><emphasis>bu�czuk</emphasis> � symbol w�adzy wojskowej, drzewce, ozdobione ko�skim w�osiem.</p></section><section id="fn623"><p><emphasis>altembas</emphasis> � kosztowna tkanina z wypuk�ymi wzorami, przetykana z�otymi ni�mi, rodzaj brokatu aksamitnego.</p></section><section id="fn624"><p><emphasis>kopieniak</emphasis> (daw.) � p�aszcz.</p></section><section id="fn625"><p><emphasis>szampierz</emphasis> a. <emphasis>s�pierz</emphasis> (starop.: strona w sporze, zawodnik, rywal) � przedstawiciel; bojownik.</p></section><section id="fn626"><p><emphasis>duk</emphasis> (z �ac. <emphasis>dux</emphasis>) � w�dz, ksi���.</p></section><section id="fn627"><p><emphasis>Lach</emphasis> (daw. ukr.) � Polak; tu: D. lm, <emphasis>Lachiw</emphasis>: Polak�w.</p></section><section id="fn628"><p><emphasis>Kisiel, Adam herbu Kisiel</emphasis> (1600�1653) � wojewoda brac�awski i kijowski, pan na Brusi�owie i Huszczy, ostatni prawos�awny senator Rzeczypospolitej, negocjowa� z Kozakami podczas powsta� Pawluka i Chmielnickiego.</p></section><section id="fn629"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn630"><p><emphasis>usty</emphasis> � dzi� popr. forma: ustami.</p></section><section id="fn631"><p><emphasis>z Lachy</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Lachami.</p></section><section id="fn632"><p><emphasis>klemencja</emphasis> (z �ac.) � �agodno��, pob�a�anie.</p></section><section id="fn633"><p><emphasis>pi�aw</emphasis> a. <emphasis>pilaw</emphasis> � potrawa z ry�u i baraniny z dodatkiem ryb lub innych mi�s, t�usta i ostro przyprawiona.</p></section><section id="fn634"><p><emphasis>lacki</emphasis> (daw. ukr.) � polski.</p></section><section id="fn635"><p><emphasis>antypast</emphasis> (daw.) � przystawka, przek�ska.</p></section><section id="fn636"><p><emphasis>Ja jeho znaju</emphasis> (z ukr.) � znam go.</p></section><section id="fn637"><p><emphasis>boimo</emphasis> (ukr.) � boimy.</p></section><section id="fn638"><p><emphasis>Pi�awce</emphasis> � wie� w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 30 km na p�d. wsch�d od Konstantynowa; miejsce kl�ski wojsk polskich w starciu z Kozakami i Tatarami (1648).</p></section><section id="fn639"><p><emphasis>Turki, Tatary i Niemce</emphasis> � dzi� popr. forma B. lm: Turk�w, Tatar�w i Niemc�w.</p></section><section id="fn640"><p><emphasis>detyna</emphasis> (z ukr.) � dziecko.</p></section><section id="fn641"><p><emphasis>Tatar</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: Tatar�w.</p></section><section id="fn642"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn643"><p><emphasis>ad mitiorem et saniorem mentem</emphasis> (�ac.) � do spokoju i zdrowego rozs�dku.</p></section><section id="fn644"><p><emphasis>Mowczy, pope! Ne twoje di�o brechniu meni zadawaty! Chody no na dwir, nauczu ja tebe pu�kownikiw zaporoskich szanowaty</emphasis> (z ukr.) � milcz, popie. To nie twoje zadanie zarzuca� mi k�amstwo. Chod� na dw�r, naucz� ci� szanowa� pu�kownik�w zaporoskich.</p></section><section id="fn645"><p><emphasis>zhreszy</emphasis> (z ukr.) � zgrzeszy.</p></section><section id="fn646"><p><emphasis>ureza�</emphasis> (z ukr.) � uci��.</p></section><section id="fn647"><p><emphasis>nie zder��</emphasis> (z ukr.) � nie dotrzymaj�, nie dadz� rady.</p></section><section id="fn648"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; Kozak.</p></section><section id="fn649"><p><emphasis>Sedyte i mowczyte</emphasis> (z ukr.) � sied�cie i milczcie.</p></section><section id="fn650"><p><emphasis>nie sumuj</emphasis> (z ukr) � nie smu� si�.</p></section><section id="fn651"><p><emphasis>woro�ycha</emphasis> (ukr.) � wr�ka.</p></section><section id="fn652"><p><emphasis>My Lachiw choczemo rizaty, a ty nasz czo�owik</emphasis> (z ukr.) � my chcemy zabija� Polak�w, a ty nasz cz�owiek.</p></section><section id="fn653"><p><emphasis>zarizaw</emphasis> (ukr.) � zar�n��em.</p></section><section id="fn654"><p><emphasis>mea culpa</emphasis> (�ac.) � moja wina.</p></section><section id="fn655"><p><emphasis>delirium</emphasis> (�ac.) � szale�stwo.</p></section><section id="fn656"><p><emphasis>kontempt</emphasis> (�ac.) � obraza, zniewaga, lekcewa�enie.</p></section><section id="fn657"><p><emphasis>efferatam bestiam</emphasis> (�ac.) � rozszala�� besti�.</p></section><section id="fn658"><p><emphasis>o czasiech</emphasis> � dzi� popr. forma Ms. lm: o czasach.</p></section><section id="fn659"><p><emphasis>Pax vobiscum</emphasis> (�ac.) � pok�j wam.</p></section><section id="fn660"><p><emphasis>surdo tyranno fabula dicta</emphasis> (�ac.) � bajka opowiadana g�uchemu tyranowi.</p></section><section id="fn661"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn662"><p><emphasis>hajdawery</emphasis> � szerokie, bufiaste spodnie, typowy element stroju polskiej szlachty w XVII w.; szarawary.</p></section><section id="fn663"><p><emphasis>sobaka</emphasis> (ukr.) � pies.</p></section><section id="fn664"><p><emphasis>kusztyk</emphasis> a. <emphasis>kulawka</emphasis> � kieliszek bez n�ki, z kt�rego trzeba wypi� od razu ca�� zawarto��.</p></section><section id="fn665"><p><emphasis>Meni korol pysaw</emphasis> (ukr.) � kr�l mi pisa�.</p></section><section id="fn666"><p><emphasis>piernacz</emphasis> � bu�awa pu�kownikowska kozacka, kt�ra zast�powa�a mi�dzy Kozakami list �elazny, czyli dawa�a okazicielowi prawo swobodnego przejazdu i nietykalno��.</p></section><section id="fn667"><p><emphasis>po monastyrach u czernic</emphasis> � po klasztorach u mniszek.</p></section><section id="fn668"><p><emphasis>Zbara�</emphasis> � miasto w zach. cz�ci Ukrainy, ok. 20 km na p�n. wsch�d od Tarnopola.</p></section><section id="fn669"><p><emphasis>kupami swawolnik�w</emphasis> � oddzia�y nieprzyjacielskie, kt�re od��czy�y si� od swojej armii.</p></section><section id="fn670"><p><emphasis>�yczek</emphasis> (daw. pogard.) � mieszczanin.</p></section><section id="fn671"><p><emphasis>Tyszkiewicz �ohojski, Janusz herbu Leliwa</emphasis> (1590�1649) � magnat, polityk, wojewoda kijowski.</p></section><section id="fn672"><p><emphasis>�aszcz Tuczapski, Samuel herbu Prawdzic</emphasis> (1588�1649) � stra�nik wielki koronny, awanturnik, 236 razy skazany na banicj� za najazdy na s�siad�w, u�askawiony za zas�ugi wojenne.</p></section><section id="fn673"><p><emphasis>Jahorlik</emphasis> � rzeka w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy, lewy dop�yw Dniestru; miasteczko i stanica wojskowa u uj�cia rzeki Jahorlik do Dniestru, ok. 150 km na p�d. od Brac�awia, w�wczas przy granicy z Mo�dawi� i Turcj�, dzi� na terenie Mo�dawii.</p></section><section id="fn674"><p><emphasis>sekundowa�</emphasis> (z �ac.) � pomaga�, towarzyszy�.</p></section><section id="fn675"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn676"><p><emphasis>solenna wotywa</emphasis> � msza uroczysta, odprawiana w szczeg�lnej intencji.</p></section><section id="fn677"><p><emphasis>esau�</emphasis> � oficer kozacki.</p></section><section id="fn678"><p><emphasis>ja joho lublu, ja ne dla hroszi tutki priszow</emphasis> (z ukr.) � kocham go, nie dla pieni�dzy tu przyszed�em.</p></section><section id="fn679"><p><emphasis>bat'ko</emphasis> (ukr.) � ojciec.</p></section><section id="fn680"><p><emphasis>Lach</emphasis> (daw. ukr.) � Polak; tu: D. lm, <emphasis>Lachiw</emphasis>: Polak�w.</p></section><section id="fn681"><p><emphasis>czernice</emphasis> � mniszki, zakonnice.</p></section><section id="fn682"><p><emphasis>Ne znaju</emphasis> (ukr.) � nie wiem.</p></section><section id="fn683"><p><emphasis>baha�ko Lachiw</emphasis> (z daw. ukr.) � du�o Polak�w.</p></section><section id="fn684"><p><emphasis>Bahato utik�o, bahato zaby�y</emphasis> (z ukr.) � du�o uciek�o, du�o zabili.</p></section><section id="fn685"><p><emphasis>hroszy</emphasis> (z ukr.) � pieni�dze.</p></section><section id="fn686"><p><emphasis>polubi� jak detynu ridnuju</emphasis> (z ukr.) � pokocha�em jak rodzone dziecko.</p></section><section id="fn687"><p><emphasis>Ja py�mo widdaw</emphasis> (z ukr.) � odda�em list.</p></section><section id="fn688"><p><emphasis>�ycar</emphasis> (ukr.) � rycerz.</p></section><section id="fn689"><p><emphasis>polityka</emphasis> (z �ac.) � tu: grzeczno��, uprzejmo��.</p></section><section id="fn690"><p><emphasis>rankor</emphasis> (daw.) � gniew, uraza.</p></section><section id="fn691"><p><emphasis>dowcip</emphasis> (daw.) � rozum, rozs�dek.</p></section><section id="fn692"><p><emphasis>epithalamium</emphasis> (�ac.) � pie�� na cze�� nowo�e�c�w.</p></section><section id="fn693"><p><emphasis>Apollina dla Marsa zaniedba�</emphasis> � tj. sztuki pi�kne dla wojny.</p></section><section id="fn694"><p><emphasis>pohybel</emphasis> (ukr.) � zguba, �mier�.</p></section><section id="fn695"><p><emphasis>armowa�</emphasis> (z �ac.) � zbroi�, uzbraja�.</p></section><section id="fn696"><p><emphasis>Bude taka wijna, jakoi ne buwa�o</emphasis> (ukr.) � b�dzie taka wojna, jakiej jeszcze nie by�o.</p></section><section id="fn697"><p><emphasis>na hawrani</emphasis> � na granicy.</p></section><section id="fn698"><p><emphasis>Sprawed�ywe ka�ete, pane. Ne cii teper lude, szczo buwa�y</emphasis> (z ukr.) � sprawiedliwie m�wicie, panie. Nie tacy teraz ludzie, jak dawniej.</p></section><section id="fn699"><p><emphasis>A�e szczoby cij �ycar Bohuna ubyw</emphasis> (z ukr.) � ale �eby ten rycerz zabi� Bohuna.</p></section><section id="fn700"><p><emphasis>kilkodniowy</emphasis> � dzi�: kilkudniowy.</p></section><section id="fn701"><p><emphasis>armisticium</emphasis> (�ac.) � zawieszenie broni.</p></section><section id="fn702"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 100 km na p�n. wsch�d od Kamie�ca Podolskiego, 60 km na zach�d od Winnicy.</p></section><section id="fn703"><p><emphasis>czernica</emphasis> � zakonnica, mniszka.</p></section><section id="fn704"><p><emphasis>fraucymer</emphasis> (z niem. <emphasis>Frauenzimmer</emphasis>: komnata kobiet, pok�j dla dam) � damy dworu, sta�e towarzystwo kr�lowej lub ksi�nej.</p></section><section id="fn705"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn706"><p><emphasis>Zas�awski-Ostrogski, W�adys�aw Dominik</emphasis> (1618�1656) � ksi���, koniuszy wielki koronny i starosta �ucki, jeden z najbogatszych magnat�w Korony.</p></section><section id="fn707"><p><emphasis>delirium</emphasis> � maligna, brak przytomno�ci.</p></section><section id="fn708"><p><emphasis>ordynans</emphasis> (z �ac.) � rozkaz.</p></section><section id="fn709"><p><emphasis>Kahamlik</emphasis> � rzeka na �rodkowowschodniej Ukrainie, na lewym brzegu Dniepru.</p></section><section id="fn710"><p><emphasis>Raszk�w</emphasis> � miasteczko nad Dniestrem, dzi� na terenie p�n. Mo�dawii.</p></section><section id="fn711"><p><emphasis>piernacz</emphasis> � bu�awa pu�kownikowska kozacka, kt�ra zast�powa�a mi�dzy Kozakami list �elazny, czyli dawa�a okazicielowi prawo swobodnego przejazdu i nietykalno��.</p></section><section id="fn712"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 100 km na p�n. wsch�d od Kamie�ca Podolskiego, 60 km na zach�d od Winnicy.</p></section><section id="fn713"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn714"><p><emphasis>munsztu�uk</emphasis> (daw.) � nagroda.</p></section><section id="fn715"><p><emphasis>wra�y</emphasis> (z ukr.) � wrogi, nienawistny.</p></section><section id="fn716"><p><emphasis>�luzy</emphasis> � tu: �zy.</p></section><section id="fn717"><p><emphasis>kulbaczy�</emphasis> � siod�a�.</p></section><section id="fn718"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn719"><p><emphasis>�aszcz Tuczapski, Samuel herbu Prawdzic</emphasis> (1588�1649) � stra�nik wielki koronny, awanturnik, 236 razy skazany na banicj� za najazdy na s�siad�w, u�askawiony za zas�ugi wojenne.</p></section><section id="fn720"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn721"><p><emphasis>hadko</emphasis> (z bia�orus.) � przykro, obrzydliwie.</p></section><section id="fn722"><p><emphasis>Zbara�</emphasis> � miasto w zach. cz�ci Ukrainy, ok. 20 km na p�n. wsch�d od Tarnopola.</p></section><section id="fn723"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn724"><p><emphasis>�wita</emphasis> (daw.) � odzie� wierzchnia, kurtka.</p></section><section id="fn725"><p><emphasis>Kamieniec Podolski</emphasis> � miasto i zamek w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy, ok. 140 km na po�udnie od Tarnopola i Zbara�a; naturalna twierdza w zakolu rzeki Smotrycz opiera�a si� obl�eniom tureckim i kozackim a� do 1672 r.; po panowaniu tureckim (1672�1699) pozosta� w Kamie�cu muzu�ma�ski minaret przy katedrze �w. Piotra i Paw�a.</p></section><section id="fn726"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 100 km na p�n. wsch�d od Kamie�ca Podolskiego, 60 km na zach�d od Winnicy.</p></section><section id="fn727"><p><emphasis>armistycjum</emphasis> (z �ac.) � zawieszenie broni.</p></section><section id="fn728"><p><emphasis>rozhowor</emphasis> (z ukr.) � rozmowa.</p></section><section id="fn729"><p><emphasis>o�eni�</emphasis> � tu: po��czy�.</p></section><section id="fn730"><p><emphasis>animalia</emphasis> (�ac.) � zwierz�ta.</p></section><section id="fn731"><p><emphasis>piernacz</emphasis> � bu�awa pu�kownikowska kozacka, pe�ni�ca funkcj� listu �elaznego, tj. przepustki.</p></section><section id="fn732"><p><emphasis>z Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Tatarami.</p></section><section id="fn733"><p><emphasis>pa�stwo �ubnia�skie</emphasis> � posiad�o�ci ksi���ce, okolica �ubni�w; <emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn734"><p><emphasis>zbisurmani� si�</emphasis> (daw. pogard.) � zosta� muzu�maninem.</p></section><section id="fn735"><p><emphasis>Galata</emphasis> � dzi� dzielnica Stambu�u, po�o�ona po europejskiej stronie cie�niny Bosfor, dawniej osobne miasto tureckie.</p></section><section id="fn736"><p><emphasis>Belial</emphasis> (mit.) � upad�y anio�, szatan.</p></section><section id="fn737"><p><emphasis>komunik</emphasis> (daw.) � jazda, kawaleria.</p></section><section id="fn738"><p><emphasis>chutor</emphasis> a. <emphasis>futor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn739"><p><emphasis>Jarmoli�ce</emphasis> � miasteczko w zach. cz�ci Ukrainy, ok. 100 km na p�d. wsch�d od Zbara�a.</p></section><section id="fn740"><p><emphasis>Jampol</emphasis> (w obwodzie winnickim) � miasto w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one w jarze na lewym brzegu Dniestru (dzi� przy granicy z Mo�dawi�), w XVII w. lokalny o�rodek handlowy.</p></section><section id="fn741"><p><emphasis>rezun</emphasis> (z ukr.) � siepacz, zabijaka.</p></section><section id="fn742"><p><emphasis>czer�</emphasis> � ch�opstwo.</p></section><section id="fn743"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn744"><p><emphasis>bat'ko</emphasis> (ukr.) � ojciec.</p></section><section id="fn745"><p><emphasis>Jahorlik</emphasis> � miasteczko i stanica wojskowa u uj�cia rzeki Jahorlik do Dniestru, ok. 150 km na p�d. od Brac�awia, w�wczas przy granicy z Mo�dawi� i Turcj�, dzi� na terenie Mo�dawii.</p></section><section id="fn746"><p><emphasis>poroh</emphasis> (ukr.: pr�g) � naturalna zapora skalna na rzece, uniemo�liwiaj�ca swobodn� �eglug�; kraina poni�ej poroh�w Dniepru nazywa�a si� Ni�em albo Zaporo�em i by�a zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn747"><p><emphasis>Synopa</emphasis> � miasto w p�n. Turcji nad Morzem Czarnym.</p></section><section id="fn748"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn749"><p><emphasis>ho�ubi�</emphasis> (z ukr.) � pie�ci�, piel�gnowa�.</p></section><section id="fn750"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; Kozak.</p></section><section id="fn751"><p><emphasis>I hroszi ma�o nam daw ataman, bo sam ne maw</emphasis> (z ukr.) � i pieni�dzy ma�o nam da� ataman, bo sam nie mia�.</p></section><section id="fn752"><p><emphasis>chody</emphasis> (ukr.) � chod�.</p></section><section id="fn753"><p><emphasis>Laszka bi�oruczka</emphasis> (z ukr., pogard.) � Polka z bia�ymi r�kami, arystokratka.</p></section><section id="fn754"><p><emphasis>Raszk�w</emphasis> � miasteczko nad Dniestrem, dzi� na terenie p�n. Mo�dawii.</p></section><section id="fn755"><p><emphasis>kontempt</emphasis> (z �ac.) � pogarda, lekcewa�enie.</p></section><section id="fn756"><p><emphasis>sklep niebieski</emphasis> (daw.) � sklepienie nieba, firmament.</p></section><section id="fn757"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn758"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn759"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn760"><p><emphasis>szczo ty</emphasis> (ukr.) � co ty?</p></section><section id="fn761"><p><emphasis>Wa�adynka</emphasis> � rzeczka, dzi� na terenie Mo�dawii.</p></section><section id="fn762"><p><emphasis>Perejas�aw</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Perejas�aw-Chmelnyckij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, ok. 80 km na p�d. wsch�d Kijowa, w XVII w. o�rodek kozacki; w 1630 oblegane bez skutku przez polskiego hetmana Koniecpolskiego, w 1649 miejsce rokowa� Polak�w z Chmielnickim.</p></section><section id="fn763"><p><emphasis>Zbara�</emphasis> � miasto w zach. cz�ci Ukrainy, ok. 20 km na p�n. wsch�d od Tarnopola.</p></section><section id="fn764"><p><emphasis>deliberowa�</emphasis> (z �ac.) � rozmy�la�, rozwa�a�.</p></section><section id="fn765"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � bardzo.</p></section><section id="fn766"><p><emphasis>Jan II Kazimierz Waza</emphasis> (1609�1672) � kr�l Polski w latach 1648�1668, syn kr�la Zygmunta III Wazy (1566�1632).</p></section><section id="fn767"><p><emphasis>spostponowa�</emphasis> (daw.) � obrazi�, zlekcewa�y�.</p></section><section id="fn768"><p><emphasis>podwika</emphasis> (starop.) � kobieta.</p></section><section id="fn769"><p><emphasis>biesaga</emphasis> (daw.) � sakwa, juki.</p></section><section id="fn770"><p><emphasis>Jampol</emphasis> (w obwodzie winnickim) � miasto w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one w jarze na lewym brzegu Dniestru (dzi� przy granicy z Mo�dawi�), w XVII w. lokalny o�rodek handlowy.</p></section><section id="fn771"><p><emphasis>sub Jove</emphasis> (�ac.) � pod Jowiszem, tj. pod gwiazdami.</p></section><section id="fn772"><p><emphasis>abominacja</emphasis> (z �ac.) � wstr�t, odraza.</p></section><section id="fn773"><p><emphasis>mars</emphasis> � ponury, gro�ny wyraz twarzy.</p></section><section id="fn774"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn775"><p><emphasis>jagody</emphasis> (daw.) � policzki.</p></section><section id="fn776"><p><emphasis>imparitatem zada�</emphasis> (z �ac.) � uzna� za niegodnego.</p></section><section id="fn777"><p><emphasis>rarytet</emphasis> (z �ac.) � rzadko��.</p></section><section id="fn778"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 100 km na p�n. wsch�d od Kamie�ca Podolskiego, 60 km na zach�d od Winnicy.</p></section><section id="fn779"><p><emphasis>Kamieniec Podolski</emphasis> � miasto i zamek w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy, ok. 140 km na po�udnie od Tarnopola i Zbara�a; naturalna twierdza w zakolu rzeki Smotrycz opiera�a si� obl�eniom tureckim i kozackim a� do 1672 r.; po panowaniu tureckim (1672�1699) pozosta� w Kamie�cu muzu�ma�ski minaret przy katedrze �w. Piotra i Paw�a.</p></section><section id="fn780"><p><emphasis>czambu�</emphasis> (z tur. <emphasis>czapu�</emphasis>: zagon) � oddzia� tatarski, dokonuj�cy najazd�w w g��bi terytorium przeciwnika, w celu odwr�cenia jego uwagi od dzia�a� si� g��wnych.</p></section><section id="fn781"><p><emphasis>chutor</emphasis> a. <emphasis>futor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn782"><p><emphasis>u did'ka</emphasis> (z ukr.) � u diab�a.</p></section><section id="fn783"><p><emphasis>Mohyl�w</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Mohyliw-Podilskij</emphasis>) � miasto nad Dniestrem, ok. 90 km na p�d. wsch�d od Kamie�ca Podolskiego.</p></section><section id="fn784"><p><emphasis>z Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Tatarami.</p></section><section id="fn785"><p><emphasis>Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma M. lm: Tatarzy.</p></section><section id="fn786"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn787"><p><emphasis>Dzikie Pola</emphasis> � stepowa kraina nad dolnym Dnieprem, w XVII w. prawie niezamieszkana, schronienie dla Kozak�w, zbieg�w i koczownik�w, pas ziemi niczyjej mi�dzy Rzecz�pospolit� a tatarskim Chanatem Krymskim.</p></section><section id="fn788"><p><emphasis>Kahamlik</emphasis> � rzeka na �rodkowowschodniej Ukrainie, na lewym brzegu Dniepru.</p></section><section id="fn789"><p><emphasis>ninie</emphasis> (daw.) � teraz.</p></section><section id="fn790"><p><emphasis>bat'ko</emphasis> (ukr.) � ojciec.</p></section><section id="fn791"><p><emphasis>spisa</emphasis> � rodzaj w��czni; Kozacy u�ywali najcz�ciej spis kr�tkich, z ostrymi grotami na obu ko�cach.</p></section><section id="fn792"><p><emphasis>kosz</emphasis> � ob�z.</p></section><section id="fn793"><p><emphasis>chutornicy</emphasis> � mieszka�cy chutor�w, pojedynczych gospodarstw, oddalonych od wsi, przysi�k�w.</p></section><section id="fn794"><p><emphasis>mo�odycia</emphasis> (daw. ukr.) � dziewczyna.</p></section><section id="fn795"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; Kozak.</p></section><section id="fn796"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 100 km na p�n. wsch�d od Kamie�ca Podolskiego, 60 km na zach�d od Winnicy.</p></section><section id="fn797"><p><emphasis>P�oskir�w</emphasis> (dzi�: Chmielnicki) � miasto w zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� Boh, w po�owie drogi mi�dzy Tarnopolem a Winnic�, ok. 25 km na p�noc od Jarmoliniec.</p></section><section id="fn798"><p><emphasis>Tarnopol</emphasis> � miasto w zach. cz�ci Ukrainy, ok. 110 km na wsch�d od Lwowa.</p></section><section id="fn799"><p><emphasis>spy�a</emphasis> (daw.) � jedzenie, pokarm.</p></section><section id="fn800"><p><emphasis>z Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Tatarami.</p></section><section id="fn801"><p><emphasis>locum</emphasis> (�ac.) � miejsce.</p></section><section id="fn802"><p><emphasis>P�oskir�w</emphasis> (dzi�: Chmielnicki) � miasto w zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� Boh, w po�owie drogi mi�dzy Tarnopolem a Winnic�.</p></section><section id="fn803"><p><emphasis>Pi�awce</emphasis> � wie� w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 30 km na p�d. wsch�d od Konstantynowa; miejsce kl�ski wojsk polskich w starciu z Kozakami i Tatarami (1648).</p></section><section id="fn804"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn805"><p><emphasis>delirium</emphasis> (�ac.) � szale�stwo, majaczenie.</p></section><section id="fn806"><p><emphasis>spectrum</emphasis> (�ac.) � zjawisko, widziad�o.</p></section><section id="fn807"><p><emphasis>��kiew</emphasis> (ukr. <emphasis>�owkwa</emphasis>) � miasto w zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one ok. 25 km na p�noc od Lwowa.</p></section><section id="fn808"><p><emphasis>�aszcz Tuczapski, Samuel herbu Prawdzic</emphasis> (1588�1649) � stra�nik wielki koronny, awanturnik, 236 razy skazany na banicj� za najazdy na s�siad�w, u�askawiony za zas�ugi wojenne.</p></section><section id="fn809"><p><emphasis>odium</emphasis> (�ac.) � nienawi��, niech��.</p></section><section id="fn810"><p><emphasis>delator</emphasis> (z �ac.) � oskar�yciel, donosiciel.</p></section><section id="fn811"><p><emphasis>P�oskir�w</emphasis> (dzi�: Chmielnicki) � miasto w zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� Boh, w po�owie drogi mi�dzy Tarnopolem a Winnic�, ok. 25 km na p�noc od Jarmoliniec.</p></section><section id="fn812"><p><emphasis>czambu�</emphasis> (z tur. <emphasis>czapu�</emphasis>: zagon) � oddzia� tatarski, dokonuj�cy najazd�w w g��bi terytorium przeciwnika, w celu odwr�cenia jego uwagi od dzia�a� si� g��wnych.</p></section><section id="fn813"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn814"><p><emphasis>halizna</emphasis> � go�a, odkryta przestrze�.</p></section><section id="fn815"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma B. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn816"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn817"><p><emphasis>ha��akowa�</emphasis> � wydawa� dzikie okrzyki bojowe, wzywa� Allaha.</p></section><section id="fn818"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn819"><p><emphasis>komunik</emphasis> (daw.) � jazda, kawalerzy�ci.</p></section><section id="fn820"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn821"><p><emphasis>czambu�</emphasis> (z tur. <emphasis>czapu�</emphasis>: zagon) � oddzia� tatarski, dokonuj�cy najazd�w w g��bi terytorium przeciwnika, w celu odwr�cenia jego uwagi od dzia�a� si� g��wnych.</p></section><section id="fn822"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � bardzo.</p></section><section id="fn823"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 100 km na p�n. wsch�d od Kamie�ca Podolskiego, 60 km na zach�d od Winnicy.</p></section><section id="fn824"><p><emphasis>pi�awiecka kl�ska</emphasis> � przegrana wojsk polskich w starciu z Kozakami i Tatarami pod Pi�awcami (1648); <emphasis>Pi�awce</emphasis> � wie� w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 30 km na p�d. wsch�d od Konstantynowa.</p></section><section id="fn825"><p><emphasis>Tamerlan</emphasis> a. <emphasis>Timur Chromy</emphasis> (1336�1405) � w�dz Mongo��w, za�o�yciel dynastii Timuryd�w, zdobywca ogromnych obszar�w Iraku, Iranu, Gruzji, Armenii i Indii.</p></section><section id="fn826"><p><emphasis>towarzysz</emphasis> � rycerz, szlachcic.</p></section><section id="fn827"><p><emphasis>kupi� si�</emphasis> (daw.) � zbiera� si�, gromadzi� si� (por. skupi� si�).</p></section><section id="fn828"><p><emphasis>Kamieniec Podolski</emphasis> � miasto i zamek w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy, ok. 140 km na po�udnie od Tarnopola i Zbara�a; naturalna twierdza w zakolu rzeki Smotrycz opiera�a si� obl�eniom tureckim i kozackim a� do 1672 r.; po panowaniu tureckim (1672�1699) pozosta� w Kamie�cu muzu�ma�ski minaret przy katedrze �w. Piotra i Paw�a.</p></section><section id="fn829"><p><emphasis>murza</emphasis> [wym. mur-za] a. <emphasis>mirza</emphasis> [wym. mir-za] � ksi��� tatarski.</p></section><section id="fn830"><p><emphasis>rankor</emphasis> (daw.) � uraza, gniew.</p></section><section id="fn831"><p><emphasis>komiliton</emphasis> � sprzymierzeniec, wsp�lnie walcz�cy.</p></section><section id="fn832"><p><emphasis>Zas�awski-Ostrogski, W�adys�aw Dominik</emphasis> (1618�1656) � ksi���, koniuszy wielki koronny i starosta �ucki, jeden z najbogatszych magnat�w Korony.</p></section><section id="fn833"><p><emphasis>wiwenda</emphasis> (daw., z �ac.) � �ywno��, prowiant.</p></section><section id="fn834"><p><emphasis>repeto</emphasis> (�ac.) � powtarzam.</p></section><section id="fn835"><p><emphasis>desiderat aquas</emphasis> (�ac.) � pragnie wody.</p></section><section id="fn836"><p><emphasis>impediment</emphasis> (z �ac.) � przeszkoda.</p></section><section id="fn837"><p><emphasis>kalwin</emphasis> � protestant, wyznawca doktryny Kalwina.</p></section><section id="fn838"><p><emphasis>oktawa</emphasis> w�asc. oktawa kolubryna � dzia�o �redniej wielko�ci, kalibru do 70 mm.</p></section><section id="fn839"><p><emphasis>bu�czuk</emphasis> � symbol w�adzy wojskowej, drzewce, ozdobione ko�skim w�osiem.</p></section><section id="fn840"><p><emphasis>semen</emphasis> (daw.) � Kozak na czyjej� s�u�bie.</p></section><section id="fn841"><p><emphasis>Wo�och</emphasis> � cz�owiek z Wo�oszczyzny; <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn842"><p><emphasis>dank</emphasis> (daw.) � podzi�kowanie, wdzi�czno��.</p></section><section id="fn843"><p><emphasis>oddawam</emphasis> � dzi� popr.: oddaj�.</p></section><section id="fn844"><p><emphasis>ekspediowa�</emphasis> (z �ac.) � wysy�a�, wyprawia�.</p></section><section id="fn845"><p><emphasis>dzianet</emphasis> � ko�, wierzchowiec paradny rasy hiszp. a. tur.</p></section><section id="fn846"><p><emphasis>Vivat Jeremi victor</emphasis> (�ac.) � niech �yje Jeremi zwyci�zca.</p></section><section id="fn847"><p><emphasis>j�zyk</emphasis> � tu: jeniec, od kt�rego mo�na wymusi� informacje.</p></section><section id="fn848"><p><emphasis>komunikiem i��</emphasis> (daw.) � jecha� konno, wierzchem; <emphasis>komunik</emphasis> (daw.) � je�dziec, kawalerzysta.</p></section><section id="fn849"><p><emphasis>samopa�</emphasis> � prymitywna bro� palna, u�ywana przez Kozak�w w XVI i XVII w.</p></section><section id="fn850"><p><emphasis>komunik</emphasis> (daw.) � jazda, kawalerzy�ci.</p></section><section id="fn851"><p><emphasis>taborek</emphasis> � wozy z zaopatrzeniem.</p></section><section id="fn852"><p><emphasis>kolet</emphasis> (z fr. <emphasis>collet</emphasis>: ko�nierz) � str�j wojskowy ze sk�ry �osia lub wo�u.</p></section><section id="fn853"><p><emphasis>�enie</emphasis> (z ukr.) � gna.</p></section><section id="fn854"><p><emphasis>komunik</emphasis> (daw.) � jazda, kawalerzy�ci; podjazd.</p></section><section id="fn855"><p><emphasis>na Dolinie J�zefata</emphasis> � tj. na S�dzie Ostatecznym, gdzie maj� si� zebra� wszyscy ludzie, jacy kiedykolwiek �yli.</p></section><section id="fn856"><p><emphasis>tentowa�</emphasis> (z �ac.) � dotrzymywa�.</p></section><section id="fn857"><p><emphasis>congressus</emphasis> (�ac.) � zjazd; towarzystwo; najazd.</p></section><section id="fn858"><p><emphasis>bia�ogrodzka orda</emphasis> � Tatarzy mieszkaj�cy w Bia�ogrodzie; <emphasis>Bia�ogr�d</emphasis> a. <emphasis>Akerman</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Bi�horod-Dnistrowskij</emphasis>) � miasto po�o�one nad limanem Dniestru, ok. 20 km od Morza Czarnego, na terenie dzisiejszej p�d. Ukrainy, ok. 50 km na p�d. zach. od Odessy, za�o�one w VI w. p.n.e. jako kolonia grecka, w XVII i XVIII w. w r�kach tatarskich.</p></section><section id="fn859"><p><emphasis>Ni�owi</emphasis> � Kozacy z Ni�u, czyli z Siczy Zaporoskiej.</p></section><section id="fn860"><p><emphasis>czer�</emphasis> � ch�opstwo.</p></section><section id="fn861"><p><emphasis>chutor</emphasis> a. <emphasis>futor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn862"><p><emphasis>giaur</emphasis> (z tur., pogard.) � niewierny, chrze�cijanin.</p></section><section id="fn863"><p><emphasis>jasyr</emphasis> � niewolnicy, je�cy.</p></section><section id="fn864"><p><emphasis>u�us</emphasis> � osiedle tatarskie; tatarska jednostka administracyjna, og� ludno�ci podporz�dkowanej jednemu z chan�w.</p></section><section id="fn865"><p><emphasis>wod� na miecze leli</emphasis> � zawarli ugod�.</p></section><section id="fn866"><p><emphasis>�enie</emphasis> (z ukr.) � gna.</p></section><section id="fn867"><p><emphasis>lama</emphasis> � tkanina jedwabna, przetykana z�otymi ni�mi.</p></section><section id="fn868"><p><emphasis>puszkarz</emphasis> (daw.) � artylerzysta a. rusznikarz.</p></section><section id="fn869"><p><emphasis>litaury</emphasis> (z ukr.) � wielkie b�bny, kot�y.</p></section><section id="fn870"><p><emphasis>larum</emphasis> � alarm.</p></section><section id="fn871"><p><emphasis>�enie</emphasis> (z ukr.) � gna.</p></section><section id="fn872"><p><emphasis>czaba�czuk</emphasis> � pasterz stepowy.</p></section><section id="fn873"><p><emphasis>surowiec</emphasis> � bicz z surowej sk�ry.</p></section><section id="fn874"><p><emphasis>spisa</emphasis> � rodzaj w��czni; Kozacy u�ywali najcz�ciej spis kr�tkich, z ostrymi grotami na obu ko�cach.</p></section><section id="fn875"><p><emphasis>buzdygan</emphasis> (z tur.) � rodzaj broni, ozdobna pa�ka; w XVII w. symbol w�adzy oficera.</p></section><section id="fn876"><p><emphasis>kurze�</emphasis> � oddzia� kozacki.</p></section><section id="fn877"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; Kozak.</p></section><section id="fn878"><p><emphasis>dziryt</emphasis> � w��cznia, dzida.</p></section><section id="fn879"><p><emphasis>staja</emphasis> a. <emphasis>stajanie</emphasis> � jednostka odleg�o�ci, licz�ca od ok. 100 do 1000 m.</p></section><section id="fn880"><p><emphasis>bu�czuk</emphasis> � symbol w�adzy wojskowej, drzewce, ozdobione ko�skim w�osiem.</p></section><section id="fn881"><p><emphasis>piszczel</emphasis> a. <emphasis>kij</emphasis> � prymitywna r�czna bro� palna, u�ywana od XIV w.</p></section><section id="fn882"><p><emphasis>spisa</emphasis> � rodzaj w��czni; Kozacy u�ywali najcz�ciej spis kr�tkich, z ostrymi grotami na obu ko�cach.</p></section><section id="fn883"><p><emphasis>ki�cie�</emphasis> � rodzaj broni, z�o�onej z trzonka i kolczastej kuli na �a�cuchu.</p></section><section id="fn884"><p><emphasis>janczarowie</emphasis> (tur.) � piechota turecka.</p></section><section id="fn885"><p><emphasis>wilcy</emphasis> � dzi� popr. forma M. lm: wilki.</p></section><section id="fn886"><p><emphasis>poturczeniec</emphasis> (daw.) � cz�owiek, kt�ry przyj�� wiar� i kultur� tureck�.</p></section><section id="fn887"><p><emphasis>berdysz</emphasis> � szeroki, ci�ki top�r na bardzo d�ugim drzewcu , u�ywany przez piechot� do kruszenia zbroi.</p></section><section id="fn888"><p><emphasis>hand�ar</emphasis> a. <emphasis>kind�a�</emphasis> � n�, sztylet, u�ywany cz�sto do dobijania rannego przeciwnika.</p></section><section id="fn889"><p><emphasis>pardwa</emphasis> � ptak �redniej wielko�ci z rodziny kurowatych, podobny do kuropatwy lub ba�anta, w Polsce ju� dzi� w�a�ciwie nie wyst�puje.</p></section><section id="fn890"><p><emphasis>aga</emphasis> � turecki tytu� wojskowy, oznaczaj�cy dow�dc� janczar�w.</p></section><section id="fn891"><p><emphasis>towarzysz</emphasis> � rycerz, szlachcic.</p></section><section id="fn892"><p><emphasis>prosi� pardonu</emphasis> � b�aga� o lito��.</p></section><section id="fn893"><p><emphasis>Jampol</emphasis> (w obwodzie winnickim) � miasto w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one w jarze na lewym brzegu Dniestru (dzi� przy granicy z Mo�dawi�), w XVII w. lokalny o�rodek handlowy.</p></section><section id="fn894"><p><emphasis>Jaremie ne zder�ysz</emphasis> (z ukr.) � Jeremiemu nie dasz rady.</p></section><section id="fn895"><p><emphasis>��te Wody</emphasis> � uroczysko i futor kozacki nad rzek� ��t� w p�d. cz�ci Ukrainy; dzi� miasto z kopalniami rud �elaza i uranu, po�o�one ok. 100 km na zach�d od Dniepropietrowska; bitwa pod ��tymi Wodami (1648) zako�czy�a si� kl�sk� wojsk polskich.</p></section><section id="fn896"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn897"><p><emphasis>Pi�awce</emphasis> � wie� w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 30 km na p�d. wsch�d od Konstantynowa; miejsce kl�ski wojsk polskich w starciu z Kozakami i Tatarami (1648).</p></section><section id="fn898"><p><emphasis>rab</emphasis> (daw.) � s�uga.</p></section><section id="fn899"><p><emphasis>puszka</emphasis> (daw.) � dzia�o, armata.</p></section><section id="fn900"><p><emphasis>hore tobi</emphasis> (ukr.) � biada tobie.</p></section><section id="fn901"><p><emphasis>hory�ka</emphasis> (z ukr.) � w�dka.</p></section><section id="fn902"><p><emphasis>przyszle</emphasis> � dzi� popr.: przy�le.</p></section><section id="fn903"><p><emphasis>mu��a</emphasis> � nauczyciel, znawca prawa islamskiego.</p></section><section id="fn904"><p><emphasis>azali</emphasis> (starop.) � czy, czy�.</p></section><section id="fn905"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn906"><p><emphasis>carz</emphasis> (daw.) � w�adca.</p></section><section id="fn907"><p><emphasis>przedzierzgn��</emphasis> � zmieni�.</p></section><section id="fn908"><p><emphasis>pomy�uj</emphasis> (ukr.) � zmi�uj si�.</p></section><section id="fn909"><p><emphasis>inkomodowa�</emphasis> (z �ac. <emphasis>incommodum</emphasis>: niedogodno��, nieprzyjemno��) � nara�a� na niewygody.</p></section><section id="fn910"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn911"><p><emphasis>imainacja</emphasis> (z �ac. <emphasis>imaginatio</emphasis>) � wyobra�nia, wyobra�enie.</p></section><section id="fn912"><p><emphasis>niecu�ki ul�ga�ek</emphasis> � miski dzikich gruszek.</p></section><section id="fn913"><p><emphasis>samopi�t</emphasis> (starop.) � w pi�ciu, sam z czterema towarzyszami.</p></section><section id="fn914"><p><emphasis>legitime natos</emphasis> (�ac.) � urodzonych z legalnego ma��e�stwa.</p></section><section id="fn915"><p><emphasis>jasyr</emphasis> (z tur.) � niewola.</p></section><section id="fn916"><p><emphasis>modestia</emphasis> (�ac.) � skromno��.</p></section><section id="fn917"><p><emphasis>pono�</emphasis> (daw.) � podobno.</p></section><section id="fn918"><p><emphasis>guldynka</emphasis> (starop.) � my�liwska strzelba gwintowana.</p></section><section id="fn919"><p><emphasis>dyzgust</emphasis> (�ac.) � przykro��, niesmak.</p></section><section id="fn920"><p><emphasis>kopa</emphasis> � sze��dziesi�t.</p></section><section id="fn921"><p><emphasis>popsowa�</emphasis> (daw.) � popsu�, tu: zabi�.</p></section><section id="fn922"><p><emphasis>pakta konwenta</emphasis> (z �ac.) � umowa, ugoda, uk�ady.</p></section><section id="fn923"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn924"><p><emphasis>hadko</emphasis> (z bia�orus.) � przykro, obrzydliwie.</p></section><section id="fn925"><p><emphasis>bo�wina</emphasis> a. <emphasis>botwina</emphasis> � li�cie buraczane; obra�liwe okre�lenie mieszka�c�w Litwy.</p></section><section id="fn926"><p><emphasis>aprosz</emphasis> (z fr. <emphasis>aproche</emphasis>: podej�cie, przybli�enie) � okopy, pozwalaj�ce podej�� bli�ej do obozu wroga.</p></section><section id="fn927"><p><emphasis>perspektywa</emphasis> (daw.) � luneta.</p></section><section id="fn928"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � bardzo.</p></section><section id="fn929"><p><emphasis>obstupuit</emphasis> (�ac.) � zdziwi� si�, os�upia�.</p></section><section id="fn930"><p><emphasis>Chocim</emphasis> (ukr. <emphasis>Chotyn</emphasis>) � miasto i twierdza nad Dniestrem, w�wczas na granicy z podporz�dkowan� Turkom Mo�dawi�, dzi� w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy; <emphasis>bitwa pod Chocimiem</emphasis> (1621) � taktyczne zwyci�stwo wojsk polsko-litewsko-kozackich nad armi� tureck�.</p></section><section id="fn931"><p><emphasis>janczarowie</emphasis> (tur.) � piechota turecka.</p></section><section id="fn932"><p><emphasis>kondycje</emphasis> (z �ac.) � warunki.</p></section><section id="fn933"><p><emphasis>Koli! Koli!</emphasis> (ukr. <emphasis>ko�y</emphasis>: k�uj) � bij, zabij!</p></section><section id="fn934"><p><emphasis>surowiec</emphasis> � niewyprawiona sk�ra.</p></section><section id="fn935"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�.</p></section><section id="fn936"><p><emphasis>abominacja</emphasis> (z �ac.) � wstr�t, odraza.</p></section><section id="fn937"><p><emphasis>kie�b</emphasis> � ma�a ryba z rodziny karpiowatych.</p></section><section id="fn938"><p><emphasis>ludy</emphasis> (ukr.) � ludzie.</p></section><section id="fn939"><p><emphasis>szczo</emphasis> (ukr.) � co.</p></section><section id="fn940"><p><emphasis>�osza</emphasis> � samica �osia, klempa.</p></section><section id="fn941"><p><emphasis>piszczel</emphasis> a. <emphasis>kij</emphasis> � prymitywna r�czna bro� palna, u�ywana od XIV w.</p></section><section id="fn942"><p><emphasis>spasajtes</emphasis> (z ukr.) � ratujcie si�.</p></section><section id="fn943"><p><emphasis>poena, poenae</emphasis> (�ac.) � kara, tu B. lp <emphasis>poenam</emphasis>: kar�.</p></section><section id="fn944"><p><emphasis>requiem</emphasis> (�ac.) � odpoczynek; wieczny odpoczynek, modlitwa za zmar�ych.</p></section><section id="fn945"><p><emphasis>kolet</emphasis> (z fr. <emphasis>collet</emphasis>: ko�nierz) � str�j wojskowy ze sk�ry �osia lub wo�u.</p></section><section id="fn946"><p><emphasis>wieczornych</emphasis> � tak zam.: wieczornym.</p></section><section id="fn947"><p><emphasis>aprosz</emphasis> (z fr. <emphasis>aproche</emphasis>: podej�cie, przybli�enie) � okopy, pozwalaj�ce podej�� bli�ej do obozu wroga.</p></section><section id="fn948"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn949"><p><emphasis>�ycari</emphasis> (ukr.) � rycerze.</p></section><section id="fn950"><p><emphasis>��te Wody</emphasis> � uroczysko i futor kozacki nad rzek� ��t� w p�d. cz�ci Ukrainy; dzi� miasto z kopalniami rud �elaza i uranu, po�o�one ok. 100 km na zach�d od Dniepropietrowska; bitwa pod ��tymi Wodami (1648) zako�czy�a si� kl�sk� wojsk polskich.</p></section><section id="fn951"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn952"><p><emphasis>Pi�awce</emphasis> � wie� w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 30 km na p�d. wsch�d od Konstantynowa; miejsce kl�ski wojsk polskich w starciu z Kozakami i Tatarami (1648).</p></section><section id="fn953"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn954"><p><emphasis>wiwenda</emphasis> (z �ac., daw.) � pokarm, prowiant.</p></section><section id="fn955"><p><emphasis>bat'ko</emphasis> (ukr.) � ojciec.</p></section><section id="fn956"><p><emphasis>ne zder�yt</emphasis> (z ukr.) � nie da rady.</p></section><section id="fn957"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; Kozak.</p></section><section id="fn958"><p><emphasis>Boh znajet, szczo budet</emphasis> (z ukr.) � B�g wie, co b�dzie.</p></section><section id="fn959"><p><emphasis>serdytes</emphasis> (z ukr.) � gniewajcie si�, z�o��cie si�.</p></section><section id="fn960"><p><emphasis>Stentor</emphasis> � herold w <emphasis>Iliadzie</emphasis>, s�ynny z dono�nego g�osu.</p></section><section id="fn961"><p><emphasis>Zbara�</emphasis> � miasto w zach. cz�ci Ukrainy, ok. 20 km na p�n. wsch�d od Tarnopola.</p></section><section id="fn962"><p><emphasis>mo�odycia</emphasis> (daw. ukr.) � dziewczyna.</p></section><section id="fn963"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn964"><p><emphasis>bo�wina</emphasis> a. <emphasis>botwina</emphasis> � li�cie buraczane; obra�liwe okre�lenie mieszka�c�w Litwy.</p></section><section id="fn965"><p><emphasis>iska�</emphasis> � obszukiwa�, uwalnia� od pche� i innych paso�yt�w.</p></section><section id="fn966"><p><emphasis>dumbas</emphasis> � ��d� rzeczna, prom.</p></section><section id="fn967"><p><emphasis>piszczel</emphasis> a. <emphasis>kij</emphasis> � prymitywna r�czna bro� palna, u�ywana od XIV w.</p></section><section id="fn968"><p><emphasis>did</emphasis> (ukr.) � dziad.</p></section><section id="fn969"><p><emphasis>czer�</emphasis> � ch�opstwo.</p></section><section id="fn970"><p><emphasis>in hoc silentio</emphasis> (�ac.) � w takiej ciszy.</p></section><section id="fn971"><p><emphasis>manierzyna</emphasis> � manierka, buteleczka blaszana na alkohol.</p></section><section id="fn972"><p><emphasis>mizeria</emphasis> (z �ac.) � n�dza, bieda.</p></section><section id="fn973"><p><emphasis>verba veritatis</emphasis> (�ac.) � s�owa prawdy.</p></section><section id="fn974"><p><emphasis>minister kalwi�ski</emphasis> � pastor, duchowny protestancki, wyznawca doktryny Kalwina.</p></section><section id="fn975"><p><emphasis>dyzgust</emphasis> (�ac.) � przykro��, niesmak.</p></section><section id="fn976"><p><emphasis>utinam sim falsus vates</emphasis> (�ac.) � obym by� fa�szywym prorokiem; obym si� myli�.</p></section><section id="fn977"><p><emphasis>rewokowa�</emphasis> (�ac. <emphasis>revoco</emphasis>: odwo�uj�) � nawr�ci� si�.</p></section><section id="fn978"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn979"><p><emphasis>janczary</emphasis> � piechota turecka; dzi� popr. forma M. lm: janczarzy a. janczarowie.</p></section><section id="fn980"><p><emphasis>misiurka</emphasis> � he�m z os�on� karku, wykonan� z plecionki kolczej (z k�ek metalowych).</p></section><section id="fn981"><p><emphasis>sartor</emphasis> (�ac.) � krawiec.</p></section><section id="fn982"><p><emphasis>koncerz</emphasis> � d�ugi na 150-180 cm, ci�ki miecz.</p></section><section id="fn983"><p><emphasis>wita� kosmat� r�k�</emphasis> (daw.) � winszowa�, gratulowa� z okazji �lubu.</p></section><section id="fn984"><p><emphasis>konfuzja</emphasis> (z �ac.) � zmieszanie, zawstydzenie.</p></section><section id="fn985"><p><emphasis>Mars</emphasis> (mit. rzym.) � b�g wojny.</p></section><section id="fn986"><p><emphasis>zgas�a w dniu kl�ski</emphasis> � Sobieski, Marek herbu Janina (1628�1652), starszy brat Jana III Sobieskiego, po bitwie pod Batohem (1652) dosta� si� do niewoli i zosta� �ci�ty na rozkaz Chmielnickiego.</p></section><section id="fn987"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn988"><p><emphasis>wolentarz</emphasis> (z �ac.) � ochotnik, wolontariusz.</p></section><section id="fn989"><p><emphasis>sepet</emphasis> (daw., z tur.) � skrzynka na kosztowno�ci.</p></section><section id="fn990"><p><emphasis>grubianitas</emphasis> (�art., na wz�r �ac.) � grubia�stwo, nieuprzejmo��.</p></section><section id="fn991"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn992"><p><emphasis>kondycje</emphasis> (z �ac.) � warunki.</p></section><section id="fn993"><p><emphasis>ja�wiec</emphasis> � borsuk.</p></section><section id="fn994"><p><emphasis>hadko</emphasis> (z bia�orus.) � przykro, obrzydliwie.</p></section><section id="fn995"><p><emphasis>hajdawery</emphasis> � szerokie, bufiaste spodnie, typowy element stroju polskiej szlachty w XVII w.; szarawary.</p></section><section id="fn996"><p><emphasis>bo�wina</emphasis> a. <emphasis>botwina</emphasis> � li�cie buraczane; obra�liwe okre�lenie mieszka�c�w Litwy.</p></section><section id="fn997"><p><emphasis>ordynans</emphasis> (z �ac.) � rozkaz.</p></section><section id="fn998"><p><emphasis>hipocentaur</emphasis> (mit., z gr.) � istota mityczna, p� cz�owiek, p� ko�; centaur.</p></section><section id="fn999"><p><emphasis>pocztowy</emphasis> � cz�onek pocztu, s�uga.</p></section><section id="fn1000"><p><emphasis>szafarz</emphasis> � zarz�dca, rozporz�dzaj�cy.</p></section><section id="fn1001"><p><emphasis>supozycja</emphasis> (z �ac.) � przypuszczenie, domys�.</p></section><section id="fn1002"><p><emphasis>Non nobis, non nobis, sed nomini Tuo, Domine, da gloriam</emphasis> (�ac.) � nie nam, nie nam, ale imieniu Twemu, Panie, daj chwa��.</p></section><section id="fn1003"><p><emphasis>grzdyka</emphasis> � grdyka, gard�o.</p></section><section id="fn1004"><p><emphasis>kalwin</emphasis> � protestant, wyznawca doktryny Kalwina.</p></section><section id="fn1005"><p><emphasis>esau�</emphasis> � oficer kozacki.</p></section><section id="fn1006"><p><emphasis>aprosz</emphasis> (z fr. <emphasis>aproche</emphasis>: podej�cie, przybli�enie) � okopy, pozwalaj�ce podej�� bli�ej do obozu wroga.</p></section><section id="fn1007"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; Kozak.</p></section><section id="fn1008"><p><emphasis>Hospody</emphasis> (ukr.) � Panie Bo�e.</p></section><section id="fn1009"><p><emphasis>bat'ko</emphasis> (ukr.) � ojciec.</p></section><section id="fn1010"><p><emphasis>kosz</emphasis> � ob�z.</p></section><section id="fn1011"><p><emphasis>lacki</emphasis> (z daw. ukr.) � polski.</p></section><section id="fn1012"><p><emphasis>siromacha</emphasis> (z daw. ukr.) � wilk samotnik.</p></section><section id="fn1013"><p><emphasis>staja</emphasis> a. <emphasis>stajanie</emphasis> � jednostka d�ugo�ci, licz�ca od 100 do 1000 m.</p></section><section id="fn1014"><p><emphasis>wideta</emphasis> � posterunek stra�y.</p></section><section id="fn1015"><p><emphasis>czaba�czyk</emphasis> � pasterz stepowy.</p></section><section id="fn1016"><p><emphasis>kondel</emphasis> (daw.) � kundel, pies.</p></section><section id="fn1017"><p><emphasis>ekspens</emphasis> (z �ac.) � wydatek.</p></section><section id="fn1018"><p><emphasis>rankor</emphasis> (daw.) � gniew, uraza.</p></section><section id="fn1019"><p><emphasis>hadki</emphasis> (z bia�orus.) � wstr�tny, przykry, obrzydliwy.</p></section><section id="fn1020"><p><emphasis>fatigati</emphasis> (�ac.) � zm�czeni.</p></section><section id="fn1021"><p><emphasis>Perekop</emphasis> � przesmyk, prowadz�cy na P�wysep Krymski, i osada, broni�ca wej�cia na p�wysep.</p></section><section id="fn1022"><p><emphasis>exquisitissimi</emphasis> (�ac.) � wyborni, najwyszuka�si, najlepsi.</p></section><section id="fn1023"><p><emphasis>inkomodowa�</emphasis> (z �ac.) � niepokoi�, pozbawia� wygody, sprawia� k�opot.</p></section><section id="fn1024"><p><emphasis>komiliton</emphasis> � towarzysz broni.</p></section><section id="fn1025"><p><emphasis>mizeria</emphasis> (z �ac.) � bieda, n�dza.</p></section><section id="fn1026"><p><emphasis>Requiem aeternam dona ei, Domine</emphasis> (�ac.) � wieczny odpoczynek daj mu, Panie; s�owa modlitwy za zmar�ych.</p></section><section id="fn1027"><p><emphasis>Anima eius</emphasis> (�ac.) � dusza jego; s�owa modlitwy za zmar�ych.</p></section><section id="fn1028"><p><emphasis>sprezentowa�</emphasis> � wystawi� na pokaz.</p></section><section id="fn1029"><p><emphasis>rozhowor</emphasis> (ukr.) � rozmowa.</p></section><section id="fn1030"><p><emphasis>delirium</emphasis> (�ac.) � szale�stwo, majaczenie.</p></section><section id="fn1031"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn1032"><p><emphasis>Ej to ne pili pilili!� ne tumany ustawa�y</emphasis> (z ukr.) � ej, to nie py�y pyli�y, nie mg�y wstawa�y.</p></section><section id="fn1033"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1034"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; Kozak.</p></section><section id="fn1035"><p><emphasis>Czort by ich pobraw, i cei smerdiaczoi wody kaza�y pylnowaty</emphasis> (z ukr.) � czart by ich wzi��, i tej �mierdz�cej wody kazali pilnowa�.</p></section><section id="fn1036"><p><emphasis>spisa</emphasis> � rodzaj w��czni; Kozacy u�ywali najcz�ciej spis kr�tkich, z ostrymi grotami na obu ko�cach.</p></section><section id="fn1037"><p><emphasis>Topor�w</emphasis> � w�wczas miasto, dzi� wie� w zach. cz�ci Ukrainy, ok. 60 km na p�n. wsch�d od Lwowa.</p></section><section id="fn1038"><p><emphasis>perspektywa</emphasis> (daw.) � luneta.</p></section><section id="fn1039"><p><emphasis>Jan II Kazimierz Waza</emphasis> (1609�1672) � kr�l Polski w latach 1648�1668, syn kr�la Zygmunta III Wazy (1566�1632).</p></section><section id="fn1040"><p><emphasis>��te Wody</emphasis> � uroczysko i futor kozacki nad rzek� ��t� w p�d. cz�ci Ukrainy; dzi� miasto z kopalniami rud �elaza i uranu, po�o�one ok. 100 km na zach�d od Dniepropietrowska; bitwa pod ��tymi Wodami (1648) zako�czy�a si� kl�sk� wojsk polskich.</p></section><section id="fn1041"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn1042"><p><emphasis>Pi�awce</emphasis> � wie� w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 30 km na p�d. wsch�d od Konstantynowa; miejsce kl�ski wojsk polskich w starciu z Kozakami i Tatarami (1648).</p></section><section id="fn1043"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; Kozak.</p></section><section id="fn1044"><p><emphasis>towarzysz</emphasis> � rycerz, szlachcic.</p></section><section id="fn1045"><p><emphasis>sam</emphasis> (starop.) � tutaj.</p></section><section id="fn1046"><p><emphasis>delia</emphasis> � rodzaj p�aszcza.</p></section><section id="fn1047"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn1048"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�.</p></section><section id="fn1049"><p><emphasis>kusztyk</emphasis> a. <emphasis>kulawka</emphasis> � kieliszek bez n�ki, z kt�rego trzeba wypi� od razu ca�� zawarto��.</p></section><section id="fn1050"><p><emphasis>Benedico vos, in nomine Patris et Filii, et Spiritus sancti</emphasis> (�ac.) � b�ogos�awi� wam, w imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego.</p></section><section id="fn1051"><p><emphasis>korab</emphasis> (daw.) � okr�t, statek.</p></section><section id="fn1052"><p><emphasis>kupy swawolne</emphasis> � oddzia�y nieprzyjacielskie, kt�re od��czy�y si� od swojej armii.</p></section><section id="fn1053"><p><emphasis>Tarnopol</emphasis> � miasto w zach. cz�ci Ukrainy, ok. 110 km na wsch�d od Lwowa.</p></section><section id="fn1054"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn1055"><p><emphasis>kulbaczy�</emphasis> � siod�a�.</p></section><section id="fn1056"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 100 km na p�n. wsch�d od Kamie�ca Podolskiego, 60 km na zach�d od Winnicy.</p></section><section id="fn1057"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn1058"><p><emphasis>P�oskir�w</emphasis> (dzi�: Chmielnicki) � miasto w zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� Boh, w po�owie drogi mi�dzy Tarnopolem a Winnic�, ok. 25 km na p�noc od Jarmoliniec.</p></section><section id="fn1059"><p><emphasis>Jampol</emphasis> (w obwodzie winnickim) � miasto w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one w jarze na lewym brzegu Dniestru (dzi� przy granicy z Mo�dawi�), w XVII w. lokalny o�rodek handlowy.</p></section><section id="fn1060"><p><emphasis>czambu�</emphasis> (z tur.) � zagon, oddzia� tatarski.</p></section><section id="fn1061"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn1062"><p><emphasis>kulbaczy�</emphasis> � siod�a�.</p></section><section id="fn1063"><p><emphasis>ab ovo</emphasis> (�ac.: od jaja) � od pocz�tku.</p></section><section id="fn1064"><p><emphasis>piernacz</emphasis> � bu�awa pu�kownikowska kozacka, pe�ni�ca tak�e funkcj� listu �elaznego, przepustki.</p></section><section id="fn1065"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn1066"><p><emphasis>vulpes astuta</emphasis> (�ac.) � chytry lis.</p></section><section id="fn1067"><p><emphasis>Jahorlik</emphasis> � miasteczko i stanica wojskowa u uj�cia rzeki Jahorlik do Dniestru, ok. 150 km na p�d. od Brac�awia, w�wczas przy granicy z Mo�dawi� i Turcj�, dzi� na terenie Mo�dawii.</p></section><section id="fn1068"><p><emphasis>czambu�</emphasis> (z tur. <emphasis>czapu�</emphasis>: zagon) � oddzia� tatarski, dokonuj�cy najazd�w w g��bi terytorium przeciwnika, w celu odwr�cenia jego uwagi od dzia�a� si� g��wnych.</p></section><section id="fn1069"><p><emphasis>pajuk�w</emphasis> � zbrojny s�u��cy, lokaj.</p></section><section id="fn1070"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn1071"><p><emphasis>petercyment</emphasis> (daw.) � wino hiszpa�skie.</p></section><section id="fn1072"><p><emphasis>�o�nierz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: �o�nierzy.</p></section><section id="fn1073"><p><emphasis>czaus</emphasis> � urz�dnik, wys�annik.</p></section><section id="fn1074"><p><emphasis>hufnal</emphasis> � gw�d�.</p></section><section id="fn1075"><p><emphasis>rankor</emphasis> (daw.) � uraza, gniew.</p></section><section id="fn1076"><p><emphasis>fory�</emphasis> � konny pacho�ek, pomocnik stangreta.</p></section><section id="fn1077"><p><emphasis>kupi� si�</emphasis> (daw.) � zbiera� si�, gromadzi� si� (por. skupi� si�).</p></section><section id="fn1078"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1079"><p><emphasis>rezun</emphasis> (ukr.) � siepacz, zabijaka.</p></section><section id="fn1080"><p><emphasis>wolentarz</emphasis> � ochotnik, wolontariusz.</p></section><section id="fn1081"><p><emphasis>Zas�awski-Ostrogski, W�adys�aw Dominik</emphasis> (1618�1656) � ksi���, koniuszy wielki koronny i starosta �ucki, jeden z najbogatszych magnat�w Korony.</p></section><section id="fn1082"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna; zuch; Kozak.</p></section><section id="fn1083"><p><emphasis>�wita</emphasis> � p�aszcz, kurtka.</p></section><section id="fn1084"><p><emphasis>Kisiel, Adam herbu Kisiel</emphasis> (1600�1653) � wojewoda brac�awski i kijowski, pan na Brusi�owie i Huszczy, ostatni prawos�awny senator Rzeczypospolitej, negocjowa� z Kozakami podczas powsta� Pawluka i Chmielnickiego.</p></section><section id="fn1085"><p><emphasis>Lude, spasajtes</emphasis> (z ukr.) � ludzie, ratujcie si�.</p></section><section id="fn1086"><p><emphasis>Nemezis</emphasis> (mit. gr.) � bogini zemsty.</p></section><section id="fn1087"><p><emphasis>Pi�awce</emphasis> � wie� w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 30 km na p�d. wsch�d od Konstantynowa; miejsce kl�ski wojsk polskich w starciu z Kozakami i Tatarami (1648).</p></section><section id="fn1088"><p><emphasis>Te Deum ludamus</emphasis> (�ac.) � Ciebie Boga wys�awiamy; pocz�tkowe s�owa uroczystego hymnu dzi�kczynnego.</p></section><section id="fn1089"><p><emphasis>pa�stwo �ubnia�skie</emphasis> � posiad�o�ci ksi���ce, okolica �ubni�w; <emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section></body></FictionBook>