<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?><FictionBook xmlns="http://www.gribuser.ru/xml/fictionbook/2.0" xmlns:l="http://www.w3.org/1999/xlink"><description><title-info><genre>prose_history</genre><author><first-name>Henryk</first-name><last-name>Sienkiewicz</last-name></author><book-title>Ogniem i mieczem, tom pierwszy</book-title><date>1987</date><lang>pl</lang><src-lang>pl</src-lang></title-info><document-info><author><nickname>Junkers88</nickname></author><author><nickname>Volnyj</nickname></author><program-used>book2fb2, FictionBook Editor Release 2.6, fb2cut 2.5.4, fb2cut 2.6.2</program-used><date value="2013-02-12">2009-09-17</date><id>6BE66665-88F4-40E9-9188-B4CED0991DDA</id><version>0</version></document-info><publish-info><publisher>Fundacja Nowoczesna Polska</publisher></publish-info></description><body><title><p>Henryk Sienkiewicz</p><p>Ogniem i mieczem</p></title><epigraph><p>Tom I</p></epigraph><section><section><section><title><p>Rozdzia� I</p></title><p>Rok 1647 by� to dziwny rok, w kt�rym rozmaite znaki na niebie i ziemi zwiastowa�y jakowe� kl�ski i nadzwyczajne zdarzenia.</p><p>Wsp�cze�ni kronikarze wspominaj�, i� z wiosny szara�cza w nies�ychanej ilo�ci wyroi�a si� z Dzikich P�l<a l:href="#fn1" type="note">[1]</a> i zniszczy�a zasiewy i trawy, co by�o przepowiedni� napad�w tatarskich. Latem zdarzy�o si� wielkie za�mienie s�o�ca, a wkr�tce potem kometa pojawi�a si� na niebie. W Warszawie widywano te� nad miastem mogi�� i krzy� ognisty w ob�okach; odprawiano wi�c posty i dawano ja�mu�ny, gdy� niekt�rzy twierdzili, �e zaraza spadnie na kraj i wygubi rodzaj ludzki. Nareszcie zima nasta�a tak lekka, �e najstarsi ludzie nie pami�tali podobnej. W po�udniowych wojew�dztwach lody nie pop�ta�y<a l:href="#fn2" type="note">[2]</a> wcale w�d, kt�re podsycane topniej�cym ka�dego ranka �niegiem wyst�pi�y z �o�ysk i pozalewa�y brzegi. Pada�y cz�ste deszcze. Step rozm�k� i zmieni� si� w wielk� ka�u��, s�o�ce za� w po�udnie dogrzewa�o tak mocno, �e � dziw nad dziwy! � w wojew�dztwie brac�awskim<a l:href="#fn3" type="note">[3]</a> i na Dzikich Polach zielona ru�<a l:href="#fn4" type="note">[4]</a> okry�a stepy i roz�ogi<a l:href="#fn5" type="note">[5]</a> ju� w po�owie grudnia. Roje<a l:href="#fn6" type="note">[6]</a> po pasiekach pocz�y si� burzy� i hucze�, byd�o rycza�o po zagrodach. Gdy wi�c tak porz�dek przyrodzenia zdawa� si� by� wcale odwr�conym, wszyscy na Rusi<a l:href="#fn7" type="note">[7]</a>, oczekuj�c niezwyk�ych zdarze�, zwracali niespokojny umys� i oczy szczeg�lniej ku Dzikim Polom, od kt�rych �atwiej ni�li sk�din�d mog�o si� ukaza� niebezpiecze�stwo.</p><p>Tymczasem na Polach nie dzia�o si� nic nadzwyczajnego i nie by�o innych walk i potyczek jak te, kt�re si� odprawia�y tam zwykle, a o kt�rych wiedzia�y tylko or�y, jastrz�bie, kruki i zwierz polny. </p><p>Bo takie to ju� by�y te Pola. Ostatnie �lady osiad�ego �ycia ko�czy�y si�, id�c ku po�udniowi, niedaleko za Czehrynem<a l:href="#fn8" type="note">[8]</a> od Dniepru, a od Dniestru � niedaleko za Humaniem<a l:href="#fn9" type="note">[9]</a>, a potem ju� hen, ku limanom<a l:href="#fn10" type="note">[10]</a> i morzu, step i step, w dwie rzeki jakby w ram� uj�ty. Na �uku Dnieprowym, na Ni�u<a l:href="#fn11" type="note">[11]</a>, wrza�o jeszcze kozacze �ycie za porohami<a l:href="#fn12" type="note">[12]</a>, ale w samych Polach nikt nie mieszka� i chyba po brzegach tkwi�y gdzieniegdzie �polanki<a l:href="#fn13" type="note">[13]</a>� jakoby wyspy w�r�d morza. Ziemia by�a <emphasis>de nomine</emphasis><a l:href="#fn14" type="note">[14]</a> Rzeczypospolitej, ale pustynna, na kt�rej pastwisk Rzeczpospolita Tatarom pozwala�a, wszak�e gdy Kozacy cz�sto bronili, wi�c to pastwisko by�o i pobojowiskiem zarazem. </p><p>Ile tam walk stoczono, ilu ludzi leg�o, nikt nie zliczy�, nikt nie spami�ta�. Or�y, jastrz�bie i kruki jedne wiedzia�y, a kto z daleka dos�ysza� szum skrzyde� i krakanie, kto ujrza� wiry ptasie nad jednym ko�uj�ce miejscem, to wiedzia�, �e tam trupy lub ko�ci niepogrzebione le��� Polowano w trawach na ludzi jakby na wilki lub suhaki<a l:href="#fn15" type="note">[15]</a>. Polowa�, kto chcia�. Cz�ek prawem �cigany chroni� si� w dzikie stepy, or�ny pasterz trz�d strzeg�, rycerz przyg�d tam szuka�, �otrzyk �upu. Kozak Tatara, Tatar Kozaka. Bywa�o, �e i ca�e watahy<a l:href="#fn16" type="note">[16]</a> broni�y trz�d przed t�umami napastnik�w. Step to by� pusty i pe�ny zarazem, cichy i gro�ny, spokojny i pe�en zasadzek, dziki od Dzikich P�l, ale i od dzikich dusz. </p><p>Czasem te� nape�nia�a go wielka wojna. W�wczas p�yn�y po nim jak fale czambu�y<a l:href="#fn17" type="note">[17]</a> tatarskie, pu�ki kozackie, to chor�gwie polskie lub wo�oskie<a l:href="#fn18" type="note">[18]</a>; nocami r�enie koni wt�rowa�o wyciom wilk�w, g�os kot��w i tr�b mosi�nych lecia� a� do Owidowego jeziora i ku morzu, a na Czarnym Szlaku, na Kuczma�skim � rzek�by�: pow�d� ludzka.Granic Rzeczypospolitej strzeg�y od Kamie�ca a� do Dniepru stanice, �polanki� i � gdy szlaki mia�y si� zaroi�, poznawano w�a�nie po niezliczonych stadach ptactwa, kt�re, p�oszone przez czambu�y, lecia�y na p�noc. Ale Tatar, byle wychyli� si� z Czarnego Lasu lub Dniestr przeby� od strony wo�oskiej, to stepem r�wno z ptakami stawa� w po�udniowych wojew�dztwach. </p><p>Wszelako zimy owej ptactwo nie ci�gn�o z wrzaskiem ku Rzeczypospolitej. Na stepie by�o ciszej ni� zwykle. W chwili gdy rozpoczyna si� powie�� nasza, s�o�ce zachodzi�o w�a�nie, a czerwonawe jego promienie roz�wieca�y okolic� pust� zupe�nie. Na p�nocnym kra�cu Dzikich P�l, nad Omelniczkiem, a� do jego uj�cia, najbystrzejszy wzrok nie m�g�by odkry� jednej �ywej duszy ani nawet �adnego ruchu w ciemnych, zeschni�tych i zwi�d�ych burzanach. S�o�ce po�ow� tylko tarczy wygl�da�o jeszcze zza widnokr�gu. Niebo by�o ju� ciemne, a potem i step z wolna mroczy� si� coraz bardziej. Na lewym brzegu, na niewielkiej wynios�o�ci podobniejszej do mogi�y ni� do wzg�rza, �wieci�y tylko resztki murowanej stanicy, kt�r� niegdy� jeszcze Teodoryk Buczacki<a l:href="#fn19" type="note">[19]</a> wystawi�, a kt�r� potem napady star�y. Od ruiny owej pada� d�ugi cie�. Opodal �wieci�y wody szeroko rozlanego Omelniczka, kt�ry w tym miejscu skr�ca si� ku Dnieprowi. Ale blaski gas�y coraz bardziej na niebie i na ziemi. Z nieba dochodzi�y tylko klangory<a l:href="#fn20" type="note">[20]</a> �urawi ci�gn�cych ku morzu; zreszt� ciszy nie przerywa� �aden g�os. </p><p>Noc zapad�a nad pustyni�, a z ni� nasta�a godzina duch�w. Czuwaj�cy w stanicach rycerze opowiadali sobie w owych czasach, �e nocami wstaj� na Dzikich Polach cienie poleg�ych, kt�rzy zeszli tam nag�� �mierci� w grzechu, i odprawuj� swoje korowody, w czym im �aden krzy� ani ko�ci� nie przeszkadza. Tote� gdy sznury wskazuj�ce p�noc poczyna�y si� dopala�, odmawiano po stanicach modlitwy za umar�ych. M�wiono tak�e, �e one cienie je�d�c�w, snuj�c si� po pustyni, zast�puj� drog� podr�nym, j�cz�c i prosz�c o znak krzy�a �wi�tego. Mi�dzy nimi trafia�y si� upiory, kt�re goni�y za lud�mi, wyj�c. Wprawne ucho z daleka ju� rozeznawa�o wycie upior�w od wilczego. Widywano r�wnie� ca�e wojska cieni�w, kt�re czasem przybli�a�y si� tak do stanic, �e stra�e gra�y larum. Zapowiada�o to zwykle wielk� wojn�. Spotkanie pojedynczych cieni�w nie znaczy�o r�wnie� nic dobrego, ale nie zawsze nale�a�o sobie �le wr�y�, bo i cz�ek �ywy zjawia� si� nieraz i nikn�� jak cie� przed podr�nymi, dlatego cz�sto i snadnie za ducha m�g� by� poczytanym.</p><p>Skoro wi�c noc zapad�a nad Omelniczkiem, nie by�o w tym nic dziwnego, �e zaraz ko�o opustosza�ej stanicy pojawi� si� duch czy cz�owiek. Miesi�c wychyn�� w�a�nie zza Dniepru i obieli� pustk�, g�owy bodiak�w<a l:href="#fn21" type="note">[21]</a> i dal stepow�. Wtem ni�ej na stepie ukaza�y si� inne jakie� nocne istoty. Przelatuj�ce chmurki przes�ania�y co chwila blask ksi�yca, wi�c owe postacie to wyb�yskiwa�y z cienia, to znowu gas�y. Chwilami nik�y zupe�nie i zdawa�y si� topnie� w cieniu. Posuwaj�c si� ku wynios�o�ci, na kt�rej sta� pierwszy je�dziec, skrada�y si� cicho, ostro�nie, z wolna, zatrzymuj�c si� co chwila.</p><p>W ruchach ich by�o co� przera�aj�cego, jak i w ca�ym tym stepie, tak spokojnym na poz�r. Wiatr chwilami podmuchiwa� od Dniepru sprawuj�c �a�osny szelest w zesch�ych bodiakach<a l:href="#fn22" type="note">[22]</a>, kt�re pochyla�y si� i trz�s�y, jakby przera�one. Na koniec postacie znik�y, schroni�y si� w cie� ruiny. W bladym �wietle nocy wida� by�o tylko jednego je�d�ca stoj�cego na wynios�o�ci. </p><p>Wreszcie szelest �w zwr�ci� jego uwag�. Zbli�ywszy si� do skraju wzg�rza pocz�� wpatrywa� si� w step uwa�nie. W tej chwili wiatr przesta� wia�, szelest usta� i zrobi�a si� cisza zupe�na. </p><p>Nagle da� si� s�ysze� przera�liwy �wist. Zmieszane g�osy pocz�y wrzeszcze� przera�liwie: �Ha��a! Ha��a! Jezu Chryste! ratuj! bij!� Rozleg� si� huk samopa��w<a l:href="#fn23" type="note">[23]</a>, czerwone �wiat�a rozdar�y ciemno�ci. T�tent koni zmiesza� si� ze szcz�kiem �elaza. Nowi jacy� je�d�ce<a l:href="#fn24" type="note">[24]</a> wyro�li jakby spod ziemi na stepie. Rzek�by�: burza zawrza�a nagle w tej cichej, z�owrogiej pustyni. Potem j�ki ludzkie zawt�rowa�y wrzaskom strasznym, wreszcie ucich�o wszystko: walka by�a sko�czona. </p><p>Widocznie rozegrywa�a<a l:href="#fn25" type="note">[25]</a> si� jedna ze zwyk�ych scen na Dzikich Polach. </p><p>Je�d�cy zgrupowali si� na wynios�o�ci, niekt�rzy pozsiadali z koni, przypatruj�c si� czemu� pilnie. </p><p>Wtem w ciemno�ciach ozwa� si� silny i rozkazuj�cy g�os: </p><p>� Hej tam! skrzesa� ognia i zapali�! </p><p>Po chwili posypa�y si� naprz�d iskry, a potem buchn�� p�omie� suchych oczeret�w<a l:href="#fn26" type="note">[26]</a> i �uczywa, kt�re podr�uj�cy przez Dzikie Pola<a l:href="#fn27" type="note">[27]</a> wozili zawsze ze sob�. </p><p>Wnet wbito w ziemi� dr�g od kaganka i jaskrawe, padaj�ce z g�ry �wiat�o o�wieci�o wyra�nie kilkunastu ludzi pochylonych nad jak�� postaci� le��c� bez ruchu na ziemi. </p><p>Byli to �o�nierze ubrani w barw�<a l:href="#fn28" type="note">[28]</a> czerwon�, dworsk�, i w wilcze kapuzy<a l:href="#fn29" type="note">[29]</a>. Z tych jeden, siedz�cy na dzielnym koniu, zdawa� si� reszcie przewodzi�. Zsiad�szy z konia zbli�y� si� do owej le��cej postaci i spyta�: </p><p>� A co, wachmistrzu? �yje czy nie �yje? </p><p>� �yje, panie namiestniku, ale charcze; arkan<a l:href="#fn30" type="note">[30]</a> go zd�awi�. </p><p>� Co zacz jest? </p><p>� Nie Tatar, znaczny kto�. </p><p>� To i Bogu dzi�kowa�. </p><p>Tu namiestnik popatrzy� uwa�nie na le��cego m�a. </p><p>� Co� jakby hetman � rzek�. </p><p>� I ko� pod nim tatar zacny, jak lepszego u chana<a l:href="#fn31" type="note">[31]</a> nie znale�� odpowiedzia� wachmistrz. � A ot, tam go trzymaj�. </p><p>Porucznik spojrza� i twarz mu si� rozja�ni�a. Obok dw�ch szeregowych trzyma�o rzeczywi�cie dzielnego rumaka, kt�ry tul�c uszy i rozdymaj�c chrapy wyci�ga� g�ow� i pogl�da� przera�onymi oczyma na swego pana.</p><p>� Ale ko�, panie namiestniku, b�dzie nasz? � wtr�ci� tonem pytania wachmistrz. </p><p>� A ty, psiawiaro, chcia�by� chrze�cijanowi konia w stepie odj��? </p><p>� Bo zdobyczny� </p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o silniejsze chrapanie zduszonego m�a. </p><p>� Wla� mu gorza�ki w g�b� � rzek� pan namiestnik � pas odpi��. </p><p>� Czy zostaniemy tu na nocleg? </p><p>� Tak jest, konie rozkulbaczy�<a l:href="#fn32" type="note">[32]</a>, stos zapali�. </p><p>�o�nierze skoczyli co �ywo. Jedni pocz�li cuci� i rozciera� le��cego, drudzy ruszyli po oczerety<a l:href="#fn33" type="note">[33]</a>, inni rozes�ali na ziemi sk�ry wielb��dzie i nied�wiedzie na nocleg. </p><p>Pan namiestnik, nie troszcz�c si� wi�cej o zduszonego m�a, odpi�� pas i rozci�gn�� si� na burce przy ognisku. By� to m�ody jeszcze bardzo cz�owiek, suchy, czarniawy, wielce przystojny, ze szczup�� twarz� i wydatnym orlim nosem. W oczach jego malowa�a si� okrutna fantazja i zadzier�ysto��<a l:href="#fn34" type="note">[34]</a>, ale w obliczu mia� wyraz uczciwy. W�s do�� obfity i niegolona widocznie od dawna broda dodawa�y mu nad wiek powagi. </p><p>Tymczasem dwaj pacho�kowie zaj�li si� przyrz�dzaniem wieczerzy. Po�o�ono na ogniu gotowe �wierci baranie; zdj�to te� z koni kilka dropi�w<a l:href="#fn35" type="note">[35]</a> upolowanych w czasie dnia, kilka pardew<a l:href="#fn36" type="note">[36]</a> i jednego suhaka<a l:href="#fn37" type="note">[37]</a>, kt�rego pacho� wnet zacz�� ob�upywa� ze sk�ry. Stos p�on��, rzucaj�c na step ogromne, czerwone ko�o �wiat�a. Zduszony cz�owiek pocz�� z wolna przychodzi� do siebie.</p><p>Przez czas jaki� wodzi� nabieg�ymi krwi� oczyma po obcych, badaj�c ich twarze; nast�pnie usi�owa� powsta�. �o�nierz, kt�ry poprzednio rozmawia� z namiestnikiem, d�wign�� go w g�r� pod pachy; drugi w�o�y� mu obuszek w d�o�, na kt�rym nieznajomy wspar� si� z ca�ej si�y. Twarz jego by�a jeszcze czerwona, �y�y jej nabrzmia�e. Na koniec przyduszonym g�osem wykrztusi� pierwszy wyraz:</p><p>� Wody! </p><p>Podano mu gorza�ki, kt�r� pi� i pi�, co mu widocznie dobrze zrobi�o, bo odj�wszy wreszcie flasz� od ust, czystszym ju� g�osem spyta�: </p><p>� W czyich jestem r�ku<a l:href="#fn38" type="note">[38]</a>? </p><p>Namiestnik powsta� i zbli�y� si� ku niemu. </p><p>� W r�ku tych, co wa�ci salwowali<a l:href="#fn39" type="note">[39]</a>. </p><p>� Przeto nie waszmo�ciowie schwycili mnie na arkan<a l:href="#fn40" type="note">[40]</a>? </p><p>� Mosanie<a l:href="#fn41" type="note">[41]</a>, nasza rzecz szabla, nie arkan. Krzywdzisz wa�� dobrych �o�nierz�w<a l:href="#fn42" type="note">[42]</a> podejrzeniem. Z�apali ci� jakowi� �otrzykowie udaj�cy Tatar�w, kt�rych je�li� ciekaw, ogl�da� mo�esz, bo oto le�� tam por�ni�ci jak barany. </p><p>To m�wi�c wskaza� r�k� na kilka ciemnych cia� le��cych poni�ej wynios�o�ci. </p><p>A nieznajomy na to: </p><p>� To pozw�lcie mi spocz��. </p><p>Pod�o�ono mu woj�okow�<a l:href="#fn43" type="note">[43]</a> kulbak�<a l:href="#fn44" type="note">[44]</a>, na kt�rej siad� i pogr��y� si� w milczeniu. </p><p>By� to m�� w sile wieku, �redniego wzrostu, szerokich ramion, prawie olbrzymiej budowy cia�a i uderzaj�cych rys�w. G�ow� mia� ogromn�, cer� zawi�d��, bardzo ogorza��, oczy czarne i nieco uko�ne jak u Tatara, a nad w�skimi ustami zwiesza� mu si� cienki w�s rozchodz�cy si� dopiero przy ko�cach w dwie szerokie ki�cie. Twarz jego pot�na zwiastowa�a odwag� i dum�. By�o w niej co� poci�gaj�cego i odpychaj�cego zarazem � powaga hetma�ska o�eniona z tatarsk� chytro�ci�, dobrotliwo�� i dziko��. </p><p>Posiedziawszy nieco na kulbace<a l:href="#fn45" type="note">[45]</a>, wsta� i nad wszelkie spodziewanie, zamiast dzi�kowa�, poszed� ogl�da� trupy. </p><p>� Prostak! � mrukn�� namiestnik. </p><p>Nieznajomy tymczasem przypatrywa� si� uwa�nie ka�dej twarzy kiwaj�c g�ow� jak cz�owiek, kt�ry odgad� wszystko, po czym wraca� z wolna do namiestnika, klepi�c si� po bokach i szukaj�c mimowolnie pasa, za kt�ry widocznie chcia� zatkn�� r�k�. </p><p>Nie podoba�a si� m�odemu namiestnikowi ta powaga w cz�eku oder�ni�tym przed chwil� od powroza, wi�c rzek� z przek�sem: </p><p>� Rzek�by kto, �e wasze<a l:href="#fn46" type="note">[46]</a> znajomych szukasz mi�dzy owymi �otrzykami albo �e pacierz za ich dusz� odmawiasz. </p><p>Nieznajomy odpar� z powag�: </p><p>� I nie mylisz si� wa��, i mylisz: nie mylisz si�, bom szuka� znajomych, a mylisz si�, bo to nie �otrzykowie, jeno s�udzy pewnego szlachcica, mego s�siada. </p><p>� Tedy widocznie nie z jednej studni pijacie z onym s�siadem. </p><p>Dziwny jaki� u�miech przelecia� po cienkich wargach nieznajomego. </p><p>� I w tym si� wa�� mylisz � mrukn�� przez z�by. </p><p>Po chwili doda� g�o�niej: </p><p>� Ale wybacz waszmo�� pan, �em mu naprz�d powinnej nie z�o�y� dzi�ki za <emphasis>auxilium</emphasis><a l:href="#fn47" type="note">[47]</a> i skuteczny ratunek, kt�ry mnie od tak nag�ej �mierci wybawi�. Wa�ci m�stwo stan�o za moj� nieostro�no��, bom si� od ludzi swoich od��czy�, ale te� wdzi�czno�� moja dor�wnywa waszmo�cinej ochocie. </p><p>To rzek�szy wyci�gn�� ku namiestnikowi r�k�. </p><p>Ale butny m�odzie�czyk nie ruszy� si� z miejsca i nie spieszy� z podaniem swojej; natomiast rzek�: </p><p>� Chcia�bym naprz�d wiedzie�, je�eli ze szlachcicem mam spraw�, bo chocia� o tym nie w�tpi�, jednak�e bezimiennych podzi�k�w<a l:href="#fn48" type="note">[48]</a> przyjmowa� mi si� nie godzi. </p><p>� Widz� w waszmo�ci prawdziwie kawalersk� fantazj� � i s�usznie m�wisz. Powinienem by� zacz�� od nazwiska m�j dyskurs i moj� podzi�k�. Jestem Zenobi Abdank, herbu Abdank z krzy�ykiem, szlachcic z wojew�dztwa kijowskiego, osiad�y i pu�kownik kozackiej chor�gwi ksi�cia Dominika Zas�awskiego<a l:href="#fn49" type="note">[49]</a>. </p><p>� A ja Jan Skrzetuski<a l:href="#fn50" type="note">[50]</a>, namiestnik chor�gwi pancernej J. O. ksi�cia<a l:href="#fn51" type="note">[51]</a> Jeremiego Wi�niowieckiego<a l:href="#fn52" type="note">[52]</a>. </p><p>� Pod s�awnym wojownikiem wa�� s�u�ysz. Przyjm�e teraz moj� wdzi�czno�� i r�k�. </p><p>Namiestnik nie waha� si� d�u�ej. Towarzysze pancerni<a l:href="#fn53" type="note">[53]</a> z g�ry wprawdzie patrzyli na �o�nierzy spod innych chor�gwi, ale pan Skrzetuski by� na stepie, na Dzikich Polach, gdzie takie rzeczy mniej sz�y pod uwag�. Zreszt� mia� do czynienia z pu�kownikiem, o czym zaraz naocznie si� przekona�, bo gdy jego �o�nierze przynie�li panu Abdankowi pas i szabl�, i kr�tki buzdygan<a l:href="#fn54" type="note">[54]</a>, z kt�rych go rozpasano dla cucenia, podali mu zarazem i kr�tk� bu�aw�<a l:href="#fn55" type="note">[55]</a> o osadzie z ko�ci, o g�owie ze �linowatego rogu, jakich za�ywali<a l:href="#fn56" type="note">[56]</a> zwykle pu�kownicy kozaccy. Przy tym ubi�r imci Zenobiego Abdanka by� dostatni, a mowa kszta�tna znamionowa�a umys� bystry i otarcie si� w �wiecie. </p><p>Wi�c pan Skrzetuski zaprosi� go do kompanii. Zapach pieczonych mi�s j�� w�a�nie rozchodzi� si� od stosu, �echc�c nozdrza i podniebienie. Pacho� wydoby� je z �aru i poda� na latercynowej misie. Pocz�li je��, a gdy przyniesiono spory worek mo�dawskiego wina uszyty z ko�lej sk�ry, wnet zawi�za�a si� �ywa rozmowa. </p><p>� Oby nam si� szcz�liwie do domu wr�ci�o! � rzek� pan Skrzetuski. </p><p>� To waszmo�� wracasz? sk�d�e, prosz�? � spyta� Abdank. </p><p>� Z daleka, bo z Krymu. </p><p>� A c�e� waszmo�� tam robi�? z wykupnym je�dzi�e�? </p><p>� Nie, mo�ci pu�kowniku; je�dzi�em do samego chana<a l:href="#fn57" type="note">[57]</a>. </p><p>Abdank nastawi� ciekawie ucha. </p><p>� Ano to, prosz�, w pi�kn� wa�� wszed�e� komityw�! I z czym�e do chana je�dzi�e�? </p><p>� Z listem J. O. ksi�cia Jeremiego<a l:href="#fn58" type="note">[58]</a>. </p><p>� To wa�� pos�owa�! O c� jegomo�� ksi��� do chana pisa�? </p><p>Namiestnik popatrzy� bystro na towarzysza. </p><p>� Mo�ci pu�kowniku � rzek� � zagl�da�e� w oczy �otrzykom, kt�rzy ci� na arkan uj�li � to twoja sprawa, ale co ksi��� do chana pisa�, to ani twoja, ani moja, jeno ich obydw�ch. </p><p>� Dziwi�em si� przed chwil� � odpar� chytrze Abdank � �e jegomo�� ksi��� tak m�odego cz�owieka pos�em sobie do chana obra�, ale po wa�cinej odpowiedzi ju� si� nie dziwi�, bo widz�, �e� m�ody laty<a l:href="#fn59" type="note">[59]</a>, ale stary eksperiencj�<a l:href="#fn60" type="note">[60]</a> i rozumem. </p><p>Namiestnik po�kn�� g�adko pochlebne s��wko, pokr�ci� tylko m�odego w�sa i pyta�: </p><p>� A powiedz�e mi waszmo��, co porabiasz nad Omelniczkiem i jake� si� tu wzi�� sam jeden? </p><p>� Nie jestem sam jeden, jenom ludzi zostawi� po drodze, a jad� do Kudaku<a l:href="#fn61" type="note">[61]</a>, do pana Grodzickiego, kt�ren tam jest prze�o�onym nad prezydium<a l:href="#fn62" type="note">[62]</a> i do kt�rego jegomo�� hetman wielki<a l:href="#fn63" type="note">[63]</a> wys�a� mnie z listami. </p><p>� A czemu wa�� nie bajdakiem<a l:href="#fn64" type="note">[64]</a>, wod�? </p><p>� Taki by� ordynans<a l:href="#fn65" type="note">[65]</a>, od kt�rego odst�pi� mi si� nie godzi. </p><p>� To dziw, �e jegomo�� hetman taki wyda� ordynans, gdy� w�a�nie na stepie w tak ci�kie popad�e� terminy<a l:href="#fn66" type="note">[66]</a>, kt�rych wod� jad�c, pewno by�by� unikn��.</p><p>� Mosanie, stepy teraz spokojne; znam ja si� z nimi nie od dzi�, a to, co mnie spotka�o, to jest z�o�� ludzka i <emphasis>invidia</emphasis><a l:href="#fn67" type="note">[67]</a>. </p><p>� I kt� to na jegomo�ci tak nastaje? </p><p>� D�ugo by gada�. S�siad to z�y, mo�ci namiestniku, kt�ry substancj�<a l:href="#fn68" type="note">[68]</a> mi zniszczy�, z w�o�ci mnie ruguje, syna mi zbi� � i ot � widzia�e� wa��, tu jeszcze na szyj� moj� nastawa�. </p><p>� A to wa�� nie nosisz szabli przy boku? </p><p>W pot�nej twarzy Abdanka zab�ys�a nienawi��, oczy za�wieci�y mu pos�pnie i odrzek� z wolna a dobitnie: </p><p>� Nosz�, i tak mi dopom� B�g, jako innych rekurs�w<a l:href="#fn69" type="note">[69]</a> przeciw wrogom moim szuka� ju� nie b�d�. </p><p>Porucznik chcia� co� m�wi�, gdy nagle na stepie rozleg� si� t�tent koni, a raczej po�pieszne chlupotanie ko�skich n�g po rozmi�k�ej trawie. Wnet te� i czeladnik namiestnika, trzymaj�cy stra�, nadbieg� z wie�ci�, �e jakowi� ludzie si� zbli�aj�. </p><p>� To pewnie moi � rzek� Abdank � kt�rzy zaraz za Ta�min�<a l:href="#fn70" type="note">[70]</a> zostali. Jam te�, nie spodziewaj�c si� zdrady, tu na nich czeka� obieca�. </p><p>Jako� po chwili gromada je�d�c�w otoczy�a p�okr�giem wzg�rze. Przy blasku ognia ukaza�y si� g�owy ko�skie z otwartymi chrapami, prychaj�ce ze zm�czenia, a nad nimi pochylone twarze je�d�c�w, kt�rzy przys�aniaj�c r�koma od blasku oczy patrzyli bystro w �wiat�o. </p><p>� Hej, ludzie! kto wy? � spyta� Abdank. </p><p>� Raby<a l:href="#fn71" type="note">[71]</a> bo�e! � odpowiedzia�y g�osy z ciemno�ci. </p><p>� Tak, to moi mo�ojce<a l:href="#fn72" type="note">[72]</a> � powt�rzy� Abdank zwracaj�c si� do namiestnika. � Bywajcie! bywajcie! </p><p>Niekt�rzy zeszli z koni i zbli�yli si� do ognia. </p><p>� A my �pieszyli, �pieszyli, bat'ku<a l:href="#fn73" type="note">[73]</a>. Szczo z toboju<a l:href="#fn74" type="note">[74]</a>? </p><p>� Zasadzka by�a. Chwedko, zdrajca, wiedzia� o miejscu i tu ju� czeka� z innymi. Musia� pod��y� dobrze przede mn�. Na arkan mnie uj�li! </p><p>� Spasi Bih! spasi Bih<a l:href="#fn75" type="note">[75]</a>! A to co za Laszek<a l:href="#fn76" type="note">[76]</a> ko�o ciebie? </p><p>Tak m�wi�c spogl�dali gro�nie na pana Skrzetuskiego i jego towarzysz�w<a l:href="#fn77" type="note">[77]</a>. </p><p>� To druhy dobre � rzek� Abdank. � S�awa Bogu, ca�ym i �yw<a l:href="#fn78" type="note">[78]</a>. Zaraz b�dziemy rusza� dalej. </p><p>� S�awa Bogu! my gotowi. </p><p>Nowo przybyli pocz�li rozgrzewa� d�onie nad ogniem, bo noc by�a zimna, cho� pogodna. By�o ich do czterdziestu ludzi ros�ych i dobrze zbrojnych. Nie wygl�dali wcale na Kozak�w regestrowych<a l:href="#fn79" type="note">[79]</a>, co nie poma�u zdziwi�o pana Skrzetuskiego, zw�aszcza �e by�a ich gar�� tak spora. Wszystko to wyda�o si� namiestnikowi mocno podejrzane. Gdyby hetman wielki wys�a� imci Abdanka do Kudaku<a l:href="#fn80" type="note">[80]</a>, da�by mu przecie stra�e z regestrowych, a po wt�re, z jakiej�e by racji kaza� mu i�� stepem od Czehryna<a l:href="#fn81" type="note">[81]</a>, nie wod�? Konieczno�� przeprawiania si� przez wszystkie rzeki id�ce Dzikimi Polami do Dniepru mog�a tylko poch�d op�ni�. Wygl�da�o to raczej tak, jakby im� pan Abdank chcia� w�a�nie Kudak omin��. </p><p>Ale zar�wno i sama osoba pana Abdanka zastanawia�a wielce m�odego namiestnika. Zauwa�y� wraz, �e Kozacy, kt�rzy ze swymi pu�kownikami obchodzili si� do�� poufale, jego otaczali czci� niezwyczajn�, jakby prawego hetmana. Musia� to by� jaki� rycerz du�ej r�ki, co tym dziwniejsze by�o panu Skrzetuskiemu, �e znaj�c Ukrain� i z tej, i z tamtej strony Dniepru, o takim przes�awnym Abdanku nic nie s�ysza�. By�o przy tym w twarzy tego m�a co� szczeg�lnego � jaka� moc utajona, kt�ra tak bi�a z oblicza, jak �ar od p�omienia, jaka� wola nieugi�ta, znamionuj�ca, �e cz�ek ten przed nikim i niczym si� nie cofnie. Tak� w�a�nie wol� w obliczu mia� ksi��� Jeremi Wi�niowiecki<a l:href="#fn82" type="note">[82]</a>, ale co w ksi�ciu by�o przyrodzonym natury darem, w�a�ciwym wielkiemu urodzeniu i w�adzy, to mog�o zastanowi� w m�u nieznanego nazwiska, zab��kanym w g�uchym stepie. </p><p>Pan Skrzetuski d�ugo deliberowa�<a l:href="#fn83" type="note">[83]</a>. Chodzi�o mu po g�owie, �e to mo�e jaki pot�ny banita<a l:href="#fn84" type="note">[84]</a>, kt�ry, wyrokiem �cigany, chroni� si� w Dzikie Pola<a l:href="#fn85" type="note">[85]</a> � to zn�w, �e to wata�ka<a l:href="#fn86" type="note">[86]</a> watahy<a l:href="#fn87" type="note">[87]</a> zb�jeckiej; ale to ostatnie nie by�o prawdopodobne. I ubi�r, i mowa tego cz�owieka pokazywa�y co innego. Zgo�a wi�c nie wiedzia� namiestnik, czego si� trzyma�, mia� si� tylko na baczno�ci, a tymczasem Abdank kaza� konia sobie podawa�. </p><p>� Mo�ci namiestniku � rzek� � komu w drog�, temu czas. Pozw�l�e podzi�kowa� sobie raz jeszcze za ratunek. Oby B�g pozwoli� mi odp�aci� ci r�wn� us�ug�! </p><p>� Nie wiedzia�em, kogo ratuj�, przetom i na wdzi�czno�� nie zas�u�y�. </p><p>� Modestia<a l:href="#fn88" type="note">[88]</a> to twoja tak m�wi, kt�ra jest m�stwu r�wna. Przyjmij�e ode mnie ten pier�cie�. </p><p>Namiestnik zmarszczy� si� i krok w ty� odst�pi� mierz�c oczyma Abdanka, ten za� m�wi� dalej z ojcowsk� niemal powag� w g�osie i postawie: </p><p>� Spojrzyj jeno. Nie bogactwo tego pier�cienia, ale inne cnoty ci zalecam. Za m�odych jeszcze lat w bisurma�skiej<a l:href="#fn89" type="note">[89]</a> niewoli b�d�c dosta�em go od p�tnika, kt�ry z Ziemi �wi�tej powraca�. W tym oczku zamkni�ty jest proch z grobu Chrystusa. Takiego daru odmawia� si� nie godzi, cho�by i z os�dzonych r�k pochodzi�. Jeste� wa�� m�odym cz�owiekiem i �o�nierzem, a gdy nawet i staro�� bliska grobu nie wie, co j� przed ostateczn� godzin� spotka� mo�e, c� dopiero adolescencja<a l:href="#fn90" type="note">[90]</a>, kt�ra maj�c przed sob� wiek d�ugi, na wi�ksz� liczb� przyg�d trafi� musi! Pier�cie� ten ustrze�e ci� od przygody i obroni, gdy dzie� s�du nadejdzie, a to ci powiadam, �e dzie� ten idzie ju� przez Dzikie Pola<a l:href="#fn91" type="note">[91]</a>. </p><p>Nasta�a chwila ciszy; s�ycha� by�o tylko syczenie p�omienia i parskanie koni. </p><p>Z dalekich oczeret�w<a l:href="#fn92" type="note">[92]</a> dochodzi�o �a�osne wycie wilk�w. Nagle Abdank powt�rzy� raz jeszcze, jakby do siebie: </p><p>� Dzie� s�du idzie ju� przez Dzikie Pola, a gdy nadejdzie � zadywytsia wsij swit bo�yj<a l:href="#fn93" type="note">[93]</a>� </p><p>Namiestnik przyj�� pier�cie� machinalnie, tak by� zdumiony s�owami tego dziwnego m�a. </p><p>A ten zapatrzy� si� w dal stepow�, ciemn�. </p><p>Potem zwr�ci� si� z wolna i siad� na ko�. Mo�ojcy<a l:href="#fn94" type="note">[94]</a> jego czekali ju� u st�p wzg�rza. </p><p>� W drog�! w drog�!� Bywaj zdr�w, druhu �o�nierzu! � rzek� do namiestnika. � Czasy teraz takie, �e brat bratu nie ufa, przeto i nie wiesz, kogo� ocali�, bom ci nazwiska swego nie powiedzia�. </p><p>� Wi�c wa�� nie Abdank? </p><p>� To klejnot<a l:href="#fn95" type="note">[95]</a> m�j�</p><p>� A nazwisko? </p><p>� Bohdan Zenobi Chmielnicki<a l:href="#fn96" type="note">[96]</a>. </p><p>To rzek�szy zjecha� ze wzg�rza, a za nim ruszyli mo�ojcy<a l:href="#fn97" type="note">[97]</a>. Wkr�tce okry�y ich tuman i noc. Dopiero gdy odjechali ju� z p� stajania, wiatr przyni�s� od nich s�owa kozackiej pie�ni: </p><cite><poem><stanza><v>Oj wyzwo�y, Bo�e, nas wsich, bidnych newilnykiw,</v><v/><v>Z tia�koj newoli, </v><v/><v>Z wiry bisurmanskoj �</v><v/><v>Na jasni zori, </v><v/><v>Na tychi wody, </v><v/><v>U kraj wese�yj, </v><v/><v>U mir chreszczennyj �</v><v>Wys�uchaj, Bo�e, u pro�bach naszych,</v><v>U neszczasnych mo�ytwach,</v><v>Nas bidnych newilnykiw<a l:href="#fn98" type="note">[98]</a>.</v></stanza></poem></cite><p>G�osy cich�y z wolna, potem stopi�y si� z powiewem szumi�cym po oczeretach. </p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� II</p></title><p>Nazajutrz z rana przybywszy do Czehryna<a l:href="#fn99" type="note">[99]</a> pan Skrzetuski stan�� w mie�cie w domu ksi�cia Jeremiego<a l:href="#fn100" type="note">[100]</a>, gdzie te� mia� k�s czasu zabawi�, aby ludziom i koniom da� wytchnienie po d�ugiej z Krymu podr�y, kt�r� z przyczyny wezbrania i nadzwyczaj bystrych pr�d�w na Dnieprze trzeba by�o l�dem odbywa�, gdy� �aden bajdak<a l:href="#fn101" type="note">[101]</a> nie m�g� owej zimy p�yn�� pod wod�<a l:href="#fn102" type="note">[102]</a>. Sam te� Skrzetuski za�y� nieco wczasu, a potem szed� do pana Za�wilichowskiego<a l:href="#fn103" type="note">[103]</a>, by�ego komisarza Rzplitej<a l:href="#fn104" type="note">[104]</a>, �o�nierza dobrego, kt�ry, nie s�u��c u ksi�cia, by� jednak jego zaufanym i przyjacielem. Namiestnik pragn�� si� go wypyta�, czy nie ma jakich z �ubni�w<a l:href="#fn105" type="note">[105]</a> dyspozycji. Ksi��� wszelako nic szczeg�lnego nie poleci�; kaza� Skrzetuskiemu, w razie gdyby odpowied� chanowa<a l:href="#fn106" type="note">[106]</a> by�a pomy�lna, wolno i��, tak aby ludzie i konie mieli si� dobrze. Z chanem za� mia� ksi��� tak� spraw�, �e chodzi�o mu o ukaranie kilku murz�w<a l:href="#fn107" type="note">[107]</a> tatarskich, kt�rzy w�asnowolnie pu�cili mu w jego zadnieprza�skie pa�stwo zagony<a l:href="#fn108" type="note">[108]</a>, a kt�rych sam zreszt� srodze zbi�. Chan rzeczywi�cie da� odpowied� pomy�ln�: obieca� przys�a� osobnego pos�a na kwiecie�, ukara� niepos�usznych, a chc�c sobie zyska� �yczliwo�� tak ws�awionego jak ksi��� wojownika, pos�a� mu przez Skrzetuskiego konia wielkiej krwi i sz�yk<a l:href="#fn109" type="note">[109]</a> soboli<a l:href="#fn110" type="note">[110]</a>. Pan Skrzetuski wywi�zawszy si� z niema�ym zaszczytem z poselstwa, kt�re ju� samo by�o dowodem wielkiego ksi���cego faworu, bardzo by� rad, �e mu w Czehrynie zabawi� pozwolono i nie naglono z powrotem. Natomiast stary Za�wilichowski wielce by� zafrasowany tym, co dzia�o si� od niejakiego czasu w Czehrynie. Poszli tedy razem do Dopu�a, Wo�ocha<a l:href="#fn111" type="note">[111]</a>, kt�ry w mie�cie zajazd i winiarni� trzyma�, i tam, cho� by�a godzina jeszcze wczesna, zastali szlachty huk, gdy� to by� dzie� targowy, a opr�cz tego w tym�e dniu wypada� w Czehrynie post�j byd�a p�dzonego ku obozowi wojsk koronnych, przy czym ludzi nazbiera�o si� w mie�cie mn�stwo. Szlachta za� gromadzi�a si� zwykle w rynku, w tak zwanym Dzwonieckim K�cie, u Dopu�a. Byli tam wi�c i dzier�awcy Koniecpolskich<a l:href="#fn112" type="note">[112]</a>, i urz�dnicy czehry�scy, i w�a�ciciele ziem pobliskich siedz�cy na przywilejach, szlachta osiad�a i od nikogo niezale�na, dalej urz�dnicy ekonomii<a l:href="#fn113" type="note">[113]</a>, troch� starszyzny kozackiej i pomniejszy drobiazg szlachecki, b�d� to na kondycjach �yj�cy, b�d� na swoich futorach<a l:href="#fn114" type="note">[114]</a>.</p><p>Ci i tamci pozajmowali �awy stoj�ce wedle d�ugich d�bowych sto��w i rozprawiali g�o�no, a wszyscy o ucieczce Chmielnickiego, kt�ra by�a najwi�kszym w mie�cie ewenementem. Skrzetuski wi�c z Za�wilichowskim siedli sobie w k�cie osobno i namiestnik pocz�� wypytywa�, co by to za feniks<a l:href="#fn115" type="note">[115]</a> by� ten Chmielnicki, o kt�rym wszyscy m�wili. </p><p>� To wa�<a l:href="#fn116" type="note">[116]</a> nie wiesz? � odpowiedzia� stary �o�nierz. � To jest pisarz wojska zaporoskiego, dziedzic Subotowa i � doda� ciszej � m�j kum. Znamy si� dawno. Bywali�my w r�nych potrzebach, w kt�rych niema�o dokazywa�, szczeg�lniej pod Cecor�<a l:href="#fn117" type="note">[117]</a>. �o�nierza takiej eksperiencji<a l:href="#fn118" type="note">[118]</a> w wojskowych rzeczach nie masz mo�e w ca�ej Rzeczypospolitej. Tego si� g�o�no nie m�wi, ale to hetma�ska g�owa: cz�ek wielkiej r�ki i wielkiego rozumu; jego ca�e kozactwo s�ucha wi�cej ni� koszowych i ataman�w, cz�ek nie pozbawiony dobrych stron, ale hardy, niespokojny i gdy nienawi�� we�mie w nim g�r� � mo�e by� straszny. </p><p>� Co mu si� sta�o, �e z Czehryna umkn��? </p><p>� Koty ze starostk� Czapli�skim<a l:href="#fn119" type="note">[119]</a> darli, ale to furda! Zwyczajnie szlachcic szlachcicowi z nieprzyja�ni sad�a zalewa�<a l:href="#fn120" type="note">[120]</a>. Nie jeden on i nie jednemu jemu. M�wi� przy tym, �e �on� starostce ba�amuci�: starostka mu kochanic� odebra� i z ni� si� o�eni�, a on mu j� za to p�niej ba�amuci�, a to jest podobna rzecz, bo zwyczajnie� kobieta lekka. Ale to s� tylko pozory, pod kt�rymi g��bsze jakie� praktyki si� ukrywaj�. Widzisz wa��, rzecz jest taka: w Czerkasach<a l:href="#fn121" type="note">[121]</a> mieszka stary Barabasz, pu�kownik kozacki, nasz przyjaciel. Mia� on przywileje i jakowe� pisma kr�lewskie, o kt�rych m�wiono, �e Kozak�w do oporu przeciw szlachcie zach�ca�y. Ale �e to ludzki, dobry cz�ek, trzyma� je u siebie i nie publikowa�. Ow� Chmielnicki Barabasza na uczt� zaprosiwszy tu do Czehryna, do swego domu, spoi�, potem pos�a� ludzi do jego futoru<a l:href="#fn122" type="note">[122]</a>, kt�rzy pisma i przywileje u �ony podebrali � i z nimi umkn��. Strach, by z nich jaka rebelia, jako by�a Ostranicowa, nie korzysta�a, bo <emphasis>repeto</emphasis><a l:href="#fn123" type="note">[123]</a>: �e to cz�ek straszny, a umkn�� nie wiadomo gdzie. </p><p>Na to pan Skrzetuski: </p><p>� A to lis! w pole mnie wywi�d�. To� ja jego tej nocy na stepie spotka�em i od arkana<a l:href="#fn124" type="note">[124]</a> uwolni�em! </p><p>Za�wilichowski a� si� za g�ow� porwa�. </p><p>� Na Boga, co wa�<a l:href="#fn125" type="note">[125]</a> powiadasz? Nie mo�e to by�! </p><p>� Mo�e by�, kiedy by�o. Powiada� mi si� pu�kownikiem u ksi�cia Dominika Zas�awskiego<a l:href="#fn126" type="note">[126]</a> i �e do Kudaku<a l:href="#fn127" type="note">[127]</a>, do pana Grodzickiego, od hetmana wielkiego jest pos�any, alem ju� temu nie wierzy�, gdy� nie wod� jecha�, jeno si� stepem przekrada�. </p><p>� To cz�ek chytry jak Ulisses<a l:href="#fn128" type="note">[128]</a>. I gdzie�e� go wa� spotka�? </p><p>� Nad Omelniczkiem, po prawej stronie Dnieprowej. Widno do Siczy<a l:href="#fn129" type="note">[129]</a> jecha�. </p><p>� Kudak chcia� min��. Teraz <emphasis>intelligo</emphasis><a l:href="#fn130" type="note">[130]</a>. Ludzi si�a<a l:href="#fn131" type="note">[131]</a> by�o przy nim? </p><p>� By�o ze czterdziestu. Ale za p�no przyjechali. Gdyby nie moi, byliby go s�udzy starostki zd�awili. </p><p>� Czekaj�e waszmo��. To jest wa�na rzecz. S�udzy starostki, m�wisz? </p><p>� Tak sam powiada�. </p><p>� Sk�d�e starostka m�g� wiedzie�, gdzie jego szuka�, kiedy tu w mie�cie wszyscy g�owy trac� nie wiedz�c, gdzie si� podzia�?</p><p>� Tego i ja wiedzie� nie mog�. Mo�e te� Chmielnicki ze�ga� i zwyk�ych �otrzyk�w na s�ug starostki kreowa�, by swoje krzywdy tym mocniej afirmowa�<a l:href="#fn132" type="note">[132]</a>. </p><p>� Nie mo�e to by�. Ale to jest dziwna rzecz. Czy waszmo�� wie, �e s� listy hetma�skie przykazuj�ce Chmielnickiego �apa� i <emphasis>in fundo<a l:href="#fn133" type="note">[133]</a></emphasis> zadzier�y�? </p><p>Namiestnik nie zd��y� odpowiedzie�, bo w tej chwili wszed� do izby jaki� szlachcic z ogromnym ha�asem. Drzwiami trzasn�� raz i drugi, a spojrzawszy hardo po izbie zawo�a�: </p><p>� Czo�em waszmo�ciom! </p><p>By� to cz�ek czterdziestoletni, niski, z twarz� zapalczyw�, kt�rej to zapalczywo�ci przydawa�y jeszcze bardziej oczy jakby �liwy na wierzchu g�owy siedz�ce, bystre, ruchliwe � cz�ek widocznie bardzo �ywy, wichrowaty i do gniewu skory. </p><p>� Czo�em waszmo�ciom! � powt�rzy� g�o�niej i ostrzej, gdy mu zrazu nie odpowiadano. </p><p>� Czo�em, czo�em � ozwa�o si� kilka g�os�w. </p><p>By� to pan Czapli�ski, podstaro�ci czehry�ski, s�uga zaufany m�odego pana chor��ego Koniecpolskiego<a l:href="#fn134" type="note">[134]</a>. </p><p>W Czehrynie nie lubiano go, bo by� zawadiaka wielki, pieniacz, prze�ladowca, ale mia� niemniej wielkie plecy<a l:href="#fn135" type="note">[135]</a>, przeto ten i �w z nim politykowa�. </p><p>Za�wilichowskiego<a l:href="#fn136" type="note">[136]</a> jednego szanowa�, jak i wszyscy, dla jego powagi, cnoty i m�stwa. Ujrzawszy go, wnet te� zbli�y� si� ku niemu i sk�oniwszy si� do�� dumnie Skrzetuskiemu zasiad� przy nich ze swoj� lampk� miodu. </p><p>� Mo�ci starostko � spyta� Za�wilichowski � czy wiesz, co si� dzieje z Chmielnickim? </p><p>� Wisi, mo�ci chor��y, jakem Czapli�ski, wisi, a je�li dot�d nie wisi, to b�dzie wisia�. Teraz, gdy s� listy hetma�skie, niech jedno go dostan� w swoje r�ce. </p><p>To m�wi�c, uderzy� pi�ci� w st�, a� p�yn rozla� si� ze szklenic. </p><p>� Nie wylewaj wa�pan wina! � rzek� pan Skrzetuski. </p><p>Za�wilichowski przerwa�: </p><p>� A czy go wa� dostaniesz! Przecie uciek� i nikt nie wie, gdzie jest? </p><p>� Nikt nie wie? Ja wiem, jakem Czapli�ski! Waszmo��, panie chor��y, znasz Chwedka. Ow� Chwedko jemu s�u�y, ale i mnie. B�dzie on Judaszem Chmielowi. Si�a<a l:href="#fn137" type="note">[137]</a> m�wi�. Wda� si� Chwedko w komityw� z mo�ojcami<a l:href="#fn138" type="note">[138]</a> Chmielnickiego. Cz�ek sprytny. Wie o ka�dym kroku. Podj�� si� mi go dostawi� �ywym czy zmar�ym i wyjecha� w step r�wno przed Chmielnickim, wiedz�c, gdzie ma go czeka�!� A, didk�w syn<a l:href="#fn139" type="note">[139]</a> przekl�ty! </p><p>To m�wi�c znowu w st� uderzy�. </p><p>� Nie wylewaj wa�pan wina! � powt�rzy� z przyciskiem pan Skrzetuski, kt�ry dziwn� jak�� awersj�<a l:href="#fn140" type="note">[140]</a> uczu� do tego podstaro�ciego od pierwszego spojrzenia. </p><p>Szlachcic zaczerwieni� si�, b�ysn�� swymi wypuk�ymi oczyma, s�dz�c, �e mu daj� okazj�, i spojrza� zapalczywie na Skrzetuskiego, ale ujrzawszy na nim barw�<a l:href="#fn141" type="note">[141]</a> Wi�niowieckich, zmitygowa� si�, gdy� jakkolwiek chor��y Koniecpolski wadzi� si� w�wczas z ksi�ciem, wszelako Czehryn<a l:href="#fn142" type="note">[142]</a> zbyt by� blisko �ubni�w<a l:href="#fn143" type="note">[143]</a> i niebezpiecznie by�o barwy<a l:href="#fn144" type="note">[144]</a> ksi���cej nie uszanowa�.</p><p>Ksi��� te� i ludzi dobiera� takich, �e ka�dy dwa razy pomy�la�, nim z kt�rym zadar�. </p><p>� Wi�c to Chwedko podj�� si� waci<a l:href="#fn145" type="note">[145]</a> Chmielnickiego dostawi�? � pyta� zn�w Za�wilichowski. </p><p>� Chwedko: I dostawi, jakem Czapli�ski. </p><p>� A ja waci m�wi�, �e nie dostawi. Chmielnicki zasadzki uszed� i na Sicz<a l:href="#fn146" type="note">[146]</a> pod��y�, o czym trzeba pana krakowskiego<a l:href="#fn147" type="note">[147]</a> dzi� jeszcze zawiadomi�. Z Chmielnickim nie ma �art�w. Kr�tko m�wi�c, lepszy on ma rozum, t�sz� r�k� i wi�ksze szcz�cie od waci, kt�ry zbyt si� zapalasz. Chmielnicki odjecha� bezpiecznie, powtarzam waci, a je�li mnie nie wierzysz, to ci to ten kawaler powt�rzy, kt�ry go wczoraj na stepie widzia� i zdrowym go po�egna�.</p><p>� Nie mo�e by�! nie mo�e by�! � wrzeszcza� targaj�c si� za czupryn� Czapli�ski. </p><p>� I co wi�ksza � doda� Za�wilichowski � to ten kawaler tu obecny sam go salwowa� i wa�cinych<a l:href="#fn148" type="note">[148]</a> s�ug wygubi�, w czym mimo list�w hetma�skich nie jest winien, bo z Krymu z poselstwa wraca i o listach nie wiedzia�, a widz�c cz�eka przez �otrzyk�w, jak s�dzi�, w stepie oprymowanego<a l:href="#fn149" type="note">[149]</a>, przyszed� mu z pomoc�. O kt�rym to wyratowaniu si� Chmielnickiego wcze�niej waci zawiadamiam, bo got�w ci� z Zaporo�cami<a l:href="#fn150" type="note">[150]</a> w twojej ekonomii<a l:href="#fn151" type="note">[151]</a> odwiedzi�, a zna� nie by�by� mu rad bardzo. Nadto� si� z nim warcholi�. Tfu, do licha! </p><p>Za�wilichowski nie lubi� tak�e Czapli�skiego. </p><p>Czapli�ski zerwa� si� z miejsca i a� mu mow� ze z�o�ci odj�o; twarz tylko sp�sowia�a mu zupe�nie, a oczy coraz bardziej na wierzch wy�azi�y. Tak stoj�c przed Skrzetuskim puszcza� tylko urywane wyrazy: </p><p>� Jak to! wa�� mimo list�w hetma�skich!� Ja wa�ci� ja wa�ci� </p><p>A pan Skrzetuski nie wsta� nawet z �awy, jeno wspar�szy si� na �okciu patrzy� na podskakuj�cego Czapli�skiego jak rar�g<a l:href="#fn152" type="note">[152]</a> na uwi�zanego wr�bla. </p><p>� Czego si� wa�� mnie czepiasz jak rzep psiego ogona? � spyta�.</p><p>� Ja wa�ci do grodu ze sob�� Wa�� mimo list�w� Ja wa�ci Kozakami!�</p><p>Krzycza� tak, �e w izbie uciszy�o si� troch�. Obecni pocz�li zwraca� g�owy w stron� Czapli�skiego. Szuka� on okazji zawsze, bo taka by�a jego natura, robi� burdy ka�demu, kogo napotka�, ale to zastanowi�o wszystkich, �e teraz zacz�� przy Za�wilichowskim, kt�rego jednego si� obawia�, i �e zacz�� z �o�nierzem nosz�cym barw�<a l:href="#fn153" type="note">[153]</a> Wi�niowieckich. </p><p>� Zamilknij no wasze<a l:href="#fn154" type="note">[154]</a> � rzek� stary chor��y. � Ten kawaler jest ze mn�. </p><p>� Ja wa� wa� wa�ci do grodu� w dyby! � wrzeszcza� dalej Czapli�ski nie uwa�aj�c ju� na nic i na nikogo. </p><p>Teraz pan Skrzetuski podni�s� si� tak�e ca�� wysoko�ci� swego wzrostu, ale nie wyjmowa� szabli z pochew, tylko jak j� mia� spuszczon� nisko na rapciach, chwyci� w �rodku i podsun�� w g�r� tak, �e r�koje�� wraz z krzy�ykiem posz�a pod sam nos Czapli�skiemu. </p><p>� Pow�chaj no to wa�� � rzek� zimno. </p><p>� Bij, kto w Boga!� S�u�ba! � krzykn�� Czapli�ski chwytaj�c za r�koje��. </p><p>Ale nie zd��y� szabli wydoby�. M�ody namiestnik obr�ci� go w palcach, chwyci� jedn� r�k� za kark, drug� za hajdawery<a l:href="#fn155" type="note">[155]</a> poni�ej krzy�a, podni�s� w g�r� rzucaj�cego si� jak cyga<a l:href="#fn156" type="note">[156]</a> i id�c ku drzwiom mi�dzy �awami wo�a�: </p><p>� Panowie bracia, miejsce dla rogala<a l:href="#fn157" type="note">[157]</a>, bo pobodzie! </p><p>To rzek�szy doszed� do drzwi, uderzy� w nie Czapli�skim, roztworzy� i wyrzuci� podstaro�ciego na ulic�. </p><p>Po czym spokojnie usiad� na dawnym miejscu obok Za�wilichowskiego. </p><p>W izbie przez chwil� zapanowa�a cisza. Si�a, jakiej dow�d z�o�y� pan Skrzetuski, zaimponowa�a zebranej szlachcie. Po chwili jednak ca�a izba zatrz�s�a si� od �miechu. </p><p>� <emphasis>Vivant</emphasis><a l:href="#fn158" type="note">[158]</a> wi�niowiecczycy<a l:href="#fn159" type="note">[159]</a>! � wo�ali jedni. </p><p>� Omdla�, omdla� i krwi� oblan<a l:href="#fn160" type="note">[160]</a>! � krzyczeli inni, kt�rzy zagl�dali przeze drzwi, ciekawi, co te� pocznie Czapli�ski. � S�udzy go podnosz�! </p><p>Ma�a tylko liczba stronnik�w podstaro�ciego milcza�a i nie maj�c odwagi uj�� si� za nim, spogl�da�a ponuro na namiestnika. </p><p>� Prawd� rzek�szy, w pi�tk� goni<a l:href="#fn161" type="note">[161]</a> ten ogar<a l:href="#fn162" type="note">[162]</a> � rzek� Za�wilichowski. </p><p>� Kundys<a l:href="#fn163" type="note">[163]</a> to, nie ogar � rzek� zbli�aj�c si� gruby szlachcic, kt�ry mia� bielmo na jednym oku, a na czole dziur� wielko�ci talara, przez kt�r� �wieci�a naga ko��. � Kundys to, nie ogar! pozw�l wa�� � m�wi� dalej zwracaj�c si� do Skrzetuskiego � abym mu s�u�by moje ofiarowa�. Jan Zag�oba herbu Wczele, co ka�dy snadno pozna� mo�e cho�by po onej dziurze, kt�r� w czele kula rozb�jnicka mi zrobi�a, gdym si� do Ziemi �wi�tej za grzechy m�odo�ci ofiarowa�.</p><p>� Daj�e wa�� pok�j � rzek� Za�wilichowski � powiada�e� kiedy indziej, �e ci j� kuflem w Radomiu wybito. </p><p>� Kula rozb�jnicka, jakom �yw! W Radomiu by�o co innego. </p><p>� Ofiarowa�e� si� wa�� do Ziemi �wi�tej� mo�e, ale� w niej nie by�, to pewna. </p><p>� Nie by�em, bom ju� w Galacie<a l:href="#fn164" type="note">[164]</a> palm� m�cze�sk� otrzyma�. Je�li ���, jestem arcypies, nie szlachcic. </p><p>� A taki breszesz i breszesz<a l:href="#fn165" type="note">[165]</a>! </p><p>� Szelm� jestem bez uszu<a l:href="#fn166" type="note">[166]</a>. W wasze r�ce, panie namiestniku! </p><p>Tymczasem przychodzili i inni, zawieraj�c z panem Skrzetuskim znajomo�� i afekt mu sw�j o�wiadczaj�c, nie lubili bowiem og�lnie Czapli�skiego i radzi byli, �e go taka spotka�a konfuzja. Rzecz dziwna i trudna dzi� do zrozumienia, �e tak ca�a szlachta w okolicach Czehryna, jak i pomniejsi w�a�ciciele s�ob�d<a l:href="#fn167" type="note">[167]</a>, dzier�awcy ekonomii<a l:href="#fn168" type="note">[168]</a>, ba! nawet ze s�u�by Koniecpolskich, wszyscy wiedz�c, jako zwyczajnie w s�siedztwie, o zatargach Czapli�skiego z Chmielnickim, byli po stronie tego ostatniego. Chmielnicki bowiem mia� s�aw� znamienitego �o�nierza, kt�ry niema�e zas�ugi w r�nych wojnach po�o�y�. Wiedziano tak�e, �e sam kr�l si� z nim znosi�<a l:href="#fn169" type="note">[169]</a> i wysoce jego zdanie ceni�, na ca�e za� zaj�cie patrzono tylko jak na zwyk�� burd� szlachcica ze szlachcicem, jakich to burd na tysi�ce si� liczy�o, zw�aszcza w ziemiach ruskich. Stawano wi�c po stronie tego, kto sobie wi�cej przychylno�ci zjedna� umia�, nie przewiduj�c, by z tego takie straszliwe skutki wynikn�� mia�y. P�niej dopiero zap�on�y serca nienawi�ci� ku Chmielnickiemu, ale zar�wno serca szlachty i duchowie�stwa obydw�ch obrz�dk�w<a l:href="#fn170" type="note">[170]</a>.</p><p>Przychodzili tedy do pana Skrzetuskiego z kwartami m�wi�c: �Pij, panie bracie! Wypij i ze mn�! � Niech �yj� wi�niowiecczycy<a l:href="#fn171" type="note">[171]</a>! Tak m�ody, a ju� porucznik u ksi�cia. <emphasis>Vivat</emphasis> ksi��� Jeremi<a l:href="#fn172" type="note">[172]</a>, hetman nad hetmany<a l:href="#fn173" type="note">[173]</a>! Z ksi�ciem Jeremim p�jdziemy na kraj �wiata! � Na Turk�w i Tatar�w! � Do Stambu�u! Niech �yje mi�o�ciwie nam panuj�cy W�adys�aw IV<a l:href="#fn174" type="note">[174]</a>!� Najg�o�niej za� krzycza� pan Zag�oba, kt�ry sam jeden got�w by� ca�y regiment przepi� i przegada�. </p><p>� Mo�ci panowie! � wrzeszcza�, a� szyby w oknach dzwoni�y � pozwa�em ja ju� jegomo�ci su�tana do grodu za gwa�t, kt�rego si� na mnie w Galacie dopu�ci�. </p><p>� Nie powiadaj�e wa�pan lada czego, �eby ci si� g�ba nie wystrz�pi�a! </p><p>� Jak to, mo�ci panowie? <emphasis>Quatuor articuli judicii castrensis: stuprum, incendium, latrocinium et vis armata alienis aedibus illata</emphasis><a l:href="#fn175" type="note">[175]</a> � a czy� nie by�a to w�a�nie <emphasis>vis armata</emphasis><a l:href="#fn176" type="note">[176]</a>?</p><p>� Krzykliwy z wa�ci g�uszec<a l:href="#fn177" type="note">[177]</a>. </p><p>� I cho�by do trybuna�u p�jd�! </p><p>� Przesta�e wasze<a l:href="#fn178" type="note">[178]</a>� </p><p>� I kondemnat�<a l:href="#fn179" type="note">[179]</a> uzyskam, i bezecnym go og�osz�, a potem wojna, ale ju� z infamisem<a l:href="#fn180" type="note">[180]</a>. </p><p>� Zdrowie waszmo�ci�w! </p><p>Niekt�rzy wszelako �mieli si�, a z nimi i pan Skrzetuski, bo mu si� z czupryny troch� kurzy�o<a l:href="#fn181" type="note">[181]</a>, szlachcic za� tokowa� dalej naprawd� jak g�uszec, kt�ry si� w�asnym g�osem upaja. Na szcz�cie dyskurs jego przerwany zosta� przez innego szlachcica, kt�ry zbli�ywszy si�, poci�gn�� go za r�kaw i rzek� �piewnym litewskim akcentem:</p><p>� Poznajomij�e wa�pan, mo�ci Zag�obo, i mnie z panem namiestnikiem Skrzetuskim� poznajomij�e! </p><p>� A i owszem, i owszem. Mo�ci namiestniku, oto jest pan Powsinoga. </p><p>� Podbipi�ta � poprawi� szlachcic. </p><p>� Wszystko jedno! herbu Zerwipludry<a l:href="#fn182" type="note">[182]</a>� </p><p>� Zerwikaptur � poprawi� szlachcic. </p><p>� Wszystko jedno. Z Psichkiszek. </p><p>� Myszykiszek � poprawi� szlachcic. </p><p>� Wszystko jedno. <emphasis>Nescio</emphasis><a l:href="#fn183" type="note">[183]</a>, co bym wola�, czy mysie, czy psie kiszki. Ale to pewna<a l:href="#fn184" type="note">[184]</a>, �e bym w �adnych mieszka� nie chcia�, bo to i osiedzie� si�<a l:href="#fn185" type="note">[185]</a> tam nie�atwo, i wychodzi� niepolitycznie. Mo�ci panie! � m�wi� dalej do Skrzetuskiego ukazuj�c Litwina � oto tydzie� ju� pij� wino za pieni�dze tego szlachcica, kt�ren ma miecz za pasem r�wnie ci�ki jak trzos, a trzos r�wnie ci�ki jak dowcip. Ale je�lim pi� kiedy wino za pieni�dze wi�kszego cudaka, to pozwol� si� nazwa� takim kpem, jak ten, co mi wino kupuje.</p><p>� A to go objecha�! � wo�a�a �miej�c si� szlachta. </p><p>Ale Litwin nie gniewa� si�, kiwa� tylko r�k�, u�miecha� si� �agodnie i powtarza�: </p><p>� At, da�by� wa�pan pok�j� s�ucha� hadko<a l:href="#fn186" type="note">[186]</a>! </p><p>Pan Skrzetuski przypatrywa� si� ciekawie tej nowej figurze, kt�ra istotnie zas�ugiwa�a na nazw� cudaka. Przede wszystkim by� to m�� wzrostu tak wysokiego, �e g�ow� prawie powa�y dosi�ga�, a chudo�� nadzwyczajna wydawa�a go wy�szym jeszcze. Szerokie jego ramiona i �ylasty kark zwiastowa�y niepospolit� si��, ale by�a na nim tylko sk�ra i ko�ci. Brzuch mia� tak wpad�y pod piersi�, �e mo�na by go wzi�� za g�odomora, lubo ubrany by� dostatnio, w szar� opi�t� kurt� ze �wiebodzi�skiego sukna<a l:href="#fn187" type="note">[187]</a>, z w�skimi r�kawami, i wysokie szwedzkie buty, kt�re na Litwie zaczyna�y wchodzi� w u�ycie. Szeroki i dobrze wypchany �osiowy pas, nie maj�c na czym si� trzyma�, opada� mu a� na biodra, a do pasa przywi�zany by� krzy�acki miecz tak d�ugi, �e temu olbrzymiemu m�owi prawie do pachy dochodzi�.</p><p>Ale kto by si� miecza przel�k�, wnet by si� uspokoi�, spojrzawszy na twarz jego w�a�ciciela. By�a to twarz chuda, r�wnie� jak i ca�a osoba, ozdobiona dwiema zwi�ni�tymi ku do�owi brwiami i par� tak samo zwis�ych konopnego koloru w�s�w, ale tak poczciwa, tak szczera, jak u dziecka. Owa obwis�o�� w�s�w i brwi nadawa�a jej wyraz stroskany, smutny i �mieszny zarazem. Wygl�da� na cz�eka, kt�rego ludzie popychaj�, ale panu Skrzetuskiemu podoba� si� z pierwszego wejrzenia za ow� szczero�� twarzy i doskona�y moderunek<a l:href="#fn188" type="note">[188]</a> �o�nierski.</p><p>� Panie namiestniku � rzek� � to waszmo�� od ksi�cia pana Wi�niowieckiego? </p><p>� Tak jest. </p><p>Litwin r�ce z�o�y� jako do modlitwy i oczy podni�s� w g�r�. </p><p>� Ach, co to za wielki wojennik! co to za rycerz! co to za w�dz! </p><p>� Daj Bo�e Rzeczypospolitej takich jak najwi�cej. </p><p>� I pewno, i pewno! A czyby nie mo�na do niego pod znak?<a l:href="#fn189" type="note">[189]</a></p><p>� B�dzie wa�ci rad. </p><p>Tu pan Zag�oba wtr�ci� si� do rozmowy: </p><p>� B�dzie mia� ksi��� dwa ro�ny do kuchni: jeden z wa�pana, drugi z jego miecza, albo najmie wa�ci za mistrza<a l:href="#fn190" type="note">[190]</a>, albo ka�e na wasanu zb�j�w wiesza� lub sukno na barw�<a l:href="#fn191" type="note">[191]</a> b�dzie waspanem mierzy�! Tfu, jak si� wa�pan nie wstydzisz, b�d�c cz�owiekiem i katolikiem, by� tak d�ugim, jak <emphasis>serpens</emphasis><a l:href="#fn192" type="note">[192]</a> lub jak poga�ska w��cznia! </p><p>� S�ucha� hadko<a l:href="#fn193" type="note">[193]</a> � rzek� cierpliwie Litwin. </p><p>� Jak�e te� godno��<a l:href="#fn194" type="note">[194]</a> waszeci<a l:href="#fn195" type="note">[195]</a>? � spyta� pan Skrzetuski � bo gdy� m�wi�, pan Zag�oba tak wa�ci podrywa�<a l:href="#fn196" type="note">[196]</a>, �e z przeproszeniem nic nie mog�em zrozumie�. </p><p>� Podbipi�ta. </p><p>� Powsinoga. </p><p>� Zerwikaptur z Myszykiszek. </p><p>� Masz babo pociech�! Pij� jego wino, ale kpem jestem, je�li to nie poga�skie imiona. </p><p>� Dawno wa�� z Litwy? � pyta� namiestnik. </p><p>� At, ju� dwie niedziele w Czehrynie. Dowiedziawszy si� od pana Za�wilichowskiego, �e wa�� t�dy ci�gn�� b�dziesz, czekam, by pod jego opiek� ksi�ciu moje pro�by przedstawi�. </p><p>� Powiedz�e mi waszmo��, prosz�, bom ciekaw, czemu te� taki katowski miecz pod pach� nosisz? </p><p>� Nie katowski to, mo�ci namiestniku, ale krzy�acki, a nosz�, bo zdobyczny i dawno w rodzie. Ju� pod Chojnicami<a l:href="#fn197" type="note">[197]</a> s�u�y� w litewskim r�ku � tak i nosz�. </p><p>� Ale to sroga machina i ci�ka by� musi okrutnie � chyba do obu r�k? </p><p>� Mo�na do obu, mo�na do jednej. </p><p>� Poka��e wasze<a l:href="#fn198" type="note">[198]</a>! </p><p>Litwin wydoby� i poda�, ale panu Skrzetuskiemu r�ka zwis�a od razu. Ni si� z�o�y�, ni ci�cia wymierzy� swobodnie. Na dwie r�ce poradzi�, ale jeszcze by�o za ci�ko. Wi�c pan Skrzetuski zawstydzi� si� troch� i zwr�ciwszy si� do obecnych: </p><p>� No, mo�ci panowie � rzek� � kto krzy� uczyni? </p><p>� My ju� pr�bowali � odrzek�o kilkana�cie g�os�w. � Jeden pan komisarz Za�wilichowski podniesie, ale krzy�a i on nie uczyni. </p><p>� No, a wa�pan<a l:href="#fn199" type="note">[199]</a>? � pyta� pan Skrzetuski zwracaj�c si� do Litwina. </p><p>Szlachcic podni�s� miecz jak trzcin� i machn�� nim kilkana�cie razy z najwi�ksz� �atwo�ci�, a� powietrze warcza�o w izbie, a wiatr powia� po twarzach. </p><p>� A niech�e wa�ci B�g sekunduje<a l:href="#fn200" type="note">[200]</a>! � zawo�a� Skrzetuski. � Pewn� masz s�u�b� u ksi�cia pana! </p><p>� B�g widzi, �e jej pragn�, bo mi miecz w niej nie zardzewieje. </p><p>� Ale dowcip do reszty � rzek� pan Zag�oba � gdy� nie umiesz wa�� tak samo nim obraca�. </p><p>Za�wilichowski wsta� i obaj z namiestnikiem zabierali si� do odej�cia, gdy naraz wszed� do izby bia�y jak go��b cz�owiek i spostrzeg�szy Za�wilichowskiego rzek�: </p><p>� Mo�ci chor��y komisarzu, ja tu do pana umy�lnie! </p><p>By� to Barabasz, pu�kownik czerkaski. </p><p>� To chod��e waszmo�� do mnie na kwater� � rzek� Za�wilichowski. � Tu ju� si� tak ze �b�w kurzy<a l:href="#fn201" type="note">[201]</a>, �e i �wiata nie wida�. </p><p>Wyszli razem, a Skrzetuski z nimi. Zaraz za progiem Barabasz spyta�: </p><p>� Czy nie ma wie�ci o Chmielnickim? </p><p>� S�. Uciek� na Sicz<a l:href="#fn202" type="note">[202]</a>. Oto ten oficer spotka� go wczoraj na stepie. </p><p>� To nie wod� pojecha�? Pchn��em go�ca do Kudaku<a l:href="#fn203" type="note">[203]</a>, by go �apano, ale je�li tak, to na pr�no. </p><p>To rzek�szy Barabasz zatkn�� r�kami oczy i pocz�� powtarza�: </p><p>� Ej! spasi Chryste! spasi Chryste<a l:href="#fn204" type="note">[204]</a>! </p><p>� Czego wa� trwo�ysz? </p><p>� A czy waszmo�� wiesz, co on mi zdrad� wydar�? Czy wiesz, co to znaczy takie dokumenta<a l:href="#fn205" type="note">[205]</a> w Siczy<a l:href="#fn206" type="note">[206]</a> opublikowa�? Spasi Chryste! Je�li kr�l wojny z bisurmanem<a l:href="#fn207" type="note">[207]</a> nie uczyni, to iskra na prochy� </p><p>� Rebeli� waszmo�� przepowiadasz? </p><p>� Nie przepowiadam, bo j� widz�, a Chmielnicki lepszy od Nalewajki<a l:href="#fn208" type="note">[208]</a> i od �obody<a l:href="#fn209" type="note">[209]</a>. </p><p>� A kto za nim p�jdzie? </p><p>� Kto? Zaporo�e<a l:href="#fn210" type="note">[210]</a>, regestrowi<a l:href="#fn211" type="note">[211]</a>, mieszczanie, czer�<a l:href="#fn212" type="note">[212]</a>, futornicy<a l:href="#fn213" type="note">[213]</a> � i tacy ot! </p><p>Tu pan Barabasz wskaza� na rynek i na uwijaj�cych si� po nim ludzi. Ca�y rynek by� zapchany wielkimi siwymi wo�ami p�dzonymi ku Korsuniowi<a l:href="#fn214" type="note">[214]</a> dla wojska, a przy wo�ach szed� mnogi lud pastuszy, tak zwani czabanowie, kt�rzy ca�e �ycie w stepach i pustyniach sp�dzali � ludzie zupe�nie dzicy, nie wyznaj�cy �adnej religii � <emphasis>religionis nullius</emphasis><a l:href="#fn215" type="note">[215]</a>, jak m�wi� wojewoda Kisiel<a l:href="#fn216" type="note">[216]</a>. Spostrzega�e� mi�dzy nimi postacie podobniejsze do zb�j�w ni� do pasterzy, okrutne, straszne, pokryte �achmanami rozmaitych ubior�w. Wi�ksza ich cz�� by�a przybrana w to�uby baranie albo w niewyprawne sk�ry we�n� na wierzch, rozche�stane na przodzie i ukazuj�ce, cho� by�a to zima, nag� pier� spalon� od wiatr�w stepowych. Ka�den<a l:href="#fn217" type="note">[217]</a> zbrojny, ale w najrozmaitsz� bro�: jedni mieli �uki i sajdaki na plecach, niekt�rzy samopa�y<a l:href="#fn218" type="note">[218]</a> albo tak zwane z kozacka �piszczele<a l:href="#fn219" type="note">[219]</a>�, inni szable tatarskie, inni kosy lub wreszcie tylko kije z przywi�zan� na ko�cu szcz�k� ko�sk�. Mi�dzy nimi kr�cili si� ma�o co mniej dzicy, cho� lepiej zbrojni Ni�owcy<a l:href="#fn220" type="note">[220]</a> wioz�cy do obozu na sprzeda� ryb� suszon�, zwierzyn� i t�uszcz barani; dalej czumacy<a l:href="#fn221" type="note">[221]</a> z sol�, stepowi i le�ni pasiecznicy<a l:href="#fn222" type="note">[222]</a> oraz woskoboje<a l:href="#fn223" type="note">[223]</a> z miodem, osadnicy le�ni ze smo�� i dziegciem<a l:href="#fn224" type="note">[224]</a>; dalej ch�opi z podwodami<a l:href="#fn225" type="note">[225]</a>, Kozacy regestrowi<a l:href="#fn226" type="note">[226]</a>, Tatarzy z Bia�ogrodu i B�g wie nie kto � w��cz�gi � siromachy<a l:href="#fn227" type="note">[227]</a> z ko�ca �wiata. W ca�ym mie�cie pe�no by�o pijanych, w Czehrynie bowiem wypada� nocleg, wi�c i hulatyka przed noc�. Na rynku rozk�adano ognie, gdzieniegdzie pali�a si� beczka ze smo��. Zewsz�d dochodzi� gwar i wrzaski. Przera�liwy g�os piszcza�ek tatarskich i b�benk�w miesza� si� z ryczeniem byd�a i z �agodniejszymi g�osami lir, przy kt�rych wt�rze �lepcy �piewali ulubion� w�wczas pie��: </p><cite><poem><stanza><v>Soko�e jasnyj,</v><v>Brate mij ridnyj,</v><v>Ty wysoko �etajesz,</v><v>Ty da�eko widajesz.<a l:href="#fn228" type="note">[228]</a></v></stanza></poem></cite><p>A obok tego rozlega�y si� dzikie okrzyki: �hu! ha! � hu! ha!�, Kozak�w ta�cz�cych na rynku trepaka, pomazanych dziegciem<a l:href="#fn229" type="note">[229]</a> i pijanych zupe�nie. Wszystko to razem by�o dzikie i rozszala�e. Do�� by�o Za�wilichowskiemu jednego spojrzenia, by si� przekona�, �e Barabasz mia� s�uszno��, �e lada podmuch m�g� rozp�ta� te niesforne �ywio�y sk�onne do grabie�y, a przywyk�e do boju, kt�rych pe�no by�o na ca�ej Ukrainie. A poza tymi t�umami sta�a jeszcze Sicz<a l:href="#fn230" type="note">[230]</a>, sta�o Zaporo�e<a l:href="#fn231" type="note">[231]</a> od niedawna okie�znane i w karby po Mas�owym Stawie<a l:href="#fn232" type="note">[232]</a> uj�te, ale gryz�ce niecierpliwie munsztuk<a l:href="#fn233" type="note">[233]</a>, pomne dawnych przywilej�w, nienawidz�ce komisarzy, a stanowi�ce uorganizowan� si��. Si�a ta mia�a przecie za sob� sympati� niezmiernych mas ch�opstwa mniej cierpliwego ni� w innych Rzplitej<a l:href="#fn234" type="note">[234]</a> stronach, bo maj�cego pod bokiem Czertomelik<a l:href="#fn235" type="note">[235]</a>, a na nim bezpa�stwo, rozb�j i wol�<a l:href="#fn236" type="note">[236]</a>. Wi�c pan chor��y, cho� sam Rusin<a l:href="#fn237" type="note">[237]</a> i gorliwy wschodniego obrz�dku<a l:href="#fn238" type="note">[238]</a> stronnik, zaduma� si� smutno.</p><p>Jako cz�ek stary, pami�ta� dobrze czasy Nalewajki<a l:href="#fn239" type="note">[239]</a>, �obody<a l:href="#fn240" type="note">[240]</a>, Kremskiego, zna� ukrai�skie rozb�jnictwo lepiej mo�e jak ktokolwiek na Rusi, a znaj�c jednocze�nie Chmielnickiego wiedzia�, �e on wart dwudziestu �obod�w i Nalewajk�w. Zrozumia� tedy ca�e niebezpiecze�stwo jego na Sicz<a l:href="#fn241" type="note">[241]</a> ucieczki, zw�aszcza z listami kr�lewskimi, o kt�rych pan Barabasz powiada�, �e by�y pe�ne obietnic dla Kozak�w i zach�caj�ce ich do oporu.</p><p>� Mo�ci pu�kowniku czerkaski � rzek� do Barabasza � powinien by� waszmo�� na Sicz jecha�, wp�ywy Chmielnickiego r�wnowa�y� i pacyfikowa�, pacyfikowa�<a l:href="#fn242" type="note">[242]</a>!</p><p>� Mo�ci chor��y � odpar� Barabasz � powiem tylko tyle waszmo�ci, �e na sam� wie�� o ucieczce Chmielnickiego z papierami po�owa moich czerkaskich<a l:href="#fn243" type="note">[243]</a> ludzi dzisiejszej nocy tak�e na Sicz za nim zbieg�a. Moje czasy ju� min�y � mnie mogi�a, nie bu�awa<a l:href="#fn244" type="note">[244]</a>! </p><p>Rzeczywi�cie Barabasz by� �o�nierz dobry, ale cz�owiek stary i bez wp�ywu. </p><p>Tymczasem doszli do kwatery Za�wilichowskiego; stary chor��y odzyska� ju� troch� pogody umys�u w�a�ciwej jego go��biej duszy i gdy zasiedli nad p�garnc�wk� miodu, rzek� ra�niej: </p><p>� Wszystko to furda, je�li, jak m�wi�, wojna z bisurmanem<a l:href="#fn245" type="note">[245]</a><emphasis>praeparatur</emphasis><a l:href="#fn246" type="note">[246]</a>, a podobno �e tak i jest, bo cho� Rzeczpospolita wojny nie chce i niema�o ju� sejmy kr�lowi krwi napsu�y, wszelako kr�l mo�e na swoim postawi�. Ca�y ten ogie� mo�na b�dzie na Turka obr�ci�, a w ka�dym razie mamy przed sob� czas. Ja sam pojad� do pana krakowskiego<a l:href="#fn247" type="note">[247]</a> i zdam mu spraw�, i b�d� prosi�, by si� jak najbli�ej ku nam z wojskiem przymkn��. Czy co wsk�ram, nie wiem, bo chocia� to pan m�ny i wojownik do�wiadczony, ale okrutnie w swoim zdaniu i swoim wojsku dufny. Wa��, mo�ci pu�kowniku czerkaski, trzymaj w ryzie Kozak�w � a wasze�<a l:href="#fn248" type="note">[248]</a>, mo�ci namiestniku, po przybyciu do �ubni�w<a l:href="#fn249" type="note">[249]</a> ostrze� ksi�cia, by na Sicz<a l:href="#fn250" type="note">[250]</a> baczno�� obr�ci�. Cho�by mieli co pocz�� � <emphasis>repeto</emphasis><a l:href="#fn251" type="note">[251]</a>: mamy czas. Na Siczy teraz ludzi niewiele: za ryb� i za zwierzem si� porozchodzili i po ca�ej Ukrainie we wsiach siedz�. Nim si� �ci�gn�, du�o wody w Dnieprze up�ynie. Przy tym imi� ksi�cia straszne i gdy si� zwiedz�, �e na Czertomelik<a l:href="#fn252" type="note">[252]</a> oczy ma obr�cone, mo�e b�d� cicho siedzieli. </p><p>� Ja z Czehryna<a l:href="#fn253" type="note">[253]</a> cho�by we dw�ch dniach ruszy� gotowy � rzek� namiestnik. </p><p>� To i dobrze. Dwa i trzy dni nic nie znacz�. Waszmo��, panie czerkaski, pchnij te� go�c�w z oznajmieniem sprawy do pana chor��ego koronnego<a l:href="#fn254" type="note">[254]</a> i do ksi�cia Dominika<a l:href="#fn255" type="note">[255]</a>. Ale waszmo�� ju� �pisz, jak widz�? </p><p>Rzeczywi�cie, Barabasz z�o�y� r�ce na brzuchu i zdrzemn�� si� g��boko; po chwili nawet chrapa� zacz��. Stary pu�kownik, gdy nie jad� i nie pi�, co oboje nad wszystko lubi�, to spa�. </p><p>� Patrz, wasze� � rzek� cicho do namiestnika Za�wilichowski � i przez takiego to starca warszawscy staty�ci chcieliby Kozak�w w ryzie utrzyma�. B�g z nimi! Ufali te� i samemu Chmielnickiemu, z kt�rym kanclerz w jakowe� uk�ady wchodzi�, a kt�ry podobno srodze ufno�� zawiedzie. </p><p>Namiestnik westchn�� na znak wsp�czucia staremu chor��emu. Barabasz za� chrapn�� silniej, a potem mrukn�� przez sen: </p><p>� Spasi Chryste! spasi Chryste<a l:href="#fn256" type="note">[256]</a>! </p><p>� Kiedy� wa�� my�lisz z Czehryna ruszy�? � spyta� chor��y.</p><p>� Wypada mi ze dwa dni Czapli�skiemu poczeka�, kt�ren<a l:href="#fn257" type="note">[257]</a> pewnie b�dzie chcia� konfuzji<a l:href="#fn258" type="note">[258]</a>, jaka go spotka�a, dochodzi�. </p><p>� Nie uczyni tego. Pr�dzej by na wa�ci s�ug swoich nas�a�, gdyby� barwy<a l:href="#fn259" type="note">[259]</a> ksi���cej nie nosi� � ale z ksi�ciem zadrze� straszna rzecz nawet dla s�ugi Koniecpolskich. </p><p>� Oznajmi� mu, �e czekam, a w dwa lub w trzy dni rusz�. Zasadzki te� nie obawiam si�, maj�c przy boku szabl� i gar�� ludzi.</p><p>To rzek�szy namiestnik po�egna� starego chor��ego i wyszed�. </p><p>Nad miastem �wieci�a tak jasna �una od stos�w na�o�onych na rynku, �e rzek�by�: ca�y Czehryn<a l:href="#fn260" type="note">[260]</a> si� pali, a gwar i krzyki wzmog�y si� jeszcze z nastaniem nocy. �ydzi nie wychylali si� wcale ze swych domostw. W jednym k�cie t�umy czaban�w<a l:href="#fn261" type="note">[261]</a> wy�y pos�pne pie�ni stepowe. Dzicy Zaporo�cy ta�czyli ko�o ognisk rzucaj�c w g�r� czapki, pal�c z piszczeli<a l:href="#fn262" type="note">[262]</a> i pij�c kwartami gorza�k�. Tu i owdzie zrywa�a si� bijatyka, kt�r� u�mierzali ludzie starostki. Namiestnik musia� torowa� sobie drog� r�koje�ci� szabli i s�uchaj�c tych wrzask�w i szumu kozaczego, chwilami my�la� sobie, �e to ju� rebelia tak przemawia. Zdawa�o mu si� tak�e, �e widzi gro�ne spojrzenia i s�yszy ciche, zwracane ku sobie kl�twy. W uszach brz�cza�y mu jeszcze s�owa Barabasza: �Spasi Chryste, spasi Chryste<a l:href="#fn263" type="note">[263]</a>!� i serce bi�o mu �ywiej. </p><p>A tymczasem w mie�cie czabanowie zawodzili coraz g�o�niej chorowody<a l:href="#fn264" type="note">[264]</a>, a Zaporo�cy palili z samopa��w<a l:href="#fn265" type="note">[265]</a> i k�pali si� w gorza�ce. </p><p>Strzelanina i dzikie �u-ha! u-ha!� dochodzi�y do uszu namiestnika nawet w�wczas, gdy ju� po�o�y� si� spa� w swojej kwaterze. </p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� III</p></title><p>W kilka dni p�niej poczet naszego namiestnika posuwa� si� ra�no w stron� �ubni�w<a l:href="#fn266" type="note">[266]</a>. Po przeprawie przez Dniepr szli szerok� drog� stepow�, kt�ra ��czy�a Czehryn<a l:href="#fn267" type="note">[267]</a> z �ubniami id�c na �uki, Semi-Mogi�y<a l:href="#fn268" type="note">[268]</a> i Chorol<a l:href="#fn269" type="note">[269]</a>. Drugi taki go�ciniec wi�d� ze stolicy ksi���cej do Kijowa. Za dawniejszych czas�w, przed rozpraw� hetmana ��kiewskiego<a l:href="#fn270" type="note">[270]</a> pod So�onic�<a l:href="#fn271" type="note">[271]</a>, dr�g tych nie by�o wcale. Do Kijowa jecha�o si� z �ubni�w stepem i puszcz�; do Czehryna by�a droga wodna � z powrotem za� je�d�ono na Chorol. W og�le za� owe naddnieprza�skie pa�stwo � stara ziemia po�owiecka<a l:href="#fn272" type="note">[272]</a> � by�o pustyni� ma�o co wi�cej od Dzikich P�l zamieszkan�, przez Tatar�w cz�sto zwiedzan�, dla watah<a l:href="#fn273" type="note">[273]</a> zaporoskich otwart�.</p><p>Nad brzegami Su�y<a l:href="#fn274" type="note">[274]</a> szumia�y ogromne, prawie stop� ludzk� nie dotykane lasy � miejscami, po zapad�ych brzegach Su�y, Rudej, �leporodu, Korowaja, Or�awca, Pszo�y i innych wi�kszych i mniejszych rzek i przytok�w, tworzy�y si� mokrad�a zaro�ni�te cz�ci� g�stwin� krz�w<a l:href="#fn275" type="note">[275]</a> i bor�w, cz�ci� odkryte, pod postaci� ��k. W tych borach i bagniskach znajdowa� �atwy przytu�ek zwierz wszelkiego rodzaju, w najg��bszych mrokach le�nych �y�a moc niezmierna tur�w brodatych, nied�wiedzi i dzikich �wi�, a obok nich liczna szara gawied� wilk�w, rysi�w, kun, stada sarn<a l:href="#fn276" type="note">[276]</a> i kra�nych suhak�w<a l:href="#fn277" type="note">[277]</a>; w bagniskach i w �achach rzecznych bobry zak�ada�y swoje �eremia, o kt�rych to bobrach chodzi�y wie�ci na Zaporo�u, �e s� mi�dzy nimi stuletnie starce, bia�e jak �nieg ze staro�ci. </p><p>Na wysokich, suchych stepach buja�y stada koni dzikich o kud�atych g�owach i krwawych oczach. Rzeki roi�y si� ryb� i ptactwem wodnym. Dziwna to by�a ziemia, na wp� u�piona, ale nosz�ca �lady dawniejszego �ycia ludzkiego. Wsz�dzie pe�no popieliszcz<a l:href="#fn278" type="note">[278]</a> po jakich� przedwiecznych grodach; same �ubnie i Chorol by�y z takich popieliszcz podniesione; wsz�dzie pe�no mogi� nowszych i starszych, poros�ych ju� borem. I tu, jak na Dzikich Polach, nocami wstawa�y duchy i upiory, a starzy Zaporo�cy<a l:href="#fn279" type="note">[279]</a> opowiadali sobie przy ogniskach dziwy o tym, co si� czasami dzia�o w owych g��binach le�nych, z kt�rych dochodzi�y wycia nie wiadomo jakich zwierz�t, krzyki p�ludzkie, p�zwierz�ce, gwary straszne, jakoby bitew lub �ow�w. Pod wodami odzywa�y si� dzwony potopionych miast. Ziemia by�a ma�o go�cinna i ma�o dost�pna, miejscami zbyt rozmi�k�a, miejscami cierpi�ca na brak w�d, spalona, sucha, a do mieszkania niebezpieczna, osadnik�w bowiem, gdy si� jako tako osiedli i zagospodarowali, �ciera�y napady tatarskie. Odwiedzali j� tylko cz�sto Zaporo�cy dla gon�w<a l:href="#fn280" type="note">[280]</a> bobrowych, dla zwierza i ryby, w czasie bowiem pokoju wi�ksza cz�� Ni�owc�w<a l:href="#fn281" type="note">[281]</a> roz�azi�a si� z Siczy<a l:href="#fn282" type="note">[282]</a> na �owy, czyli, jak m�wiono, na �przemys�� po wszystkich rzekach, jarach, lasach i komyszach, bobruj�c w miejscach, o kt�rych istnieniu nawet ma�o kto wiedzia�. </p><p>Jednak�e i �ycie osiad�e pr�bowa�o uwi�za� si� do tych ziem jak ro�lina, kt�ra pr�buje, gdzie mo�e, chwyci� si� gruntu korzonkami i raz w raz wyrywana, gdzie mo�e, odrasta. </p><p>Powstawa�y na pustkach grody, osady, kolonie, s�obody<a l:href="#fn283" type="note">[283]</a> i futory<a l:href="#fn284" type="note">[284]</a>. Ziemia by�a miejscami �ywna, a n�ci�a swoboda. Ale wtedy dopiero zakwit�o �ycie, gdy ziemie te przesz�y w r�ce kniazi�w Wi�niowieckich. Knia� Micha�<a l:href="#fn285" type="note">[285]</a> po o�enieniu si� z Mohilank� pocz�� starowniej urz�dza� swoje zadnieprza�skie pa�stwo; �ci�ga� ludzi, osadza� pustki, zapewnia� swobody<a l:href="#fn286" type="note">[286]</a> do lat trzydziestu, budowa� monastery<a l:href="#fn287" type="note">[287]</a> i wprowadza� prawo swoje ksi���ce. Nawet taki osadnik, kt�ry przymkn�� do tych ziem nie wiadomo kiedy i s�dzi�, �e siedzi na w�asnym gruncie, ch�tnie schodzi� do roli kniaziowego czynszownika, gdy� za �w czynsz szed� pod pot�n� ksi���c� opiek�, kt�ra go ochrania�a, broni�a od Tatar�w i od gorszych nieraz od Tatar�w Ni�owc�w<a l:href="#fn288" type="note">[288]</a>. Ale prawdziwe �ycie zakwit�o dopiero pod �elazn� r�k� m�odego ksi�cia Jeremiego<a l:href="#fn289" type="note">[289]</a>. Za Czehrynem<a l:href="#fn290" type="note">[290]</a> zaraz zaczyna�o si� jego pa�stwo, a ko�czy�o het! a� pod Konotopem<a l:href="#fn291" type="note">[291]</a> i Romnami<a l:href="#fn292" type="note">[292]</a>. Nie stanowi�o ono ca�ej kniaziowej fortuny, bo od wojew�dztwa sandomierskiego pocz�wszy ziemie jego le�a�y w wojew�dztwach: wo�y�skim, ruskim, kijowskim, ale naddnieprza�skie pa�stwo by�o okiem w g�owie zwyci�zcy spod Putywla<a l:href="#fn293" type="note">[293]</a>. </p><p>Tatar d�ugo czyha� nad Or�em<a l:href="#fn294" type="note">[294]</a>, nad Worskl�<a l:href="#fn295" type="note">[295]</a> i wietrzy� jak wilk, nim o�mieli� si� na p�noc konia pop�dzi�; Ni�owcy nie pr�bowali zatargu. Miejscowe niespokojne watahy<a l:href="#fn296" type="note">[296]</a> posz�y w s�u�b�. Dziki i rozb�jniczy lud, �yj�cy dawniej z gwa�t�w i napad�w, teraz uj�ty w karby, zajmowa� �polanki<a l:href="#fn297" type="note">[297]</a>� na rubie�ach i le��c na granicach pa�stwa jak brytan na �a�cuchu grozi� z�bem naje�d�cy. </p><p>To� zakwit�o i zaroi�o si� wszystko. Pobudowano drogi na �ladach dawnych go�ci�c�w; rzeki uj�to groblami, kt�re sypa� niewolnik Tatar lub Ni�owiec<a l:href="#fn298" type="note">[298]</a> schwytany z broni� w r�ku na rozboju. Tam gdzie niegdy� wiatr grywa� dziko nocami na oczeretach<a l:href="#fn299" type="note">[299]</a> i wy�y wilki i topielcy, teraz hurkota�y m�yny. Przesz�o czterysta k�<a l:href="#fn300" type="note">[300]</a>, nie licz�c rz�si�cie rozsianych wiatrak�w, me��o zbo�e na samym Zadnieprzu<a l:href="#fn301" type="note">[301]</a>. Czterdzie�ci tysi�cy czynszownik�w wnosi�o czynsz do kas ksi���cych, lasy zaroi�y si� pasiekami, na rubie�ach<a l:href="#fn302" type="note">[302]</a> powstawa�y wsie coraz nowe, futory<a l:href="#fn303" type="note">[303]</a>, s�obody<a l:href="#fn304" type="note">[304]</a>. Na stepach, obok tabun�w<a l:href="#fn305" type="note">[305]</a> dzikich, pas�y si� ca�e stada swojskiego byd�a i koni. Nieprzejrzany, jednostajny widok bor�w i step�w ubarwi� si� dymami chat, z�oconymi wie�ami cerkwi i ko�cio��w � pustynia zamieni�a si� w kraj do�� ludny. </p><p>Jecha� tedy pan namiestnik Skrzetuski weso�o i nie �piesz�c si�, jakoby swoj� ziemi�, maj�c po drodze wszelkie wczasy<a l:href="#fn306" type="note">[306]</a> zapewnione. By� to dopiero pocz�tek stycznia 48 roku, ale dziwna, wyj�tkowa zima nie dawa�a si� wcale we znaki. W powietrzu tchn�a wiosna; ziemia rozmi�k�a i prze�wieca�a wod� roztop�w; na polach zielenia�a ru�<a l:href="#fn307" type="note">[307]</a>, a s�o�ce dogrzewa�o tak mocno, �e w podr�y o po�udniu ko�uchy pra�y�y grzbiet jak latem. </p><p>Orszak namiestnika zwi�kszy� si� znacznie, w Czehrynie<a l:href="#fn308" type="note">[308]</a> bowiem przy��czy�o si� do niego poselstwo wo�oskie<a l:href="#fn309" type="note">[309]</a>, kt�re hospodar<a l:href="#fn310" type="note">[310]</a> do �ubni�w<a l:href="#fn311" type="note">[311]</a> wys�a� w osobie pana Rozwana Ursu. Przy poselstwie by�o kilkunastu kara�asz�w<a l:href="#fn312" type="note">[312]</a> eskorty i wozy z czeladzi�. Pr�cz tego z namiestnikiem jecha� nasz znajomy pan Longinus Podbipi�ta herbu Zerwikaptur ze swoim d�ugim mieczem pod pach� i z kilkoma czeladzi s�u�bowej. </p><p>S�o�ce, cudna pogoda i wo� zbli�aj�cej si� wiosny napawa�y weso�o�ci� serca, a namiestnik tym by� weselszy, �e wraca� z d�ugiej podr�y pod dach ksi���cy, kt�ry by� zarazem jego dachem, wraca� sprawiwszy si� dobrze, wi�c i przyj�cia dobrego pewny. </p><p>Ale weso�o�� jego mia�a i inne powody. </p><p>Opr�cz �aski ksi�cia, kt�rego namiestnik z ca�ej duszy kocha�, czeka�y go w �ubniach<a l:href="#fn313" type="note">[313]</a> jeszcze i pewne czarne oczy, tak s�odkie jak mi�d. </p><p>Oczy te nale�a�y do Anusi Borzobohatej-Krasie�skiej, panienki respektowej<a l:href="#fn314" type="note">[314]</a> ksi�ny Gryzeldy<a l:href="#fn315" type="note">[315]</a>, najpi�kniejszej dziewczyny z ca�ego fraucymeru<a l:href="#fn316" type="note">[316]</a>, ba�amutki<a l:href="#fn317" type="note">[317]</a> wielkiej, za kt�r� przepadali wszyscy w �ubniach, a ona za nikim. U ksi�ny Gryzeldy mores by� wielki i surowo�� obyczaj�w niepomierna, co jednak nie przeszkadza�o m�odym spogl�da� na si� jarz�cymi oczyma i wzdycha�. Pan Skrzetuski posy�a� tedy swoje westchnienia ku czarnym oczom na r�wni z innymi, a gdy, bywa�o, zostawa� sam w swojej kwaterze, w�wczas chwyta� lutni� w r�k� i �piewywa�:</p><cite><poem><stanza><v>Ty� jest specja� nad specja�y�</v></stanza></poem></cite><p>lub te�: </p><cite><poem><stanza><v>Jak tatarska orda</v><v>Bierzesz w jasyr<a l:href="#fn318" type="note">[318]</a><emphasis>corda</emphasis><a l:href="#fn319" type="note">[319]</a>!</v></stanza></poem></cite><p>Ale �e to by� cz�ek weso�y i przy tym �o�nierz wielce w swym zawodzie zami�owany, wi�c nie bra� zbyt do serca tego, �e Anusia u�miecha�a si� tak samo do niego, jak i do pana Bychowca z chor�gwi wo�oskiej<a l:href="#fn320" type="note">[320]</a>, jak do pana Wurcla z artylerii, jak do pana Wo�odyjowskiego z dragon�w, a nawet do pana Baranowskiego z husarii, chocia� ten ostatni by� ju� dobrze szpakowaty i szepleni� maj�c podniebienie potrzaskane kul� z samopa�u<a l:href="#fn321" type="note">[321]</a>. Nasz namiestnik bi� si� ju� nawet raz z panem Wo�odyjowskim w szable o Anusi�, ale gdy przysz�o za d�ugo siedzie� w �ubniach<a l:href="#fn322" type="note">[322]</a> bez jakowej� wyprawy na Tatar�w, to sobie nawet i przy Anusi przykrzy�, a gdy przysz�o ci�gn�� � to ci�gn�� z ochot�, bez �alu, bez wspomink�w. </p><p>Za to te� i wita� z rado�ci�. Teraz wi�c oto, wracaj�c z Krymu po pomy�lnym rzeczy za�atwieniu, pod�piewywa� weso�o i czwani� koniem<a l:href="#fn323" type="note">[323]</a>, jad�c obok pana Longinusa, kt�ry siedz�c na ogromnej inflanckiej<a l:href="#fn324" type="note">[324]</a> kobyle, strapiony by� i smutny jak zawsze. Wozy poselstwa, kara�asze<a l:href="#fn325" type="note">[325]</a> i eskorta zosta�y znacznie za nimi.</p><p>� Jegomo�� pose� le�y na wozie jak kawa� drzewa i �pi ci�gle � rzek� namiestnik. � Cud�w mi naprawi� o swojej Wo�oszczy�nie<a l:href="#fn326" type="note">[326]</a>, a� i usta�. Jam te� s�ucha� z ciekawo�ci�. Nie ma co! kraj bogaty, klima<a l:href="#fn327" type="note">[327]</a> przednie, z�ota, wina, bakali�w<a l:href="#fn328" type="note">[328]</a> i byd�a dostatek. Pomy�la�em sobie tedy, �e nasz ksi��� rodzi si� z Mohilanki<a l:href="#fn329" type="note">[329]</a> i �e ma takie dobre prawo do hospodarskiego tronu<a l:href="#fn330" type="note">[330]</a>, jak kto inny, kt�rych praw przecie ksi��� Micha�<a l:href="#fn331" type="note">[331]</a> dochodzi�. Nie nowina to naszym pani�tom Wo�oszczyzna<a l:href="#fn332" type="note">[332]</a>. Bijali ju� tam i Turk�w, i Tatar�w, i Wo�och�w, i Siedmiogrodzian<a l:href="#fn333" type="note">[333]</a>� </p><p>� Ale lud tam mi�kszy ni� u nas, o czym mi i pan Zag�oba w Czehrynie<a l:href="#fn334" type="note">[334]</a> opowiada� � rzek� pan Longinus � a gdybym jemu nie wierzy�, to tedy w ksi��kach od nabo�e�stwa potwierdzenie tej prawdy si� znajduje. </p><p>� Jak to w ksi��kach? </p><p>� Ja sam mam tak� i mog� j� waszmo�ci pokaza�, bo j� zawsze wo�� ze sob�. </p><p>To rzek�szy odpi�� troki przy terlicy i wydobywszy niewielk� ksi��eczk�, starannie w ciel� oprawion�<a l:href="#fn335" type="note">[335]</a>, naprz�d uca�owa� j� pobo�nie, potem przewr�ciwszy kilkana�cie kartek rzek�: </p><p>� Czytaj wa��.</p><p>Pan Skrzetuski rozpocz��: </p><p>��Pod Twoj� obron� uciekamy si�, �wi�ta Bo�a Rodzicielko�� Gdzie� za� tu jest o Wo�ochach<a l:href="#fn336" type="note">[336]</a>? co wa�� m�wisz! � to antyfona! </p><p>� Czytaj wa�� dalej. </p><p>� ��.Aby�my si� stali godnymi obietnic Pana Chrystusowych. Amen.�</p><p>� No, a teraz pytanie� </p><p>Skrzetuski czyta�. </p><p>� �Pytanie: Dlaczego jazda wo�oska<a l:href="#fn337" type="note">[337]</a> zowie si� lekk�? Odpowied�: Bo lekko ucieka. Amen.� � Hm! prawda! Wszelako w tej ksi��ce dziwne jest materii pomieszanie.</p><p>� Bo to jest ksi��ka �o�nierska, gdzie obok modlitw rozmaite <emphasis>instructiones militares<a l:href="#fn338" type="note">[338]</a></emphasis> s� przy��czone, z kt�rych nauczysz si� wa�� o wszystkich nacjach, kt�ra z nich zacniejsza, kt�ra pod�a; co do Wo�och�w za�, to si� pokazuje, i� tch�rzliwe z nich pacho�ki, a przy tym zdrajcy wielcy. </p><p>� �e zdrajcy, to pewno, bo pokazuje si� to i z przyg�d ksi�cia Micha�a<a l:href="#fn339" type="note">[339]</a>. Co prawda, to i ja s�ysza�em, i� �o�nierz to z przyrodzenia nieszczeg�lny. Ma przecie ksi��� jegomo�� chor�giew wo�osk�<a l:href="#fn340" type="note">[340]</a> bardzo przedni�, w kt�rej pan Bychowiec porucznikuje, ale <emphasis>stricte</emphasis><a l:href="#fn341" type="note">[341]</a> to w owej wo�oskiej chor�gwi nie wiem, czy i dwudziestu Wo�och�w si� znajduje. </p><p>� Jak te� waszmo�� my�lisz, panie namiestniku, si�a<a l:href="#fn342" type="note">[342]</a> ksi��� ma ludzi pod broni�? </p><p>� B�dzie z o�m tysi�cy nie licz�c Kozak�w, co po pa�ankach<a l:href="#fn343" type="note">[343]</a> stoj�. Ale powiada� mi Za�wilichowski<a l:href="#fn344" type="note">[344]</a>, �e teraz nowe zaci�gi s� czynione. </p><p>� To mo�e B�g da jakow� wypraw� pod ksi�ciem panem? </p><p>� Tak m�wi�, �e wielka wojna z Turczynem si� gotuje i �e sam kr�l z ca�� pot�g� Rzplitej<a l:href="#fn345" type="note">[345]</a> ma ruszy�. Wiem te�, �e upominki Tatarom s� wstrzymane, kt�rzy przecie od strachu nie �mi� zagon�w ruszy�. O tym s�ysza�em i w Krymie<a l:href="#fn346" type="note">[346]</a>, gdzie bodaj dlatego przyjmowano mnie tak <emphasis>honeste</emphasis><a l:href="#fn347" type="note">[347]</a>, bo jest wie��, �e gdy kr�l z hetmany<a l:href="#fn348" type="note">[348]</a> poci�gnie, ksi��� ma na Krym uderzy� i ca�kiem Tatar�w zetrze�. Jako� to jest pewna, �e takowej imprezy innemu nie powierz�.</p><p>Pan Longinus podni�s� do g�ry r�ce i oczy. </p><p>� Daj�e, Bo�e mi�osierny, daj takow� �wi�t� wojn� na chwa�� chrze�cija�stwu i naszemu narodowi, a mnie grzesznemu pozw�l w niej wota moje spe�ni�, abym <emphasis>in luctu<a l:href="#fn349" type="note">[349]</a></emphasis> m�g� by� pocieszony albo te� �mier� chwalebn� znale��!</p><p>� To wa�� �lub<a l:href="#fn350" type="note">[350]</a> wedle wojny uczyni�? </p><p>� Tak zacnemu kawalerowi wszystkie arkana duszy mojej otworz�, cho� si�a<a l:href="#fn351" type="note">[351]</a> m�wi�, ale gdy wa�pan ucha ch�tnego sk�aniasz, przeto <emphasis>incipiam</emphasis><a l:href="#fn352" type="note">[352]</a>: Wiesz waszmo��, �e herb m�j zwie si� Zerwikaptur, co z takowej przyczyny pochodzi, �e gdy jeszcze pod Grunwaldem przodek m�j Stowejko Podbipi�ta ujrza� trzech rycerzy w mniszych kapturach<a l:href="#fn353" type="note">[353]</a> w szeregu jad�cych, zajechawszy ich, �ci�� wszystkich trzech od razu, o kt�rym to s�awnym czynie stare kroniki pisz� z wielk� dla przodka mego chwa��� </p><p>� Nie l�ejsz� mia� on przodek od wa�ci r�k�, ale i s�usznie Zerwikapturem go nazwali. </p><p>� Kt�remu te� kr�l herb nada�, a w nim trzy kozie g�owy w srebrnym polu na pami�tk� owych rycerzy, gdy� takie same g�owy by�y na ich tarczach wyobra�one. Ten herb wraz z tym tu oto mieczem przodek m�j Stowejko Podbipi�ta przekaza� potomkom swoim z zaleceniem, by starali si� splendor rodu i miecza podtrzyma�. </p><p>� Nie ma co m�wi�, z grzecznego rodu waszmo�� pochodzisz! </p><p>Tu pan Longinus zacz�� wzdycha� rzewnie, a gdy na koniec ul�y�o mu troch�, tak m�wi� dalej: </p><p>� B�d�c tedy z rodu ostatni, �lubowa�em w Trokach<a l:href="#fn354" type="note">[354]</a> Naj�wi�tszej Pannie �y� w czysto�ci i nie pr�dzej stan�� na �lubnym kobiercu, p�ki za s�awnym przyk�adem przodka mego Stowejki Podbipi�ty trzech g��w tym�e samym mieczem od jednego zamachu nie zetn�. O Bo�e mi�osierny, widzisz, �em wszystko uczyni�, co by�o w mocy mojej! Czysto�ci dochowa�em do dnia dzisiejszego, sercu czu�emu milcze� kaza�em, wojny szuka�em i walczy�em, ale szcz�cia nie mia�em� </p><p>Porucznik u�miechn�� si� pod w�sem. </p><p>� I nie �ci��e� wa�pan trzech g��w? </p><p>� Ot! nie zdarzy�o si�! Szcz�cia nie ma! Po dwie na raz nieraz bywa�o, ale trzech nigdy. Nie uda�o si� zajecha�, a trudno prosi� wrog�w, by si� ustawili r�wno do ci�cia. B�g jeden widzi moje smutki: si�a w ko�ciach jest, fortuna jest� ale <emphasis>adolescentia</emphasis><a l:href="#fn355" type="note">[355]</a> uchodzi, czterdziestu pi�ciu lat dobiegam, serce do afekt�w si� wyrywa, r�d ginie, a trzech g��w jak nie ma, tak nie ma!� Taki i Zerwikaptur ze mnie. Po�miewisko dla ludzi, jak s�usznie m�wi pan Zag�oba, co wszystko cierpliwie znosz� i Panu Jezusowi ofiaruj�. </p><p>Litwin pocz�� znowu tak wzdycha�, �e a� i jego inflancka<a l:href="#fn356" type="note">[356]</a> koby�a, wida� ze wsp�czucia dla swego pana, j�a st�ka� i chrapa� �a�o�nie. </p><p>� To tylko mog� waszmo�ci powiedzie� � rzek� namiestnik � i� je�li pod ksi�ciem Jeremim<a l:href="#fn357" type="note">[357]</a> nie znajdziesz okazji, to chyba nigdy. </p><p>� Daj Bo�e! � odpar� pan Longinus. � Dlatego i jad� prosi� o �ask� ksi�cia pana. </p><p>Dalsz� rozmow� przerwa� im nadzwyczajny �opot skrzyde�. Jako si� rzek�o, zimy tej ptactwo nie sz�o za morza, rzeki nie zamarza�y, przeto szczeg�lniej wodnego ptactwa wsz�dzie by�o pe�no nad b�otami. W�a�nie w tej chwili porucznik z panem Longinem zbli�yli si� do brzegu Kahamliku<a l:href="#fn358" type="note">[358]</a>, gdy nagle zaszumia�o im nad g�owami ca�e stado �urawi, kt�re przeci�ga�y tak nisko, �e mo�na by niemal kijem do nich dorzuci�. Stado lecia�o z wrzaskiem okrutnym i zamiast zapa�� w oczerety<a l:href="#fn359" type="note">[359]</a>, podnios�o si� niespodziewanie w g�r�. </p><p>� Mkn� jakby gonione � rzek� pan Skrzetuski. </p><p>� A o! widzisz wa�� � rzek� pan Longinus ukazuj�c na bia�ego ptaka, kt�ry tn�c powietrze uko�nym lotem stara� si� podlecie� pod stado. </p><p>� Rar�g<a l:href="#fn360" type="note">[360]</a>, rar�g! przeszkadza im zapa��! � wo�a� namiestnik. � Pose� ma rarogi � musia� pu�ci�. </p><p>W tej chwili pan Rozwan Ursu nadjecha� p�dem na czarnym anatolskim dzianecie, a za nim kilku kara�asz�w<a l:href="#fn361" type="note">[361]</a> s�u�bowych. </p><p>� Panie poruczniku, prosz� na zabaw� � rzek�. </p><p>� Czy to rar�g waszej cze�ci<a l:href="#fn362" type="note">[362]</a>? </p><p>� Tak jest, i zacny bardzo, zobaczysz wa�� </p><p>Pop�dzili naprz�d we trzech, a za nimi Wo�och<a l:href="#fn363" type="note">[363]</a> sokolniczy z obr�cz�, kt�ry utkwiwszy oczy w ptaki krzycza� z ca�ych si�, zach�caj�c raroga do walki. </p><p>Dzielny ptak zmusi� ju� tymczasem stado do podniesienia si� w g�r�, potem sam wzbi� si� jak b�yskawica jeszcze wy�ej i zawis� nad nim. �urawie zbi�y si� w jeden ogromny wir szumi�cy jak burza skrzyd�ami. Gro�ne wrzaski nape�nia�y powietrze. Ptaki powyci�ga�y szyje, powytyka�y ku g�rze dzioby jak w��cznie i czeka�y ataku. </p><p>Rar�g tymczasem kr��y� nad nimi. To zni�a� si�, to podnosi�, jak gdyby waha� si� run�� na d�, gdzie na pier� jego czeka�o sto ostrych dziob�w. Jego bia�e pi�ra, o�wiecone s�o�cem, b�yszcza�y jak samo s�o�ce na pogodnym b��kicie nieba. </p><p>Nagle, zamiast rzuci� si� na stado, pomkn�� jak strza�a w dal i wkr�tce znikn�� za k�pami drzew i oczeret�w. </p><p>Pierwszy Skrzetuski ruszy� za nim z kopyta. Pose�, sokolnik i pan Longinus poszli za jego przyk�adem. </p><p>Wtem na skr�cie drogi namiestnik wstrzyma� konia, gdy� nowy a dziwny widok uderzy� jego oczy. W po�rodku go�ci�ca le�a�a na boku kolaska ze z�aman� osi�. Odprz�one konie trzyma�o dw�ch kozaczk�w. Wo�nicy nie by�o wcale, widocznie odjecha� w celu szukania pomocy. Przy kolasce sta�y dwie niewiasty, jedna ubrana w lisi to�ub<a l:href="#fn364" type="note">[364]</a> i tak�� czapk� z okr�g�ym dnem, twarzy surowej, m�skiej; druga by�a to m�oda panna wzrostu wynios�ego, rys�w pa�skich i bardzo foremnych. Na ramieniu tej m�odej pani siedzia� spokojnie rar�g i rozstrz�piwszy pi�ra na piersiach muska� je dziobem. </p><p>Namiestnik osadzi� konia, a� kopyta wry�y si� w piasek go�ci�ca, i r�k� podni�s� do czapki zmieszany i nie wiedz�cy, co ma m�wi�: czy wita�, czy o raroga si� dopomina�? Zmieszany by� jeszcze i dlatego, �e spod kuniego kapturka spojrza�y na� takie oczy, jakich jak �ycie swoje nie widzia�, czarne, aksamitne, a �zawe, a mieni�ce si�, a ogniste, przy kt�rych oczy Anusi Borzobohatej zgas�yby jak �wieczki przy pochodniach. Nad tymi oczami jedwabne ciemne brwi rysowa�y si� dwoma delikatnymi �ukami, zarumienione policzki kwitn�y jak kwiat najpi�kniejszy, przez malinowe wargi, troch� otwarte, widnia�y z�bki jak per�y, spod kapturka sp�ywa�y bujne czarne warkocze. �Czy Juno we w�asnej osobie, czy inne jakowe� b�stwo?� � pomy�la� namiestnik widz�c ten wzrost strzelisty, pier� wypuk�� i tego bia�ego soko�a na ramieniu. Sta� tedy nasz porucznik bez czapki i zapatrzy� si� jak w cudowny obraz, i tylko oczy mu si� �wieci�y, a za serce chwyta�o go co� jak r�k�. I ju� mia� rozpocz�� mow� od s��w: �Je�li� jest �mierteln� istot�, a nie b�stwem�� � gdy w tej chwili nadjecha� pose� i pan Longinus, a z nimi sokolnik z obr�cz�. Co widz�c bogini nadstawi�a rarogowi r�k�, na kt�rej ten zaraz, zszed�szy z ramienia, usadowi� si� przest�puj�c z nogi na nog�. Namiestnik, uprzedzaj�c sokolniczego, chcia� zdj�� ptaka, gdy nagle sta� si� dziwny omen. Oto rar�g, pozostawiwszy jedn� nog� na r�ku panny, drug� chwyci� si� namiestnikowej d�oni i zamiast przesi��� si�, pocz�� kwili� rado�nie i przyci�ga� te r�ce ku sobie tak silnie, �e si� musia�y zetkn��. Po namiestniku mrowie przesz�o, rar�g za� dopiero wtedy da� si� przenie�� na obr�cz, gdy sokolnik na�o�y� mu kaptur na g�ow�. A wtem starsza pani pocz�a wyrzeka�:</p><p>� Rycerze! � m�wi�a � ktokolwiek jeste�cie, nie odmawiajcie pomocy bia�og�owom, kt�re zostawszy na drodze bez pomocy, same nie wiedz�, co pocz��. Do domu nam ju� nie dalej jak trzy mile, ale w kolasce<a l:href="#fn365" type="note">[365]</a> osie pop�ka�y i chyba nam nocowa� w polu przyjdzie; wo�nic� pos�a�am do syn�w, by nam cho� w�z przys�ali, ale nim wo�nica dojedzie i wr�ci, ciemno b�dzie, a na tym uroczysku strach zosta�, bo tu w pobli�u mogi�y. </p><p>Stara szlachcianka m�wi�a pr�dko i g�osem tak grubym, �e namiestnik a� si� zadziwi�, wszelako odrzek� grzecznie: </p><p>� Nie dopuszczaj�e jejmo�� tej my�li, by�my pani� i nadobn� jej c�rk� mieli bez pomocy zostawi�. Jedziemy do �ubni�w<a l:href="#fn366" type="note">[366]</a>, gdy� �o�nierzami w s�u�bie J. O. ksi�cia Jeremiego<a l:href="#fn367" type="note">[367]</a> jeste�my, i podobno nam droga w jedn� stron� wypada, a cho�by te� nie, to zboczymy ch�tnie, byle si� nasza asystencja<a l:href="#fn368" type="note">[368]</a> nie uprzykrzy�a. Co za� do woz�w, to ich nie mam, bo z towarzyszami po �o�niersku komunikiem id�<a l:href="#fn369" type="note">[369]</a>, ale pan pose� ma i tusz�<a l:href="#fn370" type="note">[370]</a>, �e jako uprzejmy kawaler, ch�tnie nimi pani i jejmo�ciance<a l:href="#fn371" type="note">[371]</a> s�u�y� b�dzie. </p><p>Pose� uchyli� sobolowego ko�paka<a l:href="#fn372" type="note">[372]</a>, gdy� znaj�c mow� polsk�, zrozumia�, o co idzie, i zaraz z pi�knym komplimentem, jako grzeczny bojar<a l:href="#fn373" type="note">[373]</a>, wyst�pi�, po czym rozkaza� sokolniczemu skoczy� po wozy, kt�re by�y znacznie z ty�u zosta�y. Przez ten czas namiestnik patrzy� na pann�, kt�ra po�erczego wzroku jego znie�� nie mog�c opu�ci�a oczy na ziemi�, a dama o kozackim obliczu tak m�wi�a dalej: </p><p>� Niech B�g zap�aci im� panom za pomoc. A �e do �ubni�w droga jeszcze daleka, nie pogardzicie moim i moich syn�w dachem, pod kt�rym radzi wam b�dziemy. My z Roz�og�w-Siromach�w, ja wdowa po kniaziu Kurcewiczu Bu�y�e, a to nie jest moja c�rka, jeno c�rka po starszym Kurcewiczu, bracie mego m�a, kt�ren sierot� sw� nam na opiek� odda�. Synowie moi teraz w domu, a ja wracam z Czerkas<a l:href="#fn374" type="note">[374]</a>, gdziem si� do o�tarza �wi�tej-Przeczystej ofiarowa�a. A� oto w powrocie spotka� nas ten wypadek i gdyby nie polityka<a l:href="#fn375" type="note">[375]</a> waszmo�ci�w, chybaby na drodze nocowa� przysz�o. </p><p>Kniaziowa m�wi�aby jeszcze d�u�ej, ale wtem z dala pokaza�y si� wozy nadje�d�aj�ce k�usem w�r�d gromady kara�asz�w<a l:href="#fn376" type="note">[376]</a> poselskich i �o�nierzy pana Skrzetuskiego. </p><p>� To jejmo�� pani wdowa po kniaziu Wasylu Kurcewiczu? � spyta� namiestnik. </p><p>� Nie! � zaprzeczy�a �ywo i jakby gniewliwie kniahini<a l:href="#fn377" type="note">[377]</a>. � Jam wdowa po Konstantynie, a to jest c�rka Wasyla, Helena � rzek�a, wskazuj�c pann�.</p><p>� O kniaziu Wasylu wiele w �ubniach<a l:href="#fn378" type="note">[378]</a> rozpowiadaj�. By� to �o�nierz wielki i nieboszczyka ksi�cia Micha�a<a l:href="#fn379" type="note">[379]</a> zaufany. </p><p>� W �ubniach nie by�am � rzek�a z pewn� wynios�o�ci� Kurcewiczowa � i o jego �o�nierstwie nie wiem, a o p�niejszych post�pkach nie ma co wspomina�, gdy� i tak wszyscy o nich wiedz�. </p><p>S�ysz�c to kniazi�wna Helena zwiesi�a g�ow� na piersi w�a�nie jak kwiat podci�ty kos�, a namiestnik odpar� �ywo: </p><p>� Tego wa�pani nie m�w. Knia� Wasyl, przez straszliwy <emphasis>error</emphasis><a l:href="#fn380" type="note">[380]</a> sprawiedliwo�ci ludzkiej skazany na utrat� gard�a i mienia, musia� si� ucieczk� salwowa�<a l:href="#fn381" type="note">[381]</a>, ale p�niej wykry�a si� jego niewinno��, kt�r� te� promulgowano<a l:href="#fn382" type="note">[382]</a> i do s�awy go jako cnotliwego m�a przywr�cono; a s�awa tym wi�ksz� by� powinna, im wi�ksz� by�a krzywda. </p><p>Kniahini spojrza�a bystro na namiestnika, a w jej nieprzyjemnym, ostrym obliczu gniew odbi� si� wyra�nie. Ale pan Skrzetuski, cho� cz�owiek m�ody, tyle mia� w sobie jakowej� powagi rycerskiej i tak jasne wejrzenie, �e mu zaoponowa� nie �mia�a, natomiast zwr�ci�a si� do kniazi�wny Heleny: </p><p>� Wa�pannie tego s�ucha� nie przystoi. Id� oto dopilnuj, aby tobo�y u kolaski by�y prze�o�one na wozy, na kt�rych z pozwoleniem ichmo�ci�w siedzie� b�dziem. </p><p>� Pozwolisz jejmo�� panna pom�c sobie � rzek� namiestnik. </p><p>Poszli oboje ku kolasce, ale skoro tylko stan�li naprzeciw siebie po obu stronach jej drzwiczek, jedwabne fr�dzle oczu kniazi�wny podnios�y si� i wzrok jej pad� na twarz porucznika jakoby jasny, ciep�y promie� s�oneczny. </p><p>� Jak�e mam waszmo�ci panu dzi�kowa� � rzek�a g�osem, kt�ry namiestnikowi wyda� si� tak s�odk� muzyk�, jak d�wi�czenie lutni i flet�w � jak�e mam dzi�kowa�, �e� si� za s�aw� ojca mego uj�� i za t� krzywd�, kt�ra go od najbli�szych krewnych spotyka. </p><p>� Mo�cia panno! � odpowiedzia� namiestnik, a czu�, �e serce tak mu taje, jako �nieg na wiosn�. � Tak mi Pan B�g dopom�, jakobym dla takiej podzi�ki w ogie� skoczy� gotowy albo zgo�a krew przela�, ale gdy ochota tak wielka, przeto zas�uga mniejsza, dla kt�rej ma�o�ci nie godzi mi si� dzi�kczynnego �o�du<a l:href="#fn383" type="note">[383]</a> z ust im� panny przyjmowa�. </p><p>� Je�eli waszmo�� pan nim pogardzasz, to jako uboga sierota nie mam jak inaczej wdzi�czno�ci mojej okaza�. </p><p>� Nie pogardzam ja nim � m�wi� ze wzrastaj�c� si�� namiestnik � ale na tak wielki fawor<a l:href="#fn384" type="note">[384]</a> zarobi� d�ug� i wiern� s�u�b� pragn� i o to tylko prosz�, aby� mnie im� panna przyj�� na ow� s�u�b� raczy�a. </p><p>Kniazi�wna s�ysz�c te s�owa zap�oni�a si�, zmiesza�a, potem przyblad�a nagle i r�ce do twarzy podnosz�c odrzek�a �a�osnym g�osem:</p><p>� Nieszcz�cie by chyba wa�panu taka s�u�ba przynie�� mog�a.</p><p>A namiestnik przechyli� si� przez drzwiczki kolaski i tak m�wi� z cicha a tkliwie:</p><p>� Przyniesie, co B�g da, a cho�by te� i b�l, przeciem ja do n�g wa�panny upa�� i prosi� o ni� gotowy.</p><p>� Nie mo�e to by�, rycerzu, aby� wa�pan dopiero mnie ujrzawszy, tak wielk� mia� do onej s�u�by ochot�.</p><p>� Ledwiem ci� ujrza�, ju�em o sobie zgo�a zapomnia� i widz�, �e wolnemu dot�d �o�nierzowi chyba w niewolnika zmieni� si� przyjdzie, ale taka wida� wola bo�a. Afekt jest jako strza�a, kt�ra niespodzianie pier� przeszywa, i oto czuj� jej grot, cho� wczoraj sam bym nie wierzy�, gdyby mi kto powiada�.</p><p>� Je�liby� waszmo�� wczoraj nie wierzy�, jak�e ja uwierzy� dzisiaj mog�?</p><p>� Czas o tym najlepiej wa�pann� przekona, a szczero�ci cho�by zaraz nie tylko w s�owach, ale i w obliczu dopatrzy� si� mo�esz.</p><p>I znowu jedwabne zas�ony oczu kniazi�wny podnios�y si�, a wzrok jej napotka� m�skie i szlachetne oblicze m�odego �o�nierza i spojrzenie tak pe�ne zachwytu, �e ciemny rumieniec pokry� jej twarz. Ale nie spuszcza�a ju� wzroku ku ziemi i przez chwil� on pi� s�odycz jej cudnych oczu. I tak patrzyli na siebie, jak dwie istoty, kt�re spotkawszy si� cho�by na go�ci�cu na stepie, czuj�, �e si� wybra�y od razu, i kt�rych dusze poczynaj� zaraz lecie� wzajemnie ku sobie jak dwa go��bie.</p><p>A� t� chwil� zachwytu przerwa� im ostry g�os kniahini Konstantowej wo�aj�cej na kniazi�wn�. Wozy nadesz�y. Kara�asze<a l:href="#fn385" type="note">[385]</a> pocz�li przenosi� na nie pakunki z kolaski i za chwil� wszystko by�o gotowe.</p><p>Pan Rozwan Ursu, grzeczny bojar<a l:href="#fn386" type="note">[386]</a>, ust�pi� obydwom niewiastom w�asnej kolaski, namiestnik siad� na ko�. Ruszono w drog�.</p><p>Dzie� te� mia� si� ju� ku spoczynkowi. Rozlane wody Kahamliku<a l:href="#fn387" type="note">[387]</a> �wieci�y z�otem od zachodz�cego s�o�ca i purpury zorzy. Wysoko na niebie u�o�y�y si� stada lekkich chmurek, kt�re czerwieniej�c stopniowo, zsuwa�y si� z wolna ku kra�com widnokr�gu, jakby zm�czone lataniem po niebie, sz�y spa� gdzie� do nieznanej kolebki. Pan Skrzetuski jecha� po stronie kniazi�wny, ale nie zabawia� jej rozmow�, bo tak z ni� m�wi�, jak przed chwil�, przy obcych nie m�g�, a b�ahe s�owa nie chcia�y mu si� przez usta przecisn��. W sercu jeno czu� b�ogo��, a w g�owie szumia�o mu co� jak wino.</p><p>Ca�a karawana porusza�a si� ra�no naprz�d, a cisz� przerywa�o tylko parskanie koni lub brz�k strzemienia o strzemi�. Potem kara�asze<a l:href="#fn388" type="note">[388]</a> pocz�li na tylnych wozach smutn� pie�� wo�osk�<a l:href="#fn389" type="note">[389]</a>, wkr�tce jednak ustali, a natomiast rozleg� si� nosowy g�os pana Longina �piewaj�cego pobo�nie: �Jam sprawi�a na niebie, aby wschodzi�a �wiat�o�� nieustaj�ca, i jako mg�a � pokry�am wszystk� ziemi�.� Tymczasem �ciemnia�o. Gwiazdki zamigota�y na niebie, a z wilgotnych ��k wsta�y bia�e tumany jako morza bez ko�ca.</p><p>Wjechali w las, ale zaledwie ujechali kilka staj, gdy da� si� s�ysze� t�tent koni i pi�ciu je�d�c�w ukaza�o si� przed karawan�. Byli to m�odzi kniaziowie, kt�rzy zawiadomieni przez wo�nic� o wypadku, jaki spotka� matk�, �pieszyli na jej spotkanie prowadz�c z sob� w�z zaprz�ony w cztery konie.</p><p>� Czy to wy, synkowie? � wo�a�a stara kniahini.</p><p>Je�d�cy przybli�yli si� do woz�w.</p><p>� My, matko!</p><p>� Bywajcie! Dzi�ki tym oto ichmo�ciom nie potrzebuj� ju� pomocy. To moi synkowie, kt�rych polecam �asce mo�ci pan�w: Symeon, Jur, Andrzej i Miko�aj � a to kto pi�ty? � rzek�a przypatruj�c si� pilnie � hej! je�li stare oczy widz� po ciemku, to Bohun<a l:href="#fn390" type="note">[390]</a> � co?</p><p>Kniazi�wna cofn�a si� nagle w g��b kolaski.</p><p>� Czo�em wam, kniahini, i wam, kniazi�wno Heleno! � rzek� pi�ty je�dziec.</p><p>� Bohun! � m�wi�a stara. � Od pu�ku przyby�e�, sokole? A z teorbanem<a l:href="#fn391" type="note">[391]</a>? Witaj�e, witaj! Hej, synkowie! Prosi�am ju� ichmo�ci�w pan�w na nocleg do Roz�og�w, a teraz wy im si� pok�o�cie! Go�� w dom, B�g w dom! B�d�cie� ichmo�ciowie na nasz dom �askawi.</p><p>Bu�yhowie uchylili czapek.</p><p>� Prosimy pokornie waszmo�ci�w w niskie progi.</p><p>� Ju� mi te� obiecali i jego wysoko�� pan pose�, i im� pan namiestnik. Zacnych kawaler�w b�dziemy przyjmowali, tylko �e przywyk�ym do specja��w na dworach, nie wiem, czyli b�dzie smakowa�a nasza uboga pasza.</p><p>� Na �o�nierskim my chlebie, nie na dworskim chowani � rzek� pan Skrzetuski.</p><p>A pan Rozwan Ursu doda�:</p><p>� Pr�bowa�em ja ju� go�cinnego chleba w szlacheckich domach i wiem, �e i dworski mu nie wyr�wna.</p><p>Wozy ruszy�y naprz�d, a stara kniahini m�wi�a dalej:</p><p>� Dawno to, dawno ju� min�y lepsze dla nas czasy. Na Wo�yniu i na Litwie s� jeszcze Kurcewicze, kt�rzy poczty<a l:href="#fn392" type="note">[392]</a> trzymaj� i wcale po pa�sku �yj�, ale ci biedniejszych krewnych zna� nie chc�, za co niech ich B�g skarze. U nas prawie kozacza bieda, kt�r� nam waszmo�ciowie musicie wybaczy� i szczerym sercem przyj�� to, co szczerze ofiarujemy. Ja i pi�ciu syn�w siedzimy na jednej wiosce i kilkunastu s�obodach<a l:href="#fn393" type="note">[393]</a>, a z nami i ta jeszcze jejmo�cianka na opiece.</p><p>Namiestnika zdziwi�y te s�owa, gdy� s�ysza� w �ubniach<a l:href="#fn394" type="note">[394]</a>, �e Roz�ogi by�y niema�� fortun� szlacheck�, a po wt�re, �e nale�a�y ongi do kniazia Wasyla, ojca Heleny. Nie zda�o mu si� jednak rzecz� stosown� pyta�, jakim sposobem przesz�y w r�ce Konstantyna i jego wdowy.</p><p>� To jejmo�� pani pi�ciu masz syn�w? � zagadn�� pan Rozwan Ursu.</p><p>� Mia�am pi�ciu jak lw�w � rzecze kniahini � ale najstarszemu, Wasylowi, poganie<a l:href="#fn395" type="note">[395]</a> w Bia�ogrodzie<a l:href="#fn396" type="note">[396]</a> oczy wykapali pochodniami, od czego mu te� i rozum si� nadwer�y�. Gdy m�odzi p�jd� na wypraw�, ja sama w domu zostaj�, z nim tylko i z jejmo�ciank�, z kt�r� wi�ksza bieda ni� pociecha.</p><p>Pogardliwy ton, z jakim stara kniahini m�wi�a o swej synowicy<a l:href="#fn397" type="note">[397]</a>, tak by� widoczny, �e nie uszed� uwagi porucznika. Pier� mu zawrza�a gniewem i o ma�o nie zakl�� szpetnie, ale s�owa zamar�y mu na ustach, gdy spojrzawszy na kniazi�wn� ujrza� przy �wietle ksi�yca oczy jej zalane �zami�</p><p>� Co wa�pannie jest? czego p�aczesz? � spyta� z cicha.</p><p>Kniazi�wna milcza�a.</p><p>� Ja nie mog� znie�� �ez wa�panny � m�wi� pan Skrzetuski i pochyli� si� ku niej, a widz�c, �e stara kniahini rozprawia z panem Rozwanem Ursu i nie patrzy w t� stron�, nalega� dalej:</p><p>� Na Boga, przem�w cho� s�owo, bo B�g widzi, �e i krew, i zdrowie bym odda�, byle ciebie pocieszy�.</p><p>Nagle uczu�, �e jeden z je�d�c�w napiera go tak silnie, �e a� konie poczynaj� si� trze� bokami.</p><p>Rozmowa z kniazi�wn� by�a przerwana, wi�c pan Skrzetuski zdziwiony, ale i rozgniewany, zwr�ci� si� ku �mia�kowi.</p><p>Przy �wietle ksi�yca ujrza� dwoje oczu, kt�re patrzy�y na niego zuchwale, wyzywaj�co i szyderczo zarazem.</p><p>Straszne te oczy �wieci�y jak �lepie wilka w ciemnym borze.</p><p>�Co, u kaduka? � pomy�la� namiestnik � bies czy co?� � i z kolei zajrzawszy z bliska w te pa�aj�ce �renice, spyta�:</p><p>� A czego to wa�� tak koniem naje�d�asz i oczyma we mnie wiercisz?</p><p>Je�dziec nie odpowiedzia� nic, ale patrzy� wci�� r�wnie uporczywie i zuchwale.</p><p>� Je�li� ciemno, to mog� ognia skrzesa�, a je�li� go�ciniec za ciasny, to hajda w step! � rzek� ju� podniesionym g�osem namiestnik.</p><p>� A ty odlitaj, Laszku, od kolaski, ko�y step baczysz<a l:href="#fn398" type="note">[398]</a> � odpar� je�dziec.</p><p>Namiestnik, jako by� cz�owiek do czynu skory, zamiast odpowiedzie�, uderzy� tak silnie nog� w brzuch konia napastnika, �e rumak j�kn�� i w jednym szczupaku znalaz� si� na samym brzegu go�ci�ca.</p><p>Je�dziec osadzi� go na miejscu i przez chwil� zdawa�o si�, �e pragnie rzuci� si� na namiestnika, ale wtem zabrzmia� ostry, rozkazuj�cy g�os starej kniahini:</p><p>� Bohun, szczo z toboju<a l:href="#fn399" type="note">[399]</a>?</p><p>S�owa te mia�y natychmiastowy skutek. Je�dziec zwr�ci� konia m�y�cem i przejecha� na drug� stron� kolaski do kniahini, kt�ra m�wi�a dalej:</p><p>� Szczo z toboju? Ej, ty nie w Perejas�awiu<a l:href="#fn400" type="note">[400]</a> ani w Krymie, ale w Roz�ogach � bacz na to. A teraz skocz mi naprz�d i prowad� wozy, bo jar zaraz, a w jarze ciemno. Hodi, siromacha<a l:href="#fn401" type="note">[401]</a>!</p><p>Pan Skrzetuski r�wnie by� zdziwiony, jak rozgniewany. Ten Bohun widocznie szuka� okazji i by�by j� znalaz�, ale dlaczego szuka�? sk�d ta niespodziewana napa��?</p><p>Przez g�ow� namiestnika przelecia�a my�l, �e tu kniazi�wna wchodzi�a do gry, i utwierdzi� si� w tej my�li, gdy spojrzawszy na twarz jej ujrza� mimo mrok�w nocnych, �e twarz ta by�a blada jak p��tno i �e widocznie malowa�o si� na niej przera�enie.</p><p>Tymczasem Bohun ruszy� z kopyta naprz�d wedle rozkazu kniahini, kt�ra spogl�daj�c za nim rzek�a wp� do siebie, wp� do namiestnika:</p><p>� To szalona g�owa i bies kozaczy.</p><p>� Wida�, niespe�na rozumu � odpowiedzia� pogardliwie pan Skrzetuski. � Czy to Kozak w s�u�bie syn�w imci pani?</p><p>Stara kniahini rzuci�a si� w ty� kolaski.</p><p>� Co wa�pan m�wisz! To jest Bohun, podpu�kownik, przes�awny junak, synom moim druh, a mnie jak sz�sty syn przybrany. Nie mo�e te� to by�, aby� waszmo�� o nazwisku jego nie s�ysza�, bo wszyscy o nim wiedz�.</p><p>I rzeczywi�cie, panu Skrzetuskiemu dobrze by�o znane to nazwisko. Spo�r�d imion r�nych pu�kownik�w i ataman�w kozackich wyp�yn�o ono na wierzch i by�o na wszystkich ustach po obu stronach Dniepru. �lepcy �piewali o Bohunie pie�ni po jarmarkach i karczmach, na wieczornicach opowiadano dziwy o m�odym wata�ce<a l:href="#fn402" type="note">[402]</a>. Kto on by�, sk�d si� wzi��, nikt nie wiedzia�. To pewna, �e kolebk� by�y mu stepy, Dniepr, porohy<a l:href="#fn403" type="note">[403]</a> i Czertomelik<a l:href="#fn404" type="note">[404]</a> ze swoim labiryntem cie�nin, zatok, ko�bani<a l:href="#fn405" type="note">[405]</a>, wysp, ska�, jar�w i oczeret�w<a l:href="#fn406" type="note">[406]</a>. Od wyrostka z�y� si� i zespoli� z tym dzikim �wiatem.</p><p>Czasu pokoju chodzi� z innymi �za ryb� i zwierzem�, t�uk� si� po zakr�tach Dnieprowych, brodzi� po bagniskach i oczeretach wraz z gromad� p�nagich towarzysz�w<a l:href="#fn407" type="note">[407]</a> � to zn�w ca�e miesi�ce sp�dza� w g��binach le�nych. Szko�� by�y mu wycieczki na Dzikie Pola<a l:href="#fn408" type="note">[408]</a> po trzody i tabuny<a l:href="#fn409" type="note">[409]</a> tatarskie, zasadzki, bitwy, wyprawy przeciw brzegowym u�usom<a l:href="#fn410" type="note">[410]</a>, do Bia�ogrodu, na Wo�oszczyzn�<a l:href="#fn411" type="note">[411]</a> lub czajkami<a l:href="#fn412" type="note">[412]</a> na Czarne Morze. Innych dni nie zna�, jak na koniu, innych nocy, jak przy ognisku na stepie. Wcze�nie sta� si� ulubie�cem ca�ego Ni�u<a l:href="#fn413" type="note">[413]</a>, wcze�nie sam zacz�� wodzi� innych; i wkr�tce odwag� wszystkich przewy�szy�. Got�w by� w sto koni i�� cho�by do Bakczysaraju<a l:href="#fn414" type="note">[414]</a> i samemu chanowi za�wieci� w oczy po�og�; pali� u�usy i miasteczka, wycina� w pie� mieszka�c�w, schwytanych murz�w<a l:href="#fn415" type="note">[415]</a> rozdziera� ko�mi, spada� jak burza, przechodzi� jak �mier�. Na morzu rzuca� si� jak w�ciek�y na galery tureckie. Zapuszcza� si� w �rodek Budziaku<a l:href="#fn416" type="note">[416]</a>, w�azi�, jak m�wiono, w paszcz� lwa. Niekt�re jego wyprawy by�y wprost szalone. Mniej odwa�ni, mniej ryzykowni konali na palach w Stambule lub gnili przy wios�ach na tureckich galerach � on zawsze wychodzi� zdrowo i z �upem obfitym. M�wiono, �e zebra� skarby ogromne i �e trzyma je ukryte po Dnieprowych komyszach<a l:href="#fn417" type="note">[417]</a>, ale te� nieraz go widziano, jak depta� zab�oconymi nogami po z�otog�owiach<a l:href="#fn418" type="note">[418]</a> i lamach<a l:href="#fn419" type="note">[419]</a>, koniom s�a� kobierce<a l:href="#fn420" type="note">[420]</a> pod kopyta albo jak, ubrany w adamaszki<a l:href="#fn421" type="note">[421]</a>, k�pa� si� w dziegciu<a l:href="#fn422" type="note">[422]</a>, umy�lnie kozacz� pogard� dla onych wspania�ych tkanin i ubior�w okazuj�c. Miejsca d�ugo nigdzie nie zagrza�. Czynami jego powodowa�a fantazja. Czasem przybywszy do Czehryna<a l:href="#fn423" type="note">[423]</a>, Czerkas lub Perejas�awia<a l:href="#fn424" type="note">[424]</a> hula� na �mier� z innymi Zaporo�cami, czasem �y� jak mnich, do ludzi nie gada�, w stepy ucieka�. To zn�w otacza� si� �lepcami, kt�rych grania i pie�ni po ca�ych dniach s�ucha�, a samych z�otem obrzuca�. Mi�dzy szlacht� umia� by� dwornym kawalerem, mi�dzy Kozaki najdzikszym Kozakiem, mi�dzy rycerzami rycerzem, mi�dzy �upie�cami �upie�c�. Niekt�rzy mieli go za szalonego, bo te� i by�a to dusza nieokie�znana i rozszala�a. Dlaczego na �wiecie �y� i czego chcia�, dok�d d��y�, komu s�u�y� � sam nie wiedzia�. S�u�y� stepom, wichrom, wojnie, mi�o�ci i w�asnej fantazji. Ta w�a�nie fantazja wyr�nia�a go od innych wata�k�w<a l:href="#fn425" type="note">[425]</a> grubian�w i od ca�ej rzeszy rozb�jniczej, kt�ra tylko grabie� mia�a na celu i kt�rej za jedno by�o grabi� Tatar�w czy swoich. Bohun bra� �up, ale wola� wojn� od zdobyczy, kocha� si� w niebezpiecze�stwach dla w�asnego ich uroku; z�otem za pie�ni p�aci�, za s�aw� goni�, o reszt� nie dba�.</p><p>Ze wszystkich wata�k�w on jeden najlepiej uosabia� Kozaka-rycerza, dlatego te� pie�� wybra�a go sobie na kochanka, a imi� jego rozs�awi�o si� na ca�ej Ukrainie.</p><p>W ostatnich czasach zosta� podpu�kownikiem perejas�awskim<a l:href="#fn426" type="note">[426]</a>, ale pu�kownikowsk� w�adz� sprawowa�, bo stary �oboda s�abo ju� trzyma� bu�aw�<a l:href="#fn427" type="note">[427]</a> krzepn�c� d�oni�.</p><p>Pan Skrzetuski dobrze tedy wiedzia�, kto by� Bohun, a je�li pyta� starej kniahini, czy to Kozak w s�u�bie jej syn�w, to czyni� to przez umy�ln� pogard�, bo przeczu� w nim wroga, a mimo ca�ej s�awy wata�ki wzburzy�a si� krew w namiestniku, �e Kozak poczyna� sobie z nim tak zuchwale.</p><p>Domy�la� si� te�, �e skoro si� zacz�o, to si� na byle czym nie sko�czy. Ale ci�ty to by� jak osa cz�owiek pan Skrzetuski, dufny a� nadto w siebie i r�wnie� nie cofaj�cy si� przed niczym, a na niebezpiecze�stwa chciwy prawie. Got�w by� cho�by i zaraz wypu�ci� konia za Bohunem, ale jecha� przy boku kniazi�wny. Zreszt� wozy min�y ju� jar i z dala ukaza�y si� �wiat�a w Roz�ogach.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� IV</p></title><p>Kurcewicze Bu�yhowie by� to stary ksi���cy r�d, kt�ry si� Kurczem piecz�towa�<a l:href="#fn428" type="note">[428]</a>, od Koriata<a l:href="#fn429" type="note">[429]</a> wywodzi�, a podobno istotnie szed� od Ruryka<a l:href="#fn430" type="note">[430]</a>. Z dw�ch g��wnych linii jedna siedzia�a na Litwie, druga na Wo�yniu, a na Zadnieprze przeni�s� si� dopiero knia� Wasyl, jeden z licznych potomk�w linii wo�y�skiej, kt�ry, ubogim b�d�c, nie chcia� w�r�d mo�nych krewnych zostawa� i wszed� na s�u�b� ksi�cia Micha�a Wi�niowieckiego<a l:href="#fn431" type="note">[431]</a>, ojca przes�awnego �Jaremy<a l:href="#fn432" type="note">[432]</a>�.</p><p>Okrywszy si� s�aw� w tej s�u�bie i znaczne pos�ugi rycerskie ksi�ciu oddawszy, otrzyma� od tego� w dziedzictwo Krasne Roz�ogi, kt�re potem dla wielkiej mnogo�ci wilk�w Wilczymi Roz�ogami przezwano, i stale w nich osiad�. W roku 1629, przeszed�szy na obrz�dek �aci�ski, o�eni� si� z Rahoziank�, pann� z zacnego domu szlacheckiego, kt�ren si� z Wo�oszczyzny<a l:href="#fn433" type="note">[433]</a> wywodzi�. Z ma��e�stwa tego w rok p�niej przysz�a na �wiat c�rka Helena; matka umar�a przy jej urodzeniu, ksi��� Wasyl za�, nie my�l�c ju� o powt�rnym o�enku, odda� si� ca�kiem gospodarstwu i wychowaniu jedynaczki. By� to cz�owiek wielkiego charakteru i niepospolitej cnoty. Dorobiwszy si� do�� szybko �redniej fortuny pomy�la� zaraz o starszym swym bracie Konstantynie, kt�ry na Wo�yniu w biedzie zosta� i odepchni�ty od mo�nej rodziny, zmuszony by� chodzi� po dzier�awach. Tego wraz z �on� i pi�cioma synami do Roz�og�w sprowadzi� i ka�dym kawa�kiem chleba si� z nimi dzieli�. W ten spos�b obaj Kurcewicze �yli w spokoju a� do ko�ca 1634 roku, w kt�rym Wasyl z kr�lem W�adys�awem<a l:href="#fn434" type="note">[434]</a> pod Smole�sk<a l:href="#fn435" type="note">[435]</a> ruszy�. Tam to zaszed� �w nieszcz�sny wypadek, kt�ry zgub� jego spowodowa�. W obozie kr�lewskim przej�to list pisany do Szehina, podpisany nazwiskiem kniazia i przypiecz�towany Kurczem<a l:href="#fn436" type="note">[436]</a>. Tak jawny dow�d zdrady ze strony rycerza, kt�ry a� dot�d nieskazitelnej s�awy u�ywa�, zdumia� i przerazi� wszystkich. Na pr�no Wasyl �wiadczy� si� Bogiem, �e ni r�ka, ni podpis na li�cie nie s� jego � herb Kurcz na piecz�ci usuwa� wszelkie w�tpliwo�ci, w zgubienie za� sygnetu, czym si� knia� t�umaczy�, nikt wierzy� nie chcia� � ostatecznie nieszcz�liwy knia�, <emphasis>pro crimine perduelionis<a l:href="#fn437" type="note">[437]</a></emphasis> skazany na utrat� czci i gard�a, musia� si� ucieczk� salwowa�. Przybywszy noc� do Roz�og�w, zakl�� brata Konstantyna na wszystkie �wi�to�ci, by jak ojciec opiekowa� si� jego c�rk� � i odjecha� na zawsze. M�wiono, �e raz jeszcze z Baru pisa� list do ksi�cia Jeremiego<a l:href="#fn438" type="note">[438]</a> z pro�b�, by nie odejmowa� kawa�ka chleba Helenie i spokojnie j� w Roz�ogach na opiece Konstantyna zostawi�; potem g�os o nim zagin��. By�y wie�ci, �e zmar� zaraz, to �e przysta� do cesarskich i zgin�� na wojnie w Niemczech � ale kt� m�g� co wiedzie� na pewno? Musia� zgin��, skoro si� wi�cej o c�rk� nie pyta�. Wkr�tce przestano o nim m�wi�, a przypomniano go sobie dopiero, gdy wysz�a na jaw jego niewinno��. Niejaki Kupcewicz, Witebszczanin<a l:href="#fn439" type="note">[439]</a>, umieraj�c zezna�, jako on pisa� pod Smole�skiem list do Szehina i znalezionym w obozie sygnetem go przypiecz�towa�. Wobec takiego �wiadectwa �a�o�� i konsternacja ogarn�a wszystkie serca. Wyrok zosta� zmieniony, imi� ksi�cia Wasyla do s�awy przywr�cone, ale dla niego samego nagroda za m�k� przysz�a za p�no. Co do Roz�og�w, to Jeremi nie my�la� ich zagarnia�, bo Wi�niowieccy, znaj�c lepiej Wasyla, nigdy o jego winie nie byli zupe�nie przekonani. M�g�by on by� nawet zosta� i drwi� z wyroku pod ich pot�n� opiek� i je�eli uszed�, to dlatego, �e nies�awy znie�� nie umia�.</p><p>Helena chowa�a si� wi�c spokojnie w Roz�ogach pod czu�� opiek� stryja � i dopiero po jego �mierci zacz�y si� dla niej ci�kie czasy. �ona Konstantyna, z rodziny w�tpliwego pochodzenia, by�a to kobieta surowa, pop�dliwa a energiczna, kt�r� m�� jeden utrzyma� w ryzie umia�. Po jego �mierci zagarn�a w �elazne r�ce rz�dy w Roz�ogach. S�u�ba dr�a�a przed ni� � dworzyszczowi bali si� jej jak ognia, s�siadom da�a si� wkr�tce we znaki. W trzecim roku swych rz�d�w po dwakro� zbrojno naje�d�a�a Siwi�skich w Browarkach, sama przebrana po m�sku, konno przywodz�c czeladzi i naj�tym Kozakom. Gdy raz pu�ki ksi�cia Jeremiego<a l:href="#fn440" type="note">[440]</a> pogromi�y watah�<a l:href="#fn441" type="note">[441]</a> Tatar�w swawol�c� ko�o Siedmiu Mogi�<a l:href="#fn442" type="note">[442]</a>, kniahini na czele swoich ludzi znios�a ze szcz�tem kup� niedobitk�w, kt�ra si� a� pod Roz�ogi zap�dzi�a. W Roz�ogach te� usadowi�a si� na dobre i pocz�a je uwa�a� za swoj� i swoich syn�w w�asno��. Syn�w tych kocha�a jak wilczyca m�ode, ale sama b�d�c prostaczk�, nie pomy�la�a o przystojnym dla nich wychowaniu. Mnich greckiego obrz�dku, sprowadzony z Kijowa, wyuczy� ich czyta� i pisa� � na czym te� sko�czy�a si� edukacja. A przecie niedaleko by�y �ubnie<a l:href="#fn443" type="note">[443]</a>, a w nich dw�r ksi���cy, na kt�rym by m�odzi kniaziowie mogli nabra� poloru, wy�wiczy� si� w kancelarii w sprawach publicznych lub � zaci�gn�wszy si� pod chor�gwie � w szkole rycerskiej. Kniahini mia�a wszelako swoje powody, dla kt�rych nie oddawa�a ich do �ubni�w.</p><p>A nu�by ksi��� Jeremi<a l:href="#fn444" type="note">[444]</a> przypomnia� sobie, czyje s� Roz�ogi, i wejrza� w opiek� nad Helen� albo sam dla pami�ci Wasyla t� opiek� chcia� sprawowa�? Przysz�oby chyba w�wczas wynosi� si� z Roz�og�w � wola�a wi�c kniahini, by w �ubniach zapomniano, �e jacy Kurcewicze �yj� na �wiecie. Ale te� za to m�odzi kniaziowie hodowali si� wp� dziko i wi�cej po kozacku ni� po szlachecku. Pachol�tami jeszcze b�d�c, brali udzia� w poswarkach starej kniahini, w zajazdach na Siwi�skich, w wyprawach na kupy tatarskie. Czuj�c wrodzony wstr�t do ksi��ek i pisma, po ca�ych dniach strzelali z �uk�w lub wprawiali r�ce we w�adanie ki�cieniami<a l:href="#fn445" type="note">[445]</a>, szabl�, w rzucanie arkan�w. Nie zajmowali si� nawet i gospodarstwem, bo go nie puszcza�a z r�k matka. I �al by�o patrze� na tych potomk�w znakomitego rodu, w kt�rych �y�ach p�yn�a krew ksi���ca, ale kt�rych obyczaje by�y surowe i grube, a umys�y i zatwardzia�e serca przypomina�y step nieuprawny. Tymczasem powyrastali jak d�by; wiedz�c wszelako to do siebie, i� s� prostakami, wstydzili si� �y� ze szlacht�, a natomiast milszym im by�o towarzystwo dzikich wata�k�w<a l:href="#fn446" type="note">[446]</a> kozackich. Wcze�nie te� weszli w komityw� z Ni�em<a l:href="#fn447" type="note">[447]</a>, gdzie ich za towarzysz�w<a l:href="#fn448" type="note">[448]</a> uwa�ano. Czasem po p� roku i wi�cej siedzieli na Siczy<a l:href="#fn449" type="note">[449]</a>; chodzili na �przemys�� z Kozakami, brali udzia� w wyprawach na Turk�w i Tatar�w, kt�re w ko�cu sta�y si� g��wnym i ulubionym ich zaj�ciem. Matka nie sprzeciwia�a si� temu, bo cz�sto przywozili zdobycz obfit�. Wszelako na jednej z takich wypraw najstarszy Wasyl dosta� si� w r�ce poga�skie. Bracia przy pomocy Bohuna i jego Zaporo�c�w odbili go wprawdzie, ale z wykapanymi oczami. Od tej pory ten w domu siedzie� musia�; a jako dawniej by� najdzikszy, tak potem z�agodnia� bardzo i w rozmy�laniach a nabo�e�stwie si� zatopi�. M�odzi prowadzili dalej wojenne rzemios�o, kt�re w ko�cu przydomek kniazi�w-Kozak�w im zjedna�o. Do�� te� by�o spojrze� na Roz�ogi-Siromachy, by odgadn��, jacy w nich ludzie mieszkali. Gdy pose� i pan Skrzetuski zajechali przez bram� ze swymi wozami, ujrzeli nie dw�r, ale raczej obszern� szop� z ogromnych bierwion d�bowych zbit�, z w�skimi, podobnymi do strzelnic oknami. Mieszkania dla czeladzi i kozak�w, stajnie, spichlerze i lamusy przytyka�y do tego dworu bezpo�rednio tworz�c budow� nieforemn�, z wielu to wy�szych, to ni�szych cz�ci z�o�on�, na zewn�trz tak ubog� i prostack�, �e gdyby nie �wiat�a w oknach, trudno by j� za mieszkanie ludzi poczyta�. Na majdanie przed domem wida� by�o dwa �urawie studzienne, bli�ej bramy s�up z ko�em na szczycie, na kt�rym siadywa� nied�wied� chowany. Brama pot�na, z takich�e bierwion d�bowych, dawa�a przej�cie na majdan, kt�ry ca�y by� otoczony rowem i palisad�.</p><p>Widocznie by�o to miejsce obronne, przeciw napadom i zajazdom zabezpieczone. We wszystkim te� przypomina�o kresow� pa�ank�<a l:href="#fn450" type="note">[450]</a> kozack�, a lubo<a l:href="#fn451" type="note">[451]</a> wi�kszo�� siedzib szlacheckich na kresach takiego, a nie innego by�a pokroju, ta przecie bardziej jeszcze od innych wygl�da�a na jakie� drapie�ne gniazdo. Czelad�, kt�ra naprzeciw go�ci wysz�a z pochodniami, podobniejsza by�a do zb�j�w ni� do ludzi s�u�bowych. Wielkie psy na majdanie targa�y za �a�cuchy, jakby chcia�y si� urwa� i rzuci� na przyby�ych, ze stajen dobywa�o si� r�enie koni, m�odzi Bu�yhowie wraz z matk� pocz�li wo�a� na s�u�b�, rozkazywa� jej i przeklina�. W�r�d takiego harmidru go�cie weszli do �rodka domu, ale tu dopiero pan Rozwan Ursu, kt�ry widz�c poprzednio dziko�� i mizeri� siedliska, prawie �a�owa�, i� si� da� zaprosi� na nocleg, zdumia� prawdziwie na widok tego, co ujrza�y jego oczy. Wn�trze domu zgo�a nie odpowiada�o jego lichym zewn�trznym pozorom. Najprz�d weszli do obszernej sieni, kt�rej �ciany ca�kiem prawie pokryte by�y zbroj�, or�em i sk�rami dzikich zwierz�t.</p><p>W dw�ch ogromnych grubach<a l:href="#fn452" type="note">[452]</a> pali�y si� k�ody drzewa, a przy jasnym ich blasku wida� by�o bogate rz�dy ko�skie, b�yszcz�ce pancerze, karaceny<a l:href="#fn453" type="note">[453]</a> tureckie, na kt�rych tu i �wdzie �wieci�y drogie kamienie, druciane koszulki ze z�oconymi guzami na spi�ciach, p�pancerze, nabrzuszniki, ryngrafy<a l:href="#fn454" type="note">[454]</a>, stalowe harnasze wielkiej ceny, he�my polskie i tureckie oraz misiurki<a l:href="#fn455" type="note">[455]</a> z wierzchami od srebra. Na przeciwleg�ej �cianie wisia�y tarcze, kt�rych ju� nie u�ywano w wieku �wczesnym; obok nich kopie polskie i dziryty<a l:href="#fn456" type="note">[456]</a> wschodnie; siecznego or�a te� dosy�, od szabli a� do gind�a��w<a l:href="#fn457" type="note">[457]</a> i jatagan�w<a l:href="#fn458" type="note">[458]</a>, kt�rych g�ownie migota�y r�nymi kolorami jak gwiazdki w blasku ognia. Po k�tach zwiesza�y si� wi�zki sk�r lisich, wilczych, nied�wiedzich, kunich i gronostajowych � owoc my�listwa kniazi�w. Ni�ej, wzd�u� �cian, drzema�y na obr�czach jastrz�bie, soko�y i wielkie berkuty<a l:href="#fn459" type="note">[459]</a> sprowadzane z dalekich step�w wschodnich, a u�ywane do po�cigu wilk�w.</p><p>Z sieni owej go�cie przeszli do wielkiej go�cinnej komnaty. I tu na kominie z okapem pali� si� rz�sisty ogie�. W komnacie tej wi�kszy by� jeszcze przepych ni� w sieni. Go�e belki w �cianach pookrywane by�y makatami, na pod�odze roz�ciela�y si� przepyszne wschodnie kobierce. W po�rodku sta� d�ugi st� na krzy�owych nogach, sklecony z prostych desek, na nim za� roztruchany<a l:href="#fn460" type="note">[460]</a> ca�e z�ocone lub rzni�te ze szk�a weneckiego. Pod �cianami mniejsze sto�y, komody i p�ki, na nich sepety<a l:href="#fn461" type="note">[461]</a>, puzdra nabijane br�zem, mosi�ne �wieczniki i zegary zrabowane czasu swego przez Turk�w Wenecjanom, a przez Kozak�w Turkom. Ca�a komnata za�o�ona by�a mn�stwem przedmiot�w zbytkownych, cz�stokro� niewiadomego dla gospodarzy u�ycia. Wsz�dzie przepych miesza� si� z najwi�ksz� stepow� prostot�. Cenne komody tureckie, nabijane br�zem, hebanem, per�ow� macic�, sta�y obok nie heblowanych p�ek, proste drewniane krzes�a obok mi�kkich sof krytych kobiercami. Poduszki, le��ce mod� wschodni� na sofach, mia�y pokrowce z altembasu<a l:href="#fn462" type="note">[462]</a> lub b�awat�w<a l:href="#fn463" type="note">[463]</a>, ale rzadko by�y wypchane kwapiem<a l:href="#fn464" type="note">[464]</a>, cz�ciej sianem lub grochowinami. Kosztowne tkaniny i zbytkowne przedmioty by�o to tak zwane �dobro� tureckie, tatarskie, cz�ci� kupione za byle co od Kozak�w, cz�ci� zdobyte na licznych wojnach jeszcze przez starego kniazia Wasyla, cz�ci� w czasie wypraw z Ni�owcami<a l:href="#fn465" type="note">[465]</a> przez m�odych Bu�yh�w, kt�rzy woleli puszcza� si� czajkami<a l:href="#fn466" type="note">[466]</a> na Czarne Morze ni� �eni� si� lub gospodarstwa pilnowa�. Wszystko to nie dziwi�o zgo�a pana Skrzetuskiego znaj�cego dobrze domy kresowe, ale bojar<a l:href="#fn467" type="note">[467]</a> wo�oski<a l:href="#fn468" type="note">[468]</a> zdumiewa� si� widz�c w�r�d tego przepychu Kurcewicz�w ubranych w ja�owicze buty i w ko�uchy niewiele lepsze od tych, jakie nosi�a s�u�ba; dziwi� si� r�wnie� i pan Longin Podbipi�ta, przywyk�y na Litwie do innych porz�dk�w.</p><p>Tymczasem m�odzi kniaziowie podejmowali go�ci szczerze i z wielk� ochot�, lubo � ma�o otarci w �wiecie � czynili to manier� tak niezgrabn�, i� namiestnik zaledwie m�g� u�miech pow�ci�gn��.</p><p>Starszy Symeon m�wi�:</p><p>� Radzi�my waszmo�ciom i wdzi�czni za �ask�. Dom nasz � dom wasz, tak te� i b�d�cie jak u siebie. K�aniamy panom dobrodziejstwu w niskich progach.</p><p>I lubo nie zna� by�o w tonie jego mowy �adnej pokory ani rozumienia, jakoby przyjmowa� wy�szych od siebie, przecie� k�ania� im si� obyczajem kozackim w pas, a za nim k�aniali si� i m�odsi bracia s�dz�c, �e tego go�cinno�� wymaga, i m�wi�c:</p><p>� Czo�em waszmo�ciom, czo�em!�</p><p>Tymczasem kniahini, szarpn�wszy Bohuna za r�kaw, wyprowadzi�a go do innej komnaty.</p><p>� S�ysz, Bohun � rzek�a po�piesznie � nie mam czasu d�ugo gada�. Widzia�am, �e ty tego m�odego szlachcica na z�b wzi�� i zaczepki z nim szukasz?</p><p>� Maty<a l:href="#fn469" type="note">[469]</a>! � odpowiedzia� Kozak ca�uj�c star� w r�k�. � �wiat szeroki, jemu inna droga, mnie inna. Ani ja go zna�, ni o nim s�ysza�, ale niech mi si� nie pochyla do kniazi�wny, bo jakem �yw, szabl� w oczy za�wiec�.</p><p>� Hej, oszala�, oszala�! A gdzie g�owa, Kozacze? Co si� z tob� dzieje? Czy ty chcesz zgubi� nas i siebie? To jest �o�nierz Wi�niowieckiego i namiestnik, cz�owiek znaczny, bo od ksi�cia do chana pos�owa�. Niech mu w�os z g�owy spadnie pod naszym dachem, wiesz, co b�dzie? Oto wojewoda obr�ci oczy na Roz�ogi, i jego pom�ci, nas wygna na cztery wiatry, a Helen� do �ubni�w<a l:href="#fn470" type="note">[470]</a> zabierze � i co w�wczas? Czy i z nim zadrzesz? Czy na �ubnie napadniesz? Spr�buj, je�li chcesz pala posmakowa�, Kozacze zatracony!� Chyla si� szlachcic do dziewczyny, nie chyla, ale jak przyjecha�, pojedzie, i b�dzie spok�j. Hamuj�e ty si�, a nie chcesz, to ruszaj, sk�de� przyby�, bo nam tu nieszcz�cia naprowadzisz!</p><p>Kozak gryz� w�s, sapa�, ale zrozumia�, �e kniahini ma s�uszno��.</p><p>� Oni jutro odjad�, matko � rzek� � a ja si� pohamuj�, niech jeno czarnobrewa<a l:href="#fn471" type="note">[471]</a> nie wychodzi do nich.</p><p>� A tobie co? �eby my�leli, �e j� wi��. Ot� wyjdzie, bo ja tego chc�! Ty mi tu w domu nie przewod�, bo� nie gospodarz.</p><p>� Nie gniewajcie si�, kniahini. Skoro inaczej nie mo�na, to b�d� im jako tureckie bakalie s�odki. Z�bem nie zgrzytn�, do g�owni nie si�gn�, cho�by mnie gniew i po�ar�, cho�by dusza j�cze� mia�a. Niech�e b�dzie wasza wola!</p><p>� A to tak gadaj, sokole, teorban<a l:href="#fn472" type="note">[472]</a> we�, zagraj, za�piewaj, to ci i na duszy l�ej si� zrobi. A teraz chod� do go�ci.</p><p>Wr�cili do go�cinnej komnaty, w kt�rej kniaziowie, nie wiedz�c, jak go�ci bawi�, wci�� ich zapraszali, by byli sobie radzi, i k�aniali im si� w pas. Tu zaraz pan Skrzetuski spojrza� ostro a dumnie w oczy Bohunowi, ale nie znalaz� w nich ni zaczepki, ni wyzwania. Twarz m�odego wata�ki<a l:href="#fn473" type="note">[473]</a> ja�nia�a uprzejm� weso�o�ci� tak dobrze symulowan�, �e mog�aby omyli� najwprawniejsze oko. Namiestnik przygl�da� mu si� bacznie, gdy� poprzednio w ciemno�ci nie m�g� dojrze� jego rys�w. Teraz ujrza� mo�ojca<a l:href="#fn474" type="note">[474]</a> smuk�ego jak topola, z obliczem smag�ym, zdobnym w bujny, czarny w�s zwieszaj�cy si� ku do�owi. Weso�o�� na tej twarzy przebija�a przez ukrai�sk� zadum� jako s�o�ce przez mg��. Czo�o mia� wata�ka wysokie, na kt�re spada�a czarna czupryna w postaci grzywki u�o�onej w pojedyncze kosmyki obci�te w r�wne z�bki nad siln� brwi�. Nos orli, rozd�te nozdrza i bia�e z�by, po�yskuj�ce przy ka�dym u�miechu, nadawa�y tej twarzy wyraz troch� drapie�ny, ale w og�le by� to typ pi�kno�ci ukrai�skiej, bujnej, barwnej i zawadiackiej. Nad podziw �wietny ubi�r wyr�nia� tak�e stepowego mo�ojca od przybranych w ko�uchy kniazi�w. Bohun mia� na sobie �upan z cienkiej lamy<a l:href="#fn475" type="note">[475]</a> srebrnej i czerwony kontusz, kt�r� to barw�<a l:href="#fn476" type="note">[476]</a> nosili wszyscy Kozacy perejas�awscy<a l:href="#fn477" type="note">[477]</a>. Biodra otacza� mu pas krepowy, od kt�rego bogata szabla zwiesza�a si� na jedwabnych rapciach; ale i szabla, i ubi�r gas�y przy bogactwie tureckiego gind�a�u<a l:href="#fn478" type="note">[478]</a>, zatkni�tego za pas, kt�rego g�ownia tak by�a nasadzona kamieniami, �e a� skry sypa�y si� od niej. Tak przybranego ka�dy by snadnie poczyta� raczej za jakie pani�tko wysokiego rodu ni� za Kozaka, zw�aszcza �e i jego swoboda, jego wielkopa�skie maniery nie zdradza�y niskiego pochodzenia. Zbli�ywszy si� do pana Longina wys�ucha� historii o przodku Stowejce i o �ci�ciu trzech Krzy�ak�w, a potem zwr�ci� si� do namiestnika i jak gdyby nic pomi�dzy nimi nie zasz�o, spyta� z ca�� swobod�:</p><p>� Wasza mo��, s�ysz�, z Krymu powracasz?</p><p>� Z Krymu � odpar� sucho namiestnik.</p><p>� By�em tam i ja, a chocia�em si� do Bakczysaraju<a l:href="#fn479" type="note">[479]</a> nie zap�dza�, przecie mniemam, �e i tam b�d�, je�li si� one pomy�lne wie�ci sprawdz�.</p><p>� O jakich wie�ciach wa�� m�wisz?</p><p>� S� g�osy, �e je�li kr�l mi�o�ciwy wojn� z Turczynem zacznie, to ksi��� wojewoda Krym ogniem i mieczem nawiedzi, od kt�rych wie�ci wielka jest rado�� na ca�ej Ukrainie i na Ni�u<a l:href="#fn480" type="note">[480]</a>, bo je�li pod takim wodzem nie pohulamy w Bakczysaraju, tedy pod �adnym.</p><p>� Pohulamy, jako B�g w niebie! � ozwali si� Kurcewicze.</p><p>Porucznika uj�� respekt, z jakim wata�ka<a l:href="#fn481" type="note">[481]</a> odzywa� si� o ksi�ciu, przeto u�miechn�� si� i rzek� �agodniejszym ju� tonem:</p><p>� Wa�ci, widz�, nie do�� wypraw z Ni�owcami<a l:href="#fn482" type="note">[482]</a>, kt�re ci� przecie s�aw� okry�y.</p><p>� Ma�a wojna, ma�a s�awa; wielka wojna, wielka s�awa. Konaszewicz Sahajdaczny<a l:href="#fn483" type="note">[483]</a> nie na czajkach<a l:href="#fn484" type="note">[484]</a>, ale pod Chocimiem<a l:href="#fn485" type="note">[485]</a> jej naby�.</p><p>W tej chwili drzwi si� otworzy�y i do komnaty wszed� z wolna Wasyl, najstarszy z Kurcewicz�w, prowadzony za r�k� przez Helen�. By� to cz�owiek dojrza�ych lat, wyblad�y i wychud�y, z twarz� ascetyczn� i sm�tn�, przypominaj�c� bizantyjskie obrazy �wi�tych. D�ugie w�osy, posiwia�e przedwcze�nie od nieszcz�� i b�lu, spada�y mu a� na ramiona, a zamiast oczu mia� dwie czerwone jamy; w r�ku trzyma� krzy� mosi�ny, kt�rym pocz�� �egna� komnat� i wszystkich obecnych.</p><p>� W imi� Boga i Ojca, w imi� Spasa<a l:href="#fn486" type="note">[486]</a> i �wi�tej-Przeczystej! � m�wi�. � Je�li aposto�ami jeste�cie i dobre nowiny niesiecie, witajcie w progach chrze�cija�skich. Amen.</p><p>� Wybaczcie waszmo�ciowie � mrukn�a kniahini � on ma rozum pomieszany.</p><p>Wasyl za� �egna� wci�� krzy�em i m�wi� dalej:</p><p>� Jako stoi w <emphasis>Biesiadach apostolskich</emphasis>: �Kt�rzy przelej� krew za wiar�, zbawieni b�d�; kt�rzy polegn� dla d�br ziemskich, dla zysku lub zdobyczy � maj� by� pot�pieni�� M�dlmy si�! Gorze wam, bracia! gorze mnie, bo�my dla zdobyczy wojn� czynili! Bo�e, b�d� mi�o�ciw nam grzesznym! Bo�e, b�d� mi�o�ciw� A wy, m�owie, kt�rzy przybyli�cie z daleka, jakie nowiny niesiecie? Jeste�cie aposto�ami?</p><p>Umilk� i zdawa� si� czeka� na odpowied�, wi�c namiestnik odpowiedzia� po chwili:</p><p>� Daleko nam od tak wysokiej szar�y. �o�nierzami tylko jeste�my, gotowymi polec za wiar�.</p><p>� Tedy b�dziecie zbawieni � rzek� �lepy � ale dla nas nie nadesz�a jeszcze godzina wyzwolenia� Gorze<a l:href="#fn487" type="note">[487]</a> wam, bracia! Gorze mnie!</p><p>Ostatnie s�owa wym�wi� prawie j�cz�c i taka niezmierna rozpacz malowa�a si� na jego twarzy, �e go�cie nie wiedzieli, co maj� pocz��. Tymczasem Helena posadzi�a go na krze�le, sama za�, wybieg�szy do sieni, wr�ci�a po chwili z lutni� w r�ku.</p><p>Ciche d�wi�ki ozwa�y si� w komnacie, a do wt�ru im kniazi�wna pocz�a �piewa� pie�� pobo�n�:</p><cite><poem><stanza><v>I w noc, i we dnie wo�am do Ci�, Panie!</v><v>Pofolguj m�ce i �zom �a�o�liwym,</v><v>B�d� mnie, grzesznemu, ojcem mi�o�ciwym,</v><v>Us�ysz wo�anie!</v></stanza></poem></cite><p>Niewidomy przechyli� w ty� g�ow� i s�ucha� s��w pie�ni, kt�re zdawa�y si� dzia�a� jak balsam koj�cy, bo z twarzy znika�y mu stopniowo b�l i przera�enie; na koniec g�owa spad�a mu na piersi i tak pozosta� jakby w p�nie, p�odr�twieniu.</p><p>� Byle nie przerywa� �piewania, ju� on si� ca�kiem uspokoi � rzek�a z cicha kniahini. � Widzicie, waszmo�ciowie, wariacja jego polega na tym, �e ci�gle czeka aposto��w i byle kto do domu przyjecha�, zaraz wychodzi pyta�, czy nie aposto�owie�</p><p>Tymczasem Helena �piewa�a dalej:</p><cite><poem><stanza><v>Wska��e mi drog�, o Panie nad pany,</v><v>Bom jako p�tnik na pusty� bezdro�u</v><v>Lub jak w�r�d fali na niezmiernym morzu</v><v>Korab zb��kany.</v></stanza></poem></cite><p>S�odki g�os jej brzmia� coraz silniej i z t� lutni� w r�ku, z oczyma wzniesionymi do g�ry, by�a tak cudna, �e namiestnik oczu nie m�g� od niej oderwa�. Zapatrzy� si� w ni�, uton�� w niej � o �wiecie zapomnia�.</p><p>Z zachwytu rozbudzi�y go dopiero s�owa starej kniahini:</p><p>� Dosy� tego! Ju� on si� teraz niepr�dko rozbudzi. A tymczasem prosz� ichmo�ci�w na wieczerz�.</p><p>� Prosimy na chleb i s�l! � ozwali si� za matk� m�odzi Bu�yhowie.</p><p>Pan Rozwan, jako kawaler wielkich manier, poda� rami� kniahini, co widz�c pan Skrzetuski sun�� zaraz do kniazi�wny Heleny. Serce zmi�k�o w nim jak wosk, gdy czu� jej r�k� na swojej, z oczu a� skry posz�y � i rzek�:</p><p>� Snad� ju� chyba i anieli w niebie cudniej nie �piewaj� od wa�panny.</p><p>� Grzeszysz, rycerzu, przyr�wnywaj�c moje �piewanie do anielskiego � odpowiedzia�a Helena.</p><p>� Nie wiem, czy grzesz�, ale to pewno, �e ch�tnie da�bym sobie oczy wykapa�, byle twego �piewania do �mierci s�ucha�. Ale c� m�wi�! �lepym b�d�c nie m�g�bym ciebie widzie�, co r�wnie� by�oby m�k� niezno�n�.</p><p>� Nie m�w tego waszmo��, gdy� wyjechawszy st�d jutro, jutro zapomnisz.</p><p>� O, nie stanie si� to, gdy� takem si� w wa�pannie rozkocha�, i� po wiek �ywota mego innego afektu zna� nie chc�, a tego nigdy nie zapomn�.</p><p>Na to szkar�atny rumieniec obla� twarz kniazi�wny, pier� pocz�a falowa� mocniej. Chcia�a odpowiedzie�, ale tylko wargi jej dr�a�y � wi�c pan Skrzetuski m�wi� dalej:</p><p>� Wa�panna raczej zapomnisz o mnie przy owym kra�nym wata�ce<a l:href="#fn488" type="note">[488]</a>, kt�ry twemu �piewaniu na ba�abajce<a l:href="#fn489" type="note">[489]</a> przygrywa� b�dzie.</p><p>� Nigdy, nigdy! � szepn�a dziewczyna. � Ale wa�pan si� jego strze�, bo to straszny cz�owiek.</p><p>� Co mi tam jeden Kozak znaczy, a cho�by te� i ca�a Sicz<a l:href="#fn490" type="note">[490]</a> z nim trzyma�a, jam si� dla ciebie na wszystko wa�y� gotowy. Ty� mi jest w�a�nie jako klejnot bez ceny, ty� m�j �wiat, jeno niech wiem, �e� mi jest wzajemn�.</p><p>Ciche �tak� zad�wi�cza�o jak rajska muzyka w uszach pana Skrzetuskiego i zaraz wyda�o mu si�, �e w nim przynajmniej dziesi�� serc bije; w oczach mu poja�nia�o wszystko, jakoby promienie s�oneczne na �wiat pad�y, uczu� w sobie jakie� moce nieznane, jakie� skrzyd�a u ramion. Przy wieczerzy mign�a mu kilkakro� twarz Bohuna, kt�ra by�a zmieniona bardzo i blada, ale namiestnik, maj�c wzajemno�� Heleny, nie dba� o tego wsp�zawodnika. �Jecha� go s�k! � my�la� sobie � niech�e mi w drog� nie w�azi, bo go zetr�.� Zreszt� my�li jego sz�y w inn� stron�.</p><p>Czu� oto, �e Helena siedzi przy nim tak blisko, i� prawie ramieniem dotyka jej ramienia, widzia� rumie�ce nie schodz�ce z jej twarzy, od kt�rych bi� �ar, widzia� pier� faluj�c� i oczy, to skromnie spuszczone i rz�sami nakryte, to b�yszcz�ce jak dwie gwiazdy. Bo te� Helena, cho� zahukana przez Kurcewiczow�, cho� �yj�ca w sieroctwie, smutku i obawie, by�a przecie Ukraink� o krwi ognistej. Gdy tylko pad�y na ni� ciep�e promienie mi�o�ci, zaraz zakwit�a jak r�a i do nowego, nieznanego rozbudzi�a si� �ycia. W jej twarzy zab�ys�o szcz�cie, odwaga, a te porywy, walcz�c ze wstydem dziewiczym, umalowa�y jej policzki w �liczne kolory r�ane. Wi�c pan Skrzetuski ma�o ze sk�ry nie wyskoczy�. Pi� na um�r, ale mi�d nie dzia�a� na niego, bo ju� by� pijany mi�o�ci�. Nie widzia� nikogo wi�cej przy stole, tylko swoj� dziewczyn�. Nie widzia�, �e Bohun blad� coraz bardziej i coraz to maca� g�owni swego kind�a�u; nie s�ysza�, jak pan Longin opowiada� po raz trzeci o przodku Stowejce, a Kurcewicze o swoich wyprawach po �dobro tureckie�. Pili wszyscy pr�cz Bohuna, a najlepszy przyk�ad dawa�a stara kniahini wznosz�c kusztyki<a l:href="#fn491" type="note">[491]</a> to za zdrowie go�ci, to za zdrowie mi�o�ciwego ksi�cia pana, to wreszcie hospodara Lupu�a. By�a te� mowa o �lepym Wasylu, o jego dawniejszych przewagach rycerskich, o nieszcz�snej wyprawie i tera�niejszej wariacji, kt�r� najstarszy, Symeon, tak t�umaczy�:</p><p>� Zwa�cie, waszmo�ciowie, i� gdy najmniejsze �d�b�o w oku patrzy� przeszkadza, jak�e tedy znaczne kawa�y smo�y dostawszy si� do rozumu nie mia�y go o pomieszanie przyprawi�?</p><p>� Bardzo to jest delikatne <emphasis>instrumentum</emphasis> � zauwa�y� na to pan Longin.</p><p>Wtem stara kniahini spostrzeg�a zmienion� twarz Bohuna.</p><p>� Co tobie, sokole?</p><p>� Dusza boli, maty<a l:href="#fn492" type="note">[492]</a> � rzek� pos�pnie � ale kozacze s�owo nie dym, wi�c zdzier��.</p><p>� Terpy, synku, mohorycz bude<a l:href="#fn493" type="note">[493]</a>.</p><p>Wieczerza by�a sko�czona � ale miodu dolewano ci�gle do kusztyk�w. Przyszli te� kozaczkowie wezwani do ta�cowania na tym wi�ksz� ochot�. Zad�wi�cza�y ba�abajki i b�benek, przy kt�rych odg�osach zaspane pachol�ta musia�y pl�sa�. P�niej i m�odzi Bu�yhowie poszli w prysiudy<a l:href="#fn494" type="note">[494]</a>. Stara kniahini, wzi�wszy si� pod boki, pocz�a drepta� w miejscu, a podrygiwa�, a pod�piewywa�, co widz�c pan Skrzetuski sun�� z Helen� do ta�ca. Gdy j� obj�� r�koma, zdawa�o mu si�, i� kawa� nieba przyciska do piersi. W zawrotach ta�ca d�ugie jej warkocze omota�y mu szyj�, jakby dziewczyna chcia�a go przywi�za� do siebie na zawsze. Nie wytrzyma� tedy szlachcic, ale gdy rozumia�, �e nikt nie patrzy, pochyli� si� i z ca�ej mocy poca�owa� jej s�odkie usta.</p><p>P�no w noc znalaz�szy si� sam na sam z panem Longinem w izbie, w kt�rej pos�ano im do spania, porucznik zamiast i�� spa�, siad� na tapczanie i rzek�:</p><p>� Z innym to ju� cz�owiekiem jutro wa�pan do �ubni�w<a l:href="#fn495" type="note">[495]</a> pojedziesz!</p><p>Podbipi�ta, kt�ry w�a�nie uko�czy� pacierze, otworzy� szeroko oczy i spyta�:</p><p>� Tak bo c�? czy waszmo�� tu zostaniesz?</p><p>� Nie ja zostan�, ale serce zostanie, a jedno <emphasis>dulcis recordatio<a l:href="#fn496" type="note">[496]</a></emphasis> ze mn� pojedzie. Widzisz mnie wa�pan w wielkiej alteracji, gdy� od ��dz tkliwych ledwie �e tchu <emphasis>oribus</emphasis><a l:href="#fn497" type="note">[497]</a> mog� z�apa�.</p><p>� To wa�pan zakocha� si� w kniazi�wnie?</p><p>� Nie inaczej, jako �yw tu przed wa�panem siedz�. Sen ucieka mnie od powiek i jeno do wzdychania mam ochot�, od kt�rego chyba ca�y w par� si� rozp�yn� � co wa�panu powiadam dlatego, �e maj�c serce czu�e i afekt�w<a l:href="#fn498" type="note">[498]</a> g�odne, snadnie m�k� moj� zrozumiesz.</p><p>Pan Longin sam wzdycha� pocz�� na znak, �e m�czarnie mi�o�ci rozumie, po chwili za� spyta� �a�o�nie:</p><p>� A mo�e wa�pan tako� czysto�� �lubowa�?</p><p>� Pytanie wa�cine jest nie do rzeczy, bo gdyby wszyscy podobne �luby czynili, tedyby <emphasis>genus humanum</emphasis><a l:href="#fn499" type="note">[499]</a> zagin�� musia�o.</p><p>Wej�cie s�ugi przerwa�o dalsz� rozmow�. By� to stary Tatar o bystrych czarnych oczach i pomarszczonej jak suszone jab�ko twarzy. Wszed�szy rzuci� znacz�ce spojrzenie na Skrzetuskiego i spyta�:</p><p>� A czy nie trzeba czego waszmo�ciom? Mo�e miodu po kusztyczku do poduszki?</p><p>� Nie trzeba.</p><p>Tatar zbli�y� si� do Skrzetuskiego i mrukn��:</p><p>� Mam dla waszmo�ci pana s��wko od panny.</p><p>� B�d��e mi Pandarem<a l:href="#fn500" type="note">[500]</a>! � zawo�a� rado�nie namiestnik. � Mo�esz te� m�wi� przy tym kawalerze, bom si� przed nim spu�ci� z sekretu.</p><p>Tatar wydoby� zza r�kawa kawa�ek wst��ki:</p><p>� Panna przysy�a waszmo�ci panu t� szarf� i to kaza�a powiedzie�, �e mi�uje go z ca�ej duszy.</p><p>Porucznik porwa� szarf� i pocz�� j� z uniesieniem ca�owa� i do piersi przyciska�, a dopiero och�on�wszy nieco spyta�:</p><p>� Co ci zleci�a powiedzie�?</p><p>� �e mi�uje waszmo�� pana z ca�ej duszy.</p><p>� Na�ci�e<a l:href="#fn501" type="note">[501]</a> talera za musztuluk<a l:href="#fn502" type="note">[502]</a>. Rzek�a tedy, �e mi� mi�uje?</p><p>� Tak jest!</p><p>� Na�ci�e jeszcze talera. Niech�e j� B�g b�ogos�awi, bo� i ona mi najmilsza. Powiedz�e jej� albo czekaj; sam ja do niej pisa� b�d�; przynie� mi jeno inkaustu<a l:href="#fn503" type="note">[503]</a>, pi�r i papieru.</p><p>� Czego? � spyta� Tatar.</p><p>� Inkaustu, pi�r i papieru.</p><p>� Tego u nas w domu nie ma. Za kniazia Wasyla by�o � i potem, jak si� m�odzi kniaziowie pisa� od czer�ca<a l:href="#fn504" type="note">[504]</a> uczyli � ale to ju� dawno.</p><p>Pan Skrzetuski klasn�� palcami.</p><p>� Mo�ci Podbipi�to, nie masz wasze<a l:href="#fn505" type="note">[505]</a> inkaustu i pi�r?</p><p>Litwin roz�o�y� r�ce i wzni�s� oczy do g�ry.</p><p>� Tfy, do licha! � rzecze porucznik � otom jest w k�opocie!</p><p>Tymczasem Tatar usiad� w kuczki przed ogniem.</p><p>� Po co pisa� � rzek� grzebi�c w w�glach. � Panna spa� posz�a. A co masz wasza mi�o�� jej napisa�, to jutro powiedzie� mo�na.</p><p>� Kiedy tak, to co innego. Wierny�, jak widz�, s�uga kniazi�wny. Na�ci�e trzeciego talera. Dawno s�u�ysz?</p><p>� Ho, ho! czterdzie�ci lat temu, jako mnie knia� Wasyl w jasyr<a l:href="#fn506" type="note">[506]</a> wzi�� � i od tej pory s�u�y�em mu wiernie, a gdy onej nocy odje�d�a� na przepad�e imi�, to dziecko Konstantynu zostawi�, a do mnie rzek�: �Czech�y! i ty nie odst�pisz dziewczyny, i b�dziesz jej strzeg� jak oka w g�owie.� �acha i� A��a<a l:href="#fn507" type="note">[507]</a>!</p><p>� Tak te� i czynisz?</p><p>� Tak te� i czyni�, i patrz�.</p><p>� M�w, co widzisz: Jak tu kniazi�wnie?</p><p>� �le tu my�l� o niej, bo j� chc� da� Bohunowi, kt�ry jest pies pot�piony.</p><p>� O! nie b�dzie z tego nic! znajdzie si� komu za ni� uj��!</p><p>� Tak! � rzek� stary potrz�saj�c pal�ce si� g�ownie. � Oni j� chc� da� Bohunowi, by j� wzi�� i poni�s� jako wilk jagni�, a ich w Roz�ogach zostawi� � bo Roz�ogi jej, nie ich, po kniaziu Wasylu. On te� Bohun to uczyni� got�w, bo po komyszach wi�cej ma z�ota i srebra ni�eli piasku w Roz�ogach, ale ona ma go w nienawi�ci od pory, jak przy niej cz�owieka czekanem rozszczepi�. Krew pad�a mi�dzy nich i nienawi�� wyros�a. B�g jest jeden!</p><p>Namiestnik tej nocy usn�� nie m�g�. Chodzi� po izbie, patrzy� w ksi�yc i w my�li r�ne wa�y� postanowienia. Zrozumia� teraz gr� Bu�yh�w. Gdyby kniazi�wn� szlachcic jaki� okoliczny poj��, to by si� upomnia� o Roz�ogi i mia�by s�uszno��, bo si� jej nale�a�y; a mo�e za��da�by jeszcze rachunk�w z opieki. Dla tej to przyczyny i tak ju� skozaczeni Bu�yhowie postanowili da� dziewczyn� Kozakowi. O czym my�l�c, pan Skrzetuski pi�cie<a l:href="#fn508" type="note">[508]</a> �ciska� i miecza szuka� wedle siebie. Postanowi� wi�c rozbi� te machinacje i czu� si� na si�ach to uczyni�. Przecie opieka nad Helen� nale�a�a i do ksi�cia Jeremiego<a l:href="#fn509" type="note">[509]</a>, raz, �e Roz�ogi by�y puszczone od Wi�niowieckich staremu Wasylowi, po wt�re, �e sam Wasyl z Baru pisa� list do ksi�cia, prosz�c o opiek�. Tylko nawa� spraw publicznych, wojny i wielkie przedsi�wzi�cia mog�y sprawi�, �e wojewoda dot�d w opiek� nie wejrza�. Ale do�� b�dzie s�owem mu przypomnie�, a sprawiedliwo�� uczyni.</p><p>Szaro ju� robi�o si� na �wiecie, gdy pan Skrzetuski rzuci� si� na pos�anie. Spa� twardo i nazajutrz zbudzi� si� z gotowym postanowieniem. Ubrali si� tedy z panem Longinem spiesznie, ile �e i wozy sta�y ju� w gotowo�ci, a �o�nierze pana Skrzetuskiego siedzieli na koniach, gotowi do odjazdu. W go�cinnej izbie pose� pokrzepia� si� polewk� w towarzystwie Kurcewicz�w i starej kniahini; Bohuna tylko nie by�o; nie wiadomo: spa� jeszcze czy odjecha�.</p><p>Posiliwszy si� Skrzetuski rzek�:</p><p>� Mo�cia pani! <emphasis>Tempus fugit</emphasis><a l:href="#fn510" type="note">[510]</a>, za chwil� na ko� nam siada� trzeba, nim wi�c podzi�kujemy wdzi�cznym sercem za go�cin�, mam ja tu wa�n� spraw�, o kt�rej bym chcia� z jejmo�� pani� i z ichmo�� jej synami kilka s��w na osobno�ci pom�wi�.</p><p>Na twarzy kniahini odmalowa�o si� zdziwienie; spojrza�a na syn�w, na pos�a i na pana Longina, jakby pragn�c z ich twarzy odgadn��, o co idzie, i z pewnym niepokojem w g�osie rzek�a:</p><p>� S�u�� waszmo�ci.</p><p>Pose� chcia� wstawa�, ale mu nie dozwoli�a, natomiast przeszli do owej sieni pokrytej zbroj� i or�em. M�odzi kniaziowie ustawili si� szeregiem za matk�, kt�ra stan�wszy naprzeciw Skrzetuskiego, spyta�a:</p><p>� O jakiej�e sprawie wa�pan chcesz m�wi�?</p><p>Namiestnik utkwi� w niej wzrok bystry, surowy prawie, i rzek�:</p><p>� Wybacz, jejmo��, i wy, m�odzi kniaziowie, �e przeciw zwyczajowi post�puj�c, zamiast przez zacnych pos��w m�wi�, sam w sprawie mej rzecznikiem b�d�. Ale nie mo�e by� inaczej, a gdy z musem nikt walczy� nie zdo�a, przeto bez d�u�szego kunktatorstwa<a l:href="#fn511" type="note">[511]</a> przedstawiam jejmo�� pani i ichmo�ciom, jako opiekunom, moj� pokorn� pro�b�, by�cie mi ksi�niczk� Helen� za �on� odda� raczyli.</p><p>Gdyby w tej chwili, w czasie zimy piorun run�� na majdan w Roz�ogach, mniejsze by sprawi� wra�enie na kniahini i jej synach ni� owe s�owa namiestnika. Przez chwil� spogl�dali ze zdumieniem na m�wi�cego, kt�ry sta� przed nimi wyprostowany, spokojny i dziwnie dumny, jakby nie prosi�, ale rozkazywa� zamierza�, i nie umieli znale�� s�owa odpowiedzi � a natomiast kniahini pyta� zacz�a:</p><p>� Jak to? wa��? o Helen�?</p><p>� Ja, mo�cia pani � i to jest niewzruszony m�j zamiar.</p><p>Nasta�a chwila milczenia.</p><p>� Czekam odpowiedzi imo�� pani.</p><p>� Wybacz wa�pan � odrzek�a och�on�wszy kniahini, a g�os jej sta� si� suchy i ostry � zaszczyt to dla nas niema�y pro�ba takiego kawalera, ale nie mo�e z niej nic by�, gdy� Helen� obieca�am ju� komu innemu.</p><p>� Zwa� wszelako wa�pani, jako troskliwa opiekunka, czy to nie by�o przeciw woli kniazi�wny i czym nie lepszy ni�li ten, komu j� wa�pani obieca�a�.</p><p>� Mo�ci panie! Kto lepszy, mnie s�dzi�. Mo�esz by� i najlepszy, wszystko nam jedno, bo ci� nie znamy.</p><p>Na to namiestnik wyprostowa� si� jeszcze dumniej, a spojrzenia jego sta�y si� jako no�e ostre, cho� zimne.</p><p>� Ale ja was znam, zdrajcy! � hukn��. � Chcecie krewniaczk� ch�opu odda�, byle was tylko w zagarni�tej nieprawnie w�o�ci zostawi��</p><p>� Sam zdrajco! � krzykn�a kniahini. � Tak to za go�cin� p�acisz? tak� to wdzi�czno�� w sercu �ywisz? O �mijo! Co� za jeden? Sk�de� si� wzi��?</p><p>M�odzi Kurcewicze pocz�li w palce trzaska� i po �cianach za broni� si� ogl�da�, namiestnik za� wo�a�:</p><p>� Poganie! zagarn�li�cie w�o�� sieroc�, ale nic z tego. Za dzie� ksi��� ju� o tym wiedzie� b�dzie.</p><p>Us�yszawszy to kniahini rzuci�a si� w ty� izby i chwyciwszy rohatyn�<a l:href="#fn512" type="note">[512]</a> sz�a z ni� do namiestnika. Kniaziowie te�, porwawszy, co kt�ry m�g�, ten szabl�, ten ki�cie�<a l:href="#fn513" type="note">[513]</a>, ten n�, otoczyli go p�kolem, dysz�c jak stado wilk�w w�ciek�ych.</p><p>� Do ksi�cia p�jdziesz? � wo�a�a kniahini � a wiesz-li, czy �yw st�d wyjdziesz? czy to nie ostatnia twoja godzina?</p><p>Skrzetuski skrzy�owa� r�ce na piersiach i okiem nie mrugn��.</p><p>� Jako ksi���cy pose� z Krymu wracam � rzek� � i niech tu jedn� kropl� krwi uroni�, a w trzy dni i popio�u z tego miejsca nie zostanie, wy za� pognijecie w lochach �ubnia�skich<a l:href="#fn514" type="note">[514]</a>. Jest-li na �wiecie moc, co by was uchroni� zdo�a�a? Nie gro�cie, bo was si� nie boj�!</p><p>� Zginiemy, ale ty pierwej zginiesz.</p><p>� Tedy uderzaj � oto pier� moja.</p><p>Kniaziowie z matk� na czele trzymali wci�� ostrza skierowane ku piersi namiestnika, ale rzek�by�, jakie� niewidzialne �a�cuchy skr�powa�y im r�ce. Sapi�c i zgrzytaj�c z�bami, szarpali si� w bezsilnej w�ciek�o�ci � wszelako nie uderza� �aden. Ubezw�adni�o ich straszliwe imi� Wi�niowieckiego.</p><p>Namiestnik by� panem po�o�enia.</p><p>Bezsilny gniew kniahini wyla� si� tylko potokiem obelg:</p><p>� Przechero! szaraku<a l:href="#fn515" type="note">[515]</a>! ho�yszu<a l:href="#fn516" type="note">[516]</a>! kniaziowej krwi ci si� zachcia�o � ale nic z tego! Ka�demu oddamy, byle nie tobie, czego nam i sam ksi��� nakaza� nie jest w stanie.</p><p>Na to pan Skrzetuski:</p><p>� Nie pora mi si� z mego szlachectwa wywodzi�, ale tak my�l�, �e wasze ksi�stwo mog�oby snadnie za nim mieczyk i tarcz� nosi�. Zreszt�, skoro ch�op by� wam dobry, to jam lepszy. Co do fortuny mojej, i ta wej�� mo�e z wasz� w paragon<a l:href="#fn517" type="note">[517]</a>, a �e m�wicie, i� mnie Heleny nie dacie, to s�uchajcie, co powiem: i ja ostawi� was przy Roz�ogach, rachunk�w z opieki nie ��daj�c.</p><p>� Nie darowywuj tego, co nie twoje.</p><p>� Nie darowuj�, jeno obietnic� na przysz�o�� daj� i rycerskim s�owem j� por�czam. Tedy wybierajcie: albo rachunki ksi�ciu z opieki z�o�y� i z Roz�og�w ust�pi�, albo-li mnie dziewk� odda�, a w�o�� zatrzyma�</p><p>Rohatyna wysuwa�a si� z wolna z r�k kniahini. Po chwili upad�a z brz�kiem na pod�og�.</p><p>� Wybierajcie � powt�rzy� pan Skrzetuski: � <emphasis>aut pacem, aut bellum<a l:href="#fn518" type="note">[518]</a></emphasis>!</p><p>� Szcz�cie to � rzek�a ju� �agodniej Kurcewiczowa � �e Bohun z soko�y<a l:href="#fn519" type="note">[519]</a> pojecha� nie chc�c na waszmo�ci patrzy�, bo on ju� wczora podejrzewa�. Inaczej nie by�oby tu bez krwi rozlania.</p><p>� Mo�cia pani, i ja szabl� nie po to nosz�, by mi pas obci�ga�a.</p><p>� Uwa� jednak waszmo��, czy to politycznie ze strony takiego kawalera, wszed�szy po dobremu w dom, tak na ludzi nastawa� i dziewk� impetem bra�, tak w�a�nie, jakby z niewoli tureckiej?</p><p>� Godzi si�, gdy po niewoli mia�a by� ch�opu zaprzedana.</p><p>� Tego wa�� o Bohunie nie m�w, bo on cho� rodzic�w nie�wiadom, przecie wojownik jest zawo�any i rycerz s�awny, a nam od dziecka znajomy, w domu jakoby krewny. Kt�remu za jedno, czyby mu t� dziewk� odj��, czyby go no�em pchn��.</p><p>� Mo�cia pani, a mnie czas w drog�, wybaczcie wi�c, �e raz jeszcze powt�rz�: wybierajcie!</p><p>Kniahini zwr�ci�a si� do syn�w:</p><p>� A co, synkowie, m�wicie na tak pokorn� pro�b� tego kawalera?</p><p>Bu�yhowie spogl�dali po sobie, tr�cali si� �okciami i milczeli.</p><p>Na koniec Symeon mrukn��:</p><p>� Ka�esz bi�, maty<a l:href="#fn520" type="note">[520]</a>, to b�dziem; ka�esz da� dziewk�, to damy.</p><p>� Bi� �le i da� �le.</p><p>Potem zwracaj�c si� do Skrzetuskiego:</p><p>� Przycisn��e� nas wa�� tak do �ciany, �e cho� �opn��<a l:href="#fn521" type="note">[521]</a>. Bohun jest cz�owiek szalony, got�w si� wa�y� na wszystko. Kto nas przed jego zemst� os�oni? Sam zginie od ksi�cia, ale nas pierwej zgubi. Co nam pocz��?</p><p>� Wasza g�owa.</p><p>Kniahini milcza�a przez chwil�.</p><p>� S�uchaj�e, mo�ci kawalerze. Musi to wszystko w tajemnicy zosta�. Bohuna wyprawim do Perejas�awia<a l:href="#fn522" type="note">[522]</a>, sami z Helen� do �ubni�w<a l:href="#fn523" type="note">[523]</a> zjedziem, a wa�� uprosisz ksi�cia, by nam prezydium<a l:href="#fn524" type="note">[524]</a> do Roz�og�w przys�a�. Bohun ma w pobli�u p�torasta<a l:href="#fn525" type="note">[525]</a> semen�w<a l:href="#fn526" type="note">[526]</a>, z kt�rych cz�� tu jest. Nie mo�esz Heleny zaraz bra�, bo j� odbije. Inaczej to nie mo�e by�. Jed��e wi�c, nikomu sekretu nie powiadaj�c, i czekaj nas.</p><p>� By�cie mnie zdradzili?</p><p>� By�my tylko mogli! � ale nie mo�em, sam to widzisz. Daj s�owo, �e sekret do czasu utrzymasz!</p><p>� Daj� � a wy dajecie dziewk�?</p><p>� Bo nie mo�emy nie da�, cho� nam Bohuna �al�</p><p>� Tfy! tfy! mo�ci panowie � rzek� nagle namiestnik zwracaj�c si� do kniazi�w � czterech was jak d�b�w i jednego Kozaka si� boj�c, zdrad� go bra� chcecie. Chociem wam winien dzi�kowa�, jednak�e powiem: nie przystoi to zacnej szlachcie!</p><p>� Wa�� si� w to nie mieszaj � zakrzykn�a kniahini. � Nie twoja to rzecz. Co nam pocz��? Ilu wa�� masz �o�nierz�w<a l:href="#fn527" type="note">[527]</a> na jego p�torasta semen�w? Os�onisz�e nas? os�onisz�e sam� Helen�, kt�r� on gwa�tem porwa� got�w? To nie wa�cina rzecz. Jed��e sobie do �ubni�w<a l:href="#fn528" type="note">[528]</a>, a co my poczniemy, to nam wiedzie�, byle�my Helen� ci przywie�li.</p><p>� Czy�cie, co chcecie: jedno wam tylko jeszcze powiem, gdyby si� tu krzywda kniazi�wnie dzia�a � tedy biada wam!</p><p>� Nie poczynaj�e sobie tak z nami, by� nas do desperacji nie przywi�d�.</p><p>� Bo�cie jej gwa�t uczyni� chcieli, a i teraz, przedaj�c j� za Roz�ogi, do g�owy wam nie przysz�o spyta�: zali<a l:href="#fn529" type="note">[529]</a> b�dzie jej po my�li moja persona<a l:href="#fn530" type="note">[530]</a>?</p><p>� Za czym spytamy jej wobec ciebie � rzek�a kniahini t�umi�c gniew, kt�ry na nowo poczyna� wrze� w jej piersi, czu�a bowiem doskonale pogard� w s�owach namiestnika.</p><p>Symeon poszed� po Helen� i po chwili ukaza� si� z ni� w sieni.</p><p>W�r�d tych gniew�w i gr�b, kt�re zdawa�y si� hucze� jeszcze w powietrzu jak odg�osy przemijaj�cej nawa�nicy, w�r�d tych zmarszczonych brwi, srogich spojrze� i surowych twarzy, jej �liczne oblicze zab�ys�o jakoby s�o�ce po burzy.</p><p>� Mo�cia panno! � rzek�a ponuro kniahini ukazuj�c na Skrzetuskiego � je�li masz wol� po temu, to jest tw�j przysz�y m��.</p><p>Helena zblad�a jak �ciana i, krzykn�wszy, zakry�a oczy r�koma, a potem nagle wyci�gn�a je ku Skrzetuskiemu.</p><p>� Prawda-li to? � szepta�a w upojeniu.</p><empty-line/><empty-line/><empty-line/><p>W godzin� p�niej orszak pos�a i namiestnikowy posuwa� si� z wolna le�nym go�ci�cem w stron� �ubni�w<a l:href="#fn531" type="note">[531]</a>. Skrzetuski z panem Longinem Podbipi�t� jechali na czele; za nimi wozy poselskie wyci�gn�y si� d�ugim pasem. Namiestnik ca�y by� pogr��ony w zadumie i t�sknocie, gdy wtem z owej zadumy zbudzi�y go urwane s�owa pie�ni:</p><cite><poem><stanza><v>Tu�u, tu�u, serce bo�yt<a l:href="#fn532" type="note">[532]</a>�</v></stanza></poem></cite><p>W g��bi lasu na w�skiej wyje�d�onej przez ch�op�w dro�ynie ukaza� si� Bohun. Ko� jego ca�kiem by� pokryty pian� i b�otem.</p><p>Widocznie Kozak, wedle swego obyczaju, pu�ci� si� by� na stepy i lasy, by si� wiatrem spi�, zgubi� w dali i zapami�ta�, i to, co dusz� bola�o � przebole�.</p><p>Teraz wraca� w�a�nie do Roz�og�w.</p><p>Patrz�c na t� przepyszn�, i�cie rycersk� posta�, kt�ra mign�a tylko i znik�a, pan Skrzetuski mimo woli pomy�la� sobie, a nawet mrukn�� pod nosem:</p><p>� Wszelako to szcz�cie, �e on cz�owieka przy niej rozszczepi�.</p><p>Nagle jaki� �al �cisn�� mu serce. �al mu by�o jakoby i Bohuna, ale wi�cej jeszcze tego, �e zwi�zawszy si� s�owem kniahini, nie m�g�, ot teraz, pop�dzi� za nim konia i rzec:</p><p>� Kochamy jedn�, wi�c jednemu z nas nie �y� na �wiecie. Dob�d�, Kozacze, serpentyny<a l:href="#fn533" type="note">[533]</a>!</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� V</p></title><p>Przybywszy do �ubni�w<a l:href="#fn534" type="note">[534]</a>, nie zasta� pan Skrzetuski w domu ksi�cia, kt�ry by� do pana Suffczy�skiego, dawniejszego swego dworzanina, do Sie�czy na chrzciny pojecha�, a z nim ksi�na, dwie panny Zbaraskie i wiele os�b ze dworu. Dano tedy zna� do Sie�czy i o powrocie z Krymu namiestnika, i o przybyciu pos�a; tymczasem znajomi i towarzysze witali rado�nie po d�ugiej podr�y Skrzetuskiego, a zw�aszcza pan Wo�odyjowski, kt�ry po ostatnim pojedynku by� najbli�szym naszemu namiestnikowi przyjacielem. Odznacza� si� ten kawaler tym, i� ustawicznie by� zakochany. Przekonawszy si� o nieszczero�ci Anusi Borzobohatej, zwr�ci� by� czu�e serce ku Anieli Le�skiej, pannie r�wnie� z fraucymeru<a l:href="#fn535" type="note">[535]</a>, a gdy i ta przed miesi�cem w�a�nie za�lubi�a pana Staniszewskiego, w�wczas Wo�odyjowski dla pociechy j�� wzdycha� do starszej ksi�niczki Zbaraskiej, Anny, synowicy<a l:href="#fn536" type="note">[536]</a> ksi�cia Wi�niowieckiego.</p><p>Wszelako sam rozumia�, i� podni�s�szy tak wysoko oczy, nie m�g� cho�by najmniejsz� pokrzepia� si� nadziej�, tym bardziej �e i po ksi�niczk� zg�osili si� ju� dziewos��bowie<a l:href="#fn537" type="note">[537]</a>, pan Bodzy�ski i pan Lassota, w imieniu pana Przyjemskiego, wojewodzica ��czyckiego. Opowiada� wi�c nieszcz�sny Wo�odyjowski te nowe strapienia naszemu namiestnikowi, wcielaj�c go we wszystkie sprawy i tajemnice dworskie, kt�rych ten p�uchem s�ucha�, maj�c umys� i serce czym innym zaj�te. Gdyby nie owe duszne niepokoje, kt�re z mi�o�ci�, cho�by wzajemn�, zawsze w parze chodzi� zwyk�y, by�by si� czu� pan Skrzetuski szcz�liwy, wr�ciwszy po d�ugiej nieobecno�ci do �ubni�w, gdzie otoczy�y go twarze �yczliwe i �w gwar �ycia �o�nierskiego, z kt�rym od dawna by� z�y�y<a l:href="#fn538" type="note">[538]</a>. Albowiem �ubnie, jakkolwiek jako zamczysta rezydencja pa�ska, mog�y pod wzgl�dem wspania�o�ci r�wna� si� ze wszystkimi siedzibami �kr�lewi�t�, tym si� wszelako od nich r�ni�y, i� �ycie w nich by�o surowe, prawdziwie obozowe. Kto nie zna� tamtejszych zwyczaj�w i ordynku<a l:href="#fn539" type="note">[539]</a>, ten przyjechawszy cho�by w porze najspokojniejszej m�g� s�dzi�, �e si� tam jaka wyprawa wojenna gotuje. �o�nierz przewa�a� tam nad dworzaninem, �elazo nad z�otem, d�wi�k tr�b obozowych nad gwarem uczt i zabaw. Wsz�dy panowa� wzorowy �ad i nie znana gdzie indziej dyscyplina; wsz�dy roi�o si� od rycerstwa spod r�nych chor�gwi: pancernych, drago�skich, kozackich, tatarskich i wo�oskich<a l:href="#fn540" type="note">[540]</a>, pod kt�rymi s�u�y�o nie tylko ca�e Zadnieprze<a l:href="#fn541" type="note">[541]</a>, ale i ochocza szlachta ze wszystkich okolic Rzplitej<a l:href="#fn542" type="note">[542]</a>. Kto si� chcia� w prawdziwej rycerskiej szkole wy�wiczy�, ten ci�gn�� do �ubni�w; nie brak�o wi�c tam obok Rusin�w ani Mazur�w, ani Litwy, ani Ma�opolan, ba! nawet i Prusak�w. Piesze regimenta i artyleria, czyli tak zwany �lud ognisty�, z�o�one by�y przewa�nie z wyborowych Niemc�w naj�tych za �o�d wysoki; w dragonach s�u�yli g��wnie miejscowi, Litwa w tatarskich chor�gwiach<a l:href="#fn543" type="note">[543]</a>. Ma�opolanie garn�li si� najch�tniej pod znaki pancerne. Ksi��� nie pozwala� te� gnu�nie� rycerstwu; dlatego w obozie panowa� ruch ustawiczny. Jedne pu�ki wychodzi�y na zmian� do stanic i polanek<a l:href="#fn544" type="note">[544]</a>, inne wchodzi�y do stolicy; po ca�ych dniach odbywa�y si� musztry i �wiczenia. Czasem te�, chocia� i spokojnie by�o od Tatar<a l:href="#fn545" type="note">[545]</a>, ksi��� przedsi�bra� dalekie wyprawy w g�uche stepy i pustynie, by �o�nierzy do pochod�w przyuczy�, dotrze� tam, gdzie nikt nie dotar�, i roznie�� s�aw� swego imienia. Tak zesz�ej jesieni zapu�ci� si� lewym brzegiem Dniepru do Kudaku<a l:href="#fn546" type="note">[546]</a>, gdzie go pan Grodzicki, trzymaj�cy prezydium<a l:href="#fn547" type="note">[547]</a>, jak monarch� udzielnego przyjmowa�; potem poci�gn�� obok poroh�w<a l:href="#fn548" type="note">[548]</a> a� do Chortycy<a l:href="#fn549" type="note">[549]</a> i na uroczyszczu Kuczkas�w<a l:href="#fn550" type="note">[550]</a> kaza� mogi��<a l:href="#fn551" type="note">[551]</a> wielk� z kamieni usypa� na pami�tk� i na znak, �e tamt� stron� �aden jeszcze pan nie bywa� tak daleko<a l:href="#fn552" type="note">[552]</a>.</p><p>Pan Bogus�aw Maszkiewicz, �o�nierz dobry, cho� m�ody, a zarazem cz�owiek uczony, kt�ry t� wypraw� r�wnie� jak i inne pochody ksi���ce opisa�, cuda o niej opowiada� Skrzetuskiemu, co pan Wo�odyjowski zaraz potwierdza�, gdy� i on bra� udzia� w wyprawie. Widzieli tedy porohy i dziwili im si�, a zw�aszcza strasznemu Nienasytcowi<a l:href="#fn553" type="note">[553]</a>, kt�ry rokrocznie jak ongi Scylla i Charybda<a l:href="#fn554" type="note">[554]</a> po kilkadziesi�t ludzi po�era�. Potem pu�cili si� na wsch�d, na spalone stepy, gdzie od niedogark�w<a l:href="#fn555" type="note">[555]</a> jazda post�powa� nie mog�a, i a� musieli koniom nogi sk�rami obwija�. Spotkali tam mn�stwo gadzin, padalc�w i olbrzymie w�e po�ozy<a l:href="#fn556" type="note">[556]</a>, na dziesi�� �okci<a l:href="#fn557" type="note">[557]</a> d�ugie, a grube jak rami� m�a. Po drodze na samotnych d�bach ryli <emphasis>pro aeterna rei memoria<a l:href="#fn558" type="note">[558]</a></emphasis> herby ksi���ce, na koniec zaszli w tak g�uche stepy, gdzie ju� i �lad�w cz�owieka nie by�o mo�na dopatrzy�. </p><p>� My�la�em � m�wi� uczony pan Maszkiewicz � �e nam w ko�cu na wz�r Ulissesa<a l:href="#fn559" type="note">[559]</a> i do Hadu<a l:href="#fn560" type="note">[560]</a> zst�pi� przyjdzie.</p><p>Na to pan Wo�odyjowski:</p><p>� Przysi�gali te� ludzie spod chor�gwi pana stra�nika Zamojskiego, kt�ra sz�a na przodku, jako ju� widzieli owe <emphasis>fines</emphasis><a l:href="#fn561" type="note">[561]</a>, na kt�rych <emphasis>orbis terrarum<a l:href="#fn562" type="note">[562]</a></emphasis> si� ko�czy.</p><p>Namiestnik opowiada� wzajemnie towarzyszom o Krymie, gdzie prawie p� roku sp�dzi�, czekaj�c na respons chana jegomo�ci, o tamtejszych miastach pozosta�ych z dawnych czas�w, o Tatarach i o pot�dze ich wojennej, a na koniec o postrachu, w jakim �yli, us�yszawszy o walnej na Krym wyprawie, w kt�rej wszystkie si�y Rzeczypospolitej mia�y wzi�� udzia�.</p><p>Tak gwarz�c, co wiecz�r oczekiwali powrotu ksi�cia; tymczasem namiestnik przedstawia� co bli�szym towarzyszom pana Longina Podbipi�t�, kt�ry jako cz�ek s�odki, od razu pozyska� serca, a okazawszy przy pr�bach z mieczem nadludzk� sw� si��, powszechny sobie zjednywa� szacunek. Opowiedzia� on ju� temu i owemu o przodku Stowejce i o �ci�tych trzech g�owach, zamilcza� tylko o swoim �lubie, nie chc�c si� na �arty nara�a�. Szczeg�lniej podobali si� sobie z Wo�odyjowskim, a to dla obop�lnej serc czu�o�ci; po kilku te� dniach chodzili razem wzdycha� na wa�y, jeden do gwiazdki za wysoko �wiec�cej, by j� m�g� dosta�, <emphasis>alias</emphasis> do ksi�niczki Anny � drugi do nieznanej, od kt�rej go trzy �lubowane g�owy oddziela�y.</p><p>Ci�gn�� nawet Wo�odyjowski pana Longina do dragon�w, ale Litwin postanowi� sobie koniecznie zapisa� si� pod znak pancerny, by pod Skrzetuskim s�u�y�, o kt�rym z rozkosz� dowiedzia� si� w �ubniach<a l:href="#fn563" type="note">[563]</a>, �e wszyscy maj� go za rycerza pierwszej wody i jednego z najlepszych oficer�w ksi���cych. A w�a�nie w chor�gwi, w kt�rej pan Skrzetuski porucznikowa�, otwiera� si� wakans<a l:href="#fn564" type="note">[564]</a> po panu Zakrzewskim, przezwiskiem <emphasis>Miserere mei<a l:href="#fn565" type="note">[565]</a></emphasis>, kt�ry od dw�ch tygodni ob�o�nie chorowa� i by� bez nadziei �ycia, bo mu si� wszystkie rany od wilgoci pootwiera�y. Do trosk mi�osnych namiestnika do��czy� si� jeszcze i smutek z gro��cej straty starego towarzysza i do�wiadczonego przyjaciela; nie odst�powa� te� po kilka godzin dziennie ani pi�dzi� od jego wezg�owia, pocieszaj�c go, jak umia�, i krzepi�c go nadziej�, �e jeszcze niejedn� wypraw� razem odb�d�.</p><p>Ale starzec nie potrzebowa� pociechy. Kona� sobie weso�o na twardym �o�u rycerskim obci�gni�tym ko�sk� sk�r� i z u�miechem prawie dziecinnym spogl�da� na krucyfiks zawieszony nad �o�em, Skrzetuskiemu za� odpowiada�:</p><p>� <emphasis>Miserere mei</emphasis>, mo�ci poruczniku, ju� ja sobie id� po swoj� laf�<a l:href="#fn566" type="note">[566]</a> niebiesk�. Cia�o na mnie takie od ran dziurawe, �e o to si� tylko boj�, czy �wi�ty Piotr, kt�ry jest marsza�kiem bo�ym i och�d�stwa<a l:href="#fn567" type="note">[567]</a> w niebie dogl�da� musi, pu�ci mnie do raju w tak podziurawionej sukni. Ale mu powiem: ��wi�ty Pietru�ku! zaklinam ci� na ucho Malchusowe<a l:href="#fn568" type="note">[568]</a>, nie czy�e mi wstr�tu, bo� to poganie tak mi popsowali szatki cielesne� <emphasis>Miserere mei</emphasis>! a b�dzie jaka wyprawa �w. Micha�a na potencj� piekieln�, to si� stary Zakrzewski przyda jeszcze.�</p><p>Wi�c porucznik, cho� jako �o�nierz tyle razy �mier� ogl�da� i sam j� zadawa�, nie m�g� �ez wstrzyma� s�uchaj�c tego starca, kt�rego zgon do pogodnego zachodu s�o�ca by� podobny.</p><p>A� jednego ranka zabrzmia�y dzwony we wszystkich ko�cio�ach i cerkwiach �ubnia�skich zwiastuj�ce �mier� pana Zakrzewskiego. Tego� dnia ksi��� z Sie�czy przyjecha�, a z nim panowie Bodzy�ski i Lassota oraz ca�y dw�r i du�o szlachty w kilkudziesi�ciu kolaskach, bo zjazd u pana Suffczy�skiego by� niezmierny. Ksi��� wyprawi� wspania�y pogrzeb, chc�c uczci� zas�ugi zmar�ego i okaza�, jak si� w ludziach rycerskich kocha. Asystowa�y wi�c w pochodzie �a�obnym wszystkie regimenty stoj�ce w �ubniach, na wa�ach bito z hakownic i rusznic. Kawaleria sz�a od zamku a� do ko�cio�a farnego w mie�cie bojowym ordynkiem, ale ze zwini�tymi banderiami; za ni� piesze regimenta<a l:href="#fn569" type="note">[569]</a> z kolbami do g�ry. Sam ksi��� przybrany w �a�ob� jecha� za trumn� w poz�ocistej karecie zaprz�onej w o�m bia�ych jak mleko koni maj�cych grzywy i ogony pofarbowane na p�sowo i ki�cie strusich pi�r czarnej barwy na g�owach. Przed kolask� post�powa� oddzia� janczar�w stanowi�cych przyboczn� stra� ksi���c�, tu� za kolask� paziowie przybrani z hiszpa�ska, na dzielnych koniach, dalej wysocy urz�dnicy dworscy, dworzanie r�kodajni<a l:href="#fn570" type="note">[570]</a>, pokojowcy, na koniec hajducy<a l:href="#fn571" type="note">[571]</a> i pajucy<a l:href="#fn572" type="note">[572]</a>. Kondukt zatrzyma� si� naprz�d u drzwi ko�cio�a, gdzie ksi�dz Jask�lski powita� trumn� mow� poczynaj�c� si� od s��w: �Gdzie tak spieszysz, mo�ci Zakrzewski?� Potem przemawia�o jeszcze kilku z towarzystwa, a mi�dzy nimi i pan Skrzetuski, jako zwierzchnik i przyjaciel zmar�ego. Nast�pnie wniesiono cia�o do ko�cio�a i tu dopiero zabra� g�os najwymowniejszy z wymownych: ksi�dz jezuita Muchowiecki, kt�ry m�wi� tak g�rnie i ozdobnie, �e sam ksi��� zap�aka�.By� to bowiem pan nadzwyczaj tkliwego serca i dla �o�nierz�w<a l:href="#fn573" type="note">[573]</a> ojciec prawdziwy. Dyscypliny przestrzega� �elaznej, ale pod wzgl�dem hojno�ci, �askawego traktowania ludzi i opieki, jak� otacza� nie tylko ich samych, ale ich dzieci i �ony, nikt si� z nim nie m�g� por�wna�. Dla bunt�w straszny i niemi�osierny, by� jednak prawdziwym dobrodziejem nie tylko szlachty, ale i ca�ego swego ludu. Gdy w czterdziestym sz�stym roku szara�cza zniszczy�a plony, to czynszownikom za ca�y rok czynsz odpu�ci�, poddanym kaza� wydawa� zbo�e ze spichlerz�w, a po po�arze w Chorolu<a l:href="#fn574" type="note">[574]</a> wszystkich mieszczan przez dwa miesi�ce swoim kosztem �ywi�. Dzier�awcy i podstaro�ciowie w ekonomiach dr�eli, by do uszu ksi�cia wie�� o jakowych nadu�yciach lub krzywdach ludowi czynionych nie dosz�a. Sierotom taka by�a opieka zapewniona, �e przezywano je na Zadnieprzu<a l:href="#fn575" type="note">[575]</a> �ksi���cymi detynami<a l:href="#fn576" type="note">[576]</a>�. Czuwa�a nad tym sama ksi�na Gryzelda przy pomocy ojca Muchowieckiego. �ad tedy panowa� we wszystkich ziemiach ksi���cych, dostatek, sprawiedliwo��, spok�j, ale i strach, bo w razie najmniejszego oporu nie zna� ksi��� miary w gniewie i karaniu, tak w jego naturze ��czy�a si� wspania�omy�lno�� ze srogo�ci�. Ale w owych czasach i w owych krainach tylko ta srogo�� pozwala�a si� krzewi� i pieni� ludzkiemu �yciu i pracy, jej tylko dzi�ki powstawa�y miasta i wsie, rolnik wzi�� g�r� nad hajdamak�<a l:href="#fn577" type="note">[577]</a>, kupiec spokojnie towar sw�j prowadzi�, dzwony spokojnie wzywa�y wiernych na modlitw�, wr�g nie �mia� granicy przest�pi�, kupy �otr�w gin�y na palach lub zmienia�y si� w rz�dnych �o�nierzy, a kraj pustynny rozkwita�.</p><p>Dzikiej krainie i dzikim mieszka�com takiej potrzeba by�o r�ki, na Zadnieprze bowiem sz�y najniespokojniejsze z Ukrainy �ywio�y, ci�gn�li osadnicy n�ceni rol� i �yzno�ci� ziemi, zbiegli ch�opi ze wszystkich ziem Rzeczypospolitej, przest�pcy uciekaj�cy z wi�zie�, s�owem, jakoby rzek� Livius<a l:href="#fn578" type="note">[578]</a>: <emphasis>pastorum convenarumque plebs transfuga ex suis populis<a l:href="#fn579" type="note">[579]</a></emphasis>. Utrzyma� ich w ryzie, zmieni� w spokojnych osadnik�w i wt�oczy� w karby osiad�ego �ycia m�g� tylko taki lew, na kt�rego ryk dr�a�o wszystko.</p><p>Pan Longinus Podbipi�ta, pierwszy raz w �yciu ksi�cia na pogrzebie ujrzawszy, w�asnym oczom uwierzy� nie m�g�. S�ysz�c bowiem tyle o s�awie jego wyobra�a� sobie, �e musi to by� jaki� olbrzym o g�ow� rodzaj ludzki przewy�szaj�cy, a tymczasem ksi��� by� wzrostu prawie ma�ego i do�� szczup�y. M�ody by� jeszcze, liczy� dopiero trzydziesty sz�sty rok �ycia, ale na twarzy jego widne ju� by�y trudy wojenne. O ile bowiem w �ubniach<a l:href="#fn580" type="note">[580]</a> �y� jak kr�l prawdziwy, o tyle w czasie licznych wypraw i pochod�w dzieli� niewczasy prostego towarzysza<a l:href="#fn581" type="note">[581]</a>, jada� czarny chleb i sypia� na ziemi na woj�oku<a l:href="#fn582" type="note">[582]</a>, a �e wi�ksza cz�� �ycia schodzi�a mu na pracach obozowych, wi�c odbi�y si� one na jego twarzy. Wszelako oblicze to na pierwszy rzut oka zdradza�o nadzwyczajnego cz�owieka. Malowa�a si� w nim �elazna, nieugi�ta wola i majestat, przed kt�rym ka�dy mimo woli musia� uchyli� g�owy. Wida� by�o, �e ten cz�owiek zna swoj� pot�g� i wielko�� � i gdyby mu jutro w�o�y� koron� na g�ow�, nie czu�by si� ani zdziwionym, ani przygniecionym jej ci�arem. Oczy mia� du�e, spokojne, prawie s�odkie, jednak�e gromy zdawa�y si� by� w nich u�pione, i czu�e�, �e biada temu, kto by je rozbudzi�. Nikt te� znie�� nie m�g� spokojnego blasku tego spojrzenia i widywano pos��w, wytrawnych dworak�w, kt�rzy stan�wszy przed Jeremim mieszali si� i nie umieli zacz�� dyskursu. By� to zreszt� na swoim Zadnieprzu kr�l prawdziwy. Z kancelarii jego wychodzi�y przywileje i nadania: �My po bo�ej my�osti knia� i hospodyn<a l:href="#fn583" type="note">[583]</a>� etc<a l:href="#fn584" type="note">[584]</a>. Niewielu te� i pan�w za r�wnych sobie poczytywa�. Kniaziowie z krwi dawnych w�adc�w bywali u niego marsza�kami. Takim by� w swoim czasie i ojciec Heleny, Wasyl Bu�yha Kurcewicz, kt�ry to r�d przecie, jak si� wy�ej wspomnia�o, wyprowadza� si� od Koriata<a l:href="#fn585" type="note">[585]</a>, a w samej rzeczy od Rurykowicz�w<a l:href="#fn586" type="note">[586]</a> pochodzi�.</p><p>By�o w ksi�ciu Jeremim co�, co mimo wrodzonej mu �askawo�ci trzyma�o ludzi w oddaleniu. Kochaj�c �o�nierz�w<a l:href="#fn587" type="note">[587]</a>, on sam poufali� si� z nimi; z nim nikt nie �mia� si� poufali�. A jednak�e rycerstwo, gdyby mu kaza� konno w przepa�cie Dnieprowe skoczy�, uczyni�oby to bez wahania.</p><p>Po matce Wo�oszce<a l:href="#fn588" type="note">[588]</a> odziedziczy� on cer� bia�� t� bia�o�ci� rozpalonego �elaza, od kt�rej �ar bije, i czarny jak skrzyd�o kruka w�os, kt�ry na ca�ej g�owie podgolony, z przodu tylko spada� bujniej i obci�ty nad brwiami, zas�ania� mu po�ow� czo�a. Nosi� si� po polsku, o ubi�r niezbyt dba� i tylko na wielkie uroczysto�ci nak�ada� szaty kosztowne, ale w�wczas �wieci� ca�y od z�ota i kamieni. Pan Longin w kilka dni p�niej by� obecny na takiej uroczysto�ci, gdy ksi��� dawa� pos�uchanie panu Rozwanowi Ursu. Audiencje pos��w odbywa�y si� zawsze w sali tak zwanej niebieskiej, gdy� na jej suficie firmament niebieski wraz z gwiazdami p�dzlem gda�szczanina Helma by� wyobra�ony. Zasiada� tedy ksi��� pod baldachimem z aksamitu i gronostaj�w, na wynios�ym krze�le do tronu podobnym, kt�rego podn�ek by� blach� poz�ocist� obity, za ksi�ciem za� sta� ksi�dz Muchowiecki, sekretarz, marsza�ek knia� Woronicz, pan Bogus�aw Maszkiewicz, dalej paziowie i dwunastu trabant�w<a l:href="#fn589" type="note">[589]</a> z halabardami, przybranych po hiszpa�sku; g��bie sali przepe�nione by�y rycerstwem w �wietnych strojach i ubiorach. Pan Rozwan prosi� w imieniu hospodara<a l:href="#fn590" type="note">[590]</a>, by ksi��� swym wp�ywem i groz� imienia wyrobi� u chana zakaz Tatarom budziackim<a l:href="#fn591" type="note">[591]</a> wpadania do Wo�oszczyzny<a l:href="#fn592" type="note">[592]</a>, w kt�rej corocznie straszliwe szkody i spustoszenia czynili, na co ksi��� odpowiedzia� pi�kn� �acin�, �e Budziaccy nie bardzo samemu chanowi byli pos�uszni, �e jednak�e gdy na kwiecie� spodziewa si� czausa murzy<a l:href="#fn593" type="note">[593]</a>, pos�a chanowego, u siebie, b�dzie przez niego upomina� si� u chana o krzywdy wo�oskie. Pan Skrzetuski poprzednio ju� zda� relacj� ze swego poselstwa i podr�y oraz ze wszystkiego, co s�ysza� o Chmielnickim i jego na Sicz<a l:href="#fn594" type="note">[594]</a> ucieczce. Ksi��� postanowi� posun�� kilka pu�k�w ku Kudakowi<a l:href="#fn595" type="note">[595]</a>, ale nie przywi�zywa� wielkiej do tej sprawy wagi. Tak wi�c, gdy nic nie zdawa�o si� zagra�a� spokojowi i pot�dze zadnieprza�skiego pa�stwa, rozpocz�y si� w �ubniach<a l:href="#fn596" type="note">[596]</a> uroczysto�ci i zabawy, tak z powodu bytno�ci pos�a Rozwana, jak i dlatego, �e panowie Bodzy�ski i Lassota o�wiadczyli si� wreszcie uroczy�cie w imieniu wojewodzica Przyjemskiego o r�k� starszej ksi�niczki Anny, na kt�r� pro�b� otrzymali i od ksi�cia, i od ksi�nej Gryzeldy odpowied� pomy�ln�.</p><p>Jeden tylko ma�y Wo�odyjowski cierpia� nad tym niema�o, a gdy Skrzetuski pr�bowa� wla� mu otuch� w serce, odpowiedzia�:</p><p>� Dobrze tobie, bo gdy jeno zechcesz, Anusia Borzobohata ci� nie minie. Ju� tu ona o tobie bardzo wdzi�cznie przez ca�y czas wspomina�a; rozumia�em z pocz�tku, i� w tej my�li, by zazdro�� w Bychowcu <emphasis>excitare</emphasis><a l:href="#fn597" type="note">[597]</a>, ale widz�, �e chcia�a go na hak przywie�� i chyba dla ciebie jednego czulszy w sercu �ywi sentyment.</p><p>� Co tam Anusia! Wr��e sobie do niej � <emphasis>non prohibeo<a l:href="#fn598" type="note">[598]</a></emphasis>. Ale o ksi�niczce Annie przesta� my�le�, gdy� to jest to samo, jakby� chcia� feniksa czapk� na gnie�dzie przykry�.</p><p>� Wiem ci to, �e ona jest feniksem, i dlatego z �alu po niej pewnie umrze� mi przyjdzie.</p><p>� �yw b�dziesz i wraz si� zakochasz, byle jeno nie w ksi�niczce Barbarze, bo ci j� drugi wojewodzic sprzed nosa sprz�tnie.</p><p>� Zali serce jest pacho�kiem, kt�remu rozkaza� mo�na? zali oczom zabronisz patrzy� na tak cudn� istot�, jak ksi�niczka Barbara, kt�rej widok dzikie nawet bestie poruszy� by�by zdolny?</p><p>� Masz diable kubrak! � wykrzykn�� pan Skrzetuski. � Widz�, �e si� bez mojej pomocy pocieszysz, ale� to powtarzam: wr�� do Anusi, bo z mojej strony �adnych impediment�w<a l:href="#fn599" type="note">[599]</a> mie� nie b�dziesz.</p><p>Anusia jednak ani my�la�a rzeczywi�cie o Wo�odyjowskim. Natomiast dra�ni�a j�, zaciekawia�a i gniewa�a oboj�tno�� pana Skrzetuskiego, kt�ry wr�ciwszy po tak d�ugiej nieobecno�ci, prawie na ni� nie spojrza�. Wieczorami tedy, gdy ksi��� z co przedniejszymi oficerami i dworzany<a l:href="#fn600" type="note">[600]</a> przychodzi� do bawialnej komnaty ksi�ny, by zabawi� si� rozmow�, Anusia wygl�daj�c zza plec�w swej pani (bo ksi�na by�a wysoka, a Anusia niska) �widrowa�a swymi czarnymi oczkami w twarzy namiestnika, chc�c mie� rozwi�zanie tej zagadki. Ale oczy Skrzetuskiego, r�wnie� jak my�l, b��dzi�y gdzie indziej, a gdy wzrok jego pada� na dziewczyn�, to taki zamy�lony i szklany, jak gdyby nie na t� patrzy�, do kt�rej �piewa� niegdy�:</p><cite><poem><stanza><v>Jak tatarska orda,</v><v>Bierzesz w jasyr<emphasis>corda</emphasis><a l:href="#fn601" type="note">[601]</a>!�</v></stanza></poem></cite><p>�Co mu si� sta�o?� � pyta�a sama siebie rozpieszczona faworytka ca�ego dworu i tupi�c drobn� n�k�, czyni�a postanowienie rzecz t� zbada�. Nie kocha�a si� ona wprawdzie w Skrzetuskim, ale przyzwyczaiwszy si� do ho�d�w, nie mog�a znie��, by na ni� nie zwa�ano i gotowa by�a ze z�o�ci sama si� rozkocha� w zuchwalcu.</p><p>Razu tedy jednego biegn�c z motkami dla ksi�ny spotka�a pana Skrzetuskiego wychodz�cego z przyleg�ej sypialnej komnaty ksi���cej. Nalecia�a na niego jak burza, prawie go potr�ci�a piersi� i cofn�wszy si� nagle, rzek�a:</p><p>� Ach! jakem si� przestraszy�a! Dzie� dobry wa�panu!</p><p>� Dzie� dobry pannie Annie! Czyli� takowe monstrum<a l:href="#fn602" type="note">[602]</a> ze mnie, bym a� mia� pann� Ann� przestrasza�?</p><p>Dziewczyna sta�a ze spuszczonymi oczkami, kr�c�c w palcach niezaj�tej r�ki ko�ce warkocz�w, przest�puj�c z n�ki na n�k� i niby zmieszana odpowiedzia�a z u�miechem:</p><p>� E nie! to to nie� wcale nie� jak matk� kocham!</p><p>Nagle spojrza�a na porucznika i zn�w zaraz spu�ci�a oczy.</p><p>� Czy si� wa�pan gniewasz na mnie?</p><p>� Ja? Albo� panna Anna dba o m�j gniew?</p><p>� Co prawda, to nie. Mia�abym te� o co dba�! Mo�e wa�pan my�lisz, �e zaraz b�d� p�aka�a? Pan Bychowiec grzeczniejszy�</p><p>� Je�li tak, to nie pozostaje mnie nic innego, jak ust�piwszy pola panu Bychowcowi, zej�� z oczu panny Anny.</p><p>� A czy ja trzymam?</p><p>To rzek�szy Anusia zast�pi�a mu drog�.</p><p>� To wa�pan z Krymu powraca? � spyta�a.</p><p>� Z Krymu.</p><p>� A co wa�pan z Krymu przywi�z�?</p><p>� Przywioz�em pana Podbipi�t�. Wszak�e go panna Anna ju� widzia�a? Bardzo to mi�y i stateczny kawaler.</p><p>� Pewnie, �e milszy od wa�pana. A po co on tu przyjecha�?</p><p>� By panna Anna mia�a na kim swojej mocy po pr�bowa�. Ale� radz� ostro si� bra�, bo wiem jeden sekret o tym kawalerze, dla kt�rego jest on niezwyci�ony� i nawet panna Anna z nim nic nie wsk�ra.</p><p>� Dlaczeg� to on jest niezwyci�ony?</p><p>� Bo si� nie mo�e �eni�.</p><p>� A co mnie to obchodzi! Czemu� to on nie mo�e si� �eni�?</p><p>Skrzetuski pochyli� si� do ucha dziewczyny, ale rzek� bardzo g�o�no i dobitnie:</p><p>� Bo czysto�� �lubowa�.</p><p>� Niem�dry� wa�pan! � zawo�a�a pr�dko Anusia i w tej�e chwili furkn�a jak ptak sp�oszony.</p><p>Tego wieczora jednak popatrzy�a pierwszy raz uwa�niej na pana Longina. Go�ci dnia tego by�o niema�o, bo ksi��� wyprawia� po�egnaln� uczt� dla pana Bodzy�skiego. Nasz Litwin, przybrany starannie w bia�y at�asowy �upan i ciemnoniebieski aksamitny kontusz, wygl�da� bardzo okazale, tym bardziej �e przy boku zamiast katowskiego Zerwikaptura zwiesza�a mu si� lekka, krzywa szabla w poz�ocistej pochwie.</p><p>Oczki Anusi strzela�y na pana Longina po trochu umy�lnie, na z�o�� panu Skrzetuskiemu. By�by tego jednak�e namiestnik nie zauwa�y�, gdyby nie Wo�odyjowski, kt�ry tr�ciwszy go �okciem rzek�:</p><p>� Niech�e mnie jasyr<a l:href="#fn603" type="note">[603]</a> spotka, je�li Anusia nie wdzi�czy si� do tej chmielowej tyczki litewskiej.</p><p>� Powiedz�e to jemu samemu.</p><p>� Pewnie, �e powiem. Dobrana b�dzie z nich para.</p><p>� B�dzie j� m�g� nosi� zamiast spinki u �upana, taka w�a�nie jest mi�dzy nimi proporcja.</p><p>� Albo zamiast kitki na czapce.</p><p>Wo�odyjowski podszed� do Litwina.</p><p>� Mospanie! � rzek� � niedawno jake� tu przyby�, ale frant, widz�, z wa�ci nie lada.</p><p>� A to czemu, brate�ku dobrodzieju? a to czemu?</p><p>� Bo� nam tu najg�adsz� dziewk� z fraucymeru<a l:href="#fn604" type="note">[604]</a> ju� zba�amuci�.</p><p>� Dobrodzieju! � rzek� Podbipi�ta sk�adaj�c r�ce � co wa�pan m�wisz najlepszego?</p><p>� Spojrzyj waszmo�� na pann� Ann� Borzobohat�, w kt�rej si� tu wszyscy kochamy, jak to ona na wa�ci dzi� oczkiem strzy�e. Pilnuj si� jeno, �eby z wa�ci dudka nie wystrzyg�a, jako z nas powystrzyga�a.</p><p>To rzek�szy Wo�odyjowski zakr�ci� si� na pi�cie i odszed� pozostawiaj�c pana Longina w zdumieniu. Nie �mia� on nawet zrazu spojrze� w stron� Anusi i po niejakim dopiero czasie rzuci� znienacka okiem � ale a� zadr�a�. Spoza ramienia ksi�nej Gryzeldy dwoje jarz�cych �lepk�w patrzy�o na niego istotnie z ciekawo�ci� i uporem. <emphasis>Apage, satanas<a l:href="#fn605" type="note">[605]</a>!</emphasis> � pomy�la� Litwin i oblawszy si� jak �aczek rumie�cem, uciek� w drugi k�t sali.</p><p>Jednak�e pokusa by�a ci�ka. Ten szatanek wygl�daj�cy zza plec�w ksi�nej tyle mia� pon�t, te oczki tak �wieci�y jasno, �e pana Longina a� ci�gn�o co�, by w nie cho� jeszcze raz tylko spojrze�. Ale wtem wspomnia� na sw�j �lub, w oczach stan�� mu Zerwikaptur, przodek Stowejko Podbipi�ta, trzy �ci�te g�owy, i strach go zdj��. Prze�egna� si� i tego wieczora nie spojrza� wi�cej.</p><p>Natomiast rankiem nazajutrz przyszed� na kwater� Skrzetuskiego.</p><p>� Panie namiestniku � rzek� � a pr�dko poci�gniemy? Co te� tam waszmo�� s�ysza� o wojnie?</p><p>� Przypili�o wa�ci. B�d��e cierpliwy, p�ki si� pod znak nie zaci�gniesz.</p><p>Pan Podbipi�ta bowiem nie by� jeszcze zapisany na miejsce zmar�ego Zakrzewskiego. Musia� czeka� z tym, a� �wier� wyjdzie<a l:href="#fn606" type="note">[606]</a>, co mia�o nast�pi� dopiero pierwszego kwietnia.</p><p>Ale by�o mu rzeczywi�cie pilno, dlatego pyta� namiestnika w dalszym ci�gu:</p><p>� A nic�e J. O.<a l:href="#fn607" type="note">[607]</a> ksi��� w tej materii nie m�wi�?</p><p>� Nic. Kr�l pono do �mierci nie przestanie o wojnie my�le�, ale Rzeczpospolita jej nie chce.</p><p>� A m�wili w Czehrynie<a l:href="#fn608" type="note">[608]</a>, �e rebelia kozacka zagra�a?</p><p>� Zna�, �e wa�ci mocno �lub dolega. Co do rebelii, wiedz�e, i� jej przed wiosn� nie b�dzie, bo cho� to zima lekka, ale zima zim�. Mamy dopiero 15 <emphasis>februarii</emphasis><a l:href="#fn609" type="note">[609]</a>, lada dzie� mrozy jeszcze mog� nasta�, a Kozak w pole nie rusza, p�ki si� nie mo�e okopa�, bo oni zawa�em bij� si� okrutnie, w polu za� nie umiej� dotrzyma�.</p><p>� Tak i trzeba czeka� nawet na Kozak�w?</p><p>� Zwa� wa�pan i to, �e cho�by� w czasie rebelii swoje trzy g�owy znalaz�, to nie wiadomo, czy od �lubu wolnym b�dziesz, bo� co innego Krzy�acy lub Turcy, a co innego swoi � jakoby rzec, dzieci <emphasis>eiusdem matris</emphasis><a l:href="#fn610" type="note">[610]</a>.</p><p>� O wielki Bo�e! A to� mi wa�pan s�ka w g�ow� zada�! Ot, desperacja! Niech�e mnie ksi�dz Muchowiecki te w�tpliwo�ci rozstrzygnie, bo inaczej nie b�d� mia� i chwili spokoju.</p><p>� Pewnie, �e rozstrzygnie, gdy� jest cz�ek uczony i pobo�ny, ale pewnie nie powie nic innego. <emphasis>Bellum civile<a l:href="#fn611" type="note">[611]</a></emphasis> to wojna braci.</p><p>� A gdyby rebelizantom obca pot�ga na pomoc przysz�a?</p><p>� Tedy mia�by� pole. Ale teraz jedno mog� wa�ci zaleci�: czekaj i b�d� cierpliwy.</p><p>Jednak�e pan Skrzetuski sam nie umia� p�j�� za t� rad�. Ogarnia�a go t�skno�� coraz wi�ksza, nudzi�y go uroczysto�ci dworskie i te twarze, na kt�re dawniej by�o mu tak mile spogl�da�. Panowie Bodzy�ski, Lassota i pan Rozwan Ursu wyjechali wreszcie, a po ich wyje�dzie nasta� spok�j g��boki. �ycie zacz�o p�yn�� jednostajnie. Ksi��� zaj�ty by� lustracjami d�br ogromnych i co rano zamyka� si� z komisarzami nadje�d�aj�cymi z ca�ej Rusi i Sandomierskiego � wi�c nawet i �wiczenia wojskowe rzadko tylko mog�y si� odbywa�. Gwarne uczty oficerskie, na kt�rych rozprawiano o przysz�ych wojnach, nu�y�y niewymownie Skrzetuskiego, wi�c z guldynk�<a l:href="#fn612" type="note">[612]</a> na ramieniu ucieka� nad So�onic�<a l:href="#fn613" type="note">[613]</a>, gdzie ongi ��kiewski<a l:href="#fn614" type="note">[614]</a> tak strasznie Nalewajk�<a l:href="#fn615" type="note">[615]</a>, �obod�<a l:href="#fn616" type="note">[616]</a> i Kr�pskiego pogromi�<a l:href="#fn617" type="note">[617]</a>. �lady owej bitwy ju� si� by�y zatar�y i w pami�ci ludzkiej, i na pobojowisku. Czasem tylko jeszcze ziemia wyrzuca�a z �ona zbiela�e ko�ci, a za wod� stercza� nasyp kozacki, spoza kt�rego bronili si� tak rozpaczliwie Zaporo�cy �obody i Nalewajkowa wolnica. Ale ju� i na nasypie pu�ci� si� g�sto gaj zaro�li. Tam to Skrzetuski chroni� si� przed gwarem dworskim i zamiast strzela� do ptak�w, rozpami�tywa�; tam to przed oczyma jego duszy stawa�a przywo�ywana pami�ci� i sercem posta� kochanej dziewczyny; tam w�r�d mg�y, szumu oczeret�w<a l:href="#fn618" type="note">[618]</a> i melancholii owych miejsc doznawa� ulgi we w�asnej t�sknocie.</p><p>Ale p�niej j�y pada� obfite, zapowiadaj�ce wiosn� deszcze. So�onica zamieni�a si� w topielisko, g�owy spod dachu trudno by�o wychyli�, wi�c namiestnik i tej pociechy, jak� znajdowa� w b��kaniu si� samotnym, zosta� pozbawiony. A tymczasem wzrasta� jego niepok�j � i s�usznie. Mia� on z pocz�tku nadziej�, �e Kurcewiczowa z Helen�, je�li tylko kniahini potrafi wyprawi� Bohuna, zjad� zaraz do �ubni�w<a l:href="#fn619" type="note">[619]</a>, a teraz i ta nadzieja zgas�a. S�ota zepsu�a drogi, step na kilka mil, po obu brzegach Su�y<a l:href="#fn620" type="note">[620]</a>, sta� si� ogromnym bagniskiem, na przebycie kt�rego trzeba by�o czeka�, p�ki wiosenne gor�ce s�o�ce nie wyssie zbytku w�d i wilgoci. Przez ca�y ten czas Helena mia�a pozostawa� pod opiek�, kt�rej Skrzetuski nie ufa�, w prawdziwym wilczym gnie�dzie, w�r�d ludzi nieokrzesanych, dzikich, a Skrzetuskiemu niech�tnych. Wprawdzie dla w�asnego dobra powinni mu byli s�owa dotrzyma� � i prawie nie mieli innej drogi � ale kt� m�g� odgadn��, co wymy�l�, na co si� odwa��, zw�aszcza gdy ci��y� nad nimi straszliwy wata�ka<a l:href="#fn621" type="note">[621]</a>, kt�rego widocznie i kochali, i bali si� jednocze�nie. �atwo by mu przysz�o zmusi� ich do oddania mu dziewczyny, bo nierzadkie by�y i podobne wypadki. Tak samo swego czasu towarzysz nieszcz�snego Nalewajki, �oboda, zmusi� pani� Popli�sk�, by mu odda�a za �on� sw� wychowank�, cho� dziewczyna by�a szlachciank� dobrego rodu i chocia� z ca�ej duszy nienawidzi�a wata�ki. A je�li by�o prawd�, co m�wiono o niezmiernych bogactwach Bohuna, to przecie m�g� im i dziewczyn�, i utrat� Roz�og�w zap�aci�. A potem co? �Potem � my�la� p. Skrzetuski � donios� mi szyderczo, �e jest <strong>po harapie</strong>, a sami umkn� gdzie� w puszcze litewskie lub mazowieckie, gdzie ich nawet ksi���ca pot�na r�ka nie dosi�gnie�. Pan Skrzetuski trz�s� si� jak w febrze na t� my�l, targa� si� jak wilk na �a�cuchu, �a�owa� swego rycerskiego s�owa danego kniahini � i nie wiedzia�, co ma pocz��. A by� to cz�owiek, kt�ry nierad pozwala� si� ci�gn�� za brod� wypadkom. W jego naturze le�a�a wielka przedsi�biorczo�� i energia. Nie czeka� on na to, co mu los zdarzy; wola� los bra� za kark i zmusza�, by zdarza� fortunnie � dlatego trudniej mu by�o ni� komu innemu siedzie� z za�o�onymi r�koma w �ubniach. Postanowi� wi�c dzia�a�. Mia� on pacholika Rz�dziana, szlachcica chodaczkowego<a l:href="#fn622" type="note">[622]</a> z Podlasia, lat szesnastu, ale franta kutego na cztery nogi, z kt�rym niejeden stary wyga nie m�g� i�� o lepsze, i tego postanowi� wys�a� do Heleny oraz na przeszpiegi. Sko�czy� si� te� ju� by� luty; deszcze przesta�y la�, marzec zapowiada� si� do�� pogodnie i drogi musia�y si� nieco poprawi�. Wybiera� si� wi�c Rz�dzian w drog�. Pan Skrzetuski zaopatrzy� go w list, papier, pi�ra i flaszk� inkaustu<a l:href="#fn623" type="note">[623]</a>, kt�rej kaza� mu jak oka w g�owie pilnowa�, bo pami�ta�, �e tych rzeczy nie masz w Roz�ogach. Mia� tak�e ch�opak polecenie, by nie powiada�, od kogo jest, by udawa�, �e do Czehryna<a l:href="#fn624" type="note">[624]</a> jedzie, i pilnie na wszystko zwraca� oko, a zw�aszcza wywiedzia� si� dobrze o Bohunie, gdzie jest i co porabia. Rz�dzian nie da� sobie dwa razy instrukcji powtarza�, czapk� na bakier nasun��, nahajem<a l:href="#fn625" type="note">[625]</a> �wisn�� i pojecha�.</p><p>Dla pana Skrzetuskiego rozpocz�y si� ci�kie dni oczekiwania. Dla zabicia czasu �cina� si� w palcaty<a l:href="#fn626" type="note">[626]</a> z panem Wo�odyjowskim, wielkim mistrzem w tej sztuce, lub dzirytem<a l:href="#fn627" type="note">[627]</a> do pier�cienia rzuca�. Zdarzy� si� te� w �ubniach wypadek, kt�rego namiestnik o ma�o zdrowiem nie przyp�aci�. Pewnego dnia nied�wied�, zerwawszy si� z �a�cucha na podw�rcu zamkowym, poszczerbi� dw�ch masztalerzy<a l:href="#fn628" type="note">[628]</a>, pop�oszy� konie pana komisarza Chlebowskiego i na koniec rzuci� si� na namiestnika, kt�ry szed� w�a�nie z cekhauzu<a l:href="#fn629" type="note">[629]</a> do ksi�cia, bez szabli przy boku, maj�c w r�ku tylko lekki nadziak<a l:href="#fn630" type="note">[630]</a> z mosi�n� g��wk�. Namiestnik by�by zgin�� niezawodnie, gdyby nie pan Longin, kt�ry ujrzawszy z cekhauzu, co si� dzieje, porwa� za sw�j Zerwikaptur i przybieg� na ratunek. Pan Longin okaza� si� w zupe�no�ci godnym potomkiem przodka Stowejki, gdy� w oczach ca�ego dworu odwali� jednym zamachem �eb nied�wiedziowi wraz z �ap�, kt�ren to dow�d nadzwyczajnej si�y podziwia� z okna sam ksi��� i wprowadzi� nast�pnie pana Longina do pokoj�w ksi�nej, gdzie Anusia Borzobohata tak wabi�a go oczkiem, �e nazajutrz musia� i�� do spowiedzi i nast�pnie przez trzy dni nie pokazywa� si� w zamku, p�ki �arliw� modlitw� wszelkich pokus nie odp�dzi�.</p><p>Tymczasem up�yn�o dni dziesi��, a Rz�dziana nie by�o wida� z powrotem. Nasz pan Jan schud� z oczekiwania i tak wymizernia�, �e a� Anusia pocz�a si� wypytywa� przez pos�y, co mu jest � a Carboni, doktor ksi���cy, zapisa� mu jak�� driakiew<a l:href="#fn631" type="note">[631]</a> na melancholi�. Ale innej on driakwi potrzebowa�, gdy� dniem i noc� o swojej kniazi�wnie rozmy�la� � i czu� coraz mocniej, �e to nie �adne p�oche uczucie zagnie�dzi�o si� w jego sercu, ale mi�o�� wielka, kt�ra musi by� zaspokojona, bo inaczej pier� ludzk� jak s�abe naczynie rozsadzi� gotowa.</p><p>�atwo wi�c sobie wyobrazi� rado�� pana Jana, gdy pewnego dnia o �wicie wszed� do jego kwatery Rz�dzian, zab�ocony, zm�czony, wymizerowany, ale wes� i z dobr� wie�ci� wypisan� na czole. Namiestnik jak si� zerwa� wprost z �o�a, tak przybieg�szy do niego chwyci� go za ramiona i krzykn��:</p><p>� Listy masz?</p><p>� Mam, panie. Oto s�.</p><p>Namiestnik porwa� i zacz�� czyta�. D�ugi czas w�tpi�, czy mu nawet w razie najpomy�lniejszym Rz�dzian list przywiezie, gdy� nie by� pewny, czy Helena pisa� umie. Kresowe niewiasty nie bywa�y uczone, a Helena chowa�a si� do tego mi�dzy prostakami. Jednak�e widocznie ojciec nauczy� j� jeszcze tej sztuki, gdy� skre�li�a d�ugi list na cztery strony papieru. Biedaczka nie umia�a wprawdzie wyra�a� si� ozdobnie, retorycznie, ale wprost od serca pisa�a co nast�puje:</p><p>�Ju� ja wa�pana nigdy nie zapomn�, wa�pan mnie pr�dzej, bo s�ysz�, �e s� i p�osi mi�dzy wami. Ale gdy� pacholika<a l:href="#fn632" type="note">[632]</a> umy�lnie tyle mil drogi przys�a�, to wida�, �em ci mi�a jak i ty mnie, za co� sercem wdzi�cznym dzi�kuj�. Nie my�l te� wa�pan, aby to nie by�o przeciw skromno�ci mojej tak ci o tym kochaniu pisa�, ale snad� lepiej ju� prawd� powiedzie� ni� ze�ga� albo j� ukrywa�, gdy zgo�a co innego jest w sercu. Wypytywa�am te� im� Rz�dziana, co w �ubniach<a l:href="#fn633" type="note">[633]</a> porabiasz i jakie s� wielkiego dworu obyczaje, a gdy mnie o urodzie i g�adko�ci tamtejszych panien powiada�, prawie �e �zami od wielkiego smutku si� zala�am��</p><p>Tu namiestnik przerwa� czytanie i spyta� Rz�dziana:</p><p>� Co� ty tam, kpie, powiada�?</p><p>� Wszystko dobrze, panie! � odpowiedzia� Rz�dzian.</p><p>Namiestnik czyta� dalej:</p><p>�� Bo jak�e mnie prostaczce por�wnywa� si� z nimi.</p><p>Ale powiedzia� mi pacho�ek, i� wa�pan na �adn� i patrzy� nie chcesz��</p><p>� To� dobrze powiedzia�! � rzek� namiestnik.</p><p>Rz�dzian nie wiedzia� wprawdzie, o co idzie, bo namiestnik czyta� list po cichu, ale zrobi� m�dr� min� i chrz�kn�� znacz�co. Skrzetuski za� czyta� dalej:</p><p>�� I zaraz pocieszy�am si�, prosz�c Boga, by ci� nadal w takowej dla mnie �yczliwo�ci utrzyma� i obojgu nam b�ogos�awi� � amen. Ju�em si� tak te� za wa�panem st�skni�a, jako w�a�nie za matk�, bo mnie sierocie smutno na �wiecie, ale nie przy wa�panu� B�g patrzy na moje serce, �e jest czyste, a co innego jest prostactwo, kt�re mnie wybaczy� musisz��</p><p>W dalszym ci�gu donosi�a �liczna kniazi�wna, �e do �ubni�w ze stryjenk� wyjad�, jak tylko drogi b�d� lepsze, i �e sama kniahini chce wyjazd przy�pieszy�, gdy� z Czehryna<a l:href="#fn634" type="note">[634]</a> dochodz� wie�ci o jakich� niespokojno�ciach kozackich, czeka wi�c tylko na powr�t m�odych kniazi�w, kt�rzy do Bogus�awia na jarmark ko�ski pojechali.</p><p>�Prawdziwy z wa�pana czarownik � pisa�a dalej Helena � �e� sobie i stryjn� zjedna� umia��.</p><p>Tu namiestnik u�miechn�� si�, przypomnia� sobie bowiem, jakimi to sposoby musia� t� stryjn� zjednywa�. List ko�czy� si� zapewnieniami sta�ej a poczciwej mi�o�ci, jak� w�a�nie przysz�a �ona m�owi winna. W og�le za� przegl�da�o z niego istotnie serce czyste, dlatego te� namiestnik odczytywa� ten list serdeczny po kilkana�cie razy od pocz�tku do ko�ca, powtarzaj�c sobie w duszy: �Moja wdzi�czna dziewko! niech�e mnie B�g opu�ci, je�li ci� kiedy zaniecham.�</p><p>Potem za� pocz�� wypytywa� o wszystko Rz�dziana.</p><p>Sprytny pacho�ek zda� mu dok�adnie spraw� z ca�ej podr�y. Przyj�to go uczciwie. Stara kniahini wybadywa�a go o namiestnika, a dowiedziawszy si�, �e by� rycerzem znakomitym i ksi�cia poufnym, a przy tym cz�owiekiem zamo�nym, rada by�a.</p><p>� Pyta�a mnie te� � rzek� Rz�dzian � czy jegomo��, jak co obiecnie<a l:href="#fn635" type="note">[635]</a>, zawsze s�owo zdzier�y, a ja jej na to: �Moja mo�cia pani! gdyby ten wo�oszynek<a l:href="#fn636" type="note">[636]</a>, na kt�rym przyjecha�em, by� mnie obiecany, wiedzia�bym, �e ju� mnie nie minie��</p><p>� Frant z ciebie � rzecze namiestnik � ale kiedy� tak za mnie zar�czy�, to go ju� trzymaj. Nie symulowa�e� tedy nic? powiedzia�e�, �e ja ci� przys�a�em?</p><p>� Powiedzia�em, bom obaczy�, �e mo�na, i zaraz jeszcze wdzi�czniej mnie przyj�li, a szczeg�lniej panna, kt�ra jest tak cudna, jak drugiej na �wiecie nie znale��. A dowiedziawszy si�, �e od jegomo�ci jad�, ju� te� nie wiedzia�a, gdzie mnie posadzi�, i gdyby nie post, op�ywa�bym we wszystko jako w niebie. Czytaj�c list jegomo�cin, �zami go oblewa�a od rado�ci.</p><p>Namiestnik zamilk� r�wnie� od rado�ci i po chwili dopiero spyta� znowu:</p><p>� A o onym Bohunie nice� si� nie dowiedzia�?</p><p>� Nie zdawa�o mi si� panny albo pani o to pyta�, alem wszed� w konfidencj� ze starym Tatarem Czech�ym, kt�ren cho� poganin, jest wiernym panienki s�ug�. Ten mnie powiada�, �e z pocz�tku mruczeli oni wszyscy na jegomo�ci bardzo, ale potem si� ustatkowali, a to gdy sta�o si� im wiadomo, i� co prawi� o skarbach tego Bohuna, to bajka.</p><p>� Jakim�e sposobem o tym si� przekonali?</p><p>� A to, widzi jegomo��, by�o tak: Mieli oni dyferencj�<a l:href="#fn637" type="note">[637]</a> z Siwi�skimi, kt�r� potem obowi�zali si� sp�aci�. Jak przyszed� termin, tak do Bohuna: �Po�ycz!� a on na to: �Dobra tureckiego � powiada � troch� mam, ale skarb�w �adnych, bo com mia�, tom � powiada � i rozrzuci�.� Jak te� to us�yszeli, zaraz im by� ta�szy, i do jegomo�ci afekt zwr�cili.</p><p>� Nie ma co m�wi�, dobrze� si� o wszystkim wywiedzia�.</p><p>� M�j jegomo��, gdybym ja si� jednego wywiedzia�, a drugiego nie, tedyby jegomo�� m�g� do mnie rzec: �Konia mi darowa�e�, a terlicy� nie da�.� Co by jegomo�ci by�o po koniu bez terlicy<a l:href="#fn638" type="note">[638]</a>?</p><p>� No, no, to we��e i terlic�.</p><p>� Dzi�kuj� pokornie jegomo�ci. Oni te� Bohuna do Perejas�awia<a l:href="#fn639" type="note">[639]</a> zaraz wyprawili, wi�c jakem si� o tym dowiedzia�, tak sobie my�l�: czemu bym i ja nie mia� do Perejas�awia dotrze�. B�dzie ze mnie pan kontent, to mnie barwa<a l:href="#fn640" type="note">[640]</a> pr�dzej dojdzie�</p><p>� Dojdzie ci� na now� �wier�<a l:href="#fn641" type="note">[641]</a>. To by�e� i w Perejas�awiu?</p><p>� By�em. Alem Bohuna tam nie znalaz�. Stary pu�kownik �oboda<a l:href="#fn642" type="note">[642]</a> chory. M�wi�, �e rych�o po nim Bohun pu�kownikiem zostanie� Ale tam si� dzieje co� dziwnego. Semen�w<a l:href="#fn643" type="note">[643]</a> ledwie gar�� przy chor�gwi zosta�a � reszta, m�wi�, za Bohunem poci�gn�a czy te� na Sicz<a l:href="#fn644" type="note">[644]</a> zbieg�a i to jest, m�j jegomo��, wa�na rzecz, bo tam si� podobno jaka� rebelia knuje. Chcia�em si� koniecznie czego� dowiedzie� o Bohunie, ale� tylko tyle mi powiedziano, �e si� na ruski brzeg<a l:href="#fn645" type="note">[645]</a> przeprawi�. Ano! my�l� sobie: kiedy tak, to nasza panienka od niego bezpieczna � i wr�ci�em.</p><p>� Dobrze� si� sprawi�. A przygody jakiej w podr�y nie mia�e�?</p><p>� Nie, m�j jegomo��, jeno mi si� je�� okrutnie chce.</p><p>Rz�dzian wyszed�, a namiestnik, zostawszy sam, zacz�� na nowo odczytywa� list Heleny i do ust przyciska� te literki nie tak kszta�tne jak r�ka, kt�ra je kre�li�a. Ufno�� wst�pi�a mu w serce i my�la� sobie: �Nied�ugo drogi podeschn�, byle B�g da� pogod�. Kurcewicze te� dowiedziawszy si�, �e Bohun ho�ysz<a l:href="#fn646" type="note">[646]</a>, pewnie mnie ju� nie zdradz�. Puszcz� im Roz�ogi, jeszcze swego do�o��, byle onej kochanej gwiazdki dosta慔</p><p>I przybrawszy si�, z ja�niej�c� twarz�, z pe�n� od szcz�cia piersi�, szed� do kaplicy, by Bogu naprz�d za dobr� nowin� pokornie podzi�kowa�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� VI</p></title><p>Na ca�ej Ukrainie i Zadnieprzu<a l:href="#fn647" type="note">[647]</a> pocz�y zrywa� si� jakie� szumy, jakoby zwiastuny burzy bliskiej; jakie� dziwne wie�ci przelatywa�y od sio�a do sio�a, od futoru<a l:href="#fn648" type="note">[648]</a> do futoru, na kszta�t owych ro�lin, kt�re jesieni� wiatr po stepach �enie<a l:href="#fn649" type="note">[649]</a>, a kt�re lud perekotypolem zowie. W miastach szeptano sobie o jakiej� wielkiej wojnie, lubo<a l:href="#fn650" type="note">[650]</a> nikt nie wiedzia�, kto i przeciwko komu ma wojowa�. Co� zapowiada�o si� wszelako. Twarze ludzkie sta�y si� niespokojne. Rolnik niech�tnie z p�ugiem na pole wychodzi�, chocia� wiosna przysz�a wczesna, cicha, ciep�a, a nad stepami dzwoni�y od dawna skowronki. Wieczorami ludzie po sio�ach gromadzili si� w kupy i stoj�c na drodze, gwarzyli p�g�osem o rzeczach strasznych. �lepc�w kr���cych z lirami i pie�ni� wypytywano o nowiny. Niekt�rym zda�o si�, �e nocami widz� jakie� odblaski na niebie i �e ksi�yc czerwie�szy ni� zwykle podnosi si� zza bor�w. Wr�ono kl�ski lub �mier� kr�lewsk� � a wszystko to by�o tym dziwniejsze, �e do ziem onych, przywyk�ych z dawna do niepokoj�w, walk, najazd�w, strach nie�atwy mia� przyst�p; musia�y wi�c jakie� wyj�tkowo z�owrogie wichry gra� w powietrzu, skoro niepok�j sta� si� powszechny.</p><p>Tym ci�ej, tym duszniej by�o, �e nikt nie umia� niebezpiecze�stwa wskaza�. Wszelako mi�dzy oznakami z�ej wr�by dwie szczeg�lnie zdawa�y si� wskazywa�, �e istotnie co� zagra�a. Oto naprz�d nies�ychane mn�stwo dziad�w lirnik�w pojawi�o si� po wszystkich wsiach i miastach, a by�y mi�dzy nimi jakie� postacie obce, nikomu nie znane, o kt�rych szeptano sobie, �e to s� dziady fa�szywe. Ci, w��cz�c si� wsz�dzie, zapowiadali tajemniczo, i� dzie� s�du i gniewu bo�ego si� zbli�a. Po wt�re, �e Ni�owcy<a l:href="#fn651" type="note">[651]</a> pocz�li pi� na um�r.</p><p>Druga oznaka by�a jeszcze niebezpieczniejsza. Sicz<a l:href="#fn652" type="note">[652]</a>, w zbyt szczup�ych granicach obj�ta, nie mog�a wszystkich swych ludzi wy�ywi�, wyprawy nie zawsze si� zdarza�y, przeto stepy nie dawa�y chleba Kozakom, mn�stwo wi�c Ni�owc�w<a l:href="#fn653" type="note">[653]</a> rozprasza�o si� rokrocznie, w spokojnych czasach, po okolicach zamieszka�ych. Pe�no ich by�o na Ukrainie, ba! nawet na ca�ej Rusi. Jedni zaci�gali si� do poczt�w<a l:href="#fn654" type="note">[654]</a> staro�ci�skich, inni szynkowali w�dk� po drogach, inni trudnili si� po wsiach i miastach handlem i rzemios�ami. W ka�dej prawie wsi sta�a opodal od innych chata, w kt�rej mieszka� Zaporo�ec<a l:href="#fn655" type="note">[655]</a>. Niekt�rzy mieli w takich chatach �ony i gospodarstwo. A Zaporo�ec taki, jako cz�ek zwykle kuty i bity, by� poniek�d dobrodziejstwem wsi, w kt�rej mieszka�. Nie by�o nad nich lepszych kowali, ko�odziej�w, garbarzy, woskoboj�w<a l:href="#fn656" type="note">[656]</a>, rybitw�w<a l:href="#fn657" type="note">[657]</a> i my�liwych. Kozak wszystko umia�, wszystko zrobi�: dom postawi� i siod�o uszy�. Powszechnie jednak nie byli to osadnicy spokojni, bo �yli �yciem tymczasowym. Kto chcia� wyrok zbrojno<a l:href="#fn658" type="note">[658]</a> wyegzekwowa�, na s�siada najazd zrobi� lub si� od spodziewanego obroni�, potrzebowa� tylko krzykn��, a wnet mo�ojcy<a l:href="#fn659" type="note">[659]</a> zlatywali si� jak krucy<a l:href="#fn660" type="note">[660]</a> na �er gotowi. U�ywa�a ich te� szlachta, u�ywa�o duchowie�stwo wschodnie, wiecznie spory ze sob� wiod�ce, gdy jednak i takich wypraw brak�o, to mo�ojcy siedzieli cicho po wsiach, pracuj�c do upad�ego i w pocie czo�a zdobywaj�c chleb powszedni.</p><p>I trwa�o tak czasem rok, dwa, a� nagle przychodzi�a wie�� o jakowej� walnej wyprawie czy to jakiego atamana na Tatar�w, czy na Lachiw<a l:href="#fn661" type="note">[661]</a>, czy wreszcie pani�t polskich na Wo�oszczyzn�<a l:href="#fn662" type="note">[662]</a> i wnet ci ko�odzieje, kowale, garbarze, woskoboje porzucali spokojne zaj�cie i przede wszystkim poczynali pi� na �mier� we wszystkich szynkach ukrai�skich.</p><p>Przepiwszy wszystko, pili dalej na borg<a l:href="#fn663" type="note">[663]</a>, ne na to, szczo je, a�e na to, szczo bude<a l:href="#fn664" type="note">[664]</a>. Przysz�e �upy mia�y zap�aci� hulatyk�.</p><p>Zjawisko owo powtarza�o si� tak stale, �e p�niej do�wiadczeni ludzie ukrai�scy zwykli mawia�: �Oho! trz�s� si� szynki od Ni�owc�w<a l:href="#fn665" type="note">[665]</a> � w Ukrainie co� si� gotuje.�</p><p>I starostowie wzmacniali zaraz za�ogi w zamkach, pilnie daj�c na wszystko baczenie, panowie �ci�gali poczty, szlachta wysy�a�a �ony i dzieci do miast.</p><p>Ow� wiosny tej Kozacy pocz�li pi� jak nigdy, trwoni� na �lepo wszelakie zapracowane dobro, i to nie w jednym powiecie, nie w jednym wojew�dztwie, ale na ca�ej Rusi, jak d�uga i szeroka.</p><p>Co� si� wi�c gotowa�o naprawd�, chocia� sami Ni�owcy nie wiedzieli zgo�a, co takiego. Zacz�to m�wi� o Chmielnickim, o jego na Sicz<a l:href="#fn666" type="note">[666]</a> ucieczce i o grodowych<a l:href="#fn667" type="note">[667]</a> z Czerkas<a l:href="#fn668" type="note">[668]</a>, Bogus�awia<a l:href="#fn669" type="note">[669]</a>, Korsunia<a l:href="#fn670" type="note">[670]</a> i innych miast, zbieg�ych za nim � ale powiadano te� i co innego. Od lat ca�ych kr��y�y ju� wie�ci o wielkiej wojnie z pogany<a l:href="#fn671" type="note">[671]</a>, kt�rej kr�l chcia�, by dobrym mo�ojcom<a l:href="#fn672" type="note">[672]</a> �upu przysporzy�, ale Lachy<a l:href="#fn673" type="note">[673]</a> nie chcieli � a teraz te wszystkie wie�ci pomiesza�y si� ze sob� i zrodzi�y w g�owach ludzkich niepok�j i oczekiwanie czego� nadzwyczajnego.</p><p>Niepok�j �w przedar� si� i za mury �ubnia�skie<a l:href="#fn674" type="note">[674]</a>. Na te wszystkie oznaki niepodobna by�o oczu zamyka�, a zw�aszcza nie mia� tego zwyczaju ksi��� Jeremi. W jego pa�stwie niepok�j nie przeszed� wprawdzie we wrzenie � strach trzyma� w ryzie wszystkich � ale po niejakim czasie z Ukrainy zacz�y dolatywa� s�uchy, �e tu i owdzie ch�opi zaczynaj� dawa� op�r szlachcie, �e morduj� �yd�w, �e chc� si� gwa�tem zaci�gn�� do regestru na wojn� z pogany i �e liczba zbieg�w na Sicz coraz si� powi�ksza.</p><p>Porozsy�a� wi�c ksi��� pos�a�c�w: do pana krakowskiego<a l:href="#fn675" type="note">[675]</a>, do pana Kalinowskiego<a l:href="#fn676" type="note">[676]</a>, do �obody<a l:href="#fn677" type="note">[677]</a> w Perejas�awiu<a l:href="#fn678" type="note">[678]</a>, a sam �ci�ga� stada ze step�w i wojsko z pa�anek<a l:href="#fn679" type="note">[679]</a>. Tymczasem przysz�y wie�ci uspokajaj�ce. Pan hetman wielki<a l:href="#fn680" type="note">[680]</a> donosi� wszystko, co wiedzia� o Chmielnickim, nie uwa�a� jednak, aby jaka zawierucha mog�a z tej sprawy wynikn��; pan hetman polny pisa�, �e �hultajstwo zwykle jako roje<a l:href="#fn681" type="note">[681]</a> burzy si� na wiosn�. Jeden stary chor��y Za�wilichowski przes�a� list zaklinaj�cy ksi�cia, �eby niczego nie lekcewa�y�, bo wielka burza idzie od Dzikich P�l<a l:href="#fn682" type="note">[682]</a>. O Chmielnickim donosi�, �e z Siczy do Krymu pogna�, by chana o pomoc prosi�. �A jako mnie z Siczy przyjaciele donosz� � pisa� � i� tam koszowy<a l:href="#fn683" type="note">[683]</a> ze wszystkich �ug�w i rzeczek piesze i konne wojsko �ci�ga nie m�wi�c nikomu, dlaczego to czyni, mniemam przeto, i� ta burza na nas si� zwali, co je�eli z pomoc� tatarsk� si� stanie, daj Bo�e, by zguby wszystkim ziemiom ruskim nie przynios�o.�</p><p>Ksi��� ufa� Za�wilichowskiemu wi�cej ni� samym hetmanom, bo wiedzia�, i� nikt na ca�ej Rusi nie zna tak Kozak�w i ich fortel�w, postanowi� wi�c jak najwi�cej wojsk �ci�gn��, a jednocze�nie do gruntu prawdy dotrze�.</p><p>Pewnego wi�c rana kaza� przywo�a� do siebie pana Bychowca, porucznika chor�gwi wo�oskiej<a l:href="#fn684" type="note">[684]</a>, i rzek� mu:</p><p>� Pojedziesz wa�� ode mnie w poselstwie na Sicz<a l:href="#fn685" type="note">[685]</a> do pana atamana koszowego<a l:href="#fn686" type="note">[686]</a> i oddasz mu ten list z moj� hospody�sk� piecz�ci�. Ale �eby� wiedzia�, czego si� trzyma�, to ci powiem tak: list jest poz�r, a za� waga ca�a poselstwa w waszmo�cinym rozumie spoczywa, aby� na wszystko patrzy�, co si� tam dzieje, ile wojska zwo�ali i czy jeszcze zwo�uj�. To szczeg�lniej polecam, by� sobie jakich ludzi skaptowa� i o Chmielnickim mi si� wszystkiego dobrze wywiedzia�, gdzie jest i je�eli prawda, �e do Krymu pojecha� Tatar�w o pomoc prosi�. Rozumiesz wa��?</p><p>� Jakoby mi kto na d�oni wypisa�.</p><p>� Pojedziesz na Czehryn<a l:href="#fn687" type="note">[687]</a>, po drodze nie wytchniesz d�u�ej jak noc jedn�. Przybywszy udasz si� do chor��ego Za�wilichowskiego, by ci� w listy do swoich przyjaci� w Siczy opatrzy�, kt�re sekretnie im oddasz. Owi wszystko ci opowiedz�. Z Czehryna ruszysz bajdakiem<a l:href="#fn688" type="note">[688]</a> do Kudaku<a l:href="#fn689" type="note">[689]</a>, pok�onisz si� ode mnie panu Grodzickiemu i to pismo mu wr�czysz. On ci� przez porohy<a l:href="#fn690" type="note">[690]</a> ka�e przeprawi� i przewo�nik�w potrzebnych dostarczy. W Siczy te� nie baw<a l:href="#fn691" type="note">[691]</a>, patrz, s�uchaj i wracaj, je�li �yw b�dziesz, bo to ekspedycja nie�atwa.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� jest szafarzem krwi mojej. Ludzi si�a<a l:href="#fn692" type="note">[692]</a> mam wzi��?</p><p>� We�miesz czterdziestu pocztowych<a l:href="#fn693" type="note">[693]</a>. Ruszysz dzi� pod wiecz�r, a przed wieczorem przyjdziesz jeszcze po instrukcje. Wa�n� to misj� waszmo�ci powierzam.</p><p>Pan Bychowiec wyszed� uradowany; w przedpokoju spotka� Skrzetuskiego z kilku oficerami z artylerii.</p><p>� A co tam? � spytali go.</p><p>� Dzi� ruszam w drog�.</p><p>� Gdzie? gdzie?</p><p>� Do Czehryna, a stamt�d dalej.</p><p>� To chod��e ze mn� � rzek� Skrzetuski.</p><p>I zaprowadziwszy go do kwatery, nu� molestowa�, by mu t� funkcj� odst�pi�:</p><p>� Jake� przyjaciel � rzecze � ��daj, czego chcesz: konia tureckiego, dzianeta � dam, niczego nie b�d� �a�owa�, bym jeno m�g� jecha�, bo si� we mnie dusza w tamt� stron� rwie! Chcesz pieni�dzy, pozwol�, byle� ust�pi�. S�awy� to nie przyniesie, bo tu pierwej wojna, je�li ma by�, to si� rozpocznie � a zgin�� mo�esz. Wiem tak�e, �e ci Anusia mi�a jako i innym � pojedziesz, to ci j� zba�amuc�.</p><p>Ten ostatni argument lepiej od innych trafi� do my�li pana Bychowca, ale jednak opiera� si�. Co by ksi��� powiedzia�, gdyby ust�pi�? czyby mu nie mia� za z�e? To� to jest fawor<a l:href="#fn694" type="note">[694]</a> ksi���cy taka funkcja.</p><p>Us�yszawszy to Skrzetuski polecia� do ksi�cia i natychmiast kaza� si� przez pazia meldowa�.</p><p>Po chwili pa� powr�ci� z oznajmieniem, i� ksi��� wej�� pozwala.</p><p>Namiestnikowi bi�o serce jak m�otem z obawy, �e us�yszy kr�tkie �nie!�, po kt�rym nie zostawa�o nic innego, jak wszystkiego poniecha�.</p><p>� A co powiesz? � rzek� ksi��� ujrzawszy namiestnika.</p><p>Skrzetuski schyli� mu si� do n�g.</p><p>� Mo�ci ksi���, przyszed�em b�aga� najpokorniej, by mnie ekspedycja na Sicz<a l:href="#fn695" type="note">[695]</a> by�a powierzona. Bychowiec mo�e by ust�pi�, bo mi jest przyjacielem, a mnie tak w�a�nie na niej, jako na samym �yciu zale�y � boi si� tylko Bychowiec, czy wasza ksi���ca mo�� krzyw za to nie b�dziesz.</p><p>� Na Boga! � rzek� ksi��� � to� ja bym nikogo innego jak ciebie nie wysy�a�, ale rozumia�em, �e niech�tnie ruszysz, niedawno tak� d�ug� drog� odbywszy.</p><p>� Mo�ci ksi���, cho�bym te� i co dzie� by� wysy�any, zawsze <emphasis>libenter</emphasis><a l:href="#fn696" type="note">[696]</a> w tamt� stron� je�dzi� b�d�.</p><p>Ksi��� popatrzy� na niego przeci�gle swymi czarnymi oczyma i po chwili spyta�:</p><p>� Co ty tam masz?</p><p>Namiestnik sta� zmieszany jak winowajca, nie mog�c znie�� badawczego spojrzenia.</p><p>� Ju� widz�, �e musz� prawd� m�wi� � rzek� � gdy� przed rozumem waszej ksi���cej mo�ci �adne <emphasis>arcana</emphasis><a l:href="#fn697" type="note">[697]</a> osta� si� nie mog�, jedno nie wiem, znajd�-li �ask� w uszach waszej ksi���cej mo�ci.</p><p>I tu zacz�� opowiada�, jak pozna� c�rk� kniazia Wasyla, jak si� w niej rozkocha� i jakby pragn�� teraz j� odwiedzi�, a za powrotem z Siczy do �ubni�w<a l:href="#fn698" type="note">[698]</a> j� sprowadzi�, by przed zawieruch� kozack� i natarczywo�ci� Bohuna j� uchroni�. Zamilcza� tylko o machinacjach starej kniahini, gdy� w tym by� s�owem zwi�zany. Natomiast tak pocz�� b�aga� ksi�cia, i�by mu funkcj� Bychowca powierzy�, i� ksi��� rzek�:</p><p>� Ja bym ci i tak jecha� pozwoli� i ludzi da�, ale gdy� tak wszystko m�drze u�o�y�, by w�asny afekt z on� funkcj� pogodzi�, tedy musz� ju� to dla ciebie uczyni�.</p><p>To rzek�szy w r�ce klasn�� i kaza� paziowi przywo�a� pana Bychowca.</p><p>Namiestnik uca�owa� z rado�ci� r�k� ksi�cia, ten za� za g�ow� go �cisn�� i spokojnym by� rozkaza�. Lubi� on niezmiernie Skrzetuskiego, jako dzielnego �o�nierza i oficera, na kt�rego we wszystkim mo�na si� by�o spu�ci�<a l:href="#fn699" type="note">[699]</a>. Pr�cz tego by� mi�dzy nimi taki zwi�zek, jaki wytwarza si� mi�dzy podw�adnym uwielbiaj�cym z ca�ej duszy zwierzchnika a zwierzchnikiem, kt�ry to czuje dobrze. Oko�o ksi�cia kr�ci�o si� niema�o dworak�w s�u��cych i schlebiaj�cych dla w�asnej korzy�ci, ale orli umys� Jeremiego wiedzia� dobrze, co o kim trzyma�<a l:href="#fn700" type="note">[700]</a>. Wiedzia�, �e Skrzetuski by� cz�owiek jak �za � ceni� go wi�c i by� mu wdzi�czny za uczucie.</p><p>Z rado�ci� dowiedzia� si� tak�e, �e jego ulubieniec pokocha� c�rk� Wasyla Kurcewicza, starego s�ugi Wi�niowieckich, kt�rego pami�� by�a tym dro�sz� ksi�ciu, im by�a �a�o�niejsz�.</p><p>� Nie z niewdzi�czno�ci to przeciw kniaziowi � rzek� � nie dowiadywa�em si� o dziewczyn�, ale gdy opiekunowie nie zagl�dali do �ubni�w i �adnych skarg na nich nie odbiera�em, s�dzi�em, i� s� poczciwi. Skoro� mi jednak teraz j� przypomnia�, b�d� o niej jak o rodzonej pami�ta�.</p><p>Skrzetuski s�ysz�c to, nie m�g� si� nadziwi� dobroci tego pana, kt�ry zdawa� si� sobie samemu robi� wyrzuty, �e wobec nawa�u spraw rozlicznych nie zaj�� si� losami dziecka dawnego �o�nierza i dworzanina.</p><p>Tymczasem nadszed� pan Bychowiec.</p><p>� Mosanie � rzek� mu ksi��� � s�owo si� rzek�o; je�li zechcesz, pojedziesz, ale� prosz�, uczy� to dla mnie i ust�p funkcji Skrzetuskiemu. Ma on swoje szczeg�lne, s�uszne racje, by jej po��da�, a ja o innej pomy�l� dla wa�ci rekompensie<a l:href="#fn701" type="note">[701]</a>.</p><p>� Mo�ci ksi��� � odpar� Bychowiec � �aska to wysoka waszej ksi���cej mo�ci, �e mog�c rozkaza�, na moj� wol� to zdajesz, kt�rej �aski nie by�bym godzien, nie przyjmuj�c jej najwdzi�czniejszym sercem.</p><p>� Podzi�kuj�e przyjacielowi � rzek� ksi��� zwracaj�c si� do Skrzetuskiego � i id� gotowa� si� do drogi.</p><p>Skrzetuski istotnie dzi�kowa� gor�co Bychowcowi, a w kilka godzin potem by� got�w. W �ubniach od dawna trudno ju� mu by�o wysiedzie�, a ta ekspedycja dogadza�a wszelkim jego �yczeniom. Naprz�d mia� zobaczy� Helen�, a potem � prawda, �e trzeba by�o si� od niej na d�u�szy czas oddali�, ale w�a�nie taki czas by� potrzebny, by drogi po niezmiernych deszczach sta�y si� dla k� mo�liwe do przebycia. Pr�dzej kniahini z Helen� nie mog�y zjecha� do �ubni�w, musia�by wi�c Skrzetuski albo w �ubniach czeka�, albo w Roz�ogach przesiadywa�, co by�oby przeciw uk�adowi z kniahini� i � co wi�cej � obudzi�oby podejrzenia Bohuna. Helena prawdziwie bezpieczna przeciw jego zamachom mog�a by� dopiero w �ubniach, gdy wi�c musia�a koniecznie jeszcze do�� d�ugo w Roz�ogach pozostawa�, najlepiej wypada�o Skrzetuskiemu odjecha�, a za to z powrotem ju� pod zas�on� si�y wojskowej ksi���cej j� zabra�. Tak obrachowawszy, kwapi� si� namiestnik z wyjazdem i u�atwiwszy wszystko, wzi�wszy listy i instrukcje od ksi�cia, a pieni�dze na ekspedycj� od skarbnika, dobrze jeszcze przed noc� pu�ci� si� w drog�, maj�c z sob� Rz�dziana i czterdziestu semen�w<a l:href="#fn702" type="note">[702]</a> z kozackiej ksi���cej chor�gwi.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� VII</p></title><p>By�o to ju� w drugiej po�owie marca. Trawy pu�ci�y si� bujno; perekotypola zakwit�y, step zawrza� �yciem. Rankiem namiestnik, jad�c na czele swych ludzi, jecha� jakby morzem, kt�rego fal� ruchliw� by�a ko�ysana wiatrem trawa. A wsz�dy pe�no weso�o�ci i g�os�w wiosennych, krzyk�w, �wiergotu, pogwizdywa�, kl�ska�, trzepotania skrzyde�, radosnego brz�czenia owad�w: step brzmi�cy jak lira, na kt�rej gra r�ka bo�a. Nad g�owami je�d�c�w jastrz�bie tkwi�ce nieruchomie<a l:href="#fn703" type="note">[703]</a> w b��kicie na kszta�t pozawieszanych krzy�yk�w, tr�jk�ty dzikich g�si, sznury �urawiane; na ziemi gony zdzicza�ych tabun�w: ot, leci stado koni stepowych, wida� je, jak por� trawy piersi�, id� jak burza i staj� jak wryte otaczaj�c je�d�c�w p�kolem; grzywy ich rozwiane, chrapy rozd�te, oczy zdziwione! Rzek�by�: chc� roztratowa� nieproszonych go�ci. Ale chwila jeszcze � i pierzchaj� nagle, i nikn� r�wnie szybko, jak przybieg�y; jeno trawy szumi�, jeno kwiaty migoc�! T�tent ucich�, znowu s�ycha� tylko granie ptactwa. Niby weso�o, a jaki� smutek �r�d tej rado�ci, niby gwarno, a pusto � o! a szeroko, a przestronno! Koniem nie zgoni�, my�l� nie zgoni� chyba te smutki, t� pustosz, te stepy pokocha� i t�skn� dusz� kr��y� nad nimi, na ich mogi�ach spoczywa�, g�osu ich s�ucha� i odpowiada�.</p><p>Ranek by�. Wielkie krople b�yszcza�y na bylicach i burzanach, rze�we powiewy wiatru suszy�y ziemi�, na kt�rej po deszczach sta�y szerokie ka�u�e, jakoby jeziorka rozlane, w s�o�cu �wiec�ce. Poczet namiestnikowy posuwa� si� z wolna, bo trudno by�o po�pieszy�, gdy konie zapada�y czasem po kolana w mi�kkiej ziemi. Ale namiestnik ma�o im dawa� wytchnienia po wzg�rkach mogilnych, bo �pieszy� zarazem wita� i �egna�. Jako� drugiego dnia o po�udniu, przejechawszy szmat lasu, dojrza� ju� wiatraki w Roz�ogach rozrzucone po wzg�rzach i pobliskich mogi�ach<a l:href="#fn704" type="note">[704]</a>. Serce mu bi�o jak m�otem. Nikt go si� tam nie spodziewa, nikt nie wie, �e przyjedzie; co te� ona powie, gdy go ujrzy? O, oto ju� i chaty �pidsusidk�w<a l:href="#fn705" type="note">[705]</a>� poukrywane w m�odych sadach wi�niowych; dalej wie� rozrzucona dworzyszczowych<a l:href="#fn706" type="note">[706]</a>, a jeszcze dalej widnieje i �uraw studzienny na dworskim majdanie. Namiestnik wspi�� konia i kopn�� si� cwa�em, a za nim pocztowi<a l:href="#fn707" type="note">[707]</a>; lecieli tak przez wie� z brz�kiem i gwarem. Tu i owdzie ch�op wypad� z chaty, popatrzy�, prze�egna� si�: czorty, nie czorty? Tatary, nie Tatary? B�oto tak pryska spod kopyt, �e i nie poznasz, kto leci. A oni tymczasem dolecieli do majdanu i stan�li przed bram� zawart�.</p><p>� Hej tam! kto �yw, otwieraj!</p><p>Gwar, stukanie i ujadania ps�w wywo�a�y ludzi ze dworu. Przypadli tedy do bramy wystraszeni, my�l�c, �e chyba najazd.</p><p>� Kto jedzie?</p><p>� Otwieraj!</p><p>� Kniazi�w nie ma w domu.</p><p>� Otwieraj�e, poga�ski synu! My od ksi�cia z �ubni�w<a l:href="#fn708" type="note">[708]</a>.</p><p>Czelad� pozna�a wreszcie Skrzetuskiego.</p><p>� A, to wasza mi�o��! Zaraz, zaraz!</p><p>Otworzono bram�, a wtem i sama kniahini wysz�a przed sie� i przykrywszy oczy r�k�, patrzy�a na przyby�ych.</p><p>Skrzetuski zeskoczy� z konia i zbli�ywszy si� do niej rzek�:</p><p>� Jejmo�� nie poznajesz mnie?</p><p>� Ach! to waszmo��, panie namiestniku. Rozumia�am, �e napad tatarski. K�aniam i prosz� do komnat.</p><p>� Dziwisz si� zapewne wa�pani � rzek� Skrzetuski, gdy weszli ju� do �rodka � widz�c mnie w Roz�ogach, a przeciem s�owa nie z�ama�, gdy� to sam ksi��� do Czehryna<a l:href="#fn709" type="note">[709]</a> i dalej mnie posy�a. Kaza� mi przy tym w Roz�ogach si� zatrzyma� i o wasze zdrowie zapyta�.</p><p>� Wdzi�cznam jego ksi���cej mo�ci jako �askawemu panu i dobrodziejowi. Pr�dko� nas my�li z Roz�og�w rugowa�<a l:href="#fn710" type="note">[710]</a>?</p><p>� Nie my�li on o tym wcale, gdy� nie wie, �e trzeba was rugowa�, a ja com powiedzia�, to b�dzie. Zostaniecie w Roz�ogach; mam ja swego chleba dosy�.</p><p>Us�yszawszy to kniahini zaraz rozpogodzi�a si� i rzek�a:</p><p>� Siadaj�e waszmo�� i b�d� sobie rad, jakom ja ci rada.</p><p>� A kniazi�wna zdrowa? gdzie jest?</p><p>� Wiem ci ja, �e� nie do mnie przyjecha�, m�j kawalerze. Zdrowa ona, zdrowa; jeszcze dziewka od tych amor�w pot�u�cia�a. Ale wraz ci jej zawo�am, a i sama si� troch� ogarn�, bo mi wstyd tak go�ci przyjmowa�.</p><p>Jako� kniahini mia�a na sobie sukni� ze sp�owia�ego cycu<a l:href="#fn711" type="note">[711]</a>, ko�uch na wierzchu i ja�owicze buty<a l:href="#fn712" type="note">[712]</a> na nogach.</p><p>W tej chwili jednak Helena, cho� i nie wo�ana, wbieg�a do komnaty, bo si� od Tatara Czech�y dowiedzia�a, kto przyjecha�. Wbieg�szy zdyszana i kra�na jak wi�nia, tchu prawie z�apa� nie mog�a i tylko oczy �mia�y si� jej szcz�ciem i weselem. Skrzetuski skoczy� jej r�ce ca�owa�, a gdy kniahini dyskretnie wysz�a, ca�owa� i usta, bo by� cz�owiek porywczy. Ona te� nie broni�a si� bardzo, czuj�c, �e niemoc opanowywa j� ze zbytku szcz�cia i rado�ci.</p><p>� A ja si� wa�pana nie spodziewa�am � szepta�a mru��c swe �liczne oczy � ale ju� tak nie ca�uj, bo nie przystoi.</p><p>� Jak nie mam ca�owa� � odpowiedzia� rycerz � gdy mi mi�d nie tak s�odki, jako usta twoje? My�la�em te�, �e ju� mi uschn�� przyjdzie bez ciebie, a� mnie sam ksi��� tu wyprawi�.</p><p>� To ksi��� wie?</p><p>� Powiedzia�em mu wszystko. A on jeszcze rad by�, na kniazia Wasyla wspomniawszy. Ej, chyba� ty mi co zada�a<a l:href="#fn713" type="note">[713]</a>, dziewczyno, �e ju� i �wiata za tob� nie widz�!</p><p>� �aska to bo�a takie za�lepienie twoje.</p><p>� A pami�tasz jeno ten omen, kt�ry rar�g<a l:href="#fn714" type="note">[714]</a> uczyni�, gdy nam r�ce ku sobie ci�gn��. Zna� by�o ju� przeznaczenie.</p><p>� Pami�tam�</p><p>� Jakem te� od t�skno�ci chodzi� w �ubniach<a l:href="#fn715" type="note">[715]</a> na So�onic�, tom ci� tak prawie, jako �yw�, widywa�, a com wyci�gn�� r�ce, to� nik�a. Ale mi wi�cej nie umkniesz, gdy� tak my�l�, �e nic nam ju� nie stanie na wstr�cie<a l:href="#fn716" type="note">[716]</a>.</p><p>� Je�li co stanie, to nie wola moja.</p><p>� Powiedz�e mi jeszcze raz, �e mnie mi�ujesz.</p><p>Helena spu�ci�a oczy, ale odrzek�a z powag� i wyra�nie:</p><p>� Jako nikogo w �wiecie.</p><p>� �eby mnie kto z�otem i dostoje�stwy<a l:href="#fn717" type="note">[717]</a> obsypa�, wola�bym takie s�owa twoje, bo czuj�, �e prawd� m�wisz, cho� sam nie wiem, czym na takowe dobrodziejstwa od ciebie zarobi� mog�em.</p><p>� Bo� mia� lito�� dla mnie, bo� mnie przygarn�� i ujmowa� si� za mn�, i takimi s�owy<a l:href="#fn718" type="note">[718]</a> do mnie m�wi�, jakich wprz�dy nigdy nie s�ysza�am.</p><p>Helena zamilk�a ze wzruszenia, a porucznik pocz�� na nowo ca�owa� jej r�ce.</p><p>� Pani� mi b�dziesz, nie �on� � rzek�.</p><p>I przez chwil� milczeli, tylko on wzroku z niej nie spuszcza�, chc�c sobie d�ugie niewidzenie nagrodzi�. Wyda�a mu si� jeszcze pi�kniejsz� ni� dawniej. Jako� w tej ciemnawej �wietlicy, w grze promieni s�onecznych roz�amuj�cych si� w t�cz� na szklanych gom�kach okien, wygl�da�a jak owe obrazy �wi�tych dziewic w mrocznych ko�cielnych kaplicach. A jednocze�nie bi�o od niej takie ciep�o i �ycie, tyle rozkosznych niewie�cich pon�t i urok�w malowa�o si� w twarzy i ca�ej postaci, �e mo�na by�o g�ow� straci�, rozkocha� si� na �mier�, a kocha� na wieczno��.</p><p>� Od twojej g�adko�ci chyba mi o�lepn�� przyjdzie! � rzek� namiestnik.</p><p>Bia�e z�bki kniazi�wny weso�o b�ysn�y w u�miechu.</p><p>� Pewnie panna Anna Borzobohata ode mnie stokro� g�adsza!</p><p>� Tak jej do ciebie, jako w�a�nie cynowej misie do miesi�ca.</p><p>� A mnie im� Rz�dzian co innego powiada�.</p><p>� Im� Rz�dzian wart w g�b�. Co mnie tam po onej pannie! Niech inne pszczo�y z tego kwiatu mi�d bior�, a jest ich tam niema�o.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o wej�cie starego Czech�y, kt�ren przyszed� wita� namiestnika. Uwa�a� go on ju� za swego przysz�ego pana, wi�c k�ania� mu si� od proga, oddaj�c mu wschodnim obyczajem salamy<a l:href="#fn719" type="note">[719]</a>.</p><p>� No, stary Czech�y, wezm� i ciebie z panienk�. Ju� te� jej s�u� do �mierci.</p><p>� Nied�ugo jej czeka�, wasza mi�o��, ale p�ki �ycia, p�ty s�u�by. B�g jeden!</p><p>� Za jaki miesi�c, gdy z Siczy<a l:href="#fn720" type="note">[720]</a> wr�c�, ruszymy do �ubni�w<a l:href="#fn721" type="note">[721]</a> � rzek� namiestnik, zwracaj�c si� do Heleny � a tam ksi�dz Muchowiecki ze stu�� czeka.</p><p>Helena przestraszy�a si�:</p><p>� To ty na Sicz jedziesz?</p><p>� Ksi��� posy�a z listami. Ale� si� nie b�j. Osoba pos�a i u pogan �wi�ta. Ciebie za� z kniahini� wyprawi�bym cho� zaraz do �ubni�w, jeno drogi straszne. Sam widzia�em � i koniem nie bardzo przejedzie.</p><p>� A d�ugo w Roz�ogach zostaniesz?</p><p>� Dzi� jeszcze na wiecz�r do Czehryna<a l:href="#fn722" type="note">[722]</a> ruszam. Pr�dzej po�egnam, pr�dzej powitam. Zreszt� s�u�ba ksi���ca: nie m�j czas, nie moja wola.</p><p>� Prosz� na posi�ek, je�li amor�w i gruchania dosy� � rzek�a wchodz�c kniahini. � Ho! ho! policzki ma dziewczyna czerwone, snad� nie pr�nowa�e�, panie kawalerze! No, ale si� wam nie dziwi�.</p><p>To rzek�szy poklepa�a �askawie Helen� po ramieniu i poszli na obiad. Kniahini by�a w doskona�ym humorze. Bohuna od�a�owa�a ju� dawno, a teraz wszystko sk�ada�o si� tak dzi�ki hojno�ci namiestnika, �e Roz�ogi �<emphasis>cum boris, lasis, graniciebus et coloniis<a l:href="#fn723" type="note">[723]</a></emphasis>� mog�a ju� uwa�a� za swoje i swoich syn�w.</p><p>A by�y to przecie dobra niema�e.</p><p>Namiestnik wypytywa� o kniazi�w, czy pr�dko wr�c�.</p><p>� Lada dzie� si� ju� ich spodziewam. Gniewno im by�o z pocz�tku na wa�pana, ale potem, zwa�ywszy twoje post�pki, bardzo ci� jako przysz�ego krewniaka polubili, bo prawi�, �e takiej fantazji kawalera trudno ju� w dzisiejszych mi�kkich czasach znale��.</p><p>Po sko�czonym obiedzie namiestnik z Helen� wyszli do sadu wi�niowego, kt�ry tu� do fosy za majdanem przytyka�. Sad by�, jako �niegiem, wczesnym kwieciem obsypany, za sadem czernia�a d�browa, w kt�rej kuka�a kuku�ka.</p><p>� Na szcz�liw� to nam wr�b� � rzek� pan Skrzetuski � ale trzeba si� popyta�. I zwr�ciwszy si� ku d�browie pyta�:</p><p>� Zazulu<a l:href="#fn724" type="note">[724]</a> niebo��, a ile lat b�dziem �y� w stadle z t� oto pann�?</p><p>Kuku�ka pocz�a kuka� i kuka�. Naliczyli pi��dziesi�t i wi�cej.</p><p>� Daj�e tak, Bo�e!</p><p>� Zazule zawsze prawd� m�wi� � zauwa�y�a Helena.</p><p>� A kiedy tak, to jeszcze b�d� pyta�! � rzek� rozochocony namiestnik.</p><p>I pyta�:</p><p>� Zazulu niebo��, a si�a<a l:href="#fn725" type="note">[725]</a> mie� b�dziem ch�opczysk�w?</p><p>Kuku�ka, jakby zam�wiona, zaraz pocz�a odpowiada� i wykuka�a ni mniej, ni wi�cej, jak dwana�cie.</p><p>Pan Skrzetuski nie posiada� si� z rado�ci.</p><p>� Ot, starost� zostan�, jak mnie B�g mi�y! S�ysza�a� wa�panna? h�?</p><p>� Zgo�a nie s�ysza�am � odpowiedzia�a czerwona jak wi�nia Helena � nawet nie wiem, o co� pyta�.</p><p>� To mo�e powt�rzy�?</p><p>� I tego nie trzeba.</p><p>Na takich rozmowach i zabawach zeszed� im dzie� jak sen. Wieczorem nadesz�a chwila czu�ego, d�ugiego po�egnania � i namiestnik ruszy� ku Czehrynowi<a l:href="#fn726" type="note">[726]</a>.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� VIII</p></title><p>W Czehrynie<a l:href="#fn727" type="note">[727]</a> zasta� pan Skrzetuski starego Za�wilichowskiego w wielkim wzruszeniu i gor�czce; wygl�da� on niecierpliwie ksi���cego pos�a�ca, bo z Siczy<a l:href="#fn728" type="note">[728]</a> coraz gro�niejsze dochodzi�y wie�ci. Nie ulega�o ju� w�tpliwo�ci, �e Chmielnicki gotowa� si� zbrojn� r�k� swoich krzywd i dawnych kozackich przywilej�w dochodzi�. Za�wilichowski mia� o nim wiadomo�ci, i� w Krymie bawi� u chana, �ebrz�c pomocy tatarskiej, z kt�r� ju� lada dzie� by� w Siczy spodziewany. Gotowa�a si� tedy walna z Ni�u<a l:href="#fn729" type="note">[729]</a> do Rzeczypospolitej wyprawa, kt�ra przy pomocy tatarskiej mog�a by� zgubna. Burza rysowa�a si� coraz bli�ej, wyra�niej, straszniej. Ju� nie g�uche, nieokre�lone trwogi przebiega�y Ukrain�, ale po prostu pewno�� rzezi i wojny. Hetman wielki<a l:href="#fn730" type="note">[730]</a>, kt�ry z pocz�tku niewiele sobie z ca�ej sprawy robi�, przysun�� si� teraz z wojskiem do Czerkas<a l:href="#fn731" type="note">[731]</a>; wysuni�te plac�wki wojsk koronnych dochodzi�y a� do Czehryna, a to g��wnie, by zbiegostwo powstrzyma�. Kozacy bowiem grodowi<a l:href="#fn732" type="note">[732]</a> i czer�<a l:href="#fn733" type="note">[733]</a> masami pocz�li na Sicz ucieka�. Szlachta kupi�a si�<a l:href="#fn734" type="note">[734]</a> po miastach. M�wiono, �e pospolite ruszenie ma by� w po�udniowych wojew�dztwach og�oszone. Niekt�rzy te� i nie czekaj�c na wici<a l:href="#fn735" type="note">[735]</a>, odsy�ali �ony i dzieci do zamk�w, a sami ci�gn�li pod Czerkasy. Nieszcz�sna Ukraina rozdzieli�a si� na dwie po�owy: jedna �pieszy�a na Sicz, druga do obozu koronnego; jedna opowiada�a si� przy istniej�cym porz�dku rzeczy, druga przy dzikiej swobodzie; jedna pragn�a zachowa� to, co by�o owocem wiekowej pracy, druga pragn�a jej owo dobro odj��. Obie wkr�tce mia�y bratnie r�ce we w�asnych wn�trzno�ciach ubroczy�. Straszliwy zatarg, zanim wyszuka� sobie hase� religijnych, kt�re dla Ni�u obce by�y zupe�nie, zrywa� si� jako wojna socjalna.</p><p>Ale jakkolwiek czarne chmury sk��bi�y si� na widnokr�gu ukrai�skim, jakkolwiek pada�a od nich noc z�owroga, jakkolwiek we wn�trzu ich k��bi�o si� i hucza�o, a grzmoty przewala�y si� z ko�ca w koniec, ludzie nie zdawali sobie jeszcze sprawy, do jakiego stopnia burza si� rozp�ta. Mo�e nie zdawa� sobie z tego sprawy i sam Chmielnicki, kt�ry tymczasem s�a� listy do pana krakowskiego<a l:href="#fn736" type="note">[736]</a>, do komisarza kozackiego i do chor��ego koronnego, pe�ne skarg i biada�, a zarazem zakl�� wierno�ci dla W�adys�awa IV i Rzplitej<a l:href="#fn737" type="note">[737]</a>. Chcia�-li zyska� na czasie, czy te� przypuszcza�, �e jaki uk�ad mo�e jeszcze koniec zatargowi po�o�y�? � r�ni r�nie s�dzili � dw�ch tylko ludzi nie �udzi�o si� ani przez jedn� godzin�.</p><p>Lud�mi tymi byli Za�wilichowski i stary Barabasz.</p><p>Stary pu�kownik odebra� r�wnie� list od Chmielnickiego. List by� szyderczy, gro�ny i pe�en obelg. �Zaczniemy z ca�ym wojskiem zaporoskim � pisa� Chmielnicki � gor�co prosi� i apelowa�, by sta�o si� zado�� onym przywilejom, kt�re wasza mi�o�� u siebie tai�e�. A �e� je tai� dla w�asnych korzy�ci i po�ytk�w, przeto ca�e wojsko zaporoskie czyni ci� godnym pu�kownikowa� owcom albo �winiom, nie ludziom. Ja za� prosz� o przebaczenie waszej mi�o�ci, je�li w czym mu nie wygodzi�em w ubogim domu moim w Czehrynie<a l:href="#fn738" type="note">[738]</a>, na pra�niku<a l:href="#fn739" type="note">[739]</a> �w. Miko�aja � i �em odjecha� na Zaporo�e bez wiadomo�ci i pozwolenia.�</p><p>� Patrzcie waszmo�ciowie � m�wi� do Za�wilichowskiego i Skrzetuskiego Barabasz � jak to naigrawa si� ze mnie, a przecie� jam to go wojny uczy� i prawie ojcem mu by�em.</p><p>� Zapowiada tedy, �e z ca�ym wojskiem zaporoskim upomina� si� o przywileje b�dzie � rzek� Za�wilichowski. � Wojna to jest po prostu domowa, od wszystkich wojen straszniejsza.</p><p>Na to Skrzetuski:</p><p>� Widz�, �e mi si� trzeba �pieszy�; dajcie mi waszmo�ciowie listy do tych, z kt�rymi w komityw� wej�� mi przyjdzie.</p><p>� Do atamana koszowego<a l:href="#fn740" type="note">[740]</a> masz wa��?</p><p>� Mam od samego ksi�cia.</p><p>� Dam ci tedy do jednego kurzeniowego<a l:href="#fn741" type="note">[741]</a>, a im� Barabasz ma tam te� krewniaka Barabasza; od nich dowiesz si� wszystkiego. A kto wie, czy to ju� nie za p�no na takow� ekspedycj�. Chce ksi��� wiedzie�, co tam naprawd� s�ycha�? � kr�tka odpowied�: �le s�ycha�! A chce wiedzie�, czego si� trzyma�? � kr�tka rada: zebra� jak najwi�cej wojska i z hetmany<a l:href="#fn742" type="note">[742]</a> si� po��czy�.</p><p>� To pchnijcie do ksi�cia go�ca z odpowiedzi� i rad� � rzek� pan Skrzetuski. � Ja musz� jecha�, bom tam pos�an i decyzji ksi���cej zmienia� nie mog�.</p><p>� A czy wiesz wa��, �e to okrutnie niebezpieczna wyprawa? � rzek� Za�wilichowski. � Tu ju� lud tak wzburzony, �e osiedzie� si� trudno. Gdyby nie blisko�� koronnego wojska, czer� rzuci�aby si� na nas. A c� dopiero tam! Leziesz jakoby smokowi w gard�o.</p><p>� Mo�ci chor��y! Jonasz<a l:href="#fn743" type="note">[743]</a> by� ju� w brzuchu wielorybim, nie w gardle, a za pomoc� bo�� wylaz� zdrowo.</p><p>� Jed� tedy. Chwal� twoj� rezolucj�. Do Kudaku<a l:href="#fn744" type="note">[744]</a> mo�esz wa�� dojecha� bezpiecznie, tam si� rozpatrzysz, co ci dalej czyni� przystoi. Grodzicki stary �o�nierz, on najlepsze da ci instrukcje. A do ksi�cia ja sam pewnie rusz�; je�li si� mam bi� na swoje stare lata, to wol� pod nim ni� pod kim innym. Tymczasem bajdak<a l:href="#fn745" type="note">[745]</a> albo dombaz� i przewo�nik�w dla waci przygotuj�, kt�rzy ci� do Kudaku zawioz�.</p><p>Skrzetuski wyszed� i uda� si� prosto do swojej kwatery na rynek, do domu ksi�cia, by ostatnie do odjazdu poczyni� przygotowania. Mimo niebezpiecze�stw tej podr�y, o kt�rych mu prawi� Za�wilichowski, namiestnik nie bez pewnego ukontentowania my�la� o niej. Mia� zobaczy� Dniepr w ca�ej niemal d�ugo�ci, a� do Ni�u<a l:href="#fn746" type="note">[746]</a>, i porohy<a l:href="#fn747" type="note">[747]</a>, a by�a to dla �wczesnego rycerstwa ziemia jakby zaczarowana, tajemnicza, do kt�rej ci�gn�� wszelki duch przyg�d chciwy. Niejeden ca�e �ycie na Ukrainie strawi�, a nie m�g� si� pochwali�, by Sicz<a l:href="#fn748" type="note">[748]</a> widzia� � chyba �eby chcia� zapisa� si� do bractwa, a do tego mniej ju� mi�dzy szlacht� by�o ochotnik�w. Czasy Samka Zborowskiego<a l:href="#fn749" type="note">[749]</a> przesz�y i nie mia�y wr�ci� wi�cej. Rozbrat mi�dzy Sicz� a Rzecz�pospolit�, kt�ry powsta� za czas�w Nalewajki<a l:href="#fn750" type="note">[750]</a> i Pawluka<a l:href="#fn751" type="note">[751]</a>, nie tylko nie ustawa�, ale zwi�ksza� si� coraz bardziej i nap�yw na Sicz herbowego ludu, nie tylko polskiego, ale i ruskiego, nie r�ni�cego si� od Ni�owc�w<a l:href="#fn752" type="note">[752]</a> ni mow�, ni wiar�, znacznie by� mniejszy. Tacy Bu�yhowie Kurcewicze niewielu znajdowali na�ladowc�w; w og�le na Ni� do bractwa gna�o teraz szlacht� chyba nieszcz�cie, banicja, s�owem, winy do odpokutowania niepodobne.</p><p>Tote� jaka� tajemnica, nieprzenikniona jako mg�y Dnieprowe, otoczy�a drapie�n� ni�ow� rzeczpospolit�<a l:href="#fn753" type="note">[753]</a>. Opowiadano o niej cuda, kt�re pan Skrzetuski w�asnymi oczyma ciekaw by� ogl�da�.</p><p>Nie spodziewa� si� te�, co prawda, stamt�d nie wr�ci�. Co pose�, to pose�, zw�aszcza od ksi�cia Jeremiego.</p><p>Tak rozmy�laj�c wygl�da� przez okno ze swej kwatery na rynek. Tymczasem up�yn�a jedna godzina i druga, gdy nagle Skrzetuskiemu wyda�o si�, �e spostrzega dwie jakie� znane postacie zmierzaj�ce ku Dzwonieckiemu K�towi, gdzie by� sklep Wo�ocha<a l:href="#fn754" type="note">[754]</a> Dopu�a.</p><p>Przypatrzy� si� pilniej: by� to pan Zag�oba z Bohunem.</p><p>Szli trzymaj�c si� pod r�ce i wkr�tce znikli w ciemnych drzwiach, nad kt�rymi stercza�a wiecha oznaczaj�ca szynk i winiarni�.</p><p>Namiestnika zdziwi�a i bytno�� Bohuna w Czehrynie<a l:href="#fn755" type="note">[755]</a>, i przyja�� jego z panem Zag�ob�.</p><p>� Rz�dzian! sam tu! � zawo�a� na pacho�ka.</p><p>Pacho�ek ukaza� si� we drzwiach przyleg�ej izby.</p><p>� S�uchaj no, Rz�dzian: p�jdziesz do winiarni, ot, tam pod wiech�; znajdziesz tam grubego szlachcica z dziur� w czele<a l:href="#fn756" type="note">[756]</a> i powiesz mu, �e kto�, co ma piln� do niego spraw�, chce go widzie�. A je�liby pyta� kto, nie m�w.</p><p>Rz�dzian skoczy� i po niejakim czasie namiestnik ujrza� go wracaj�cego w towarzystwie pana Zag�oby.</p><p>� Witaj waszmo��! � rzek� pan Skrzetuski, gdy szlachcic ukaza� si� we drzwiach izby. � Czy mnie sobie przypominasz?</p><p>� Czy sobie przypominam? Niech�e mnie Tatarzy na ��j przetopi� i �wiece ze mnie do meczet�w porobi�, je�lim zapomnia�! Wa�� to kilka miesi�cy temu otworzy�e� drzwi u Dopu�a Czapli�skim, co mnie szczeg�lniej do smaku przypad�o, gdy� takim samym sposobem uwolni�em si� raz z wi�zienia w Stambule. A co porabia pan Powsinoga herbu Zerwipludry razem ze swoj� innocencj�<a l:href="#fn757" type="note">[757]</a> i mieczem? Czy zawsze mu wr�ble na g�owie siadaj� bior�c go za usch�e drzewo?</p><p>� Pan Podbipi�ta zdr�w i kaza� si� k�ania� waszmo�ci.</p><p>� Wielce to jest bogaty szlachcic, ale srodze g�upi. Je�li zetnie takie trzy g�owy, jak jego w�asna, to mu to uczyni dopiero p�torej, bo zetnie trzech p�g��wk�w. Tfu! jakie gor�co, cho� to dopiero marzec! J�zyk w gardle zasycha.</p><p>� Mam ja tr�jniak bardzo przedni, mo�e wa�� kusztyczek<a l:href="#fn758" type="note">[758]</a> pozwoli?</p><p>� Kiep odmawia, gdy nie kiep prosi. W�a�nie mi cyrulik mi�d pi� zaleci�, �eby mi melancholi� od g�owy odci�gn�o. Ci�kie bo to czasy na szlacht� si� zbli�aj�: <emphasis>dies irae et calamitatis</emphasis><a l:href="#fn759" type="note">[759]</a>. Czapli�ski zdech� ze strachu, do Dopu�a nie chodzi, bo tam starszyzna kozacka pije. Ja jeden stawiam m�nie czo�o niebezpiecze�stwom i dotrzymuj� onym pu�kownikom kompanii, cho� ich pu�kownictwo dziegciem<a l:href="#fn760" type="note">[760]</a> �mierdzi. Dobry mi�d!� istotnie bardzo przedni. Sk�d go wa�� masz?</p><p>� Z �ubni�w<a l:href="#fn761" type="note">[761]</a>. To du�o starszyzny tu jest?</p><p>� Kogo tu nie ma! Fedor Jakubowicz jest, stary Filon Dziedzia�a jest, Daniel Neczaj jest, a z nimi ich oczko w g�owie Bohun, kt�ry sta� mi si� przyjacielem od czasu, jakem go przepi� i obieca�em go adoptowa�. Wszyscy oni �mierdz� teraz w Czehrynie<a l:href="#fn762" type="note">[762]</a> i patrz�, w kt�r� stron� si� obr�ci�, bo nie �mi� jeszcze otwarcie przy Chmielnickim si� opowiedzie�. Ale je�li si� nie opowiedz�, to b�dzie moja zas�uga.</p><p>� A to jakim sposobem?</p><p>� Bo pij�c z nimi, dla Rzeczypospolitej ich kaptuj� i do wierno�ci namawiam. Je�li kr�l nie da mnie za to starostwa, to wierzaj wa�pan, nie ma justycji<a l:href="#fn763" type="note">[763]</a> w tej Rzeczypospolitej ani rekompensy<a l:href="#fn764" type="note">[764]</a> dla zas�ug i lepiej pono kury sadza� ni� g�ow� <emphasis>pro publico bono<a l:href="#fn765" type="note">[765]</a></emphasis> nara�a�.</p><p>� Lepiej by� wa�pan nara�a�, bij�c si� z nimi, ale widzi mi si�, �e pieni�dze tylko pr�no wyrzucasz na traktamenty<a l:href="#fn766" type="note">[766]</a>, bo t� drog� ich nie skaptujesz.</p><p>� Ja pieni�dze wyrzucam? Za kogo mnie waszmo�� masz? To nie do��, �e pospolituj� si� z chamami, �ebym jeszcze za nich mia� p�aci�? Za fawor<a l:href="#fn767" type="note">[767]</a> to uwa�am, �e im pozwalam p�aci� za siebie.</p><p>� A �w�e Bohun co tu porabia?</p><p>� On? Nadstawia ucha, co od Siczy<a l:href="#fn768" type="note">[768]</a> s�ycha�, jak i inni. Po to tu przyby�. To kochanek wszystkich Kozak�w. Wdzi�cz� si� oni do niego na kszta�t ma�p�w<a l:href="#fn769" type="note">[769]</a>, bo to jest pewna, �e perejas�awski<a l:href="#fn770" type="note">[770]</a> pu�k za nim, nie za �obod�<a l:href="#fn771" type="note">[771]</a> p�jdzie. A kto wie tak�e, za kim regestrowi Krzeczowskiego poci�gn�? Brat Bohun Ni�owcom<a l:href="#fn772" type="note">[772]</a>, jak trzeba i�� na Turka lub Tatara, ale teraz bardzo kalkuluje, bo mi po pijanemu wyzna�, i� si� w szlachciance kocha i chce si� z ni� �eni�, przeto nie wypada mu w wigili� �lubu z ch�opy<a l:href="#fn773" type="note">[773]</a> si� brata�. To� on chce, bym go adoptowa� i do herbu przypu�ci�� Bardzo przedni ten waszmo�ci�w tr�jniak!</p><p>� Wypij�e wa�� jeszcze.</p><p>� Wypij�, wypij�. Nie pod wiechami<a l:href="#fn774" type="note">[774]</a> to taki tr�jniak przedaj�.</p><p>� Nie pyta�e� si� te� wasze, jak si� nazywa owa szlachcianka, z kt�r� Bohun chce si� �eni�?</p><p>� Mospanie, a co mnie obchodzi jej nazwisko? Wiem tylko, �e jak Bohunowi rogi przyprawi�, to si� b�dzie nazywa� pani jeleniowa.</p><p>Namiestnik uczu� nagle wielk� ochot� trzepn�� w ucho pana Zag�ob�, ten za� nie spostrzeg�szy si� na niczym m�wi� dalej:</p><p>� Za m�odych lat by� ze mnie g�adysz nie lada. �ebym tylko wa�ci opowiedzia�, za co palm� w Galacie<a l:href="#fn775" type="note">[775]</a> otrzyma�em! Widzisz t� dziur� na moim czele? Do��, gdy ci powiem, �e mi j� rzeza�cy<a l:href="#fn776" type="note">[776]</a> w seraju<a l:href="#fn777" type="note">[777]</a> tamecznego baszy wybili.</p><p>� A m�wi�e�, �e kula rozb�jnicka?</p><p>� M�wi�em? Tom dobrze m�wi�! Ka�dy Turczyn rozb�jnik � tak mnie Panie Bo�e dopom�!</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa�o wej�cie Za�wilichowskiego.</p><p>� No, mo�ci namiestniku � rzek� stary chor��y � bajdaki<a l:href="#fn778" type="note">[778]</a> gotowe, przewo�nik�w masz ludzi pewnych: ruszaj�e w imi� bo�e, cho�by i zaraz. A oto listy.</p><p>� To ka�� ludziom zaraz rusza� na brzeg.</p><p>� A gdzie wa�� si� wybierasz? � spyta� pan Zag�oba.</p><p>� Do Kudaku<a l:href="#fn779" type="note">[779]</a>.</p><p>� Gor�co tam ci b�dzie.</p><p>Ale namiestnik nie s�ysza� ju� przepowiedni, bo wyszed� z izby na podw�rzec, gdzie przy koniach stali semenowie<a l:href="#fn780" type="note">[780]</a> prawie ju� gotowi do podr�y.</p><p>� Na ko� i na brzeg! � zakomenderowa� pan Skrzetuski. � Konie wprowadzi� na statki i czeka� na mnie!</p><p>Tymczasem w izbie stary chor��y rzek� do Zag�oby:</p><p>� S�ysza�em, �e podobno wa�� teraz pu�kownikom kozackim dworujesz i z nimi pijesz.</p><p>� <emphasis>Pro publico bono</emphasis>, mo�ci chor��y.</p><p>� Obrotny masz wa�� dowcip i podobno od wstydu wi�kszy. Chcesz sobie Kozak�w <emphasis>in poculis<a l:href="#fn781" type="note">[781]</a></emphasis> skonwinkowa�<a l:href="#fn782" type="note">[782]</a>, by przyjaci�mi ci byli w razie zwyci�stwa.</p><p>� Cho�bym te�, b�d�c m�czennikiem tureckim, nie chcia� zosta� i kozackim, nie by�oby nic dziwnego, bo dwa grzyby mog� najlepszy barszcz popsowa�. A co do wstydu, nikogo nie zapraszam, by go pi� ze mn� � sam go wypij�, i da B�g, �e mi nie b�dzie gorzej od tego miodu smakowa�. Zas�uga jako olej musi na wierzch wyp�yn��.</p><p>W tej chwili wr�ci� Skrzetuski.</p><p>� Ludzie ju� ruszaj� � rzek�.</p><p>Za�wilichowski nala� miark�:</p><p>� Za szcz�liw� podr�!</p><p>� I zdrowy powr�t! � doda� pan Zag�oba.</p><p>� B�dzie si� wam dobrze jecha�o, bo woda ogromna.</p><p>� Siadajcie waszmo�ciowie, wypijem reszt�. Niewielki to anta�ek<a l:href="#fn783" type="note">[783]</a>.</p><p>Siedli i pili.</p><p>� Ciekawy kraj wa�� zobaczysz � m�wi� Za�wilichowski. � A k�aniaj si� panu Grodzickiemu w Kudaku! Ej, �o�nierz to, �o�nierz! Na ko�cu �wiata siedzi, daleko od hetma�skich oczu, a porz�dek u niego taki, �e daj Bo�e w ca�ej Rzeczypospolitej podobny. Znam ja dobrze Kudak i porohy<a l:href="#fn784" type="note">[784]</a>. Za dawnych lat cz�ciej si� tam je�dzi�o � i a� duszy smutno, gdy si� pomy�li, �e to przesz�o, min�o, a teraz�</p><p>Tu chor��y wspar� mleczn� g�ow� na r�ku i zaduma� si� g��boko. Nasta�a chwila ciszy, s�ycha� by�o tylko tupot ko�ski w bramie, bo ostatek ludzi pana Skrzetuskiego wyje�d�a� na brzeg ku bajdakom.</p><p>� M�j Bo�e! � m�wi� ockn�wszy si� z zadumy Za�wilichowski � a jednak dawniej, cho� i w�r�d rozterk�w<a l:href="#fn785" type="note">[785]</a>, lepsze bywa�y czasy. Ot, pami�tam jak dzi�, pod Chocimiem<a l:href="#fn786" type="note">[786]</a>, dwadzie�cia siedem lat temu! Gdy husaria sz�a pod Lubomirskim do ataku na janczar�w<a l:href="#fn787" type="note">[787]</a>, to mo�ojcy<a l:href="#fn788" type="note">[788]</a> w swoim okopie rzucali czapki w g�r� i krzyczeli, a� ziemia dr�a�a, do Sahajdacznego<a l:href="#fn789" type="note">[789]</a>: �Puskaj, bat'ku, z Lachami umiraty<a l:href="#fn790" type="note">[790]</a>!� A dzi� co? Dzi� Ni�<a l:href="#fn791" type="note">[791]</a>, kt�ry winien by� przedmurzem chrze�cija�stwa, puszcza Tatar�w w granice Rzeczypospolitej, by si� na nich rzuci� dopiero wtedy, gdy z �upem b�d� wracali. Dzi� gorzej: bo oto Chmielnicki ��czy si� wprost z Tatary<a l:href="#fn792" type="note">[792]</a>, z kt�rymi chrze�cijan b�dzie do kompanii mordowa��</p><p>� Wypijmy na ten smutek! � przerwa� Zag�oba. � Co to za tr�jniak!</p><p>� Daj�e, Bo�e, jak najpr�dzej mogi��, by na wojn� domow� nie patrzy� � m�wi� dalej stary chor��y. � Wsp�lne winy maj� si� we krwi obmywa�, ale� nie b�dzie to krew odkupienia, bo� tu i brat b�dzie mordowa�. Kto na Ni�u? Rusini. A kto w wojsku ksi�cia Jaremy? Kto w pocztach<a l:href="#fn793" type="note">[793]</a> pa�skich? Rusini. A ma�o� ich w obozie koronnym? A ja sam kto taki? Hej, nieszcz�sna Ukraino, krymscy poganie w�o�� ci �a�cuch na szyj� i na galerach tureckich wios�owa� b�dziesz!</p><p>� Nie biadajcie� tak, mo�ci chor��y! � rzecze pan Skrzetuski � bo ju� chyba �lozy<a l:href="#fn794" type="note">[794]</a> z oczu nam p�jd�. Mo�e te� jeszcze pogodne s�o�ce nam za�wieci!</p><p>Ale s�o�ce zachodzi�o w�a�nie, a ostatnie jego promienie pada�y czerwonym blaskiem na bia�e w�osy chor��ego.</p><p>W mie�cie dzwoniono na <emphasis>Anio� Pa�ski</emphasis> i na pochwalni�.</p><p>Wyszli. Pan Skrzetuski poszed� do ko�cio�a, pan Za�wilichowski do cerkwi, a pan Zag�oba do Dopu�a w Dzwoniecki K�t.</p><p>Ciemno ju� by�o, gdy si� znowu zeszli nad brzegiem Ta�minowej<a l:href="#fn795" type="note">[795]</a> przystani. Ludzie pana Skrzetuskiego siedzieli ju� w bajdakach<a l:href="#fn796" type="note">[796]</a>. Przewo�nicy wnosili jeszcze �adunki. Zimny wiatr ci�gn�� od pobliskiego uj�cia do Dniepru i noc obiecywa�a by� niezbyt pogodna. Przy �wietle ognia pal�cego si� nad brzegiem woda rzeki po�yskiwa�a krwawo i zdawa�a si� z niezmiern� chy�o�ci� ucieka� gdzie� w nieznan� ciemno��.</p><p>� No, szcz�liwej drogi! � m�wi� chor��y �ciskaj�c serdecznie d�o� m�odzie�ca. � A pilnuj si� wa��!</p><p>� Nie zaniecham niczego. B�g da, �e nied�ugo si� zobaczymy.</p><p>� Chyba w �ubniach<a l:href="#fn797" type="note">[797]</a> albo w obozie ksi���cym.</p><p>� To waszmo�� ju� koniecznie do ksi�cia?</p><p>Za�wilichowski podni�s� ramiona w g�r�:</p><p>� A co mnie? Kiedy wojna, to wojna!</p><p>� Zostawaj�e waszmo�� w dobrym zdrowiu, mo�ci chor��y.</p><p>� Niech�e ci� B�g strze�e!</p><p>� <emphasis>Vive valeque<a l:href="#fn798" type="note">[798]</a></emphasis>! � wo�a� Zag�oba. � A je�li woda a� do Stambu�u wa�ci zaniesie, to k�aniaj si� su�tanowi. Albo te�: jecha� go s�k!� Bardzo to zacny by� tr�jniak!� Brr! jak tu zimno!</p><p>� Do widziska!</p><p>� Do obaczyska!</p><p>� Niech B�g prowadzi!</p><p>Zaskrzypia�y wios�a i plusn�y o wod�, bajdaki pop�yn�y. Ogie� pal�cy si� na brzegu pocz�� oddala� si� szybko. Przez d�ugi czas Skrzetuski widzia� jeszcze s�dziw� posta� chor��ego o�wiecon� p�omieniem stosu i jaki� smutek �cisn�� mu nagle serce. Niesie go ta woda, niesie, ale oddala od serc �yczliwych i od ukochanej, od krain znanych; niesie go nieub�aganie jak przeznaczenie, ale w dzikie strony, w ciemno��</p><p>Wyp�yn�li z uj�cia Ta�minowego na Dniepr.</p><p>Wiatr �wista�, wios�a wydawa�y plusk jednostajny a smutny. Przewo�nicy pocz�li �piewa�:</p><cite><poem><stanza><v>Oj, to te pili, pilili,</v><v>Ne tumany ustawali<a l:href="#fn799" type="note">[799]</a>.</v></stanza></poem></cite><p>Skrzetuski obwin�� si� w burk� i po�o�y� na pos�aniu, kt�re umo�cili dla niego �o�nierze. Pocz�� my�le� o Helenie, o tym, �e ona dot�d nie w �ubniach, �e Bohun zosta�, a on odje�d�a. Obawa, z�e przeczucia, troski obsiad�y go jak kruki. Pocz�� mocowa� si� z nimi, a� si� znu�y�, my�li mu si� m�ci�y, zmiesza�y jako� dziwnie z po�wistem wiatru, z pluskiem wiose�, z pie�niami rybak�w � i usn��.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� IX</p></title><p>Nazajutrz zbudzi� si� �wie�y, zdr�w i z weselsz� my�l�. Pogoda by�a cudna. Szeroko rozlane wody marszczy�y si� w drobne zmarszczki od lekkiego i ciep�ego powiewu. </p><p>Brzegi by�y w tumanie i zlewa�y si� z p�aszczyzn� w�d w jedn� nieprzejrzan� r�wnin�. Rz�dzian, zbudziwszy si� i przetar�szy oczy, a� si� przestraszy�. Spojrza� zdziwionymi oczyma dooko�a, a nie widz�c nigdzie brzegu rzek�: </p><p>� O dla Boga! M�j jegomo��, to my ju� chyba na morzu jeste�my� </p><p>� Rzeka to tak pot�na, nie morze � odpowiedzia� Skrzetuski � a brzegi obaczysz, gdy mg�a opadnie. </p><p>� My�l�, �e nied�ugo ju� nam i na Turecczyzn� w�drowa� przyjdzie. </p><p>� Pow�drujemy, je�li nam ka��; widzisz zreszt�, �e nie sami p�yniemy. </p><p>Jako� w promieniu oka wida� by�o kilkana�cie bajdak�w<a l:href="#fn800" type="note">[800]</a>, dombaz, czyli tumbas�w, i w�skich czarnych cz�en kozackich obszytych sitowiem, a zwanych pospolicie czajkami<a l:href="#fn801" type="note">[801]</a>. Jedne z tych statk�w p�yn�y z wod� unoszone bystrym pr�dem, inne pi�y si� pracowicie w g�r� rzeki, wspomagane wios�ami i �aglem. Wioz�y one ryb�, wosk, s�l i suszone wi�nie do miast brzegowych lub te� wraca�y z okolic zamieszka�ych ob�adowane zapasami �ywno�ci dla Kudaku<a l:href="#fn802" type="note">[802]</a> i towarem, kt�ry ch�tny znajdowa� pokup<a l:href="#fn803" type="note">[803]</a> na Kramnym Bazarze w Siczy<a l:href="#fn804" type="note">[804]</a>. Brzegi Dnieprowe by�y ju� od uj�cia Pszo�y zupe�n� pustyni�, na kt�rej gdzieniegdzie tylko biela�y kozackie zimowniki, ale rzeka stanowi�a go�ciniec ��cz�cy Sicz z reszt� �wiata, wi�c te� i ruch bywa� na niej do�� znaczny, zw�aszcza gdy przyb�r wody u�atwia� �eglug� i gdy nawet porohy<a l:href="#fn805" type="note">[805]</a> pr�cz Nienasytca<a l:href="#fn806" type="note">[806]</a> stawa�y si� dla statk�w id�cych w d� rzeki mo�liwe do przebycia. </p><p>Namiestnik przypatrywa� si� z ciekawo�ci� temu �yciu rzecznemu, a tymczasem bajdaki jego mkn�y szybko ku Kudakowi. Mg�a opad�a, brzegi zarysowa�y si� wyra�nie. Nad g�owami p�yn�cych ulatywa�y miliony ptactwa wodnego, pelikan�w, dzikich g�si, �urawi, kaczek i czajek, kulon�w<a l:href="#fn807" type="note">[807]</a> i rybitew; w oczeretach<a l:href="#fn808" type="note">[808]</a> przybrze�nych s�ycha� by�o taki gwar, takie kot�owanie si� wody i szum skrzyde�, �e rzek�by�, i� odbywaj� si� tam sejmy lub wojny ptasie. </p><p>Brzegi za Krzemie�czugiem<a l:href="#fn809" type="note">[809]</a> sta�y si� ni�sze i otwarte. </p><p>� Patrz no jegomo��! � wykrzykn�� nagle Rz�dzian � dy� to niby to s�o�ce piecze, a �nieg le�y na polach. </p><p>Skrzetuski spojrza�: istotnie, jak okiem si�gn��, jaki� bia�y pok�ad b�yszcza� w promieniach s�o�ca po obu stronach rzeki. </p><p>� Hej, starszy! A co to si� tam bieli? � spyta� retmana. </p><p>� Wiszni<a l:href="#fn810" type="note">[810]</a>, pane! � odpowiedzia� starszy. </p><p>By�y to istotnie lasy wi�niowe z�o�one z kar�owatych drzew, kt�rymi oba brzegi szeroko by�y za uj�ciem Pszo�y poro�ni�te. Owoc ich, s�odki i wielki, dostarcza� jesieni� po�ywienia ptactwu, zwierz�tom i ludziom zb��kanym w pustyni, a zarazem stanowi� przedmiot handlu, kt�ry wo�ono bajdakami a� do Kijowa i dalej. Teraz lasy osypane by�y kwieciem. Gdy zbli�yli si� do brzegu, by ludziom wios�uj�cym da� wypoczynek, namiestnik z Rz�dzianem wysiedli, chc�c si� bli�ej owym gajom przypatrzy�. Ogarn�� ich tak upajaj�cy zapach, i� zaledwie mogli oddycha�. Mn�stwo p�atk�w le�a�o ju� na ziemi. Miejscami drzewka stanowi�y g�szcz nieprzenikniony. Mi�dzy wi�niami ros�y tak�e obficie dzikie kar�owate migda�y, okryte kwieciem r�owym, wydaj�cym jeszcze silniejszy zapach. Miliony trzmiel�w<a l:href="#fn811" type="note">[811]</a>, pszcz� i barwnych motyl�w<a l:href="#fn812" type="note">[812]</a> unosi�y si� nad owym pstrym morzem kwiat�w, kt�rego ko�ca nie mo�na by�o dojrze�.</p><p>� Cuda to, panie, cuda! � m�wi� Rz�dzian. � I czemu tu ludzie nie mieszkaj�? Zwierza tu tak�e widz� dostatek. </p><p>Jako� mi�dzy krzakami wi�niowymi smyka�y zaj�ce szare, bia�e i niezliczone stada wielkich b��kitnonogich przepi�rek, kt�rych kilka Rz�dzian z guldynki<a l:href="#fn813" type="note">[813]</a> ustrzeli�, ale ku wielkiemu umartwieniu dowiedzia� si� potem od �starszego�, �e mi�so ich jest trucizn�. </p><p>Na mi�kkiej ziemi wida� te� by�o �lady jeleni i suhak�w<a l:href="#fn814" type="note">[814]</a>, a z dala dochodzi�y odg�osy podobne do rechtania dzikich �wi�. </p><p>Podr�nicy napatrzywszy si� i odpocz�wszy ruszyli dalej. Brzegi to wznosi�y si�, to stawa�y si� p�askie odkrywaj�c widok na �liczne d�browy, lasy, uroczyska, mogi�y i roz�o�yste stepy. Okolica wydawa�a si� tak przepyszn�, �e Skrzetuski mimo woli powtarza� sobie pytanie Rz�dziana: �Czemu tu ludzie nie mieszkaj�?�. Ale na to trzeba by�o, by jaki drugi Jeremi Wi�niowiecki obj�� te pustynie, urz�dzi� i broni� od napad�w Tatar�w i Ni�owych<a l:href="#fn815" type="note">[815]</a>. Miejscami rzeka tworzy�a �achy, zakr�ty, zalewa�a jary, bi�a spienion� fal� o ska�y brze�ne i wype�nia�a wod� ciemne jaskinie skalne. W takich to jaskiniach i zakr�tach bywa�y kryj�wki i schowania kozacze. Uj�cia rzek, pokryte lasem sitowia, oczeret�w i szuwar�w, a� czerni�y si� od mnogo�ci ptactwa, s�owem: �wiat dziki, przepa�cisty, miejscami zapad�y a pusty i tajemniczy roztoczy� si� przed oczyma naszych w�drowc�w.</p><p>�egluga sta�a si� przykr�, bo z powodu ciep�ego dnia pokazywa�y si� roje zjadliwych komar�w i rozmaitych nieznanych na suchym stepie insekt�w, a niekt�re z nich, na palec grube, ciurkiem krew po uk�szeniu puszcza�y. </p><p>Wieczorem przybyli do wyspy Roman�wki, kt�rej ognie z daleka by�o wida�, i zatrzymali si� na nocleg. Rybacy, kt�rzy przybiegli popatrzy� na poczet namiestnika, mieli koszule, twarz i r�ce ca�kiem pomazane dziegciem<a l:href="#fn816" type="note">[816]</a> dla obrony od uk�sze�. Byli to ludzie grubych obyczaj�w i dzicy; na wiosn� zje�d�ali si� tu t�umnie dla po�owu i w�dzenia ryb, kt�re potem rozwozili do Czehryna<a l:href="#fn817" type="note">[817]</a>, Czerkas<a l:href="#fn818" type="note">[818]</a>, Perejas�awia<a l:href="#fn819" type="note">[819]</a> i Kijowa. Rzemios�o ich by�o trudne, ale zyskowne z powodu obfito�ci ryb, kt�re latem stawa�y si� nawet kl�sk� tych okolic, zdychaj�c bowiem dla braku wody po �achach i tak zwanych �cichych k�tach�, zara�a�y zgnilizn� powietrze. </p><p>Dowiedzia� si� od rybak�w namiestnik, �e wszyscy Ni�owcy<a l:href="#fn820" type="note">[820]</a>, kt�rzy r�wnie� zajmowali si� tu po�owem, od kilku dni opu�cili wysp� i udali si� na Ni�<a l:href="#fn821" type="note">[821]</a>, wezwani przez atamana koszowego<a l:href="#fn822" type="note">[822]</a>. Co noc te� widywano z wyspy ognie, kt�re palili na stepie zbiegowie na Sicz<a l:href="#fn823" type="note">[823]</a> pod��aj�cy. Rybacy wiedzieli, �e gotuje si� wyprawa na �Lachiw<a l:href="#fn824" type="note">[824]</a>�, i wcale nie ukrywali si� z tym przed namiestnikiem. Widzia� tedy pan Skrzetuski, �e jego ekspedycja mo�e istotnie jest sp�nion�; mo�e, nim dojedzie do Siczy, pu�ki mo�ojc�w<a l:href="#fn825" type="note">[825]</a> rusz� ju� na p�noc, ale kazano mu jecha�, wi�c jako prawy �o�nierz, nie rozumowa� i postanowi� dotrze� cho�by w �rodek zaporoskiego obozu. </p><p>Nazajutrz rano wyruszyli w dalsz� drog�. Pomin�li cudny Tare�ski R�g, Such� G�r� i Ko�ski Ostr�g s�awny ze swoich bagien i mn�stwa gadzin, kt�re go niezdatnym do mieszkania czyni�y. Wszystko tu ju�, i dziko�� okolicy, i zwi�kszony p�d w�d, zwiastowa�o blisko�� poroh�w<a l:href="#fn826" type="note">[826]</a>. A� wreszcie wie�a kudacka<a l:href="#fn827" type="note">[827]</a> zarysowa�a si� na widnokr�gu � pierwsza cz�� podr�y by�a sko�czona. </p><p>Namiestnik jednak nie dosta� si� tego wieczora do zamku, bo pan Grodzicki zaprowadzi� taki porz�dek, �e gdy przed zachodem s�o�ca wybito has�o, nie wpuszczano nikogo z zamku i do zamku i gdyby nawet sam kr�l przyjecha�, musia�by nocowa� w S�ob�dce stoj�cej pod wa�ami fortecy. </p><p>Tak te� uczyni� i namiestnik. Nocleg to by� niezbyt wygodny, bo chaty w S�ob�dce, kt�rych znajdowa�o si� ze sze��dziesi�t, ulepione z gliny, tak by�y szczup�e, i� do niekt�rych okrakiem trzeba by�o w�azi�. Innych te� nie op�aci�o si� budowa�, bo je forteca za ka�dym napadem tatarskim w perzyn� obraca�a, a to dlatego, by nie dawa�y napastnikom zas�ony i bezpiecznego do wa��w przyst�pu. Mieszkali w onej S�ob�dce ludzie �zachozi�, to jest przyb��dowie z Polski, Rusi, Krymu i Wo�oszy<a l:href="#fn828" type="note">[828]</a>. Ka�den<a l:href="#fn829" type="note">[829]</a> tu by� niemal innej wiary, ale tam o to nikt nie pyta�. Grunt�w nie wyrabiali dla niebezpiecze�stwa od ordy, �ywili si� ryb� i zbo�em dostawianym z Ukrainy, pili palank�<a l:href="#fn830" type="note">[830]</a> z prosa, a trudnili si� rzemios�ami, dla kt�rych w zamku ich ceniono. </p><p>Namiestnik oka prawie zmru�y� nie m�g� dla niezno�nego zapachu ko�skich sk�r, z kt�rych rzemienie w S�ob�dce wyprawiano. Nazajutrz �witaniem, jak tylko wydzwoniono i na tr�bach wygrano �rozbudzenie�, da� zna� do zamku, i� pose� ksi���cy przyby� i prosi o przyj�cie. Grodzicki, kt�ry �wie�o mia� w pami�ci wizyt� ksi���c�, sam na jego spotkanie wyszed�. By� to cz�owiek pi��dziesi�cioletni, jednooki jak cyklop<a l:href="#fn831" type="note">[831]</a> i pos�pny, bo siedz�c w pustyni na ko�cu �wiata i nie widuj�c ludzi, zdzicza�, a sprawuj�c nieograniczon� w�adz�, nabra� powagi i surowo�ci. Twarz mu przy tym zeszpeci�a ospa, a ozdobi�y naci�cia szabel i blizny od strza� tatarskich, podobne do bia�ych pi�tn na ciemnej sk�rze. By� to jednak �o�nierz szczery, czujny jak �uraw, kt�ry ustawicznie oczy mia� w stron� Tatar�w i Kozak�w wyt�one. Pija� tylko wod�, nie sypia�, jak siedm godzin na dob�, cz�stokro� zrywa� si� w nocy, by obaczy�, czy stra�e dobrze wa��w pilnuj�, i za najmniejsze niedbalstwo porywa� na �mier� �o�nierzy. Dla Kozak�w wyrozumia�y, cho� gro�ny, zyska� sobie ich szacunek. Gdy zim� g�odno bywa�o na Siczy<a l:href="#fn832" type="note">[832]</a>, zbo�em ich wspomaga�. By� to Rusin pokroju tych, kt�rzy swego czasu z Przec�awem Lanckoro�skim<a l:href="#fn833" type="note">[833]</a> i Samkiem Zborowskim<a l:href="#fn834" type="note">[834]</a> w stepy chodzili.</p><p>� To tedy waszmo�� na Sicz jedziesz? � pyta� Skrzetuskiego wprowadziwszy go poprzednio do zamku i ucz�stowawszy go�cinnie. </p><p>� Na Sicz. Jakie waszmo��, mo�ci komendancie, masz stamt�d nowiny?</p><p>� Wojna! Ataman koszowy<a l:href="#fn835" type="note">[835]</a> ze wszystkich �ug�w, rzeczek i wysp �ci�ga Kozak�w. Zbiegi<a l:href="#fn836" type="note">[836]</a> z Ukrainy id�, kt�rym przeszkadzam, jak mog�. Wojska tam ju� jest na trzydzie�ci tysi�cy albo i wi�cej. Gdy na Ukrain� rusz�, gdy si� z nimi grodowi Kozacy i czer� po��cz�, b�dzie ich sto tysi�cy.</p><p>� A Chmielnicki?</p><p>� Lada dzie� z Krymu z Tatarami spodziewany. Mo�e ju� jest; prawd� rzec, niepotrzebnie waszmo�� do Siczy chcesz jecha�, bo wkr�tce tu ich si� doczekasz; �e za� Kudaku<a l:href="#fn837" type="note">[837]</a> nie min� ani go za sob� nie zostawi�, to pewna.</p><p>� A obronisz si� waszmo��?</p><p>Grodzicki popatrzy� na namiestnika pos�pnie i odrzek� dobitnym, spokojnym g�osem:</p><p>� A ja si� nie obroni�</p><p>� Jak to?</p><p>� Bo proch�w nie mam. Ma�o dwadzie�cia cz�en pos�a�em, by mi cho� troch� przys�ano � i nie przys�ano. Nie wiem-li: przej�to go�c�w � czy sami nie maj� � wiem, �e dot�d nie przys�ano. Mam na dwa tygodnie � na d�u�ej nie. Gdybym mia� dosy�, pierwej bym Kudak i siebie w powietrze wysadzi�, nimby tu noga kozacza posta�a. Kazano mi tu le�e� � le��, kazano czuwa� � czuwam, kazano z�by wyszczerza� � wyszczerzam, a gdy zgin�� przyjdzie � raz maty rody�a<a l:href="#fn838" type="note">[838]</a> � i to potrafi�.</p><p>� A sam�e waszmo�� nie mo�esz proch�w robi�?</p><p>� Od dw�ch ju� miesi�cy Zaporo�cy saletry<a l:href="#fn839" type="note">[839]</a> mi nie puszczaj�, kt�r� od Czarnego Morza przywozi� trzeba. Wszystko jedno. Zgin�!</p><p>� Uczy� si� nam od was, starych �o�nierz�w<a l:href="#fn840" type="note">[840]</a>. A gdyby� sam waszmo�� po prochy ruszy�?</p><p>� Mosanie, ja Kudaku nie zostawi� i zostawi� nie mog�; tu mi by�o �ycie, tu niech �mier� b�dzie. Wa�� nie my�l tak�e, �e na bankiety i wspania�e recepcje jedziesz, jakimi gdzie indziej pos��w witaj�, albo �e ci� tam godno�� poselska os�oni. To� oni w�asnych ataman�w morduj� i od czasu, jak tu siedz�, nie pami�tam, by kt�ry sczez�<a l:href="#fn841" type="note">[841]</a> swoj� �mierci�. Zginiesz i ty.</p><p>Skrzetuski milcza�.</p><p>� Widz�, �e duch w wa�panu ga�nie. To lepiej nie jed�.</p><p>� M�j mo�ci komendancie � rzek� na to z gniewem namiestnik � wymy�l�e co lepszego, by mnie przestraszy�, bo to, co mi powiadasz, ju�em s�ysza� z dziesi�� razy, a kiedy mi radzisz nie jecha�, to widz�, sam by� na moim miejscu nie jecha� � zwa� przeto, czy ci nie tylko proch�w, ale i fantazji do obrony Kudaku<a l:href="#fn842" type="note">[842]</a> nie zbraknie.</p><p>Grodzicki, zamiast si� rozgniewa�, spojrza� ja�niej na namiestnika.</p><p>� Zubastaja szczuka<a l:href="#fn843" type="note">[843]</a>! � mrukn�� po rusi�sku. � Przebacz mi waszmo��. Z odpowiedzi twojej miarkuj�, �e potrafisz dignitatem<a l:href="#fn844" type="note">[844]</a> ksi�cia i stanu szlacheckiego utrzyma�. Dam ci tedy par� czajek, bo bajdakami<a l:href="#fn845" type="note">[845]</a> poroh�w<a l:href="#fn846" type="note">[846]</a> nie przejedziesz.</p><p>� O to te� przyby�em prosi� waszmo�ci.</p><p>� Ko�o Nienasytca<a l:href="#fn847" type="note">[847]</a> ka�esz je l�dem ci�gn��, bo cho� woda du�a, ale tam nigdy przejecha� nie mo�na. Ledwie si� jakie ma�e cz�enko przemknie. A gdy ju� b�dziesz na niskich wodach, tedy si� pilnuj, by ci� nie zaskoczono, i pami�taj, �e �elazo a o��w od s��w wymowniejsze. Tam tylko �mia�ych ludzi ceni�. Czajki<a l:href="#fn848" type="note">[848]</a> b�d� na jutro gotowe, ka�� tylko drugie rudle<a l:href="#fn849" type="note">[849]</a> poprzyprawia�, bo jednego na porohach ma�o.</p><p>To rzek�szy Grodzicki wyprowadzi� z izby namiestnika, by mu zamek i jego porz�dki pokaza�. Wsz�dy panowa� wzorowy �ad i karno��. Stra�e dniem i noc� g�sto czuwa�y na wa�ach, kt�re je�cy tatarscy musieli bez przestanku wzmacnia� i poprawia�.</p><p>� Co rok na �okie� wy�ej wa�u sypi� � rzek� pan Grodzicki � tote� tak ju� ur�s�, �e gdybym mia� proch�w dostatek i we sto tysi�cy nic by mi nie zrobili; ale bez strzelby nie obroni�, gdy przemoc przyjdzie.</p><p>Forteca by�a istotnie nie do zdobycia, bo pr�cz armat broni�y jej dnieprowe przepa�cie i niedost�pne ska�y pionowo zeskakuj�ce w wod�; nie potrzebowa�a nawet wielkiej za�ogi. Tote� w zamku nie sta�o wi�cej nad sze��set ludzi, ale za to co najprzebra�szego �o�nierza, uzbrojonego w muszkiety i samopa�y<a l:href="#fn850" type="note">[850]</a>. Dniepr, p�yn�c w tym miejscu �ci�ni�tym korytem, tak by� w�ski, �e rzucona z wa��w strza�a przelatywa�a daleko na drugi brzeg. Dzia�a zamkowe panowa�y nad oboma brzegami i nad ca�� okolic�. Pr�cz tego o p� mili od zamku sta�a wysoka wie�a, z kt�rej o�m mil woko�o wida� by�o, a w niej stu �o�nierzy, do kt�rych pan Grodzicki ka�dego dnia zagl�da�. Ci, spostrzeg�szy w okolicy lud jaki, dawali natychmiast zna� do zamku, a w�wczas bito w dzwony i ca�a za�oga wnet stawa�a pod broni�.</p><p>� Prawie tygodnia nie ma � m�wi� pan Grodzicki � bez jakowego� alarmu, bo Tatarzy jak wilki stadami cz�sto po kilka tysi�cy tu si� w��cz�, kt�rych z dzia� strychujemy jak mo�na, a cz�stokro� tabuny dzikich koni stra�e bior� za Tatar�w.</p><p>� I nie przykrzy si� waszmo�ci siedzie� na takim bezludziu? � pyta� pan Skrzetuski.</p><p>� Cho�by mi te� na pokojach kr�lewskich miejsce dano, to bym tu wola�. Wi�cej ja st�d �wiata widz� ni�eli kr�l ze swego okna w Warszawie.</p><p>Jako� istotnie z wa��w wida� by�o niezmiern� przestrze� step�w, kt�re teraz wydawa�y si� jednym morzem zielono�ci; na p�noc uj�cie Samary, a na po�udnie ca�y bieg dnieprowy, ska�y, przepa�cie, lasy, a� do pian drugiego porohu, Surskiego.</p><p>Pod wiecz�r zwiedzili jeszcze wie��, gdy� Skrzetuski, pierwszy raz widz�c t� zaginion� w stepach fortec�, wszystkiego by� ciekawy. Tymczasem przygotowywano dla niego w S�ob�dce czajki<a l:href="#fn851" type="note">[851]</a>, kt�re opatrzone rudlami po obu ko�cach, stawa�y si� zwrotniejsze. Nazajutrz rankiem mia� wyruszy�. Ale przez noc nie k�ad� si� prawie wcale spa� rozmy�laj�c, co mu czyni� przystoi wobec niechybnej zguby, kt�r� mu grozi�o pos�owanie do straszliwej Siczy<a l:href="#fn852" type="note">[852]</a>. �ycie u�miecha�o mu si� wprawdzie, bo by� m�ody i kocha�, i mia� �y� obok ukochanej; wszelako od �ycia wi�cej honor i s�aw� kocha�. Ale przysz�o mu do g�owy, �e wojna bliska, �e Helena czekaj�c na niego w Roz�ogach mo�e by� ogarni�ta najokropniejszym po�arem, wystawiona na zap�dy nie tylko Bohuna, ale rozp�tanej i dzikiej czerni<a l:href="#fn853" type="note">[853]</a>, wi�c dusz� porywa�a mu trwoga o ni� i b�l. Stepy musia�y ju� podeschn��, mo�na by ju� pewno do �ubni�w<a l:href="#fn854" type="note">[854]</a> z Roz�og�w jecha�, a tymczasem on sam kaza� Helenie i kniahini na sw�j powr�t czeka�, bo nie spodziewa� si�, by burza mog�a wybuchn�� tak pr�dko, nie wiedzia�, czym grozi jazda do Siczy. Chodzi� wi�c teraz szybkimi kroki po zamkowej izbie, brod� targa� i r�ce �ama�. Co mia� pocz��? Jak post�pi�? W my�li widzia� ju� Roz�ogi w ogniu, otoczone wyj�c� czerni�, wi�cej do szatan�w ni� do ludzi podobn�. W�asne jego kroki odbija�y si� pos�pnym echem pod sklepieniem zamkowym, a jemu wyda�o si�, �e to ju� z�e moce po Helen� id�. Na wa�ach tr�biono gaszenie �wiate�, a jemu zdawa�o si�, �e to odg�os Bohunowego rogu, i z�bami zgrzyta�, i za g�owni� szabli ima�. Ach! czemu� to on napar� si� tej ekspedycji i Bychowca jej pozbawi�!</p><p>Zauwa�y� t� alteracj�<a l:href="#fn855" type="note">[855]</a> pana Rz�dzian �pi�cy w progu, wi�c wsta�, oczy przetar�, obja�ni� pochodnie pal�ce si� w �elaznych obr�czach i pocz�� kr�ci� si� po komnacie, chc�c zwr�ci� uwag� pana.</p><p>Ale namiestnik uton�� ca�kowicie w swoich bolesnych my�lach i chodzi� dalej, budz�c krokami u�pione echa.</p><p>� Jegomo��! Hej, jegomo��!� � rzek� Rz�dzian.</p><p>Skrzetuski popatrzy� na niego szklanym wzrokiem. Nagle zbudzi� si� z zamy�lenia.</p><p>� Rz�dzian, boisz ty si� �mierci? � spyta�.</p><p>� Kogo? Jak to �mierci? Co jegomo�� m�wi?</p><p>� Bo kto na Sicz<a l:href="#fn856" type="note">[856]</a> jedzie, ten nie wraca.</p><p>� A to czemu jegomo�� jedzie?</p><p>� Moja wola, ty si� w to nie wtr�caj, ale ciebie mi �al, bo� dzieciuch, a chocia�e� frant<a l:href="#fn857" type="note">[857]</a>, tam si� frantostwem nie wykr�cisz. Wracaj do Czehryna<a l:href="#fn858" type="note">[858]</a>, a potem do �ubni�w.</p><p>Rz�dzian zacz�� si� drapa� w g�ow�.</p><p>� M�j jegomo��, ju�ci, �mierci si� boj�, bo kto by si� jej nie ba�, to by si� Boga nie ba�, gdy� jego to wola �ywi� kogo� albo umorzy�; ale skoro jegomo�� dobrowolnie na �mier� leziesz, to ju� jegomo�cin b�dzie grzech, jako pana, nie m�j, jako s�ugi, przeto ja jegomo�ci nie opuszcz�, bom te� nie ch�op �aden, jeno szlachcic, cho� ubogi, ale te� nie bez ambicji.</p><p>� Wiedzia�em, �e� dobry pacho�ek, powiem ci jednak: nie chcesz po dobrej woli jecha�, pojedziesz z rozkazu, bo ju� inaczej nie mo�e by�.</p><p>� Cho�by mnie jegomo�� zabi�, nie pojad�. Co to jegomo�� sobie my�li, �em jest Judasz jaki czy co, �ebym jegomo�ci mia� na �mier� wydawa�?</p><p>Tu Rz�dzian podni�s� r�ce do oczu i pocz�� bucze� g�o�no, widzia� wi�c pan Skrzetuski, �e t� drog� do niego nie trafi, a rozkazywa� gro�nie nie chcia�, bo mu by�o ch�opca �al.</p><p>� S�uchaj � rzek� do niego � pomocy mi �adnej nie dasz, ja przecie tak�e dobrowolnie g�owy pod miecz k�a�� nie b�d�, a do Roz�og�w listy zawieziesz, na kt�rych mnie wi�cej jak na samym �ywocie zale�y. Powiesz tam jejmo�ci i kniaziom, by zaraz, bez najmniejszej zw�oki, panienk� do �ubni�w odwie�li, bo ich inaczej rebelia zaskoczy � sam te� dopilnujesz, by si� to sta�o. Wa�n� ci funkcj� powierzam, przyjaciela godn�, nie s�ugi.</p><p>� To niech jegomo�� kogo innego wyszle<a l:href="#fn859" type="note">[859]</a>; z listem ka�dy pojedzie.</p><p>� A kogo ja tu mam zaufanego? Czy� zg�upia�! To ci powtarzam: uratuj mi po dwakro� �ycie, a jeszcze mi takowej przys�ugi nie oddasz, gdy� w m�ce �yj� my�l�c, co mo�e si� sta�, i od bole�ci sk�ra na mnie potnieje.</p><p>� O dla Boga! Widz�, �e musz� jecha�, ale mi tak jegomo�ci �al, �e cho�by� mi jegomo�� ten kropiasty pas darowa�, zgo�a bym si� nie pocieszy�.</p><p>� B�dziesz pas mia�, jeno spraw si� dobrze.</p><p>� Nie chc� ja i pasa, by�e� mi jegomo�� jecha� z sob� dozwoli�.</p><p>� Jutro wr�cisz czajk�<a l:href="#fn860" type="note">[860]</a>, kt�r� pan Grodzicki do Czehryna<a l:href="#fn861" type="note">[861]</a> wysy�a, dalej bez zw�oki ni odpoczynku ruszysz prosto do Roz�og�w. Tam kniahini nic nie m�w, czy mi co grozi, ani panience, pro� tylko, by zaraz, cho�by konno, do �ubni�w<a l:href="#fn862" type="note">[862]</a> jecha�y, cho�by bez tobo��w �adnych. Oto masz trzos na drog�, listy zaraz ci napisz�.</p><p>Rz�dzian pad� do n�g namiestnika.</p><p>� Panie m�j, zali nie mam ci� ujrze� wi�cej?</p><p>� Jak B�g da, jak B�g da! � odpar� podnosz�c go namiestnik. � Ale w Roz�ogach weso�� twarz pokazuj. Teraz id� spa�.</p><p>Reszta nocy zesz�a Skrzetuskiemu na pisaniu list�w i �arliwej modlitwie, po kt�rej zaraz przylecia� do niego anio� uspokojenia. Tymczasem noc zblad�a i �wit ubieli� w�skie okienka od wschodu. Dnia�o � a� i r�owe blaski wkrad�y si� do komnaty. Na wie�y i zamku pocz�to gra� poranne �wstawaj�. Wkr�tce potem Grodzicki pojawi� si� w komnacie.</p><p>� Mo�ci namiestniku, czajki gotowe.</p><p>� I jam te� got�w � rzek� spokojnie Skrzetuski.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� X</p></title><p>Lotne czajki<a l:href="#fn863" type="note">[863]</a> mkn�y z wod� jak jask�ki, nios�c m�odego rycerza i jego losy. Z powodu wysokich w�d porohy<a l:href="#fn864" type="note">[864]</a> nie przedstawia�y wielkiego niebezpiecze�stwa. Min�li Surski, �ochanny, szcz�liwa fala przerzuci�a ich przez Woronow� Zapor�, zgrzytn�y troch� cz�na na Knia�ym i Strzelczym, ale jeno si� otar�y, nie rozbi�y, a� wreszcie w oddali ujrzeli piany i wiry strasznego Nienasytca<a l:href="#fn865" type="note">[865]</a>. Tu ju� trzeba by�o wysiada� i cz�na l�dem ci�gn��. Praca d�uga i ci�ka, zwykle zabieraj�ca dzie� ca�y. Na szcz�cie, widocznie po dawnych przeprawach, na ca�ym brzegu le�a�o mn�stwo kloc�w, kt�re podk�adano pod cz�na dla �atwiejszego toczenia ich po ziemi. W ca�ej okolicy i na stepach nie by�o wida� �ywego ducha na rzece ani jednej czajki, bo ju� nie mog�y p�yn�� do Siczy<a l:href="#fn866" type="note">[866]</a> inne, jak te jedynie, kt�re pan Grodzicki przez Kudak<a l:href="#fn867" type="note">[867]</a> przepu�ci�, a pan Grodzicki umy�lnie odci�� Zaporo�e od reszty �wiata. Cisz� przerywa� wi�c tylko huk fali o ska�y Nienasytca. Przez czas, gdy ludzie toczyli cz�na, pan Skrzetuski przypatrywa� si� temu dziwowisku natury. Straszny widok uderzy� jego oczy. Przez ca�� szeroko�� rzeki bieg�o w poprzek siedm grobel skalistych stercz�cych nad wod�, czarnych poszarpanych przez fale, kt�re powy�amywa�y w nich jakoby bramy i przej�cia. Rzeka ca�ym ci�arem w�d t�uk�a o owe groble i odbija�a si� o nie, wi�c rozszala�a, w�ciek�a, zbita na bia��, spienion� miazg�, usi�owa�a je przeskoczy� jak rumak rozhukany. Ale odparta raz jeszcze, nim mog�a lun�� przez otwory, rzek�by�: gryz�a z�bem ska�y, skr�ca�a si� w bezsilnym gniewie w potworne wiry, wybucha�a s�upami w g�r�, wrza�a jak ukrop i zia�a ze zm�czenia jak dziki zwierz. A potem zn�w huk jakby stu dzia�, wycie ca�ych stad wilk�w, chrapanie, wysilenia i przy ka�dej grobli ta� sama walka, ten�e sam zam�t. Nad otch�ani� wrzask ptactwa, jakby przera�onego tym widokiem, mi�dzy groblami pos�pne cienie ska� drgaj�ce na ko�bani<a l:href="#fn868" type="note">[868]</a> na kszta�t z�ych duch�w.</p><p>Ludzie ci�gn�cy cz�na, lubo przyzwyczajeni, �egnali si� pobo�nie, przestrzegaj�c namiestnika, by si� zbyt nie zbli�a� do brzegu. By�y bowiem podania, �e kto zbyt d�ugo patrzy� na Nienasytec, ten w ko�cu ujrza� co� takiego, od czego rozum mu si� miesza�; twierdzono r�wnie�, �e czasem z wir�w wynurza�y si� czarne, d�ugie r�ce i chwyta�y nieostro�nych, kt�rzy zanadto si� zbli�yli, a wtedy straszne �miechy rozlega�y si� w przepa�ciach. Nocami nawet Zaporo�cy nie �mieli cz�en przeci�ga�.</p><p>Do bractwa na Ni�u<a l:href="#fn869" type="note">[869]</a> nikt nie m�g� by� jako towarzysz przyj�ty, kto poroh�w samotnie cz�nem nie przeby�, ale dla Nienasytca czyniono wyj�tek, gdy� ska�y jego nigdy nie bywa�y zalewane. O jednym Bohunie �lepcy �piewali, jakoby i przez Nienasytec si� przekrad�, wszelako nie dawano temu wiary.</p><p>Przeci�ganie cz�en zaj�o blisko dzie� czasu i s�o�ce pocz�o zachodzi�, gdy namiestnik wsiad� zn�w do �odzi. Za to nast�pne porohy przebyli z �atwo�ci�, bo ca�kiem by�y pokryte, i wreszcie wp�yn�li na �ciche wody ni�owe�. Po drodze widzia� pan Skrzetuski na uroczyszczu Kuczkas�w<a l:href="#fn870" type="note">[870]</a> olbrzymi� mogi��<a l:href="#fn871" type="note">[871]</a> z bia�ych kamieni, kt�r� ksi��� na pami�tk� swego pobytu kaza� usypa�, a o kt�rej pan Bogus�aw Maszkiewicz w �ubniach<a l:href="#fn872" type="note">[872]</a> mu opowiada�. Do Siczy<a l:href="#fn873" type="note">[873]</a> st�d nie by�o ju� daleko, ale �e namiestnik nie chcia� noc� wje�d�a� w czertomelicki labirynt<a l:href="#fn874" type="note">[874]</a>, postanowi� wi�c zanocowa� na Chortycy<a l:href="#fn875" type="note">[875]</a>.</p><p>Chcia� tak�e spotka� jak� �yw� dusz� zaporosk� i da� uprzednio zna� o sobie, by wiedziano, i� pose�, a nie kto inny przyje�d�a. Chortyca jednak zdawa�a si� by� pust�, co niema�o zdziwi�o namiestnika, wiedzia� bowiem od Grodzickiego, �e tam zawsze stawa�a za�oga kozacka od inkursji<a l:href="#fn876" type="note">[876]</a> tatarskiej. Pu�ci� si� nawet sam z kilkoma lud�mi do�� daleko od brzegu na zwiady, ale ca�ej wyspy przej�� nie m�g�, mia�a bowiem przesz�o mil� d�ugo�ci, a noc zapada�a ju� ciemna i niezbyt pogodna, wr�ci� wi�c do czajek, kt�re tymczasem powyci�gano na piasek i porozpalano ognie na nocleg od komar�w.</p><p>Wi�ksza cz�� nocy zesz�a spokojnie. Semenowie<a l:href="#fn877" type="note">[877]</a> i przewodnicy po�pili si�<a l:href="#fn878" type="note">[878]</a> przy ogniach � czuwa�y tylko stra�e, a z nimi i namiestnik, kt�rego od wyjazdu z Kudaku<a l:href="#fn879" type="note">[879]</a> dr�czy�a straszna bezsenno��. Czu� tak�e, �e trawi go gor�czka. Chwilami zdawa�o mu si�, �e s�yszy zbli�aj�ce si� kroki z g��bi wyspy, to zn�w jakie� dziwne odg�osy podobne do odleg�ego beczenia k�z. Ale my�la�, �e ucho go zwodzi.</p><p>Nagle, dobrze ju� ku �witaniu, stan�a przed nim jaka� ciemna posta�. By� to czeladnik ze stra�y.</p><p>� Panie, id�! � rzek� po�piesznie.</p><p>� Kto taki?</p><p>� Pewnie Ni�owi<a l:href="#fn880" type="note">[880]</a>: idzie ich ze czterdziestu.</p><p>� Dobrze. To niewielu. Zbud� ludzi! Ognia podpali�!</p><p>Semenowie wnet porwali si� na nogi. Podsycony p�omie� buchn�� w g�r� i o�wieci� czajki<a l:href="#fn881" type="note">[881]</a> i gar�� �o�nierzy namiestnika. Inni stra�nicy przybiegli r�wnie� do ko�a.</p><p>Tymczasem nieregularne kroki gromady ludzi dawa�y si� ju� rozr�ni� wyra�nie; kroki te zatrzyma�y si� w pewnym oddaleniu; natomiast jaki� g�os spyta� z akcentem gro�by:</p><p>� A kto na brzegu?</p><p>� A wy kto? � odpar� wachmistrz.</p><p>� Odpowiadaj, wra�y<a l:href="#fn882" type="note">[882]</a> synu, a nie, to z samopa�u<a l:href="#fn883" type="note">[883]</a> zapytam!</p><p>� Jego wysoko�� pan pose� od J. O.<a l:href="#fn884" type="note">[884]</a> ksi�cia Jeremiego Wi�niowieckiego do atamana koszowego<a l:href="#fn885" type="note">[885]</a> � wyg�osi� dono�nie wachmistrz.</p><p>G�osy w gromadzie umilk�y; widocznie trwa�a tam kr�tka narada.</p><p>� A chod� jeno sam tu! � zawo�a� wachmistrz � nie b�j si�. Pos��w nie bij�, ale i pos�y<a l:href="#fn886" type="note">[886]</a> nie bij�!</p><p>Kroki zn�w ozwa�y si� i po chwili kilkadziesi�t postaci wynurzy�o si� z cienia. Po �niadej cerze, niskim wzro�cie i ko�uchach we�n� do g�ry namiestnik od pierwszego wejrzenia pozna�, �e po wi�kszej cz�ci byli to Tatarzy; Kozak�w znajdowa�o si� tylko kilkunastu. Przez g�ow� pana Skrzetuskiego przelecia�a jak b�yskawica my�l, �e skoro Tatarzy s� na Chortycy, wi�c Chmielnicki musia� ju� wr�ci� z Krymu.</p><p>Na czele gromady sta� stary Zaporo�ec olbrzymiego wzrostu, o twarzy dzikiej i okrutnej. Ten zbli�ywszy si� do ogniska spyta�:</p><p>� A kt�ry tu pose�?</p><p>Silny zapach gorza�ki rozszed� si� dooko�a � Zaporo�ec by� widocznie pijany.</p><p>� Kt�ry tu pose�? � powt�rzy�.</p><p>� Jam jest � rzek� dumnie pan Skrzetuski.</p><p>� Ty?</p><p>� A c�em ci brat, �e mnie �ty� m�wisz?</p><p>� Znaj, grubianinie, polityk�! � poderwa� wachmistrz. � M�wi si�: ja�nie wielmo�ny pan pose�!</p><p>� Na pohybel �e wam, czortowy syny! Szczob was Sierpiahowa smert! Jasno wielmo�ny syny!<a l:href="#fn887" type="note">[887]</a> A wy po co do atamana?</p><p>� Nie twoja sprawa! Wiedz jeno, �e szyja twoja w tym, bym si� do atamana najpr�dzej dosta�.</p><p>W tej chwili drugi Zaporo�ec wysun�� si� z gromady.</p><p>� My tu z woli atamana � rzek� � pilnujem, by si� nikt od Lachiw<a l:href="#fn888" type="note">[888]</a> nie zbli�a�, a kto si� zbli�y, mamy wi�za� i dostawia�, co te� uczynim.</p><p>� Kto dobrowolnie jedzie, tego nie b�dziesz wi�za�.</p><p>� Budu<a l:href="#fn889" type="note">[889]</a>, bo takij nakaz.</p><p>� A wiesz, ch�opie, co to osoba pos�a? A wiesz, kogo tu przedstawiam?</p><p>Wtem stary olbrzym przerwa�:</p><p>� Zawedem pos�a, a�e za borodu<a l:href="#fn890" type="note">[890]</a> � ot tak!</p><p>To rzek�szy si�gn�� r�k� do brody namiestnika.</p><p>Ale w tej chwili j�kn�� i jakby gromem ra�ony, zwali� si� na ziemi�.</p><p>Namiestnik roztrzaska� mu g�ow� czekanem.</p><p>� Koli, koli! � zawy�y w�ciek�e g�osy w gromadzie.</p><p>Semenowie ksi���cy sypn�li si� na ratunek swego wodza; hukn�y samopa�y<a l:href="#fn891" type="note">[891]</a>, wrzaski: �Koli! Koli!<a l:href="#fn892" type="note">[892]</a>�, zla�y si� ze szcz�kiem �elaza. Wszcz�a si� bitwa bez�adna. Zdeptane w zamieszaniu ogniska zgas�y i ciemno�� ogarn�a walcz�cych. Wkr�tce jedni i drudzy zwarli si� tak, �e zabrak�o miejsca do ci�cia, a no�e, pi�ci i z�by zast�pi�y szable.</p><p>Nagle z g��bi wyspy ozwa�y si� liczne nowe nawo�ywania i krzyki; napastnikom nadchodzi�a pomoc.</p><p>Chwila jeszcze, a by�aby przysz�a za p�no, gdy� karni semenowie brali ju� g�r� nad ci�b�.</p><p>� Do cz�en! � krzykn�� grzmi�cym g�osem namiestnik.</p><p>Pocztowi<a l:href="#fn893" type="note">[893]</a> wykonali rozkaz w mgnieniu oka. Na nieszcz�cie czajki<a l:href="#fn894" type="note">[894]</a>, zbyt silnie wci�gni�te na piasek, nie dawa�y si� teraz zepchn�� w wod�.</p><p>Tymczasem nieprzyjaciel skoczy� z furi� ku brzegowi.</p><p>� Ognia! � skomenderowa� pan Skrzetuski.</p><p>Salwa z muszkiet�w wnet powstrzyma�a napastnik�w, kt�rzy zmieszali si�, sk��bili i cofn�li w nie�adzie, zostawiaj�c kilkana�cie cia� rozci�gni�tych na piasku; niekt�re z tych cia� rzuca�y si� konwulsyjnie, na kszta�t ryb wy�owionych z wody i porzuconych na brzegu.</p><p>Jednocze�nie przewo�nicy, wspomagani przez kilkunastu semen�w, wspar�szy wios�a o ziemi� dobywali ostatnich si�, by zepchn�� statki na wod� � ale na pr�no.</p><p>Nieprzyjaciel rozpocz�� atak z daleka. Pluskanie kul po wodzie zmiesza�o si� ze �wistem strza� i j�kami rannych. Tatarzy a��achuj�c<a l:href="#fn895" type="note">[895]</a> coraz przera�liwiej zach�cali si� wzajemnie; odpowiada�y im krzyki Kozak�w: �Koli! Koli!�, i spokojny g�os pana Skrzetuskiego powtarzaj�cy coraz cz�ciej komend�:</p><p>� Ognia!</p><p>Pierwszy brzask o�wieci� bladym �wiat�em walk�. Od strony l�du wida� by�o ci�b� Kozak�w i Tatar�w, jednych z twarzami przy kolbach �piszczeli<a l:href="#fn896" type="note">[896]</a>�, drugich przegi�tych w ty� i ci�gn�cych ci�ciwy �uk�w; od strony wody � dwie czajki dymi�ce i �wiec�ce ustawicznymi salwami wystrza��w. W �rodku le�a�y cia�a spokojnie ju� porozci�gane po piasku.</p><p>W jednym z cz�en sta� pan Skrzetuski, wy�szy nad innych, dumny, spokojny, z porucznikowskim buzdyganem w r�ku i z go�� g�ow�, bo mu strza�a tatarska zerwa�a czapk�.</p><p>Wachmistrz zbli�y� si� ku niemu i szepn��:</p><p>� Panie, nie wytrzymamy � kupa za wielka! Ale namiestnikowi chodzi�o ju� o to tylko, by poselstwo swoje krwi� przypiecz�towa�, poha�bienia godno�ci nie dopu�ci� i zgin�� nie bez s�awy. Dlatego te�, podczas gdy semenowie poczynili sobie z wor�w z �ywno�ci� rodzaj zas�on, spoza kt�rych razili nieprzyjaciela, on sta� widny i na pociski wystawiony.</p><p>� Dobrze! � rzek� � wyginiem do ostatniego.</p><p>� Wyginiem, bat'ku<a l:href="#fn897" type="note">[897]</a>! � krzykn�li semenowie.</p><p>� Ognia!</p><p>Czajki<a l:href="#fn898" type="note">[898]</a> zn�w zadymi�y. Z g��bi wyspy pocz�y nap�ywa� nowe t�umy zbrojne w spisy<a l:href="#fn899" type="note">[899]</a> i kosy. Napastnicy rozdzielili si� na dwie kupy. Jedna podtrzymywa�a ogie�, druga, z�o�ona z dwustu przesz�o mo�ojc�w<a l:href="#fn900" type="note">[900]</a> i Tatar�w, czeka�a tylko chwili stosownej do r�cznego ataku. Jednocze�nie z szuwar�w wyspy wysun�y si� cztery cz�na, zwane podjizdkami, kt�re mia�y uderzy� na namiestnika z ty�u i z obu bok�w.</p><p>Zrobi�o si� ju� widno zupe�nie. Dymy tylko porozci�ga�y si� d�ugimi pasmami w spokojnym powietrzu i przes�ania�y pobojowisko.</p><p>Namiestnik kaza� zwr�ci� si� dwudziestu semenom ku atakuj�cym statkom, kt�re gnane wios�ami, p�dzi�y z chy�o�ci� ptactwa po spokojnej wodzie rzecznej. Ogie� kierowany ku Tatarom i Kozakom, id�cym z g��bi wyspy, os�ab� przez to znacznie.</p><p>Tego te� zdawali si� czeka�.</p><p>Wachmistrz zn�w zbli�y� si� ku namiestnikowi.</p><p>� Panie! Tatarzy bior� hand�ary<a l:href="#fn901" type="note">[901]</a> w z�by; zaraz rzuc� si� na nas.</p><p>Jako� trzystu blisko ordy�c�w<a l:href="#fn902" type="note">[902]</a> z szablami w r�ku, z no�ami w z�bach gotowa�o si� do ataku. Towarzyszy�o im kilkudziesi�ciu Zaporo�c�w zbrojnych w kosy.</p><p>Atak mia� si� rozpocz�� ze wszystkich stron, bo napastnicze cz�na przyp�yn�y ju� na strza�. Boki ich zakwit�y dymami. Kule jak grad pocz�y si� sypa� na ludzi namiestnika. Obie czajki nape�ni�y si� j�kami. Po up�ywie kilkunastu minut po�owa semen�w poleg�a, reszta broni�a si� jeszcze rozpaczliwie. Twarze ich by�y sczernia�e od dymu, r�ce ustawa�y, wzrok m�ci� si�, krew zalewa�a oczy, rury muszkiet�w poczyna�y parzy� d�onie. Wi�ksza cz�� by�a rannych.</p><p>W tej chwili wrzask straszny i wycie rozdar�o powietrze. To ordy�cy ruszyli do ataku.</p><p>Dymy, sp�dzone ruchem masy cia�, rozproszy�y si� nagle i ods�oni�y oczom dwie czajki namiestnika pokryte czarniawym t�umem Tatar�w, niby dwa trupy ko�skie rozdzierane przez stada wilk�w. T�um ten par�, kot�owa� si�, wy�, wspina�, zdawa� si� walczy� sam z sob� i gin��. Kilkunastu semen�w dawa�o jeszcze odp�r, a pod masztem sta� pan Skrzetuski, z zakrwawion� twarz�, ze strza�� utkwion� a� po brzechw� w lewym ramieniu, i broni� si� z w�ciek�o�ci�. Posta� jego wydawa�a si� olbrzymi� w�r�d otaczaj�cego go t�umu, szabla migota�a jak b�yskawica. Uderzeniom odpowiada�y j�ki i wycie. Wachmistrz z drugim semenem pilnowali mu obu bok�w i t�um cofa� si� chwilami z przera�eniem przed t� tr�jk�, ale pchany z ty�u, pcha� si� sam i mar� pod ciosami szabel.</p><p>� �ywych bra� do atamana! Do atamana! � wrzeszcza�y g�osy w t�umie. � Poddaj si�!</p><p>Ale pan Skrzetuski poddawa� si� ju� tylko Bogu, bo oto poblad� nagle, zachwia� si� i run�� na dno statku.</p><p>� Proszczaj, bat'ku<a l:href="#fn903" type="note">[903]</a>! � rykn�� z rozpacz� wachmistrz.</p><p>Ale po chwili pad� tak�e. Ruchliwa masa napastnik�w pokry�a czajki zupe�nie.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XI</p></title><p>W chacie kantarzeja<a l:href="#fn904" type="note">[904]</a> wojskowego na przedmie�ciu Hassan-Basza w Siczy<a l:href="#fn905" type="note">[905]</a> siedzia�o przy stole dw�ch Zaporo�c�w pokrzepiaj�c si� palank�<a l:href="#fn906" type="note">[906]</a> z prosa, kt�r� czerpali ustawicznie z drewnianego szaflika stoj�cego na �rodku sto�u. Jeden, stary, ju� prawie zgrzybia�y, by� to Fy�yp Zachar, sam kantarzej, drugi Anton Tatarczuk, ataman czehry�skiego<a l:href="#fn907" type="note">[907]</a> kurzenia<a l:href="#fn908" type="note">[908]</a>, cz�owiek oko�o lat czterdziestu, wysoki, silny, z dzikim wyrazem twarzy i sko�nymi, tatarskimi oczyma. Obaj m�wili z sob� z cicha, jakby w obawie, �eby ich kto nie pods�ucha�.</p><p>� Wi�c to dzi�? � spyta� kantarzej.</p><p>� Ledwie nie zaraz � odpowiedzia� Tatarczuk. � Czekaj� tylko na koszowego<a l:href="#fn909" type="note">[909]</a> i Tuhaj-beja, kt�ry z samym Chmielem pojecha� na Bazaw�uk<a l:href="#fn910" type="note">[910]</a>, bo tam stoi orda. �Towarzystwo� zebra�o si� ju� na majdanie, a kurzeniowi jeszcze przed wieczorem zbior� si� na rad�. Nim noc nastanie, b�dzie wszystko wiadomo.</p><p>� Hm! mo�e by� �le! � mrukn�� stary Fy�yp Zachar.</p><p>� S�ysz, kantarzeju, a ty widzia�, �e by�o pismo i do mnie?</p><p>� Ju�ci, widzia�em, bom sam listy odnosi� do koszowego, a jam cz�owiek pi�mienny. Znale�li przy Lachu trzy pisma; jedno do samego koszowego, drugie do ciebie, trzecie do m�odego Barabasza. Wszyscy ju� w Siczy wiedz� o tym.</p><p>� A kto pisa�? nie wiesz?</p><p>� Do koszowego pisa� ksi���, bo na li�cie by�a piecz��, kto do was, nie wiadomo.</p><p>� Sochroni Bih<a l:href="#fn911" type="note">[911]</a>!</p><p>� Je�li� ci� tam jawnie przyjacielem Lach�w nie nazywaj�, to nic nie b�dzie.</p><p>� Sochroni Bih! � powt�rzy� Tatarczuk.</p><p>� Wida� si� poczuwasz.</p><p>� Tfu! Do niczego si� nie poczuwam.</p><p>� Mo�e te� koszowy wszystkie listy skr�ci, bo mu i o w�asny �eb chodzi. By�o tak dobrze do niego pismo jak do was.</p><p>� A mo�e.</p><p>� Ale je�li si� poczuwasz, to�</p><p>Tu stary kantarzej zni�y� g�os jeszcze bardziej:</p><p>� Uchod�!</p><p>� Ale jak? I gdzie? � pyta� niespokojnie Tatarczuk. � Koszowy na wszystkich ostrowach stra� postawi�, �eby si� nikt do Lach�w nie wymkn�� i nie da� zna�, co si� dzieje. Na Bazaw�uku pilnuj� Tatarzy. Ryba si� nie przeci�nie, ptak nie przeleci.</p><p>� To si� skryj w samej Siczy<a l:href="#fn912" type="note">[912]</a>, gdzie mo�esz.</p><p>� Znajd�. Chyba ty mnie schowasz mi�dzy beczkami w bazarze? Ty m�j krewniak!</p><p>� I brata rodzonego nie chowa�bym. Boisz si� �mierci, to si� upij; pijany ani poczujesz.</p><p>� A mo�e w listach nic nie ma?</p><p>� Mo�e�</p><p>� Ot, bieda! ot, bieda! � rzek� Tatarczuk. � Nie poczuwam si� do niczego. Ja dobry mo�ojec<a l:href="#fn913" type="note">[913]</a>, Lachom wr�g. Ale cho�by i nic w li�cie nie by�o, czort wie, co Lach powie przed rad�? Mo�e mnie zgubi�.</p><p>� To serdyty<a l:href="#fn914" type="note">[914]</a> Lach; on nic nie powie!</p><p>� By�e� dzi� u niego?</p><p>� By�em. Pomaza�em mu rany dziegciem<a l:href="#fn915" type="note">[915]</a>; nala�em gorza�ki z popio�em w gard�o. B�dzie zdr�w. To serdyty Lach! M�wi�, �e Tatar�w narzn�� na Chortycy, nim go wzi�li, jak �wi�. Ty o Lacha b�d� spokojny.</p><p>Ponury odg�os kot��w, w kt�re bito na koszowym majdanie, przerwa� dalsz� rozmow�. Tatarczuk, us�yszawszy ten odg�os, drgn�� i zerwa� si� na r�wne nogi. Nadzwyczajny niepok�j malowa� si� w jego twarzy i ruchach.</p><p>� Bij� wezwanie na rad� � rzek� �owi�c ustami oddech. � Sochroni Bih! Ty, Fy�yp, nie m�w, o czym ja z tob� tu gada�. Sochroni Bih!</p><p>To rzek�szy Tatarczuk chwyci� szaflik z palank�, przechyli� go obiema r�koma do ust i pi�, pi�, jakby chcia� si� na �mier� zapi�.</p><p>� Chod�my! � rzek� kantarzej.</p><p>Odg�os kot��w hucza� coraz dono�niej.</p><p>Wyszli. Przedmie�cie Hassan-Basza oddzielone by�o od majdanu tylko wa�em opasuj�cym kosz<a l:href="#fn916" type="note">[916]</a> w�a�ciwy i bram� z wysok� baszt�, na kt�rej wida� by�o paszcze zatoczonych dzia�. W �rodku przedmie�cia sta� dom kantarzeja i chaty ataman�w kramnych, naok� za� do�� obszernego placu szopy, w kt�rych mie�ci�y si� kramy. By�y to w og�le n�dzne budowy klecone z bierwion d�bowych, kt�rych w obfito�ci dostarcza�a Chortyca<a l:href="#fn917" type="note">[917]</a>, a poszyte ga��ziami i oczeretem<a l:href="#fn918" type="note">[918]</a>. Same chaty, nie wy��czaj�c kantarzejowej, podobniejsze by�y do sza�as�w, bo tylko dachy ich wznosi�y si� nad ziemi�. Dachy te by�y czarne i zakopcone, gdy� je�li w chacie palono ogie�, dym wydobywa� si� nie tylko g�rnym otworem dachu, ale i przez ca�e poszycie, a w�wczas mo�na by�o mniema�, �e to nie chata, jeno kupa ga��zi i oczeret�w, w kt�rej wytapiaj� smo��. W chatach panowa�a wieczna ciemno��, dlatego podtrzymywano w nich ustawicznie ogie� z �uczywa i ze skarp d�bowych. Szop kramnych by�o kilkadziesi�t i dzieli�y si� na kurzeniowe, to jest stanowi�ce w�asno�� pojedynczych kurzeni�w, i go�cinne, w kt�rych w chwilach spokoju handlowali niekiedy Tatarzy i Wo�osi<a l:href="#fn919" type="note">[919]</a>, jedni sk�rami, tkaninami wschodnimi, broni� i wszelkiego rodzaju zdobycz�, inni przewa�nie winem. Ale go�cinne kramy rzadko by�y zaj�te, gdy� kupno zmienia�o si� najcz�ciej w tym dzikim gnie�dzie na rabunek, od kt�rego kantarzej ani kramni atamanowie nie mogli t�um�w powstrzyma�. Mi�dzy szopami sta�o tak�e trzydzie�ci o�m<a l:href="#fn920" type="note">[920]</a> szynk�w kurzeniowych, a przed nimi le�eli zawsze w�r�d �mieci, wi�r�w, k��d d�bowych i kup ko�skiego nawozu p�martwi z przepicia si� Zaporo�cy, jedni w kamiennym �nie pogr��eni, drudzy z pian� na ustach, w konwulsjach lub atakach delirium. Inni, p�pijani, wyj�c kozackie pie�ni, spluwaj�c, bij�c si� lub ca�uj�c, przeklinaj�c kozaczy los lub p�acz�c na kozacz� bied�, deptali po g�owach i piersiach le��cych. Dopiero z chwil� gdy wyruszy�a jaka wyprawa na Tatar�w lub Ru�, nakazywano trze�wo�� i w�wczas nale��cych do wyprawy �mierci� karano za pija�stwo. Ale w zwyk�ych czasach, zw�aszcza na Kramnym Bazarze, prawie wszyscy byli pijani: kantarzej i atamanowie kramni, sprzedaj�cy i kupuj�cy. Kwa�ny zapach nieszumowanej w�dki w po��czeniu z zapachem smo�y, ryb, dymu i ko�skich sk�r nasyca� wiecznie powietrze na ca�ym przedmie�ciu, kt�re w og�le pstrocizn� kram�w przypomina�o jak�� mie�cin� tureck� lub tatarsk�. Sprzedawano w nich wszystko, co si� gdziekolwiek w Krymie, na Wo�oszczy�nie<a l:href="#fn921" type="note">[921]</a> lub wybrze�ach anatolskich da�o zrabowa�. Wi�c jaskrawe tkaniny wschodnie, lamy<a l:href="#fn922" type="note">[922]</a>, altembasy<a l:href="#fn923" type="note">[923]</a>, z�otog�owia<a l:href="#fn924" type="note">[924]</a>, sukno, cyc<a l:href="#fn925" type="note">[925]</a>, drelich i p��tno, potrzaskane dzia�a spi�owe i �elazne, sk�ry, futra, suszon� ryb�, wi�nie i bakalie tureckie, naczynia ko�cielne, mosi�ne p�ksi�yce z�upione z minaret�w i poz�acane krzy�e zdarte z cerkwi<a l:href="#fn926" type="note">[926]</a>, proch i bro� sieczn�, kije do spis<a l:href="#fn927" type="note">[927]</a> i siod�a. A mi�dzy t� mieszanin� przedmiot�w i barw kr�cili si� ludzie poprzybierani w szcz�tki najrozmaitszej odzie�y, latem p�nadzy, zawsze p�dzicy, okopceni od dymu, czarni, uwalani w b�ocie, pe�ni ciek�cych ran od uk�sze� olbrzymich komar�w, kt�rych miriady<a l:href="#fn928" type="note">[928]</a> unosi�y si� nad Czertomelikiem<a l:href="#fn929" type="note">[929]</a>, i jako si� rzek�o wy�ej: wiecznie pijani.</p><p>W tej chwili ca�e Hassan-Basza jeszcze pe�niejsze by�o ludzi ni� zwykle; zamykano kramy i szynki, wszyscy za� �pieszyli na majdan siczowy, na kt�rym mia�a si� odbywa� rada. Fy�yp Zachar i Anton Tatarczuk szli z innymi, ale ten ostatni oci�ga� si�, szed� leniwo i pozwala� si� wyprzedza� t�umom. Coraz �ywszy niepok�j malowa� si� w jego twarzy. Tymczasem przeszli przez most na fosie, nast�pnie przez bram� i znale�li si� na obszernym obronnym majdanie, otoczonym przez trzydzie�ci o�m wielkich drewnianych budynk�w. By�y to kurzenie, a raczej domy kurzeniowe, rodzaj koszar wojskowych, w kt�rych mieszkali Kozacy. Kurzenie owe, jednej wielko�ci i miary, niczym nie r�ni�y si� od siebie, chyba nazwami, przybranymi od rozmaitych miast ukrai�skich, od kt�rych bra�y nazw� tak�e i pu�ki. W jednym k�cie majdanu wznosi� si� dom radny; zasiadali w nim atamani pod wodz� koszowego<a l:href="#fn930" type="note">[930]</a>, t�umy za�, czyli tak zwane �towarzystwo� obradowa�o pod go�ym niebem, wysy�aj�c co chwila deputacje<a l:href="#fn931" type="note">[931]</a> do starszyzny, a czasem wdzieraj�c si� gwa�tem do radnego domu i terroryzuj�c obrady.</p><p>Na majdanie ci�ba ju� by�a ogromna, poprzednio bowiem ataman koszowy po�ci�ga� do Siczy<a l:href="#fn932" type="note">[932]</a> wszystkie wojska rozproszone po wyspach, rzeczkach i �ugach, �towarzystwo� zatem by�o liczniejsze ni� zwykle. S�o�ce k�oni�o si� ku zachodowi, wi�c wcze�nie zapalono kilkana�cie beczek ze smo��; tu i owdzie sta�y tak�e beczki z w�dk�, kt�re ka�dy kurze�<a l:href="#fn933" type="note">[933]</a> dla siebie wytacza�, a kt�re niema�o dodawa�y energii obradom. Porz�dku mi�dzy kurzeniami pilnowali esau�owie<a l:href="#fn934" type="note">[934]</a> zbrojni w t�gie kije d�bowe dla hamowania obraduj�cych i w pistolety dla obrony w�asnego �ycia, kt�re cz�sto bywa�o w niebezpiecze�stwie.</p><p>Fy�yp Zachar i Tatarczuk weszli prosto do domu obrad, gdy� jeden, jako kantarzej<a l:href="#fn935" type="note">[935]</a>, drugi, jako ataman kurzeniowy, mieli prawo zasiada� mi�dzy starszyzn�. W izbie radnej by� tylko jeden ma�y st�, przed kt�rym siedzia� pisarz wojskowy. Atamanowie i koszowy mieli swoje miejsca na sk�rach pod �cianami. Ale w tej chwili miejsca nie by�y jeszcze zaj�te. Koszowy chodzi� wielkimi krokami po izbie, kurzeniowi za�, zebrani w ma�e gromadki, rozmawiali z cicha, przerywaj�c sobie kiedy niekiedy g�o�niejszymi kl�twami. Tatarczuk zauwa�y�, �e znajomi nawet i przyjaciele udaj�, i� go nie widz�, zbli�y� si� przeto zaraz do m�odego Barabasza, kt�ry mniej wi�cej w takim samym by� po�o�eniu. Inni spogl�dali na nich spode �b�w, z czego m�ody Barabasz niewiele sobie robi� nie rozumiej�c dobrze, o co idzie. By� to cz�owiek wielkiej pi�kno�ci i nadzwyczajnej si�y, kt�rej jedynie zawdzi�cza� sw�j stopie� kurzeniowego atamana, bo zreszt� s�yn�� w ca�ej Siczy ze swej g�upoty. Zjedna�a mu ona przydomek Durnego atamana i przywilej budzenia �miech�w ka�dym s�owem mi�dzy starszyzn�.</p><p>� Poczekawszy troch�, taj mo�e i p�jdziem z kamieniem u szyi w wod�! � szepn�� mu Tatarczuk.</p><p>� A bo co? � spyta� Barabasz.</p><p>� A to nie wiesz o listach?</p><p>� Trastia joho maty mordowa�a<a l:href="#fn936" type="note">[936]</a>! Czy to ja pisa�em jakie listy?</p><p>� Obacz, jak spogl�daj� na nas spode �b�w.</p><p>� Ko�yb ja kotoroho w �ob<a l:href="#fn937" type="note">[937]</a>, to by nie patrzy�, bo by mu �lepie wyp�yn�y.</p><p>Tymczasem krzyki z zewn�trz da�y zna�, �e co� zasz�o. Jako� drzwi izby radnej otwar�y si� szeroko i wszed� Chmielnicki z Tuhaj-bejem. Ich to witano tak rado�nie. Kilka miesi�cy temu Tuhaj-bej, jako najwaleczniejszy z murz�w<a l:href="#fn938" type="note">[938]</a> i postrach Ni�owc�w<a l:href="#fn939" type="note">[939]</a>, by� przedmiotem strasznej nienawi�ci w Siczy<a l:href="#fn940" type="note">[940]</a> � teraz �towarzystwo� rzuca�o czapki w g�r� na jego widok, uwa�aj�c go jako dobrego przyjaciela Chmielnickiego i Zaporo�c�w.</p><p>Tuhaj-bej wszed� naprz�d, a za nim Chmielnicki z bu�aw�<a l:href="#fn941" type="note">[941]</a> w r�ku, jako hetman wojsk zaporoskich. Godno�� t� piastowa� od czasu, jak wr�ci� z Krymu z wyjednanymi od chana posi�kami. T�umy porwa�y go w�wczas na r�ce i odbiwszy skarbnic� wojskow�, przynios�y mu bu�aw�, chor�giew i piecz��, kt�re zwykle przed hetmanem noszono. Tote� zmieni� si� niema�o. Wida� by�o, �e nosi� w sobie straszliw� si�� ca�ego Zaporo�a. Nie by� to ju� Chmielnicki pokrzywdzony, uciekaj�cy na Sicz przez Dzikie Pola<a l:href="#fn942" type="note">[942]</a>, ale Chmielnicki hetman, krwawy demon, olbrzym, m�ciciel w�asnej krzywdy na milionach.</p><p>A jednak nie zerwa� �a�cuch�w, w�o�y� tylko nowe, ci�sze. Wida� to by�o z jego stosunku z Tuhaj-bejem. Ten hetman Zaporo�a w sercu Zaporo�a bra� drugie miejsce za Tatarem, znosi� w pokorze jego dum� i pogardliwe nad wszelki wyraz obej�cie. By� to stosunek lennika do zwierzchniego pana. Ale tak musia�o by�. Chmielnicki ca�y sw�j kredyt u Kozak�w zawdzi�cza� Tatarom i �asce chanowej, kt�rej przedstawicielem by� dziki i w�ciek�y Tuhaj-bej. Ale Chmielnicki umia� godzi� dum�, rozsadzaj�c� mu pier�, z pokor� tak dobrze, jak odwag� z chytro�ci�. By� to lew i lis, orze� i w��. Pierwszy to raz od pocz�tku kozaczyzny Tatar poczyna� sobie jak pan w �rodku Siczy � ale takie czasy przysz�y. �Towarzystwo� rzuca�o przecie czapki w g�r� na widok poha�ca<a l:href="#fn943" type="note">[943]</a>. Takie czasy nadesz�y.</p><p>Narada si� rozpocz�a. Tuhaj-bej zasiad� w �rodku na grubszym p�ku sk�r i podwin�wszy nogi, pocz�� gry�� suszone ziarnka s�onecznik�w i wypluwa� z�ute skorupki przed siebie na �rodek izby. Po prawej jego stronie zasiad� Chmielnicki z bu�aw�, po lewej koszowy, a atamani i deputacja od �towarzystwa� dalej pod �cianami. Uciszy�y si� rozmowy, z zewn�trz tylko przychodzi� gwar i g�uchy szum t�uszczy, obraduj�cej pod go�ym niebem, podobny do szumu fal. Chmielnicki pocz�� m�wi�: <a l:href="#fn944" type="note">[944]</a></p><p>� Mo�ci panowie! Z �aski, przychylno�ci i dyszkrecji<a l:href="#fn945" type="note">[945]</a> najja�niejszego carza krymskiego<a l:href="#fn946" type="note">[946]</a>, pana wielu lud�w, pokrewnego cia�om niebieskim, z pozwolenia mi�o�ciwego kr�la polskiego W�adys�awa<a l:href="#fn947" type="note">[947]</a>, naszego pana, i dobrej ochoty odwa�nych wojsk zaporoskich, ufni w nasz� niewinno�� i sprawiedliwo�� bo�� idziemy pom�ci� strasznych i okrutnych krzywd naszych, kt�re po chrze�cija�sku cierpieli�my, p�ki�my mogli, od nieszczerych Lach�w, komisarzy, starost�w i ekonom�w, ca�ej szlachty i �yd�w. Nad kt�rymi krzywdami ju�e�cie, mo�ci panowie, i ca�e wojsko zaporoskie wiele �ez wyleli<a l:href="#fn948" type="note">[948]</a> i mnie dlatego bu�aw� dali, abym si� za niewinno�� nasz� i ca�ych wojsk snadniej m�g� upomina�. Co ja, uwa�aj�c za wielk� �ask�, mo�ci pan�w dobrodziei moich, najja�niejszego carza o pomoc prosi� jecha�em, kt�r� nam ofiarowa�. Ale b�d�c w gotowo�ci i ochocie niema�om si� zasmuci� s�ysz�c, i� mog� by� mi�dzy nami zdrajcy, kt�rzy z nieszczerymi Lachami w komityw� wchodz� i o naszej gotowo�ci im donosz� � co je�liby tak by�o, tedy ukarani by� maj� wedle woli i dyszkrecji mo�ci pan�w. A my prosim, aby�cie list�w wys�uchali, kt�re tu pose� od niedruga<a l:href="#fn949" type="note">[949]</a> naszego, ksi�cia Wi�niowieckiego, przywi�z�, nie pos�em, ale szpiegiem b�d�c i gotowo�� nasz� i dobr� ochot� Tuhaj-beja, naszego przyjaciela, chc�c podpatrzy� i przed Lachami zdradzi�. Co aby�cie tak�e os�dzili, je�li ma by� ukarany, jak i ci, do kt�rych listy przywi�z�, a o kt�rych koszowy<a l:href="#fn950" type="note">[950]</a>, jako wierny przyjaciel m�j, Tuhaj-beja i ca�ego wojska, zaraz nas uwiadomi�.</p><p>Chmielnicki umilk�; gwar za oknami powi�ksza� si� coraz bardziej, wi�c pisarz wojskowy wsta� i zacz�� czyta� naprz�d pismo ksi���ce do koszowego atamana, zaczynaj�ce si� od s��w: �My po bo�ej my�o�ci knia� i hospodyn na �ubniach<a l:href="#fn951" type="note">[951]</a>, Chorolu<a l:href="#fn952" type="note">[952]</a>, Przy�uce<a l:href="#fn953" type="note">[953]</a>, Hadziaczu<a l:href="#fn954" type="note">[954]</a> etc., wojewoda ruski etc., starosta etc.� Pismo by�o czysto urz�dowe. Ksi��� zas�yszawszy, i� wojska z �ug�w s� �ci�gane, pyta� atamana, czyby to by�a prawda, i wzywa� go zarazem, aby tego dla spokojno�ci kraj�w chrze�cija�skich zaniecha�. Chmielnickiego za�, je�liby Sicz<a l:href="#fn955" type="note">[955]</a> podburza�, aby komisarzom wyda�, kt�rzy sami si� o to upomn�. Drugi list by� pana Grodzickiego, r�wnie� do wielkiego atamana, trzeci i czwarty Za�wilichowskiego i starego pu�kownika czerkaskiego<a l:href="#fn956" type="note">[956]</a> do Tatarczuka i Barabasza. We wszystkich nie znajdowa�o si� nic, co by mog�o podawa� w podejrzenie osoby, do kt�rych by�y adresowane. Za�wilichowski prosi� jedynie Tatarczuka, aby zaopiekowa� si� oddawc� listu i aby u�atwi� mu wszystko, czego by pose� za��da�.</p><p>Tatarczuk odetchn��.</p><p>� Co m�wicie, mo�ci panowie, o tych pismach? � spyta� Chmielnicki.</p><p>Kozacy milczeli. Wszelkie obrady, dop�ki w�dka nie rozgrza�a g��w, zaczyna�y si� zawsze w ten spos�b, i� �aden z ataman�w nie chcia� pierwszy g�osu zabra�. Jako ludzie pro�ci a chytrzy, czynili to g��wnie z obawy wyrwania si� z g�upstwem, kt�re by mog�o wnioskodawc� na �miech narazi� lub zjedna� mu na ca�e �ycie szyderczy przydomek. Bo tak i bywa�o w Siczy, gdzie w�r�d najwi�kszego prostactwa zmys� do przedrwiwania nies�ychanie by� rozwini�ty, r�wnie� jak obawa przed szyderstwem. Kozacy tedy milczeli. Chmielnicki znowu g�os zabra�:</p><p>� Ataman koszowy brat nasz i szczery przyjaciel. Ja atamanowi tak wierz�, jak duszy w�asnej, a kto by co innego powiada�, ten by sam zdrad� zamy�la�. Ataman stary druh i �o�nierz.</p><p>To rzek�szy wsta� i uca�owa� koszowego.</p><p>� Mo�ci panowie! � rzek� na to koszowy � ja wojska �ci�gam, a hetman niech prowadzi; co do pos�a, kiedy go do mnie przys�ali, to on m�j, a kiedy m�j, to wam go daruj�.</p><p>� Wy mo�ci panowie-deputacja<a l:href="#fn957" type="note">[957]</a>, pok�o�cie si� atamanowi � rzek� Chmielnicki � bo on sprawiedliwy cz�owiek, i id�cie powiedzie� �towarzystwu�, �e je�li kto jest zdrajca, to nie on zdrajca; on pierwszy stra�e postawi�, on sam kaza� �apa� zdrajc�w, co by do Lach�w szli. Wy, panowie-deputacja, powiedzcie, �e nie on zdrajca, �e on najlepszy z nas wszystkich.</p><p>Panowie-deputacja pok�onili si� w pas naprz�d Tuhaj-bejowi, kt�ry przez ca�y czas z najwi�ksz� oboj�tno�ci� �u� swoje ziarnka s�onecznik�w, nast�pnie Chmielnickiemu, koszowemu � i wyszli z izby.</p><p>Po chwili wrzaski radosne za oknami da�y zna�, �e deputacja spe�ni�a polecenie.</p><p>� Niech �yje nasz koszowy! Niech �yje koszowy! � wo�a�y chrapliwe g�osy z tak� si��, �e a� �ciany izby zdawa�y si� dr�e� w posadach.</p><p>Jednocze�nie hukn�y wystrza�y z samopa��w<a l:href="#fn958" type="note">[958]</a> i piszczeli<a l:href="#fn959" type="note">[959]</a>.</p><p>Deputacja wr�ci�a i znowu zasiad�a w k�cie izby.</p><p>� Mo�ci panowie! � rzek� Chmielnicki, gdy uciszy�o si� cokolwiek za oknami. � Ju� wy m�drze os�dzili, �e koszowy ataman cz�owiek sprawiedliwy. Ale je�li ataman nie zdrajca, to kto zdrajca? Kto ma przyjaci� mi�dzy Lachami? Z kim oni w konszachty wchodz�? Do kogo listy pisuj�? Komu osob� pos�a zlecaj�? Kto zdrajca?</p><p>To m�wi�c Chmielnicki podnosi� g�os coraz wy�ej i strzyg� z�owrogo oczyma w stron� Tatarczuka i m�odego Barabasza, jakby chcia� ich wskaza� wyra�nie. W izbie powsta� szmer, kilka g�os�w pocz�o wo�a�: �Barabasz i Tatarczuk!� Niekt�rzy kurzeniowi powstali z miejsc, mi�dzy deputacja da�y si� s�ysze� wo�ania: �Na pohybel<a l:href="#fn960" type="note">[960]</a>!�</p><p>Tatarczuk zblad�, a m�ody Barabasz pocz�� spogl�da� zdumionymi oczyma po obecnych. Leniwa my�l jego sili�a si� przez niejaki czas odgadn��, za co go oskar�aj�, na koniec rzek�:</p><p>� Ne bude sobaka miasa isty<a l:href="#fn961" type="note">[961]</a>!</p><p>To rzek�szy wybuchn�� �miechem idioty, a za nim i inni. I nagle wi�ksza cz�� kurzeniowych pocz�a si� �mia� dziko, sama nie wiedz�c dlaczego.</p><p>Zza okna dochodzi�y krzyki coraz g�o�niejsze; wida� tam w�dka pocz�a rozgrzewa� ju� g�owy. Szum fali ludzkiej pot�nia� z ka�d� chwil�.</p><p>Ale Anton Tatarczuk wsta� i zwr�ciwszy si� do Chmielnickiego pocz�� m�wi�:</p><p>� Co ja wam zrobi�, mo�ci hetmanie zaporoski, �e na �mier� moj� nastajecie? W czym ja wam winien? Pisa� do mnie komisar Za�wilichowski list � taj co? To i knia� pisa� do koszowego! A czy ja odebra� list? Nie! A jakby odebra�, tak co by� zrobi�? Ot, poszed�by do pysara<a l:href="#fn962" type="note">[962]</a> i kaza�by sobie przeczyta�, bo ni pisaty, ni czytaty ne umiju<a l:href="#fn963" type="note">[963]</a>. I wy by zawsze wiedzieli, co w li�cie. A Lacha ja i na oczy nie widzia�. Tak czy ja zdrajca? Hej, bracia Zaporo�cy, Tatarczuk chodzi� z wami do Krymu, a jak chodzili na Wo�osz�<a l:href="#fn964" type="note">[964]</a>, to chodzi� na Wo�osz�; jak chodzili pod Smole�sk, to chodzi� pod Smole�sk, bi� si� z wami, dobrymi mo�ojcami<a l:href="#fn965" type="note">[965]</a>, �y� z wami, dobrymi mo�ojcami � i krew przelewa� z wami, dobrymi mo�ojcami, i g�odem mar� z wami, dobrymi mo�ojcami, tak on nie Lach, nie zdrajca, ale Kozak, wasz brat, a je�li pan hetman na �mier� jego nastaje, to niech powie, czemu nastaje! Co ja mu zrobi�, w czym nieszczero�� okaza�? � a wy, bracia, pomi�ujcie i s�d�cie sprawiedliwie!</p><p>� Tatarczuk dobry mo�ojec! Tatarczuk sprawiedliwy cz�owiek! � ozwa�o si� kilka g�os�w.</p><p>� Ty, Tatarczuk, dobry mo�ojec � rzek� Chmielnicki � i ja na ciebie nie nastaj�, bo� ty m�j druh i nie Lach, ale Kozak, nasz brat. Bo gdyby Lach by� zdrajca, to ja bym si� nie smuci� i nie p�aka�, ale je�li dobry mo�ojec zdrajca, m�j druh zdrajca, to mnie ci�ko na sercu i �al dobrego mo�ojca. A skoro� w Krymie i na Wo�oszy, i pod Smole�skiem bywa�, to jeszcze wi�kszy tw�j grzech, �e� teraz nieszczerze chcia� gotowo�� i ochot� wojsk zaporoskich przed Lachem zdradzi�! Tobie pisali, by� ty mu u�atwi�, czego by za��da�, a powiedzcie, mo�ci panowie atamani, czego by Lach m�g� ��da�? Czy nie �mierci mojej i mojego �yczliwego przyjaciela Tuhaj-beja? Czy nie zguby wojsk zaporoskich? Tak ty, Tatarczuk, winien i ju� niczego innego nie doka�esz. A do Barabasza pisa� stryj jego, pu�kownik czerkaski, Czapli�skiemu druh i Lachom druh, kt�ren przywileje u siebie chowa�, by ich wojsko zaporoskie nie dosta�o, co gdy tak jest, a kln� si� Bogiem, �e nie inaczej jest, wi�c wy oba winni i pro�cie pomi�owania ataman�w, a ja z wami prosi� b�d�, chocia� ci�ka wasza wina i zdrada jawna.</p><p>Tymczasem zza okna dochodzi� ju� nie szum i gwar, ale jakby �oskot jaki burzy. Towarzystwo chcia�o wiedzie�, co si� dzieje w izbie radnej, i wys�a�o now� deputacj�.</p><p>Tatarczuk poczu�, �e jest zgubiony. Teraz przypomnia� sobie, �e tydzie� temu przemawia� w�r�d ataman�w przeciw oddaniu bu�awy Chmielnickiemu i przymierzu z Tatarami. Zimne krople potu wyst�pi�y mu na czo�o: zrozumia�, �e ju� nie ma ratunku. Co do m�odego Barabasza, jasnym by�o, i� gubi�c go, Chmielnicki chcia� zem�ci� si� nad starym pu�kownikiem czerkaskim, kt�ren synowca<a l:href="#fn966" type="note">[966]</a> swego kocha� g��boko. Jednak�e Tatarczuk nie chcia� umiera�. Nie blad�by on przed szabl�, przed kul�, nawet przed palem � ale �mier� taka, jaka go czeka�a, przera�a�a go do szpiku ko�ci, wi�c korzystaj�c z chwili ciszy, kt�ra zapanowa�a po s�owach Chmielnickiego, krzykn�� przera�liwie:</p><p>� Na imi� Chrysta! Bracia atamany, druhy serdeczne, nie gubcie niewinnego, to� ja Lacha nie widzia�, nie gada� z nim! Pomi�ujcie, bracia! Nie wiem, czego by Lach ode mnie chcia�, spytajcie go sami! Ja kln� si� Chrystem-Spasem, �wi�t�-Przeczyst�, �wi�tym Miko�ajem Cudotw�rc�, �wi�tym Micha�em Archanio�em, �e dusz� niewinn� zgubicie!</p><p>� Przyprowadzi� Lacha! � zawo�a� starszy kantarzej<a l:href="#fn967" type="note">[967]</a>.</p><p>� Lacha tu! Lacha! � wo�ali kurzeniowi.</p><p>Wszcz�o si� zamieszanie; jedni rzucili si� do przyleg�ej izby, w kt�rej wi�zie� by� zamkni�ty, by przywie�� go przed rad�, inni zbli�ali si� gro�nie do Tatarczuka i Barabasza. Pierwszy H�adki, ataman mirgorodzkiego<a l:href="#fn968" type="note">[968]</a> kurzenia<a l:href="#fn969" type="note">[969]</a>, krzykn��: �Na pohybel!� Deputacja powt�rzy�a okrzyk. Czarnota za� skoczy� ku drzwiom i otworzywszy je wo�a� do zgromadzonego t�umu:</p><p>� Mo�ci panowie towarzystwo! Tatarczuk zdrajca i Barabasz zdrajca � na pohybel im!</p><p>T�uszcza odpowiedzia�a wyciem straszliwym. W izbie wszcz�o si� zamieszanie. Wszyscy kurzeniowi powstali ze swych miejsc. Jedni wo�ali: �Lacha! Lacha!� inni starali si� rozruch uciszy�, a wtem drzwi pod naciskiem t�umu roztworzy�y si� na o�cie� i do �rodka wpad�a t�uszcza obraduj�ca na dworze. Straszliwe postacie, upojone w�ciek�o�ci�, nape�ni�y izb� wrzeszcz�c, wywijaj�c r�koma, zgrzytaj�c z�bami i zion�c zapach gorza�ki: �Smert Tatarczuku! i Barabaszu na pohybel! Dawajcie zdrajc�w! na majdan z nimi!� � krzycza�y pijane g�osy. �Bij! ubij!� � i setki r�k wyci�gn�y si� w tej chwili po nieszcz�sne ofiary. Tatarczuk nie stawia� oporu, j�cza� tylko przera�liwie, ale m�ody Barabasz pocz�� broni� si� ze straszn� si��. Zrozumia� na koniec, �e go chc� zamordowa�; strach, rozpacz i w�ciek�o�� odbi�y si� na jego twarzy: piana okry�a mu wargi, z piersi wydoby� si� ryk zwierz�cy. Po dwakro� wyrywa� si� z r�k oprawc�w i po dwakro� r�ce ich chwyta�y go za ramiona, za piersi, za brod� i ose�edec<a l:href="#fn970" type="note">[970]</a>; on szamota� si�, k�sa�, rycza�, upada� na ziemi� i zn�w podnosi� si�, okrwawiony, straszny. Podarto na nim ubranie, wyrwano mu ose�edec z g�owy, wybito oko, na koniec przygniecionemu do �ciany z�amano r�k�. W�wczas pad�. Oprawcy porwali go za nogi i wraz z Tatarczukiem wywlekli na majdan. Tam dopiero, przy blasku smolistych beczek i stos�w ognia, rozpocz�a si� dora�na egzekucja. Kilka tysi�cy ludzi rzuci�o si� na skazanych i dar�o ich w sztuki wyj�c i walcz�c z sob� o przyst�p do ofiar. Deptano ich nogami, wyrywano kawa�y cia�a; ci�ba t�oczy�a si� ko�o nich tym strasznym konwulsyjnym ruchem rozszala�ych mas. Chwilami krwawe r�ce podnosi�y w g�r� dwie bezkszta�tne, niepodobne ju� do ludzkich postaci bry�y, to znowu ciskano je na ziemi�. Dalej stoj�cy wrzeszczeli wniebog�osy: jedni, �eby wrzuci� ofiary w wod�, drudzy, by je wt�oczy� w beczki pal�cej si� smo�y. Pijani rozpocz�li b�jk� ze sob�. Z szale�stwa zapalono dwie kufy z w�dk�, kt�re o�wieci�y t� piekieln� scen� drgaj�cym, b��kitnym �wiat�em. Z nieba patrzy� na ni� tak�e ksi�yc cichy, jasny, pogodny.</p><p>Tak �towarzystwo� kara�o swoich zdrajc�w.</p><p>A w izbie radnej, z chwil� jak kozactwo wywlek�o za drzwi Tatarczuka i m�odego Barabasza, uciszy�o si� znowu i atamani zaj�li dawne miejsca pod �cianami, bo z przyleg�ego alkierza przyprowadzono wi�nia.</p><p>Cie� pada� na jego twarz, gdy� i ogie� na kominie przygas� � i w p�wietle wida� by�o tylko wynios�� posta� trzymaj�c� si� prosto i dumnie, cho� r�ce jej zwi�zane by�y �ykiem. Ale H�adki dorzuci� wi�zk� �uczywa, po chwili bujny p�omie� strzeli� w g�r� i obla� jasnym �wiat�em oblicze wi�nia, kt�ry zwr�ci� si� ku Chmielnickiemu.</p><p>Ujrzawszy go Chmielnicki drgn��.</p><p>Wi�zie� � by� to pan Skrzetuski.</p><p>Tuhaj-bej wyplu� �uskwiny s�onecznik�w i mrukn�� po rusi�sku:</p><p>� Ja toho Lacha znaju � on buw u Krymu<a l:href="#fn971" type="note">[971]</a>.</p><p>� Na pohybel mu! � zawo�a� H�adki.</p><p>� Na pohybel! � powt�rzy� Czarnota.</p><p>Chmielnicki opanowa� ju� wra�enie. Powi�d� tylko oczyma po H�adkim i Czarnocie, kt�rzy pod wp�ywem tego wzroku umilkli, nast�pnie zwr�ciwszy si� do koszowego rzek�:</p><p>� I ja jeho znaju.</p><p>� Ty sk�d? � spyta� koszowy Skrzetuskiego.</p><p>� W poselstwiem jecha� do ciebie, atamanie koszowy, gdy mnie zb�jcy na Chortycy<a l:href="#fn972" type="note">[972]</a> napadli i wbrew obyczajom, obserwowanym<a l:href="#fn973" type="note">[973]</a> u najdzikszych narod�w, ludzi mi wybili, a mnie, nie bacz�c na godno�� m� poselsk� i urodzenie, zranili, zniewa�yli i jako je�ca tu przywiedli, o co pan m�j, J. O.<a l:href="#fn974" type="note">[974]</a> ksi��� Jeremi Wi�niowiecki, b�dzie si� umia� u ciebie, atamanie koszowy, upomnie�.</p><p>� A czego ty nieszczero�� swoj� okaza�? Czemu ty dobrego mo�ojca obuchem rozszczepi�? Czemu ty ludzi nabi�, we czworo tyle, ile was wszystkich by�o? A ty z listem do mnie jecha�, by na gotowo�� nasz� spogl�da� i Lachom o niej donosi�? Wiemy tak�e, �e ty i do zdrajc�w wojska zaporoskiego mia� listy, aby z nimi zgub� wszystkiego wojska knowa�, za czym nie jako pose�, ale jako zdrajca b�dziesz przyj�ty i sprawiedliwie ukarany.</p><p>� Mylisz si�, atamanie koszowy, i ty, mo�ci hetmanie samozwa�czy � rzek� namiestnik zwracaj�c si� do Chmielnickiego. � Je�lim listy mia�, to czyni tak ka�den pose�, kt�ry w obce strony jedzie, �e od znajomych do znajomych listy bierze, by i sam mia� przez to komityw�. A jam tu jecha� z pismem ksi���cym nie zgub� wasz� knowa�, ale od takowych was post�pk�w powstrzyma�, kt�re niezno�ny paroksyzm<a l:href="#fn975" type="note">[975]</a> na Rzeczpospolit�, a na was i na ca�e wojsko zaporoskie ostatni� zag�ad� �ci�gn�. Na kog� to bowiem bezbo�n� r�k� podnosicie? Przeciw komu wy, co si� obro�cami chrze�cija�stwa nazywacie, z pogany<a l:href="#fn976" type="note">[976]</a> przymierze czynicie? Przeciw kr�lowi, przeciw stanowi szlacheckiemu i ca�ej Rzeczypospolitej. Wy przeto, nie ja, zdrajcami jeste�cie, i to wam powiadam, i� je�li pokor� i pos�usze�stwem nie zg�adzicie win waszych, tedy biada wam! Zali� dawne to czasy Pawluka<a l:href="#fn977" type="note">[977]</a> i Nalewajki<a l:href="#fn978" type="note">[978]</a>? Zali wysz�a ju� wam z pami�ci ich kara? Pomnijcie tedy, �e <emphasis>patientia</emphasis><a l:href="#fn979" type="note">[979]</a> Rzeczypospolitej ju� wyczerpana i miecz wisi nad g�owami waszymi.</p><p>� �ajesz, wra�y synu, by si� wykr�ci� i �mierci uj��! � zawo�a� koszowy. � Ale� ci nie pomo�e ni gro�ba, ni wasza �acina lacka<a l:href="#fn980" type="note">[980]</a>.</p><p>Inni te� atamanowie pocz�li z�bami zgrzyta� i trzaska� w szable, a pan Skrzetuski podni�s� g�ow� jeszcze wy�ej i tak m�wi�:</p><p>� Nie my�l, atamanie koszowy, bym si� �mierci obawia� albo �ywota broni�, albo si� z mej niewinno�ci wywodzi�. Szlachcicem b�d�c, od r�wnych tylko sobie s�dzon by� mog� i nie przed s�dziami tu stoj�, jeno przed zb�jcami, nie przed szlacht�, jeno przed ch�opstwem, nie przed rycerstwem, jeno przed barbarzy�stwem, i wiem dobrze, �e si� od �mierci nie wybiegam, kt�r� wy te� dope�nicie miary swej nieprawo�ci. Przede mn� jest �mier� i m�ka, ale za mn� moc i zemsta ca�ej Rzeczypospolitej, przed kt�r� dr�yjcie wszyscy.</p><p>Jako� wynios�a postawa, wznios�o�� mowy i imi� Rzeczypospolitej silne zrobi�y wra�enie. Atamanowie spogl�dali na siebie milcz�c. Przez chwil� wyda�o im si�, �e przed nimi stoi nie jeniec, ale gro�ny pose� pot�nego narodu. Tuhaj-bej za� mrukn��:</p><p>� Serdytyj Lach!</p><p>� Serdytyj Lach! � powt�rzy� Chmielnicki.</p><p>Gwa�towne dobijanie si� do drzwi przerwa�o dalsz� ich rozmow�. Na majdanie egzekucja szcz�tk�w Tatarczuka i Barabasza by�a w�a�nie sko�czona; �towarzystwo� wysy�a�o now� deputacj�. Kilkunastu Kozak�w, okrwawionych, zziajanych, okrytych potem, pijanych, wesz�o do izby. Stan�li przy drzwiach i wyci�gaj�c r�ce jeszcze dymi�ce od krwi pocz�li m�wi�:</p><p>� Towarzystwo k�ania si� panom starszyznie � tu pok�onili si� wszyscy w pas � i prosi, �eby im wyda� tego Lacha, szczob z nym poihraty<a l:href="#fn981" type="note">[981]</a>, jak z Barabaszom i Tatarczukom.</p><p>� Wyda� im Lacha! � krzykn�� Czarnota.</p><p>� Nie wydawa� � wo�a� inny. � Niech czekaj�! On pose�!</p><p>� Na pohybel mu! � ozwa�y si� r�ne g�osy.</p><p>Nast�pnie ucichli wszyscy czekaj�c, co powiedz� koszowy<a l:href="#fn982" type="note">[982]</a> i Chmielnicki.</p><p>� Towarzystwo prosi. A nie, to samo we�mie � powt�rzyli deputaci.</p><p>Zdawa�o si�, �e pan Skrzetuski zgubiony jest bez ratunku, gdy wtem Chmielnicki pochyli� si� do ucha Tuhaj-beja.</p><p>� To tw�j jeniec � szepn�� � jego Tatarzy wzi�li, on tw�j. Dasz-li go sobie zabra�? To bogaty szlachcic, a i bez tego knia� Jarema<a l:href="#fn983" type="note">[983]</a> z�otem za niego zap�aci.</p><p>� Dawajcie Lacha! � wo�ali coraz gro�niej Kozacy.</p><p>Tuhaj-bej przeci�gn�� si� na swoim siedzeniu i wsta�. Twarz zmieni�a mu si� w jednej chwili, oczy rozszerzy�y si� jak u �bika, z�by pocz�y b�yska�. Nagle skoczy� jak tygrys przed mo�ojc�w<a l:href="#fn984" type="note">[984]</a> dopominaj�cych si� o je�ca.</p><p>� Precz, capy, psy niewierne! Niewolnicy! Swynojady<a l:href="#fn985" type="note">[985]</a>! � rykn�� chwytaj�c za brody dw�ch Zaporo�c�w i targaj�c nimi z w�ciek�o�ci�. � Precz, pijanice, bydl�ta nieczyste! Gady plugawe! Wy mnie jasyr zabiera� przyszli, a ot, ja wam tak!� capy! � To m�wi�c, targa� za brody coraz innych mo�ojc�w, na koniec zwaliwszy jednego pocz�� go depta� nogami. � Na twarz, niewolnicy, bo was w jasyr zap�dz�, bo Sicz<a l:href="#fn986" type="note">[986]</a> ca�� nogami tak zdepcz� jak was! Z dymami puszcz�, �cierwem waszym pokryj�!</p><p>Deputaci cofali si� przera�eni � straszliwy przyjaciel pokaza�, co umie.</p><p>I dziwna rzecz: na Bazaw�uku<a l:href="#fn987" type="note">[987]</a> sta�o tylko sze�� tysi�cy ordy! Prawda, �e za nimi sta� jeszcze chan z ca�� pot�g� krymsk�, ale w samej Siczy by�o kilkana�cie tysi�cy mo�ojc�w pr�cz tych, kt�rych Chmielnicki wys�a� by� ju� na Tomak�wk�<a l:href="#fn988" type="note">[988]</a> � a jednak�e ani jeden g�os protestacji nie podni�s� si� przeciw Tuhaj-bejowi. Zdawa� by si� mog�o, �e spos�b, w jaki gro�ny murza<a l:href="#fn989" type="note">[989]</a> obroni� je�ca, by� jedynie skuteczny, �e trafi� od razu do przekonania Zaporo�c�w, kt�rym tatarska pomoc by�a w tej chwili niezb�dn�. Deputacja wypad�a na majdan krzycz�c do t�um�w, �e nie b�d� z Lachem igra�y, bo to jeniec Tuhaj-beja, a Tuhaj-bej, ka�e, rozserdywsia<a l:href="#fn990" type="note">[990]</a>! �Brody nam powyrywa�!� � wo�ali. Na majdanie te� pocz�to zaraz powtarza�: �Tuhaj-bej rozserdywsia! �Rozserdywsia! � wo�a�y �a�o�nie t�umy � rozserdywsia! rozserdywsia!� � a w kilka chwil jaki� przera�liwy g�os j�� �piewa� ko�o ogniska:</p><cite><poem><stanza><v>Hej, hej!</v><v>Tuhaj-bej</v><v>Rozserdywsia du�e<a l:href="#fn991" type="note">[991]</a>!</v><v>Hej, hej,</v><v>Tuhaj-bej,</v><v>Ne serdysia, dru�e<a l:href="#fn992" type="note">[992]</a>!</v></stanza></poem></cite><p>Wnet tysi�ce g�os�w powt�rzy�o: �Hej, hej! Tuhaj-bej� � i oto powstawa�a jedna z tych pie�ni, kt�re potem, rzek�by�, wicher roznosi� po ca�ej Ukrainie i tr�ca� nimi o struny lir<a l:href="#fn993" type="note">[993]</a> i teorban�w<a l:href="#fn994" type="note">[994]</a>.</p><p>Ale nagle i pie�� zosta�a przerwana, bo przez bram� od strony Hassan-Basza wpad�o kilkunastu ludzi i przedzieraj�c si� przez t�um, krzycz�c: �Z drogi! z drogi!�, d��y�o co si� w stron� radnego domu. Atamani zabierali si� ju� do wyj�cia, gdy nowi ci go�cie wpadli do izby.</p><p>� Py�mo<a l:href="#fn995" type="note">[995]</a> do hetmana! � wo�a� stary Kozak.</p><p>� Sk�d wy?</p><p>� My czehry�cy<a l:href="#fn996" type="note">[996]</a>. Dzie� i noc z py�mom jidem. Oto jest.</p><p>Chmielnicki wzi�� list z r�k Kozaka i pocz�� czyta�. Nagle twarz zmieni�a mu si�, przerwa� czytanie i rzek� dono�nym g�osem:</p><p>� Mo�ci panowie atamani! Hetman wielki<a l:href="#fn997" type="note">[997]</a> wysy�a syna Stefana<a l:href="#fn998" type="note">[998]</a> z wojskiem na nas. Wojna!</p><p>W izbie powsta� dziwny szmer; nie wiadomo, czy szmer rado�ci, czy przera�enia. Chmielnicki wyst�pi� na �rodek izby, wspar� si� pod boki, oczy jego miota�y b�yskawice, a g�os brzmia� gro�nie i rozkazuj�co:</p><p>� Kurzeniowi do kurzeni�w! Uderzy� z dzia� na wie�y! Rozbi� beczki z w�dk�! Jutro �witaniem ruszamy!</p><p>Od tej chwili ko�czy�y si� na Siczy<a l:href="#fn999" type="note">[999]</a> obrady zbiorowe, rz�dy ataman�w, sejmy i przewaga �towarzystwa�. Chmielnicki bra� w r�ce nieograniczon� w�adz�. Oto przed chwil� z obawy, aby g�os jego nie zosta� nie wys�uchany przez burzliwe �towarzystwo�, musia� je�ca podst�pem broni� i podst�pem gubi� niech�tnych; teraz by� panem �ycia i �mierci wszystkich. Tak zawsze bywa�o. Przed i po wyprawie, cho�by hetman ju� by� obrany, t�um narzuca� jeszcze atamanom i koszowemu<a l:href="#fn1000" type="note">[1000]</a> swoj� wol�, kt�rej niebezpiecznie by�o si� opiera�. Ale gdy tylko wyprawa zosta�a otr�bion�, �towarzystwo� stawa�o si� wojskiem podleg�ym wojskowej dyscyplinie, kurzeniowi oficerami, a hetman wodzem-dyktatorem.</p><p>Dlatego te� us�yszawszy rozkazy Chmielnickiego atamanowie wypadli natychmiast do swoich kurzeni�w. Narada by�a sko�czona.</p><p>Po chwili huk dzia� z bramy prowadz�cej z Hassan-Basza do siczowego majdanu zatrz�s� �cianami izby i rozleg� si� pos�pnym echem po ca�ym Czertomeliku, zwiastuj�c wojn�.</p><p>Rozpoczyna� on tak�e epok� w dziejach dw�ch narod�w, ale o tym nie wiedzieli ni pijani siczowcy, ni sam hetman zaporoski.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XII</p></title><p>Chmielnicki ze Skrzetuskim poszli na nocleg do koszowego<a l:href="#fn1001" type="note">[1001]</a>, a z nimi i Tuhaj-bej, kt�remu za p�no by�o wraca� na Bazaw�uk<a l:href="#fn1002" type="note">[1002]</a>. Dziki bej traktowa� namiestnika jako je�ca, kt�ry mia� by� za wysok� cen� wykupiony, zatem nie jak niewolnika i z respektem wi�kszym nawet mo�e ni� Kozak�w, bo go w swoim czasie jako ksi���cego pos�a na dworze chanowym widywa�. Co widz�c, koszowy zaprosi� go do swej chaty i r�wnie� zmieni� z nim post�powanie. Stary ataman by� to cz�owiek dusz� i cia�em oddany Chmielnickiemu, kt�ry go zawojowa� i ow�adn��; ow� zauwa�y�, �e Chmielnickiemu chodzi�o widocznie podczas narad o ocalenie je�ca. Ale zdziwi� si� jeszcze bardziej, gdy zaledwie zasiedli w chacie, Chmielnicki zwr�ci� si� do Tuhaj-beja.</p><p>� Tuhaj-beju! � rzek� � ile my�lisz wzi�� wykupna za tego je�ca?</p><p>Tuhaj-bej popatrzy� na Skrzetuskiego i rzek�:</p><p>� Ty� m�wi�, �e to znaczny cz�owiek, a ja wiem, �e to pose� strasznego kniazia, a straszny knia� kocha swoich. Bismillach<a l:href="#fn1003" type="note">[1003]</a>! Jeden zap�aci i drugi zap�aci � razem�</p><p>Tu Tuhaj-bej zamy�li� si�:</p><p>� Dwa tysi�ce taler�w.</p><p>Chmielnicki na to:</p><p>� Dam ci dwa tysi�ce taler�w.</p><p>Tatar milcza� przez chwil�. Jego sko�ne oczy zdawa�y si� na wkro� przenika� Chmielnickiego.</p><p>� Ty dasz trzy � rzek�.</p><p>� Dlaczego mam da� trzy, gdy� sam dwu ��da�?</p><p>� Bo je�li go chcesz mie�, to tobie na tym zale�y, a je�li ci zale�y, to dasz trzy.</p><p>� On mnie �ycie ocali�.</p><p>� A��a! To warte tysi�c wi�cej.</p><p>Tu Skrzetuski wtr�ci� si� do targu.</p><p>� Tuhaj-beju � rzek� z gniewem. � Z ksi���cego skarbca nie mog� ci nic obiecywa�, ale cho�bym mia� fortun� w�asn� poszarpa�, to sam dam trzy. Mam te� blisko tyle u ksi�cia na prowizji i wiosk� dobr�, co starczy. A temu hetmanowi nie chc� wolno�ci i zdrowia zawdzi�cza�.</p><p>� A sk�d ty wiesz, co ja z tob� uczyni�? � rzek� Chmielnicki.</p><p>A potem zwr�ciwszy si� do Tuhaj-beja m�wi�:</p><p>� Wojna si� rozpocznie. Po�lesz do kniazia, ale nim pose� wr�ci, du�o wody w Dnieprze up�ynie, a ja ci jutro na Bazaw�uk odwioz� sam pieni�dze.</p><p>� Daj cztery, to i nie b�d� z Lachem gada� � odpar� niecierpliwie Tuhaj-bej.</p><p>� Dam cztery, na twoje s�owo.</p><p>� Mo�ci hetmanie � rzek� koszowy � chcesz, to ci zaraz wylicz�. Mam tu pod �cian� mo�e i wi�cej.</p><p>� Jutro powieziesz na Bazaw�uk � rzek� Chmielnicki.</p><p>Tuhaj-bej przeci�gn�� si� i ziewn��.</p><p>� Spa� mi si� chce � rzek�. � Jutro te� przede dniem na Bazaw�uk musz� ruszy�. Gdzie mam spa�?</p><p>Koszowy ukaza� mu p�k sk�r owczych pod �cian�.</p><p>Tatar rzuci� si� na pos�anie. Po niejakim czasie pocz�� chrapa� jak ko�.</p><p>Chmielnicki przeszed� si� kilkakrotnie po w�skiej izbie i rzek�:</p><p>� Sen ucieka mnie od powiek. Nie usn�. Daj si� czego napi�, mo�ci koszowy.</p><p>� Gorza�ki czy wina?</p><p>� Gorza�ki. Nie usn�.</p><p>� Na niebie ju� Kurki � rzek� koszowy.</p><p>� P�no! Id� i ty spa�, stary druhu. Napij si� i id�.</p><p>� Na s�aw� i szcz�cie!</p><p>� Na szcz�cie!</p><p>Koszowy obtar� g�b� r�kawem, nast�pnie poda� r�k� Chmielnickiemu i odszed�szy w drugi koniec izby, zakopa� si� niemal w owcze sk�ry, krew bowiem mia� ju� przez wiek ostudzon�.</p><p>Wkr�tce chrapanie jego zawt�rowa�o chrapaniu Tuhaj-beja.</p><p>Chmielnicki siedzia� za sto�em pogr��ony w milczeniu.</p><p>Nagle rozbudzi� si�, spojrza� na Skrzetuskiego i rzek�:</p><p>� Mo�ci namiestniku, jeste� wolny.</p><p>� Wdzi�czenem ci, mo�ci hetmanie zaporoski, lubo� nie ukrywam, �e wola�bym komu innemu za wolno�� dzi�kowa�.</p><p>� Tedy nie dzi�kuj. Ocali�e� mi �ycie, jam ci te� dobrem odp�aci�, teraz kwita. A i to ci musz� jeszcze powiedzie�, i� ci� zaraz nie puszcz�, chyba mi s�owo rycerskie dasz, i� wr�ciwszy, nie powiesz ni s�owa ani o naszej gotowo�ci, ani o si�ach, ani o niczym, co� tu w Siczy<a l:href="#fn1004" type="note">[1004]</a> widzia�.</p><p>� Widz� jedno to, �e� mi niepotrzebnie <emphasis>fructum</emphasis><a l:href="#fn1005" type="note">[1005]</a> wolno�ci da� posmakowa�, bo ci takiego s�owa nie dam, gdy� daj�c je, tak bym w�a�nie post�pi� jako ci, kt�rzy do nieprzyjaciela przechodz�.</p><p>� Gard�o moje i zdrowie ca�ego wojska zaporoskiego w tym, aby si� na nas hetman wielki<a l:href="#fn1006" type="note">[1006]</a> ze wszystkimi si�ami nie ruszy�, czego by nie omieszka�, gdyby� go o pot�dze naszej powiadomi�, nie dziw si� wi�c, �e je�li s�owa nie chcesz da�, to ci� nie puszcz�, p�ki o siebie bezpiecznym nie b�d�. Wiem, na com si� porwa�; wiem, jako straszna jest si�a przeciw mnie: obaj hetmani<a l:href="#fn1007" type="note">[1007]</a>, tw�j straszny knia�, kt�ren sam za ca�e wojsko stanie, a Zas�awscy, a Koniecpolscy<a l:href="#fn1008" type="note">[1008]</a>, a wszystkie owe kr�lewi�ta, kt�re na szyi kozackiej nog� trzymaj�! Zaprawd�, niema�om ja musia� napracowa� si� i list�w rozpisa�, nim zdo�a�em ich czujno�� u�pi� � to� nie mog� teraz dozwoli�, by� j� rozbudzi�. Gdy i czer�, i Kozacy grodowi, i wszyscy uci�nieni w wierze i wolno�ci tak si� po mojej opowiedz� stronie, jako wojsko zaporoskie i mi�o�ciwy chan krymski, tusz�, �e nieprzyjacio�om sprostam, bo i moja si�a znaczn� b�dzie, ale najwi�cej ufam Bogu, kt�ren widzia� krzywdy, a patrzy� na niewinno�� moj�.</p><p>Tu Chmielnicki wychyli� szklank� w�dki i zacz�� chodzi� niespokojnie ko�o sto�u, pan Skrzetuski za� zmierzy� go oczyma i rzek� z moc�:</p><p>� Nie blu�nij�e, hetmanie zaporoski, na Boga i Jego najwy�sz� opiek� si� powo�uj�c, bo zaiste gniew tylko bo�y i pr�dsze karanie na siebie �ci�gniesz. Tobie� to godzi si� Najwy�szego na sw� obron� wzywa�? Tobie, kt�ren<a l:href="#fn1009" type="note">[1009]</a> dla swych krzywd i prywatnych zatarg�w tak� straszliw� burz� podnosisz i p�omie� wojny domowej rozpalasz, i z pogany<a l:href="#fn1010" type="note">[1010]</a> przeciw chrze�cijanom si� ��czysz? C� si� bowiem stanie? Zwyci�ysz-li czy b�dziesz zwyci�ony, morze ludzkiej krwi i �ez wylejesz, gorzej szara�czy kraj spustoszysz, krew w�asn� poganom w jasyr oddasz<a l:href="#fn1011" type="note">[1011]</a>, Rzeczpospolit� wstrz��niesz, na majestat r�k� podniesiesz, o�tarze Pa�skie poha�bisz, a wszystko dlatego, �e Czapli�ski futor<a l:href="#fn1012" type="note">[1012]</a> ci zabra�, �e ci po pijanemu wygra�a�! Na c� si� wi�c nie targniesz? Czego dla prywaty nie po�wi�cisz? Boga wzywasz? � a ja zaprawd�, cho� jestem w twojej mocy, chocia� mnie �ywota i wolno�ci pozbawi� mo�esz � powiadam ci: szatana ty, nie Boga, na pomoc wzywaj, bo tylko jedno piek�o sekundowa�<a l:href="#fn1013" type="note">[1013]</a> ci mo�e!</p><p>Chmielnicki sp�sowia� � za r�koje�� si� porwa� i patrzy� tak na namiestnika jak lew, kt�ry wnet ma rykn�� i rzuci� si� na sw� ofiar� � ale si� pohamowa�. Szcz�ciem nie by� jeszcze pijany. Mo�e te� nagle ogarn�� go jaki� niepok�j, mo�e jakie� g�osy zawo�a�y mu w duszy: �Zawr�� z drogi� � bo nagle, jakby si� chcia� przed w�asnymi my�lami broni� lub samego siebie przekonywa�, tak m�wi� pocz��:</p><p>� Od innego nie �cierpia�bym takiej mowy, ale i ty bacz, aby twa �mia�o�� mej cierpliwo�ci nie po�ar�a. Piek�em mnie straszysz, o prywat� i zdrad� mnie pomawiasz, a sk�d�e wiesz, je�li w�asne tylko krzywdy m�ci� id�? Gdzie� to bym znalaz� pomocnik�w, gdzie owe tysi�ce, kt�re si� ju� za mn� opowiedzia�y i opowiedz�, gdybym jeno w�asnych ucisk�w chcia� dochodzi�? Sp�jrz, co si� dzieje na Ukrainie? Hej! Ziemia bujna, ziemia matka, ziemia rodzona! A kto w niej jutra pewien? Kto w niej szcz�liw? Kto wiary nie pozbawion, z wolno�ci nie obran, kto w niej nie p�acze i nie wzdycha? Sami jeno Wi�niowieccy a Potoccy, a Zas�awscy, a Kalinowscy, a Koniecpolscy, i szlachty gar��! Dla nich starostwa, dostoje�stwa, ziemia i ludzie, dla nich szcz�cie i z�ota wolno��, a reszta narodu r�ce we �zach do nieba wyci�ga czekaj�c bo�ego zmi�owania, bo i kr�lewskie nie pomo�e! Ile� to szlachty nawet niezno�nego ich ucisku wytrzyma� nie mog�c na Sicz<a l:href="#fn1014" type="note">[1014]</a> ucieka, jako ja sam uciek�em! Nie chc� te� wojny z kr�lem, nie chc� z Rzeczpospolit�! Ona ma�, on ojciec!Kr�l mi�o�ciwy pan, ale kr�lewi�ta! Z nimi nam nie �y�; ich to zdzierstwa, ich to arendy, stawszczyzny, pojemszczyzny, suchomielszczyzny, oczkowe i rogowe<a l:href="#fn1015" type="note">[1015]</a>; ich to tyrania i uciski przez �yd�w czynione o zemst� do nieba wo�aj�. Jakiej�e to wdzi�czno�ci dozna�o wojsko zaporoskie za tak wielkie zas�ugi w licznych wojnach oddane? Gdzie przywileje kozackie? Kr�l da�, kr�lewi�ta odj�li. Nalewajko<a l:href="#fn1016" type="note">[1016]</a> po�wiertowan! Pawluk<a l:href="#fn1017" type="note">[1017]</a> w miedzianym wole spalon! Krew nie obesch�a po ranach, kt�re nam szabla ��kiewskiego<a l:href="#fn1018" type="note">[1018]</a> i Koniecpolskiego<a l:href="#fn1019" type="note">[1019]</a> zada�a! �zy nie obesch�y po pobitych, �ci�tych, na pal wsadzonych � a teraz � patrz! Co �wieci na niebie � tu Chmielnicki wskaza� przez okienko na p�on�c� komet� � gniew bo�y! Bicz bo�y!� Wi�c je�li ja mam nim by� na ziemi � to dziej si� wola bo�a! Wezm� ten ci�ar na barki.</p><p>To rzek�szy r�ce ku g�rze wyci�gn�� i zdawa� si� p�on�� ca�y jak wielka pochodnia zemsty i dr�e� pocz��, a potem pad� na �aw� jakby ci�arem swych przeznacze� przygnieciony.</p><p>Nasta�o milczenie przerywane tylko chrapaniem Tuhaj-beja i koszowego<a l:href="#fn1020" type="note">[1020]</a>, a w jednym k�cie chaty �wierszcz �wirka� �a�o�nie.</p><p>Namiestnik siedzia� ze spuszczon� g�ow�. Rzek�by�: szuka� odpowiedzi na s�owa Chmielnickiego, tak ci�kie, jak bry�y granitu; na koniec tak m�wi� pocz�� g�osem cichym i smutnym:</p><p>� Ach! Cho�by to by�a i prawda, kto� ty, hetmanie, jest, aby� si� s�dzi� i katem kreowa�? Jakie� ci� okrucie�stwo, jaka pycha unosi! Czemu ty Bogu s�du i kary nie zostawisz? Ja� z�ych nie broni�, krzywd nie pochwalam, ucisk�w prawem nie mianuj�, ale wejrzyj�e i ty w siebie, hetmanie! Na ucisk od kr�lewi�t narzekasz, m�wisz, �e kr�la ni prawa s�ucha� nie chc�, dum� ich ganisz, a czy sam jej pr�en jeste�? Czy sam nie �ci�gasz<a l:href="#fn1021" type="note">[1021]</a> r�ki na Rzeczpospolit�, prawo i majestat? Tyrani� pani�t i szlachty widzisz, ale tego nie widzisz, �e gdyby nie ich piersi, nie ich pancerze, nie ich moc, nie ich zamki, nie ich dzia�a i hufce, tedy by ta ziemia, mlekiem i miodem p�yn�ca, pod stokro� ci�szym jarzmem tureckim albo tatarskim j�cza�a! Kto bowiem by jej broni�? Czyj� to opiek� i moc� dzieci wasze w janczarach nie s�u��, a niewiasty do spro�nych harem�w nie s� porywane? Kto osadza pustynie, zak�ada wsie i miasta, wznosi �wi�tynie bo�e?�</p><p>Tu g�os pana Skrzetuskiego pot�nia� coraz bardziej, a Chmielnicki utkwi� ponuro oczy we flasz� z w�dk�, zaci�ni�te pi�cie na stole po�o�y� i milcza�, jakby sie sam z sob� pasowa�.</p><p>� I kt� s� oni? � m�wi� dalej pan Skrzetuski � czy to tu z Niemiec przyszli albo od Turek<a l:href="#fn1022" type="note">[1022]</a>? Nie krew�e to z krwi, nie ko�� z ko�ci waszej? Nie wasza�e to szlachta, nie wasi ksi���ta? Co gdy tak jest, tedy ci biada, hetmanie, bo ty m�odszych braci na starszych uzbrajasz i parrycyd�w<a l:href="#fn1023" type="note">[1023]</a> z nich czynisz. O dla Boga! cho�by te� i �li byli, cho�by wszyscy, co przecie nie jest, deptali prawa, gwa�cili przywileje � niech�e ich B�g s�dzi w niebie, a sejmy na ziemi, ale nie ty, hetmanie! Mo�esz-li bowiem rzec, �e mi�dzy wami s� tylko sprawiedliwi? Zali�cie nigdy nie przewinili, zali<a l:href="#fn1024" type="note">[1024]</a> macie prawo rzuci� kamieniem na cudz� zmaz�? A �e� mi� pyta�: gdzie s� przywileje kozackie? � tedy ci odpowiem: Nie kr�lewi�ta je zdarli, ale Zaporo�cy, ale �oboda<a l:href="#fn1025" type="note">[1025]</a>, Sasko, Nalewajko i Pawluk, o kt�rym zmy�lasz, �e by� w wole miedzianym usma�on, bo wiesz dobrze, �e tak nie by�o! Zdar�y je bunty wasze, zdar�y niespokojno�ci i napady, na kszta�t tatarskich czynione. Kto Tatar�w w granice Rzeczypospolitej puszcza�, by dopiero na powracaj�cych i �upem obci��onych dla zysku napada�? � wy! Kto � przeb�g! � lud chrze�cija�ski, w�asny, w jasyr<a l:href="#fn1026" type="note">[1026]</a> oddawa�? Kto najwi�ksze warcho�y czyni�? � wy! Przed kim ni szlachcic, ni kupiec, ni kmie� nie jest bezpieczny? � przed wami! Kto wojny domowe rozpala�, z dymem puszcza� wsie i miasta ukrainne, �upi� �wi�tynie bo�e, gwa�ci� niewiasty � wy i wy! Czego tedy chcesz? Czy aby wam przywileje na wojn� domow�, rozb�j i �upiestwo zosta�y wydane? Zaiste wi�cej wam przebaczono, ni�li odj�to! Chciano <emphasis>membra putrida<a l:href="#fn1027" type="note">[1027]</a></emphasis> leczy�, nie wycina�<a l:href="#fn1028" type="note">[1028]</a>, i nie wiem � jest-li na �wiecie potencja pr�cz Rzeczypospolitej, kt�ra by taki wrz�d we w�asnym �onie toleruj�c, tyle cierpliwo�ci i klemencji<a l:href="#fn1029" type="note">[1029]</a> znalaz�a! A w odwet za to jaka wdzi�czno��? Ot, tu �pi tw�j sprzymierzeniec, ale Rzeczypospolitej wr�g zaciek�y; tw�j przyjaciel, ale nieprzyjaciel krzy�a i chrze�cija�stwa, nie kr�lewi�tko ukrainne, ale murza<a l:href="#fn1030" type="note">[1030]</a> krymski!� Z nim to p�jdziesz pali� w�asne gniazdo, z nim s�dzi� braci! Ale on te� ci odt�d panowa� b�dzie, jemu strzemi� podawa� musisz!</p><p>Chmielnicki wychyli� now� szklank� w�dki.</p><p>� Gdy�my z Barabaszem czasu swego u kr�la mi�o�ciwego byli � odpar� ponuro � i gdy�my na krzywdy i uciski nasze p�akali, pan nasz rzek�: �A to nie macie samopa��w<a l:href="#fn1031" type="note">[1031]</a> i szabli przy boku?�</p><p>� Gdyby� przed Kr�lem kr�l�w stan��, ten by rzek�: �Aza<a l:href="#fn1032" type="note">[1032]</a> przebaczy�e� nieprzyjacio�om swoim, jakom ja swoim przebaczy�?�</p><p>� Z Rzeczpospolit� wojny nie chc�!</p><p>� Jeno jej miecz do gard�a przyk�adasz!</p><p>� Id� Kozak�w z waszych okow�w uwolni�.</p><p>� By ich w tatarskie �yka skr�powa�!</p><p>� Wiary chc� broni�.</p><p>� Z poha�cem w parze.</p><p>� Precz�e ty, bo� nie jest g�osem sumienia mego! Precz! m�wi� ci!</p><p>� Krew przelana ci zaci��y, �zy ludzkie oskar��, �mier� ci� czeka, s�d czeka!</p><p>� Puszczyk! � zawo�a� z w�ciek�o�ci� Chmielnicki i no�em przed piersi� namiestnikow� b�ysn��.</p><p>� Zabij! � rzek� pan Skrzetuski.</p><p>I znowu nasta�a chwila ciszy, znowu s�ycha� by�o tylko chrapanie �pi�cych i �a�osne skrzypienie �wierszcza.</p><p>Chmielnicki sta� przez chwil� z no�em przy piersi Skrzetuskiego; nagle si� wstrz�sn��, opami�ta�, n� upu�ci�, a natomiast porwawszy g�siorek z w�dk� pi� pocz��. Wypi� a� do dna i siad� ci�ko na �awie.</p><p>� Nie mog� go pchn��! � mrucza� � nie mog�! P�no ju�� czy to ju� �wit?� Ale i z drogi zawraca� p�no� Co ty mnie o s�dzie i krwi m�wisz?</p><p>Poprzednio wypi� ju� wiele, teraz w�dka uderza�a mu do g�owy; stopniowo coraz bardziej traci� przytomno��.</p><p>� Jaki tam s�d? Co? Chan obieca� mi posi�ki. Tuhaj-bej tu �pi! Jutro mo�ojcy rusz�� Z nami �wi�ty Micha�-zwyci�zca!� A je�liby� je�liby� to� Ja ci� wykupi� u Tuhaj-beja � ty to pami�taj i powiedz� Ot! boli co�� boli! Z drogi zawraca� p�no!� s�d� Nalewajko� Pawluk�</p><p>Nagle wyprostowa� si�, oczy z przera�eniem wytrzeszczy� i zakrzykn��:</p><p>� Kto tu?</p><p>� Kto tu? � powt�rzy� na wp� rozbudzony koszowy<a l:href="#fn1033" type="note">[1033]</a>.</p><p>Ale Chmielnicki g�ow� na piersi spu�ci�, kiwn�� si� raz, drugi, mrukn��: �Jaki s�d?�� � i usn��.</p><p>Pan Skrzetuski od ran niedawno otrzymanych i wzruszenia rozmowy poblad� bardzo i zes�ab�, wi�c pomy�la�, �e to mo�e �mier� nadlatuje, i zacz�� si� modli� g�o�no.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XIII</p></title><p>Nazajutrz rankiem piesze i konne wojska kozackie ruszy�y z Siczy<a l:href="#fn1034" type="note">[1034]</a>. Lubo<a l:href="#fn1035" type="note">[1035]</a> krew nie splami�a jeszcze step�w, wojna by�a ju� rozpocz�ta. Pu�ki sz�y za pu�kami; rzek�by�: szara�cza przygrzana s�o�cem wiosennym wyroi�a si� z oczeret�w<a l:href="#fn1036" type="note">[1036]</a> Czertomeliku<a l:href="#fn1037" type="note">[1037]</a> i leci na ukrai�skie niwy. W lesie za Bazaw�ukiem<a l:href="#fn1038" type="note">[1038]</a> czekali ju� gotowi do pochodu ordy�cy<a l:href="#fn1039" type="note">[1039]</a>. Sze�� tysi�cy co przebra�szych wojownik�w, zbrojnych nier�wnie lepiej od zwyk�ych czambu�owych<a l:href="#fn1040" type="note">[1040]</a> rabusi�w, stanowi�o pomoc, kt�r� chan przys�a� Zaporo�com i Chmielnickiemu. Mo�ojcy<a l:href="#fn1041" type="note">[1041]</a> na ich widok wyrzucili czapki w g�r�. Zagrzmia�y rusznice i samopa�y<a l:href="#fn1042" type="note">[1042]</a>. Wrzaski kozackie pomieszane z ha��achowaniem<a l:href="#fn1043" type="note">[1043]</a> tatarskim uderzy�y o sklepienie niebios. Chmielnicki i Tuhaj-bej, obaj pod bu�czukami<a l:href="#fn1044" type="note">[1044]</a>, skoczyli ku sobie ko�mi i powitali si� ceremonialnie.</p><p>Sprawiono szyk pochodowy ze zwyk�� Tatarom i Kozakom chy�o�ci�, po czym wojska ruszy�y naprz�d. Ordy�cy zaj�li oba skrzyd�a kozackie, �rodek zawali� Chmielnicki z jazd�, za kt�r� post�powa�a straszna piechota zaporoska<a l:href="#fn1045" type="note">[1045]</a>, dalej �puszkary<a l:href="#fn1046" type="note">[1046]</a>� z armatami, dalej tabor, wozy, na nich s�u�ba obozowa, zapasy �ywno�ci, wreszcie czabanowie<a l:href="#fn1047" type="note">[1047]</a> z zapa�nymi stadami i byd�em.</p><p>Przebywszy bazaw�ucki las, pu�ki wyp�yn�y na stepy. Dzie� by� pogodny. Stropu nieba nie plami�a �adna chmurka. Lekki wiatr podmuchiwa� z p�nocy ku morzu, s�o�ce gra�o na spisach<a l:href="#fn1048" type="note">[1048]</a> i kwiatach pustyni. Roztoczy�y si� przed wojskiem Dzikie Pola<a l:href="#fn1049" type="note">[1049]</a> jako morze bez ko�ca, a na ten widok rado�� ogarn�a kozacze serca. Wielka malinowa chor�giew z Archanio�em zni�y�a si� po kilkakro�, witaj�c step rodzimy, a za jej przyk�adem pochyli�y si� wszystkie bu�czuki i pu�kowe znamiona. Jeden okrzyk wyrwa� si� ze wszystkich piersi.</p><p>Pu�ki rozwin�y si� swobodnie. �Dowbysze<a l:href="#fn1050" type="note">[1050]</a>� i teorbani�ci<a l:href="#fn1051" type="note">[1051]</a> wyjechali na czo�o wojska; hukn�y kot�y, zad�wi�cza�y litaury<a l:href="#fn1052" type="note">[1052]</a> i teorbany, a do wt�ru im pie�� przez tysi�ce g�os�w �piewana wstrz�sn�a powietrzem i stepem: </p><cite><poem><stanza><v>Hej wy stepy, wy ridnyje,</v><v>Krasnym cwitom pysanyje,</v><v>Jako more szyrokije<a l:href="#fn1053" type="note">[1053]</a>!</v></stanza></poem></cite><p>Teorbani�ci pu�cili cugle i przechyleni w ty� na kulbakach<a l:href="#fn1054" type="note">[1054]</a>, z oczyma utkwionymi w niebo, uderzali o struny teorban�w; litaurzy�ci, wyci�gn�wszy r�ce nad g�owami, bili w swoje miedziane kr�gi, dowbysze grzmieli w kot�y, a te wszystkie odg�osy wraz z monotonnymi s�owami pie�ni i przera�liwym, niesfornym �wistem piszcza�ek tatarskich zla�y si� w jak�� nut� ogromn�, dzik� a sm�tn� jak sama pustynia. Upojenie ogarn�o wszystkie pu�ki; g�owy chwia�y si� w takt pie�ni i wreszcie zdawa�o si�, �e ca�y step roz�piewany ko�ysze si� razem z lud�mi i ko�mi, i chor�gwiami.</p><p>Sp�oszone stada ptactwa zerwa�y si� ze stepu i lecia�y przed wojskiem jak drugie wojsko powietrzne.</p><p>Chwilami pie�� i muzyka milk�y, a w�wczas s�ycha� by�o �opot chor�gwi, t�tent i parskanie koni i skrzypienie woz�w taborowych podobne do krzyku �ab�dzi lub �urawi.</p><p>Na czele, pod wielk� chor�gwi� malinow� i pod bu�czukiem, jecha� Chmielnicki przybrany w czerwie�, na bia�ym koniu, z poz�ocist� bu�aw� w r�ku.</p><p>Ca�y tabor porusza� si� z wolna i ci�gn�� na p�noc, pokrywaj�c jak gro�na fala � rzeczki, d�browy i mogi�y<a l:href="#fn1055" type="note">[1055]</a>, nape�niaj�c szumem i gwarem pustosz stepow�.</p><p>A od Czehryna<a l:href="#fn1056" type="note">[1056]</a>, z p�nocnego kra�ca pustyni, p�yn�a przeciw tej fali inna fala wojsk koronnych pod wodz� m�odego Potockiego<a l:href="#fn1057" type="note">[1057]</a>. Tu Zaporo�cy i Tatarzy szli jakoby na wesele, z pie�ni� radosn� na ustach; tam powa�na husaria post�powa�a w pos�pnym milczeniu, id�c niech�tnie na t� walk� bez s�awy. Tu pod malinow� chor�gwi� stary, do�wiadczony w�dz potrz�sa� gro�nie bu�aw�, jakby pewien zwyci�stwa i zemsty; tam na czele jecha� m�odzieniec z twarz� zamy�lon�, jakby �wiadom swych smutnych a bliskich przeznacze�.</p><p>Dzieli�a ich jeszcze wielka przestrze� stepu.</p><p>Chmielnicki nie �pieszy� si�. Liczy� bowiem, �e im bardziej pogr��y si� m�ody Potocki w pustyni�, im dalej odsunie si� od obu hetman�w, tym �atwiej b�dzie m�g� by� pokonany. A tymczasem coraz nowi zbiegowie z Czehryna, Powo�oczy i wszystkich brzegowych miast ukrai�skich zwi�kszali codziennie si�y zaporoskie, przynosz�c zarazem wie�ci z przeciwnego obozu. Dowiedzia� si� z nich Chmielnicki, �e stary hetman wys�a� syna z dwoma tylko tysi�cami jazdy l�dem<a l:href="#fn1058" type="note">[1058]</a>, a za� sze�� tysi�cy semen�w i tysi�c niemieckiej piechoty bajdakami<a l:href="#fn1059" type="note">[1059]</a> Dnieprem. Obie te si�y mia�y rozkaz sta�� z sob� utrzyma� ��czno��, ale rozkaz zosta� ju� pierwszego dnia z�amany, bo bajdaki, porwane bystrym pr�dem Dnieprowym, wyprzedzi�y znacznie husari� id�c� brzegiem, kt�rej poch�d op�nia�y niezmiernie przeprawy przez wszystkie rzeczki wpadaj�ce do Dniepru.</p><p>Chmielnicki wi�c, pragn�c, by ten rozdzia� powi�kszy� si� jeszcze bardziej, nie �pieszy� si�. Trzeciego dnia pochodu zaleg� taborem ko�o Komyszej Wody i odpoczywa�.</p><p>Tymczasem podjazdy Tuhaj-beja sprowadzi�y j�zyka. By�o to dw�ch dragon�w, kt�rzy zaraz za Czehrynem<a l:href="#fn1060" type="note">[1060]</a> zbiegli z taboru Potockiego. P�dz�c dzie� i noc zdo�ali znacznie wyprzedzi� sw�j ob�z. Stawiono ich natychmiast przed Chmielnickim.</p><p>Opowiadania ich potwierdzi�y to, co by�o ju� Chmielnickiemu wiadome o si�ach m�odego Stefana Potockiego; natomiast przynie�li mu now� wiadomo��, �e przyw�dcami semen�w<a l:href="#fn1061" type="note">[1061]</a>, p�yn�cych wraz z piechot� niemieck� na bajdakach, byli stary Barabasz i Krzeczowski.</p><p>Us�yszawszy to ostatnie nazwisko Chmielnicki porwa� si� na r�wne nogi.</p><p>� Krzeczowski? pu�kownik regestrowych perejas�awskich<a l:href="#fn1062" type="note">[1062]</a>?</p><p>� On sam, ja�nie wielmo�ny hetmanie! � odpowiedzieli dragoni.</p><p>Chmielnicki zwr�ci� si� do otaczaj�cych go pu�kownik�w.</p><p>� W poch�d! � zakomenderowa� grzmi�cym g�osem.</p><p>W niespe�na godzin� p�niej tabor ruszy� naprz�d, chocia� s�o�ce ju� zachodzi�o i noc nie obiecywa�a by� pogodn�. Jakie� straszne, rude chmurzyska porozwala�y si� na zachodniej stronie nieba, podobne do smok�w, do lewiatan�w, i zbli�a�y si� ku sobie, jakby chc�c stoczy� walk�.</p><p>Tabor posuwa� si� w lewo, ku brzegowi Dniepru. Szli teraz cicho, bez pie�ni, bez bicia w kot�y, w litaury, i szybko, o ile pozwala�y im trawy, tak bujne w tej okolicy, �e pogr��one w nich pu�ki chwilami traci�y si� z oczu, a r�nobarwne chor�gwie zdawa�y si� same p�yn�� po stepie. Jazda torowa�a drog� wozom i piechocie, kt�re post�puj�c z trudno�ci�, wkr�tce pozosta�y znacznie w tyle. Tymczasem noc pokry�a stepy. Ogromny czerwony ksi�yc wytoczy� si� z wolna na niebo, ale przes�aniany co chwila chmurami rozpala� si� i gas� jak lampa t�umiona powiewami wiatru.</p><p>By�o ju� dobrze z p�nocy, gdy oczom Kozak�w i Tatar�w ukaza�y si� czarne, olbrzymie masy odrzynaj�ce si� wyra�nie na ciemnym tle nieba.</p><p>By�y to mury Kudaku<a l:href="#fn1063" type="note">[1063]</a>.</p><p>Podjazdy zakryte ciemno�ci� zbli�y�y si� pod zamek tak ostro�nie i cicho, jak wilcy<a l:href="#fn1064" type="note">[1064]</a> lub ptactwo nocne. A nu� mo�na by ubiec niespodzianie senn� fortec�!</p><p>Ale nagle b�yskawica na wa�ach rozdar�a ciemno�ci, huk straszliwy wstrz�sn�� ska�ami Dniepru i kula ognista zatoczywszy jaskrawy �uk na niebie upad�a w trawy stepowe.</p><p>To pos�pny cyklop Grodzicki dawa� zna�, �e czuwa.</p><p>� Pies jednooki! � mrukn�� do Tuhaj-beja Chmielnicki � widzi w nocy.</p><p>Kozacy pomin�li zamek � o kt�rego wzi�ciu w chwili, gdy przeciw nim samym ci�gn�y wojska koronne, nie mogli my�le� � i ruszyli dalej. Ale pan Grodzicki wali� za nimi z dzia�, a� si� mury zamkowe trz�s�y, nie tyle, by im szkody przyczyni�, gdy� przechodzili w znacznej odleg�o�ci, ale aby ostrzec wojska nadp�ywaj�ce Dnieprem, kt�re mog�y znajdowa� si� ju� niedaleko.</p><p>Przede wszystkim jednak huk dzia� kudackich odbi� si� w sercu i uszach pana Skrzetuskiego. M�ody rycerz, prowadzony z rozkazu Chmiela z taborem kozackim, drugiego dnia zachorowa� ci�ko. W walce na Chortycy<a l:href="#fn1065" type="note">[1065]</a> nie otrzyma� on wprawdzie �adnej �miertelnej rany, ale utraci� tyle krwi, �e niewiele w nim �ycia zosta�o. Rany jego, opatrzone po kozacku przez starego kantarzeja<a l:href="#fn1066" type="note">[1066]</a>, otworzy�y si�, ow�adn�a nim gor�czka i nocy owej le�a� wp�przytomny na kozackiej teledze<a l:href="#fn1067" type="note">[1067]</a>, nie wiedz�c o �wiecie bo�ym. Zbudzi�y go dopiero dzia�a kudackie. Roztworzy� oczy, podni�s� si� na wozie i pocz�� rozgl�da� si� naoko�o. Kozacki tabor przemyka� si� w ciemno�ciach jak korow�d mar, a zamek hucza� i �wieci� r�owymi dymami; kule ogniste podskakiwa�y po stepie, charkocz�c i warcz�c jak psy rozz�oszczone, wi�c na ten widok taka �a�o��, taka t�sknota ogarn�y pana Skrzetuskiego, �e got�w by� i umrze� zaraz, byle cho� dusz� ulecie� do swoich. Wojna! Wojna! A oto on w obozie wrog�w bezbronny, chory, z woza<a l:href="#fn1068" type="note">[1068]</a> nie mog�cy si� podnie��. Rzeczpospolita w niebezpiecze�stwie, on za� nie leci jej ratowa�! A tam, w �ubniach<a l:href="#fn1069" type="note">[1069]</a>, wojska pewno ju� ruszaj�. Ksi��� z b�yskawicami w oczach lata przed szeregami, a w kt�r� stron� bu�aw� skinie, tam wnet trzysta kopii jakby trzysta grom�w uderzy. Tu rozmaite znajome twarze zacz�y namiestnikowi stawa� przed oczy. Ma�y Wo�odyjowski leci na czele dragon�w ze swoj� cienk� szabelk� w r�ku, ale to fechmistrz nad fechmistrze: z kim j� skrzy�uje, ten jakby le�a� w mogile; tam zn�w pan Podbipi�ta wznosi sw�j katowski Zerwikaptur! Zetnie trzy g�owy czy nie zetnie? Ksi�dz Jask�lski ogania chor�gwie i modli si� z r�kami do g�ry, lecz to dawny �o�nierz, wi�c nie mog�c wytrzyma�, huknie czasem: Bij, zabij!� A owo pancerni k�ad� ju� glewie<a l:href="#fn1070" type="note">[1070]</a> w p� ko�skiego ucha, pu�ki ruszaj� naprz�d, rozp�dzaj� si�, p�dz�, bitwa, zawierucha!</p><p>Nagle widzenie si� zmienia. Przed namiestnikiem staje Helena, blada, z rozpuszczonym w�osem, i wo�a: �Ratuj, bo mnie Bohun goni!� Pan Skrzetuski zrywa si� z wozu, a� jaki� g�os, ale ju� rzeczywisty, m�wi do niego:</p><p>� Le��e, detyno<a l:href="#fn1071" type="note">[1071]</a>, bo zwi���.</p><p>To esau�<a l:href="#fn1072" type="note">[1072]</a> taborowy, Zachar, kt�remu Chmielnicki kaza� pilnowa� namiestnika jak oka w g�owie, uk�ada go na powr�t na wozie, okrywa ko�sk� sk�r� i pyta jeszcze:</p><p>� Szczo z toboju<a l:href="#fn1073" type="note">[1073]</a>?</p><p>Wi�c pan Skrzetuski przytomnieje zupe�nie. Mary pierzchaj�. Wozy ci�gn� samym brzegiem Dnieprowym. Ch�odny powiew dochodzi od rzeki i noc blednie. Ptactwo wodne rozpoczyna gwar poranny.</p><p>� S�uchaj, Zachar! to my ju� min�li Kudak<a l:href="#fn1074" type="note">[1074]</a>? � pyta pan Skrzetuski.</p><p>� Min�li! � odpowiada Zaporo�ec.</p><p>� A dok�d ci�gniecie?</p><p>� Ne znaju. Bytwa, ka�e, bude, a�e ne znaju<a l:href="#fn1075" type="note">[1075]</a>.</p><p>Na te s�owa serce uderzy�o rado�nie w piersiach pana Skrzetuskiego. S�dzi� on, �e Chmielnicki b�dzie oblega� Kudak i �e od tego wojn� zacznie. Tymczasem po�piech, z jakim Kozacy szli naprz�d, pozwala� wnosi�, �e wojska koronne by�y ju� blisko i �e w�a�nie Chmielnicki dlatego pomin�� fortec�, by nie by� zmuszonym do bitwy pod jej dzia�ami. �Dzi� jeszcze mo�e wolny b�d� � pomy�la� namiestnik i wzni�s� oczy dzi�kczynnie ku niebu.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XIV</p></title><p>Huk dzia� kudackich<a l:href="#fn1076" type="note">[1076]</a> s�ysza�y r�wnie� wojska p�yn�ce bajdakami<a l:href="#fn1077" type="note">[1077]</a> pod wodz� starego Barabasza i Krzeczowskiego.</p><p>Sk�ada�y si� one z sze�ciu tysi�cy Kozak�w regestrowych i jednego regimentu wybornej piechoty niemieckiej, kt�rej pu�kownikowa� Hans Flik.</p><p>Pan Miko�aj Potocki<a l:href="#fn1078" type="note">[1078]</a> d�ugo si� waha�, zanim Kozak�w przeciw Chmielnickiemu wyprawi�, ale �e Krzeczowski mia� na nich wp�yw ogromny, a Krzeczowskiemu hetman ufa� bez granic, wi�c tylko semenom<a l:href="#fn1079" type="note">[1079]</a> kaza� przysi�g� wierno�ci z�o�y� i � wyprawi� ich w imi� bo�e.</p><p>Krzeczowski, �o�nierz pe�en do�wiadczenia i wielce w poprzednich wojnach ws�awiony, by� klientem<a l:href="#fn1080" type="note">[1080]</a> domu Potockich, kt�rym wszystko zawdzi�cza�: i pu�kownikostwo, i szlachectwo, gdy� mu je na sejmie wyrobili, i na koniec obszerne posiad�o�ci po�o�one przy zbiegu Dniestru i Ladawy, kt�re do�ywotnio od nich trzyma�.</p><p>Tyle tedy w�z��w ��czy�o go z Rzecz�pospolit� i z Potockimi, �e cie� nieufno�ci nie m�g� zrodzi� si� w duszy hetma�skiej. By� to przy tym cz�owiek w sile dni, bo zaledwie pi��dziesi�t lat licz�cy, i wielka przysz�o�� otwiera�a si� przed nim na us�ugach krajowi. Niekt�rzy chcieli w nim widzie� nast�pc� Stefana Chmieleckiego, kt�ry rozpocz�wszy zaw�d jako prosty rycerz stepowy, sko�czy� go jako wojewoda kijowski i senator Rzeczypospolitej. Od Krzeczowskiego zale�a�o p�j�� t� sam� drog�, na kt�r� pcha�o go m�stwo, dzika energia i niepohamowana ambicja, g�odna zar�wno bogactw, jak i dostoje�stw. Gwoli tej to ambicji silnie przed niedawnym czasem zabiega� o starostwo lity�skie, a gdy na koniec otrzyma� je pan Korbut, Krzeczowski g��boko zakopa� w sercu zaw�d, ale prawie �e odchorowa� z zawi�ci i zmartwienia. Teraz zdawa� mu si� los na nowo u�miecha�, gdy� otrzymawszy od hetmana wielkiego tak wa�n� funkcj� wojskow�, �mia�o m�g� liczy�, �e imi� jego obije si� o uszy kr�lewskie. A by�o to rzecz� wa�n�, bo nast�pnie nale�a�o tylko pok�oni� si� panu, aby otrzyma� przywilej z mi�ymi duszy szlacheckiej s�owami: �Bi� nam czo�om i prosy�, szczob jeho podaryty, a my pomniawszy jeho us�ugi, dajem<a l:href="#fn1081" type="note">[1081]</a>� etc. T� drog� zdobywa�o si� na Rusi bogactwa i dostoje�stwa; t� drog� ogromne obszary pustych step�w, kt�re przedtem nale�a�y do Boga i Rzplitej<a l:href="#fn1082" type="note">[1082]</a>, przechodzi�y w r�ce prywatne; t� drog� chudopacho�ek<a l:href="#fn1083" type="note">[1083]</a> na pana wyrasta� i m�g� krzepi� si� nadziej�, �e potomkowie jego mi�dzy senatory<a l:href="#fn1084" type="note">[1084]</a> zasi�d�<a l:href="#fn1085" type="note">[1085]</a>.</p><p>Krzeczowskiego gryz�o jeno to, �e w owej powierzonej mu funkcji musia� dzieli� w�adz� z Barabaszem, ale by� to podzia� tylko nominalny. W rzeczywisto�ci stary pu�kownik czerkaski, zw�aszcza w ostatnich czasach, tak si� postarza� i zgrzybia�, �e ju� cia�em jedynie do tej ziemi nale�a�, a dusza jego i umys� pogr��one by�y ustawicznie w odr�twieniu i martwocie, kt�re zwykle �mier� prawdziw� poprzedzaj�. Z pocz�tku wyprawy rozbudzi� si� i pocz�� si� krz�ta� do�� ra�nie, rzek�by�: na odg�os surm wojennych stara �o�nierska krew pocz�a w nim kr��y� silniej, bo by� to przecie czasu swego ws�awiony rycerz i w�dz stepowy; ale zaraz po wyruszeniu uko�ysa� go plusk wiose�, u�pi�y pie�ni semen�w i �agodny ruch bajdak�w, wi�c zapomnia� o �wiecie bo�ym. Krzeczowski wszystkim rz�dzi� i zawiadywa�, Barabasz za� budzi� si� tylko do jedzenia; najad�szy si�, pyta� ze zwyczaju o to i owo � zbywano go lada jak� odpowiedzi�, w ko�cu wzdycha� i mawia�: �Ot, rad by ja z inn� wojn� do mogi�y si� k�a��, ale wola bo�a!�</p><p>Tymczasem ��czno�� z wojskiem koronnym, id�cym pod wodz� Stefana Potockiego<a l:href="#fn1086" type="note">[1086]</a>, zosta�a od razu przerwana. Krzeczowski narzeka�, �e husaria i dragonia<a l:href="#fn1087" type="note">[1087]</a> za wolno id�, �e nadto u przepraw marudz�, �e m�ody syn hetma�ski nie ma wojskowego do�wiadczenia, ale z tym wszystkim kaza� wios�owa� i p�yn�� naprz�d.</p><p>Bajdaki p�yn�y wi�c z biegiem Dnieprowym ku Kudakowi<a l:href="#fn1088" type="note">[1088]</a>, oddalaj�c si� coraz bardziej od wojsk koronnych.</p><p>Nareszcie pewnej nocy zas�yszano huk dzia�.</p><p>Barabasz spa� i nie obudzi� si�; natomiast Flik, kt�ry p�yn�� naprz�d, wsiad� w podjazdk� i uda� si� do Krzeczowskiego.</p><p>� Mo�ci pu�kowniku � rzek� � to kudackie armaty. Co mam czyni�?</p><p>� Zatrzymaj wa�� bajdaki. Zostaniemy przez noc w oczeretach<a l:href="#fn1089" type="note">[1089]</a>.</p><p>� Chmielnicki widocznie zamek oblega. Moim zdaniem, nale�a�oby po�pieszy� z odsiecz�.</p><p>� Ja wa�ci o zdanie nie pytam, jeno rozkaz daj�. Przy mnie komenda.</p><p>� Mo�ci pu�kowniku!�</p><p>� Sta� i czeka�! � rzek� Krzeczowski.</p><p>Ale widz�c, �e energiczny Niemiec szarpie swoj� ��t� brod� i ust�powa� bez racji nie my�li, doda� �agodnie:</p><p>� Kasztelan do jutra rana mo�e z jazd� nadci�gn��, a fortecy przez jedn� noc nie wezm�.</p><p>� A je�li nie nadci�gnie?</p><p>� B�dziem czeka� cho�by dwa dni. Wa�� nie znasz Kudaku! Po�ami� oni sobie z�by o jego mury, a ja bez kasztelana na odsiecz nie b�d� ci�gn��, bo i prawa do tego nie mam. Jego to rzecz.</p><p>Wszelka s�uszno�� zdawa�a si� by� po stronie Krzeczowskiego, wi�c Flik nie nalega� d�u�ej i oddali� si� do swoich Niemc�w. Po chwili bajdaki pocz�y zbli�a� si� ku prawemu brzegowi i zasuwa� w oczerety, kt�re wi�cej jak na staj� pokrywa�y szeroko w tym miejscu rozlan� �ach�. Na koniec plusk wiose� usta�, statki skry�y si� ca�kowicie w szuwarach, a rzeka zdawa�a si� by� pust� zupe�nie. Krzeczowski zakaza� palenia ogni, �piewania pie�ni i rozm�w, wi�c okolic� zaleg�a cisza przerywana tylko dalekim odg�osem dzia� kudackich.</p><p>Wszelako na statkach nikt pr�cz jednego Barabasza nie zmru�y� oka. Flik, cz�owiek rycerski i boju chciwy, chcia�by ptakiem lecie� pod Kudak<a l:href="#fn1090" type="note">[1090]</a>. Semenowie pytali si� siebie z cicha: co te� si� mo�e zdarzy� z fortec�? Wytrzyma czy nie wytrzyma? A tymczasem huk wzmaga� si� coraz bardziej. Wszyscy byli przekonani, �e zamek odpiera szturm gwa�towny. �Chmiel nie �artuje, ale i Grodzicki nie �artuje!� � szeptali Kozacy. A co to b�dzie jutro?</p><p>To samo pytanie zadawa� sobie prawdopodobnie Krzeczowski, kt�ry siad�szy na przedzie swego bajdaku zamy�li� si� g��boko. Chmielnickiego zna� on dobrze i dawno, uwa�a� go zawsze a� dot�d za cz�owieka nadzwyczajnych zdolno�ci, kt�remu tylko pola brak�o, by wylecia� jak orze� w g�r�, a teraz Krzeczowski zw�tpi� o tym. Dzia�a grzmia�y ci�gle, a zatem chyba Chmielnicki naprawd� Kudak oblega�?</p><p>�Je�li tak jest � my�la� Krzeczowski � to to jest cz�owiek zgubiony!�</p><p>Jak to? Wi�c podni�s�szy Zaporo�e, zapewniwszy sobie pomoc chanow�, zebrawszy si�y, jakimi �aden z wata�k�w<a l:href="#fn1091" type="note">[1091]</a> dotychczas nie rozporz�dza�, zamiast i�� co naj�pieszniej na Ukrain�, zamiast pobudzi� czer�, przeci�gn�� grodowych, zgnie�� co pr�dzej hetman�w i opanowa� ca�y kraj, nimby na obron� jego nowe wojska nadesz�y, on � Chmielnicki, on � stary �o�nierz, szturmuje do niezdobytej fortecy, kt�ra przez rok mo�e go trzyma�? I pozwoli na to, by najlepsze si�y jego tak rozbi�y si� o mury Kudaku, jak fala Dnieprowa rozbija si� o ska�y poroh�w<a l:href="#fn1092" type="note">[1092]</a>? I b�dzie czeka� pod Kudakiem, a� si� hetmani wzmocni� i obiegn� go jak Nalewajk�<a l:href="#fn1093" type="note">[1093]</a> pod So�onic�<a l:href="#fn1094" type="note">[1094]</a>?�</p><p>� To cz�owiek zgubiony! � powt�rzy� raz jeszcze pan Krzeczowski. � W�a�ni Kozacy go wydadz�. Nieudany szturm wywo�a zniech�cenie i pop�och. Iskra buntu zaga�nie w samym zarodku, a Chmielnicki nie b�dzie straszniejszy ni� miecz, kt�ry si� u�ama� przy r�koje�ci.</p><p>� To g�upiec!</p><p>�<emphasis>Ergo</emphasis><a l:href="#fn1095" type="note">[1095]</a>? � pomy�la� pan Krzeczowski � <emphasis>ergo</emphasis>, jutro wysadz� na brzeg moich semen�w i Niemc�w, a nast�pnej nocy na os�abionego szturmami niespodziewanie uderz�. Zaporo�c�w w pie� wyr�n�, a Chmielnickiego, zwi�zanego, pod nogi hetma�skie rzuc�. Jego to w�asna wina, bo mog�o si� zdarzy� inaczej.�</p><p>Tu rozkie�znana ambicja pana Krzeczowskiego wzbi�a si� na sokolich skrzyd�ach w g�r�. Wiedzia� on dobrze, �e m�ody Potocki �adn� miar� do jutrzejszej nocy przyci�gn�� nie mo�e, wi�c kto urwie g�ow� hydrze? Krzeczowski! Kto zgasi bunt, kt�ry straszliwym po�arem m�g�by ogarn�� ca�� Ukrain�? Krzeczowski! Mo�e stary hetman b�dzie krzyw troch�, �e si� to stanie bez udzia�u synala, ale si� wysapie pr�dko, a tymczasem wszystkie promienie s�awy i �aski kr�lewskiej o�wiec� czo�o zwyci�zcy.</p><p>Nie! Trzeba si� jednak b�dzie podzieli� s�aw� ze starym Barabaszem i z Grodzickim! Pan Krzeczowski zas�pi� si� mocno, ale wnet wypogodzi� si�. Wszak�e t� star� k�od�, Barabasza, lada dzie� zakopi� w ziemi�, a Grodzicki, byle m�g� w Kudaku siedzie� i Tatar�w kiedy niekiedy z dzia� przep�oszy�, niczego wi�cej nie pragnie; pozostaje jeden Krzeczowski.</p><p>Byle hetma�stwo ukrainne m�g� otrzyma�!</p><p>Gwiazdy migota�y na niebie, a pu�kownikowi zdawa�o si�, �e to klejnoty w bu�awie<a l:href="#fn1096" type="note">[1096]</a>; wiatr szumia� w oczeretach<a l:href="#fn1097" type="note">[1097]</a>, a jemu zda�o si�, �e to szumi bu�czuk<a l:href="#fn1098" type="note">[1098]</a> hetma�ski.</p><p>Dzia�a Kudaku grzmia�y ci�gle.</p><p>�Chmielnicki da gard�o pod miecz � my�la� dalej pu�kownik � ale to jego w�asna wina! Mog�o by� inaczej! Gdyby poszed� od razu na Ukrain�!� Mog�o by� inaczej! Tam wre i huczy wszystko, tam le�� prochy czekaj�ce tylko na iskr�. Rzeczpospolita jest pot�na, ale na Ukrainie si� nie ma, a kr�l niem�ody, schorowany! Jedna wygrana przez Zaporo�c�w bitwa sprowadzi�aby nieobliczone skutki��</p><p>Krzeczowski ukry� twarz w d�oniach i siedzia� nieruchomy, a tymczasem gwiazdy stacza�y si� ni�ej i ni�ej i zachodzi�y z wolna na step. Przepi�rki ukryte w trawach pocz�y si� nawo�ywa�. Niezad�ugo mia�o za�wita�.</p><p>Na koniec rozmy�lania pu�kownika skrzep�y w niewzruszony zamiar. Jutro uderzy na Chmielnickiego i zetrze go w proch. Po jego trupie dojdzie do bogactw i dostoje�stw, stanie si� narz�dziem kary w r�ku Rzeczypospolitej, jej obro�c�, w przysz�o�ci jej dygnitarzem i senatorem. Po zwyci�stwie nad Zaporo�em i Tatarami nie odm�wi� mu niczego.</p><p>A jednak � nie dano mu starostwa lity�skiego.</p><p>Na to wspomnienie Krzeczowski �cisn�� pi�cie<a l:href="#fn1099" type="note">[1099]</a>. Nie dano mu starostwa mimo pot�nego wp�ywu jego protektor�w Potockich, mimo jego zas�ug wojennych, dlatego tylko, �e by� <emphasis>homo novus<a l:href="#fn1100" type="note">[1100]</a></emphasis>, a jego przeciwnik od kniazi�w r�d wywodzi�. W tej Rzeczypospolitej nie do�� by�o zosta� szlachcicem, nale�a�o jeszcze czeka�, by to szlachectwo pokry�o si� ple�ni� jak wino, by zardzewia�o jak �elazo.</p><p>Chmielnicki jeden m�g� zaprowadzi� nowy porz�dek rzeczy, kt�remu bogdaj �e i sam kr�l by sprzyja� � ale, nieszcz�nik, wola� oto rozbija� g�ow� o ska�y kudackie. Pu�kownik uspokaja� si� z wolna. Odm�wili mu raz starostwa � c� z tego? Tym bardziej b�d� si� starali go wynagrodzi�, zw�aszcza po zwyci�stwie i zgaszeniu buntu, po uwolnieniu od wojny domowej Ukrainy, ba! ca�ej Rzeczypospolitej! W�wczas niczego mu nie odm�wi�, w�wczas nie b�dzie potrzebowa� nawet i Potockich�</p><p>Senna g�owa schyli�a mu si� na piersi � i usn�� marz�c o starostwach, o kasztelaniach, o nadaniach kr�lewskich i sejmowych�</p><p>Gdy si� zbudzi�, by� brzask. Na bajdakach<a l:href="#fn1101" type="note">[1101]</a> spa�o jeszcze wszystko. W dali po�yskiwa�y w bladym, pierzch�ym �wietle wody Dnieprowe. Naoko�o panowa�a absolutna cisza. Ta w�a�nie cisza zbudzi�a go.</p><p>Dzia�a kudackie przesta�y hucze�.</p><p>�Co to? � pomy�la� Krzeczowski. � Pierwszy szturm odparty? czy mo�e Kudak<a l:href="#fn1102" type="note">[1102]</a> wzi�ty?�</p><p>Ale to niepodobna!</p><p>Nie! po prostu zbici Kozacy le�� gdzie� z dala od zamku i rany li��, a jednooki Grodzicki pogl�da na nich przez strzelnic�, rychtuj�c na nowo dzia�a.</p><p>Jutro szturm powt�rz� i znowu z�by po�ami�.</p><p>Tymczasem rozednia�o. Krzeczowski zbudzi� ludzi na swym bajdaku i pos�a� cz�no po Flika.</p><p>Flik przyby� niebawem.</p><p>� Mo�ci pu�kowniku! � rzek� mu Krzeczowski � je�li do wieczora kasztelan nie nadci�gnie, a z noc� szturm si� powt�rzy, ruszymy fortecy w pomoc.</p><p>� Moi ludzie gotowi � odpar� Flik.</p><p>� Rozdaj�e im prochy i kule.</p><p>� Rozdane.</p><p>� W nocy wysi�dziemy<a l:href="#fn1103" type="note">[1103]</a> na brzeg i ruszymy jak najciszej stepem. Zejdziemy ich niespodzianie.</p><p>� <emphasis>Gut, sehr gut</emphasis><a l:href="#fn1104" type="note">[1104]</a>! Ale czyby si� nie przysun�� troch� bajdakami? Do fortecy mil ze cztery. Troch� daleko dla piechoty.</p><p>� Piechota si�dzie na konie semen�w.</p><p>� <emphasis>Sehr gut</emphasis>!</p><p>� Ludzie niech le�� cicho w sitowiach, na brzeg nie wychodz� i ha�as�w nie sprawuj�. Ogni�w<a l:href="#fn1105" type="note">[1105]</a> nie pali�, bo dymy by nas zdradzi�y. Nie powinni o nas wiedzie�.</p><p>� Mg�a taka, �e i dym�w nie ujrz�.</p><p>Rzeczywi�cie rzeka, �acha poro�ni�ta oczeretem<a l:href="#fn1106" type="note">[1106]</a>, w kt�rej sta�y bajdaki, i stepy by�y pokryte, jak okiem si�gn��, bia�ym, nieprzeniknionym tumanem. Ale �e by� to dopiero �wit, wi�c mg�y mog�y jeszcze opa�� i ods�oni� stepowe przestrzenie.</p><p>Flik odjecha�. Ludzie na bajdakach budzili si� z wolna; wnet og�oszono rozkazy Krzeczowskiego, by si� zachowa� cicho � wi�c zabierali si� do rannego posi�ku bez �o�nierskiego gwaru. Kto by przechodzi� brzegiem lub p�yn�� �rodkiem rzeki, ani by si� domy�li�, �e w przyleg�ej �asze ukrywa si� kilka tysi�cy ludzi. Koniom dawano je�� z r�ki, by nie r�a�y. Bajdaki zakryte mg�� le�a�y przyczajone w lesie szuwar�w. Gdzieniegdzie tylko przemyka�a si� ma�a pidjizdka o dw�ch wios�ach, rozwo��ca suchary i rozkazy, zreszt� wsz�dzie panowa�o grobowe milczenie.</p><p>Nagle w trawach, trzcinach, szuwarach i zaro�lach przybrze�nych, naoko�o ca�ej �achy, rozleg�y si� dziwne, a bardzo liczne g�osy wo�aj�ce:</p><p>� Pugu! Pugu!</p><p>Cisza�</p><p>� Pugu! Pugu!</p><p>I znowu nasta�o milczenie, jak gdyby owe g�osy wo�aj�ce na brzegach oczekiwa�y na odpowied�.</p><p>Ale odpowiedzi nie by�o. Wo�ania zabrzmia�y po raz trzeci, ale szybsze i niecierpliwsze:</p><p>� Pugu! Pugu! Pugu!</p><p>W�wczas od strony statk�w rozleg� si� w�r�d mg�y g�os Krzeczowskiego:</p><p>� A kto taki?</p><p>� Kozak z �ugu!</p><p>Semenom ukrytym na bajdakach serca zabi�y niespokojnie. Tajemnicze owo wo�anie by�o im znane dobrze. W ten spos�b Zaporo�cy porozumiewali si� z sob� na zimownikach, w ten tak�e spos�b w czasie wojen zapraszali na rozmow� braci Kozak�w regestrowych i grodowych, mi�dzy kt�rymi bywa�o wielu nale��cych sekretnie do bractwa.</p><p>G�os Krzeczowskiego rozleg� si� znowu:</p><p>� Czego chcecie?</p><p>� Bohdan Chmielnicki, hetman zaporoski, oznajmia, �e dzia�a na �ach� s� obr�cone.</p><p>� Powiedzcie hetmanowi zaporoskiemu, �e nasze obr�cone s� na brzegi.</p><p>� Pugu! Pugu!</p><p>� Czego jeszcze chcecie?</p><p>� Bohdan Chmielnicki, hetman zaporoski, prosi na rozmow� swojego przyjaciela, pana Krzeczowskiego pu�kownika.</p><p>� Niech jeno da zak�adnik�w.</p><p>� Dziesi�ciu kurzeniowych.</p><p>� Zgoda!</p><p>W tej chwili brzegi �achy zakwit�y jakby kwieciem Zaporo�cami, kt�rzy popowstawali spo�r�d traw, mi�dzy kt�rymi le�eli ukryci. Z dala, od step�w nadci�ga�a ich konnica i armaty, ukaza�y si� dziesi�tki i setki chor�gwi, znamion, bu�czuk�w<a l:href="#fn1107" type="note">[1107]</a>. Szli ze �piewaniem i biciem w kot�y. Wszystko to razem podobniejsze by�o do radosnego powitania ni� do zetkni�cia si� wrogich pot�g.</p><p>Semenowie z bajdak�w<a l:href="#fn1108" type="note">[1108]</a> odpowiedzieli okrzykami. Tymczasem przyby�y cz�na wioz�ce ataman�w kurzeniowych. Krzeczowski wsiad� w jedno z nich i odjecha� na brzeg. Tam podano mu konia i przeprowadzono natychmiast do Chmielnickiego.</p><p>Chmielnicki ujrzawszy go uchyli� czapki, a nast�pnie powita� go serdecznie.</p><p>� Mo�ci pu�kowniku! � rzek� � stary przyjacielu m�j i kumie! Gdy pan hetman koronny kaza� ci mnie �apa� i do obozu odstawi�, ty� tego uczyni� nie chcia�, jeno mi� ostrzeg�e�, bym si� ucieczk� salwowa�, dla kt�rego uczynku winienem ci wdzi�czno�� i mi�o�� bratersk�.</p><p>To m�wi�c r�k� uprzejmie wyci�ga�, ale czarniawa twarz Krzeczowskiego pozosta�a jak l�d zimna.</p><p>� Teraz za�, gdy� si� wyratowa�, mo�ci hetmanie � rzek� � rebeli� podnios�e�.</p><p>� O swoje to, twoje i ca�ej Ukrainy krzywdy id� si� upomnie� z przywilejami kr�lewskimi w r�ku i w tej nadziei, �e pan nasz mi�o�ciwy za z�e mi tego nie poczyta.</p><p>Krzeczowski pocz�� patrzy� bystro w oczy Chmielnickiemu i rzek� z przyciskiem:</p><p>� Kudak<a l:href="#fn1109" type="note">[1109]</a> obleg�e�?</p><p>� Ja? Chyba bym by� z rozumu obran! Kudak min��em i anim wystrzeli�, cho� mnie stary �lepiec armatami stepom oznajmia�. Mnie na Ukrain� by�o pilno, nie do Kudaku, a do ciebie by�o mi pilno, do starego druha, dobrodzieja.</p><p>� Czego ty ode mnie chcesz?</p><p>� Jed� ze mn� troch� w step, to si� rozm�wim.</p><p>Ruszyli ko�mi i pojechali. Bawili z godzin�. Po powrocie twarz Krzeczowskiego by�a blada i straszna. Wnet te� zacz�� �egna� si� z Chmielnickim, kt�ry rzek� mu na drog�:</p><p>� Dw�ch nas b�dzie na Ukrainie, a nad nami jeno kr�l i nikt wi�cej.</p><p>Krzeczowski wr�ci� do bajdak�w<a l:href="#fn1110" type="note">[1110]</a>. Stary Barabasz, Flik i starszyzna oczekiwali go niecierpliwie.</p><p>� Co tam? Co tam? � pytano go ze wszystkich stron.</p><p>� Wysiada� na brzeg! � odpowiedzia� rozkazuj�cym g�osem Krzeczowski.</p><p>Barabasz podni�s� senne powieki; jaki� dziwny p�omie� b�ysn�� mu w oczach.</p><p>� Jak to? � rzek�.</p><p>� Wysiada� na brzeg! Poddajem si�!</p><p>Fala krwi buchn�a na blad� i po��k�� twarz Barabasza. Wsta� z kot�a, na kt�rym siedzia�, wyprostowa� si� i nagle ten zgi�ty, zgrzybia�y starzec zmieni� si� w olbrzyma pe�nego �ycia i si�y.</p><p>� Zdrada! � rykn��.</p><p>� Zdrada! � powt�rzy� Flik chwytaj�c za r�koje�� rapiera.</p><p>Ale nim go wydoby�, pan Krzeczowski �wisn�� szabl� i jednym zamachem rozci�gn�� go na pomo�cie.</p><p>Nast�pnie skoczy� z bajdaku w podjazdk� tu� stoj�c�, w kt�rej siedzia�o czterech Zaporo�c�w z wios�ami w r�ku, i krzykn��:</p><p>� Mi�dzy bajdaki!</p><p>Cz�no pomkn�o jak strza�a, pan Krzeczowski za�, stoj�c w �rodku, z czapk� na okrwawionej szabli, z oczyma jak p�omienie, krzycza� pot�nym g�osem:</p><p>� Dzieci! nie b�dziem swoich mordowa�! Niech �yje Bohdan Chmielnicki, hetman zaporoski!</p><p>� Niech �yje! � powt�rzy�y setne i tysi�czne g�osy.</p><p>� Na pohybel Lachom<a l:href="#fn1111" type="note">[1111]</a>!</p><p>� Na pohybel!</p><p>Wrzaskom z bajdak�w odpowiada�y okrzyki Zaporo�c�w na brzegach. Ale wielu ludzi ze statk�w stoj�cych dalej nie wiedzia�o jeszcze, o co chodzi; dopiero gdy wsz�dzie rozbieg�a si� wie��, �e pan Krzeczowski przechodzi do Zaporo�c�w, prawdziwy sza� rado�ci ogarn�� semen�w. Sze�� tysi�cy czapek wylecia�o w g�r�, sze�� tysi�cy rusznic hukn�o wystrza�ami. Bajdaki zatrz�s�y si� pod stopami mo�ojc�w<a l:href="#fn1112" type="note">[1112]</a>. Powsta� tumult i zamieszanie. Wszelako rado�� owa musia�a by� krwi� oblana, bo stary Barabasz wola� zgin�� ni� zdradzi� chor�giew, pod kt�r� wiek �ycia przes�u�y�. Kilkudziesi�ciu ludzi czerkaskich opowiedzia�o si� przy nim i wszcz�a si� bitwa kr�tka, straszna � jak wszystkie walki, w kt�rych gar�� ludzi po��daj�ca nie �aski, ale �mierci, broni si� t�umom. Ani Krzeczowski, ani nikt z Kozak�w nie spodziewa� si� takiego oporu. W starym pu�kowniku rozbudzi� si� dawny lew. Na wezwanie, by bro� z�o�y�, odpowiada� strza�ami � i widziano go na przodzie z bu�aw� w r�ku, z rozwianymi bia�ymi w�osami, wydaj�cego rozkazy grzmi�cym g�osem i z m�odzie�cz� energi�. Statek jego otoczono ze wszystkich stron. Ludzie z tych bajdak�w, kt�re nie mog�y si� docisn��, wskakiwali w wod� i p�yn�c lub brodz�c mi�dzy oczeretami<a l:href="#fn1113" type="note">[1113]</a>, chwytaj�c nast�pnie za kraw�d� statku, wdzierali si� na� z w�ciek�o�ci�. Op�r by� kr�tki. Wierni Barabaszowi semenowie, sk�uci, zr�bani lub porozrywani r�kami, zalegli trupem pomost � stary z szabl� w r�ku broni� si� jeszcze.</p><p>Krzeczowski przedar� si� ku niemu.</p><p>� Poddaj si�! � krzykn��.</p><p>� Zdrajco! Na pohybel! � odpar� Barabasz i wzni�s� szabl� do ci�cia.</p><p>Krzeczowski cofn�� si� szybko w t�um.</p><p>� Bij! � zawo�a� do Kozak�w.</p><p>Ale zdawa�o si�, �e nikt nie chce pierwszy podnie�� r�ki na starca. Na nieszcz�cie jednak pu�kownik po�lizn�� si� we krwi i upad�.</p><p>Le��cy nie wzbudza� ju� tego szacunku czy te� przestrachu i wnet kilkana�cie ostrz pogr��y�o si� w jego cia�o. Starzec zdo�a� tylko wykrzykn��: �Jezus Maria!�</p><p>Zacz�to sieka� le��cego i rozsiekano w kawa�ki. Uci�t� g�ow� przerzucano z bajdaku<a l:href="#fn1114" type="note">[1114]</a> do bajdaku, bawi�c si� ni� jak pi�k� dop�ty, dop�ki po niezr�cznym rzuceniu nie wpad�a w wod�.</p><p>Pozostawali jeszcze Niemcy, z kt�rymi trudniejsza by�a sprawa, bo regiment sk�ada� si� z tysi�ca starego i wy�wiczonego w r�nych wojnach �o�nierza.</p><p>Dzielny Flik poleg� wprawdzie z r�ki Krzeczowskiego, ale na czele regimentu pozosta� Johan Werner, podpu�kownik, weteran jeszcze z trzydziestoletniej wojny.</p><p>Krzeczowski pewny by� prawie zwyci�stwa, gdy� bajdaki niemieckie otoczone by�y ze wszystkich stron kozackimi, chcia� jednak zachowa� dla Chmielnickiego tak znaczny zast�p niezr�wnanej i doskonale uzbrojonej piechoty, dlatego wola� z nimi rozpocz�� uk�ady.</p><p>Zdawa�o si� przez jaki� czas, �e Werner zgadza si� na nie, gdy� rozmawia� spokojnie z Krzeczowskim i s�ucha� uwa�nie wszelkich obietnic, jakich mu przeniewierczy pu�kownik nie szcz�dzi�. �o�d, z kt�rym Rzeczpospolita by�a zalega�a, mia� by� natychmiast za ubieg�y czas i za rok jeszcze z g�ry wyp�acony. Po roku knechtowie<a l:href="#fn1115" type="note">[1115]</a> mogli si� uda�, gdzie by chcieli, cho�by nawet do obozu koronnego.</p><p>Werner niby namy�la� si�, ale tymczasem wyda� cicho rozkazy, by bajdaki przysun�� do siebie tak, aby utworzy�y jedno zwarte ko�o. Na okr�gu tego ko�a stan�� mur piechur�w, ludzi ros�ych i silnych, przybranych w ��te kolety<a l:href="#fn1116" type="note">[1116]</a> i takiej�e barwy kapelusze, w zupe�nym szyku bojowym, z lew� nog� wysuni�t� naprz�d do strza�u i z muszkietami przy prawym boku.</p><p>Werner z obna�on� szpad� w r�ku sta� w pierwszym szeregu i namy�la� si� d�ugo.</p><p>Na koniec podni�s� g�ow�.</p><p>� <emphasis>Herr Hauptmann<a l:href="#fn1117" type="note">[1117]</a></emphasis>! � rzek� � zgadzamy si�!</p><p>� Nie stracicie na nowej s�u�bie! � zawo�a� z rado�ci� Krzeczowski.</p><p>� Ale pod warunkiem�</p><p>� Zgadzam si� z g�ry.</p><p>� Je�li tak, to i dobrze. Nasza s�u�ba u Rzeczypospolitej ko�czy si� w czerwcu. Od czerwca p�jdziemy do was.</p><p>Przekle�stwo wyrwa�o si� z ust Krzeczowskiego, powstrzyma� jednak wybuch.</p><p>� Czy kpisz, mo�ci lejtnancie? � spyta�.</p><p>� Nie! � odpar� z flegm� Werner. � Nasza cze�� �o�nierska ka�e nam uk�adu dotrzyma�. S�u�ba ko�czy si� w czerwcu. S�u�ymy za pieni�dze, ale nie jeste�my zdrajcami. Inaczej nikt by nas nie najmowa�, a i wy sami nie ufaliby�cie nam, bo kto by wam r�czy�, �e w pierwszej bitwie nie przejdziem znowu do hetman�w?</p><p>� Czego tedy chcecie?</p><p>� By�cie nam dali odej��.</p><p>� Nie b�dzie z tego nic, szalony cz�owiecze! Ka�� was w pie� wyci��.</p><p>� A ilu swoich stracisz?</p><p>� Noga z was nie ujdzie.</p><p>� Po�owa z was nie zostanie.</p><p>Obaj m�wili prawd�; dlatego Krzeczowski, chocia� flegma Niemca wzburzy�a w nim wszystk� krew, a w�ciek�o�� poczyna�a go d�awi�, nie chcia� jeszcze rozpoczyna� bitwy.</p><p>� Nim s�o�ce zejdzie z �achy � zawo�a� � namy�lcie si�, po czym ka�� cyngl�w rusza�.</p><p>I odjecha� po�piesznie w swojej podjazdce, by si� z Chmielnickim naradzi�.</p><p>Nasta�a chwila oczekiwania. Bajdaki<a l:href="#fn1118" type="note">[1118]</a> kozackie otoczy�y cia�niejszym pier�cieniem Niemc�w, kt�rzy zachowywali ch�odn� postaw�, jak� tylko stary i bardzo wy�wiczony �o�nierz zdo�a zachowa� wobec niebezpiecze�stwa. Na gro�by i obelgi wybuchaj�ce co chwila z kozackich bajdak�w odpowiadali pogardliwym milczeniem. By� to prawdziwie imponuj�cy widok tego spokoju w�r�d coraz silniejszych wybuch�w w�ciek�o�ci ze strony mo�ojc�w<a l:href="#fn1119" type="note">[1119]</a>, kt�rzy potrz�saj�c gro�nie spisami<a l:href="#fn1120" type="note">[1120]</a> i piszczelami<a l:href="#fn1121" type="note">[1121]</a>�, zgrzytaj�c z�bem i kln�c oczekiwali niecierpliwie has�a do boju.</p><p>Tymczasem s�o�ce skr�caj�c od po�udnia ku zachodniej stronie nieba zdejmowa�o z wolna swoje z�ote blaski z �achy, kt�ra stopniowo pogr��a�a si� w cieniu.</p><p>Na koniec pogr��y�a si� zupe�nie.</p><p>W�wczas zagra�a tr�bka, a zaraz potem g�os Krzeczowskiego ozwa� si� z daleka:</p><p>� S�o�ce zesz�o! Czy ju� namy�lili�cie si�?</p><p>� Ju� � odpar� Werner i zwr�ciwszy si� ku �o�nierzom machn�� obna�on� szpad�.</p><p>� <emphasis>Feuer</emphasis><a l:href="#fn1122" type="note">[1122]</a>! � skomenderowa� spokojnym, flegmatycznym g�osem.</p><p>Hukn�o! Plusk cia� wpadaj�cych do wody, okrzyki w�ciek�o�ci i gor�czkowa strzelanina odpowiada�y na g�os niemieckich muszkiet�w. Armaty zatoczone na brzeg ozwa�y si� basem i pocz�y zia� kule na niemieckie bajdaki. Dymy przes�oni�y �ach� zupe�nie � i tylko w�r�d krzyk�w, huku, po�wistu strza� tatarskich, grzechotania �piszczeli� i samopa��w<a l:href="#fn1123" type="note">[1123]</a> regularne salwy muszkiet�w zwiastowa�y, �e Niemcy broni� si� ci�gle.</p><p>O zachodzie s�o�ca bitwa wrza�a jeszcze, ale zdawa�a si� s�abn��. Chmielnicki w towarzystwie Krzeczowskiego, Tuhaj-beja i kilkunastu ataman�w przyjecha� na sam brzeg rekognoskowa�<a l:href="#fn1124" type="note">[1124]</a> walk�. Rozd�te jego nozdrza wci�ga�y dym z prochu, a uszy napawa�y si� z lubo�ci� wrzaskiem ton�cych i mordowanych Niemc�w. Wszyscy trzej wodzowie patrzyli na rze� jakby na widowisko, kt�re zarazem stanowi�o pomy�ln� dla nich wr�b�.</p><p>Walka ustawa�a. Wystrza�y umilk�y, a natomiast coraz g�o�niejsze okrzyki kozackiego tryumfu bi�y o niebo.</p><p>� Tuhaj-beju! � rzek� Chmielnicki � to dzie� pierwszego zwyci�stwa.</p><p>� Jasyru nie ma! � oburkn�� murza<a l:href="#fn1125" type="note">[1125]</a> � nie chc� takich zwyci�stw!</p><p>� We�miesz go na Ukrainie. Ca�y Stambu� i Galat�<a l:href="#fn1126" type="note">[1126]</a> nape�nisz swymi je�cami!</p><p>� Wezm� cho� ciebie, jak nie b�dzie kogo!</p><p>To rzek�szy dziki Tuhaj roze�mia� si� z�owrogo, po chwili za� doda�:</p><p>� Jednak�e ch�tnie by�bym wzi�� tych �frank�w�.</p><p>Tymczasem bitwa usta�a zupe�nie. Tuhaj-bej zawr�ci� konia ku obozowi, a za nim i inni.</p><p>� No! teraz na ��te Wody<a l:href="#fn1127" type="note">[1127]</a>! � zawo�a� Chmielnicki.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XV</p></title><p>Namiestnik, s�ysz�c bitw�, wyczekiwa� ze dr�eniem jej ko�ca, s�dz�c pocz�tkowo, �e Chmielnicki potyka si� ze wszystkimi si�ami hetman�w.</p><p>Ale pod wiecz�r stary Zachar wyprowadzi� go z b��du. Wie�� o zdradzie semen�w<a l:href="#fn1128" type="note">[1128]</a> pod wodz� Krzeczowskiego i wyci�ciu Niemc�w wzburzy�a do g��bi duszy m�odego rycerza, by�a bowiem zapowiedzi� przysz�ych zdrad, a namiestnik wiedzia� doskonale, �e niema�a cz�� wojsk hetma�skich sk�ada si� przewa�nie z Kozak�w.</p><p>Udr�czenia namiestnika wzrasta�y, a tryumf w zaporoskim obozie dorzuca� jeszcze do nich goryczy. Wszystko zapowiada�o si� jak najgorzej. O ksi�ciu nie by�o wie�ci, a hetmani pope�nili widocznie straszliwy b��d, gdy� zamiast ruszy� wszystk� pot�g� ku Kudakowi<a l:href="#fn1129" type="note">[1129]</a> albo zreszt� czeka� nieprzyjaciela w warownych obozach na Ukrainie, rozdzielili si�y, os�abili si� dobrowolnie, dali szerokie pole wiaro�omstwu i zdradzie. W obozie zaporoskim m�wiono wprawdzie ju� poprzednio o panu Krzeczowskim i osobnym wys�aniu wojsk pod wodz� Stefana Potockiego<a l:href="#fn1130" type="note">[1130]</a>, ale namiestnik nie dawa� wiary tym wie�ciom. S�dzi�, �e to s� silne podjazdy, kt�re w por� b�d� cofni�te. Tymczasem sta�o si� inaczej. Chmielnicki wzmocni� si� przez zdrad� Krzeczowskiego kilkoma tysi�cami ludzi, a nad m�odym Potockim zawis�o straszliwe niebezpiecze�stwo. Pozbawionego pomocy i zab��kanego w pustyniach �atwo teraz m�g� Chmielnicki otoczy� i zgnie�� zupe�nie.</p><p>W b�lach od ran, w niepokoju, w czasie nocy bezsennych pociesza� si� Skrzetuski tylko my�l� o ksi�ciu. Gwiazda Chmielnickiego musi przecie zbledn��, gdy ksi��� podniesie si� w swoich �ubniach<a l:href="#fn1131" type="note">[1131]</a>. A kt� mo�e wiedzie�, czy on ju� nie po��czy� si� z hetmany<a l:href="#fn1132" type="note">[1132]</a>? Jakkolwiek znaczne by�y si�y Chmielnickiego, jakkolwiek pocz�tki pochodu pomy�lne, jakkolwiek szed� z nim Tuhaj-bej, a w razie niepowodzenia obieca� ruszy� w pomoc sam �carz� krymski, Skrzetuskiemu ani w g�owie nie powsta�a my�l, by ta zawierucha mog�a trwa� d�ugo, by jeden Kozak m�g� wstrz�sn�� ca�� Rzeczpospolit� i z�ama� gro�n� jej si��. �U prog�w ukrainnych ta fala si� rozbije� � my�la� namiestnik. Jak�e to bowiem ko�czy�y si� wszystkie bunty kozacze? Wybucha�y jak p�omie� i gas�y po pierwszym zetkni�ciu si� z hetmanami. Tak by�o a� dot�d. Gdy z jednej strony stawa�o do boju gniazdo drapie�nik�w ni�owych, z drugiej pot�ga, kt�rej brzegi oblewa�y dwa morza � rozwi�zanie �atwym by�o do przewidzenia. Burza nie mo�e by� trwa��, wi�c przejdzie � i nastanie pogoda. � Ta my�l krzepi�a pana Skrzetuskiego i mo�na rzec, utrzymywa�a go na nogach, bo zreszt� ci��y�o na nim brzemi� tak ci�kie, jakiego nigdy dot�d w �yciu nie d�wiga�. Burza, cho� przejdzie, mo�e spustoszy� pola, zburzy� domy i naczynie szk�d niepowetowanych. Oto z przyczyny tej burzy on sam o ma�o �ycia nie straci�, si� si� zbawi�<a l:href="#fn1133" type="note">[1133]</a> i popad� w gorzk� niewol� w�a�nie w�wczas, gdy mu na wolno�ci tyle prawie, ile na samym �yciu zale�a�o. Jak�e tedy od zawieruchy mog�y ucierpie� istoty s�absze, nie umiej�ce si� broni�? Co tam dzia�o si� w Roz�ogach z Helen�?</p><p>Ale Helena musia�a by� ju� w �ubniach. Namiestnik widywa� j� we snach otoczon� przez twarze �yczliwe, przyho�ubion� przez samego ksi�cia i ksi�n� Gryzeld�, podziwian� przez rycerzy � a jeno t�skn� za swoim usarzem, kt�ren gdzie� przepad� na Siczy<a l:href="#fn1134" type="note">[1134]</a>. Ale przyjdzie wreszcie chwila, �e usarz wr�ci. Oto sam Chmielnicki przyrzek� mu wolno�� � a zreszt� fala kozacka p�ynie i p�ynie do prog�w Rzeczypospolitej; gdy si� rozbije, b�dzie koniec zmartwieniom, zgryzotom i niepokojom.</p><p>Fala p�yn�a rzeczywi�cie. Chmielnicki, nie zw��cz�c, ruszy� ob�z i ci�gn�� na spotkanie syna hetma�skiego. Si�a jego by�a ju� rzeczywi�cie gro�n�, bo wraz z semenami Krzeczowskiego i czambu�em<a l:href="#fn1135" type="note">[1135]</a> Tuhaj-beja wi�d� blisko 25 000 wy�wiczonych i boju chciwych wojownik�w. O si�ach Potockiego nie by�o pewnych wiadomo�ci. Zbiegowie m�wili, �e prowadzi dwa tysi�ce ci�kiej jazdy i kilkana�cie armatek. Bitwa w tej proporcji si� mog�a by� w�tpliw�, bo jeden atak straszliwej husarii wystarcza� cz�sto do zgniecenia dziesi��kro� liczniejszych zast�p�w. Tak pan Chodkiewicz<a l:href="#fn1136" type="note">[1136]</a>, hetman litewski, w trzy tysi�ce husarzy star� czasu swego pod Kircholmem<a l:href="#fn1137" type="note">[1137]</a> na proch o�mna�cie<a l:href="#fn1138" type="note">[1138]</a> tysi�cy wybranej piechoty i jazdy szwedzkiej; tak pod K�uszynem<a l:href="#fn1139" type="note">[1139]</a> jedna chor�giew pancerna w szalonej furii roznios�a kilka tysi�cy angielskich i szkockich najemnik�w. Chmielnicki pami�ta� o tym, wi�c szed�, wedle s��w ruskiego kronikarza, z wolna i ostro�nie: �mnogimi umu swojego oczyma<a l:href="#fn1140" type="note">[1140]</a>, jako �owiec chytry, na wszystkie strony pogl�daj�c i stra�e na mil� i dalej od obozu maj�c� <a l:href="#fn1141" type="note">[1141]</a>. Tak zbli�y� si� ku ��tej Wodzie<a l:href="#fn1142" type="note">[1142]</a>. Z�apano znowu dw�ch j�zyk�w. Ci potwierdzili szczup�o�� si� koronnych i donie�li, i� kasztelan przeprawi� si� ju� przez ��t� Wod�. Zas�yszawszy to, Chmielnicki stan�� jak wryty na miejscu i okopa� si� wa�ami.</p><p>Serce bi�o mu rado�nie. Je�eli Potocki odwa�y si� na szturm, tedy musi by� pobity. Kozacy nie umiej� dosta�<a l:href="#fn1143" type="note">[1143]</a> w polu pancernym, ale zza wa�u bij� si� doskonale i w tak wielkiej przewadze si� szturmy niechybnie odepr�. Chmielnicki liczy� na m�odo�� i niedo�wiadczenie Potockiego. Ale przy m�odym kasztelanie by� do�wiadczony �o�nierz, staro�cic �ywiecki pan Stefan Czarniecki, pu�kownik usarski. Ten spostrzeg� niebezpiecze�stwo i sk�oni� kasztelana, by cofn�� si� na powr�t za ��t� Wod�.</p><p>Chmielnickiemu nie pozosta�o nic innego, jak ruszy� za nimi. Drugiego dnia, przeprawiwszy si� przez topieliska ��towodzkie, oba wojska stan�y sobie oko w oko.</p><p>Ale �aden z wodz�w nie chcia� uderzy� pierwszy. Nieprzyjazne obozy pocz�y po�piesznie otacza� si� sza�cami. By�a to sobota, dzie� 5 maja. Ca�y dzie� deszcz la� obficie. Chmury zawali�y tak niebo, i� od po�udnia panowa� mrok jakoby w dniu zimowym. Pod wiecz�r ulewa zwi�kszy�a si� jeszcze. Chmielnicki r�ce zaciera� z rado�ci.</p><p>� Niech jeno step rozmi�knie � m�wi� do Krzeczowskiego � a nie b�d� si� waha� wst�pnym bojem i z usari� si� potyka�, gdy� oni w swych ci�kich zbrojach w b�ocie poton�.</p><p>A deszcz pada� i padda�, jakby samo niebo chcia�o Zaporo�u<a l:href="#fn1144" type="note">[1144]</a> przyj�� w pomoc.</p><p>Wojska okopywa�y si� leniwie i pos�pnie w�r�d strug wody. Ogni nie mo�na by�o rozpali�. Kilka tysi�cy ordy�c�w<a l:href="#fn1145" type="note">[1145]</a> wysz�o z obozu pilnowa�, aby tabor polski, korzystaj�c z mg�y, fali i nocy, nie pr�bowa� si� wymkn��. Po czym zapad�a cisza g��boka. S�ycha� by�o tylko szelest ulewy i szum wiatru. Zapewne te� nikt nie spa� w obu obozach.</p><p>Nad ranem tr�by zagra�y w polskim obozie d�ugo i �a�o�nie, jakby na trwog�, potem b�bny tu i owdzie zacz�y warcze�. Dzie� wstawa� smutny, ciemny, wilgotny, nawa�nica usta�a, ale pada� jeszcze drobny deszczyk, jakoby przesiewany przez sito.</p><p>Chmielnicki kaza� uderzy� z dzia�a.</p><p>Za nim wnet ozwa�o si� drugie, trzecie, dziesi�te i gdy z obozu do obozu zacz�a si� zwyk�a z armat �korespondencja�, pan Skrzetuski rzek� do swego kozackiego anio�a str�a:</p><p>� Zachar, wyprowad� mnie na szaniec, abym za� m�g� widzie�, co si� dzieje.</p><p>Zachar sam by� ciekawy, wi�c nie stawia� oporu. Poszli na wysoki naro�nik, sk�d wida� by�o jak na d�oni zakl�s�� nieco dolin� stepow�, topieliska ��towodzkie i oba wojska. Ale zaledwie pan Skrzetuski spojrza�, wraz si� uchwyci� za g�ow� i wykrzykn��:</p><p>� Na Boga �ywego! to� to jest podjazd, nic wi�cej!</p><p>Rzeczywi�cie, wa�y obozu kozackiego rozci�ga�y si� blisko na �wier� mili, gdy tymczasem polski wygl�da� w por�wnaniu z nim jakby sza�czyk tylko. Nier�wno�� si� by�a tak wielka, �e zwyci�stwo Kozak�w nie mog�o by� w�tpliwym.</p><p>B�l �cisn�� serce namiestnika. Nie nadesz�a wi�c jeszcze godzina upadku dla pychy i buntu, a ta, co nadejdzie, ma by� nowym jego tryumfem! Tak si� przynajmniej zdawa�o.</p><p>Harce pod ogniem dzia� by�y ju� rozpocz�te. Z naro�nika wida� by�o pojedynczych je�d�c�w albo gromadki ich �cieraj�ce si� z sob�. To Tatarzy harcowali z semenami Potockich przybranymi w granatowe i ��te barwy. Je�d�cy dopadali do siebie i odskakiwali szybko, zaje�d�ali si� wzajemnie z bok�w, godzili w siebie z pistolet�w i �uk�w lub w��czniami, starali si� chwyta� wzajemnie na arkany. Utarczki owe wydawa�y si� z daleka raczej zabaw� i tylko konie biegaj�ce tu i owdzie bez je�d�c�w po b�oniu wskazywa�y, �e tam przecie chodzi o �mier� i �ycie.</p><p>Tatar�w wysypywa�o si� coraz wi�cej. Wkr�tce b�onie zaczerni�o si� od zbitych ich mas; w�wczas te� i z obozu polskiego pocz�y wysuwa� si� coraz nowe chor�gwie i ustawia� si� w szyku bojowym przed okopem. By�o tak blisko, �e pan Skrzetuski bystrym swym wzrokiem odr�ni� m�g� wyra�nie znaki, bu�czuki<a l:href="#fn1146" type="note">[1146]</a>, a nawet rotmistrz�w i namiestnik�w, kt�rzy stawali ko�mi troch� bokiem przy chor�gwiach.</p><p>Serce pocz�o w nim skaka�, na blad� twarz bi�y rumie�ce i jak gdyby m�g� znale�� wdzi�cznych s�uchacz�w w Zacharze i Kozakach stoj�cych przy dzia�ach na naro�niku, wo�a� z uniesieniem, w miar� jak chor�gwie wysuwa�y si� zza okopu:</p><p>� To dragonia pana Ba�abana! widzia�em ich w Czerkasach<a l:href="#fn1147" type="note">[1147]</a>!</p><p>� To wo�oska<a l:href="#fn1148" type="note">[1148]</a> chor�giew; krzy� maj� w znaku!</p><p>� O! ono piechota zst�puje z wa��w!</p><p>Po czym jeszcze z wi�kszym uniesieniem, otworzywszy r�ce:</p><p>� Usaria! usaria pana Czarnieckiego!</p><p>Istotnie ukaza�a si� i husaria, a nad ni� chmura skrzyde� i stercz�cy w g�r� las w��czni zdobnych w z�otawe kitajki<a l:href="#fn1149" type="note">[1149]</a> i w d�ugie zielono-czarne proporce. Wyjechali sz�stkami z okopu i ustawili si� pod wa�em, a na widok ich spokoju, powagi i sprawno�ci a� �zy radosne ukaza�y si� w oczach pana Skrzetuskiego i za�mi�y mu wzrok na chwil�.</p><p>Cho� si�y by�y tak nier�wne, cho� naprzeciwko tych kilku chor�gwi czernia�a ca�a lawa Zaporo�c�w i Tatar�w, kt�rzy, jak zwykle, zaj�li skrzyd�a, cho� szyki ich tak rozci�gn�y si� po stepie, �e ko�ca ich trudno by�o dojrze�, pan Skrzetuski wierzy� ju� w zwyci�stwo. Twarz mu si� �mia�a, si�y wr�ci�y, oczy wyt�one na b�onie strzela�y ogniem, jeno na miejscu usta� nie m�g�. Hej, detyno<a l:href="#fn1150" type="note">[1150]</a>! � mrukn�� stary Zachar � chcia�aby dusza do raju!</p><p>Tymczasem kilka lu�nych oddzia��w tatarskich z krzykiem i ha��akowaniem<a l:href="#fn1151" type="note">[1151]</a> rzuci�o si� naprz�d. Z obozu odpowiedziano strza�ami. Ale by� to tylko postrach. Tatarzy nie dobieg�szy nawet do polskich chor�gwi pierzchn�li na obie strony ku swoim i znikli w t�umie.</p><p>Wtem ozwa� si� wielki b�ben siczowy<a l:href="#fn1152" type="note">[1152]</a>, a na jego g�os wnet olbrzymi p�ksi�yc kozacko-tatarski ruszy� z kopyta naprz�d. Chmielnicki pr�bowa� widocznie, czy jednym zamachem nie zdo�a zgnie�� owych chor�gwi i zaj�� obozu. W razie pop�ochu by�oby to mo�liwym. Wszelako nic podobnego nie okazywa�o si� mi�dzy polskimi chor�gwiami. Sta�y one spokojnie, rozwini�te w do�� d�ug� lini�, kt�rej ty� zas�ania� okop, boki za� dzia�a taborowe, tak �e mo�na by�o na ni� uderzy� tylko z frontu. Przez chwil� zdawa�o si�, �e przyjm� bitw� na miejscu, ale gdy p�ksi�yc przebieg� ju� po�ow� b�onia, ozwa�y si� w okopie tr�bki do ataku � i nagle p�ot kopii stercz�cych a� dot�d ku g�rze zni�y� si� od razu do g��w ko�skich.</p><p>� Usaria uderza! � krzykn�� pan Skrzetuski.</p><p>Jako� pochylili si� w siod�ach i ruszyli naprz�d, a zaraz za nimi drago�skie chor�gwie i ca�a linia bojowa.</p><p>Uderzenie husarzy by�o straszne. W pierwszym impecie trafili ha trzy kurzenie, dwa steblowskie i mirhorodzki � i starli je w mgnieniu oka. Wycie dosz�o a� do uszu pana Skrzetuskiego. Konie i ludzie, zwaleni z n�g olbrzymim ci�arem �elaznych je�d�c�w, padli jak �an pod tchnieniem burzy. Op�r trwa� tak kr�tko, �e Skrzetuskiemu zda�o si�, i� jaki� olbrzymi smok po�kn�� jednym haustem te trzy pu�ki. A by� to przecie najzaci�tszy �o�nierz siczowy. Przera�one szumem skrzyde� konie zacz�y roznosi� pop�och w szeregach zaporoskich. Pu�ki: irklejewski, ka�nibo�ocki, mi�ski, szkury�ski i titorowski zmiesza�y si� zupe�nie, a naciskane przez masy pierzchaj�cych j�y i same ust�powa� bez�adnie. A tymczasem dragonia dogna�a husarzy i rozpocz�a wraz z nimi krwawe �niwo. Kurze� wasiury�ski pierzchn�� po zaci�tym, ale kr�tkim oporze i gna� w dzikim pop�ochu a� do samych okop�w kozackich. �rodek si� Chmielnickiego chwia� si� coraz bardziej i bity, sp�dzany w bez�adne gromady, ci�ty mieczami, party �elazn� nawa��, nie m�g� uchwyci� chwili, by przystan�� i sprawi� si� na nowo.</p><p>� Czorty, ne Lachy<a l:href="#fn1153" type="note">[1153]</a>! � krzykn�� stary Zachar.</p><p>Skrzetuski by� jakby w ob��kaniu. Chorym b�d�c, nie umia� panowa� nad sob�, wi�c �mia� si� i p�aka� jednocze�nie, a chwilami krzycza� s�owa komendy, jakby sam chor�giew prowadzi�. Zachar trzyma� go za po�y i innych w pomoc musia� wo�a�.</p><p>Bitwa przybli�y�a si� tak do taboru kozackiego, �e niemal twarze mo�na ju� by�o rozezna�. Z okop�w bito z dzia�, ale kule kozackie, k�ad�c zar�wno swoich, jak nieprzyjaci�, powi�ksza�y jeszcze zamieszanie.</p><p>Husaria natkn�a si� na kurze� paszkowski, kt�ry stanowi� gwardi� hetma�sk� i w �rodku kt�rego by� sam Chmielnicki. Nagle krzyk straszny rozleg� si� po wszystkich szeregach zaporoskich: wielka chor�giew malinowa zachwia�a si� i pad�a.</p><p>Ale w tej chwili Krzeczowski na czele pi�ciu tysi�cy swoich semen�w<a l:href="#fn1154" type="note">[1154]</a> ruszy� do boju. Siedz�c na bu�anym ogromnym koniu, lecia� w pierwszym szeregu, bez czapki, z szabl� nad g�ow�, zgarniaj�c przed sob� rozproszonych Ni�owc�w<a l:href="#fn1155" type="note">[1155]</a>, kt�rzy spostrzeg�szy nadchodz�c� pomoc, cho� i bez ordynku<a l:href="#fn1156" type="note">[1156]</a> wracali do ataku. Bitwa zawrza�a w �rodku linii na nowo.</p><p>Na obu skrzyd�ach szcz�cie r�wnie� nie dopisa�o Chmielnickiemu. Tatarzy, po dwakro� odparci przez wo�oskie<a l:href="#fn1157" type="note">[1157]</a> chor�gwie i semen�w Potockich, stracili ca�kiem ochot� do boju. Pod Tuhaj-bejem ubito dwa konie. Zwyci�stwo przechyli�o si� stanowczo na stron� m�odego Potockiego.</p><p>Bitwa jednak nie trwa�a ju� d�ugo. Ulewa, kt�ra od niejakiego czasu wzrasta�a coraz bardziej, wkr�tce zwi�kszy�a si� do tego stopnia, �e przez fale d�d�owe �wiata nie by�o wida�. Ju� nie strugi, ale potoki deszczu spada�y na ziemi� z otwartych upust�w niebieskich. Step zmieni� si� w jezioro. Zrobi�o si� tak ciemno, �e o kilka krok�w cz�owiek cz�owieka nie odr�nia�. Szum deszczu g�uszy� komend�. Zamoczone muszkiety i samopa�y<a l:href="#fn1158" type="note">[1158]</a> umilk�y. Samo niebo po�o�y�o koniec rzezi.</p><p>Chmielnicki, przemoczony do nitki, w�ciek�y wpad� do swego taboru. Nie przem�wi� do nikogo ani s�owa. Rozbito mu namiocik ze sk�r wielb��dzich, pod kt�ry schroniwszy si� siedzia� samotny prze�uwaj�c gorzkie my�li.</p><p>Ogarnia�a go rozpacz. Teraz dopiero poj��, jakiego to j�� si� dzie�a. Oto by� pobity, odparty, niemal z�amany w bitwie z tak ma�ymi si�ami, �e s�usznie m�g� je za podjazd uwa�a�. Wiedzia� on, jak wielk� by�a si�a odporna wojsk Rzeczypospolitej, i bra� to w rachub�, gdy si� na wojn� odwa�y�, a przecie przeliczy� si�. Tak przynajmniej zdawa�o mu si� w tej chwili, wi�c chwyta� si� za podgolony �eb i pragn�� rozbi� go o pierwsze spotkane dzia�o. C� dopiero, gdy przyjdzie mie� spraw� z hetmanami i z ca�� Rzecz�pospolit�?</p><p>Rozmy�lania przerwa�o wej�cie Tuhaj-beja.</p><p>Oczy Tatara pa�a�y w�ciek�o�ci�, twarz by�a blada, a z�by b�yska�y zza warg nieobros�ych w�sem.</p><p>� Gdzie �upy? gdzie je�cy? gdzie g�owy wodz�w? gdzie zwyci�stwo? � pyta� ochryp�ym g�osem.</p><p>Chmielnicki zerwa� si� z miejsca.</p><p>� Tam! � odpar� gromko, ukazuj�c w stron� koronnego taboru.</p><p>� Id��e tam! � rykn�� Tuhaj-bej � a nie p�jdziesz, to ci� na sznurze do Krymu powiod�.</p><p>� P�jd�! � rzek� Chmielnicki � p�jd� dzi� jeszcze! �upy wezm� i je�c�w wezm�, ale ty zdasz spraw� chanowi, bo �upu chcesz, a boju unikasz!</p><p>� Psie! � zawy� Tuhaj � ty gubisz wojsko chanowe!</p><p>I chwil� stali naprzeciw siebie, parskaj�c nozdrzami jak dwa ody�ce<a l:href="#fn1159" type="note">[1159]</a>. Och�on�� pierwszy Chmielnicki.</p><p>� Tuhaj-beju, uspok�j si�! � rzek�. � Fala przerwa�a bitw�, gdy Krzeczowski z�ama� ju� dragoni�<a l:href="#fn1160" type="note">[1160]</a>. Ja ich znam! Jutro ju� z mniejsz� furi� bi� si� b�d�. Step rozmi�knie do reszty. Husaria ulegnie. Jutro wszyscy b�d� nasi.</p><p>� Rzek�e�! � burkn�� Tuhaj-bej.</p><p>� I dotrzymam. Tuhaj-beju, m�j przyjacielu, chan mi ci� na pomoc przys�a�, nie na bied�.</p><p>� Przyrzeka�e� zwyci�stwa, nie kl�ski.</p><p>� Wzi�to troch� je�c�w z dragonii, kt�rych ci oddam.</p><p>� Oddaj. Ka�� ich na pal powbija�.</p><p>� Nie czy� tego. Pu�� ich wolno. To ludzie ukrainni spod chor�gwi Ba�abana, po�lem ich, by dragon�w na nasz� stron� przeci�gn�li. B�dzie tak jak z Krzeczowskim.</p><p>Tuhaj-bej udobrucha� si�; spojrza� bystro na Chmielnickiego i mrukn��:</p><p>� W�u�</p><p>� Chytro�� tyle co m�stwo warta. Je�li dragon�w do zdrady nam�wim, noga z taboru nie ujdzie � rozumiesz!</p><p>� Potockiego ja wezm�.</p><p>� Dam ci go � i Czarnieckiego tak�e.</p><p>� Daj teraz gorza�ki, bo zimno.</p><p>� Zgoda.</p><p>W tej chwili wszed� Krzeczowski. Pu�kownik by� ponury jak noc. Przysz�e po��dane starostwa, kasztelanie, zamki i skarby zasun�y si� jakby mg�� po dzisiejszej bitwie. Jutro mog� znikn�� ca�kowicie, a mo�e z owej mg�y wynurzy si� zamiast nich stryczek lub szubienica. Gdyby nie to, �e pu�kownik, wydawszy Niemc�w hetma�skich spali� za sob� mosty � by�by z pewno�ci� teraz rozmy�la�, jak z kolei zdradzi� Chmielnickiego, a przej�� z semenami do obozu Potockiego.</p><p>Ale by�o to ju� niemo�ebne.</p><p>Siedli tedy we trzech nad g�siorem gorza�ki i pocz�li pi� w milczeniu. Szum ulewy ustawa� z wolna.</p><p>Zmierzcha�o.</p><p>Pan Skrzetuski, wyczerpany z rado�ci, os�ab�y, blady, le�a� nieruchomie na teledze<a l:href="#fn1161" type="note">[1161]</a>. Zachar, kt�ry go pokocha�, kaza� swoim Kozakom rozpi�� i nad nim woj�okowy<a l:href="#fn1162" type="note">[1162]</a> daszek. Namiestnik s�ucha� pos�pnego szumu ulewy, ale w duszy by�o mu widno, jasno, b�ogo. Oto jego husarze pokazali, co umiej�, oto jego Rzeczpospolita da�a op�r godny swego majestatu, oto pierwszy impet kozackiej burzy rozbi� si� ju� na ostrzach w��czni wojsk koronnych. A przecie s� jeszcze hetmani, jest ksi��� Jeremi<a l:href="#fn1163" type="note">[1163]</a> i tylu pan�w, tyle szlachty, tyle pot�gi, nad tym wszystkim za� kr�l � <emphasis>primus inter pares<a l:href="#fn1164" type="note">[1164]</a></emphasis>.</p><p>Duma podnosi�a piersi pana Skrzetuskiego, jak gdyby ca�a ta pot�ga by�a w nim teraz.</p><p>W poczuciu jej, po raz pierwszy od czasu utraty wolno�ci na Siczy<a l:href="#fn1165" type="note">[1165]</a>, poczu� pewn� lito�� nad Kozakami: �Winni s�, ale i za�lepieni, gdy z motyk� na s�o�ce si� porwali� � pomy�la�. Winni s�, ale nieszcz�liwi, gdy dali si� porwa� jednemu cz�owiekowi, kt�ry ich na oczywist� zgub� prowadzi.</p><p>Potem my�l jego w�drowa�a dalej. Nastanie spok�j, a w�wczas ka�dy o swym prywatnym szcz�ciu b�dzie mia� prawo pomy�le�. Tu pami�ci� i dusz� zawisn�� nad Roz�ogami. Tam, w blisko�ci lwiej jamy, musi by� cicho jak makiem sia�. Tam bunt nigdy g�owy nie podniesie, a cho�by podni�s� � Helena ju� w �ubniach<a l:href="#fn1166" type="note">[1166]</a> niezawodnie.</p><p>Nagle huk dzia� przerwa� z�ote nici jego rozmy�la�.</p><p>To Chmielnicki, upiwszy si�, wyprowadzi� znowu pu�ki do ataku.</p><p>Ale sko�czy�o si� na grze z dzia�, Krzeczowski pohamowa� hetmana.</p><p>Nazajutrz by�a niedziela. Ca�y dzie� zeszed� spokojnie i bez wystrza�u. Obozy le�a�y naprzeciw siebie jakby obozy dw�ch wojsk sprzymierzonych.</p><p>Skrzetuski przypisywa� t� cisz� zniech�ceniu Kozak�w. Niestety! nie wiedzia�, �e tymczasem Chmielnicki, �mnogimi oczyma swego umu<a l:href="#fn1167" type="note">[1167]</a> patrz�c przed siebie�, pracowa� nad przeci�gnieniem<a l:href="#fn1168" type="note">[1168]</a> na sw� stron� dragon�w Ba�abana.</p><p>W poniedzia�ek bitwa zawrza�a od �witu. Skrzetuski patrzy� na ni� jak i pierwej, z u�miechni�t�, weso�� twarz�. I znowu pu�ki koronne wyst�pi�y przed okop; tym jednak razem nie puszczaj�c si� do ataku dawa�y wstr�t nieprzyjacielowi z miejsca. Step rozmokn�� nie tylko na powierzchni, jak pierwszego dnia bitwy, ale do g��bi. Ci�ka jazda nie mog�a si� prawie porusza�, co od razu da�o przewag� lotnym chor�gwiom zaporoskim i tatarskim. U�miech z wolna gin�� z ust Skrzetuskiego. Pod polskim okopem nawa�nica atakuj�cych pokry�a prawie zupe�nie w�skie pasmo chor�gwi koronnych. Zdawa�o si�, �e lada moment �a�cuch �w rozerwany zostanie i rozpocznie si� atak wprost do okop�w. Pan Skrzetuski nie widzia� ani po�owy tego animuszu, tej ochoty bojowej, z jak� chor�gwie walczy�y dnia pierwszego. Broni�y si� i dzi� z zaci�to�ci�, ale nie uderzy�y pierwsze, nie rozbija�y w puch kurzeni�w, nie zmiata�y pola przed sob� jak huragan. Grunt stepowy, rozmi�k�y nie na powierzchni tylko, ale do g��bi, uniemo�liwia� furi� i rzeczywi�cie przygwo�dzi� ci�k� jazd� pod okopem. Rozp�d stanowi� jej si�� i rozstrzyga� o zwyci�stwie, a tymczasem teraz musia�a sta� w miejscu. Chmielnicki za� wprowadza� coraz nowe pu�ki do boju. Sam by� wsz�dzie. Ka�dy kurze� osobi�cie wi�d� do ataku i wycofywa� si� dopiero tu� przed szablami nieprzyjaci�. Zapa� jego udziela� si� stopniowo Zaporo�com, wi�c cho� padali g�stym trupem, biegli na wy�cigi pod okop z krzykiem i wyciem. Uderzali si� o mur �elaznych piersi, o ostrza w��czni i rozbici, zdziesi�tkowani, wracali znowu do ataku. Pod tym naporem chor�gwie pocz�y si� koleba�, ugina�, miejscami cofa�, tak w�a�nie jak zapa�nik, chwycony w �elazne ramiona przeciwnika, to s�abnie, to si� zn�w wysila i wzmaga.</p><p>Przed po�udniem wszystkie niemal si�y zaporoskie by�y w ogniu i w bitwie. Walka wrza�a tak zaci�cie, �e mi�dzy dwoma liniami walcz�cych utworzy� si� jak gdyby nowy wa�: trup�w ko�skich i ludzkich.</p><p>Co chwila do okop�w kozackich wraca�y z bitwy gromady wojownik�w rannych, pokrwawionych, pokrytych b�otem, zziajanych, upadaj�cych ze zm�czenia. Ale wracali ze �piewaniem na ustach. Z twarzy ich bi� �ar bitwy i pewno�� zwyci�stwa. Mdlej�c, wo�ali jeszcze: �Na pohybel!� Za�oga zostawiona w obozie rwa�a si� do boju.</p><p>Pan Skrzetuski spos�pnia�. Chor�gwie polskie pocz�y si� zmyka� z pola do okop�w. Nie mog�y ju� wytrzyma�, a w odwrocie ich zna� by�o gor�czkowy po�piech. Na ten widok dwadzie�cia kilka tysi�cy ust wrzasn�o rado�nie. Impet ataku zdwoi� si�. Zaporo�cy siedli na kark semenom Potockich, kt�rzy zas�aniali odwr�t.</p><p>Ale armaty i grad kul muszkietowych odrzuci�y ich w ty�. Bitwa na chwil� usta�a. W obozie polskim rozleg� si� odg�os tr�bki parlamentarskiej.</p><p>Chmielnicki jednak nie chcia� ju� parlamentowa�. Dwana�cie kurzeni�w zsiad�o z koni, by wsp�lnie z piechot� i Tatarami rozpocz�� szturm do wa��w.</p><p>Krzeczowski w trzy tysi�ce piechoty mia� im przyj�� w pomoc w chwili stanowczej. Wszystkie kot�y, b�bny, litaury<a l:href="#fn1169" type="note">[1169]</a> i tr�by ozwa�y si� naraz, g�usz�c okrzyki i salwy muszkiet�w.</p><p>Pan Skrzetuski ze dr�eniem patrzy� na g��bokie szeregi niezr�wnanej piechoty zaporoskiej biegn�cej ku wa�om i otaczaj�cej je coraz cia�niejszym pier�cieniem. D�ugie smugi bia�ego dymu wybucha�y ku niej z okop�w, jakby jaka� olbrzymia pier� chcia�a oddmuchn�� t� szara�cz� cisn�c� si� nieub�aganie ze wszystkich stron. Kule armatnie ry�y w niej bruzdy, strza�y samopa��w<a l:href="#fn1170" type="note">[1170]</a> sta�y si� coraz szybsze. Huk nie ustawa� ani na chwil� � mrowie topnia�o w oczach, skr�ca�o si� miejscami konwulsyjnie jak olbrzymi w�� zraniony, ale sz�o naprz�d. Ju�, ju� dobiegaj�! ju� s� pod okopem! � armaty ju� im szkodzi� nie mog�! Pan Skrzetuski przymkn�� powieki.</p><p>I teraz pytania szybkie jak b�yskawice przelatywa�y mu przez g�ow�: gdy otworzy oczy, czy dojrzy jeszcze polskie proporce na wa�ach? Dojrzy � nie dojrzy? Tam gwar coraz wi�kszy, tam wrzask jaki� niezwyk�y. Musia�o si� co� sta�! Krzyki dochodz� ze �rodka obozu.</p><p>Co to jest? Co si� sta�o?</p><p>� Bo�e wszechmocny!</p><p>Okrzyk ten wyrwa� si� z ust pana Skrzetuskiego, gdy otworzywszy oczy ujrza� na wa�ach zamiast wielkiej z�otej chor�gwi koronnej malinow� z Archanio�em.</p><p>Ob�z by� zdobyty.</p><p>Wieczorem dopiero dowiedzia� si� od Zachara namiestnik o ca�ym przebiegu szturmu. Nie pr�no Tuhaj-bej nazywa� Chmielnickiego w�em, bo oto w chwili najzaci�tszej obrony podm�wiona przez niego Ba�abanowa dragonia przesz�a do Kozak�w i rzuciwszy si� z ty�u na swoje chor�gwie dopomog�a do wyt�pienia ich ze szcz�tem.</p><p>Wieczorem widzia� namiestnik je�c�w i by� przy �mierci m�odego Potockiego, kt�ry maj�c gard�o przebite strza��, �y� tylko kilka godzin po bitwie i umar� na r�ku pana Stefana Czarnieckiego: �Powiedzcie ojcu� � szepta� w ostatniej chwili m�ody kasztelan � powiedzcie ojcu � �em� jako rycerz��, i nie m�g� nic wi�cej doda�. Dusza jego opu�ci�a cia�o i ulecia�a ku niebu. Skrzetuski d�ugo potem pami�ta� t� blad� twarz i te b��kitne oczy wzniesione w chwili �mierci. Pan Czarniecki �lub czyni� nad stygn�cym cia�em, �e da-li mu B�g wolno�� odzyska�, a potokami krwi �mier� przyjaciela i ha�b� kl�ski obmyje. I ani �za nie ciek�a po surowym jego obliczu, bo to by� rycerz �elazny, wielce ju� czynami odwagi ws�awiony i cz�owiek �adnym nieszcz�ciem nie ugi�ty. Jako� �luby spe�ni�. Teraz zamiast desperacji si� poddawa�, pierwszy krzepi� Skrzetuskiego, kt�ren cierpia� straszniesznie nad kl�ska i ha�b� Rzeczypospolitej. �Rzeczpospolita niejedn� kl�sk� ponios�a � m�wi� pan Czarniecki � ale ma ona w sobie si�� niespo�yt�. Nie z�ama�a jej dot�d �adna pot�ga, nie z�ami� i bunty ch�op�w, kt�rych sam B�g pokarze, gdy� wyst�puj�c przeciw zwierzchno�ci, Jego to woli si� oponuj�. A co do kl�ski, prawda, i� jest �a�osn� � ale kt� t� kl�sk� poni�s�? hetmani? wojska koronne? � nie! Po od��czeniu si� i zdradzie Krzeczowskiego oddzia� �w, kt�ren<a l:href="#fn1171" type="note">[1171]</a> prowadzi� Potocki, tylko za podjazd m�g� by� uwa�any. Bunt niechybnie rozejdzie si� po ca�ej Ukrainie, gdy� ch�opstwo tam harde i do boju wprawione, ale� bunt tam to przecie nie pierwszyzna. Zgasz� go hetmani z ksi�ciem Jeremim, kt�rych si�y nieporuszone dot�d stoj� � im za� pot�niej wybuchnie, tym raz zgaszony, na d�u�ej, a mo�e na zawsze ucichnie. Ma�ej wiary i ma�ego serca cz�owiekiem by�by ten, kto by m�g� przypuszcza�, i� jaki� wata�ka<a l:href="#fn1172" type="note">[1172]</a> kozacki na wsp�k� z jednym murz�<a l:href="#fn1173" type="note">[1173]</a> tatarskim naprawd� mog� pot�nemu narodowi zagrozi�. �le by by�o z Rzecz�pospolit�, gdyby prosta zawierucha ch�opska mia�a stanowi� o jej losie, o jej egzystencji. Zaiste z pogard� ci�gn�li�my na on� wypraw� � ko�czy� pan Czarniecki � a cho� podjazd nasz starto, mniemam, �e hetmani nie mieczem, nie broni�, ale batogami mog� ten bunt przyt�umi�.�</p><p>I gdy tak m�wi�, zdawa�o si�, �e to m�wi nie jeniec, nie �o�nierz po przegranej bitwie, ale dumny hetman pewny jutrzejszego zwyci�stwa. Ta wielko�� duszy i wiara w Rzeczpospolit� sp�yn�y jako balsam na rany namiestnika. Patrzy� on z bliska na pot�g� Chmielnickiego, wi�c go te� i o�lepi�a troch�, tym bardziej �e a� dot�d sz�y za ni� powodzenia. Ale pan Czarniecki musia� mie� s�uszno��. Si�y hetman�w stoj� jeszcze nieporuszone, a za nimi ca�a pot�ga Rzeczypospolitej, zatem prawa, w�adzy i woli boskiej. Odchodzi� tedy namiestnik bardzo na duszy pokrzepion i weselszy, a odchodz�c, spyta� jeszcze pana Czarnieckiego, czy by nie chcia� zaraz uk�ad�w z Chmielnickim o wolno�� rozpocz��.</p><p>� Tuhaj-bejowym jestem je�cem � rzek� pan Stefan � jemu te� okup zap�ac�, a z tym wata�k� nie chc� mie� do czynienia i katu go oddaj�.</p><p>Zachar, kt�ry panu Skrzetuskiemu u�atwi� widzenie si� z wi�niami, odprowadzaj�c go do telegi<a l:href="#fn1174" type="note">[1174]</a>, r�wnie� go po drodze pociesza�:</p><p>� Nie z m�odym Potockim trudno � m�wi� � z hetmany<a l:href="#fn1175" type="note">[1175]</a> b�dzie trudno. Dzie�o dopiero pocz�te, a jaki b�dzie koniec � B�g wie! Hej, nabrali Kozacy i Tatarzy polskiego dobra, ale wzi�� a zachowa� � inna rzecz. A ty si�, detyno, nie martw, nie sumuj<a l:href="#fn1176" type="note">[1176]</a>, bo i tak wolno�� odzyskasz � ty ruszysz do swoich, a stary b�dzie ju� tu�y�<a l:href="#fn1177" type="note">[1177]</a> po tobie. Na staro�� najgorzej samemu na �wiecie. Z hetmany b�dzie trudno, oj! trudno!</p><p>Rzeczywi�cie, zwyci�stwo, jakkolwiek �wietne, nie rozstrzyga�o bynajmniej sprawy na korzy�� Chmielnickiego. Mog�o mu ono nawet wypa�� na niekorzy��, bo �atwo by�o przewidzie�, �e teraz hetman wielki<a l:href="#fn1178" type="note">[1178]</a>, mszcz�c �mier� syna, ze szczeg�ln� zawzi�to�ci� nastawa� b�dzie na Zaporo�c�w i niczego nie omieszka, �eby ich zgnie�� od razu. Hetman wielki oto �ywi� pewn� niech�� do ksi�cia Jeremiego, kt�ra cho� pokrywana grzeczno�ci�, niemniej objawia�a si� do�� cz�sto w rozmaitych okoliczno�ciach. Chmielnicki, wiedz�c o tym doskonale, przypuszcza�, �e teraz niech�� ta ustanie, i �e teraz pan krakowski<a l:href="#fn1179" type="note">[1179]</a> pierwszy wyci�gnie r�k� do zgody, kt�ra zapewni mu pomoc ws�awionego wojownika i jego pot�nych zast�p�w. A z tak po��czonymi si�ami, pod takim wodzem, jak ksi���, Chmielnicki jeszcze mierzy� si� nie �mia�, bo sobie jeszcze dostatecznie nie ufa�. Postanowi� wi�c �pieszy� si�, by razem z wie�ci� o kl�sce ��towodzkiej stan�� na Ukrainie i uderzy� na hetman�w, nim by pomoc ksi���ca nadej�� mog�a.</p><p>Nie da� wi�c wypoczynku wojskom i drugiego dnia po bitwie �witaniem ruszono w poch�d. Poch�d to by� tak szybki, jak gdyby hetman ucieka�. Rzek�by�, �e pow�d� step zalewa i p�dzi naprz�d, i wzbiera wszystkimi wodami po drodze. Mijano lasy, d�browy, mogi�y, przeprawiano si� przez rzeki bez wytchnienia. Si�y kozackie wzrasta�y po drodze, bo coraz nowe gromady ch�op�w uciekaj�cych z Ukrainy ��czy�y si� z nimi ustawicznie. Ch�opi przynosili i wie�ci o hetmanach � ale sprzeczne. Jedni m�wili, �e ksi��� siedzi jeszcze za Dnieprem; inni, �e ju� si� po��czy� z wojskami koronnymi. Natomiast wszyscy twierdzili, �e Ukraina ju� w ogniu. Ch�opi nie tylko uciekali na spotkanie Chmielnickiego w Dzikie Pola<a l:href="#fn1180" type="note">[1180]</a>, ale palili wsie i miasta, rzucali si� na swych pan�w i uzbrajali powszechnie. Wojska koronne bi�y si� ju� od dw�ch tygodni. Wyci�to Steblew, pod Derenhowcami za� przysz�o do krwawej bitwy. Kozacy grodowi gdzieniegdzie ju� przerzucili si� na stron� czerni, a wsz�dzie czekali tylko has�a. Chmielnicki liczy� na to wszystko i �pieszy� si� tym bardziej.</p><p>Na koniec stan�� u proga. Czehryn<a l:href="#fn1181" type="note">[1181]</a> otworzy� mu wrota na rozcie�. Za�oga kozacka przesz�a natychmiast pod jego chor�giew. Zburzono dom Czapli�skiego, wyr�ni�to gar�� szlachty szukaj�cej schronienia w mie�cie. Radosne krzyki, bicie we dzwony i procesje nie ustawa�y ani na chwil�. Po�ar ogarn�� zaraz ca�� okolic�. Co �y�o, chwyta�o za kosy, piki i ��czy�o si� z Zaporo�em. T�umy niezmierne czerni sp�ywa�y do obozu ze wszystkich stron � dosz�y tak�e i radosne, bo pewne wie�ci, �e ksi��� Jeremi ofiarowa� wprawdzie pomoc hetmanom, ale jeszcze si� z nimi nie po��czy�.</p><p>Chmielnicki odetchn��.</p><p>Ruszy� bez zw�oki naprz�d i szed� ju� w�r�d buntu, rzezi i ognia. �wiadczy�y o tym zgliszcza i trupy. Szed� jak lawina, niszcz�c wszystko po drodze. Kraj przed nim powstawa�, za nim pustosza�. Szed� jak m�ciciel, jak legendowy smok. Kroki jego wyciska�y krew, oddech wznieca� po�ary.</p><p>W Czerkasach<a l:href="#fn1182" type="note">[1182]</a> zatrzyma� si� z g��wnymi si�ami, wys�awszy naprz�d Tatar�w pod Tuhaj-bejem i dzikiego Krzywonosa<a l:href="#fn1183" type="note">[1183]</a>, kt�rzy dognali hetman�w pod Korsuniem<a l:href="#fn1184" type="note">[1184]</a> i uderzyli na nich bez wahania. Ale �mia�o�� drogo musieli sp�aci�. Odparci, zdziesi�tkowani, zbici na miazg�, cofn�li si� w pop�ochu.</p><p>Chmielnicki zerwa� si� i szed� im w pomoc. Po drodze dosz�a go wie��, �e pan Sieniawski w kilka chor�gwi po��czy� si� z hetmanami, kt�rzy opu�cili Korsu� i ci�gn� do Bohus�awia<a l:href="#fn1185" type="note">[1185]</a>. By�o to prawd�. Chmiel zaj�� Korsu� bez oporu i pozostawiwszy w nim wozy, zapasy �ywno�ci, s�owem, ca�y tabor, komunikiem<a l:href="#fn1186" type="note">[1186]</a> pogna� si� za nimi.</p><p>Nie potrzebowa� goni� d�ugo, gdy� nie uszli jeszcze daleko. Pod Krut� Ba�k� przednie jego stra�e natkn�y si� na polski tabor.</p><p>Panu Skrzetuskiemu nie by�o danym widzie� bitwy, gdy� wraz z taborem zosta� w Korsuniu. Zachar umie�ci� go w rynku, w domu pana Zabokrzyckiego, kt�rego czer� poprzednio powiesi�a � i postawi� stra� z niedobitk�w mirhorodzkiego<a l:href="#fn1187" type="note">[1187]</a> kurzenia<a l:href="#fn1188" type="note">[1188]</a>, bo t�uszcza ci�gle rabowa�a domy i mordowa�a ka�dego, kto si� jej wyda� Lachem. Przez wybite okna widzia� pan Skrzetuski gromady pijanych ch�op�w, krwawych, z pozawijanymi r�kawami u koszul, w��cz�cych si� od domu do domu, od sklepu do sklepu i przeszukuj�cych wszystkie k�ty, strychy, poddasza; od czasu do czasu wrzask straszliwy oznajmia�, �e znaleziono szlachcica, �yda, m�czyzn�, kobiet� lub dzieci�. Wyci�gano ofiar� na rynek i pastwiono si� nad ni� w spos�b najstraszliwszy. T�uszcza bi�a si� ze sob� o resztki cia�, obmazywa�a sobie z rozkosz� krwi� twarze i piersi, okr�ca�a szyje dymi�cymi jeszcze trzewiami. Ch�opi chwytali ma�e �ydzi�ta za nogi i rozdzierali w�r�d szalonego �miechu t�um�w. Rzucano si� i na domy otoczone stra��, w kt�rych zamkni�ci byli znakomitsi je�cy, zostawieni przy �yciu dlatego, �e spodziewano si� po nich znacznego okupu. W�wczas Zaporo�cy lub Tatarzy stoj�cy na stra�y odpierali t�um, grzmoc�c po �bach napastnik�w drzewcami od pik, �ukami lub batami z byczej sk�ry. Tak by�o przy domu pana Skrzetuskiego. Zachar kaza� �wiczy� ch�opstwo bez mi�osierdzia, a mirhorodcy spe�niali z rozkosz� rozkaz. Ni�owi<a l:href="#fn1189" type="note">[1189]</a> bowiem przyjmowali ch�tnie w czasie bunt�w pomoc czerni, ale pogardzali ni� bez por�wnania wi�cej od szlachty. Przecie nie pr�no zwali si�: �<strong>szlachetne uro�onymi</strong> Kozakami!� Sam Chmielnicki darowywa� potem niejednokrotnie znaczn� ilo�� czerni Tatarom, kt�rzy gnali j� do Krymu i stamt�d sprzedawali do Turcji i Azji Mniejszej.</p><p>T�um wi�c szala� na rynku i dochodzi� do tak dzikiego op�tania, �e w ko�cu pocz�� si� wzajemnie mordowa�. Dzie� zapada�. Zapalono ca�� jedn� stron� rynku, cerkiew i dom parocha. Szcz�ciem wiatr zwiewa� ogie� ku polu i przeszkadza� szerzeniu si� po�aru. Ale �una olbrzymia o�wieci�a rynek tak jasno jak promienie s�oneczne. Zrobi�o si� gor�co nie do wytrzymania. Z dala dochodzi� straszliwy huk dzia� � widocznie bitwa pod Krut� Ba�k� stawa�a si� coraz zaci�tsza.</p><p>� Gor�co tam musi by� naszym! � mrucza� stary Zachar. � Hetmani nie �artuj�. Hej! pan Potocki szczery �o�nir.</p><p>Potem wskaza� przez okno na czer�.</p><p>� No! � rzek� � oni teraz hulaj�, ale je�li Chmiel b�dzie pobity, to i nad nimi pohulaj�!</p><p>W tej chwili rozleg� si� t�tent i na rynek wpad�o na spienionych koniach kilkudziesi�ciu je�d�c�w. Twarze ich sczernia�e od prochu, odzie� w nie�adzie i poobwi�zywane szmatami g�owy niekt�rych �wiadczy�y, i� p�dz� wprost z bitwy.</p><p>� Ludy! kto w Boha wiryt, spasajtes! Lachy bijut naszych<a l:href="#fn1190" type="note">[1190]</a>! � krzykn�li wniebog�osy.</p><p>Podni�s� si� wrzask i zamieszanie. T�um rozko�ysa� si� jak fala targni�ta wichrem. Nagle dziki pop�och opanowa� wszystkich. Rzucono si� do ucieczki, ale �e ulice by�y zat�oczone wozami, a jedna cz�� rynku w ogniu, wi�c nie by�o gdzie ucieka�.</p><p>Czer� pocz�a si� t�oczy�, krzycze�, bi�, dusi� i wy� o mi�osierdzie, cho� nieprzyjaciel by� jeszcze daleko.</p><p>Namiestnik zas�yszawszy, co si� dzieje, ma�o nie oszala� z rado�ci, pocz�� biega� po izbie jak ob��kany, r�kami bi� si� w piersi z ca�ej si�y i wo�a�:</p><p>� Wiedzia�em, �e tak si� stanie! wiedzia�em! jakom �yw! To z hetmany<a l:href="#fn1191" type="note">[1191]</a> sprawa! to z ca�� Rzecz�pospolit�! Godzina kary nadesz�a! Co to?</p><p>Zn�w rozleg� si� t�tent i tym razem do kilkuset je�d�c�w, samych Tatar�w, pojawi�o si� na rynku. Uciekali widocznie na �lepo. T�um zast�powa� im drog�, oni rzucili si� w t�um, tratowali go, bili, rozp�dzali, siekli, pr�c ko�mi ku go�ci�cowi wiod�cemu do Czerkas<a l:href="#fn1192" type="note">[1192]</a>.</p><p>� Uciekaj� jak wicher! � zawo�a� Zachar.</p><p>Ledwo wym�wi�, przelecia� drugi oddzia�, za nim trzeci. Zdawa�o si�, �e ucieczka jest powszechn�. Stra�e przy domach pocz�y kr�ci� si� i r�wnie� okazywa� ch�� ucieczki. Zachar wypad� przed ganek.</p><p>� Sta�! � krzykn�� na swych mirhorodc�w<a l:href="#fn1193" type="note">[1193]</a>.</p><p>Dym, gor�co, zamieszanie, t�tent koni, g�osy trwogi, wycie t�um�w o�wieconych po�arem, wszystko to zla�o si� w jeden piekielny obraz, na kt�ry namiestnik z okna spogl�da�.</p><p>� Co tam za pogrom by� musi! co tam za pogrom! � wo�a� do Zachara nie zwa�aj�c, i� ten rado�ci jego nie m�g� podziela�.</p><p>Tymczasem zn�w oddzia� uciekaj�cych przemkn�� si� jak b�yskawica.</p><p>Huk dzia� wstrz�sa� posadami dom�w korsu�skich<a l:href="#fn1194" type="note">[1194]</a>.</p><p>Nagle jaki� g�os przera�liwy tu� pod domem pocz�� krzycze�:</p><p>� Ratujcie si�! Chmiel zabit! Krzeczowski zabit! Tuhaj-bej zabit!</p><p>Na rynku nasta� prawdziwy koniec �wiata.</p><p>Ludzie w ob��kaniu rzucali si� w p�omienie. Namiestnik pad� na kolana i r�ce wzni�s� do g�ry.</p><p>� Bo�e wszechmocny! Bo�e wielki i sprawiedliwy � chwa�a Tobie na wysoko�ciach!</p><p>Zachar przerwa� mu modlitw� wpad�szy z przedsieni do izby.</p><p>� A bywaj no, detyno! � zawo�a� zdyszany � wyjd� i obiecnij �ask� mirhorodcom, bo chc� uchodzi�, a jak ujd�, czer� tu wpadnie!</p><p>Skrzetuski wyszed� na ganek. Mirhorodcy kr�cili si� niespokojnie przed domem okazuj�c niek�aman� ochot� opu�ci� stanowisko i pierzchn�� go�ci�cem wiod�cym do Czerkas. Strach opanowa� wszystkich w mie�cie. Raz w raz nowe oddzia�y rozbitk�w nadlatywa�y jakby na skrzyd�ach od strony Krutej Ba�ki. Uciekali ch�opi, Tatarzy, Kozacy grodowi i zaporoscy w najwi�kszym pomieszaniu. A jednak g��wne si�y Chmielnickiego musia�y jeszcze dawa� op�r, bitwa nie musia�a by� jeszcze zupe�nie rozstrzygni�t�, gdy� dzia�a gra�y ze zdwojon� si��.</p><p>Skrzetuski zwr�ci� si� ku mirhorodcom.</p><p>� Za to, i�e�cie strzegli wiernie osoby mojej � rzek� wynio�le � nie potrzebujecie ucieczk� si� ratowa�, gdy� obiecuj� wam instancj� i �ask� u hetmana.</p><p>Mirhorodcy co do jednego odkryli g�owy, a on uj�� si� pod boki i spogl�da� dumnie na nich i na rynek, kt�ry pustosza� coraz bardziej. Co za zmiana losu! Oto pan Skrzetuski, niedawno jeniec wleczony za kozackim taborem, sta� teraz mi�dzy zuchwa�ym kozactwem jako pan mi�dzy podda�stwem, jako szlachcic mi�dzy gminem, jako husarz z pancernego znaku mi�dzy obozowymi ciury. On � jeniec � �ask� teraz obiecywa� � i g�owy odkrywa�y si� na jego widok, a pokorne g�osy wo�a�y tym pos�pnym, przeci�g�ym, oznaczaj�cym przestrach i poddanie si� tonem:</p><p>� Pomy�ujte, pane!</p><p>� Jakom powiedzia�, tak si� stanie! � rzek� namiestnik.</p><p>Jako� istotnie pewien by� swej instancji u hetmana, kt�remu by� znajomy, bo nieraz do niego listy od ksi�cia Jeremiego wozi� i wzgl�dy jego umia� pozyska�. Sta� tedy trzymaj�c si� pod boki i rado�� bi�a mu z oblicza o�wieconego blaskiem po�aru.</p><p>�Ot, wojna sko�czona! ot, fala u progu rozbita! � my�la�. � Pan Czarniecki mia� s�uszno��: niepo�yt� jest si�a Rzeczypospolitej, niezachwian� jej pot�ga.�</p><p>A gdy tak my�la�, duma rozsadza�a mu piersi; nie niska duma p�yn�ca ze spodziewanego nasycenia zemsty, z upokorzenia wroga ani z odzyskania wolno�ci, kt�rej za chwil� ju� si� spodziewa�, ani z tego, �e czapkowano przed nim teraz, ale czu� si� dumnym, �e jest synem tej Rzeczypospolitej zwyci�skiej, przepot�nej, o kt�rej bramy wszelka z�o��, wszelki zamach, wszelkie ciosy tak rozbijaj� si� i krusz�, jako mocy piekielne o bramy nieba. Czu� si� dumnym jako szlachcic-patriota, �e w zw�tpieniu zosta� pokrzepion, a w wierze nie zawiedzion. Zemsty ju� nie pragn��.</p><p>�Pogromi�a jak kr�lowa, wybaczy jak matka� � my�la�.</p><p>Tymczasem huk dzia� zmieni� si� w grzmot nieustaj�cy.</p><p>Kopyta ko�skie zaszczeka�y zn�w po pustych ulicach. Na rynek wlecia� jak piorun, na nie osiod�anym koniu Kozak bez czapki, w jednej koszuli, z twarz� rozci�t� mieczem i buchaj�c� krwi�. Wlecia�, konia osadzi�, r�ce rozkrzy�owa� i chwytaj�c oddech otwartymi usty krzycze� pocz��:</p><p>� Chmiel bije Lachiw<a l:href="#fn1195" type="note">[1195]</a>! Pobyty<a l:href="#fn1196" type="note">[1196]</a> jasno welmo�ny pany, hetmany i pu�kownyki, �ycari<a l:href="#fn1197" type="note">[1197]</a> i kawalery!</p><p>To rzek�szy zachwia� si� i na ziemi� run��. Mirhorodcy skoczyli mu na pomoc.</p><p>P�omie� i blado�� przelecia�y przez oblicze pana Skrzetuskiego.</p><p>� Co on m�wi? � rzek� gor�czkowo do Zachara. � Co si� sta�o? Nie mo�e to by�. Na Boga �ywego! nie mo�e to by�!</p><p>Cisza! Tylko p�omienie sycz� na przeciwleg�ej stronie rynku, trzaskaj� snopy iskier, a czasem przepalone domostwo runie z �oskotem.</p><p>A� oto nowi jacy� go�ce<a l:href="#fn1198" type="note">[1198]</a> lec�.</p><p>� Pobyty Lachy! pobyty!</p><p>Za nimi ci�gnie oddzia� Tatar�w � id� z wolna, bo otaczaj� pieszych, widocznie je�c�w.</p><p>Pan Skrzetuski oczom nie wierzy. Poznaje doskonale na je�cach barw� hetma�skiej husarii � wi�c w r�ce plaszcze i jakim� dziwnym, nieswoim g�osem powtarza uporczywie:</p><p>� Nie mo�e by�! nie mo�e by�!</p><p>Huk armat s�ycha� jeszcze. Bitwa nie sko�czona. Przez wszystkie nie popalone ulice nap�ywaj� jednak t�umy Zaporo�c�w i Tatar�w. Twarze ich czarne, piersi dysz� ci�ko � ale wracaj� jakby upojeni, �piewaj� pie�ni!</p><p>Tak wracaj� �o�nierze po zwyci�stwie.</p><p>Namiestnik poblad� jak trup.</p><p>� Nie mo�e by� � powtarza� coraz chrapliwiej � nie mo�e by� Rzeczpospolita�</p><p>Nowy przedmiot zwraca jego uwag�.</p><p>Wchodz� semenowie Krzeczowskiego, nios�c ca�e p�ki chor�gwi. Przyje�d�aj� na �rodek rynku i rzucaj� je na ziemi�.</p><p>Niestety � polskie.</p><p>Huk armat s�abnie, w oddali s�ycha� turkot nadchodz�cych woz�w. Jedzie naprz�d jedna wysoka kozacka telega<a l:href="#fn1199" type="note">[1199]</a>, za ni� szereg innych, wszystkie otoczone przez Kozak�w paszkowskiego kurzenia, w ��tych czapkach; przechodz� tu� ko�o domu, przy kt�rym mirhorodcy. Pan Skrzetuski r�k� do czo�a przytkn��, bo go blask po�aru o�lepia�, i wpatrzy� si� w postacie je�c�w siedz�cych na pierwszym wozie.</p><p>Nagle cofn�� si� w ty�, r�kami pocz�� bi� powietrze jak cz�owiek trafiony strza�� w piersi, z ust za� wyrwa� mu si� krzyk straszny, nadludzki:</p><p>� Jezus Maria! to hetmani!</p><p>I pad� na r�ce Zachara, oczy zasz�y mu blachmanem, a twarz st�a�a i zakrzep�a, tak jak u ludzi umar�ych.</p><p>W kilka chwil p�niej trzech je�d�c�w na czele niezliczonych pu�k�w wje�d�a�o na rynek korsu�ski<a l:href="#fn1200" type="note">[1200]</a>. �rodkowy, ubrany w czerwie�, siedzia� na bia�ym koniu i wspieraj�c si� pod bok poz�ocist� bu�aw� spogl�da� dumnie jak kr�l.</p><p>By� to Chmielnicki. Po obu jego stronach jechali Tuhaj-bej i Krzeczowski.</p><p>Rzeczpospolita le�a�a w prochu i krwi u n�g Kozaka.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XVI</p></title><p>Up�yn�o kilka dni. Ludziom zdawa�o si�, �e sklepienie niebieskie run�o nagle na Rzeczpospolit�. ��te Wody<a l:href="#fn1201" type="note">[1201]</a>, Korsu�<a l:href="#fn1202" type="note">[1202]</a>, zniesienie wojsk koronnych, zawsze dot�d w walkach z Kozakami zwyci�skich, wzi�cie hetman�w, po�ar straszliwy na ca�ej Ukrainie, rzezie, mordy nies�ychane od pocz�tku �wiata � wszystko to zwali�o si� tak nagle, �e ludzie prawie wierzy� nie chcieli, aby tyle kl�sk mog�o przyj�� na jeden kraj od razu. Wielu te� nie wierzy�o, inni odr�twieli z przera�enia, inni dostali ob��kania, inni przepowiadali przyj�cie antychrysta i blisko�� s�du ostatecznego. Przerwa�y si� wszystkie w�z�y spo�eczne, wszelkie stosunki ludzkie i rodzinne. Usta�a wszelka w�adza, znik�y r�nice mi�dzy lud�mi. Piek�o odczepi�o z �a�cuch�w wszystkie zbrodnie i pu�ci�o je na �wiat, by pohula�y: wi�c mord, grabie�, wiaro�omstwo, rozbestwienie si�, gwa�t, rozb�j i szale�stwo zast�pi�o prac�, uczciwo��, wiar� i sumienie. Zdawa�o si�, �e odt�d ludzko�� ju� nie dobrem, ale z�em tylko �y� b�dzie; �e si� przeinaczy�y serca i umys�y i poczytuj� to za �wi�te, co dawniej by�o bezecnym, a za bezecne, co dawniej by�o �wi�tym. S�o�ce nie �wieci�o ju� nad ziemi�, bo je zas�ania�y dymy po�ar�w, a nocami zamiast gwiazd i ksi�yca �wieci�y po�ogi. P�on�y miasta, wsie, ko�cio�y, dwory, lasy. Ludzie przestali m�wi�, jeno j�czeli albo wyli jak psy. �ycie straci�o warto��. Tysi�ce gin�y bez echa, bez wspomnienia. A z tych wszystkich kl�sk, mord�w, j�k�w, dym�w i po�ar�w podnosi� si� tylko jeden cz�owiek coraz wy�ej i wy�ej, olbrzymia� coraz straszliwiej, zaciemnia� ju� niemal �wiat�o dzienne, rzuca� cie� od morza do morza.</p><p>By� to Bohdan Chmielnicki.</p><p>Dwie�cie tysi�cy ludzi zbrojnych i upojonych zwyci�stwy<a l:href="#fn1203" type="note">[1203]</a> sta�o teraz gotowych na jego skinienie. Czer� powstawa�a wsz�dzie; Kozacy grodowi ��czyli si� z nim po wszystkich miastach. Kraj od Prypeci<a l:href="#fn1204" type="note">[1204]</a> do kra�c�w pusty� by� w ogniu. Powstanie szerzy�o si� w wojew�dztwach: ruskim, podolskim, wo�y�skim, brac�awskim, kijowskim i czernihowskim. Pot�ga hetmana ros�a co dzie�. Nigdy Rzeczpospolita nie wystawi�a przeciw najstraszniejszemu wrogowi po�owy tych si�, kt�rymi on teraz rozporz�dza�. R�wnych nie mia� w gotowo�ci i cesarz niemiecki. Burza przesz�a wszelkie oczekiwania. Sam hetman pocz�tkowo nie rozeznawa� w�asnej pot�gi i nie rozumia�, jak wyr�s� ju� wysoko. Sprawiedliwo�ci�, prawem i wierno�ci� dla Rzplitej<a l:href="#fn1205" type="note">[1205]</a> jeszcze si� os�ania�, bo nie wiedzia�, �e te wyrazy, jako czcze wyrazy, m�g� ju� depta�. Wszelako w miar� si� wzrasta� w nim i �w niezmierny, bezwiedny egoizm, kt�remu r�wnego historia nie przedstawia. Poj�cia z�ego i dobrego, zbrodni i cnoty, gwa�tu i sprawiedliwo�ci zla�y si� w duszy Chmielnickiego w jedno z poj�ciami w�asnej krzywdy lub w�asnego dobra. Ten mu by� cny, kto by� z nim; ten zbrodniarz, kto przeciw niemu. Got�w by� biada� na s�o�ce i poczytywa� to sobie za osobist� krzywd�, gdyby nie �wieci�o w�wczas, gdy on potrzebowa�. Ludzi, wypadki i �wiat ca�y mierzy� w�asnym ja. I mimo ca�ej chytro�ci, ca�ej hipokryzji hetmana by�a jaka� potworna dobra wiara w takim jego pogl�dzie. Wyp�ywa�y ze� wszystkie wyst�pki Chmielnickiego, ale i czyny dobre; bo je�li nie zna� miary w zn�caniu si� i okrucie�stwie nad wrogiem, natomiast umia� by� wdzi�cznym za wszystkie, cho�by mimowolne us�ugi, kt�re mu oddawano.</p><p>Tylko gdy by� pijany, w�wczas zapomina� i o dobrodziejstwach i rycz�c z szale�stwa wydawa� spienionymi usty krwawe rozkazy, kt�rych �a�owa� p�niej. A w miar� jak ros�o jego powodzenie, pijany bywa� coraz cz�ciej, bo coraz wi�kszy ogarnia� go niepok�j. Zdawa� by si� mog�o, �e tryumfy zaprowadzi�y go na takie wy�yny, na kt�re sam wst�pi� nie chcia�. Jego pot�ga przera�a�a innych, ale i jego samego. Olbrzymia rzeka buntu porwawszy go nios�a z b�yskawicow� szybko�ci� i nieub�aganie, ale dok�d? Jak si� to wszystko mia�o sko�czy�? Poczynaj�c bunt w imi� krzywd w�asnych, m�g� ten kozacki dyplomata liczy�, �e po pierwszych powodzeniach lub nawet po kl�skach rozpocznie uk�ady, �e zaofiaruj� mu przebaczenie, zado��uczynienie i nagrod� za krzywdy i szkody. Zna� on dobrze Rzeczpospolit�, jej cierpliwo�� tak nieprzebran� jako morze, jej mi�osierdzie nie znaj�ce granic i miary, kt�re p�yn�o nie tylko ze s�abo�ci, bo� przecie Nalewajce<a l:href="#fn1206" type="note">[1206]</a>, otoczonemu ju� i zgubionemu, jeszcze ofiarowano przebaczenie. Wszelako teraz, po zwyci�stwie na ��tych Wodach, po zniesieniu hetman�w, po rozpaleniu wojny domowej we wszystkich po�udniowych wojew�dztwach, rzeczy zasz�y zbyt daleko, wypadki przeros�y wszelkie oczekiwanie � teraz walka musia�a si� toczy� na �mier� i �ycie.</p><p>A na czyj� stron� mia�o pa�� zwyci�stwo?</p><p>Chmielnicki pyta� wr�bit�w i gwiazd si� radzi�, i sam wyt�a� oczy w przysz�o�� � ale widzia� przed sob� tylko ciemno��. Wi�c czasem straszny niepok�j podnosi� mu w�osy na g�owie, a z piersi zrywa�a si� rozpacz jak wicher. Co b�dzie, co b�dzie? Bo Chmielnicki, patrz�c bystrzej od innych, rozumia� zarazem lepiej od wielu, �e Rzeczpospolita nie umie u�y� swych si� i sama o nich nie wie, ale jest pot�g� olbrzymi�. Gdyby jaki cz�owiek schwyci� w r�ce t� pot�g�, wtedy kto by mu si� opar�? A kt� m�g� zgadn��, czy straszne niebezpiecze�stwo, czy blisko�� przepa�ci i zguby nie pot�umi zamieszek, niezgody wewn�trznej, prywaty, zawi�ci pan�w, warcholstwa, gadanin sejmowych, swawoli szlacheckiej, bezsilno�ci kr�la. Wtedy by p� miliona samego tylko herbowego ludu mog�o wyruszy� w pole i zgnie�� Chmielnickiego, cho�by go nie tylko chan krymski, ale i sam su�tan turecki wspomaga�.</p><p>O tej u�pionej pot�dze Rzplitej<a l:href="#fn1207" type="note">[1207]</a> wiedzia� pr�cz Chmielnickiego i zmar�y kr�l W�adys�aw<a l:href="#fn1208" type="note">[1208]</a> i dlatego ca�e �ycie pracowa� nad tym, by z najwi�kszym w �wiecie mocarzem<a l:href="#fn1209" type="note">[1209]</a> rozpocz�� walk� na �mier�, bo tylko w ten spos�b pot�ga owa przywo�an� do �ycia by� mog�a. Gwoli temu przekonaniu<a l:href="#fn1210" type="note">[1210]</a> nie waha� si� kr�l rzuca� iskier i na prochy kozackie. By�o-li przeznaczonym istotnie Kozakom wywo�a� t� pow�d�, by w niej uton�� nareszcie?</p><p>Chmielnicki rozumia� i to tak�e, jak mimo ca�ej s�abo�ci strasznym by� odp�r tej Rzeczypospolitej. W tak� bez�adn�, �le powi�zan�, rozdart�, swawoln�, nierz�dn� bi�y przecie najgro�niejsze ze wszystkich fale tureckie i rozbija�y si� o ni� jak o ska��. Tak by�o pod Chocimiem<a l:href="#fn1211" type="note">[1211]</a>, na co w�asnymi niemal oczyma patrzy�<a l:href="#fn1212" type="note">[1212]</a>. Jednak ta Rzeczpospolita nawet w chwilach swej s�abo�ci zatyka�a swe chor�gwie na wa�ach obcych stolic. Jaki� tedy da odp�r? Czego nie doka�e przywiedziona do rozpaczy, gdy b�dzie musia�a umrze� albo zwyci�y�?</p><p>Wobec tego ka�dy tryumf Chmielnickiego by� nowym dla niego niebezpiecze�stwem, bo zbli�a� chwil� przebudzenia si� lwa drzemi�cego i czyni� bardziej niemo�liwymi uk�ady. W ka�dym zwyci�stwie le�a�a przysz�a kl�ska, w ka�dym upojeniu � na dnie gorycz. Teraz na burz� kozack� mia�a przyj�� burza Rzeczypospolitej. Chmielnickiemu wydawa�o si�, �e ju� s�yszy jej g�uchy, daleki huk.</p><p>Oto z Wielkopolski, Prus, rojnego Mazowsza, Ma�opolski i Litwy nadejd� t�umy wojownik�w � trzeba im tylko wodza.</p><p>Chmielnicki wzi�� w niewol� hetman�w, ale i przez t� szcz�liwo�� przegl�da�a jakby zasadzka losu. Hetmani byli do�wiadczonymi wojownikami, ale �aden z nich nie by� cz�owiekiem, jakiego wymaga�a ta chwila grozy, przera�enia, kl�ski.</p><p>Wodzem m�g� by� teraz jeden tylko cz�owiek.</p><p>Zwa� si� on: ksi��� Jeremi Wi�niowiecki.</p><p>W�a�nie dlatego, �e hetmani poszli w niewol�, wyb�r prawdopodobnie mia� pa�� na ksi�cia. Chmielnicki nie w�tpi� o tym na r�wni ze wszystkimi.</p><p>A tymczasem do Korsunia<a l:href="#fn1213" type="note">[1213]</a>, w kt�rym hetman zaporoski zatrzyma� si� po bitwie dla odpoczynku, dolatywa�y z Zadnieprza wie�ci, �e straszny ksi��� ruszy� ju� z �ubni�w, �e po drodze depce bunt niemi�osiernie, �e po przej�ciu jego znikaj� wsie, s�obody<a l:href="#fn1214" type="note">[1214]</a>, chutory<a l:href="#fn1215" type="note">[1215]</a> i miasteczka, a natomiast je�� si� krwawe pale i szubienice. Przestrach dwoi� i troi� liczb� si� jego. M�wiono, �e prowadzi pi�tna�cie tysi�cy wojownik�w najlepszego wojska, jakie by� mog�o w ca�ej Rzeczypospolitej.</p><p>W obozie kozackim spodziewano si� go lada chwila. Wkr�tce po bitwie pod Krut� Ba�k� okrzyk: �Jarema idzie!�, rozleg� si� mi�dzy Kozakami i rzuci� pop�och mi�dzy czer�, kt�ra pocz�a �lepo ucieka�. Pop�och ten zastanowi� g��boko Chmielnickiego.</p><p>Mia� teraz do wyboru: albo ruszy� z ca�� pot�g� przeciw ksi�ciu i szuka� go na Zadnieprzu, albo zostawiwszy cz�� si� na zdobywanie zamk�w ukrainnych ruszy� w g��b Rzeczypospolitej.</p><p>Wyprawa na ksi�cia by�a niebezpieczn�. Maj�c do czynienia z tak ws�awionym wodzem, Chmielnicki, mimo ca�ej przewagi swych si�, m�g� ponie�� kl�sk� w walnej bitwie i w�wczas wszystko by�oby stracone od razu. Czer�, kt�ra stanowi�a ogromn� wi�kszo��, z�o�y�a �wiadectwo, �e zmyka na samo imi� Jaremy. Trzeba by�o czasu, �eby j� zmieni� w wojsko mog�ce stawi� czo�o ksi���cym regimentom.</p><p>Z drugiej strony ksi��� prawdopodobnie nie przyj��by walnej bitwy, ale poprzesta� na obronie w zamkach i cz�ciowej wojnie, kt�ra w takim razie musia�aby trwa� ca�e miesi�ce, je�eli nie lata, a przez ten czas Rzeczpospolita zebra�aby niechybnie nowe si�y i ruszy�a w pomoc ksi�ciu.</p><p>Chmielnicki wi�c postanowi� pozostawi� Wi�niowieckiego na Zadnieprzu, a samemu umocni� si� na Ukrainie, zorganizowa� swe si�y i nast�pnie ruszywszy do Rzeczypospolitej zmusi� j� do uk�ad�w. Liczy� on na to, �e gaszenie buntu na samym tylko Zadnieprzu zajmie na d�ugo wszystkie si�y ksi���ce, a jemu da wolne pole. Bunt za� na Zadnieprzu obiecywa� sobie podsyca� wysy�aj�c pojedyncze pu�ki w pomoc czerni.</p><p>Na koniec s�dzi�, �e b�dzie mo�na �udzi� ksi�cia uk�adami i zw��czy� czekaj�c, p�ki si� jego si�y nie wykrusz�. W tym celu przypomnia� sobie Skrzetuskiego.</p><p>W kilka dni tedy po Krutej Ba�ce, a w sam dzie� pop�ochu mi�dzy czerni� kaza� przyzwa� przed siebie pana Skrzetuskiego.</p><p>Przyj�� go w domu staro�ci�skim w asystencji jednego tylko pana Krzeczowskiego, kt�ry Skrzetuskiemu by� z dawna znajomy, i powitawszy �askawie, cho� nie bez wynios�o�ci odpowiedniej dzisiejszej jego szar�y, rzek�:</p><p>� Mo�ci poruczniku Skrzetuski, za us�ug�, kt�r� mi wy�wiadczy�e�, wykupi�em ci� od Tuhaj-beja i obieca�em wolno��. Teraz godzina nadesz�a. Dam ci piernacz<a l:href="#fn1216" type="note">[1216]</a>, by� m�g� swobodnie przejecha�, je�liby ci� wojska jakie spotka�y, i stra�e do obrony od czerni.</p><p>Mo�esz wraca� do swego ksi�cia.</p><p>Skrzetuski milcza�. �aden u�miech rado�ci nie pojawi� si� na jego twarzy.</p><p>� Mo�esz�e ruszy� w drog�? Bo widz�, �e ci co� choroba z oczu przegl�da?</p><p>Rzeczywi�cie pan Skrzetuski wygl�da� jak cie�. Rany i ostatnie wypadki zwali�y z n�g tego olbrzymiego m�odziana, kt�ry takie teraz mia� pozory, jakby nie obiecywa� jutra do�y�. Twarz mu po��k�a, a czarna broda, nie strzy�ona od dawna, podnosi�a jeszcze mizeri� oblicza. Pochodzi�o to z utrapie� wewn�trznych. Rycerz omal si� nie zagryz�. Wleczony za obozem kozackim, by� przecie �wiadkiem wszystkiego, co si� od wyruszenia z Siczy<a l:href="#fn1217" type="note">[1217]</a> zdarzy�o. Widzia� ha�b� i kl�sk� Rzeczypospolitej, hetman�w w niewoli; widzia� tryumfy kozackie, piramidy pouk�adane z g��w odci�tych poleg�ym �o�nierzom, szlacht� wieszan� za �ebra, odrzynane piersi niewiast, profanacje panien, widzia� rozpacz odwagi, ale i nikczemno�� strachu � widzia� wszystko � przecierpia� wszystko i cierpia� tym bardziej, �e mu w g�owie i piersiach utkwi�a no�em my�l, �e to on sam po�redni sprawca, bo przecie on, nie kto inny, oder�n�� Chmielnickiego od powroza. Ale czy m�g� si� spodziewa� rycerz chrze�cija�ski, �e ratunek podany bli�niemu takie wyda owoce? Wi�c b�l jego nie mia� dna.</p><p>A gdy si� siebie spyta�, co si� dzieje z Helen�, i gdy pomy�la�, co mog�o si� zdarzy�, je�li z�e losy zatrzyma�y j� w Roz�ogach, to r�ce ku niebu wyci�ga� i wo�a� g�osem, w kt�rym drga�a bezdenna rozpacz i prawie gro�ba: �Bo�e! we��e dusz� moj�, bo ju� tu mam wi�cej, ni�em zas�u�y�!� Potem postrzega� si�, �e blu�ni, wi�c na twarz pada� i prosi� o ratunek, o przebaczenie, o zmi�owanie nad ojczyzn� i nad onym go��biem niewinnym, co mo�e tam na pr�no wzywa� bo�ej i jego pomocy. Kr�tko m�wi�c, przebola� tak, �e go ju� teraz nie uradowa�a darowana wolno��, a ten hetman zaporoski, ten tryumfator, kt�ry chcia� by� wspania�ym, �ask� mu swoj� okazuj�c, nie imponowa� mu ju� zgo�a; w czym spostrzeg�szy si� Chmielnicki zmarszczy� si� i rzek�:</p><p>� Spiesz�e si� korzysta� z �aski, abym za� si� nie rozmy�li�, gdy� cnota tylko moja i ufno�� w dobr� spraw� czyni mnie tak nieopatrznym, �e wroga sobie przysparzam, bo to wiem dobrze, �e przeciw mnie walczy� b�dziesz.</p><p>Na to pan Skrzetuski:</p><p>� Je�li B�g da si�.</p><p>I spojrza� tak na Chmielnickiego, �e a� mu w g��b duszy zajrza�, a hetman wzroku tego znie�� nie mog�c, utkwi� oczy w ziemi� i dopiero po chwili ozwa� si�:</p><p>� Mniejsza z tym. Zbyt pot�ny jestem, by mi jeden cherlak co� znaczy�. Opowiesz te� ksi�ciu, swojemu panu, co� tu widzia�, i przestrze�esz go, by sobie mniej zuchwale poczyna�, bo gdy mnie cierpliwo�ci nie stanie, to go odwiedz� na Zadnieprzu, a nie wiem, czyby mu by�a mi�� moja wizyta.</p><p>Skrzetuski milcza�.</p><p>� M�wi�em i powtarzam raz jeszcze � m�wi� dalej Chmielnicki � nie z Rzecz�pospolit�, ale z pani�ty<a l:href="#fn1218" type="note">[1218]</a> wojn� prowadz�, a ksi��� mi�dzy nimi w pierwszym rz�dzie. Wr�g to m�j i ludu ruskiego, odszczepieniec od naszego Ko�cio�a i okrutnik. S�ysz�, bunt we krwi gasi: niech�e baczy, by swojej nie przela�.</p><p>Tak m�wi�c, podnieca� si� coraz bardziej, a� te� krew j�a mu do twarzy uderza�, a oczy ciska�y p�omienie. Widno by�o, �e go chwyta paroksyzm gniewu i z�o�ci, w kt�rych traci� pami�� i przytomno�� ca�kowicie.</p><p>� Na powrozie ka�� go tu Krzywonosowi<a l:href="#fn1219" type="note">[1219]</a> przywie��! � krzycza�. � Pod nogi go sobie zegn�, na konia po jego grzbiecie wsiada� b�d�!</p><p>Skrzetuski patrzy� z g�ry na miotaj�cego si� Chmielnickiego, po czym odrzek� spokojnie:</p><p>� Zwyci� go wprz�dy.</p><p>� Ja�nie wielmo�ny hetmanie! � rzecze Krzeczowski � niech�e ten zuchwa�y szlachcic ju� jedzie, bo nie wypada dla twojej godno�ci, by� si� gniewem przeciw niemu unosi�, a gdy mu wolno�� obieca�e�, liczy on na to, �e albo s�owo z�amiesz, albo jego inwektyw<a l:href="#fn1220" type="note">[1220]</a> s�ucha� musisz.</p><p>Chmielnicki opami�ta� si�, posapa� chwil�, po czym rzek�:</p><p>� Niech�e tedy jedzie, aby� za� wiedzia�, i� Chmielnicki dobrem za dobre p�aci, da� mu piernacz, jakom rzek�, i sorok�<a l:href="#fn1221" type="note">[1221]</a> Tatar�w, kt�rzy go do samego obozu odprowadz�.</p><p>Po czym zwracaj�c si� do Skrzetuskiego doda�:</p><p>� Ty za� wiedz, �e teraz kwita. Polubi�em ci� mimo twej zuchwa�o�ci, ale gdy si� jeszcze raz w moje r�ce dostaniesz, nie wywiniesz si�.</p><p>Skrzetuski wyszed� z Krzeczowskim.</p><p>� Gdy ci� hetman puszcza z ca�� szyj� � rzek� Krzeczowski � i mo�esz jecha�, gdzie chcesz, tedy ci powiem po starej znajomo�ci: salwuj<a l:href="#fn1222" type="note">[1222]</a> si� cho�by do Warszawy, nie na Zadnieprze, bo stamt�d �ywa noga wasza nie ujdzie. Wasze czasy min�y. Gdyby� mia� rozum, do nas by� przysta�, ale wiem, �e pr�no ci to m�wi�. Poszed�by� wysoko, jak my p�jdziemy.</p><p>� Na szubienic� � mrukn�� Skrzetuski.</p><p>� Nie chcieli mnie da� starostwa lity�skiego, a teraz sam nie jedno, ale dziesi�� wezm�. Wyp�dzimy precz pan�w Koniecpolskich a Kalinowskich, a Potockich, a Lubomirskich, i Wi�niowieckich, Zas�awskich i wszystk� szlacht� i sami si� ich maj�tno�ciami podzielimy, co te� i po bo�ej musi by� my�li, gdy nam ju� dwie tak znaczne da� wiktorie<a l:href="#fn1223" type="note">[1223]</a>.</p><p>Skrzetuski, nie s�uchaj�c gadaniny pu�kownika, zamy�li� si� o czym innym, ten za� m�wi� dalej:</p><p>� Gdym po bitwie i naszej wiktorii widzia� w Tuhajowej kwaterze w �yczkach mego pana i dobrodzieja J. W.<a l:href="#fn1224" type="note">[1224]</a> hetmana koronnego<a l:href="#fn1225" type="note">[1225]</a>, zaraz on mnie niewdzi�cznikiem i Judaszem mianowa� raczy�. A ja mu na to: �J. W. wojewodo! nie jestem ja niewdzi�cznikiem, bo gdy ju� w twoich zamkach i dobrach zasi�d�<a l:href="#fn1226" type="note">[1226]</a> � przyrzecz mi jeno, �e si� nie b�dziesz napija� � to ci� podstaro�cim swoim zrobi�.� Ho! ho! ob�owi si� Tuhaj-bej na tych ptakach, kt�re po�apa� � i dlatego ich szcz�dzi � gdyby nie to, inaczej by�my z Chmielnickim z nimi pogadali. Ale ot! w�z dla ciebie gotowy i Tatary<a l:href="#fn1227" type="note">[1227]</a> ju� w ordynku. Gdzie tedy �yczysz jecha�?</p><p>� Do Czehryna<a l:href="#fn1228" type="note">[1228]</a>.</p><p>� Jak sobie po�cielesz, tak si� wy�pisz. Ordy�cy<a l:href="#fn1229" type="note">[1229]</a> odwiod� ci� cho�by do samych �ubni�w, bo taki maj� rozkaz. Staraj si� jeno, �eby ich tw�j ksi��� na pal nie kaza� powsadza�, co by z Kozakami pewno uczyni�. Dlatego te� i dali ci Tatar�w. Hetman ci i konia twego kaza� odda�. Bywaj�e zdr�w, a wspominaj nas dobrze i ksi�ciu k�aniaj si� od naszego hetmana, a je�li b�dziesz m�g�, to go nam�w, by przyjecha� Chmielnickiemu si� pok�oni�. Mo�e �ask� znajdzie. Bywaj zdr�w!</p><p>Skrzetuski siad� na w�z, kt�ry ordy�cy otoczyli zaraz doko�a � i ruszono w drog�. Przez rynek trudno by�o przejecha�, bo ca�y zapchany by� Zaporo�cami i czerni�. Jedni i drudzy warzyli sobie kasz�, �piewaj�c pie�ni o zwyci�stwie ��towodzkim i korsu�skim<a l:href="#fn1230" type="note">[1230]</a>, u�o�one ju� przez �lepc�w-lirnik�w, kt�rych mn�stwo po�ci�ga�o zewsz�d do obozu. Mi�dzy ogniami obejmuj�cymi kot�y z kasz� le�a�y tu i owdzie cia�a pomordowanych kobiet, nad kt�rymi odbywa�a si� w nocy orgia, lub stercza�y piramidki z g��w uci�tych po bitwie zabitym i rannym �o�nierzom. Cia�a owe i g�owy poczyna�y si� ju� psu� i wydawa� zgni�y zapach, kt�ry jednak�e nie zdawa� si� by� wcale przykrym dla zgromadzonych t�um�w. Miasto nosi�o na sobie �lady spustosze� i dzikiej swawoli Zaporo�c�w; okna i drzwi by�y powyrywane; zdruzgotane szcz�tki tysi�cznych przedmiot�w pomieszane z kwapiem<a l:href="#fn1231" type="note">[1231]</a> i s�om� zawala�y rynek. Okapy dom�w przybrane by�y wisielcami, po wi�kszej cz�ci z �ydostwa, a t�uszcza bawi�a si� tu i �wdzie, czepiaj�c si� n�g wisielc�w i hu�taj�c si� na nich.</p><p>W jednej stronie rynku czernia�y zgliszcza pogorza�ych dom�w, a mi�dzy nimi farnego ko�cio�a; od zgliszcz bi�o jeszcze gor�co i podnosi�y si� dymy. Wo� spalenizny przenika�a powietrze. Za spalonymi domami sta� kosz<a l:href="#fn1232" type="note">[1232]</a>, obok kt�rego pan Skrzetuski musia� przeje�d�a�, i t�umy jasyru<a l:href="#fn1233" type="note">[1233]</a> pilnowane przez g�ste stra�e tatarskie. Kto si� z okolic Czehryna<a l:href="#fn1234" type="note">[1234]</a>, Czerkas<a l:href="#fn1235" type="note">[1235]</a> i Korsunia<a l:href="#fn1236" type="note">[1236]</a> nie zdo�a� schroni� lub nie pad� pod siekier� czerni, ten poszed� w �yka<a l:href="#fn1237" type="note">[1237]</a>. Byli wi�c mi�dzy je�cami i �o�nierze wzi�ci w niewol� w obu bitwach, i mieszka�cy okoliczni, kt�rzy si� dot�d nie mogli lub nie chcieli do buntu przy��czy�, ludzie ze szlachty osiad�ej lub ze szlacheckiego gminu, podstaro�ciowie, oficjali�ci, chutornicy<a l:href="#fn1238" type="note">[1238]</a>, drobna szlachta z za�ciank�w obojej p�ci i dzieci. Starc�w nie by�o, bo ich, jako niezdatnych na sprzeda�, Tatarzy mordowali. Pozagarniali oni r�wnie� ca�e wsie i osady ruskie, czemu Chmielnicki nie �mia� si� sprzeciwi�. W wielu miejscowo�ciach zdarzy�o si�, �e m�owie poszli do obozu kozackiego, a w nagrod� za to Tatarzy popalili ich chaty i pobrali �ony i dzieci. Ale w og�lnym rozp�taniu si� i zdziczeniu dusz nikt o to nie pyta�, nikt si� nie upomina�. Czer�, kt�ra chwyta�a za bro�, wyrzeka�a si� wiosek rodzinnych, �on i dzieci. Brali im �ony, brali i oni � i lepsze, bo �Laszki�, kt�re po nasyceniu si� ich wdzi�kami mordowali lub odprzedawali ordy�com. Mi�dzy je�cami nie brak�o te� mo�ody�<a l:href="#fn1239" type="note">[1239]</a> ukrai�skich, powi�zanych po trzy, po cztery na jednym stryczku wraz z pannami szlacheckich dom�w. Niewola i niedola r�wna�a stany. Widok tych istot wstrz�sa� do g��bi dusz� i budzi� ��dz� zemsty. Poobdzierane, p�nagie, nara�one na sromotne �arty poha�c�w w��cz�cych si� gromadami przez ciekawo�� po majdanie, potr�cane, bite lub ca�owane ohydnymi usty, traci�y pami��, wol�. Niekt�re szlocha�y lub zawodzi�y g�o�no, inne z oczyma w s�up, z ob��kaniem w twarzy i otwartymi ustami poddawa�y si� biernie wszystkiemu, co je spotyka�o. Tu i owdzie zrywa� si� wrzask je�ca mordowanego bez lito�ci za wybuch rozpacznego oporu. �wist bizun�w z byczej sk�ry rozlega� si� mi�dzy gromadami m�czyzn i zlewa� si� z okrzykami bole�ci i piskiem dzieci, ryczeniem byd�a i r�eniem koni. Jasyr nie by� jeszcze rozdzielony i ustawiony w pochodowym porz�dku, wi�c wsz�dzie panowa�o najwi�ksze zamieszanie. Wozy, konie, byd�o rogate, wielb��dy, owce, kobiety, m�czy�ni, stosy z�upionych ubior�w, naczy�, makat, broni, wszystko to nat�oczone w jeden ogromny tab�r, oczekiwa�o dopiero podzia�u i ordynku. Raz w raz podjazdy przyp�dza�y nowe gromady ludzi i byd�a, na�adowane promy p�yn�y przez Ro�, z g��wnego za� kosza przybywali coraz nowi go�cie, by nasyca� oczy widokiem zebranych bogactw. Niekt�rzy pijani kumysem lub gorza�k�, poprzebierani w dziwaczne stroje, bo w ornaty, kom�e, ruskie riasy<a l:href="#fn1240" type="note">[1240]</a> lub nawet suknie kobiece, poczynali ju� spory, k��tnie i jarmarczny wrzask o to, co komu b�dzie nale�a�o. Czabanowie<a l:href="#fn1241" type="note">[1241]</a> tatarscy siedz�c na ziemi mi�dzy stadami zabawiali si�: jedni wygwizdywaniem na piszcza�kach przera�liwych melodii, inni gr� w ko�ci i ok�adaniem si� wzajemnie kijami. Gromady ps�w, kt�re przyci�gn�y tu za swymi panami, ujada�y i wy�y �a�o�nie.</p><p>Pan Skrzetuski min�� wreszcie t� gehenn� ludzk� pe�n� j�k�w, �ez, niedoli i piekielnych wrzask�w; my�la� tedy, �e ju� odetchnie swobodniej, ali�ci zaraz za taborem nowy straszny widok uderzy� jego oczy. W dali szarza� kosz w�a�ciwy, od kt�rego dochodzi�o ustawiczne r�enie koni, i mrowi� si� tysi�cami Tatar�w, bli�ej za� na polu, tu� ko�o go�ci�ca wiod�cego do Czerkas, m�odzi wojownicy zabawiali si� strzelaniem dla wprawy z �uk�w do je�c�w s�abszych lub chorych, kt�rzy by nie mogli wytrzyma� d�ugiej drogi do Krymu. Kilkadziesi�t cia� le�a�o wyrzuconych ju� na drog� i podziurawionych jak sita: niekt�re z nich drga�y jeszcze konwulsyjnie. Ci, do kt�rych strzelano, wisieli przywi�zani za r�ce do drzew przydro�nych. By�y mi�dzy nimi i stare kobiety. �miechom zadowolenia po trafnych strza�ach towarzyszy�y okrzyki:</p><p>� Jaksze, iegit! � Dobrze, ch�opcy!</p><p>� Uk jaksze ko�! � �uk w dobrych r�kach!</p><p>Ko�o g��wnego kosza oprawiano tysi�ce byd�a i koni na pokarm wojownikom. Ziemia by�a zlana krwi�. Md�e wyziewy surowizny t�umi�y oddech w piersiach, a mi�dzy kupami mi�sa kr�cili si� czerwoni ordy�cy z no�ami w r�ku. Dzie� by� skwarny, s�o�ce piek�o. Ledwie po godzinie drogi wydosta� si� pan Skrzetuski wraz ze swoj� eskort� na czyste pola, ale z oddali dochodzi� d�ugo jeszcze z g��wnego kosza gwar i ryk byd�a. Po drodze widnia�y �lady przej�cia drapie�nik�w. Tu i owdzie popalone sadyby, stercz�ce kominy futor�w<a l:href="#fn1242" type="note">[1242]</a>, potratowana ru� zb�, drzewa po�amane, sady wi�niowe przy chatach wyci�te na ogie�. Na go�ci�cu raz w raz le�a�y to trupy ko�skie, to ludzkie, pokaleczone okropnie, sine, nabrzmia�e, a na nich i nad nimi stada wron i kruk�w zrywaj�ce si� z wrzaskiem i szumem przed lud�mi. Krwawe dzie�o Chmielnickiego rzuca�o si� wsz�dy w oczy i trudno by�o zrozumie�, przeciw komu ten cz�owiek r�k� podni�s�, bo jego w�asny kraj j�cza� przede wszystkim pod brzemieniem niedoli.</p><p>W Mlejowie spotkali podjazdy tatarskie p�dz�ce nowe t�umy je�c�w. Horodyszcze<a l:href="#fn1243" type="note">[1243]</a> by�o spalone do cna. Stercza�a tylko murowana dzwonnica ko�cielna i stary d�b stoj�cy na �rodku rynku, pokryty strasznym owocem, bo wisia�o na nim kilkadziesi�t ma�ych �ydzi�t powieszonych przed trzema dniami. Wymordowano tu r�wnie� du�o szlachty z Konoplanki, Starosiela, Wi�z�wka, Ba�akleja i Wodaczewa. Samo miasteczko by�o puste, bo m�czy�ni poszli do Chmielnickiego, a niewiasty, dzieci i starcy uciekli do las�w przed spodziewanym naj�ciem wojsk ksi�cia Jeremiego. Z Horodyszcza jecha� pan Skrzetuski na �mi��, �abotyn i Nowosielce do Czehryna<a l:href="#fn1244" type="note">[1244]</a>, zatrzymuj�c si� tylko tyle po drodze, ile trzeba by�o na wypoczynek dla koni. Wjechali do miasta na drugi dzie� z po�udnia. Wojna oszcz�dzi�a miasto, niekt�re tylko domy by�y zburzone, a mi�dzy nimi Czapli�skiego z ziemi� zr�wnany. W grodzie sta� podpu�kownik Naoko�opalec, a z nim tysi�c mo�ojc�w<a l:href="#fn1245" type="note">[1245]</a>, ale i on, i mo�ojcy, i ca�a ludno�� �y�a w najwi�kszym przera�eniu, gdy� tu, jak i wsz�dzie po drodze, wszyscy byli pewni, �e ksi��� lada chwila nadci�gnie i wywrze zemst�, o jakiej �wiat nie s�ysza�. Nie wiadomo by�o, kto puszcza te wie�ci, sk�d one przychodz�; mo�e je tworzy� przestrach, do��, �e ustawicznie powtarzano to, �e ksi��� p�ynie ju� Su��<a l:href="#fn1246" type="note">[1246]</a>, to zn�w, �e ju� jest nad Dnieprem, �e spali� Wasiuty�ce, �e wyci�� ludno�� w Borysach, i ka�de zbli�enie si� je�d�c�w lub pieszego ludu wywo�ywa�o pop�och bez granic. Pan Skrzetuski chwyta� chciwie te wie�ci, bo rozumia�, �e cho�by nie by�y prawdziwe, to jednak tamowa�y szerzenie si� buntu na Zadnieprzu, nad kt�rym r�ka ksi���ca ci��y�a bezpo�rednio.</p><p>Skrzetuski chcia� dowiedzie� si� czego� pewniejszego od Naoko�opalca, ale pokaza�o si�, �e podpu�kownik na r�wni z innymi nic nie wiedzia� o ksi�ciu i jeszcze sam by�by rad zasi�gn�� jakich wiadomo�ci od Skrzetuskiego. A poniewa� przeci�gni�to na t� stron� wszystkie bajdaki<a l:href="#fn1247" type="note">[1247]</a>, cz�na i podjazdki, wi�c i zbiegowie z drugiego brzegu nie przybywali do Czehryna.</p><p>Skrzetuski wi�c nie bawi�c d�u�ej w Czehrynie<a l:href="#fn1248" type="note">[1248]</a> kaza� si� przeprawi� i ruszy� bez zw�oki do Roz�og�w. Pewno��, �e wkr�tce sam przekona si�, co sta�o si� z Helen�, i nadzieja, �e mo�e jest ocalona albo te� ukry�a si� wraz ze stryjn� i kniaziami w �ubniach, wr�ci�a mu si�y i zdrowie. Przesiad� si� z wozu na ko� i gna� bez lito�ci swoich Tatar�w, kt�rzy uwa�aj�c go za pos�a, a siebie za przystaw�w oddanych pod jego komend�, nie �mieli mu stawi� oporu. Lecieli tedy, jakby ich goniono, a za nimi z�ote k��by kurzawy wzbijanej kopytami bachmat�w. Mijali sadyby, chutory<a l:href="#fn1249" type="note">[1249]</a> i wioski. Kraj by� pusty, siedziby ludzkie wyludnione tak, �e d�ugo nie mogli spotka� �ywej duszy. Prawdopodobnie te� kryli si� wszyscy przed nimi. Tu i owdzie kaza� pan Skrzetuski szuka� w sadach, pasiekach, po zapolach i strzechach stod�, ale nie mogli znale�� nikogo.</p><p>Dopiero za Pohrebami jeden z Tatar�w dostrzeg� jak�� posta� ludzk� usi�uj�c� skry� si� mi�dzy szuwarami obrastaj�cymi brzegi Kahamliku<a l:href="#fn1250" type="note">[1250]</a>.</p><p>Tatarzy skoczyli ku rzece i w kilka minut p�niej przywiedli przed pana Skrzetuskiego dw�ch ludzi ca�kiem nagich.</p><p>Jeden z nich by� to starzec, drugi wysmuk�y, mo�e pi�tnasto- lub szesnastoletni wyrostek. Obaj klapali z�bami ze strachu i d�ugi czas nie mogli ni s�owa przem�wi�.</p><p>� Sk�d wy? � spyta� pan Skrzetuski.</p><p>� My znik�d, panie! � odpowiedzia� starzec. � Po pro�bie chodzim � z lir�, a ot ten niemowa mnie prowadzi.</p><p>� Sk�d idziecie teraz? z jakiej wsi? M�w �mia�o, nic ci nie b�dzie.</p><p>� My, panie, po wszystkich wsiach chodzili, a� nas tu jaki� czort obdar�. Buty mieli dobre � wzi��, czapki mieli dobre � wzi��, sukmany z lito�ci ludzkiej dobre � wzi��, i liry nie zostawi�.</p><p>� Pytam si�, kpie: z jakiej wsi idziesz?</p><p>� Ne znaju<a l:href="#fn1251" type="note">[1251]</a>, pane � ja did<a l:href="#fn1252" type="note">[1252]</a>. Ot my nadzy, noc� marzniem, we dnie szukamy lito�ciwych, co by okryli i nakarmili, my g�odni!</p><p>� S�uchaj tedy, ch�opie: odpowiadaj, o co pytam, bo ka�� powiesi�.</p><p>� Ja niczoho ne znaju, pane. Ko�yb ja szczo, abo szczo, abo bude szczo, to nechaj mini � oto szczo<a l:href="#fn1253" type="note">[1253]</a>!</p><p>Widocznym by�o, �e dziad nie mog�c sobie zda� sprawy, co by za jeden by� ten, kto go pyta, postanowi� nie dawa� �adnych odpowiedzi.</p><p>� A w Roz�ogach by�e�? tam gdzie kniaziowie Kurcewicze mieszkaj�?</p><p>� Ne znaju, pane.</p><p>� Powiesi� go! � krzykn�� pan Skrzetuski.</p><p>� Buw, pane<a l:href="#fn1254" type="note">[1254]</a>! � zawo�a� dziad widz�c, �e nie ma �art�w.</p><p>� Co� tam widzia�?</p><p>� My tam byli pi�� dni temu, a potem w Browarkach s�yszeli, �e tam �ycari prijsz�y<a l:href="#fn1255" type="note">[1255]</a>.</p><p>� Jacy rycerze?</p><p>� Ne znaju, pane! Odin ka�e<a l:href="#fn1256" type="note">[1256]</a> � Lachy; drugi ka�e � Kozaki.</p><p>� W konie! � krzykn�� na Tatar�w pan Skrzetuski.</p><p>Poczet pomkn��. S�o�ce zachodzi�o zupe�nie jak w�wczas, gdy namiestnik po spotkaniu Heleny i kniahini na drodze jecha� obok nich przy Rozwanowej karocy. Kahamlik tak samo �wieci� purpur�, dzie� k�ad� si� do snu jeszcze cichszy, pogodniejszy, cieplejszy. Tylko w�wczas jecha� pan Skrzetuski z piersi� pe�n� szcz�cia i budz�cych si� lubych uczu�, a teraz p�dzi� jak pot�pieniec gnany wichrem niepokoju i z�ych przeczu�. G�os rozpaczy wo�a� mu w duszy: �To Bohun j� porwa�! ju� jej nie ujrzysz wi�cej!�, a g�os nadziei: �To ksi���! ocalona!� I te g�osy tak go rozrywa�y mi�dzy siebie, �e ledwo nie rozerwa�y mu serca. P�dzili reszt� si� ko�skich. Up�yn�a jedna godzina i druga. Ksi�yc zeszed� i wytaczaj�c si� coraz wy�ej, blad� coraz bardziej. Konie pokry�y si� pian� i chrapa�y ci�ko. Wpadli w las, mign�� jak b�yskawica, wpadli w jar, za jarem tu� Roz�ogi. Chwila jeszcze, a losy rycerza si� rozstrzygn�. Tymczasem wiatr �wiszcz� mu w uszach od p�du, czapka spad�a mu z g�owy, ko� pod nim j�czy, jakby mia� pa�� zaraz. Chwila jeszcze, skok jeszcze i jar si� roztworzy. Ju�! ju�!</p><p>Nagle krzyk nieludzki, straszny wyrwa� si� z piersi pana Skrzetuskiego.</p><p>Dw�r, lamusy, stajnie, stodo�y, cz�stok� i sad wi�niowy � wszystko znik�o.</p><p>Blady ksi�yc o�wieca� wzg�rze, a na nim kup� czarnych zgliszcz, kt�re przesta�y ju� nawet i dymi�.</p><p>Milczenia nie przerywa� �aden odg�os.</p><p>Pan Skrzetuski stan�� przed fos� niemy, r�ce tylko do g�ry podni�s�, patrzy�, patrzy� i g�ow� jako� dziwnie potrz�sa�. Tatarzy wstrzymali konie. On zsiad�, odszuka� resztek spalonego mostu, przeszed� r�w po belce poprzecznej i siad� na kamieniu le��cym na �rodku majdanu. Siad�szy pocz�� si� ogl�da� doko�a jak cz�owiek, kt�ry pierwszy raz na jakowym miejscu b�d�c usi�uje si� z nim zapozna�. Opu�ci�a go przytomno��. Nie wyda� ani j�ku. Po chwili, r�ce na kolanach wspar�szy, g�ow� spu�ci� i pozosta� w nieruchomej postawie, tak �e mog�o si� zdawa�, �e usn��. Jako� je�li nie usn��, to odr�twia� � i przez g�ow� zamiast my�li przelatywa�y mu tylko niejasne obrazy. Widzia� wi�c naprz�d Helen� tak�, jak� j� by� po�egna� przed ostatni� podr�, jeno twarz mia�a jakby przes�oni�t� przez mg��, tak jej rys�w nie mo�na by�o rozpozna�. On j� chcia� z tego mglistego ob�oku wydosta� i nie m�g�. Wi�c odjecha� z ci�kim sercem. Potem przez g�ow� mign�� mu rynek czehry�ski<a l:href="#fn1257" type="note">[1257]</a>, stary Za�wilichowski i bezczelna twarz Zag�oby; twarz ta ze szczeg�lnym uporem stawa�a mu przed oczyma, a� wreszcie zast�pi�o j� ponure oblicze Grodzickiego. Potem widzia� jeszcze Kudak<a l:href="#fn1258" type="note">[1258]</a>, porohy<a l:href="#fn1259" type="note">[1259]</a>, walk� na Chortycy<a l:href="#fn1260" type="note">[1260]</a>, Sicz<a l:href="#fn1261" type="note">[1261]</a>, ca�� podr� i wszystkie wypadki, a� do dnia ostatniego, a� do ostatniej godziny. Ale dalej ju� ciemno��! Co si� z nim teraz dzia�o, nie rozpoznawa�. Mia� tylko jakie� niewyra�ne poczucie, �e do Heleny do Roz�og�w jedzie, ale si� mu brak�o, wi�c odpoczywa na zgliszczach. Chcia�by ju�, ot, podnie�� si� i jecha� dalej, ale jakie� niezmierne os�abienie przykuwa go do miejsca, tak jakby mu stufuntowe kule do n�g poprzywi�zywano.</p><p>Siedzia� wi�c i siedzia�. Noc up�ywa�a. Tatarzy roztasowali si� na nocleg i roz�o�ywszy ogieniek pocz�li przypieka� przy nim kawa�y ko�skiego �cierwa; nast�pnie, nasyceni, pok�adli si� na ziemi.</p><p>Ale nie up�yn�a i godzina, gdy zerwali si� na r�wne nogi.</p><p>Z dala dochodzi� gwar podobny do odg�os�w, jakie wydaje wielka liczba jazdy id�cej spiesznym marszem.</p><p>Tatarzy zatkn�li co pr�dzej na �erd� bia�� p�acht� i podsycili obficie p�omie�, tak aby z dala mogli by� rozpoznani, jako wys�a�cy pokojowi.</p><p>T�tent koni, parskanie i brz�k szabel zbli�a� si� coraz bardziej i wkr�tce na drodze ukaza� si� oddzia� jazdy, kt�ry wnet otoczy� Tatar�w.</p><p>Rozpocz�a si� kr�tka rozmowa. Tatarzy wskazali na posta� siedz�c� na wzg�rzu, kt�r� zreszt� wida� by�o doskonale, bo pada�o na ni� �wiat�o miesi�ca, i o�wiadczyli, �e prowadz� pos�a, a od kogo, to on najlepiej powie.</p><p>W�wczas dow�dca oddzia�u wraz z kilku towarzyszami uda� si� na wzg�rze, ale zaledwie zbli�y� si� i spojrza� w twarz siedz�cemu, gdy r�ce rozkrzy�owa� i wykrzykn��:</p><p>� Skrzetuski! Na Boga �ywego, to Skrzetuski!</p><p>Namiestnik ani drgn��.</p><p>� Mo�ci namiestniku, nie poznajesz�e mnie? Jam jest Bychowiec. Co ci jest?</p><p>Namiestnik milcza�.</p><p>� Zbud��e si�, na Boga! Hej, towarzysze, a bywajcie no!</p><p>Istotnie by� to pan Bychowiec, kt�ry szed� w awangardzie przed wszystk� pot�g� ksi�cia Jeremiego.</p><p>Tymczasem nadci�gn�y i inne pu�ki. Wie�� o odnalezieniu Skrzetuskiego rozbieg�a si� piorunem po chor�gwiach, wi�c wszyscy �pieszyli powita� mi�ego towarzysza. Ma�y Wo�odyjowski, dwaj �leszy�scy, Dzik, Orpiszewski, Migurski, Jakubowicz, Lenc, pan Longinus Podbipi�ta i mn�stwo innych oficer�w bieg�o na wy�cigi na wzg�rze. Ale pr�no przemawiali do niego, wo�ali po imieniu, szarpali za ramiona, usi�owali podnie�� � pan Skrzetuski patrzy� na nich szeroko otwartymi oczyma i nie rozpoznawa� nikogo. A raczej przeciwnie! zdawa�o si�, �e ich rozpoznaje, tylko �e s� mu ju� zupe�nie oboj�tni. Wtedy ci, co wiedzieli o jego mi�o�ci dla Heleny, a prawie wszyscy ju� wiedzieli, przypomniawszy sobie, w jakim to w�a�nie s� miejscu, spojrzawszy na czarne zgliszcza i siwe popio�y zrozumieli wszystko.</p><p>� Od bole�ci si� zapami�ta� � szepta� jeden.</p><p>� Desperacja <emphasis>mentem</emphasis><a l:href="#fn1262" type="note">[1262]</a> mu pomiesza�a � doda� inny.</p><p>� Zaprowad�cie go do ksi�cia. Mo�e jak jego zobaczy, to si� ocknie!</p><p>Pan Longinus r�ce �ama�. Wszyscy otoczyli ko�em namiestnika i pogl�dali na niego ze wsp�czuciem. Niekt�rzy obcierali �zy r�kawicami, inni wzdychali �a�o�nie. A� nagle z ko�a wysun�a si� jaka� wynios�a posta� i zbli�ywszy si� z wolna do namiestnika po�o�y�a mu na g�owie obie r�ce.</p><p>By� to ksi�dz Muchowiecki.</p><p>Wszyscy umilkli i pokl�kali jakby w oczekiwaniu cudu, ale ksi�dz cudu nie czyni�, jeno wci�� trzymaj�c r�ce na g�owie Skrzetuskiego podni�s� oczy ku niebu pe�nemu blask�w miesi�cznych i pocz�� m�wi� g�o�no:</p><p>� <emphasis>Pater noster, qui es in coelis! sanctificetur nomen Tuum, adveniat regnum Tuum, fiat voluntas Tua<a l:href="#fn1263" type="note">[1263]</a>�</emphasis></p><p>Tu przerwa� i po chwili powt�rzy� g�o�niej i uroczy�ciej:</p><p>�<emphasis> �Fiat voluntas Tua!�</emphasis></p><p>Cisza zapanowa�a g��boka.</p><p>�<emphasis> �Fiat voluntas Tua!�</emphasis> � powt�rzy� ksi�dz po raz trzeci.</p><p>Wtedy z ust Skrzetuskiego wyszed� g�os niezmiernego b�lu, ale i rezygnacji:</p><p>� <emphasis>Sicut in coelo, et in terra<a l:href="#fn1264" type="note">[1264]</a>!</emphasis></p><p>I rycerz rzuci� si� na ziemi� ze szlochaniem.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XVII</p></title><p>Aby wyja�ni�, co zasz�o w Roz�ogach, nale�y nam si� cofn�� nieco w przesz�o��, a� do owej nocy, w kt�rej pan Skrzetuski wyprawi� Rz�dziana z listem z Kudaku<a l:href="#fn1265" type="note">[1265]</a> do starej kniahini<a l:href="#fn1266" type="note">[1266]</a>. List zawiera� usiln� pro�b�, by kniahini, zabrawszy Helen�, jecha�a jak naj�pieszniej do �ubni�w<a l:href="#fn1267" type="note">[1267]</a> pod opiek� ksi�cia Jeremiego, gdy� wojna rozpocznie si� lada chwila. Rz�dzian, siad�szy na czajk�<a l:href="#fn1268" type="note">[1268]</a>, kt�r� pan Grodzicki z Kudaku po prochy wyprawi�, ruszy� w drog� i odbywa� j� wolno, bo p�yn�li w g�r� rzeki. Pod Krzemie�czugiem<a l:href="#fn1269" type="note">[1269]</a> spotkali wojska p�yn�ce pod wodz� Krzeczowskiego i Barabasza, przez hetman�w przeciw Chmielnickiemu wyprawione. Rz�dzian widzia� si� z Barabaszem, kt�remu zaraz opowiedzia�, jakie niebezpiecze�stwa z jazdy na Sicz<a l:href="#fn1270" type="note">[1270]</a> dla pana Skrzetuskiego wynikn�� mog�. Prosi� zatem starego pu�kownika, by po spotkaniu si� z Chmielnickim nie omieszka� silnie upomnie� si� o pos�a. Po czym ruszy� dalej.</p><p>Do Czehryna<a l:href="#fn1271" type="note">[1271]</a> przybyli �witaniem. Tu zaraz otoczy�y ich stra�e semen�w<a l:href="#fn1272" type="note">[1272]</a> pytaj�c, co by byli za jedni. Odpowiedzieli, �e z Kudaku od pana Grodzickiego z listem do hetman�w jad�. Mimo to wezwano starszego z czajki i Rz�dziana, by szli opowiedzie� si� pu�kownikowi.</p><p>� Jakiemu pu�kownikowi? � pyta� starszy.</p><p>� Panu �obodzie<a l:href="#fn1273" type="note">[1273]</a> � odpowiedzieli esau�owie<a l:href="#fn1274" type="note">[1274]</a> ze stra�y � kt�remu hetman wielki rozkaza� wszystkich przybywaj�cych od Siczy do Czehryna zatrzymywa� i bada�.</p><p>Poszli. Rz�dzian szed� �mia�o, gdy� nie spodziewa� si� niczego z�ego, wiedz�c, �e tu ju� rozci�ga si� moc hetma�ska. Zaprowadzono ich blisko Dzwonieckiego W�g�a, do domu pana �ele�skiego, w kt�rym by�a kwatera pu�kownika �obody. Ale powiedziano im, �e pu�kownik jeszcze �witaniem do Czerkas<a l:href="#fn1275" type="note">[1275]</a> wyjecha� i �e zast�pi go podpu�kownik. Czekali wi�c do�� d�ugo, a� na koniec drzwi si� otworzy�y i oczekiwany podpu�kownik ukaza� si� w izbie.</p><p>Na jego widok zadr�a�y pod Rz�dzianem kolana.</p><p>By� to Bohun.</p><p>Moc hetma�ska rozci�ga�a si� wprawdzie jeszcze w Czehrynie, ale �e �oboda i Bohun nie przeszli dot�d do Chmielnickiego, a natomiast, przeciwnie, g�o�no opowiadali si� przy Rzeczypospolitej, przeto hetman wielki im w�a�nie wyznaczy� post�j w Czehrynie i stra�owa� tam rozkaza�. Bohun siad� za sto�em i pocz�� bada� przyby�ych.</p><p>Starszy, kt�ry wi�z� list pana Grodzickiego, odpowiedzia� za siebie i za Rz�dziana. Po obejrzeniu listu m�ody podpu�kownik pocz�� troskliwie wypytywa�, co w Kudaku s�ycha�, i widocznym by�o, i� mia� wielk� ochot� wywiedzie� si�, z czym pan Grodzicki do hetmana wielkiego ludzi i czajk� wysy�a�. Ale starszy nie umia� mu na to odpowiedzie�, a list by� sygnetem pana Grodzickiego przywarty. Wybadawszy ich tedy Bohun ju� mia� odprawia� i do kalety si�ga�, aby za� napiwek od niego mieli, gdy wtem drzwi si� otwar�y i pan Zag�oba wlecia� jak piorun do izby.</p><p>� S�uchaj, Bohun! � wo�a� � zdrajca Dopu�o najlepszy tr�jniak utai�. Poszed�em z nim do piwnicy � patrz�: siano, nie siano wedle w�g�a. Pytam: co jest? rzeknie: suche siano! Kiedy nie spojrz� bli�ej, a� tu �eb od g�siorka wygl�da jak Tatar z trawy. O! Taki synu! M�wi�, podzielimy si� robot�, ty zjesz siano, bo� w�, a ja mi�d wypij�, bom cz�owiek. Przynios�em te� g�siorek na godziw� pr�b�, daj jeno kubk�w.</p><p>To rzek�szy pan Zag�oba jedn� r�k� pod bok si� u�api�, drug� podni�s� g�siorek nad g�ow� i �piewa� pocz��:</p><cite><poem><stanza><v>Hej, Jagu�, hej, Kundu�, daj jeno szklanic.</v><v>Daj<emphasis>autem</emphasis><a l:href="#fn1276" type="note">[1276]</a>i pysia, nie zwa�aj na nic.</v></stanza></poem></cite><p>Tu pan Zag�oba przerwa� nagle, ujrzawszy Rz�dziana, postawi� g�siorek na stole i rzek�:</p><p>� O, jak mnie B�g mi�y! To� to pacho�ek pana Skrzetuskiego!</p><p>� Czyj? � spyta� spiesznie Bohun.</p><p>� Pana Skrzetuskiego, namiestnika, kt�ren do Kudaku<a l:href="#fn1277" type="note">[1277]</a> pojecha�, a mnie tu przed wyjazdem takim miodem �ubnia�skim cz�stowa�, �e niech si� ka�dy inny spod wiechy schowa. Co za� si� z twoim panem dzieje? co? Zdr�w-li?</p><p>� Zdr�w i kaza� si� waszmo�ci k�ania� � rzek� zmieszany Rz�dzian.</p><p>� Wielkiej to jest fantazji kawaler. A ty jak�e si� w Czehrynie znalaz�e�? Czemu ci� to pan z Kudaku odes�a�?</p><p>� Pan jako pan � rzecze na to pacholik � ma swoje sprawy w �ubniach<a l:href="#fn1278" type="note">[1278]</a>, za kt�rymi mnie wr�ci� kaza�, bo i nie mia�em co robi� w Kudaku.</p><p>Przez ca�y ten czas Bohun patrzy� bystro na Rz�ddziana; nagle rzek�:</p><p>� Znam i ja twego pana, widzia�em go w Roz�ogach.</p><p>Rz�dzian przekrzywi� g�ow� i nadstawiwszy ucha, niby to nie dos�yszawszy, spyta�:</p><p>� Gdzie?</p><p>� W Roz�ogach.</p><p>� To Kurcewicz�w � rzek� Zag�oba.</p><p>� Czyje? � pyta� zn�w Rz�dzian.</p><p>� Widz�, �e� co� og�uch� � zauwa�y� sucho Bohun.</p><p>� Bom si� te� nie wyspa�.</p><p>� To si� jeszcze wy�pisz. Powiadasz tedy, �e tw�j pan wys�a� ci� do �ubni�w?</p><p>� A jak�e.</p><p>� Pewnie tam ma jak� podwik�<a l:href="#fn1279" type="note">[1279]</a> � wtr�ci� pan Zag�oba � do kt�rej afekt przez ciebie przesy�a.</p><p>� Czy ja tam wiem, m�j jegomo��!� Mo�e ma, a mo�e i nie ma � rzecze Rz�dzian.</p><p>Nast�pnie sk�oni� si� Bohunowi i panu Zag�obie.</p><p>� Niech b�dzie pochwalony � rzek� zabieraj�c si� do odej�cia.</p><p>� Na wieki! � odpar� Bohun. � Poczekaj no, ptaszku, nie �piesz si�. A czemu� to ty przede mn� tai�, �e� jest pacholikiem pana Skrzetuskiego?</p><p>� A bo mnie jegomo�� nie pyta�, a ja sobie my�l�: co mam o byle czym m�wi�? Niech b�dzie pochwalo�</p><p>� Poczekaj, m�wi�. Listy jakowe od pana wieziesz?</p><p>� Pa�ska rzecz pisa�, a moja, jako s�ugi, odda�, ale jeno temu, do kogo s� pisane, zaczem niech mi b�dzie wolno po�egna� waszmo�� pan�w.</p><p>Bohun zmarszczy� swe sobole brwi i w r�ce klasn��. Natychmiast dw�ch semen�w wpad�o do izby.</p><p>� Obszuka� go! � zawo�a�, wskazuj�c na Rz�dziana.</p><p>� Jakom �yw, gwa�t mi si� tu dzieje! � wrzeszcza� Rz�dzian. � Jam jest te� szlachcic, cho� s�uga, a waszmo�� panowie w grodzie za ten post�pek b�dziecie odpowiadali.</p><p>� Bohun! Zaniechaj go! � wtr�ci� pan Zag�oba.</p><p>Ale tymczasem jeden z semen�w znalaz� w Rz�dzianowym zanadrzu dwa listy i odda� je podpu�kownikowi. Bohun kaza� zaraz p�j�� precz semenom, bo nie umiej�c czyta� nie chcia� si� z tym przed nimi zdradzi�. Po czym, zwr�ciwszy si� do Zag�oby rzek�:</p><p>� Czytaj, a ja na pacho�ka uwa�a� b�d�.</p><p>Zag�oba przymkn�� lewe oko, na kt�rym mia� ska�k�, i czyta� adres:</p><p>� �Mnie wielce mi�o�ciwej pani i jejmo�ci dobrodzice J. O.<a l:href="#fn1280" type="note">[1280]</a> kniahini Kurcewiczowej w Roz�ogach.�</p><p>� To� ty, raro�ku, do �ubni�w<a l:href="#fn1281" type="note">[1281]</a> jecha� i nie wiesz, gdzie Roz�ogi? � rzek� Bohun pogl�daj�c strasznym wzrokiem na Rz�dziana.</p><p>� Gdzie mi kazali, tamem jecha�! � odpar� pacho�ek.</p><p>� Mam-li otworzy�? <emphasis>Sigillum</emphasis><a l:href="#fn1282" type="note">[1282]</a> szlacheckie �wi�ta rzecz � zauwa�y� Zag�oba.</p><p>� Mnie tu hetman wielki da� prawo wszelakie pisma przegl�da�. Otwieraj i czytaj.</p><p>Zag�oba otworzy� i czyta�:</p><p>� �Mnie wielce mi�o�ciwa pani, etc. Donosz� W. M. Pani, jakom ju� w Kudaku stan��, sk�d, daj Bo�e szcz�liwie, dzisiejszego rana na Sicz<a l:href="#fn1283" type="note">[1283]</a> jecha� b�d�, a teraz noc� tu pisz�, od niespokojno�ci spa� nie mog�c, aby was za� jaka przygoda od tego zb�ja Bohuna i jego hultaj�w nie spotka�a. A �e mnie tu i pan Krzysztof Grodzicki powiada�, �e rych�o patrzy�, jak wielka wojna wybuchnie, od kt�rej si� te� i czer� podniesie, przeto zaklinam i b�agam W. M. Pani�, by� <emphasis>eo instante<a l:href="#fn1284" type="note">[1284]</a></emphasis>, cho�by i stepy nie wysch�y, cho�by wierzchem, zaraz z kniazi�wn� do �ubni�w jecha� raczy�a i tego nie poniecha�a, gdy� ja na czas wr�ci� nie zdo�am. Kt�r� pro�b� racz W. M. Pani zaraz spe�ni�, abym o szcz�liwo�� mnie przyrzeczon� m�g� by� bezpiecznym i za powrotem si� rozradowa�. A co masz W. M. Pani z Bohunem kunktowa�<a l:href="#fn1285" type="note">[1285]</a> i mnie przyrzek�szy dziewk�, jemu ze strachu piaskiem w oczy rzuca�, to lepiej <emphasis>sub tutelam<a l:href="#fn1286" type="note">[1286]</a></emphasis> ksi�cia, mego pana, si� schroni�, kt�ren <emphasis>praesidium</emphasis><a l:href="#fn1287" type="note">[1287]</a> do Roz�og�w wys�a� nie omieszka, a tak i maj�tno�� ocalicie. Przy czym mam zaszczyt etc., etc.�</p><p>� Hm! mo�ci Bohunie � rzek� pan Zag�oba � usarz co� rogi ci chce przyprawi�. To�cie do jednej dziewki szli w koperczaki? Czemu� nie m�wi�? Ale� si� pociesz, bo i mnie si� raz zdarzy�o�</p><p>Nagle rozpocz�ta facecja<a l:href="#fn1288" type="note">[1288]</a> skona�a na ustach pana Zag�oby. Bohun siedzia� nieporuszenie przy stole, ale twarz jego by�a jakby konwulsjami �ci�gni�ta, blada, oczy zamkni�te, brwi sfa�dowane. Dzia�o si� z nim co� strasznego.</p><p>� Co tobie? � spyta� pan Zag�oba.</p><p>Kozak pocz�� gor�czkowo r�k� macha�, a z ust jego wyszed� przyciszony, chrapliwy g�os:</p><p>� Czytaj, czytaj drugie pismo.</p><p>� Drugie jest do kniazi�wny Heleny.</p><p>� Czytaj, czytaj!</p><p>Zag�oba zacz��:</p><p>� �Najs�odsza, umi�owana Halszko, serca mego pani i kr�lowo! Gdy po s�u�bie ksi���cej jeszcze niema�y czas w tych stronach zosta� musz�, pisz� tedy do stryjny, aby�cie do �ubni�w<a l:href="#fn1289" type="note">[1289]</a> zaraz jecha�y, w kt�rych �adna twej niewinno�ci szkoda zdarzy� si� od Bohuna nie mo�e i wzajemny afekt nasz na szwank nara�on nie b�dzie��</p><p>� Dosy�! � krzykn�� nagle Bohun i porwawszy si� w szale od sto�u skoczy� ku Rz�dzianowi.</p><p>Obuch zawarcza� w jego r�ku i nieszcz�sny pacholik, uderzony wprost w piersi, j�kn�� tylko i zwali� si� na pod�og�. Ob��d porwa� Bohuna: rzuci� si� na pana Zag�ob�, wyrwa� mu listy i schowa� je w zanadrze.</p><p>Zag�oba, porwawszy g�siorek z miodem, skoczy� ku piecowi i krzycza�:</p><p>� W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego! Cz�eku, czy� ty si� w�ciek�? Czy� oszala�? Uspok�j�e si�, zmityguj! Wsad��e �eb w wiadro, do stu diab��w!� S�yszysz�e mnie!</p><p>� Krwi, krwi! � wy� Bohun.</p><p>� Czy ci si� rozum pomiesza�? Wsad��e �eb w wiadro, m�wi� ci! Masz ju� krew, rozla�e� j�, i to niewinnie. Ju� ten nieszcz�sny wyrostek nie dysze. Diabe� ci� op�ta� � albo� sam diabe� z ostatkiem. Opami�taj�e si�, a nie, to jecha� ci� s�k, poga�ski synu!</p><p>Tak krzycz�c pan Zag�oba przesun�� si� z drugiej strony sto�u ku Rz�dzianowi i schyliwszy si� nad nim, j�� go maca� po piersiach i r�k� mu do ust przyk�ada�, z kt�rych krew si� rzuci�a obficie.</p><p>Bohun uchwyci� si� tymczasem za g�ow� i skowycza� jak ranny wilk. Potem pad� na �aw� nie przestaj�c skowycze�, bo si� w nim dusza z w�ciek�o�ci i b�lu rozdar�a. Nagle zerwa� si�, dobieg� do drzwi, wywali� je nog� i wypad� do sieni.</p><p>� Le�e na z�amanie karku! � mrukn�� do siebie pan Zag�oba. � Le� i rozbij �eb o stajni� albo stodo��, chocia�, jako rogal, b�� �mia�o mo�esz. A to furia! Jeszczem te� nic podobnego w �yciu nie widzia�. Z�bami tak k�apa� jak pies na zalotach. Ale ten pacho�ek �ywi� jeszcze, niebo��tko. Dalib�g, je�eli mu ten mi�d nie pomo�e, to chyba ze�ga�, �e szlachcic.</p><p>Tak mrucz�c pan Zag�oba wspar� g�ow� Rz�dziana na swych kolanach i pocz�� mu z wolna s�czy� tr�jniak do ust zsinia�ych.</p><p>� Obaczymy, czy masz dobr� krew w sobie � m�wi� dalej do omdla�ego � gdy� �ydowska, podlana miodem albo-li winem, warzy si�; ch�opska, jako leniwa i ci�ka, idzie na sp�d, a jeno szlachecka animuje si� i wyborny tworzy likwor, kt�ren<a l:href="#fn1290" type="note">[1290]</a> cia�u daje m�stwo i fantazj�. Innym te� nacjom r�ne da� Pan Jezus napitki, aby za� ka�da mia�a swoj� stateczn� pociech�.</p><p>Rz�dzian j�kn�� s�abo.</p><p>� Aha, chcesz wi�cej! Nie, panie bracie, pozw�l�e i mnie�. ot, tak! A teraz, gdy� ju� da� znak �ycia, chyba ci� przenios� do stajni i po�o�� gdzie w k�cie, aby ci� ten smok kozacki do reszty nie rozdar�, gdy wr�ci. Niebezpieczny to jest przyjaciel � niech�e go diabli porw�, bo widz�, �e r�k� chy�sz� ma od rozumu.</p><p>To rzek�szy pan Zag�oba podni�s� Rz�dziana z ziemi z �atwo�ci�, znamionuj�c� niezwyk�� si��, i wyszed� do sieni, a nast�pnie na podw�rzec, na kt�rym kilkunastu semen�w gra�o w ko�ci na rozes�anym na ziemi kilimku. Ujrzawszy go powstali, on za� rzek�:</p><p>� Ch�opcy, a wzi�� no mi tego pacho�ka i po�o�y� na sianie. Niech te� kt�ry skoczy po cyrulika.</p><p>Rozkaz spe�niono natychmiast, bo pan Zag�oba, jako przyjaciel Bohuna, wielkie mia� zachowanie u Kozak�w.</p><p>� A gdzie to pu�kownik? � spyta�.</p><p>� Kaza� sobie da� konia i pojecha� do kwatery pu�kowej, a nam te� kaza� by� w gotowo�ci i konie mie� posiod�ane.</p><p>� To i m�j gotowy?</p><p>� Gotowy.</p><p>� To dawaj. Znajd� tedy pu�kownika przy pu�ku?</p><p>� A oto i on nadje�d�a.</p><p>Rzeczywi�cie, przez sklepion� ciemn� bram� domostwa wida� by�o Bohuna nadje�d�aj�cego z rynku, za nim za� ukaza�y si� z dala spisy<a l:href="#fn1291" type="note">[1291]</a> stu kilkudziesi�ciu mo�ojc�w<a l:href="#fn1292" type="note">[1292]</a> widocznie gotowych do pochodu.</p><p>� Na ko�! � wo�a� przez sie� Bohun na pozosta�ych na podw�rcu semen�w.</p><p>Wszyscy ruszyli si� co �ywo. Zag�oba wyszed� przed bram� i spojrza� uwa�nie na m�odego wata�k�<a l:href="#fn1293" type="note">[1293]</a>.</p><p>� W poch�d ruszasz? � spyta� go.</p><p>� Tak jest.</p><p>� A dok�d czort prowadzi?</p><p>� Na wesele.</p><p>Zag�oba przysun�� si� bli�ej.</p><p>� B�j si� Boga, synku! Hetman kaza� ci miasta strzec, a ty i sam jedziesz, i semen�w wyprowadzasz. Rozkaz z�amiesz. Tu t�umy czerni czekaj� tylko chwili sposobnej, by si� na szlacht� rzuci� � miasto zgubisz, na gniew hetma�ski si� narazisz.</p><p>� Na pohybel miastu i hetmanowi!</p><p>� O g�ow� twoj� idzie.</p><p>� Na pohybel i mojej g�owie!</p><p>Zag�oba pozna�, �e pr�no by�o gada� z Kozakiem. Zaci�� si� i cho�by siebie i innych mia� pogrze��<a l:href="#fn1294" type="note">[1294]</a>, swego musia� dokaza�. Domy�la� si� te� Zag�oba, dok�d wyprawa mia�a ruszy�, ale sam nie wiedzia�, co z sob� pocz��: jecha� z Bohunem czy zosta�? Jecha� by�o niebezpiecznie, bo znaczy�o to� samo, co wrazi� si� w wojennych surowych czasach w awanturnicz�, gard�ow� spraw�. A zosta�? Czer� istotnie czeka�a tylko wie�ci z Siczy<a l:href="#fn1295" type="note">[1295]</a>, chwili has�a do rzezi. A mo�e by i nie czeka�a nawet, gdyby nie tysi�c semen�w Bohuna i jego wielka powaga na Ukrainie. M�g� si� wprawdzie pan Zag�oba schroni� i do obozu hetman�w, ale mia� swoje powody, dla kt�rych tego nie czyni�. By�a-li to kondemnatka<a l:href="#fn1296" type="note">[1296]</a> za jakie zab�jstwo czy te� mankamencik<a l:href="#fn1297" type="note">[1297]</a> w ksi�gach, on sam jeden tylko wiedzia�; do��, �e nie chcia� w oczy le��. �al mu by�o Czehryna<a l:href="#fn1298" type="note">[1298]</a> porzuca�! Tak mu tu by�o dobrze, tak tu nikt o nic nie pyta�, tak ju� pan Zag�oba z�y� si� tu ze wszystkimi, i ze szlacht�, i z ekonomami staro�ci�skimi, i ze starszyzn� kozack�! Prawda, �e starszyzna rozjecha�a si� teraz, a szlachta siedzia�a cicho po k�tach, boj�c si� burzy, ale przecie by� Bohun, kompan nad kompany, bibosz nad bibosze. Poznawszy si� przy szklenicy, zbratali si� z Zag�ob� od razu. Odt�d nie widziano jednego bez drugiego. Kozak sypa� z�otem za dw�ch, szlachcic �ga�, i obu, jako niespokojnym duchom, dobrze by�o z sob�.</p><p>Gdy tedy teraz przysz�o albo pozosta� w Czehrynie i pod n� czerni i��, albo jecha� z Bohunem, pan Zag�oba zdecydowa� si� na to ostatnie.</p><p>� Kiedy� taki desperat � rzek� � to pojad� i ja z tob�. Mo�e� si� przydam albo pohamuj�, gdy b�dzie trzeba. Ju� my tak dopasowali ze sob� jako hetka z p�telk�, alem si� tego wszystkiego nie spodziewa�.</p><p>Bohun nie odrzek� nic. W p� godziny p�niej dwustu semen�w stan�o w pochodowym ordynku. Bohun wyjecha� na czo�o, a z nim i pan Zag�oba. Ruszyli. Ch�opi, stoj�cy tu i owdzie kupami na rynku, spogl�dali na nich spode �b�w i szeptali zgaduj�c, gdzie jad�, czy wr�c� pr�dko, czy nie wr�c�.</p><p>Bohun jecha� milcz�cy, zamkni�ty w sobie, tajemniczy a pos�pny jak noc. Semenowie nie pytali, gdzie ich wiedzie. Za nim gotowi byli i�� cho�by na kraj �wiata.</p><p>Po przeprawie przez Dniepr wjechali na go�ciniec �ubnia�ski<a l:href="#fn1299" type="note">[1299]</a>. Konie sz�y rysi�, wzbijaj�c tumany kurzawy, ale �e dzie� by� skwarny, suchy, wkr�tce pokry�y si� pian�. Zwolnili tedy biegu i rozci�gn�li si� d�ugim, przerywanym pasmem po go�ci�cu. Bohun wysun�� si� naprz�d, pan Zag�oba zr�wna� si� z nim, chc�c zacz�� rozmow�.</p><p>Twarz m�odego wata�ki by�a spokojniejsza, jeno smutek �miertelny malowa� si� na niej widocznie. Rzek�by�: dal, w kt�rej wzrok gin�� po p�nocnej stronie, za Kahamlikiem<a l:href="#fn1300" type="note">[1300]</a>, bieg konia i powietrze stepowe uciszy�y w nim t� burz� wewn�trzn�, kt�ra si� zerwa�a po przeczytaniu list�w wiezionych przez Rz�dziana.</p><p>� �ar z nieba leci � rzek� pan Zag�oba � a� s�oma w butach parzy. I w p��ciennym kitlu za gor�co, bo wiatru wcale nie ma. Bohun, s�uchaj no, Bohun!</p><p>Wata�ka spojrza� swymi g��bokimi, czarnymi oczyma, jakby ze snu zbudzony.</p><p>� Uwa� no, synku � m�wi� pan Zag�oba � aby ci� melankolia nie zajad�a, kt�ra gdy z w�troby, gdzie jest w�a�ciwe jej siedlisko, do g�owy uderzy, snadnie rozum pomiesza� mo�e. Nie wiedzia�em, �e tak romansowy z ciebie kawaler. Musia�e� si� w maju rodzi�, a to jest miesi�c Wenery, w kt�rym taka jest lubo�� aury, �e nawet wi�r ku drugiemu wi�rowi afekt czu� poczyna, ludzie za� w onym miesi�cu urodzeni wi�ksz� od innych maj� w ko�ciach do bia�og��w ciekawo��. Wszelako ten wygra�, kto si� pohamowa� potrafi, dlatego te� radz� ci: lepiej ty zemsty poniechaj. Do Kurcewicz�w s�uszny mo�esz mie� rankor<a l:href="#fn1301" type="note">[1301]</a>, ale albo to jedna dziewka na �wiecie?</p><p>Bohun, jak gdyby nie Zag�obie, jeno w�asnemu �alowi odpowiadaj�c, ozwa� si� g�osem do zawodzenia ni� do mowy podobniejszym:</p><p>� Jedna ona zazula<a l:href="#fn1302" type="note">[1302]</a>, jedna na �wiecie!</p><p>� Cho�by te� i tak by�o, to skoro ona do innego kuka, nic ci z tego. S�usznie m�wi�, �e serce jest to wolentarz<a l:href="#fn1303" type="note">[1303]</a>, kt�ren<a l:href="#fn1304" type="note">[1304]</a> pod jakim chce znakiem s�u�y�, pod takim s�u�y. Zwa� przy tym, �e dziewka to jest wielkiej krwi, bo Kurcewicze, s�ysz�, od ksi���t r�d wywodz�� Wysokie to progi.</p><p>� Do czorta-�e wasze progi, wasze rody, wasze pergaminy! � tu wata�ka uderzy� z ca�� si�� w g�owni� szabli: � ot, mnie r�d! Ot, mnie prawo i pergamin! Ot, mnie swat i dru�ba! O zdrajcy! O wra�a krew przekl�ta! Dobry wam by� Kozak, druh by� i brat: do Krymu z nim chodzi�, dobro tureckie bra�, �upem si� dzieli�. Ej, ho�ubili i synkiem zwali, i dziewk� przyrzekli, a teraz co? Przyszed� szlachcic, Laszek cacany, i ot, Kozaka, synka i druha, odst�pili � dusz� wydarli, serce wydarli, innemu donia<a l:href="#fn1305" type="note">[1305]</a>, a ty cho� ziemi� gry�, ty Kozacze, terpy<a l:href="#fn1306" type="note">[1306]</a>! Terpy!�</p><p>Wata�ce g�os zadrga�; z�by �cisn��, pi�ciami o pier� szerok� t�tni� pocz��, a� echo jak z podziemia z niej wychodzi�o.</p><p>Nasta�a chwila milczenia. Bohun oddycha� ci�ko. B�l i gniew targa�y na przemian zdzicza��, nie znaj�c� hamulca dusz� Kozaka. Zag�oba czeka�, a� si� zmorduje i uspokoi.</p><p>� Co tedy chcesz czyni�, junaku nieszcz�sny? jak post�pisz?</p><p>� Jak Kozak � po kozacku!</p><p>� Hm, ju� widz�, co to b�dzie. Ale mniejsza z tym. Jedno ci tylko powiem, �e to jest pa�stwo wi�niowieckie i do �ubni�w<a l:href="#fn1307" type="note">[1307]</a> niedaleko. Pisa� pan Skrzetuski onej kniahini, �eby si� tam z dziewk� schroni�a, to znaczy, �e one s� pod ksi���c� opiek�, a ksi��� srogi lew�</p><p>� I chan<a l:href="#fn1308" type="note">[1308]</a> lew, a ja mu w gardziel w�azi� i ogniem w �lepie �wieci�.</p><p>� Co ty, szalona g�owo, ksi�ciu chcesz wojn� wypowiada�?</p><p>� Chmiel i na hetman�w si� porwa�. Co mnie wasz ksi���!</p><p>Pan Zag�oba sta� si� jeszcze niespokojniejszy.</p><p>� Tfu! do diab�a. A to po prostu rebeli� pachnie! <emphasis>vis armata, raptus puellae</emphasis><a l:href="#fn1309" type="note">[1309]</a> i rebelia � to niby kat, szubienica i stryczek. Dobra sz�stka: mo�esz ni� zajecha�, je�li nie daleko, to wysoko. Kurcewicze te� broni� si� b�d�.</p><p>� Taj co? Albo mnie pohybel, albo im! Ot, ja duszu by zhubyw<a l:href="#fn1310" type="note">[1310]</a> za nich, za Kurcewicz�w, oni mi byli bracia, a stara kniahini ma�<a l:href="#fn1311" type="note">[1311]</a>, kt�rej ja w oczy jak pies patrzy�! A jak Wasyla Tatary z�apa�y, tak kto do Krymu poszed�? Kto go odbi�? � ja! Kocha� ich i s�u�y� im jak rab<a l:href="#fn1312" type="note">[1312]</a>, bo my�la�, �e t� dziewczyn� wys�u��. A oni za to proda�y, proda�y mene jak raba, na z�uju do�u i na neszczastje<a l:href="#fn1313" type="note">[1313]</a>� Wygnali precz � no, tak i p�jd�, tylko si� wprz�d pok�oni�; za s�l i chleb, com u nich jad�, po kozacku zap�ac� � i p�jd�, bo swoj� drog� znaju<a l:href="#fn1314" type="note">[1314]</a>.</p><p>� I gdzie p�jdziesz, gdy z ksi�ciem zaczniesz? Do Chmiela obozu?</p><p>� �eby mnie t� dziewk� dali, ja by by� wasz lacki<a l:href="#fn1315" type="note">[1315]</a> brat, wasz druh, wasza szabla, dusza wasza zaklataja<a l:href="#fn1316" type="note">[1316]</a>, wasz pies. I wzi��by swoich semen�w, innych z Ukrainy skrzykn��, taj na Chmiela i na rodzonych braci zaporoskich ruszy� i kopytami rozni�s�. A chcia�by za to nagrody? � nie! Ot, wzi��by dziewczyn� i za Dniepr ruszy� na bo�y step, na dzikie �ugi, na ciche wody � i mnie by by�o dosy�, a teraz�</p><p>� Teraze� si� w�ciek�.</p><p>Wata�ka nic nie odrzek�, konia nahajem uderzy� i pomkn�� naprz�d, a pan Zag�oba pocz�� rozmy�la�, w jakie to tarapaty si� dosta�. Nie ulega�o w�tpliwo�ci, �e Bohun zamierza� na Kurcewicz�w napa��, krzywd� sw� pom�ci� i dziewczyn� przemoc� zabra�. I w tej imprezie by�by mu jeszcze pan Zag�oba kompanii dotrzyma�. Na Ukrainie trafia�y si� takie sprawy cz�sto, a czasem i uchodzi�y p�azem. Wprawdzie, gdy gwa�townik nie by� szlachcicem, rzecz wik�a�a si� i stawa�a si� niebezpieczniejsz�, ale za to wymiar sprawiedliwo�ci na Kozaku by� trudny, bo gdzie go by�o szuka� i �apa�? Po przest�pstwie zbiega� w dzikie stepy, gdzie r�ka ludzka nie si�ga�a � i tyle go widziano � a gdy wybuch�a wojna, gdy Tatarzy kraj naszli, wtedy przest�pca wyp�ywa� znowu, bo wtedy spa�y prawa. Tak m�g� uchroni� si� od odpowiedzialno�ci i Bohun, a pan Zag�oba nie potrzebowa� mu przecie czynnie pomaga� i bra� na siebie po�owy winy. Nie by�by wreszcie tego w �adnym razie czyni�, bo cho� mu Bohun by� przyjacielem, wszelako nie wypada�o Zag�obie, szlachcicowi, w komityw� z Kozakiem przeciw szlachcie wchodzi�, zw�aszcza, �e pana Skrzetuskiego zna� i pi� z nim. Pan Zag�oba by� warcho� nie lada, ale jego warcholstwo mia�o pewn� miar�. Hula� po karczmach czehry�skich<a l:href="#fn1317" type="note">[1317]</a> z Bohunem i inn� starszyzn� kozack�, zw�aszcza za ich pieni�dze � i owszem; wobec gr�b kozackich dobrze nawet by�o takich ludzi mie� przyjaci�mi. Pan Zag�oba o sk�r� sw�, cho� tu i owdzie poszczerbion�, dba� wielce � a� naraz spostrzeg�, �e i przez t� przyja�� wlaz� w okrutne b�oto. Bo by�o jasnym, �e je�li Bohun dziewczyn�, narzeczon� ksi���cego porucznika i ulubie�ca, porwie, to z ksi�ciem zadrze, a wtedy nie pozostanie mu nic innego, jak do Chmielnickiego uciec i do buntu si� przy��czy�. Na to k�ad� pan Zag�oba w my�li stanowcze co do swojej osoby <emphasis>veto</emphasis><a l:href="#fn1318" type="note">[1318]</a>, bo do buntu przy��cza� si� dla pi�knych oczu Bohuna nie mia� wcale zamiaru, a w dodatku ksi�cia ba� si� jak ognia. </p><p>� Tfu! tfu! � mrucza� sobie teraz � diab�am za ogon kr�ci�, a on mnie b�dzie teraz za �eb kr�ci� � i ukr�ci. Niech piorun trza�nie tego wata�k� z bia�og�owsk� twarz�, a tatarsk� r�k�! Otom si� wybra� na wesele, czyste psie wesele, jak mnie B�g mi�y! Niech piorun trza�nie wszystkich Kurcewicz�w i wszystkie podwiki! Co mnie do nich?� Ju� mnie one niepotrzebne. Na kim si� zme��o, na mnie si� skrupi. I za co? Czy to ja si� chc� �eni�? Niech si� diabe� �eni, mnie wszystko jedno; co ja mam do roboty w tej imprezie! P�jd� z Bohunem, to mnie Wi�niowiecki ze sk�ry obedrze; p�jd� od Bohuna, to mnie ch�opi zat�uk� albo i on sam, nie czekaj�c. Najgorzej to z grubiany si� brata�. Dobrze mi tak! Wola�bym by� tym koniem, na kt�rym siedz�, ni� Zag�ob�. Na b�aznam kozackiego wyszed�, przy paliwodzie si� wiesza�em, s�usznie przeto na obie strony sk�r� mi wytataruj�.</p><p>Tak rozmy�laj�c spoci� si� bardzo pan Zag�oba i w jeszcze gorszy wpad� humor. Upa� by� wielki, ko� ci�ko ni�s�, bo dawno nie chodzi�, a pan Zag�oba by� cz�owiek korpulentny. Mi�y Bo�e, co by by� za to da�, �eby teraz w ch�odku, w gospodzie, nad szklenic� zimnego piwa siedzie�, nie po upale si� ko�ata� i p�dzi� spalonym stepem!</p><p>Chocia� Bohun przynagla�, zwolnili jednak biegu, bo �ar by� straszny. Popa�li troch� konie, przez ten czas za� Bohun z esau�ami rozmawia�, widocznie dawa� im rozkazy, co maj� czyni�, bo dotychczas nie wiedzieli nawet, gdzie jad�. Do uszu Zag�oby dosz�y ostatnie s�owa rozkazu:</p><p>� Czeka� wystrza�u.</p><p>� Dobrze, bat'ku<a l:href="#fn1319" type="note">[1319]</a>!</p><p>Bohun zwr�ci� si� nagle ku niemu:</p><p>� Ty jedziesz ze mn� naprz�d.</p><p>� Ja? � rzek� Zag�oba z widocznym z�ym humorem. � Ja ci� tak kocham, �em ju� jedn� po�ow� duszy dla ciebie wypoci�, czemu bym nie mia� i drugiej wypoci�? My jak kontusz i podszewka; mam nadziej�, �e nas diabli razem wezm�, co mi jest wszystko jedno, bo ju� my�l�, �e i w piekle nie mo�e by� gor�cej.</p><p>� Jed�my.</p><p>� Na z�amanie karku.</p><p>Ruszyli naprz�d, a za nimi wkr�tce i Kozacy. Ale ci ostatni post�powali z wolna, tak i� wkr�tce znacznie zostali w tyle � a w ko�cu znikli z oczu.</p><p>Bohun z Zag�ob� jechali obok siebie w milczeniu, obaj zamy�leni g��boko. Zag�oba targa� w�sy i widocznym by�o, �e pracuje ci�ko g�ow�; mo�e sobie uk�ada�, jakim by sposobem m�g� si� z ca�ej tej sprawy salwowa�. Chwilami mrucza� co� do siebie p�g�osem, to zn�w na Bohuna spogl�da�, na kt�rego twarzy malowa�y si� na przemian to niepohamowany gniew, to smutek.</p><p>�Dziw � my�la� sobie Zag�oba � �e taki g�adysz, a i dziewki nawet sobie nie umia� skonwinkowa�<a l:href="#fn1320" type="note">[1320]</a>. Kozak jest � to prawda � ale rycerz znamienity i podpu�kownik, kt�ren te�, pr�dzej p�niej, je�li tylko do rebelii nie przystanie, b�dzie nobilitowany, co wcale od niego zale�y. A ju� pan Skrzetuski, zacny kawaler � i przystojny, ale z tym malowanym wata�k�<a l:href="#fn1321" type="note">[1321]</a> na urod� i por�wna� si� nie mo�e. Hej, wezm� te� si� oni za �by, jak si� spotkaj�, bo obaj zabijaki nie lada.�</p><p>� Bohun, znasz-li dobrze pana Skrzetuskiego? � spyta� nagle Zag�oba.</p><p>� Nie � odpar� kr�tko wata�ka.</p><p>� Ci�k� b�dziesz mia� z nim przepraw�. Widzia�em go te�, jak sobie Czapli�skim drzwi otwiera�. Goliat<a l:href="#fn1322" type="note">[1322]</a> to jest i do wypitki, i do wybitki.</p><p>Wata�ka nie odpowiedzia� i znowu obaj pogr��yli si� we w�asne my�li i w�asne frasunki, kt�rym wt�ruj�c pan Zag�oba powtarza� od czasu do czasu: �Tak, tak, nie ma rady!� Up�yn�o kilka godzin. S�o�ce pow�drowa�o gdzie� het, na zach�d ku Czehrynowi<a l:href="#fn1323" type="note">[1323]</a>; od wschodu powia� wietrzyk ch�odny. Pan Zag�oba zdj�� ko�paczek<a l:href="#fn1324" type="note">[1324]</a> rysi, przeci�gn�� r�k� po spoconej g�owie i powt�rzy� raz jeszcze:</p><p>� Tak, tak, nie ma rady!</p><p>Bohun obudzi� si� jak ze snu.</p><p>� Co rzek�e�? � spyta�.</p><p>� M�wi�, �e ju� zaraz ciemno b�dzie. Czy daleko jeszcze?</p><p>� Niedaleko.</p><p>Po godzinie �ciemni�o si� rzeczywi�cie. Ale ju� te� wjechali w jar lesisty, wreszcie na ko�cu jaru b�ysn�o �wiate�ko.</p><p>� To Roz�ogi! � rzek� nagle Bohun.</p><p>� Tak! Brr! Co� jako� ch�odno w tym jarze.</p><p>Bohun wstrzyma� konia.</p><p>� Czekaj! � rzek�.</p><p>Zag�oba spojrza� na niego. Oczy wata�ki, kt�re mia�y t� w�asno��, �e �wieci�y w nocy, pa�a�y teraz jak dwie pochodnie.</p><p>Obaj przez d�ugi czas stali nieruchomie na skraju jaru. Na koniec z dala da�o si� s�ysze� parskanie koni.</p><p>To Kozacy Bohunowi nadje�d�ali z wolna z g��bi lasu.</p><p>Esau�<a l:href="#fn1325" type="note">[1325]</a> zbli�y� si� po rozkazy, kt�re Bohun wyszepta� mu do ucha, po czym Kozacy zatrzymali si� znowu.</p><p>� Jed�my! � rzek� do Zag�oby Bohun.</p><p>Po chwili ciemne masy budowli dworskich, lamusy i �urawie studzienne zarysowa�y si� przed ich oczyma. We dworze by�o cicho. Psy nie szczeka�y. Wielki, z�oty ksi�yc �wieci� nad domostwami. Z sadu dochodzi� zapach kwiat�w wi�ni i jab�oni; wsz�dzie tak by�o spokojnie, noc tak cudna, �e zaiste brak�o tylko tego, aby jaki teorban<a l:href="#fn1326" type="note">[1326]</a> ozwa� si� gdzie� pod oknami pi�knej ksi�niczki.</p><p>W niekt�rych oknach by�o jeszcze �wiat�o.</p><p>Dwaj je�d�cy zbli�yli si� do bramy.</p><p>� Kto tam? � ozwa� si� g�os nocnego str�a.</p><p>� Nie poznajesz mnie, Maksym?</p><p>� To wasza mi�o��. S�awa Bohu!</p><p>� Na wiki wikiw<a l:href="#fn1327" type="note">[1327]</a>. Otwieraj. A co tam u was?</p><p>� Wszystko dobrze. Wasza mi�o�� dawno nie by�a w Roz�ogach.</p><p>Zawiasy bramy zaskrzypia�y przera�liwie, spad� na fos� i dwaj je�d�cy wjechali na majdan.</p><p>� A s�uchaj, Maksym � nie zamykaj bramy i nie podno� mostu, bo zaraz wyje�d�am.</p><p>� To wasza mi�o�� jak po ogie�?</p><p>� Tak jest. Konie przywi�� do palika.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XVIII</p></title><p>Kurcewiczowie nie spali jeszcze. Jedli wieczerz� w owej sieni nape�nionej zbroj�<a l:href="#fn1328" type="note">[1328]</a>, kt�ra sz�a przez ca�� szeroko�� domu od majdanu a� do sadu z drugiej strony. Na widok Bohuna i pana Zag�oby zerwali si� na r�wne nogi. Na twarzy kniahini odbi�o si� nie tylko zdziwienie, ale nieukontentowanie<a l:href="#fn1329" type="note">[1329]</a> i przestrach zarazem. M�odych kniazi�w by�o tylko dw�ch: Symeon i Miko�aj.</p><p>� Bohun! � rzek�a kniahini. � A ty tu co robisz?</p><p>� Przyjecha� si� wam pok�oni�, maty<a l:href="#fn1330" type="note">[1330]</a>. A co, nie radzi�cie mi?</p><p>� Radam ci, rada, jeno si� dziwi�, �e� przyby�, bo s�ysza�am, �e w Czehrynie<a l:href="#fn1331" type="note">[1331]</a> str�ujesz. A kogo to nam B�g z tob� zes�a�?</p><p>� To jest pan Zag�oba, szlachcic, m�j przyjaciel.</p><p>� Radzi�my waszmo�ci � rzek�a kniahini.</p><p>� Radzi�my � powt�rzyli Symeon i Miko�aj.</p><p>� Mo�cia pani! � rzecze szlachcic. � Prawda, �e go�� nie w por� gorszy od Tatarzyna, ale� i to wiadomo, �e kto do nieba chce i��, ten musi podr�nego w dom przyj��, g�odnego nakarmi�, spragnionego napoi�</p><p>� Siadajcie tedy, jedzcie i pijcie � m�wi�a stara kniahini. � Dzi�kujemy, �e�cie przyjechali. No, no, Bohun, alem si� ciebie nie spodziewa�a, chyba �e spraw� masz do nas?</p><p>� Mo�e i mam � rzek� z wolna wata�ka<a l:href="#fn1332" type="note">[1332]</a>.</p><p>� Jak�? � pyta�a niespokojnie kniahini.</p><p>� Przyjdzie pora, to pogadamy. Dajcie odpocz��. Z Czehryna prosto jad�.</p><p>� To wida� by�o ci pilno do nas?</p><p>� A gdzie by mnie mia�o by� pilno, je�li nie do was? A kniazi�wna-donia<a l:href="#fn1333" type="note">[1333]</a> zdrowa?</p><p>� Zdrowa � rzek�a sucho kniahini.</p><p>� Chcia�bym te� ni� oczy ucieszy�.</p><p>� Helena �pi.</p><p>� To szkoda. Bo ja d�ugo nie zabawi�.</p><p>� A gdzie jedziesz?</p><p>� Wojna, maty! Nie ma na nic czasu. Lada chwila hetmani w pole wyprawi�, a �al b�dzie Zaporo�c�w bi�. Ma�o to razy my z nimi je�dzili po dobro tureckie � prawda, kniaziowie? � po morzu p�ywali, s�l i chleb razem jedli, pili i hulali, a teraz my im wrogi.</p><p>Kniahini spojrza�a bystro na Bohuna. Przez g�ow� przesz�a jej my�l, �e mo�e Bohun ma zamiar po��czy� si� z rebeli� i przyjecha� jej syn�w wybada�.</p><p>� A ty co my�lisz robi�? � spyta�a.</p><p>� Ja, maty? A c�? ci�ko swoich bi�, ale trzeba.</p><p>� Tak i my uczynimy � rzek� Symeon.</p><p>� Chmielnicki zdrajca! � doda� m�ody Miko�aj.</p><p>� Na pohybel zdrajcom! � rzek� Bohun.</p><p>� Niech im kat �wieci! � doko�czy� Zag�oba.</p><p>Bohun zn�w m�wi� pocz��:</p><p>� Tak to na �wiecie. Kto ci dzi� przyjacielem, jutro Judaszem<a l:href="#fn1334" type="note">[1334]</a>. Nikomu nie mo�na wierzy� na �wiecie.</p><p>� Jeno dobrym ludziom � rzek�a kniahini.</p><p>� Pewnie, �e dobrym ludziom mo�na wierzy�. Dlatego ja te� wam wierz� i kocham was, bo wy�cie dobrzy ludzie, nie zdrajcy�</p><p>By�o co� tak dziwnego i strasznego w g�osie wata�ki, �e przez chwil� zapanowa�o g��bokie milczenie. Pan Zag�oba patrzy� na kniahini� i mruga� swoim zdrowym okiem, a kniahini utkwi�a wzrok w Bohunie.</p><p>Ten m�wi� dalej:</p><p>� Wojna nie �ywi ludzi, jeno morzy, dlatego chcia� ja was jeszcze widzie�, zanim rusz�. Kto wie, czy wr�c�, a wy by mnie �a�owali, bo wy moje druhy serdeczne� nieprawda?</p><p>� Ty nasz brat � doda� Symeon.</p><p>� Wy kniazie, wy szlachta, a wy Kozakiem nie gardzili, w dom przygarn�li i krewn�-doni� obiecali, bo wy wiedzieli, �e dla Kozaka bez niej ni �ycia, ni bycia, tak si� i zmi�owali nad Kozakiem.</p><p>� Nie ma o czym i m�wi� � rzek�a spiesznie kniahini.</p><p>� Nie, maty, jest o czym m�wi�, bo wy moi dobrodzieje, a ja te� prosi� tego oto szlachcica, przyjaciela mego, �eby mnie za syna wzi�� i do herbu przypu�ci�, aby wy nie mieli wstydu, oddaj�c krewniaczk� Kozakowi. Na co pan Zag�oba si� zgodzi� i my oba b�dziem si� stara� o pozwolenie u sejmu, a po wojnie pok�oni� si� panu hetmanowi wielkiemu, kt�ren na mnie �askaw, mo�e poprze; on przecie i Krzeczowskiemu nobilitacj� wyrobi�.</p><p>� B�g ci dopom� � rzek�a kniahini.</p><p>� Wy szczerzy ludzie, i ja wam dzi�kuj�. Ale przed wojn� chcia�bym jeszcze raz z waszych ust us�ysze�, �e wy mnie doni� dajecie i �e s�owo wasze zdzier�ycie. S�owo szlacheckie nie dym � a wy przecie szlachta, wy kniazie.</p><p>Wata�ka m�wi� g�osem powolnym i uroczystym, ale w mowie jego drga�a zarazem jakby gro�ba zapowiadaj�ca, �e trzeba si� zgodzi� na wszystko, czego ��da�.</p><p>Stara kniahini spojrza�a na syn�w, ci na ni�, i przez chwil� trwa�o milczenie. Nagle rar�g<a l:href="#fn1335" type="note">[1335]</a> siedz�cy na berle pod �cian� zakwili�, cho� do �witu by�o jeszcze daleko; za nim ozwa�y si� inne; wielki berkut<a l:href="#fn1336" type="note">[1336]</a> zbudzi� si�, strz�sn�� skrzyd�a i kraka� pocz��.</p><p>�uczywo pal�ce si� w grubach przygas�o. W izbie zrobi�o si� ciemnawo i ponuro.</p><p>� Miko�aj, popraw ogie� � rzek�a kniahini.</p><p>M�ody knia� dorzuci� �uczywa.</p><p>� C�? Przyrzekacie? � pyta� Bohun. Musimy Heleny spyta�.</p><p>� Niech ona m�wi za siebie, wy za siebie. Przyrzekacie?</p><p>� Przyrzekamy � rzek�a kniahini.</p><p>� Przyrzekamy � powt�rzyli kniaziowie.</p><p>Bohun wsta� nagle i zwr�ciwszy si� do Zag�oby, rzek� dono�nym g�osem:</p><p>� Mo�ci Zag�obo! Pok�o� si� i ty o dziewk�; mo�e i tobie przyrzekn�.</p><p>� Co ty, Kozacze, upi� si�?! � zawo�a�a kniahini.</p><p>Bohun zamiast odpowiedzi wydoby� list Skrzetuskiego i zwr�ciwszy si� do Zag�oby, rzek�:</p><p>� Czytaj.</p><p>Zag�oba wzi�� list i pocz�� go czyta� w�r�d g�uchego milczenia.</p><p>Gdy sko�czy�, Bohun skrzy�owa� r�ce na piersiach.</p><p>� Komu tedy dziewk� dajecie? � spyta�.</p><p>� Bohun!</p><p>G�os wata�ki sta� si� podobny do syku w�a.</p><p>� Zdrajcy, oczajdusze, psiawiary, judasze!�</p><p>� Hej, synkowie, do szabel! � krzykn�a kniahini.</p><p>Kurcewicze skoczyli piorunem ku �cianom i porwali za bro�.</p><p>� Mo�ci panowie, spokojnie! � zawo�a� Zag�oba.</p><p>Ale nim dom�wi�, Bohun wyrwa� pistolet zza pasa i wystrzeli�.</p><p>� Jezus! Jezus!� � j�kn�� knia� Symeon, post�pi� krok naprz�d, r�koma j�� bi� powietrze i upad� ci�ko na ziemi�.</p><p>� S�u�ba, na pomoc! � wo�a�a rozpaczliwie kniahini.</p><p>Ale w tej�e chwili na dziedzi�cu i od strony sadu hukn�y inne wystrza�y, drzwi i okna wylecia�y z �oskotem i kilkudziesi�ciu semen�w<a l:href="#fn1337" type="note">[1337]</a> wpad�o do sieni.</p><p>� Na pohybel! � zabrzmia�y dzikie g�osy.</p><p>Na majdanie ozwa� si� dzwon na trwog�. Ptactwo w sieni pocz�o wrzeszcze�; ha�as, strzelanina i krzyki zast�pi�y niedawn� cisz� u�pionego dworu.</p><p>Stara kniahini rzuci�a si�, wyj�c jak wilczyca, na cia�o Symeona drgaj�ce w ostatnich konwulsjach, ale wnet dw�ch semen�w porwa�o j� za w�osy i odci�gn�o na stron�, a tymczasem m�ody Miko�aj, przyparty w k�t sieni, broni� si� z w�ciek�o�ci� i lwi� odwag�.</p><p>� Procz! � krzykn�� naagle Bohun na otaczaj�cych go Kozak�w. � Procz! � powt�rzy� grzmi�cym g�osem.</p><p>Kozacy cofn�li si�. S�dzili, �e wata�ka chce ocali� �ycie m�odzie�cowi. Ale Bohun z szabl� w r�ku sam rzuci� si� na kniazia.</p><p>Rozpocz�a si� straszna pojedyncza walka, na kt�r� kniahini, trzymana za w�osy przez cztery �elazne d�onie, patrzy�a pa�aj�cymi oczyma i z otwartymi usty. M�ody knia� zwali� si� jak burza na Kozaka, kt�ry, cofaj�c si� z wolna, wywi�d� go na �rodek sieni. Nagle przysiad�, odbi� pot�ny cios i z obrony przeszed� do ataku.</p><p>Kozacy zatrzymawszy dech w piersiach pospuszczali szable na d� i stali jak wryci, �ledz�c oczyma przebieg walki.</p><p>W ciszy s�ycha� by�o tylko oddech i sapanie walcz�cych, zgrzyt z�b�w i �wist lub ostry d�wi�k uderzaj�cych o siebie miecz�w.</p><p>Przez chwil� zdawa�o si�, �e wata�ka ulegnie olbrzymiej sile i zaci�to�ci m�odzie�ca, gdy� znowu pocz�� si� cofa� i s�ania�. Twarz przeci�gn�a mu si� jakby z wysilenia. Miko�aj podwoi� ciosy, szabla jego otacza�a Kozaka nieustannym w�em b�yskawic, kurzawa wsta�a z pod�ogi i przes�oni�a ob�okiem walcz�cych, ale przez jej k��by semenowie dojrzeli krew sp�ywaj�c� po twarzy wata�ki.</p><p>Nagle Bohun uskoczy� w bok, kniaziowe ostrze trafi�o w pr�ni�. Miko�aj zachwia� si� od zamachu i pochyli� naprz�d, a w tej samej chwili Kozak ci�� go w kark tak straszliwie, �e knia� zwali� si� jakby gromem ra�ony.</p><p>Krzyki radosne Kozak�w pomiesza�y si� z nieludzkim wrzaskiem kniahini. Zdawa�o si�, �e od wrzask�w powa�a p�knie. Walka by�a sko�czona, kozactwo rzuci�o si� na bro� zawieszon� na �cianach i pocz�o j� zdziera� wyrywaj�c sobie wzajemnie kosztowniejsze szable i hand�ary<a l:href="#fn1338" type="note">[1338]</a>, depc�c po trupach kniazi�w i w�asnych towarzysz�w, kt�rzy legli z r�ki Miko�aja. Bohun pozwala� na wszystko. Sta� on we drzwiach prowadz�cych do komnat Heleny, zagradzaj�c drog�, i oddycha� ci�ko ze zm�czenia. Twarz mia� blad� i pokrwawion�, gdy� dwa razy ostrze kniazia dotkn�o jego g�owy. B��dny wzrok jego przenosi� si� z trupa Miko�aja na trupa Symeona, a czasem pada� na zsinia�e oblicze kniahini, kt�r� mo�ojcy<a l:href="#fn1339" type="note">[1339]</a>, trzymaj�c za w�osy, przyciskali kolanami do ziemi, bo si� rwa�a z ich r�k do trup�w dzieci.</p><p>Wrzask i zamieszanie w sieni powi�ksza�o si� z ka�d� chwil�. Kozacy ci�gn�li na powrozach czelad� Kurcewicz�w i mordowali j� bez lito�ci. Pod�oga by�a zalana krwi�, sie� zape�niona trupami, dymem od wystrza��w, �ciany ju� obdarte, ptactwo nawet pobite.</p><p>Nagle drzwi, pod kt�rymi sta� Bohun, otworzy�y si� na rozcie�. Wata�ka obr�ci� si� i cofn�� nagle.</p><p>We drzwiach ukaza� si� �lepy Wasyl, a obok niego Helena ubrana w bia�e giez�o, blada sama jak giez�o, z oczyma rozszerzonymi z przera�enia, z otwartymi usty<a l:href="#fn1340" type="note">[1340]</a>.</p><p>Wasyl ni�s� krzy�, kt�ry trzyma� na wysoko�ci twarzy w obu d�oniach. W�r�d zamieszania panuj�cego w sieni, wobec trup�w, krwi rozlanej ka�u�ami na pod�odze, po�ysku szabel i rozp�omienionych �renic dziwnie uroczy�cie wygl�da�a ta posta� wysoka, wyn�dznia�a, z siwiej�cym w�osem i czarnymi jamami zamiast oczu. Rzek�by�: duch albo trup, kt�ry zrzuci� ca�un i przychodzi kara� zbrodni�.</p><p>Krzyki umilk�y. Kozacy cofali si� przera�eni. Cisz� przerwa� spokojny, ale bolesny i j�cz�cy g�os kniazia:</p><p>� W imi� Ojca i Spasa<a l:href="#fn1341" type="note">[1341]</a>, i Ducha, i �wi�tej-Przeczystej! M�owie, kt�rzy przychodzicie z dalekich stron, zali<a l:href="#fn1342" type="note">[1342]</a> przychodzicie w imi� bo�e?</p><p>Albowiem: �B�ogos�awiony m�� w drodze, kt�ry id�c opowiada s�owo bo�e.�</p><p>A wy zali dobr� nowin� niesiecie? Zali jeste�cie aposto�ami?</p><p>Cisza �miertelna zapanowa�a po s�owach Wasyla, on za� zwr�ci� si� z wolna z krzy�em w jedn� stron�, nast�pnie w drug� i m�wi� dalej:</p><p>� Gorze<a l:href="#fn1343" type="note">[1343]</a> wam, bracia, bo kt�rzy dla zysku lub zemsty wojn� czyni�, maj� by� pot�pieni na wieki�</p><p>�M�dlmy si�, aby�my zaznali mi�osierdzia. Gorze wam, bracia, gorze mnie! O! o! o!</p><p>J�k wyrwa� si� z piersi kniazia.</p><p>� Hospody pomy�uj<a l:href="#fn1344" type="note">[1344]</a>! � ozwa�y si� g�uche g�osy mo�ojc�w, kt�rzy pod wp�ywem nieopisanego strachu pocz�li si� �egna� przera�eni.</p><p>Nagle da� si� s�ysze� dziki, przera�liwy krzyk kniahini:</p><p>� Wasyl, Wasyl!�</p><p>By�o w jej g�osie co� tak rozdzieraj�cego, jakby to by� ostatni g�os rw�cego si� �ycia. Jako� gniot�cy j� kolanami mo�ojcy uczuli, �e ju� nie usi�uje si� wyrwa� z ich r�k.</p><p>Knia� drgn��, ale wnet zastawi� si� krzy�em od strony, z kt�rej dochodzi� g�os, i odrzek�:</p><p>� Duszo pot�piona, wo�aj�ca z g��boko�ci, gorze ci!</p><p>� Hospody pomy�uj! � powt�rzyli Kozacy.</p><p>� Do mnie, semenowie! � zawo�a� w tej chwili Bohun i zachwia� si� na nogach.</p><p>Kozacy skoczyli i podparli go pod ramiona.</p><p>� Bat'ku! ty� ranny?</p><p>� Tak jest! Ale to nic! Krew mnie usz�a. Hej, ch�opcy! Strzec mi tej doni jak oka w g�owie� Dom otoczy�, nikogo nie wypuszcza� Kniazi�wno�</p><p>Nie m�g� wi�cej m�wi�, wargi mu zbiela�y, a oczy zasz�y mg��.</p><p>� Przenie�� atamana do komnat! � zawo�a� pan Zag�oba, kt�ry wylaz�szy z jakiego� k�ta, niespodzianie pojawi� si� przy Bohunie. � To nic, to nic � m�wi�, zmacawszy palcami rany. � Jutro zdr�w b�dzie. Ju� ja si� nim zajm�. Chleba z paj�czyn� mi ugnie��. Wy, ch�opcy, ruszajcie sobie do diab�a, pohula� z dziewkami w czeladnej, bo nic tu po was, a dw�ch niech zaniesie atamana. Bierzcie go. Ot, tak. Ruszajcie�e, do licha, czego stoicie? Domu mi pilnowa� � ja sam b�d� dogl�da�.</p><p>Dw�ch semen�w ponios�o Bohuna do przyleg�ej izby, reszta wysz�a z sieni.</p><p>Zag�oba zbli�y� si� do Heleny i mrugaj�c mocno okiem, rzek� szybko a cicho:</p><p>� Jam przyjaciel pana Skrzetuskiego, nie b�j si�. Odprowad� jeno spa� swojego proroka i czekaj na mnie.</p><p>To rzek�szy, wyszed� do izby, w kt�rej dw�ch esau��w z�o�y�o na sofie tureckiej Bohuna. Wnet wys�a� ich po chleb i paj�czyn�, a gdy je przyniesiono z czeladnej, zaj�� si� opatrunkiem m�odego atamana z ca�� bieg�o�ci�, jak� w�wczas ka�dy szlachcic posiada�, a kt�rej nabywa�, sklejaj�c �by porozbijane w pojedynkach lub na sejmikach.</p><p>� A powiedzcie te� semenom � rzek� do esau��w � �e jutro ataman zdr�w b�dzie jak ryba, �eby si� za� o niego nie troszczyli. Oberwa�, bo oberwa�, ale gracko si� spisa� i jutro jego wesele, chocia� i bez popa. Je�li jest w domu piwniczka, to sobie mo�ecie pozwoli�. Ot, ju� i ranki przewi�zane. Id�cie teraz, by ataman mia� spok�j.</p><p>Esau�owie ruszyli ku drzwiom.</p><p>� A nie wypijcie tam ca�ej piwnicy! � rzek� jeszcze pan Zag�oba.</p><p>I siad�szy przy wezg�owiu wata�ki, wpatrzy� si� w niego uwa�nie.</p><p>� No, czort ci� nie we�mie od tych ran, chocia�e� dosta� dobrze. Ze dwa dni ni r�k�, ni nog� nie ruszysz � mrucza� sam do siebie, patrz�c na blad� twarz i zamkni�te oczy Kozaka. � Szabla nie chcia�a katu krzywdy zrobi�, bo� ty jego w�asno�� i od niego si� nie wywiniesz. Gdy ci� powiesz�, diabe� zrobi z ciebie kuk�� dla swoich dzieci, bo� g�adki. Nie, braciszku, pijesz ty dobrze, ale ze mn� d�u�ej nie b�dziesz pi�. Szukaj ty sobie kompanii mi�dzy rakarzami, bo widz�, �e lubisz dusi�, ale ja nie b�d� z tob� szlacheckich dwor�w po nocach napada�. Niech ci kat �wieci! Niech ci �wieci!</p><p>Bohun j�kn�� z cicha.</p><p>� O, j�cz, o, wzdychaj! Jutro b�dziesz lepiej wzdycha�. Poczekaj�e, tatarska duszo, kniazi�wny ci si� zachcia�o? Ba, nie dziwi� ci si�, dziewka specja�, ale je�li ty go pokosztujesz, to niech m�j dowcip psi<a l:href="#fn1345" type="note">[1345]</a> zjedz�. Pierwej mi te� w�osy na d�oni wyrosn��</p><p>Gwar zmieszanych g�os�w doszed� z majdanu do uszu pana Zag�oby.</p><p>� Aha, pewnie si� ju� do piwniczki dobrali � mrukn��. � Popijcie si� jak b�ki, �eby si� wam dobrze spa�o, ju� ja b�d� czuwa� za was wszystkich, cho� nie wiem, je�eli radzi jutro z tego b�dziecie.</p><p>To rzek�szy wsta� zobaczy�, azali rzeczywi�cie mo�ojcy<a l:href="#fn1346" type="note">[1346]</a> zabrali ju� znajomo�� z kniaziowsk� piwnic�, i wszed� naprz�d do sieni. Sie� wygl�da�a strasznie. Na �rodku le�a�y sztywne ju� cia�a Symeona i Miko�aja, a w k�cie trup kniahini w postawie siedz�cej i skulonej, tak jak j� przygniot�y kolana mo�ojc�w. Oczy jej by�y otwarte, z�by wyszczerzone. Ogie� pal�cy si� w grubach nape�nia� ca�� sie� md�ym �wiat�em drgaj�cym na ka�u�ach krwi; g��b mroczy�a si� cieniem. Pan Zag�oba zbli�y� si� do kniahini, zobaczy�, czy nie oddycha jeszcze, i po�o�y� jej r�k� na twarzy, ale twarz ta by�a ju� zimna � wi�c wyszed� po�piesznie na majdan, bo go w tej izbie strach bra�. Na majdanie Kozacy zacz�li ju� hulank�. Ognie by�y porozpalane, a przy ich blasku ujrza� pan Zag�oba stoj�ce beczki miodu, wina i gorzaki z poodbijanymi g�rnymi dnami. Kozacy czerpali z nich jak u studni i pili na �mier�. Inni, rozgrzani ju� trunkiem, gonili si� za mo�odyciami<a l:href="#fn1347" type="note">[1347]</a> z czeladnej, z kt�rych jedne, zdj�te strachem, szamota�y si� lub ucieka�y na o�lep, skacz�c przez ogie�; inne w�r�d wybuch�w �miechu i wrzask�w pozwala�y chwyta� si� i ci�gn�� do beczek lub do ognisk, przy kt�rych ta�czono kozaka. Mo�ojcy rzucali si� jak op�tani w prysiudach<a l:href="#fn1348" type="note">[1348]</a>, przed nimi dziewczyny drobi�y to posuwaj�c si� w podrygach naprz�d, to cofaj�c si� przed gwa�townymi ruchami tancerzy. Widzowie bili w blaszane p�kwaterki lub �piewali. Krzyki: �u�ha!�, rozlega�y si� coraz g�o�niej przy wt�rze szczekania ps�w, r�enia koni i ryku wo��w, kt�re r�ni�to na uczt�. Naoko�o ognisk, w g��bi, wida� by�o stoj�cych ch�op�w z Roz�og�w, pidsusidk�w<a l:href="#fn1349" type="note">[1349]</a>, kt�rzy na odg�os strza��w i krzyk�w nadbiegli t�umnie ze wsi, aby zobaczy�, co si� dzieje. Nie my�leli oni broni� kniazi�w, bo Kurcewicz�w nienawidzono we wsi, patrzyli wi�c tylko na rozhulanych Kozak�w tr�caj�c si� �okciami, szepc�c mi�dzy sob� i zbli�aj�c si� coraz bardziej do beczek z w�dk� i miodem. Orgia stawa�a si� coraz wrzaskliwsza, pijatyka wzrasta�a, mo�ojcy nie czerpali z beczek blaszankami, ale zanurzali w nie g�owy po szyje, ta�cz�ce dziewcz�ta oblewano w�dk� i miodem; twarze by�y rozpalone, ze �b�w bi� opar; niekt�rzy zataczali si� ju� na nogach. Pan Zag�oba wyszed�szy na ganek rzuci� okiem na pij�cych, po czym uwa�nie wpatrzy� si� w niebo.</p><p>� Pogoda, ale ciemno! � mrukn�� � gdy ksi�yc zajdzie, cho� w pysk daj�</p><p>To rzek�szy zszed� z wolna ku beczkom i pij�cym mo�ojcom.</p><p>� A dalej, ch�opcy! � zawo�a� � a dalej, nie �a�ujcie sobie. Hajda! hajda! Nie �cierpn� wam z�by. Kiep ten, co si� dzi� nie upije za zdrowie atamana. Dalej do beczek! Dalej do dziewczyn! � u-ha!</p><p>� U-ha! � zawyli rado�nie Kozacy.</p><p>Zag�oba rozejrza� si� na wszystkie strony.</p><p>� O takie syny, nitkop�uty, harhary, oczajdusze! � wykrzykn�� nagle � to sami pijecie jak zdro�one konie, a tamtym, co stra�uj� ko�o domu, nic? Hej tam, zmieni� mi ich natychmiast.</p><p>Rozkaz spe�niono bez wahania i w mgnieniu oka kilkunastu pijanych mo�ojc�w rzuci�o si�, by zast�pi� stra�nik�w, kt�rzy dotychczas nie brali udzia�u w hulatyce. Ci nadbiegli wnet z �atw� do zrozumienia skwapliwo�ci�.</p><p>� Hajda, hajda! � zawo�a� Zag�oba, ukazuj�c im beczki z napitkami.</p><p>� Diakujem, pane<a l:href="#fn1350" type="note">[1350]</a>! � odparli, zanurzaj�c blaszanki.</p><p>� Za godzin� zluzowa� mi i tamtych.</p><p>� S�ucham � odpowiedzia� esau�.</p><p>Semenom wyda�o si� to zupe�nie naturalnym, �e w zast�pstwie Bohuna obj�� komend� pan Zag�oba. Tak ju� zdarza�o si� nieraz i mo�ojcy radzi temu bywali, bo szlachcic pozwala� im zawsze na wszystko.</p><p>Stra�nicy pili wi�c wraz z innymi, pan Zag�oba za� wszed� w rozmow� z ch�opami z Roz�og�w.</p><p>� Ch�opie! � pyta� starego pidsusidka � a daleko st�d do �ubni�w<a l:href="#fn1351" type="note">[1351]</a>?</p><p>� Oj, daleko, pane! � odpar� ch�op.</p><p>� Na rano mo�na by stan��?</p><p>� Oj, nie stanie, pane!</p><p>� A na po�udnie?</p><p>� Na po�udnie pr�dzej.</p><p>� A kt�r�dy jecha�?</p><p>� Prosto do go�ci�ca.</p><p>� To jest go�ciniec?</p><p>� Knia� Jarema kaza�, �eby by�, to i jest.</p><p>Pan Zag�oba m�wi� umy�lnie bardzo g�o�no, aby w�r�d krzyk�w i gwaru spora gar�� semen�w mog�a go s�ysze�.</p><p>� Dajcie i im gorza�ki � rzek� do mo�ojc�w, ukazuj�c na ch�op�w � ale wprz�d dajcie mnie miodu, bo ch�odno.</p><p>Jeden z semen�w zaczerpn�� z beczki tr�jniaku w garncow� blaszank� i poda� j� na czapce panu Zag�obie.</p><p>Szlachcic wzi�� ostro�nie we dwie r�ce, aby p�yn si� nie rozla�, przytkn�� garnc�wk� do w�s�w i przechyliwszy w ty� g�ow� j�� pi� wolno, ale bez wytchnienia.</p><p>Pi�, pi� � a� mo�ojcy pocz�li si� dziwi�:</p><p>� Baczyw ty<a l:href="#fn1352" type="note">[1352]</a>? � szeptali jeden do drugiego. � Trastia joho mordowa�a<a l:href="#fn1353" type="note">[1353]</a>!</p><p>Tymczasem g�owa pana Zag�oby przechyla�a si� z wolna w ty�, wreszcie przechyli�a zupe�nie, a� na koniec garnc�wk� od poczerwienia�ej twarzy odj��, warg� wysun��, brwi podni�s� i m�wi� jakby sam do siebie:</p><p>� O! wcale niez�y � odsta�y. Zaraz wida�, �e nie z�y. Szkoda takiego miodu na wasze chamskie gard�a. Dobra by by�a dla was i braha<a l:href="#fn1354" type="note">[1354]</a>. Srogi mi�d, srogi, czuj�, �e mi ul�y�o i �em si� troch� pocieszy�.</p><p>Jako� ul�y�o panu Zag�obie rzeczywi�cie, w g�owie mu poja�nia�o, nabra� fantazji i widocznym by�o, �e krew jego, podlana miodem, utworzy�a on wyborny likwor, o kt�rym sam powiada�, a od kt�rego na ca�e cia�o rozchodzi si� m�stwo i odwaga.</p><p>Skin�� Kozakom r�k�, �e mog� dalej pi�, i odwr�ciwszy si�, przeszed� wolnym krokiem ca�y dziedziniec, obejrza� uwa�nie wszystkie k�ty, przeszed� most na fosie i skr�ci� wedle cz�stoko�u, aby zobaczy�, czy stra�e dobrze pilnuj� domostwa.</p><p>Pierwszy stra�nik spa�, drugi, trzeci i czwarty r�wnie�. Byli pom�czeni drog�, a przy tym przyszli ju� pijani na miejsce i pospali si� od razu.</p><p>� M�g�bym jeszcze i kt�rego z nich wykra��, abym za� mia� pacho�ka do pos�ug � mrukn�� pan Zag�oba.</p><p>To rzek�szy wr�ci� wprost do dworu, wszed� znowu do z�owrogiej sieni, zajrza� do Bohuna, a widz�c, �e wata�ka nie daje znaku �ycia, cofn�� si� ku drzwiom Heleny i otworzywszy je z cicha, wszed� do komnaty, z kt�rej dochodzi� szmer jakoby modlitwy.</p><p>W�a�ciwie by�a to komnata kniazia Wasyla, Helena jednak by�a przy kniaziu, w pobli�u kt�rego czu�a si� bezpieczniejsz�. �lepy Wasyl kl�cza� przed obrazem �wi�tej-Przeczystej, przed kt�rym pali�a si� lampka, Helena obok niego; oboje modlili si� g�o�no. Ujrzawszy Zag�ob�, zwr�ci�a na� przera�one oczy. Zag�oba po�o�y� palec na ustach.</p><p>� Mo�cia panno � rzek� � jam przyjaciel pana Skrzetuskiego.</p><p>� Ratuj! � odpowiedzia�a Helena.</p><p>� Po tom te� tu przyszed�; zdaj si� na mnie.</p><p>� Co mam czyni�?</p><p>� Trzeba ucieka�, p�ki ten czort bez zmys��w le�y.</p><p>� Co mam czyni�?</p><p>� Wdziej na si� ubi�r m�ski i jak zapukam we drzwi, wyjd�.</p><p>Helena zawaha�a si�. Nieufno�� b�ysn�a w jej oczach.</p><p>� Mam�e wa�panu wierzy�?</p><p>� A co masz lepszego?</p><p>� Prawda, prawda jest. Ale mi przysi��, �e nie zdradzisz.</p><p>� Rozum si� wa�pannie pomiesza�. Ale kiedy chcesz, przysi�gn�. Tak mi dopom� B�g i �wi�ty krzy�. Tu twoja zguba, ocalenie w ucieczce.</p><p>� Tak jest, tak jest.</p><p>� Wdziej m�ski ubi�r co pr�dzej i czekaj.</p><p>� A Wasyl?</p><p>� Jaki Wasyl?</p><p>� Brat m�j ob��kany � rzek�a Helena.</p><p>� Tobie grozi zguba, nie jemu � odpar� Zag�oba. � Je�li on ob��kany, to on dla Kozak�w �wi�ty. Jako� widzia�em, �e go maj� za proroka.</p><p>� Tak jest. Bohunowi nic on nie zawini�.</p><p>� Musimy go zostawi�, inaczej zginiemy � i pan Skrzetuski z nami. �piesz si� wa�panna.</p><p>Z tymi s�owy pan Zag�oba opu�ci� izb� i uda� si� wprost do Bohuna.</p><p>Wata�ka blady by� i os�abiony, ale oczy mia� otwarte.</p><p>� Lepiej ci? � spyta� Zag�oba.</p><p>Bohun chcia� przem�wi� i nie m�g�.</p><p>� Nie mo�esz m�wi�?</p><p>Bohun poruszy� g�ow� na znak, �e nie mo�e, ale w tej samej chwili cierpienie wyry�o si� na jego twarzy. Rany od ruchu zabola�y go widocznie.</p><p>� To i krzycze� by� nie m�g�?</p><p>Bohun oczyma tylko da� zna�, �e nie.</p><p>� Ani si� ruszy�?</p><p>Ten sam znak.</p><p>� To i lepiej, bo nie b�dziesz ani m�wi�, ani krzycza�, ani si� rusza�, a ja tymczasem z kniazi�wn� do �ubni�w<a l:href="#fn1355" type="note">[1355]</a> pojad�. Je�li ci jej nie zdmuchn�, to si� pozwol� starej babie w �arnach na osypk� zemle�. Jak to, �ajdaku? My�lisz, �e nie mam dosy� twojej kompanii, �e si� b�d� d�u�ej z chamem pospolitowa�? O niecnoto, my�la�e�, �e dla twego wina, dla twoich ko�ci i twoich ch�opskich amor�w zab�jstwa b�d� czyni� i do rebelii z tob� p�jd�? Nie, nic z tego, g�adyszu!</p><p>W miar� jak pan Zag�oba perorowa�, czarne oczy wata�ki roztwiera�y si� szerzej i szerzej. Czy �ni�? Czy by�a to jawa? Czy �art pana Zag�oby?</p><p>A pan Zag�oba m�wi� dalej:</p><p>� Czeg� �lepie wytrzeszczasz jak kot na sperk�? Czy my�lisz, �e tego nie uczyni�? Mo�e si� ka�esz pok�oni� komu w �ubniach? Mo�e cyrulika ci stamt�d przys�a�? A mo�e mistrza<a l:href="#fn1356" type="note">[1356]</a> u ksi�cia pana zam�wi�?</p><p>Blada twarz wata�ki sta�a si� straszn�. Zrozumia�, �e Zag�oba prawd� m�wi, z oczu strzeli�y mu gromy rozpaczy i w�ciek�o�ci, na twarz uderzy� p�omie�. Jedno nadludzkie wysilenie � podni�s� si� i z ust wyrwa� mu si� krzyk:</p><p>� Hej, semen�</p><p>Nie sko�czy�, gdy� pan Zag�oba z szybko�ci� b�yskawicy zarzuci� mu na g�ow� jego w�asny �upan i w jednej chwili okr�ci� j� ca�kowicie � po czym obali� go na wznak.</p><p>� Nie krzycz, bo ci to zaszkodzi � m�wi� z cicha, sapi�c mocno. � Mog�aby ci� jutro g�owa rozbole�, przeto jako dobry przyjaciel, mam o tobie staranie. Tak, tak, b�dzie ci i ciep�o, i za�niesz smacznie, i gard�a nie przekrzyczysz. Aby� za� opatrunku nie zdar�, to ci r�ce zawi���, a wszystko <emphasis>per amicitiam<a l:href="#fn1357" type="note">[1357]</a></emphasis>, aby� mnie wspomina� wdzi�cznie.</p><p>To rzek�szy, obwin�� pasem r�ce Kozaka, zaci�gn�� w�ze�; drugim, swoim w�asnym, skr�powa� mu nogi. Wata�ka nic ju� nie czu�, bo zemdla�.</p><p>� Choremu przystoi le�e� spokojnie � m�wi� � aby mu humory do g�owy nie bi�y, od czego <emphasis>delirium</emphasis><a l:href="#fn1358" type="note">[1358]</a> przychodzi. No, b�d� zdr�w; m�g�bym ci� no�em pchn��, co mo�e by�oby z lepszym moim po�ytkiem, ale mi wstyd po ch�opsku mordowa�. Co innego, je�li si� zatkniesz do rana, bo to si� ju� niejednej �wini przygodzi�o. B�d��e zdr�w. <emphasis>Vale et me amantem redama<a l:href="#fn1359" type="note">[1359]</a></emphasis>. Mo�e si� i spotkamy kiedy, ale je�li ja si� b�d� o to stara�, to niech mnie ze sk�ry obedr� i podogonia z niej porobi�.</p><p>Rzek�szy to pan Zag�oba wyszed� do sieni, przygasi� ogie� w grubach i zapuka� do Wasylowej komnaty.</p><p>Smuk�a posta� wysun�a si� z niej natychmiast.</p><p>� Czy to wa�panna? � spyta� Zag�oba.</p><p>� To ja.</p><p>� Chod��e, byle�my si� do koni dobrali. Ale oni tam pijani wszyscy, noc ciemna. Nim si� rozbudz�, b�dziemy daleko. Ostro�nie, tu kniazie le��!</p><p>� W imi� Ojca i Syna, i Ducha � szepn�a Helena.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XIX</p></title><p>Dwaj je�d�cy jechali cicho i wolno przez lesisty jar przytykaj�cy do dworu w Roz�ogach. Noc zrobi�a si� bardzo ciemna, bo ksi�yc zaszed� od dawna, a do tego chmury okry�y horyzont. W jarze nie wida� by�o na trzy kroki przed ko�mi, kt�re te� potyka�y si� co chwila o korzenie drzew id�ce w poprzek przez drog�. Jechali d�ugi czas z najwi�ksz� ostro�no�ci�, a� dopiero gdy dojrzeli ju� koniec jaru i step otwarty, o�wiecony nieco szarym odb�yskiem chmur, jeden z je�d�c�w szepn��:</p><p>� W konie!</p><p>Pomkn�li jak dwie strza�y wypuszczone z �uk�w tatarskich i tylko t�tent koni bieg� za nimi. Ciemny step zdawa� si� ucieka� spod n�g ko�skich. Pojedyncze d�by, stoj�ce tu i owdzie przy go�ci�cu, miga�y jak widma i lecieli tak d�ugo, d�ugo, bez odpoczynku i wytchnienia, a� wreszcie konie postula�y uszy i pocz�y chrapa� ze zm�czenia; bieg ich sta� si� oci�a�y i wolniejszy.</p><p>� Nie ma rady, trzeba zwolni� koniom � rzek� grubszy je�dziec.</p><p>A w�a�nie ju� te� i �wit pocz�� spycha� noc ze stepu. Coraz wi�ksze przestrzenie wychyla�y si� z cienia, rysowa�y si� blado stepowe bodiaki, dalekie drzewa, mogi�y: w powietrze wsi�ka�o coraz wi�cej �wiat�a. Bia�awe blaski roz�wieci�y i twarze je�d�c�w.</p><p>Byli to pan Zag�oba i Helena.</p><p>� Nie ma rady, trzeba zwolni� koniom � powt�rzy� pan Zag�oba. � Wczoraj przysz�y z Czehryna<a l:href="#fn1360" type="note">[1360]</a> do Roz�og�w bez wytchnienia. D�ugo tak nie wytrzymaj�, a boj� si�, by nie pad�y. Jak�e si� wa�panna czujesz?</p><p>Tu pan Zag�oba spojrza� na swoj� towarzyszk� i nie czekaj�c jej odpowiedzi zawo�a�:</p><p>� Pozw�l�e mi si� wa�panna przy dniu obejrze�. Ho, ho! Czy to po braciach ubranie? Nie ma co m�wi�: bardzo foremny z wa�panny kozaczek. Jeszczem te� takiego pacho�ka, p�ki �yj�, nie mia� � ale tak my�l�, �e mi go pan Skrzetuski odbierze. A to co? O dla Boga, zwi�e wa�panna te w�osy, bo� si� nikt co do p�ci twej bia�og�owskiej nie omyli.</p><p>Rzeczywi�cie po plecach Heleny sp�ywa� potok czarnych w�os�w rozwi�zanych przez szybki bieg i wilgo� nocn�.</p><p>� Dok�d jedziemy? � pyta�a zwi�zuj�c je obiema r�kami i usi�uj�c wsun�� je pod ko�paczek.</p><p>� Gdzie oczy nios�.</p><p>� To nie do �ubni�w<a l:href="#fn1361" type="note">[1361]</a>?</p><p>Na twarzy Heleny odbi� si� niepok�j, a w bystrym spojrzeniu, jakie rzuci�a na pana Zag�ob�, malowa�a si� rozbudzona na nowo nieufno��.</p><p>� Widzisz wa�panna, mam ja sw�j rozum i wierzaj, �em wszystko dobrze wykalkulowa�. A kalkulacja moja jest na nast�pnej m�drej maksymie oparta: nie uciekaj w t� stron�, w kt�r� ci� goni� b�d�. Ow�, je�li goni� nas ju� w tej chwili, to nas goni� w stron� �ubni�w, bom te� g�o�no si� wczoraj o drog� wypytywa� i Bohunowi na odjezdnym zapowiedzia�em, �e tam ucieka� b�dziemy. <emphasis>Ergo</emphasis><a l:href="#fn1362" type="note">[1362]</a>: uciekamy ku Czerkasom<a l:href="#fn1363" type="note">[1363]</a>. Je�li nas goni� zaczn�, to niepr�dko, bo dopiero wtedy, gdy si� przekonaj�, �e nas na drodze �ubnia�skiej nie ma, a to im ze dwa dni czasu zajmie. Tymczasem my b�dziemy w Czerkasach, gdzie teraz stoj� chor�gwie polskie pana Piwnickiego i Rudominy. A w Korsuniu<a l:href="#fn1364" type="note">[1364]</a> ca�a pot�ga hetma�ska. Rozumiesz wa�panna?</p><p>� Rozumiem i p�ki �ycia mego, p�ty wdzi�czno�ci dla wa�pana. Nie wiem, kto jeste�, sk�de� si� w Roz�ogach znalaz�, ale my�l�, �e ci� B�g zes�a� na obron� moj� i na ratunek, bo by�abym si� pierwej no�em pchn�a, ni�bym mia�a i�� w moc tego zb�ja.</p><p>� Smok to jest na niewinno�� wa�panny srodze za�arty.</p><p>� Co ja mu uczyni�am, nieszcz�liwa, �e mnie prze�laduje? Z dawna go zna�am i z dawna mia�am go w nienawi�ci; z dawna boja�� we mnie tylko wzbudza�. Czy to ja jedna na �wiecie, �e mnie umi�owa�, �e przeze mnie tyle krwi rozla�, �e pomordowa� mi braci?� Bo�e, gdy wspomn�, krew we mnie krzepnie. Co ja poczn�? Gdzie si� przed nim schroni�? Wa�pan si� nie dziw moim narzekaniom, bom nieszcz�sna, bo mnie i wstyd tych afekt�w, bo stokro� wola�abym �mier�.</p><p>Policzki Heleny obla�y si� p�omie�mi, na kt�re stoczy�y si� dwie �zy wyci�ni�te przez gniew i wzgard�, i b�l.</p><p>� Nie b�d� si� o to spiera� � rzek� pan Zag�oba � �e wielkie nieszcz�cie spotka�o wasz dom, ale pozw�l wa�panna sobie powiedzie�, i� twoi krewniacy w cz�ci sami sobie winni. Nie trzeba by�o Kozakowi r�ki twej obiecywa�, a potem go zdradza�, co gdy si� wyda�o, ju� on tak si� rozsierdzi�, i� �adna perswazja moja nic nie pomog�a. �al mnie te� twoich braci pobitych, a osobliwie tego najm�odszego, bo� to by� dzieciuch prawie, ale zaraz wida� by�o, �e wyro�nie na wielkiego kawalera.</p><p>Helena pocz�a p�aka�.</p><p>� Nie przystoj� �zy tym szatkom, kt�re wa�panna nosisz, otrzyj je tedy i tak sobie powiedz, �e to by�a wola bo�a. B�g te� ukarze zab�jc�, kt�ry ju� nawet zosta� ukarany, gdy na pr�no krew przela�, a wa�pann�, jedyny i g��wny cel swych nami�tno�ci�w, utraci�.</p><p>Tu pan Zag�oba umilk�, po chwili za� rzek�:</p><p>� Ej, da��eby on mi �upnia � mi�y Bo�e � gdyby mi� tylko w r�ce dosta�! Na jaszczur sk�r� by mi wyprawi�. Wa�panna nie wiesz, �em ja ju� w Galacie<a l:href="#fn1365" type="note">[1365]</a> od Turk�w palm� otrzyma�, ale te� mam dosy�, drugiej nie pragn� i dlatego nie do �ubni�w<a l:href="#fn1366" type="note">[1366]</a>, tylko ku Czerkasom<a l:href="#fn1367" type="note">[1367]</a> zd��am. Dobrze by by�o do ksi�cia si� schroni�, ale nu�by dogonili? S�ysza�a� wa�panna, �e gdym konie od palika odwi�zywa�, pacho�ek Bohun�w si� obudzi�. A nu� larum<a l:href="#fn1368" type="note">[1368]</a> podni�s�? Tedyby zaraz do po�cigu byli gotowi i z�apaliby nas w godzin� � bo oni tam maj� kniaziowskie �wie�e konie, a ja nie mia�em czasu wybiera�. Bestia to jest dzika ten Bohun, m�wi� wa�pannie. Takem go sobie zbrzydzi�, �e wola�bym diab�a zobaczy� ni� jego.</p><p>� Bo�e nas bro� od jego r�k.</p><p>� Sam on si� zgubi�. Czehryn<a l:href="#fn1369" type="note">[1369]</a> wbrew rozkazowi hetma�skiemu opu�ci�, z ksi�ciem wojewod� ruskim zadar�. Nie pozostaje mu nic innego, jak do Chmielnickiego umyka�. Ale straci on na fantazji, je�li Chmielnicki pobit b�dzie, a to si� mog�o ju� zdarzy�. Rz�dzian spotka� za Krzemie�czugiem<a l:href="#fn1370" type="note">[1370]</a> wojska p�yn�ce pod Barabaszem i Krzeczowskim na Chmiela, a opr�cz tego pan Stefan Potocki l�dem z usari� poci�gn��; ale Rz�dzian w Krzemie�czugu dziesi�� dni dla naprawy czajki<a l:href="#fn1371" type="note">[1371]</a> przesiedzia�, wi�c nim do Czehryna doci�gn��, bitwa musia�a si� zdarzy�. Lada chwila czekali�my wiadomo�ci.</p><p>� To wi�c Rz�dzian z Kudaku<a l:href="#fn1372" type="note">[1372]</a> listy przywi�z�? � pyta�a Helena.</p><p>� Tak jest, by�y listy od pana Skrzetuskiego do kniahini i do wa�panny, ale Bohun je przej��, z nich si� wszystkiego dowiedzia�, wi�c zaraz Rz�dziana rozszczepi� i na Kurcewiczach m�ci� si� poci�gn��.</p><p>� O, nieszcz�sne pachol�! Przeze mnie to on krew wyla�.</p><p>� Nie frasuj si� wa�panna. �yw b�dzie.</p><p>� Kiedy� to si� sta�o?</p><p>� Wczoraj rano. U Bohuna cz�eka zabi�, to jak drugiemu kubek wina �ykn��. A rycza� tak po przeczytaniu list�w, �e si� ca�y Czehryn trz�s�.</p><p>Rozmowa przerwa�a si� na chwil�. Ju� te� zrobi�o si� i widno zupe�nie. R�ana zorza bramowana jasnym z�otem, opalami i purpur� p�on�a na wschodniej stronie nieba. Powietrze by�o �wie�e, rze�we; konie pocz�y prycha� weso�o.</p><p>� No, ruszajmy z Bogiem, a �ywo! Szkapy odpocz�y, czasu za� do stracenia nie mamy � rzek� pan Zag�oba.</p><p>Pu�cili si� zn�w cwa�em i lecieli z p� mili bez wypoczynku. Nagle naprzeciw nich ukaza� si� jaki� punkt ciemny, kt�ry zbli�a� si� z nadzwyczajn� szybko�ci�.</p><p>� Co to mo�e by�? � rzek� pan Zag�oba. � Zwolnijmy. To cz�ek na koniu.</p><p>Istotnie jaki� je�dziec zbli�a� si� ca�ym p�dem i pochylony na siodle, z twarz� ukryt� w grzywie ko�skiej, smaga� jeszcze nahajem<a l:href="#fn1373" type="note">[1373]</a> swego �rebca, kt�ry zdawa� si� ziemi nie tyka�.</p><p>� Co to za diabe� mo�e by� i czego tak leci? Ale� leci! � rzek� pan Zag�oba dobywaj�c z olster<a l:href="#fn1374" type="note">[1374]</a> pistoletu, aby by� gotowym na wszelki wypadek.</p><p>Tymczasem goniec zbli�y� si� ju� na krok�w trzydzie�ci.</p><p>� St�j! � hukn�� pan Zag�oba wymierzaj�c pistolet. � Kto� jest?</p><p>Je�dziec zdar� konia i podni�s� si� na siodle, ale zaledwie spojrza�, gdy krzykn��:</p><p>� Pan Zag�oba!</p><p>� Ple�niewski, s�uga staro�ci�ski z Czehryna? A ty tu co robisz? Gdzie lecisz?</p><p>� Mo�ci panie! Zawracaj i ty ze mn�! Nieszcz�cie! Gniew bo�y, s�d bo�y!</p><p>� Co si� sta�o? Gadaj.</p><p>� Czehryn<a l:href="#fn1375" type="note">[1375]</a> ju� zaj�ty przez Zaporo�c�w. Ch�opy szlacht� r�n�, s�d bo�y.</p><p>� W imi� Ojca i Syna! Co gadasz� Chmielnicki?�</p><p>� Pan Potocki pobity, pan Czarniecki w niewoli. Tatary id� z Kozakami. Tuhaj-bej!</p><p>� A Barabasz i Krzeczowski?</p><p>� Barabasz zgin��, Krzeczowski po��czy� si� z Chmielnickim. Krzywonos<a l:href="#fn1376" type="note">[1376]</a> jeszcze wczoraj w nocy ruszy� na hetman�w, Chmielnicki dzi� do dnia<a l:href="#fn1377" type="note">[1377]</a>. Si�a straszna. Kraj w ogniu, ch�opstwo wsz�dy powstaje, krew si� leje! Uciekaj wa�pan!</p><p>Pan Zag�oba oczy wyba�uszy�, usta otworzy� i zdumia� tak, �e s�owa nie m�g� przem�wi�.</p><p>� Uciekaj wa�pan! � powt�rzy� Ple�niewski.</p><p>� Jezus Maria! � j�kn�� pan Zag�oba.</p><p>� Jezus Maria! � powt�rzy�a Helena i wybuchn�a p�aczem.</p><p>� Uciekajcie, bo czasu nie ma.</p><p>� Gdzie? Dok�d?</p><p>� Do �ubni�w<a l:href="#fn1378" type="note">[1378]</a>.</p><p>� A ty tam d��ysz?</p><p>� Tak jest. Do ksi�cia wojewody.</p><p>� A niech�e to kaduk<a l:href="#fn1379" type="note">[1379]</a> porwie! � zawo�a� pan Zag�oba. � A hetmani gdzie s�?</p><p>� Pod Korsuniem<a l:href="#fn1380" type="note">[1380]</a>. Ale Krzywonos ju� pewnie si� bije z nimi.</p><p>� Krzywonos czy Prostonos, niech�e go zaraza uk�si! To tam nie ma po co jecha�?</p><p>� Jako lwu w paszcz�, na zgub� wa�pan leziesz.</p><p>� A ciebie kto wys�a� do �ubni�w? Tw�j pan?</p><p>� Pan z �yciem uszed�, a mnie kum m�j, co go mam mi�dzy Zaporo�cami, �ycie ocali� i uciec pom�g�. Do �ubni�w sam z w�asnej my�li jad�, bo i nie wiem, gdzie si� schroni�.</p><p>� A omijaj Roz�ogi, bo tam Bohun. On tak�e do rebelii chce si� zapisa�.</p><p>� O dla Boga! Rety! W Czehrynie<a l:href="#fn1381" type="note">[1381]</a> m�wili, �e jeno patrzy�, jak i na Zadnieprzu ch�opstwo si� podniesie!</p><p>� By� to mo�e, by� mo�e! Ruszaj�e w swoj� drog�, gdzie si� podoba, bo ja mam do�� o swojej sk�rze my�le�.</p><p>� Tak i uczyni�! � rzek� Ple�niewski i uderzywszy konia nahajem, ruszy�.</p><p>� A omijaj Roz�ogi! � krzykn�� mu na drog� Zag�oba � je�li za� spotkasz Bohuna, nie gadaj, �e� mi� widzia�, s�yszysz?</p><p>� S�ysz� � odpar� Ple�niewski. � Z Bogiem!</p><p>I pop�dzi�, jakby ju� goniony.</p><p>� No! � rzek� Zag�oba � masz diable kubrak! Wykr�ca�em si� sianem z r�nych okazji, ale w takich jeszcze nie by�em. Z przodu Chmielnicki, z ty�u Bohun, co gdy tak jest, nie da�bym jednej z�amanej orty ani za sw�j prz�d, ani za ty�, ani za ca�� sk�r�. G�upstwom pono zrobi�, �em do �ubni�w z wa�pann� nie ucieka�, ale o tym nie czas m�wi�. Tfu! tfu! tfu! Ca�y m�j dowcip niewart teraz tego, �eby nim buty wysmarowa�. Co uczyni�? Gdzie si� uda�? W ca�ej tej Rzeczypospolitej nie ma wida� ju� k�ta, w kt�rym by cz�owiek swoj�, niedarowan� �mierci� m�g� zej�� ze �wiata. Dzi�kuj� za takie podarunki: niech je inni bior�!</p><p>� Mo�ci panie! � rzek�a Helena. � To wiem, �e moi dwaj bracia, Jur i Fedor, s� w Zo�otonoszy: mo�e od nich b�dzie jakowy ratunek?</p><p>� W Zo�otonoszy? Czekaj�e wa�panna. Pozna�em i ja w Czehrynie<a l:href="#fn1382" type="note">[1382]</a> pana Unierzyckiego, kt�ry pod Zo�otonosz� ma maj�tno�� Kropiwn� i Czernob�j. Ale to daleko st�d, dalej jak do Czerkas<a l:href="#fn1383" type="note">[1383]</a>. C� robi�?� kiedy nie ma gdzie indziej, to uciekajmy i tam. Ale trzeba b�dzie zjecha� z go�ci�ca, stepem i lasami przebiera� si�<a l:href="#fn1384" type="note">[1384]</a> bezpieczniej. �eby tak cho� na tydzie� przyczai� si� gdzie, bodaj i w lasach, mo�e przez ten czas hetmani z Chmielnickim sko�cz� i b�dzie pogodniej na Ukrainie.</p><p>� Nie po to nas B�g z r�k Bohunowych ocali�, aby�my zgin�� mieli. Ufaj wa�pan.</p><p>� Czekaj wa�panna. Jako� duch wst�puje we mnie znowu. Bywa�o si� w r�nych okazjach. Wolnym czasem opowiem wa�pannie, co mnie w Galacie spotka�o, z czego wraz zmiarkujesz, �e i wtedy krucho by�o ze mn�, a przecie�em si� w�asnym dowcipem z tamtych termin�w salwowa� i wyszed�em ca�o, chocia� mi broda, jak to widzisz, posiwia�a. Ale musimy zjecha� z go�ci�ca. Skr�� wa�panna� tak w�a�nie. Wa�panna tak koniem powodujesz, jak najsprawniejszy kozaczek. Trawy wysokie, �adne oko nas nie dojrzy.</p><p>Rzeczywi�cie trawy, w miar� jak si� zag��biali w step, stawa�y si� coraz wy�sze, tak �e w ko�cu uton�li w nich zupe�nie. Ale koniom ci�ko by�o i�� w tej pl�taninie �dziebe� cie�szych i grubszych, a czasem ostrych i kalecz�cych. Wkr�tce te� zm�czy�y si� tak, �e usta�y zupe�nie.</p><p>� Je�li chcemy, by nam s�u�y�y one szkapiny d�u�ej � m�wi� Zag�oba � trzeba zsi��� i rozsiod�a� je. Niechby si� wytarza�y i podjad�y troch�: inaczej nie p�jd�. Miarkuj�, �e nied�ugo do Kahamliku<a l:href="#fn1385" type="note">[1385]</a> si� dostaniemy. Rad bym ju� tam by�; nie masz jak oczerety<a l:href="#fn1386" type="note">[1386]</a>: jak si� schowasz, sam diabe� ci� nie znajdzie. Byle�my tylko nie zb��dzili!</p><p>To rzek�szy, zsiad� z konia i Helenie zsi��� pom�g�; nast�pnie j�� zdejmowa� terlice<a l:href="#fn1387" type="note">[1387]</a> i wydobywa� zapasy �ywno�ci, w kt�re si� by� przezornie w Roz�ogach zaopatrzy�.</p><p>� Nale�y si� pokrzepi� � rzek� � bo droga daleka. Zr�b�e wa�panna jakie wotum do �w. Rafa�a, by�my j� szcz�liwie odbyli. Przecie w Zo�otonoszy jest stara warowienka, mo�e i prezydium<a l:href="#fn1388" type="note">[1388]</a> w niej jakie stoi. Ple�niewski m�wi�, �e i na Zadnieprzu ch�opi si� podnios�. Hm! By� mo�e, skory tu wsz�dy lud do buntu, ale na Zadnieprzu spoczywa r�ka ksi�cia wojewody, a diablo ci�ka to r�ka! Bohun zdrowy ma kark, ale je�li ta r�ka na� spadnie, to si� przecie ugnie do samej ziemi, co daj Bo�e, amen. Jedz�e wa�panna.</p><p>Pan Zag�oba wydoby� zza cholewy sztuciec i poda� go Helenie, nast�pnie u�o�y� przed ni� na czapraku piecze� wo�ow� i chleb.</p><p>� Jedz�e wa�panna � rzek� � �kiedy w brzuchu pusto, w g�owie groch z kapust��� �Chcesz nie podrwi� g�ow�, jedz piecze� wo�ow�.� My za� ju� raz podrwili, bo pokazuje si�, �e lepiej by�o do �ubni�w<a l:href="#fn1389" type="note">[1389]</a> ucieka�, ale sta�o si�. Ksi��� te� pewnie z wojskiem do Dniepru ruszy na pomoc hetmanom. Strasznych to czas�w do�yli�my, gdy� wojna domowa to ze wszystkiego z�ego najgorsze. Nie b�dzie k�ta dla spokojnych ludzi. Lepiej mi by�o ksi�dzem zosta�, do czego mia�em i powo�anie, bom cz�ek spokojny i wstrzemi�liwy, ale fortuna inaczej zrz�dzi�a. M�j Bo�e, m�j Bo�e! By�bym sobie teraz kanonikiem krakowskim i �piewa�bym godzinki w stallach<a l:href="#fn1390" type="note">[1390]</a>, bo mam g�os bardzo pi�kny. Ale c�! Z m�odu podoba�y mi si� podwiki<a l:href="#fn1391" type="note">[1391]</a>! Ho! ho! Nie uwierzysz wa�panna, jaki by� ze mnie g�adysz. A com si� na kt�r� spojrza�, to jakby w ni� piorun trzas�<a l:href="#fn1392" type="note">[1392]</a>. �eby mi tak dwadzie�cia lat mniej, mia�by si� z pyszna pan Skrzetuski. Bardzo foremny z wa�panny kozaczek. Nie dziwi� si� m�odym, �e wedle ciebie zabiegaj� i �e si� o ciebie za �by bior�. Pan Skrzetuski � zabijaka to tak�e nie lada. By�em �wiadkiem, jak mu Czapli�ski okazj� dawa�, a on, prawda, �e mia� w g�owie, ale kiedy nie porwie go za �eb i � z przeproszeniem wa�panny � za hajdawery<a l:href="#fn1393" type="note">[1393]</a>, kiedy nie grzmotnie nim o drzwi � to m�wi� wa�pannie, �e mu wszystkie ko�ci z zawias�w wysz�y. Stary Za�wilichowski powiada� mi te� o wa�panny narzeczonym, i� wielki z niego rycerz, ksi�cia wojewody ulubiony, ale i ja sam pozna�em zaraz, i� �o�nierz to powagi niepo�ledniej i eksperiencji nad wiek. Gor�co si� robi. Chocia� mi�a mi wa�panny kompania, ale da�bym nie wiem co, �eby ju� by� w Zo�otonoszy. Widz�, �e we dnie trzeba nam b�dzie w trawach siedzie�, a noc� jecha�. Nie wiem jeno, czy wa�panna takie trudy wytrzymasz?</p><p>� Jam zdrowa, wszystkie trudy wytrzymam. Mo�emy jecha� cho�by i zaraz.</p><p>� Ca�kiem nie bia�og�owska w wa�pannie fantazja. Konie si� wytarza�y, wi�c i pokulbacz�<a l:href="#fn1394" type="note">[1394]</a> je zaraz, �eby na wszelki przypadek by�y gotowe. Nie b�d� si� czu� bezpiecznym, p�ki kahamlickich oczeret�w<a l:href="#fn1395" type="note">[1395]</a> i zaro�li nie zobacz�. �eby�my byli z go�ci�ca nie zje�d�ali, to by�my si� byli bli�ej Czehryna<a l:href="#fn1396" type="note">[1396]</a> na rzek� natkn�li, ale w tym miejscu b�dzie do niej od go�ci�ca z mila drogi. Tak przynajmniej miarkuj�. Przeprawimy si� zaraz na drug� stron� rzeki. Powiem wa�pannie, �e okrutnie spa� mi si� chce. Wczorajsz� noc ca�� przebaraszkowa�o si� w Czehrynie, wczorajszego dnia do Roz�og�w licho mnie z Kozakiem nios�o, a dzisiejszej nocy znowu z Roz�og�w odnosi. Spa� mi si� tak chce, �e i do rozmowy straci�em ochot�, a cho� milcze� nie mam zwyczaju, bo filozofowie m�wi�, �e kot powinien by� �owny, a ch�op mowny, jednak�e widz�, �e j�zyk mi jako� zleniwia�. Przepraszam tedy wa�pann�, je�li si� zdrzemn�.</p><p>� Nie ma za co � odpowiedzia�a Helena.</p><p>Pan Zag�oba niepotrzebnie wprawdzie oskar�a� sw�j j�zyk o lenistwo, bo od �witu me�� nim bez przestanku, ale spa� chcia�o mu si� istotnie. Jako� gdy siedli znowu na ko�, pocz�� zaraz drzema� i �ydy wozi�<a l:href="#fn1397" type="note">[1397]</a> na kulbace<a l:href="#fn1398" type="note">[1398]</a>, a na koniec usn�� na dobre. U�pi� go trud i szum traw rozchylanych piersiami ko�skimi. Helena za� odda�a si� my�lom, kt�re w jej g�owie wichrzy�y si� jak stado ptactwa. Dotychczas wypadki tak szybko nast�powa�y po sobie, �e dziewczyna nie umia�a zda� sobie sprawy ze wszystkiego, co j� spotka�o. Napad, straszne sceny mordu, strach, niespodziany ratunek i ucieczka � wszystko to przewali�o si� jak burza w ci�gu jednej nocy. A przy tym zasz�o tyle rzeczy niezrozumia�ych! Kto by� ten, co j� ratowa�? Powiedzia� jej wprawdzie swe nazwisko, ale to nazwisko w niczym nie obja�ni�o powod�w jego post�pku. Sk�d si� wzi�� w Roz�ogach? M�wi�, �e przyjecha� z Bohunem, wi�c widocznie trzyma� z nim kompani�, by� mu znajomym i przyjacielem. Ale w takim razie dlaczego j� ratowa�, nara�aj�c si� na najwi�ksze niebezpiecze�stwo i straszn� zemst� Kozaka? �eby to zrozumie�, trzeba by�o zna� dobrze pana Zag�ob� i jego niespokojn� g�ow� przy dobrym sercu. Helena za� zna�a go od sze�ciu godzin. I oto ten nieznajomy cz�owiek z bezczeln� twarz� warcho�a i opoja jest jej zbawc�. Gdyby go spotka�a trzy dni temu, wzbudzi�by w niej wstr�t i nieufno��, a teraz patrzy na� jak na swego dobrego anio�a i ucieka z nim � dok�d? Do Zo�otonoszy � lub gdzie indziej, sama dobrze jeszcze nie wie. Co za zmiana losu! Wczoraj jeszcze k�ad�a si� do snu pod spokojnym dachem rodzinnym, dzisiaj jest w stepie, na koniu, w m�skich szatach, bez domu i bez przytu�ku. Za ni� straszliwy wata�ka godz�cy na jej cze��, na jej mi�o��; przed ni� po�ar buntu ch�opskiego, wojna domowa, wszystkie jej zasadzki, trwogi i okropno�ci. A ca�a ufno�� w tym cz�owieku? Nie! Jeszcze w kim�, pot�niejszym nad gwa�townik�w, nad wojny, mordy i po�ogi�</p><p>Tu dziewczyna podnios�a oczy do nieba:</p><p>� Ratuj�e Ty mnie, Bo�e wielki a mi�osierny, ratuj sierot�, ratuj nieszcz�sn�, ratuj zab��kan�! B�d� wola Twoja, ale sta� si� mi�osierdzie Twoje!</p><p>A przecie ju� sta�o si� mi�osierdzie, bo oto wyrwana jest z r�k najokropniejszych, cudem bo�ym, niezrozumia�ym ocalona. Niebezpiecze�stwo nie min�o jeszcze, ale mo�e i zbawienie niedalekie. Kto wie, gdzie jest ten, kt�rego sercem wybra�a. Z Siczy<a l:href="#fn1399" type="note">[1399]</a> musia� ju� wr�ci�, mo�e jest gdzie na tym samym stepie. B�dzie jej szuka� i odnajdzie, a wtedy rado�� zast�pi �zy, wesele � smutek, gro�by i trwogi min� raz na zawsze � przyjdzie spok�j i pocieszenie. Dzielne, proste serce dziewczyny nape�ni�o si� ufno�ci� i step szumia� s�odko naoko�o, a powiew, kt�ry tymi trawami ko�ysa�, nawiewa� zarazem my�li s�odkie do jej g�owy. Nie taka ona przecie sierota na tym �wiecie, gdy oto przy niej jeden dziwny, nieznany opiekun � a drugi, znany i kochany, zatroszczy si� o ni�, nie opu�ci, przyho�ubi<a l:href="#fn1400" type="note">[1400]</a> raz na zawsze. A to jest cz�owiek �elazny, mocniejszy i pot�niejszy od tych, kt�rzy na ni� dybi� w tej chwili.</p><p>Step szumia� s�odko, z kwiat�w wychodzi�y zapachy silne i upajaj�ce, czerwone g�owy bodiak�w<a l:href="#fn1401" type="note">[1401]</a>, purpurowe kistki roztocza, bia�e per�y miko�ajk�w i pi�ra bylicy pochyla�y si� ku niej, jakby w tym kozaczku przebranym, o d�ugich warkoczach, mlecznej twarzy i kra�nych ustach rozpoznawa�y siostr�-dziewczyn�. Chyli�y si� tedy ku niej, jakby chcia�y m�wi�: �Nie p�acz, krasnodiwo<a l:href="#fn1402" type="note">[1402]</a>, my tak�e na opiece bo�ej!� Jako� uspokojenie przychodzi�o do niej od stepu coraz wi�ksze. Zaciera�y si� obrazy mordu i pogoni w umy�le, a natomiast ogarnia�a j� jaka� niemoc, ale s�odka, sen pocz�� klei� i jej powieki, konie sz�y wolno � ruch j� ko�ysa�. Usn�a.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XX</p></title><p>Obudzi�o j� szczekanie ps�w. Otworzywszy oczy, ujrza�a w dali przed sob� d�b wielki, cienisty, zagrod� i �uraw studzienny. Wnet zbudzi�a towarzysza.</p><p>� Mo�ci panie, zbud� si� waszmo��!</p><p>� Zag�oba otworzy� oczy.</p><p>� A to co? A my gdzie przyjechali?</p><p>� Nie wiem.</p><p>� Czekaj�e wasanna. To jest zimownik<a l:href="#fn1403" type="note">[1403]</a> kozacki.</p><p>� Tak i mnie si� widzi.</p><p>� Pewnie tu czabanowie<a l:href="#fn1404" type="note">[1404]</a> mieszkaj�. Niezbyt mi�a kompania. Czego te psy ujadaj�, �eby ich wilcy ujedli! Wida� konie i ludzi pod zagrod�. Nie ma rady, trzeba zajecha�, �eby nie �cigali, jak ominiem. Musia�a� i wa�panna si� zdrzemn��.</p><p>� Tak jest.</p><p>� Raz, dwa, trzy, cztery konie osiod�ane � czterech ludzi pod zagrod�. No, niewielka pot�ga. Tak jest, to czabanowie. Co� �ywo rozprawiaj�. Hej tam, ludzie! A bywaj no tu!</p><p>Czterech Kozak�w zbli�y�o si� natychmiast. Byli to istotnie czabanowie od koni, czyli koniuchowie, kt�rzy latem stad w�r�d step�w pilnowali. Pan Zag�oba zauwa�y� natychmiast, �e jeden z nich mia� tylko szabl� i piszczel<a l:href="#fn1405" type="note">[1405]</a>, trzej inni zbrojni byli w szcz�ki ko�skie poprzywi�zywane do kij�w, ale wiedzia� i to tak�e, �e tacy koniuchowie bywaj� to ludzie dzicy i cz�sto dla podr�nych niebezpieczni.</p><p>Jako� wszyscy czterej zbli�ywszy si� pogl�dali spode �ba na przyby�ych. W br�zowych twarzach ich nie by�o najmniejszego �ladu �yczliwo�ci.</p><p>� Czego chcecie? � pytali nie zdejmuj�c czapek.</p><p>� S�awa Bohu � rzek� pan Zag�oba.</p><p>� Na wiki wikiw<a l:href="#fn1406" type="note">[1406]</a>. Czego chcecie?</p><p>� A daleko do Syrowatej?</p><p>� Nie znajem nikakij Syrowatej<a l:href="#fn1407" type="note">[1407]</a>.</p><p>� A �w�e zimownik jak si� zwie?</p><p>� Hu�la.</p><p>� Dajcie no koniom wody.</p><p>� Nie ma wody, wysch�a. A wy sk�d jedziecie?</p><p>� Z Kriwoj Rudy.</p><p>� A dok�d?</p><p>� Do Czehryna<a l:href="#fn1408" type="note">[1408]</a>.</p><p>Czabanowie spojrzeli po sobie. Jeden z nich, czarny jak �uk i kosooki, pocz�� wpatrywa� si� w pana Zag�ob�, wreszcie rzek�:</p><p>� A czego wy z go�ci�ca zjechali?</p><p>� Bo upa�.</p><p>� Kosooki po�o�y� r�k� na lejcach pana Zag�oby.</p><p>� Zle� no, panku, z konia. Do Czehryna nie masz po co jecha�.</p><p>� I czemu� to? � spyta� spokojnie pan Zag�oba.</p><p>� A widzisz ty tego mo�ojca<a l:href="#fn1409" type="note">[1409]</a>? � rzek� kosooki ukazuj�c jednego z czaban�w.</p><p>� Widz�.</p><p>� On z Czehryna prijichaw. Tam Lachiw ri�ut<a l:href="#fn1410" type="note">[1410]</a>.</p><p>� A wiesz ty, ch�opie, kto do Czehryna za nami jedzie?</p><p>� Kto takij?</p><p>� Knia� Jarema!</p><p>Zuchwa�e twarze czaban�w spokornia�y w jednej chwili. Wszyscy jakby na komend� poodkrywali g�owy.</p><p>� A wiecie wy, chamy � m�wi� dalej pan Zag�oba � co Lachy robi� z takimi, co ri�ut? Oni takich wiszajut<a l:href="#fn1411" type="note">[1411]</a>! A wiecie, ile knia� Jarema wojska prowadzi? A wiecie, �e on nie dalej, jak p� mili st�d? A co, psie dusze? Dudy w miech? Jak to wy nas tu przyj�li? Studnia wam wysch�a? Wody dla koni nie macie? A, basa�yki! A, kobyle dzieci! Poka�� ja wam!</p><p>� Ne serdyte�, pane! Studnia wysch�a. My sami do Kahamliku je�dzim poi� i wod� dla siebie nosimy.</p><p>� A, skurczybyki!</p><p>� Prostyte, pane<a l:href="#fn1412" type="note">[1412]</a>. Studnia wysch�a. Ka�ecie, to skoczym po wod�.</p><p>� Obejdzie si� bez was, sam pojad� z pacho�kiem. Gdzie tu Kahamlik? � spyta� gro�nie.</p><p>� Ot, dwie staje st�d! � rzek� kosooki pokazuj�c na pas zaro�li.</p><p>� A do go�ci�ca czy t�dy musz� wraca�, czy brzegiem dojedzie?</p><p>� Dojedzie, pane. Mil� st�d rzeka do go�ci�ca skr�ca.</p><p>� Pacho�ek, ruszaj przodem! � rzek� pan Zag�oba zwracaj�c si� do Heleny.</p><p>Mniemany pacho�ek skr�ci� konia na miejscu i poskoczy�.</p><p>� S�ucha�! � rzek� Zag�oba zwracaj�c si� do ch�op�w. � Je�li tu podjazd przyjdzie, powiedzie�, �em brzegiem do go�ci�ca pojecha�.</p><p>� Dobrze, pane.</p><p>W kwadrans p�niej Zag�oba jecha� zn�w obok Heleny.</p><p>� W por� im ksi�cia wojewod� wymy�li�em � rzek� przymru�aj�c oko pokryte bielmem. � B�d� teraz siedzieli ca�y dzie� i czekali podjazdu. Dr��czka ich porwa�a na samo imi� ksi���ce.</p><p>� Widz�, �e waszmo�� tak obrotny masz dowcip, i� z ka�dej biedy ratowa� si� potrafisz � rzek�a Helena � i Bogu dzi�kuj�, �e mi zes�a� takiego opiekuna.</p><p>Szlachcicowi posz�y po sercu te s�owa, u�miechn�� si�, r�k� brod� pog�adzi� i rzek�:</p><p>� A co? Ma Zag�oba g�ow� na karku? Chytrym jak Ulisses<a l:href="#fn1413" type="note">[1413]</a> i to musz� wa�pannie powiedzie�, i� gdyby nie ta chytro��, dawno by mnie krucy<a l:href="#fn1414" type="note">[1414]</a> zdziobali. Ale c� robi�? Trzeba si� ratowa�. Oni w blisko�� ksi�cia snadnie uwierzyli, bo� to jest prawdziwa rzecz, �e dzi�, jutro on si� w tych stronach zjawi z mieczem ognistym jako archanio�. A �eby tak i Bohuna po drodze gdzie rozcisn��, ofiarowa�bym si� boso do Cz�stochowy. Cho�by te� byli oni czabanowie i nie uwierzyli, samo przypomnienie mocy ksi���cej wystarcza�o, by ich od napa�ci na nasze zdrowie powstrzyma�. Wszelako powiem wa�pannie, �e zuchwa�o�� ich niedobre to dla nas <emphasis>signum</emphasis><a l:href="#fn1415" type="note">[1415]</a>, bo to znaczy, �e ju� si� tu ch�opstwo o wiktoriach<a l:href="#fn1416" type="note">[1416]</a> Chmielnickiego zwiedzia�o i coraz si� b�dzie stawa� zuchwalsze. Musimy teraz pustek si� trzyma� i do wsi�w<a l:href="#fn1417" type="note">[1417]</a> ma�o zagl�da�, bo niebezpiecznie. Daj�e Bo�e jak najpr�dzej ksi�cia wojewod�, bo�my si� w tak� matni� dostali, �e jakom �yw, gorszej trudno wymy�li�.</p><p>Trwoga zn�w ogarn�a Helen�, pragn�c wi�c wydoby� jakie s�owo nadziei z ust pana Zag�oby, rzek�a:</p><p>� Ju� ja teraz ufam, �e waszmo�� i siebie, i mnie ocalisz.</p><p>� To si� rozumie � odpowiedzia� stary wyga � g�owa od tego, �eby o sk�rze my�la�a. A wa�pann� takem ju� polubi�, �e za ni� jako za w�asn� c�rk� b�d� obstawa�. Najgorsze tylko to, �e prawd� rzek�szy, sami nie wiemy, gdzie ucieka�, bo� i ta Zo�otonosza niezbyt to pewne <emphasis>asilum</emphasis><a l:href="#fn1418" type="note">[1418]</a>.</p><p>� To wiem na pewno, �e bracia s� w Zo�otonoszy.</p><p>� S� albo ich nie ma, bo mogli wyjecha�, a do Roz�og�w pewnie nie t� drog�, kt�r� my jedziemy, wracaj�. Wi�cej ja licz� na tamtejsze prezydium<a l:href="#fn1419" type="note">[1419]</a>. �eby tak cho� z p� chor�giewki<a l:href="#fn1420" type="note">[1420]</a> albo z p� regimenciku w zameczku! Ale ot i Kahamlik. Tymczasem przynajmniej oczerety<a l:href="#fn1421" type="note">[1421]</a> pod bokiem. Przeprawimy si� na drug� stron� i zamiast z biegiem ku go�ci�cowi ci�gn��, poci�gniemy w g�r�, �eby �lad pomyli�. Prawda, �e zbli�ymy si� do Roz�og�w, ale nie bardzo�</p><p>� Zbli�ymy si� do Browark�w � rzek�a Helena � przez kt�re do Zo�otonoszy si� jedzie.</p><p>� To i lepiej. St�j no wa�panna.</p><p>Napoili konie. Nast�pnie pan Zag�oba zostawiwszy Helen� dobrze ukryt� w zaro�lach pojecha� wyszuka� brodu, kt�ry znalaz� z �atwo�ci�, bo le�a� o kilkadziesi�t zaledwie krok�w od miejsca, do kt�rego przyjechali. W�a�nie tamt�dy owi czabanowie przep�dzali konie na drug� stron� rzeki, kt�ra zreszt� ca�a by�a do�� p�ytka, jeno brzegi mia�a ma�o dost�pne, bo zaros�e i b�otniste. Przeprawiwszy si� tedy na drug� stron�, ruszyli spiesznie w g�r� rzeki i jechali bez wytchnienia a� do nocy. Droga by�a ci�ka, bo do Kahamliku wpada�o mn�stwo strumieni, kt�re rozlewaj�c si� szerzej przy uj�ciach, tworzy�y tu i owdzie trz�sawice i topieliska. Trzeba by�o co chwila wyszukiwa� brod�w lub przedziera� si� przez zaro�la trudne do przebycia dla jezdnych. Konie pom�czy�y si� okrutnie i zaledwie wlok�y za sob� nogi. Chwilami zapada�y tak, �e Zag�obie zdawa�o si�, i� nie wylez� ju� wi�cej. Na koniec wydostali si� na wysoki, suchy brzeg, poros�y d�bin�. Ale ju� te� noc by�a g��boka i ciemna bardzo. Dalsza podr� sta�a si� niepodobie�stwem, bo w ciemno�ciach mo�na by�o trafi� na ch�on�ce bagna i zgin��, wi�c pan Zag�oba postanowi� czeka� ranka.</p><p>Rozsiod�a� konie, pop�ta� je i pu�ci� na pastwisko, po czym j�� zbiera� li�cie, wymo�ci� z nich pos�anie, zas�a� czaprakami i okrywszy burk� rzek� do Heleny:</p><p>� Po�� si� wa�panna i �pij, bo nie masz nic lepszego do zrobienia. Rosa ci oczki przemyje, to i dobrze. Ja te� przy�o�� g�ow� do terlicy, bo ju� ko�ci nie czuj� w sobie. Ognia nie b�dziem palili, gdy� �wiat�o by nam tu jakich czaban�w �ci�gn�o. Noc kr�tka, �witaniem ruszymy dalej. �pij wa�panna spokojnie. Nakluczyli�my jak zaj�ce, niewiele po prawdzie drogi zrobiwszy, ale te� take�my zatarli za sob� �lady, �e zje diab�a, kto nas odnajdzie. Dobranoc wa�pannie!</p><p>� Dobranoc wa�panu!</p><p>Smuk�y kozaczek ukl�k� i modli� si� d�ugo, podnosz�c oczy do gwiazd, a pan Zag�oba wzi�� na plecy terlic� i poni�s� j� nieco opodal, gdzie sobie upatrzy� miejsce do spania. Brzeg dobrze by� wybrany do noclegu, bo wysoki i suchy, zatem bez komar�w. G�ste li�cie d�b�w mog�y stanowi� niez�� ochron� od deszczu.</p><p>Helena d�ugo nie mog�a zasn��. Wypadki ubieg�ej nocy stan�y jej zaraz jako �ywe w pami�ci, z ciemno�ci wychyli�y si� twarze pomordowanych: stryjny i braci. Zdawa�o si� jej, �e jest razem z ich trupami w owej sieni zamkni�ta i �e do tej sieni zaraz wejdzie Bohun. Widzia�a jego oblicze wyblad�e i sobole brwi czarne, b�lem �ci�gni�te, i oczy w siebie utkwione. Trwoga ogarn�a j� niewymowna. A nu� nagle w tych ciemno�ciach, kt�re j� otaczaj�, ujrzy naprawd� dwoje �wiec�cych oczu�</p><p>Ksi�yc przelotem wyjrza� zza chmur, pobieli� gar�ci� promieni d�brow� i ponadawa� fantastyczne kszta�ty pniom i ga��ziom. Derkacze<a l:href="#fn1422" type="note">[1422]</a> ozwa�y si� po ��kach, przepi�rki<a l:href="#fn1423" type="note">[1423]</a> na stepach; czasem dochodzi�y jakie� dziwne, dalekie odg�osy ptak�w czy zwierz�t nocnych. Bli�ej prycha�y konie, kt�re gryz�c traw� i skacz�c w p�tach, oddala�y si� coraz wi�cej od �pi�cych. Ale te wszystkie g�osy uspokaja�y Helen�, bo rozprasza�y fantastyczne widzenia i przenosi�y j� w rzeczywisto��; m�wi�y jej, �e ta sie�, kt�ra ci�gle stawa�a jej przed oczyma, i te trupy krewnych, i ten Bohun blady, z zemst� w oczach, to z�uda zmys��w, urojenie strachu, nic wi�cej. Przed kilku dniami my�l o takiej nocy pod go�ym niebem, w pustyni, przera�a�aby j� �miertelnie; dzi� musia�a sobie przypomina�, �e istotnie jest nad Kahamlikiem, daleko od swej komnaty dziewiczej, aby si� uspokoi�.</p><p>Gra�y jej tedy do snu derkacze i przepi�rki, migota�y gwiazdy, gdy powiew poruszy� ga��zie, brz�cza�y chrz�szcze na d�bowych li�ciach � i usn�a wreszcie. Ale noce w pustyni maj� tak�e swoje niespodzianki. Szaro ju� by�o, gdy uszu jej dosz�y z dala jakie� straszne g�osy, jakie� harkotania, wycia, chrapania, p�niej kwik tak bolesny i przera�liwy, �e krew �ci�a si� w jej �y�ach. Zerwa�a si� na r�wne nogi okryta zimnym potem, przera�ona i niewiedz�ca, co czyni�. Nagle w oczach jej mign�� Zag�oba, kt�ry lecia� bez czapki w stron� tych g�os�w, z pistoletami w r�ku. Po chwili rozleg� si� jego g�os: �U-ha! u-ha! siromacha<a l:href="#fn1424" type="note">[1424]</a>!� � hukn�� wystrza� i wszystko umilk�o. Helenie zdawa�o si�, �e wieki czeka; na koniec przecie poni�ej brzegu us�ysza�a zn�w Zag�ob�.</p><p>� A �eby was psi<a l:href="#fn1425" type="note">[1425]</a> pojedli! �eby was ze sk�ry obdarto! �eby was �ydzi na ko�nierzach nosili!</p><p>W g�osie Zag�oby brzmia�a prawdziwa desperacja.</p><p>� Mo�ci panie, co si� sta�o? � pyta�a dziewczyna.</p><p>� Wilcy<a l:href="#fn1426" type="note">[1426]</a> konie por�n�li.</p><p>� Jezus Maria! Oba?</p><p>� Jeden zar�ni�ty, drugi skaleczon tak, �e stajania nie ujdzie. W nocy odesz�y nie dalej, jak trzysta krok�w, i ju� po nich.</p><p>� C� teraz poczniem?</p><p>� Co poczniem? Wystru�emy<a l:href="#fn1427" type="note">[1427]</a> sobie kije i si�dziemy na nie. Czy ja wiem, co poczniem? Ot, czysta desperacja! M�wi� wa�pannie, �e diabe� wyra�nie zawzi�� si� na nas � co i nic dziwnego, bo musi on by� Bohunowi przyjacielem albo zgo�a krewnym. Co poczniem? Je�li wiem, to niech si� w konia zmieni�, przynajmniej wa�panna b�dziesz mia�a na czym jecha�. Szelm�<a l:href="#fn1428" type="note">[1428]</a> jestem, je�li kiedy by�em w podobnej imprezie.</p><p>� P�jdziemy piesz��</p><p>� Dobrze to wa�pannie przy jej dwudziestu leciech, ale nie mnie przy mojej cyrkumferencji<a l:href="#fn1429" type="note">[1429]</a> ch�opsk� mod� podr�owa�. Cho� i to �le m�wi�, bo tu lada ch�op na szkap� si� zdob�dzie, a psi<a l:href="#fn1430" type="note">[1430]</a> tylko chodz� na piechot�. Czysta desperacja, jak mnie B�g mi�y. Ju�ci, nie b�dziem tu siedzie�, tylko p�jdziemy, ale kiedy zajdziemy do onej Zo�otonoszy? � nie wiem. Je�li ucieka� nawet i na koniu niemi�o, to na piechot� ostatnia rzecz. Tedy przygodzi�o si� ju� nam, co si� mog�o najgorszego przygodzi�. Kulbaki<a l:href="#fn1431" type="note">[1431]</a> musimy zostawi�, a co do g�by w�o�y�, to na w�asnym karku d�wiga�.</p><p>� Nie pozwol� ja na to, aby� wa�pan sam d�wiga�, a co b�dzie trzeba, to i ja te� ponios�.</p><p>Zag�oba udobrucha� si� widz�c takow� determinacj� dziewczyny.</p><p>� Moja mo�cia panno � rzek� � a to� chyba by�bym Turkiem albo poganinem, gdybym na to pozwoli�! Nie do d�wigania to te bieluchne r�czki, nie do d�wigania te strzeliste pleczyki<a l:href="#fn1432" type="note">[1432]</a>. Jako� B�g da, �e i sam poradz�, jeno wypoczywa� cz�sto musz�, bo nadtom by� zawsze wstrzemi�liwy w jedle<a l:href="#fn1433" type="note">[1433]</a> i napoju, od czego mam teraz dech kr�tki. We�miemy czapraki do spania i �ywno�ci troch�, a zreszt� niewiele ju� jej zostanie licz�c, �e zaraz trzeba si� dobrze pokrzepi�.</p><p>Jako� zabrali si� do posi�ku, przy kt�rym pan Zag�oba, porzuciwszy sw� zachwalan� wstrzemi�liwo��, stara� si� o dech d�ugi. Ko�o po�udnia przyszli nad br�d, kt�rym widocznie od czasu do czasu przeje�d�ali ludzie i wozy, bo po obu brzegach by�y �lady k� i kopyt ko�skich.</p><p>� Mo�e to droga do Zo�otonoszy? � rzek�a Helena.</p><p>� Ba, nie ma si� kogo spyta�.</p><p>Ledwie pan Zag�oba sko�czy� m�wi�, gdy z oddali doszed� ich uszu g�os ludzki.</p><p>� Czekaj wa�panna, ukryjmy si� � szepn�� Zag�oba.</p><p>G�os zbli�a� si� coraz bardziej.</p><p>� Widzisz co wa�pan? � spyta�a Helena.</p><p>� Widz�.</p><p>� Kto si� zbli�a?</p><p>� Dziad-�lepiec z lir�. Wyrostek go prowadzi. Teraz buty zdejmuj�. Przejd� ku nam przez rzek�.</p><p>Po chwili pluskanie wody oznajmi�o, �e istotnie przechodz�.</p><p>� Zag�oba wraz z Helen� wyszli z ukrycia.</p><p>� S�awa Bohu! � rzek� g�o�no szlachcic.</p><p>� Na wiki wikiw � odpowiedzia� dziad. � A kto tam jest?</p><p>� Chrze�cijanie. Nie b�j si�, dziadu, na�ci ort�.</p><p>� Szczob wam �wiatyj Miko�aj daw zdorowla i szczastje<a l:href="#fn1434" type="note">[1434]</a>.</p><p>� A sk�d, dziadu, idziecie?</p><p>� Z Browark�w.</p><p>� A ta droga dok�d prowadzi?</p><p>� Do chutoriw, pane, do se�a<a l:href="#fn1435" type="note">[1435]</a>�</p><p>� A do Zo�otonoszy ni� dojdzie?</p><p>� Mo�na, pane.</p><p>� Dawno�cie wyszli z Browark�w?</p><p>� Wczoraj rano, pane.</p><p>� A w Roz�ogach byli�cie?</p><p>� Byli. Ale powiadaj�, �e tam �ycary prijszli, szczo bitwa bu�a<a l:href="#fn1436" type="note">[1436]</a>.</p><p>� Kt� to powiada�?</p><p>� W Browarkach powiadali. Tam jeden z kniaziowej czeladzi przyjecha�, a co powiada�, strach!</p><p>� A wy�cie go nie widzieli?</p><p>� Ja, pane, nikogo nie widz�, ja �lepy.</p><p>� A �w�e wyrostek?</p><p>� On widzi, ale on niemowa, ja jeden jego rozumiem.</p><p>� Daleko te� st�d do Roz�og�w, bo my tam w�a�nie idziemy?</p><p>� Oj! Daleko!</p><p>� Wi�c powiadacie, �e�cie byli w Roz�ogach?</p><p>� Byli, pane.</p><p>� Tak? � rzek� pan Zag�oba i nagle chwyci� za kark wyrostka.</p><p>� Ha, �otry, z�odzieje, �ajdaki, na przeszpiegi chodzicie, ch�op�w do buntu podmawiacie! Hej, Fedor, Olesza, Maksym, bra� ich, obedrze� do naga i powiesi� albo utopi�! Bij ich, to buntownicy, szpiegi, bij, zabijaj!</p><p>Pocz�� szarpa� wyrostka i potrz�sa� nim silnie, i krzycze� coraz g�o�niej. Dziad rzuci� si� na kolana prosz�c o mi�osierdzie, wyrostek wydawa� przera�liwe g�osy w�a�ciwe niemowom, a Helena spogl�da�a ze zdumieniem na ow� napa��.</p><p>� Co wa�pan robisz? � pyta�a nie wierz�c w�asnym oczom.</p><p>Ale pan Zag�oba wrzeszcza�, przeklina�, porusza� ca�e piek�o, wzywa� wszystkich nieszcz��, kl�sk, chor�b � grozi� wszelkimi rodzajami m�k i �mierci.</p><p>Kniazi�wna my�la�a, �e mu si� rozum pomiesza�.</p><p>� Umykaj! � wo�a� na ni� � nie przystoi ci patrzy� na to, co si� tu stanie, umykaj, m�wi�.</p><p>Nagle zwr�ci� si� do dziada:</p><p>� Zdejmuj przyodziewek, capie, a nie, to ci� tu potn� na sztuki.</p><p>I obaliwszy wyrostka na ziemi� pocz�� go w�asnymi r�kami obdziera�. Dziad, przera�ony, zrzuci� co pr�dzej lir�, torb� i �witk�.</p><p>� Zdziewaj wszystko!� Bogdaj ci� zabito! � wrzeszcza� Zag�oba.</p><p>Dziad pocz�� �ci�ga� koszul�.</p><p>Kniazi�wna widz�c, na co si� zanosi, oddali�a si� spiesznie, aby swej skromno�ci widokiem nagich cz�onk�w nie obrazi�, a za uciekaj�c� goni�y jeszcze przekle�stwa Zag�oby.</p><p>Oddaliwszy si� znacznie, zatrzyma�a si�, nie wiedz�c sama, co pocz��. W pobli�u le�a� pie� obalonego przez wichry drzewa, siad�a wi�c na nim i czeka�a. Do uszu jej dochodzi�y wrzaski niemowy, j�ki dziada i warcho� czyniony przez pana Zag�ob�.</p><p>Wreszcie umilk�o wszystko. S�ycha� by�o tylko �wiergotanie ptak�w i szmer li�ci. Po chwili da�o si� s�ysze� sapanie i ci�ki ch�d ludzki.</p><p>By� to pan Zag�oba.</p><p>Na ramieniu ni�s� przyodziewek zdarty z dziada i pachol�cia, w r�ku dwie pary but�w i lir�. Zbli�ywszy si� pocz�� mruga� swoim zdrowym okiem, u�miecha� si� i sapa�.</p><p>Widocznie by� w doskona�ym humorze.</p><p>� �aden wo�ny w trybunale nie nakrzyczy si� tak, jakom si� ja nakrzycza�! � rzek�. � A�em ochryp�. Ale mam, czegom chcia�. Wypu�ci�em ich nagich, jak ich matka porodzi�a. Je�li mnie su�tan nie zrobi basz� albo hospodarem wo�oskim<a l:href="#fn1437" type="note">[1437]</a>, to jest niewdzi�cznikiem, gdy� przysporzy�em dw�ch tureckich �wi�tych. O �ajdaki! Prosili, by im te� cho� koszule zostawi�! Alem im rzek�, i� do�� powinni by� wdzi�czni, �e ich przy �ywocie zostawiam. A zobacz no wa�panna. Wszystko nowe, i �wity, i buty, i koszule. Ma�<a l:href="#fn1438" type="note">[1438]</a> tu by� porz�dek w tej Rzeczypospolitej, gdy chamstwo tak zbytkownie si� ubiera? Ale oni byli na odpu�cie w Browarkach, gdzie niema�o zebrali grosiwa, to� sobie kupili wszystko nowe na jarmarku. Niejeden szlachcic tyle nie wyorze w tym kraju, ile dziad wy�ebrze. Odt�d porzucam rycerskie rzemios�o, a b�d� dziad�w na go�ci�cach obdziera�, bo widz�, �e <emphasis>eo modo</emphasis><a l:href="#fn1439" type="note">[1439]</a> pr�dzej do fortuny doj�� mo�na.</p><p>� Ale na jaki� po�ytek wa�pan to uczyni�e�? � pyta�a Helena.</p><p>� Na jaki po�ytek? Wa�panna tego nie rozumiesz? Tedy poczekaj troch�, zaraz si� �w po�ytek widocznie wa�pannie uka�e.</p><p>To rzek�szy wzi�� po�ow� zdartego przyodziewku i oddali� si� w krze zarastaj�ce brzegi. Po niejakim czasie w krzach ozwa�y si� d�wi�ki liry, a nast�pnie ukaza� si� ju� nie pan Zag�oba, ale prawdziwy did<a l:href="#fn1440" type="note">[1440]</a> ukrai�ski z bielmem na jednym oku, z siw� brod�. Did zbli�y� si� do Heleny �piewaj�c ochryp�ym g�osem:</p><cite><poem><stanza><v>Soko�e jasnyj, brate mij ridnyj,</v><v>Ty wysoko litajesz,</v><v>Ty szyroko widajesz.<a l:href="#fn1441" type="note">[1441]</a></v></stanza></poem></cite><p>Kniazi�wna klasn�a w r�ce i po raz pierwszy od ucieczki z Roz�og�w u�miech rozja�ni� jej �liczn� twarz.</p><p>� Gdybym nie wiedzia�a, �e to wa�pan, zgo�a bym go nie pozna�a!</p><p>� A co? � rzek� pan Zag�oba. � Pewnie i na zapusty nie widzia�a� wa�panna lepszej maszkary. Przejrza�em si� te� w Kahamliku i je�lim widzia� kiedy foremniejszego dziada, niech mnie na w�asnej torbie powiesz�! Na pie�niach te� mnie nie zbraknie. Co wa�panna wolisz? Mo�e o Marusi Bohus�awce, o Bondariwnie albo o Sierpiahowej �mierci? Mog� i to. Szelm� jestem, je�li na kawa�ek chleba mi�dzy najwi�kszymi hultajami nie zarobi�.</p><p>� Ju� teraz rozumiem waszmo�ci�w uczynek, dlaczego� szatki zewl�k� z tych biedak�w, a to by drog� w przebraniu bezpieczniej odby�.</p><p>� Rozumie si� � rzecze pan Zag�oba. � C� bo wa�panna my�lisz? Tu, na Zadnieprzu, lud gorszy ni� gdzie indziej i tylko r�ka ksi�cia hultaj�w od swywoli<a l:href="#fn1442" type="note">[1442]</a> powstrzymuje, a teraz, gdy si� zwiedz� o wojnie z Zaporo�em<a l:href="#fn1443" type="note">[1443]</a> i o wiktoriach<a l:href="#fn1444" type="note">[1444]</a> Chmielnickiego, tedy �adna moc ich od rebelii nie powstrzyma. Widzia�a� wa�panna owych czaban�w, kt�rzy si� ju� do naszej sk�ry chcieli zabiera�. Je�li pr�dko hetmany<a l:href="#fn1445" type="note">[1445]</a> Chmielnickiego nie zetr�, to za dzie�, za dwa ca�y kraj b�dzie w ogniu � i jak�e ja wa�pann� w�wczas przez kupy zbuntowanego ch�opstwa przeprowadz�? A mieliby�my wpa�� w ich r�ce, to lepiej by�o dla wa�panny w Bohunowych pozosta�.</p><p>� O, nie mo�e to by�! Wol� �mier�! � przerwa�a kniazi�wna.</p><p>� Ja za� wol� �ycie, bo �mier� to na raz sztuka, od kt�rej si� �adnym dowcipem nie wykr�cisz. Ale tak my�l�, �e B�g nam zes�a� tych dziad�w. Takem ich przestraszy�, �e ksi��� z ca�ym wojskiem blisko, jak i owych czaban�w. B�d� ze trzy dni od strachu goli w oczeretach<a l:href="#fn1446" type="note">[1446]</a> siedzieli. A my tymczasem w przebraniu jako� do Zo�otonoszy si� przebierzem<a l:href="#fn1447" type="note">[1447]</a>, znajdziemy braci wa�panny i pomoc � dobrze; nie, to p�jdziem dalej, a� do hetman�w, albo na ksi�cia b�dziem czeka�, a wszystko w przezpieczno�ci, bo dziadom od ch�op�w i od Kozak�w �aden strach. Mogliby�my przez obozy Chmielnickiego zdrowo g�owy przenie��. Tylko jednych Tatar�w <emphasis>vitare</emphasis><a l:href="#fn1448" type="note">[1448]</a> nam nale�y, bo oni by wa�pann� jako pacho�ka m�odego w jasyr<a l:href="#fn1449" type="note">[1449]</a> wzi�li.</p><p>� To i ja tedy przebra� si� musz�?</p><p>� Tak jest, zrzu� wa�panna z siebie kozaczka, a w wyrostka ch�opskiego si� przedzierzgnij<a l:href="#fn1450" type="note">[1450]</a>. Troch� jak na chamskie dziecko za g�adka, ja tak�e na dida, ale to nic. Wiater opali liczko wa�panny, a mnie od chodzenia brzuch spadnie. Wszystk� t�usto�� z siebie wypoc�. Gdy mnie Wo�osi<a l:href="#fn1451" type="note">[1451]</a> oko wypalili, my�la�em, i� zgo�a okrutna przygoda mi� nachodzi, a widz� teraz, �e mi si� to w�a�nie przyda, bo dziad nie �lepiec by�by podejrzanym. B�dziesz mnie wa�panna za r�k� prowadzi�, a zwij mnie Onufrij, bo takowe jest moje dziadowskie imi�. Teraz za� si� przebierz co pr�dzej, bo nam czas w drog�, kt�ra, ile �e na piechot�, d�u�y� si� b�dzie.</p><p>Pan Zag�oba odszed�, a Helena wnet j�a si� przebiera� za dziadowskie pachol�. Wypluskawszy si� w rzece, zrzuci�a �upanik kozacki, a wdzia�a �witk� ch�opsk� i kapelusz ze s�omy, i sakwy podr�ne. Szcz�ciem, wyrostek �w obdarty przez Zag�ob� smuk�ym by�, wi�c pasowa�o na ni� wszystko dobrze.</p><p>Zag�oba, wr�ciwszy, obejrza� j� uwa�nie i rzek�:</p><p>� M�j Bo�e, niejeden rycerz ch�tnie by zby� staniku swego<a l:href="#fn1452" type="note">[1452]</a>, byle go taki pacho�ek prowadzi�, a ju� jednego husarza znam, kt�ren by to na pewno uczyni�. Tylko ju� z tymi w�osami trzeba koniecznie co� uczyni�. Widzia�em ja w Stambule urodziwe pachol�ta, ale takiego nie widzia�em.</p><p>� Daj Bo�e, aby mi na z�e nie wysz�a g�adko�� moja! � rzek�a Helena.</p><p>Ale u�miecha�a si� jednak, bo jej niewie�cie uszy mile �echta� podziw pana Zag�oby.</p><p>� G�adko�� nigdy na z�e nie wychodzi, a ja tego pierwszym przyk�adem, bo gdy mnie Turcy w Galacie<a l:href="#fn1453" type="note">[1453]</a> oko wypalili, chcieli wypali� i drugie, gdy mnie �ona tamecznego baszy uratowa�a, a to dla nadzwyczajnej mojej urody, kt�rej ostatki mo�esz jeszcze wa�panna ogl�da�.</p><p>� A m�wi�e� wa�pan, i� to Wo�osi mu oczy wypalili?</p><p>� Bo Wo�osi, ale poturczeni i w Galacie u baszy s�u��cy.</p><p>� Przecie wa�panu nawet i tego jednego nie wypalili?</p><p>� Jeno mi od gor�co�ci �elaza bielmem zasz�o. Wszystko to jedno. C� tedy wa�panna z warkoczami swymi chcesz uczyni�?</p><p>� A c�? Trzeba obci��.</p><p>� A trzeba. Ale jak?</p><p>� Wa�panow� szabl�.</p><p>� Dobrze to szabl� g�ow� uci��, ale w�osy to ju� nie wiem, <emphasis>quo modo<a l:href="#fn1454" type="note">[1454]</a></emphasis>?</p><p>� Wiesz wa�pan co? Si�d� ja przy tym zwalonym pniu, a w�osy przez pie� prze�o��, wa�pan za� tniesz i utniesz. Jeno mi g�owy nie utnij.</p><p>� O to si� wa�panna nie b�j. Nieraz ja knoty u �wiec po pijanemu obcina�em, samej �wiecy nie zaci�wszy. Nie uczyni� i wa�pannie krzywdy, chocia� takowa prezentacja dla mnie pierwsza.</p><p>Helena siad�a ko�o pnia i, rzuciwszy w poprzek swe ogromne, czarne w�osy, podnios�a oczy ku panu Zag�obie.</p><p>� Gotowam � rzek�a � tnij wa�pan.</p><p>I u�miecha�a si� do niego troch� smutno, bo jej �al by�o owych w�os�w, kt�re przy g�owie ledwie by w dwie pi�dzie mo�na uj��. A i panu Zag�obie by�o jako� niesporo. Okraczy� pie� dla lepszego ci�cia i mrucza�:</p><p>� Tfu! tfu! Wola�bym zosta� cyrulikiem i ose�edce<a l:href="#fn1455" type="note">[1455]</a> Kozakom podgala�. Zdaje mi si�, �em jest mistrzem<a l:href="#fn1456" type="note">[1456]</a> i �e do katowskiej przyst�puj� roboty, gdy� wiadomo wa�pannie, �e oni czarownicom w�osy na g�owie obcinaj�, aby za� diabe� si� w nich nie utai� i swoj� moc� efektu tortur�w<a l:href="#fn1457" type="note">[1457]</a> nie zepsowa�<a l:href="#fn1458" type="note">[1458]</a>. Ale� wa�panna nie czarownica, przeto i ten post�pek paskudnym mi si� wydaje, za kt�ry je�li mi pan Skrzetuski uszu nie obetnie, to mu <emphasis>imparitatem</emphasis> zadam<a l:href="#fn1459" type="note">[1459]</a>. Dalib�g, �e mnie mrowie chodzi po r�ku. Zamru� przynajmniej wa�panna oczy.</p><p>� Ju�! � rzek�a Helena.</p><p>Pan Zag�oba podni�s� si� w g�r�, jakby si� na strzemionach do ci�cia wznosi�. P�ytkie �elazo �wisn�o w powietrzu i natychmiast d�ugie, czarne sploty zsun�y si� po g�adkiej korze pnia na ziemi�.</p><p>� Ju� � rzek� z kolei Zag�oba.</p><p>Helena podnios�a si� �ywo i natychmiast kr�tko obci�te w�osy rozsypa�y si� czarnym koliskiem ko�o jej twarzy, na kt�r� bi�y rumie�ce wstydu, bo w owych czasach uci�cie warkocza dziewczynie poczytywano za ha�b� wielk�, wi�c by�a to z jej strony ci�ka ofiara, kt�r� z konieczno�ci tylko przenie�� mog�a.</p><p>Nawet i �zy pokaza�y si� w jej oczach, a pan Zag�oba, niekontent z siebie, wcale jej nie pociesza�.</p><p>� Zdaje mi si�, �em si� na co� bezecnego odwa�y� � rzek� � i powtarzam wa�pannie, �e pan Skrzetuski, je�eli jest godnym kawalerem, uszy mi za to obci�� powinien. Ale nie mo�na by�o inaczej, bo�by <emphasis>sexus</emphasis><a l:href="#fn1460" type="note">[1460]</a> wa�panny zaraz odgadni�to. Teraz przynajmniej p�jdziemy �mia�o. Rozpyta�em si� te� dziada o drog�, przy�o�ywszy mu sztych do gard�a. Wedle tego, co powiada�, ujrzymy na stepie trzy d�by, ko�o kt�rych b�dzie wilczy jar, a wedle jaru droga na Demian�wk� ku Zo�otonoszy. M�wi�, �e i czumakowie<a l:href="#fn1461" type="note">[1461]</a> drog� je�d��, b�dzie si� mo�na przysi��� na wozie. Ci�kie my to chwile z wa�pann� prze�ywamy, kt�re wiecznie wspomina� b�dziem. Teraz ot, trzeba si� b�dzie i z szablami rozsta�, bo nie przystoi dziadowi ni jego pachol�ciu mie� szlacheckie oznaki przy sobie. Wetkn� je pod ten pie�; mo�e B�g da, �e kiedy� odnajd�. Du�o wypraw ta szabla widzia�a i wielkich przewag by�a przyczyn�. Wierzaj mi wa�panna, �e dot�d by�bym ju� regimentarzem<a l:href="#fn1462" type="note">[1462]</a>, gdyby nie <emphasis>invidia</emphasis><a l:href="#fn1463" type="note">[1463]</a> i z�o�� ludzka, kt�ra mnie o mi�o�� do gor�cych napoj�w pos�dza�a. Tak to zawsze na �wiecie. W niczym nie masz sprawiedliwo�ci! �em nie laz�, jak kto g�upi, na zgub� i z m�stwem umia�em jako drugi Cunctator<a l:href="#fn1464" type="note">[1464]</a> ��czy� roztropno��, tedy pierwszy pan Za�wilichowski powiada�, �e mnie tch�rz oblatywa�. Dobry on cz�owiek, ale z�y j�zyk. Jeszcze niedawno dogryza� mi, �em si� z Kozaki<a l:href="#fn1465" type="note">[1465]</a> brata�, a gdyby nie owo bratanie, pewnie by� wa�panna mocy Bohunowej nie usz�a.</p><p>Tak rozmawiaj�c powtyka� pan Zag�oba szable pod pie�, nakry� je zielskiem i traw�, nast�pnie przewiesi� przez plecy sakwy i teorban<a l:href="#fn1466" type="note">[1466]</a>, wzi�� w r�k� dziadowski kij sadzony krzemieniami, machn�� nim raz i drugi, po czym rzek�:</p><p>� No, niez�e i to, mo�na jakowemu psu albo i wilkowi �wieczki w �lepiach zapali� i z�by porachowa�. Najgorsze ze wszystkiego, �e trzeba i�� piechot�, ale nie ma rady! Chod�my!</p><p>Poszli.</p><p>Pachol� czarnow�ose przodem, dziad za nim. Dziad mrucza� i przeklina�, bo mu by�o gor�co i�� piechot�, chocia� po stepie wiatr przeci�ga�. Wiatr ten opala� i czyni� smag�ym lice �licznego pachol�cia. Wkr�tce trafili na jar, na kt�rego dnie bi�a krynica, s�cz�c swe przeczyste wody do Kahamliku. Ko�o tego jaru, niedaleko rzeki, ros�y na mogile trzy pot�ne d�by; ku nim zaraz skr�cili nasi podr�ni. Zaraz te� trafili na �lady drogi, kt�ra ��ci�a si� na stepie od kwiecia wyros�ego na bydl�cym nawozie. Droga by�a pusta, ani czumaka na niej, ani mazi, ani siwych wo��w wolno id�cych. Gdzieniegdzie le�a�y tylko ko�ci bydl�ce, porozw��czone przez wilki i wybielone na s�o�cu. Podr�ni szli ci�gle, wypoczywali jeno w d�browach cienistych. Czarnow�ose pachol� uk�ada�o si� do snu na zielonej murawie, a dziad czuwa�. Przechodzili te� i przez ruczaje, a gdzie brodu nie by�o, to go szukali, chodz�c d�ugo brzegiem. Czasem te� dziad przenosi� pachol� na r�ku z si�� dziwn� w cz�eku, kt�ry ju� chodzi� po �ebranym chlebie. Ale by� to barczysty dziad! Tak wlekli si� znowu a� do wieczora, a� wreszcie pacho�ek usiad� przy drodze w lesie d�bowym i rzek�:</p><p>� Ju� mi i tchu brak, i si�y zby�am. Nie p�jd� dalej. Tu si� po�o�� i zamr�.</p><p>Dziad zak�opota� si� srodze.</p><p>� O, to przekl�te pustkowie! � rzek� � ani futora<a l:href="#fn1467" type="note">[1467]</a>, ani sadyby<a l:href="#fn1468" type="note">[1468]</a> na drodze, ani �ywego cz�eka. Ale nie mo�emy tutaj na noc zostawa�. Wiecz�r ju� zapada, za godzin� ciemno b�dzie � a pos�uchaj jeno wa�panna!</p><p>Tu dziad umilk� i przez chwil� panowa�a cisza g��boka.</p><p>Ale nagle przerwa� j� daleki, pos�pny g�os, kt�ry zdawa� si� wychodzi� z wn�trzno�ci ziemi, a rzeczywi�cie wychodzi� z jaru le��cego niedaleko drogi.</p><p>� To wilcy<a l:href="#fn1469" type="note">[1469]</a> � rzek� pan Zag�oba. � Zesz�ej nocy mieli�my konie, to nam konie zjedli, teraz by do nas samych si� zabrali. Trzymam ci ja wprawdzie pistolet pod �witk�<a l:href="#fn1470" type="note">[1470]</a>, ale mi prochu nie wiem, czy na dwa razy stanie, a nie chcia�bym s�u�y� za marcepan na wilczym weselu. S�yszysz wa�panna � znowu!</p><p>Wycie istotnie rozleg�o si� znowu i zdawa�o si� bli�szym.</p><p>� Wstawaj, detyno<a l:href="#fn1471" type="note">[1471]</a>! � rzek� dziad. � A nie mo�esz i��, to ci� ponios�. C� robi�! Widz�, �e zanadto polubi�em wa�pann�, ale to pewnie dlatego, �e �yj�c w stanie bez�ennym, w�asnych prawych potomk�w zostawi� nie mog�em, a je�li mam nieprawe, to s� bisurmanami<a l:href="#fn1472" type="note">[1472]</a>, bom w Turczech d�ugo przebywa�. Na mnie te� ko�czy si� r�d Zag�ob�w herbu Wczele. Wa�panna si� staro�ci� moj� zaopiekujesz, ale teraz wstawaj alboli siadaj mi na plecy, na barana.</p><p>� Nogi mi tak oci�a�y, �e ju� i ruszy� si� nie mog�.</p><p>� A chwali�a� si� wa�panna swoj� si��! Ale cicho no! cicho! Jak mi B�g mi�y, tak s�ysz� szczekanie ps�w. Tak jest, to psi<a l:href="#fn1473" type="note">[1473]</a>, nie wilcy. Tedy niedaleko musi by� Demian�wka, o kt�rej mnie dziad powiada�. Chwa�a b�d� Bogu najwy�szemu! Ju�em my�la�, czyby ognia nie napali� od wilk�w, ale by�my si� pewnie pospali, bo�my oboje znu�eni. Tak jest, to psi. S�yszysz?</p><p>� Chod�my � rzek�a Helena, kt�rej nagle si� przyby�o.</p><p>Jako� zaledwie wyszli z lasu, pokaza�y si� o kilka staja� ognie licznych chat. Dojrzeli tak�e trzy kopu�ki cerkwi pobite �wie�ymi gontami, kt�re �wieci�y jeszcze w pomroce od ostatnich blask�w zorzy wieczornej. Szczekanie ps�w dochodzi�o coraz wyra�niej.</p><p>� Tak jest, to Demian�wka, nie mo�e by� nic innego � rzek� pan Zag�oba. � Dziad�w wsz�dy ch�tnie przyjmuj�, mo�e zdarzy si� i nocleg, i wieczerza, a mo�e dobrzy ludzie dalej podwioz�. Czekaj�e wa�panna, to jest ksi���ca wie�, wi�c pewnie i podstaro�ci w niej mieszka. I spoczniem, i wie�ci zasi�gniem. Ksi��� ju� musi by� w drodze. Mo�e poratowanie pr�dzej si� zdarzy, ni� si� wa�panna spodziewasz! Ale! Pami�taj�e, �e� niemowa. Zaczynam ju� w pi�tk� goni�<a l:href="#fn1474" type="note">[1474]</a>, gdy� kaza�em ci si� zwa� Onufrym, a skoro jeste� niemow�, nie mo�esz mnie nijak nazywa�. Ja sam b�d� gada� za ciebie i za siebie, a chwali� Boga, po ch�opsku tak dobrze m�wi� jak i po �acinie. Dalej, dalej! Ot! Ju� i pierwsze chaty niedaleko. M�j Bo�e! kiedy� si� ju� sko�czy nasze tu�actwo! �eby�my cho� piwa grzanego mogli dosta�, chwali�bym Pana Boga i za to.</p><p>Pan Zag�oba umilk� i przez czas niejaki szli cicho ko�o siebie. Po czym zn�w m�wi� pocz��:</p><p>� Pami�taj�e wa�panna, �e� niemowa. Gdy ci� kto� o co spyta, zaraz mu poka� na mnie i rzeknij: �Hum, hum, hum! nija, nija!� Wa�panna, uwa�a�em, wiele masz roztropno�ci, a to przecie o nasz� sk�r� chodzi. Chybaby�my przypadkiem na hetma�skie albo ksi���ce chor�gwie trafili, wtedy zaraz og�osimy, kto jeste�my, zw�aszcza je�li si� znajdzie oficer grzeczny i pana Skrzetuskiego znajomy. Prawda, �e� to wa�panna pod opiek� ksi���c�, tedy nie masz si� czego �o�nierz�w<a l:href="#fn1475" type="note">[1475]</a> obawia�. O! A to co za ogniska tam w do�ku buchaj�? Aha, kuj�, to ku�nia! Ale widz� i ludzi przy niej niema�o, p�jd�my tam.</p><p>Istotnie, w rozpadlinie stanowi�cej przedsionek jaru sta�a ku�nia, z kt�rej komina sypa�y si� snopy i k��by z�otych iskier, a przez otwarte drzwi i przez liczne dziury wiercone w �cianach bucha�o jaskrawe �wiat�o przes�aniane chwilami przez ciemne postacie kr�c�ce si� we wn�trzu. Na zewn�trz, przed ku�ni�, wida� by�o tak�e w pomroce nocnej kilkadziesi�t postaci stoj�cych kupkami. M�oty w ku�nicy bi�y w takt, a� echo rozlega�o si� doko�a, a odg�os ten miesza� si� ze �piewami przed ku�ni�, z gwarem rozm�w, ze szczekaniem ps�w. Widz�c to wszystko pan Zag�oba skr�ci� zaraz w �w jar, zabrz�kn�� w lir� i pocz�� �piewa�:</p><cite><poem><stanza><v>Ej, tam na hori</v><v>�enci �nut',</v><v>A popid horoju,</v><v>Popid ze�enoju,</v><v>Kozaki idut'.<a l:href="#fn1476" type="note">[1476]</a></v></stanza></poem></cite><p>Tak �piewaj�c zbli�y� si� do gromady ludzi stoj�cych przed ku�ni�. Rozejrza� si�: byli to ch�opi, po wi�kszej cz�ci pijani. Prawie wszyscy trzymali w r�ku dr�gi. Na niekt�rych z tych dr�g�w widnia�y kosy poobsadzane sztorcem i ostrza spis<a l:href="#fn1477" type="note">[1477]</a>. Kowale w ku�ni pracowali w�a�nie nad wyrobem tych ostrz i odginaniem kos.</p><p>� Ej, did! did<a l:href="#fn1478" type="note">[1478]</a>! � pocz�to wo�a� w gromadzie.</p><p>� S�awa Bohu! � rzek� pan Zag�oba.</p><p>� Na wiki wikiw<a l:href="#fn1479" type="note">[1479]</a>.</p><p>� Ska�yte ditki, w�e je Demianiwka<a l:href="#fn1480" type="note">[1480]</a>?</p><p>� Demianiwka. Abo szczo<a l:href="#fn1481" type="note">[1481]</a>?</p><p>� Bo mnie po drodze m�wili � ci�gn�� dalej dziad � �e tu dobrzy ludzie mieszkaj�, co dziada przygarn�, nakarmi�, napoj�, przenocuj� i hroszi dadut<a l:href="#fn1482" type="note">[1482]</a>. Ja stary, dalek� drog� odby�, a ch�opiec to ju� dalej krokiem nie mo�e. On biedny, niemowa, mnie starego prowadzi, bo nie widz�, �lepiec ja nieszcz�sny. B�g was pob�ogos�awi, dobrzy ludzie, i �wi�ty Miko�aj cudotw�rca pob�ogos�awi, i �wi�ty Onufrij pob�ogos�awi. W jednym oku troch� mi �wiat�a bo�ego zosta�o, a drugie ciemne na wieki; tak z teorbanem<a l:href="#fn1483" type="note">[1483]</a> chodz�, pie�ni �piewam i �yj� jak ptaki, tym co z r�k dobrych ludzi spadnie.</p><p>� A sk�d wy, didu?</p><p>� Oj, z daleka, z daleka! Ale pozw�lcie spocz��, bo widz�, pod ku�ni� jest �awa. Siadaj i ty, niebo�� � m�wi� dalej, ukazuj�c �awk� Helenie. � My a� znad Ladawy, dobrzy ludzie. Ale z domu dawno, dawno wyszli, a teraz z Browark�w, z odpustu idziemy.</p><p>� A co tam s�yszeli dobrego? � pyta� stary ch�op z kos� w r�ku.</p><p>� S�yszeli, s�yszeli, ale czy co dobrego, nie wiemy. Ludzi tam naschodzi�o si� mnogo. O Chmielnickim m�wili, �e hetma�skiego syna i jego �ycariw<a l:href="#fn1484" type="note">[1484]</a> zwojowa�. S�yszeli tak�e, �e na ruskim brzegu ch�opi na pan�w si� podnosz�.</p><p>Gromada otoczy�a zaraz Zag�ob�, kt�ry siedz�c obok kniazi�wny, od czasu do czasu w struny liry uderza�.</p><p>� To wy, ojcze, s�yszeli, �e si� podnosz�?</p><p>� A jak�e. Nieszcz�liwa bo nasza ch�opska dola!</p><p>� Ale m�wi�, �e koniec b�dzie?</p><p>� W Kijowie pismo od Chrysta na o�tarzu znale�li, �e b�dzie wojna straszna i okrutna i wielkie krwi przelanie na ca�ej Ukrainie.</p><p>P�kole otaczaj�ce �aw�, na kt�rej siedzia� pan Zag�oba, �cie�ni�o si� jeszcze bardziej.</p><p>� M�wicie, �e pismo by�o?</p><p>� By�o, jako �ywo! O wojnie, o krwi przelaniu� Ale nie mog� m�wi� wi�cej, bo mi staremu, biednemu, w gardle ju� zasch�o.</p><p>� Macie, ojcze, miark� gorza�ki, a m�wcie, co�cie na �wiecie s�yszeli. Wiemy i my, �e dziady wsz�dy bywaj� i wszystko znajut<a l:href="#fn1485" type="note">[1485]</a>. Bywa�y ju� u nas, taj kaza�y, szczo na paniw<a l:href="#fn1486" type="note">[1486]</a> przyjdzie od Chmiela czarna godzina. No, tak my kosy i spisy kazali sobie robi�, aby nie byli ostatni, ale teraz nie wiemy, zaczyna� li ju� czy pisma od Chmiela czeka�.</p><p>Zag�oba wychyli� miark�, posmakowa�, potem pomy�la� chwil� i rzek�:</p><p>� A kto wam m�wi, �e czas zaczyna�?</p><p>� My sami chcemy.</p><p>� Zaczyna�! Zaczyna�! � ozwa�y si� liczne g�osy. � Ko�y Zaporo�ci paniw poby�y<a l:href="#fn1487" type="note">[1487]</a>, tak zaczyna�!</p><p>Kosy i spisy zatrz�s�y si� w krzepkich r�kach i wyda�y brz�k z�owrogi.</p><p>Potem nasta�a chwila milczenia, jeno m�oty w ku�nicy bi�y. Przyszli rezunowie czekali, co powie did. Dziad my�la�, my�la�, wreszcie spyta�:</p><p>� Czyi wy ludzie?</p><p>� My kniazia Jaremy.</p><p>� A kog� wy b�dziecie rizaty<a l:href="#fn1488" type="note">[1488]</a>?</p><p>Ch�opi spojrzeli po sobie.</p><p>� Jego? � spyta� dziad.</p><p>� Ne zder�ymo<a l:href="#fn1489" type="note">[1489]</a>�</p><p>� Oj, ne zder�yte, ditki<a l:href="#fn1490" type="note">[1490]</a>, ne zder�yte. Bywa� ja i w �ubniach i widzia� kniazia na w�asne oczy. Straszny on! Kiedy krzyknie, drzewa dr�� w lesie, a jak nog� tupnie, jar si� robi. Jego i korol boitsia<a l:href="#fn1491" type="note">[1491]</a>, i hetmany s�uchaj�, i wszyscy si� jego boj�. A wojska wi�cej u niego ni� u chana i u su�tana. Ne zder�yte, ditki, ne zder�yte. Nie wy jego poszukacie, ale on was poszuka. A jeszcze tego nie wiecie, co ja wiem, �e jemu wszystkie Lachy przyjd� w pomoc, a to znajte: szczo Lach, to szabla<a l:href="#fn1492" type="note">[1492]</a>!</p><p>Ponure milczenie zapanowa�o w gromadzie; dziad brz�kn�� zn�w w teorban i m�wi� dalej, podni�s�szy twarz ku ksi�ycowi:</p><p>� Idzie knia�, idzie, a przy nim tyle krasnych kit i chor�gwi, ile gwiazd na niebie, a bodiak�w<a l:href="#fn1493" type="note">[1493]</a> na stepie. Leci przed nim wiater i j�czy, a znajete, ditki, dlaczego on j�czy? Nad wasz� dol� on j�czy. Leci przed nim �mier�-matka z kos� i dzwoni, a wiecie, dlaczego dzwoni? Na wasze szyje dzwoni.</p><p>� Hospody, pomy�uj<a l:href="#fn1494" type="note">[1494]</a>! � ozwa�y si� ciche, przera�one g�osy.</p><p>I znowu s�ycha� by�o tylko bicie m�ot�w.</p><p>� Kto tu kniaziowy komysar<a l:href="#fn1495" type="note">[1495]</a>? � pyta� dziad.</p><p>� Pan Gdeszy�ski.</p><p>� A gdzie on?</p><p>� Uciek�.</p><p>� A czemu on uciek�?</p><p>� Bo s�ysza�, �e dla nas spisy taj kosy kuj�, tak si� przel�k� i uciek�.</p><p>� Tym gorzej, bo on o was kniaziowi doniesie.</p><p>� Co� ty, didu, kraczesz jak kruk! � rzek� stary ch�op. � A tak my i wierzymy, �e na paniw czarna godzina nadchodzi. I nie b�dzie ich ani na ruskim, ani na tatarskim brzegu<a l:href="#fn1496" type="note">[1496]</a>, ni pan�w, ni kniazi�w, tylko Kozaki, wolni ludzie b�d� � i nie b�dzie ni czynszu, ni czopowego, ni suchomielszczyzny, ni przewozowego, i nie b�dzie �yd�w, bo tak stoi w pi�mie od Chrystusa, o kt�rym ty sam powiada�. A Chmiel taki, jak i knia� mocny. Naj sia poprobujut<a l:href="#fn1497" type="note">[1497]</a>.</p><p>� Daj�e mu Bo�e! � m�wi� did. � Ci�ka nasza ch�opska dola, a dawniej inaczej bywa�o.</p><p>� Czyja ziemia? Kniazia; czyj step? Kniazia; czyj las? Czyje stada? Kniazia; a dawniej by� bo�y las, bo�y step; kto przyszed� pierwszy, to wzi�� i nikomu nie by� powinien. Teraz wsio paniw a kniaziej<a l:href="#fn1498" type="note">[1498]</a>�</p><p>� Dobra wasza, ditki � rzek� dziad � ale ja wam jedn� rzecz powiem. Sami wiecie, �e tu kniaziowi nie zdzier�ycie, wi�c oto, co powiem: kto chce paniw rizaty, niech si� tu nie ostaje, p�ki si� Chmiel z kniaziem nie popr�buje, ale niech do Chmiela ucieka � i to zaraz jutro, bo knia� ju� w drodze. Je�li jego pan Gdeszy�ski do Demian�wki nam�wi, to nie b�dzie on knia� was tu �ywi�, ale do ostatniego wybije � tak wy do Chmiela uciekajcie. Im was wi�cej tam b�dzie, tym Chmiel �atwiej sobie poradzi. O! A ci�k� on ma przed sob� robot�. Hetmany naprz�d i wojsk koronnych bez liku, a potem knia� od hetman�w mocniejszy. Le�cie wy, ditki, pomaga� Chmielowi i Zaporo�com, bo oni, niebo��ta, nie wydzier�� � a przecie za wasz� to oni swobod� i za wasze dobro z panami si� bij�. Le�cie, to si� i przed kniaziem ocalicie, i Chmielowi pomo�ecie.</p><p>� W�e prawdu ka�e<a l:href="#fn1499" type="note">[1499]</a>! � ozwa�y si� g�osy w gromadzie.</p><p>� Dobrze m�wi.</p><p>� Mudryj did<a l:href="#fn1500" type="note">[1500]</a>!</p><p>� To ty widzia� kniazia w drodze?</p><p>� Widzie�, nie widzia�em, alem w Browarkach s�ysza�, �e ju� ruszy� z �ubni�w<a l:href="#fn1501" type="note">[1501]</a>; pali i �cina, gdzie jedn� spis� znajdzie: ziemi� i niebo zostawia.</p><p>� Hospody pomy�uj!</p><p>� A gdzie nam Chmiela szuka�?</p><p>� Po to ja tu, ditki, przyszed�, �eby wam powiedzie�, gdzie Chmiela szuka�. P�jd�cie wy, dzieci, do Zo�otonoszy, a potem do Trechtymirowa p�jdziecie i tam ju� Chmiel b�dzie na was czeka�, tam si� te� ze wszystkich wsi�w<a l:href="#fn1502" type="note">[1502]</a>, sadyb i chutor�w<a l:href="#fn1503" type="note">[1503]</a> ludzie zbior�, tam i Tatary przyjd�, bo inaczej knia� wszystkim wam by po ziemi, po matce, chodzi� nie da�.</p><p>� A wy, ojcze, p�jdziecie z nami?</p><p>� P�j��, nie p�jd�, bo stare nogi ziemia ju� ci�gnie. Ale mnie teleg�<a l:href="#fn1504" type="note">[1504]</a> zaprz�cie, taj pojad� z wami. A przed Zo�otonosz� p�jd� naprz�d zobaczy�, czy tam pa�skich �o�nir�w nie ma. Jak b�d�, to ominiemy i prosto na Trechtymir�w poci�gniem. Tam ju� kozacki kraj. A teraz mnie je�� i pi� dajcie, bom ja stary g�odny i pacho�ek m�j g�odny. Jutro rano ruszymy, a po drodze o panu Potockim i o kniaziu Jaremie wam za�piewam. Oj, srogie to lwy! Wielkie b�dzie przelanie krwi na Ukrainie, niebo czerwieni si� okrutnie, a i miesi�c jakoby we krwi p�ywa. Pro�cie wy, ditki, zmi�owania bo�ego, bo niejednemu nie chodzi� ju� d�ugo po bo�ym �wiecie. S�ysza� ja te�, �e upiory z mogi� wstaj� i wyj�.</p><p>Jaki� przestrach ogarn�� zgromadzone ch�opstwo. Mimo woli zacz�li si� ogl�da� i �egna�, i szepta� mi�dzy sob�. Na koniec jeden wykrzykn��:</p><p>� Do Zo�otonoszy!</p><p>� Do Zo�otonoszy! � powt�rzyli wszyscy, jakby tam w�a�nie by�a ucieczka i ocalenie.</p><p>� W Trechtymir�w!</p><p>� Na pohybel Lachom i panom!</p><p>Nagle m�ody jaki� kozaczek wyst�pi� naprz�d, potrz�sn�� spis� i krzykn��:</p><p>� Bat'ki<a l:href="#fn1505" type="note">[1505]</a>! A kiedy jutro do Zo�otonoszy idziem, to dzi� chod�my na komisarski dw�r!</p><p>� Na komisarski dw�r! � krzykn�o od razu kilkadziesi�t g�os�w.</p><p>� Spali�! Dobro zabra�!</p><p>Ale dziad, kt�ry dot�d g�ow� mia� spuszczon� na piersi, podni�s� j� i rzek�:</p><p>� Ej, ditki, nie chod�cie wy na komisarski dw�r i nie palcie go, bo b�dzie �ycho<a l:href="#fn1506" type="note">[1506]</a>. Knia� tu mo�e gdzie blisko z wojskiem kr��y; �un� zobaczy, to przyjdzie i b�dzie �ycho. Lepiej wy mnie je�� dajcie i nocleg poka�cie. Siedzie� wam cicho, nie hulaty po pasikam.</p><p>� Prawdu ka�e! � odezwa�o si� kilka g�os�w.</p><p>� Prawdu ka�e, a ty, Maksym, durny!</p><p>� Chod�cie, ojcze, do mnie na chleb i s�l, i na miodu kwaterk�, a podjecie, to p�jdziecie spa� na siano do odryny � rzek� stary ch�op zwracaj�c si� do dziada.</p><p>Zag�oba wsta� i poci�gn�� Helen� za r�kaw �witki. Kniazi�wna spa�a.</p><p>� Zmordowa�o si� pachol�, to cho� i przy m�otach usn�o � rzek� pan Zag�oba.</p><p>A w duszy pomy�la� sobie:</p><p>�O s�odka niewinno�ci, kt�ra w�r�d spis i no��w spa� mo�esz! Wida�, anieli niebiescy ci� strzeg�, a przy tobie i mnie ustrzeg�.�</p><p>Zbudzi� j� i poszli ku wsi, kt�ra le�a�a nieco opodal. Noc by�a pogodna, cicha � goni�o ich echo bij�cych m�ot�w. Stary ch�op szed� naprz�d, by drog� w ciemno�ciach pokaza�, a pan Zag�oba udaj�c, �e pacierz odmawia, mrucza� monotonnym g�osem:</p><p>� O hospody Bo�e, pomy�uj nas hrisznych<a l:href="#fn1507" type="note">[1507]</a>� Widzisz wa�panna!� �wiataja-Preczystaja<a l:href="#fn1508" type="note">[1508]</a>� C� by�my zrobili nie maj�c ch�opskiego przebrania?� Jako w�e na zemli i dosza ku nebesech<a l:href="#fn1509" type="note">[1509]</a>� Je�� dostaniemy, a jutro pojedziemy ku Zo�otonoszy miasto<a l:href="#fn1510" type="note">[1510]</a> i�� piechot�� Amin<a l:href="#fn1511" type="note">[1511]</a>, amin, amin� Mo�na si� spodziewa�, �e Bohun trafi tu naszym �ladem, bo go nie oszukaj� nasze fortele� Amin, amin!� Ale ju� b�dzie za p�no, bo w Prochor�wce Dniepr przejedziemy, a tam ju� moc hetma�ska� Diawo� b�ahougodnyku ne straszen<a l:href="#fn1512" type="note">[1512]</a>. Amin� Tu za par� dni kraj b�dzie w ogniu, niech tylko ksi��� za Dniepr ruszy� Amin� �eby ich czarna �mier� wydusi�a, niech im kat �wieci� S�yszysz no wa�panna, jako tam wyj� pod ku�ni�? Amin� Ci�kie na nas przysz�y terminy, ale kpem jestem, je�li wa�panny z nich nie wydob�d�, cho�by�my mieli do samej Warszawy ucieka�.</p><p>� A co tam mruczycie, ojcze? � pyta� ch�op.</p><p>� Nic, modl� si� za wasze zdrowie. Amin, amin�</p><p>� A ot, i moja chata�</p><p>� S�awa Bohu.</p><p>� Na wiki wikiw.</p><p>� Prosz� na chleb-s�l.</p><p>� B�g nagrodzi.</p><p>W kilka chwil p�niej dziad pokrzepia� si� silnie baranin�, popijaj�c obficie miodem, a nazajutrz rano ruszy� wraz z pachol�ciem wygodn� teleg� ku Zo�otonoszy, eskortowany przez kilkudziesi�ciu konnych ch�op�w zbrojnych w spisy i kosy.</p><p>Jechali na Kawrajec, Czarnobaj i Kropiwn�. Po drodze widzieli, �e wrza�o ju� wszystko. Ch�opi wsz�dzie zbroili si�, ku�nice po jarach pracowa�y od rana do nocy i tylko straszna pot�ga, straszne imi� ksi�cia Jeremiego wstrzymywa�o jeszcze krwawy wybuch.</p><p>Tymczasem za Dnieprem burza rozszala�a si� z ca�� w�ciek�o�ci�. Wie�� o kl�sce korsu�skiej<a l:href="#fn1513" type="note">[1513]</a> rozbieg�a si� lotem b�yskawicy po ca�ej Rusi, wi�c zrywa� si�, kto �y�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXI</p></title><p>Bohuna znale�li semenowie<a l:href="#fn1514" type="note">[1514]</a> nast�pnego rana po ucieczce Zag�oby na wp� zduszonego w �upanie, w kt�ry pan Zag�oba go obwin��, ale �e ran nie mia� ci�kich, wkr�tce przyszed� do przytomno�ci. Przypomniawszy sobie wszystko, co si� sta�o, wpad� we w�ciek�o��, rycza� jak dziki zwierz, krwawi� r�ce na w�asnym krwawym �bie i no�em godzi� w ludzi, tak �e semenowie nie �mieli do niego przyst�pi�. Wreszcie nie mog�c si� jeszcze na kulbace<a l:href="#fn1515" type="note">[1515]</a> utrzyma�, kaza� przywi�za� mi�dzy dwa konie kolebk� �ydowsk� i wsiad�szy w ni�, pogna� jak szalony w stron� �ubni�w<a l:href="#fn1516" type="note">[1516]</a>, s�dz�c, �e tam udali si� zbiegowie. Le��c tedy w betach �ydowskich, w puchu i w�asnej krwi, rwa� stepem jak upi�r, kt�ry przed brzaskiem rannym do mogi�y ucieka, a za nim p�dzili wierni semenowie w tej my�li, �e na oczywist� �mier� p�dz�. Lecieli tak a� do Wasi��wki, w kt�rej sta�o na za�odze sto piechoty w�gierskiej, ksi���cej. Dziki wata�ka<a l:href="#fn1517" type="note">[1517]</a>, jakby mu �ycie zbrzyd�o, uderzy� na ni� bez wahania, sam pierwszy rzuci� si� w ogie� i po kilkugodzinnej walce wyci�� j� w pie� z wyj�tkiem kilku �o�nierzy, kt�rych oszcz�dzi�, aby m�kami zeznania z nich wydoby�. Dowiedziawszy si� od nich, �e �aden szlachcic nie ucieka� t� stron� z dziewczyn�, sam nie wiedzia�, co pocz��, i dar� na sobie banda�e z b�lu. I�� dalej by�o ju� niepodobie�stwem, gdy� wsz�dzie ku �ubniom sta�y pu�ki ksi���ce, kt�re mieszka�cy zbiegli w czasie bitwy z Wasi��wki musieli ju� ostrzec o napa�ci. Porwali wi�c wierni semenowie os�ab�ego z w�ciek�o�ci atamana i prowadzili nazad do Roz�og�w. Wr�ciwszy, nie zastali ju� i �lad�w ze dworu, bo go ch�opi miejscowi zrabowali i spalili wraz z kniaziem Wasylem, s�dz�c, �e w razie gdyby si� kniaziowie albo ksi��� Jeremi m�ci� chcieli, z �atwo�ci� zwal� win� na Kozak�w i Bohuna. Spalono przy tym wszystkie zabudowania, wyci�to sad wi�niowy, wybito wszystk� czelad�, bo ch�opstwo m�ci�o si� bez lito�ci za twarde rz�dy i ucisk, jakiego od Kurcewicz�w doznawa�o. Zaraz za Roz�ogami wpad� w r�ce Bohuna Ple�niewski, kt�ry od Czehryna<a l:href="#fn1518" type="note">[1518]</a> z wie�ci� o kl�sce ��towodzkiej jecha�. Ten pytany, dok�d i z czym jedzie, gdy pl�ta� si� i nie dawa� jasnych odpowiedzi, wpad� w podejrzenie, a przypieczony ogniem, wy�piewa�, co wiedzia� i o kl�sce, i o panu Zag�obie, kt�rego poprzedzaj�cego dnia spotka�. Uradowany wata�ka odetchn��. Powiesiwszy Ple�niewskiego pu�ci� si� dalej, ju� prawie pewny, �e mu Zag�oba nie ujdzie. Jako� czabanowie<a l:href="#fn1519" type="note">[1519]</a> dostarczyli nowych wskaz�wek, ale za to za brodem wszelkie �lady jak w wod� wpad�y. Na dziada obdartego przez pana Zag�ob� ataman nie m�g� si� natkn��, bo ten posun�� si� ju� ni�ej z biegiem Kahamliku i zreszt� tak by� przera�ony, �e kry� si� jak lis w oczeretach<a l:href="#fn1520" type="note">[1520]</a>.</p><p>Tymczasem up�yn�y znowu dzie� i noc, a �e po�cig w stron� Wasi��wki zaj�� r�wnie� ze dwa dni, Zag�oba mia� wi�c ogromny czas za sob�. Co tedy by�o robi�? W tym trudnym razie przyszed� Bohunowi z rad� i pomoc� esau�<a l:href="#fn1521" type="note">[1521]</a>, stary wilk stepowy, przyzwyczajony od m�odo�ci do tropienia Tatar�w w Dzikich Polach<a l:href="#fn1522" type="note">[1522]</a>.</p><p>� Bat'ku<a l:href="#fn1523" type="note">[1523]</a> � rzek� � uciekali oni do Czehryna i m�drze uciekali, bo zyskali na czasie � ale gdy si� o Chmielu i ��towodzkiej batalii od Ple�niewskiego dowiedzieli, zmienili drog�. Ty, bat'ku, sam widzia�, �e zjechali z go�ci�ca i w bok si� rzucili.</p><p>� W step?</p><p>� W stepie ja by ich, bat'ku, znalaz�, ale oni poszli ku Dnieprowi, by si� do hetman�w dosta�, wi�c poszli albo na Czerkasy<a l:href="#fn1524" type="note">[1524]</a>, albo na Zo�otonosz� i Prochor�wk� a je�li i ku Perejas�awiu<a l:href="#fn1525" type="note">[1525]</a> poszli, chocia� ne dumaju<a l:href="#fn1526" type="note">[1526]</a>, to i tak ich znajdziemy. Nam by, bat'ku, trzeba jednemu do Czerkas, drugiemu do Zo�otonoszy na czumack� drog� � i pr�dko, bo jak si� przez Dniepr przeprawi�, to do hetman�w zd��� albo ich Tatary Chmielnickiego ogarn�.</p><p>� Ruszaj�e ty do Zo�otonoszy, ja do Czerkas poci�gn�.</p><p>� Dobrze, bat'ku.</p><p>� A pilnuj dobrze, bo to chytry lis.</p><p>� Oj, i ja chytry, bat'ku.</p><p>Tak u�o�ywszy plan pogoni, skr�cili natychmiast, jeden ku Czerkasom, drugi wy�ej, ku Zo�otonoszy. Wieczorem tego� samego dnia stary esau� Anton dotar� do Demian�wki.</p><p>Wie� by�a pusta, zosta�y tylko same baby, gdy� wszyscy m�czy�ni ruszyli za Dniepr do Chmielnickiego. Widz�c zbrojnych, a nie wiedz�c, kto by byli, baby pokry�y si� po strzechach i stodo�ach. Anton d�ugo musia� szuka�, nim odnalaz� staruszk�, kt�ra nie obawia�a si� ju� niczego, nawet i Tatar�w.</p><p>� A gdzie ch�opy, matko? � pyta� Anton.</p><p>� A czy ja wiem! � odpar�a ukazuj�c ��te z�by.</p><p>� My Kozaki, matko, nie b�jcie si�, my nie od Lachiw.</p><p>� Lachiw?� Szczob ich �ycho<a l:href="#fn1527" type="note">[1527]</a>!</p><p>� Wy nam �yczycie?� Prawda? </p><p>� Wam? � Starucha zastanowi�a si� chwil�. � A was szczoby bolaczka!</p><p>Anton nie wiedzia�, co ma pocz��, gdy nagle drzwi jednej chaty skrzypn�y i m�odsza, �adna kobieta wysz�a na podw�rko.</p><p>� Ej, mo�ojcy<a l:href="#fn1528" type="note">[1528]</a>, s�ysza�a ja, szczo wy ne Lachy.</p><p>� Tak jest.</p><p>� A wy od Chmiela?</p><p>� Tak jest.</p><p>� Ne od Lachiw?</p><p>� Ni.</p><p>� A czego wy o ch�op�w pytali?</p><p>� Ot, tak pytali, czy ju� poszli.</p><p>� Poszli, poszli!</p><p>� S�awa Bohu! A powiedz no, mo�odycio, nie ucieka� tu t�dy jeden szlachcic, Lach przekl�ty, z c�rk�?</p><p>� Szlachcic? Lach? Ja ne baczy�a<a l:href="#fn1529" type="note">[1529]</a>.</p><p>� Nikogo tu nie by�o?</p><p>� Buw did<a l:href="#fn1530" type="note">[1530]</a>. On ch�op�w nam�wi�, �eby do Chmiela, do Zo�otonoszy poszli, bo m�wi�, �e tu knia� Jarema przyjdzie.</p><p>� Gdzie?</p><p>� A tutki<a l:href="#fn1531" type="note">[1531]</a>. A potem do Zo�otonoszy ma ci�gn��, to m�wi� did.</p><p>� I did nam�wi� ch�op�w do buntu?</p><p>� A did.</p><p>� A sam by�?</p><p>� Nie. Z niemow�.</p><p>� A jak wygl�da�?</p><p>� Kto?</p><p>� Did.</p><p>� Oj, stary, stare�ki, na lirze gra� i na paniw p�aka�. Ale ja jego nie widzia�a.</p><p>� I on ch�op�w do buntu namawia�? � pyta� raz jeszcze Anton.</p><p>� A on.</p><p>� Hm! Osta�cie z Bogiem, mo�odycio.</p><p>� Jed�cie z Bogiem.</p><p>Anton zastanowi� si� g��boko. Gdyby ten dziad by� przebranym Zag�ob�, dlaczego by, u licha, ch�op�w do Chmielnickiego namawia�? Zreszt� sk�d by przebrania wzi��? Gdzie by koni zby�? Ucieka� przecie konno. Ale przede wszystkim dlaczego by ch�op�w do buntu namawia� i o przyj�ciu ksi�cia ich ostrzega�? Szlachcic by nie ostrzega� i przede wszystkim sam si� pod moc ksi���c� schroni�. A je�li ksi��� idzie do Zo�otonoszy, w czym nie masz nic niepodobnego, to za Wasi��wk� niezawodnie zap�aci. Tu Anton wzdrygn�� si�, bo nagle k� nowy we wrotach wyda� mu si� kubek w kubek do pala podobny.</p><p>� Nie! Ten dziad to by� tylko dziad i nic wi�cej. Nie ma co goni� do Zo�otonoszy, chyba ucieka� w tamt� stron�.</p><p>Ale uciek�szy, co dalej robi�? Czeka� � to ksi��� mo�e nadej��; i�� do Prochor�wki i za Dniepr si� przeprawi� � to znaczy na hetman�w wpa��.</p><p>Staremu wilkowi stepowemu sta�o si� jako� ciasno na szerokich stepach. Uczu� tak�e, �e wilkiem b�d�c, na lisa w panu Zag�obie trafi�.</p><p>Nagle uderzy� si� w czo�o.</p><p>A czemu ten did ch�op�w powi�d� do Zo�otonoszy, za kt�r� by�a Prochor�wka, a za ni�, za Dnieprem, hetmani i ca�y ob�z koronny?</p><p>Anton postanowi� b�d� co b�d� jecha� do Prochor�wki.</p><p>Je�li przybywszy na brzeg us�yszy, i� po drugiej stronie stoj� wojska hetma�skie, to si� nie b�dzie przeprawia�, jeno w d� rzeki p�jdzie i naprzeciw Czerkas<a l:href="#fn1532" type="note">[1532]</a> z Bohunem si� po��czy. Zreszt� wie�ci o Chmielnickim po drodze zasi�gnie. Antonowi by�o ju� wiadomo z relacji Ple�niewskiego, �e Chmielnicki Czehryn<a l:href="#fn1533" type="note">[1533]</a> zaj��, �e Krzywonosa<a l:href="#fn1534" type="note">[1534]</a> ju� na hetman�w wys�a�, a sam z Tuhaj-bejem zaraz mia� ruszy� za nim. Anton wi�c, jako �o�nierz do�wiadczony i po�o�enie miejsc dobrze znaj�cy, pewien by�, i� bitwa musia�a by� ju� stoczona. W takim razie nale�a�o wiedzie�, czego si� trzyma�. Je�li Chmielnicki by� pobity, tedy wojska hetma�skie rozla�y si� w pogoni po ca�ym Podnieprzu i w takim razie Zag�oby nie ma co ju� szuka�. Ale je�li Chmielnicki pobi�?� Co prawda, Anton nie bardzo w to wierzy�. �atwiej pobi� syna hetma�skiego jak hetmana; �atwiej podjazd jak ca�e wojsko.</p><p>�Et � my�la� stary Kozak � nasz ataman lepiej by zrobi�, �eby o w�asnej sk�rze, nie o dziewczynie my�la�. Pod Czehrynem mo�na by si� przez Dniepr przeprawi�, a stamt�d, p�ki czas, na Sicz<a l:href="#fn1535" type="note">[1535]</a> umkn��. Tu, mi�dzy ksi�ciem Jarem� a hetmanami, ci�ko mu teraz b�dzie usiedzie�.�</p><p>Tak rozmy�laj�c posuwa� si� szybko wraz ze swymi semenami w kierunku Su�y<a l:href="#fn1536" type="note">[1536]</a>, kt�r� przeby� zaraz za Demian�wk� musia�, chc�c do Prochor�wki si� dosta�. Dojechali do Mohylnej, nad sam� rzek� le��cej. Tu los pos�u�y� Antonowi, bo jakkolwiek Mohylna, r�wnie� jak i Demian�wka by�a pusta, zasta� jednak promy gotowe i przewo�nik�w, kt�rzy przeprawiali ch�opstwo uciekaj�ce ku Dnieprowi. Zadnieprze nie �mia�o samo pod r�k� ksi���c� powsta�, ale za to ze wszystkich wsi, osad i s�ob�d<a l:href="#fn1537" type="note">[1537]</a> ch�opstwo ucieka�o, by si� z Chmielnickim po��czy� i pod jego znaki zaci�gn��. Wie�� o zwyci�stwie Zaporo�a pod ��tymi Wodami przelecia�a jak ptak przez ca�e Zadnieprze. Dziki lud nie m�g� usiedzie� spokojnie, chocia� tam w�a�nie �adnych prawie ucisk�w nie doznawa�, bo jako si� rzek�o, ksi���, niemi�osierny dla bunt�w, by� prawdziwym ojcem spokojnych osiedle�c�w, komisarze za� jego bali si� czyni� krzywd powierzonemu sobie ludowi. Ale lud ten, niedawno ze zb�jc�w w rolnik�w zmieniony, przykrzy� sobie prawo, surowo�� rz�d�w i porz�dek, ucieka� wi�c tam, k�dy nadzieja dzikiej swobody zab�ys�a. W wielu wioskach uciek�y do Chmielnickiego nawet i baby. W Czaban�wce i w Wysokiem wysz�a ca�a ludno��, spaliwszy za sob� chaty, aby nie by�o gdzie wraca�. W tych wioskach, w kt�rych zosta�o jeszcze troch� ludu, zbrojono si� na gwa�t.</p><p>Anton pocz�� wypytywa� zaraz przewo�nik�w, czyliby wie�ci z Zadnieprza nie mieli. Wie�ci by�y, ale sprzeczne, pomieszane, niejasne. M�wiono, �e Chmiel bije si� z hetmany<a l:href="#fn1538" type="note">[1538]</a>; lecz jedni twierdzili, �e pobit, drudzy, �e zwyci�ski. Jaki� ch�op uciekaj�cy ku Demian�wce m�wi�, �e hetmani wzi�ci w niewol�. Przewo�nicy podejrzewali, �e to szlachcic przebrany, ale nie �mieli go zatrzyma�, bo s�yszeli tak�e, �e ksi���ce wojska niedaleko. Jako� strach mno�y� wsz�dzie liczb� wojsk ksi���cych i czyni� z nich wsz�dobylskie zast�py, gdy� pewno nie by�o w tej chwili ani jednej wioski na ca�ym Zadnieprzu, w kt�rej by nie m�wiono, �e ksi��� tu�-tu�. Anton spostrzeg�, �e wsz�dzie bior� jego oddzia� za podjazd kniazia Jaremy.</p><p>Ale wnet uspokoi� przewo�nik�w i pocz�� ich wypytywa� o ch�op�w demianowskich.</p><p>� A jak�e. Byli, my ich przeprawili na drug� stron� � rzek� przewo�nik.</p><p>� A dziad by� z nimi?</p><p>� By�.</p><p>� I niemowa z dziadem? Ma�e pachol�?</p><p>� Jako �ywo.</p><p>� Jak wygl�da� dziad?</p><p>� Niestary, gruby, oczy mia� jak u ryby, na jednym bielmo.</p><p>� To on! � mrukn�� Anton i pyta� dalej: � A pachol�?</p><p>� Oj! Otcze atamane! Ka�e prosto cheruwym. Takoho my i ne baczy�y<a l:href="#fn1539" type="note">[1539]</a>.</p><p>Tymczasem dop�yn�li do brzegu.</p><p>Anton wiedzia� ju�, czego si� trzyma�.</p><p>� Ej! Przywieziemy mo�odyci�<a l:href="#fn1540" type="note">[1540]</a> atamanowi � mrucza� sam do siebie.</p><p>Potem zwr�ci� si� do semen�w:</p><p>� W konie.</p><p>Pomkn�li jak stado sp�oszonych dropi�w<a l:href="#fn1541" type="note">[1541]</a>, cho� droga by�a trudna, bo kraj w jary pop�kany. Ale wjechali w jeden wielki, na kt�rego dnie przy krynicy by� jakoby go�ciniec przez natur� uczyniony. Jar szed� a� do Kawrajca, lecieli wi�c kilkadziesi�t staja� bez wypoczynku, a Anton na najlepszym koniu naprz�d. Ju� by�o wida� szerokie uj�cie jaru, gdy nagle Anton osadzi� konia, a� mu zadnie kopyta zazgrzyta�y na kamieniach.</p><p>� Szczo ce<a l:href="#fn1542" type="note">[1542]</a>?</p><p>Uj�cie za�mi�o si� nagle lud�mi i ko�mi. Jaka� jazda wchodzi�a w par�w i formowa�a si� sz�stkami. By�o ich ze trzysta koni. Anton spojrza� i lubo stary by� wojownik, wszelkich niebezpiecze�stw zwyczajny, przecie serce zadygota�o mu w piersi, a na lice wyst�pi�a blado�� �miertelna.</p><p>Pozna� dragon�w<a l:href="#fn1543" type="note">[1543]</a> ksi�cia Jeremiego.</p><p>Ucieka� by�o za p�no, ledwie dwie�cie krok�w dzieli�o zast�p Antona od dragon�w, a zm�czone konie semen�w<a l:href="#fn1544" type="note">[1544]</a> nie usz�yby daleko przed pogoni�. Tamci te� dostrzeg�szy ich pu�cili si� z miejsca rysi�. Po chwili otoczono semen�w ze wszystkich stron.</p><p>� Co wy za ludzie? � spyta� gro�no porucznik.</p><p>� Bohunowi! � rzek� Anton widz�c, �e trzeba prawd� m�wi�, bo sama barwa zdradzi. Ale poznawszy porucznika, kt�rego widywa� w Perejas�awiu<a l:href="#fn1545" type="note">[1545]</a>, wykrzykn�� zaraz z udan� rado�ci�:</p><p>� Pan porucznik Kuszel! S�awa Bohu!</p><p>� A to ty, Anton! � rzek� porucznik przyjrzawszy si� esau�owi. � Co wy tu robicie? Gdzie wasz ataman?</p><p>� Ka�e, pane, hetman wielki wys�a� naszego atamana do ksi�cia wojewody prosz�c o pomoc, tak ataman pojecha� do �ubni�w<a l:href="#fn1546" type="note">[1546]</a>, a nam tu kaza� w��czy� si� po wsiach, by zbieg�w �apa�.</p><p>Anton �ga� jak naj�ty, ale ufa� w to, �e skoro chor�giew drago�ska idzie od strony Dniepru, nie mo�e przeto jeszcze wiedzie� ani o napa�ci na Roz�ogi, ani o bitwie pod Wasi��wk�, ani o �adnych imprezach Bohunowych.</p><p>Wszelako porucznik rzek�:</p><p>� Rzek�by kto, do rebelii chcecie si� przekra��.</p><p>� Ej! pane poruczniku � rzek� Anton � �eby my chcieli do Chmiela, tak by my nie byli z tej strony Dniepru.</p><p>� Prawda jest � rzecze Kuszel � prawda oczywista, kt�rej ci nie mog� negowa�. Ale ataman nie zastanie ksi�cia wojewody w �ubniach.</p><p>� O! a gdzie� knia�?</p><p>� By� w Przy�uce<a l:href="#fn1547" type="note">[1547]</a>. Mo�e dopiero wczoraj do �ubni�w ruszy�.</p><p>� To i szkoda. Ataman ma pismo od hetmana do kniazia, a z przeproszeniem waszej mi�o�ci, czy to wasza mi�o�� z Zo�otonoszy wojsko prowadzi?</p><p>� Nie. My stali w Kalenkach, a teraz dostali rozkaz, jak i wszystko wojsko, �eby do �ubni�w �ci�ga�, sk�d ksi��� ca�� pot�g� wyruszy. A wy dok�d idziecie?</p><p>� Do Prochor�wki, bo tam ch�opstwo si� przeprawia.</p><p>� Du�o ju� uciek�o?</p><p>� Oj, bahato<a l:href="#fn1548" type="note">[1548]</a>! Bahato!</p><p>� No, to jed�cie z Bogiem.</p><p>� Dzi�kujemy pokornie waszej mi�o�ci. Niech B�g prowadzi.</p><p>Dragoni rozst�pili si� i poczet Antona wyjecha� spo�r�d nich ku uj�ciu jaru.</p><p>Min�wszy uj�cie Anton stan�� i s�ucha� pilnie, a gdy ju� dragoni znikn�li mu z oczu i ostatnie echa po nich przebrzmia�y, zwr�ci� si� do swoich semen�w i rzek�:</p><p>� Wiecie, durnie, �e gdyby nie ja, to by wy za trzy dni na palach w �ubniach pozdychali. A teraz w konie, cho�by ostatni dech z nich wyprze�!</p><p>I ruszyli z kopyta.</p><p>�Dobra nasza! � my�la� Anton � podw�jnie dobra nasza: raz, �e�my sk�r� ca�� unie�li, a po wt�re, �e ci dragoni nie szli z Zo�otonoszy i �e Zag�oba min�� si� z nimi, bo gdyby ich by� napotka�, tedy by�by ju� przed wszelk� pogoni� bezpieczny.�</p><p>Jako� istotnie by� to termin dla pana Zag�oby nader niepomy�lny, w kt�rym fortuna zgo�a mu nie dopisa�a, �e si� nie natkn�� na pana Kuszla i jego chor�giewk�, gdy� by�by od razu ocalony i wolen od wszelkiej obawy.</p><p>Tymczasem w Prochor�wce uderzy�a w niego jak piorun wie�� o kl�sce korsu�skiej. Ju� po drodze do Zo�otonoszy po wsiach i chutorach<a l:href="#fn1549" type="note">[1549]</a> chodzi�y s�uchy o wielkiej bitwie, nawet o zwyci�stwie Chmiela, ale pan Zag�oba nie dawa� im wiary, wiedzia� bowiem z do�wiadczenia, �e mi�dzy ludem wie�� ka�da ro�nie i ro�nie do niebywa�ych rozmiar�w i �e zw�aszcza o przewagach kozackich lud ten ch�tnie cuda sobie opowiada. Ale w Prochor�wce trudno by�o ju� d�u�ej w�tpi�. Prawda straszna i z�owroga bi�a obuchem w g�ow�. Chmiel tryumfowa�, wojsko koronne by�o zniesione, hetmani w niewoli, ca�a Ukraina w ogniu.</p><p>Pan Zag�oba w pierwszej chwili straci� g�ow�. By� bowiem w strasznym po�o�eniu. Fortuna nie dopisa�a mu i po drodze, bo w Zo�otonoszy nie znalaz� �adnej za�ogi. Miasto wrza�o przeciw Lachom, a stara forteczka by�a opuszczona. Nie w�tpi� on ani chwili, �e Bohun szuka go i �e pr�dzej czy p�niej trafi na jego �lady. Kluczy� wprawdzie szlachcic jak �cigany szarak, ale zna� na wylot ogara, kt�ry go �ciga�, i wiedzia�, �e ogar ten nie da si� zbi� z tropu. Mia� wi�c pan Zag�oba poza sob� Bohuna, przed sob� morze ch�opskiego buntu, rzezie, po�ogi, zagony tatarskie, t�umy rozbestwione.</p><p>Ucieka� w takim po�o�eniu by�o to zadanie prawie niepodobne do spe�nienia, zw�aszcza ucieka� z dziewczyn�, kt�ra, lubo przebrana za dziadowskie pachol�, zwraca�a wsz�dy uwag� swoj� nadzwyczajn� pi�kno�ci�.</p><p>Zaiste, by�o od czego g�ow� straci�.</p><p>Ale pan Zag�oba nigdy na d�ugo jej nie traci�. W�r�d najwi�kszego zam�tu w m�zgownicy widzia� doskonale to jedno, a raczej czu� najwyra�niej, �e Bohuna boi si� sto razy wi�cej jak ognia, wody, buntu, rzezi i samego Chmielnickiego. Na sam� my�l, �e m�g�by dosta� si� w r�ce strasznego wata�ki, sk�ra na panu Zag�obie cierp�a. �Ten by mi da� �upnia! � powtarza� sobie co chwila. � A tu przede mn� morze buntu!�</p><p>Pozostawa� jeden spos�b ocalenia: porzuci� Helen� i zostawi� j� na bo�ej woli, ale tego pan Zag�oba uczyni� nie chcia�.</p><p>� Nie mo�e by� � m�wi� do niej � musia�a� mi wa�panna czego� zada�, co b�dzie mia�o ten skutek, �e mi przez wa�pann� sk�r� na jaszczur wyprawi�.</p><p>Ale porzuci� jej nie chcia� i do g�owy nawet nie dopuszcza� tej my�li. C� wi�c mia� robi�?</p><p>�Ha! � my�la� � ksi�cia szuka� nie czas! Przede mn� morze, wi�c dam nurka w ono morze, przynajmniej si� skryj�, a B�g da, to i na drugi brzeg przep�yn�.�</p><p>I postanowi� przeprawi� si� na prawy brzeg Dnieprowy.</p><p>Ale w Prochor�wce nie by�o to rzecz� �atw�. Pan Miko�aj Potocki pozabiera� jeszcze dla Krzeczowskiego i wyprawionych z nim wojsk wszystkie dumbasy, szuhaleje, promy, czajki<a l:href="#fn1550" type="note">[1550]</a> i pidjizdki, to jest mniejsze cz�na i �odzie, pocz�wszy od Perejas�awia<a l:href="#fn1551" type="note">[1551]</a> a� do Czehryna<a l:href="#fn1552" type="note">[1552]</a>. W Prochor�wce by� tylko jeden dziurawy prom. Na ten prom czeka�y tysi�ce ludzi zbieg�ych z okolicznego Zadnieprza. W ca�ej wiosce zaj�te by�y wszystkie chaty, obory, stodo�y, chlewy, i dro�yzna nies�ychana. Pan Zag�oba naprawd� musia� lir� a pie�ni� na kawa�ek chleba zarabia�. Przez ca�� dob� nie mogli si� przeprawi�, bo prom zepsu� si� dwa razy, musiano go wi�c naprawia�. Noc sp�dzili z Helen� siedz�c na brzegu rzeki razem z gromadami pijanego ch�opstwa, przy ogniskach. A noc by�a wietrzna i ch�odna. Kniazi�wna upada�a ze znu�enia i b�lu, bo ch�opskie buty poczyni�y jej rany na nogach. Ba�a si�, czy nie zachoruje ob�o�nie. Twarz jej sczernia�a i zblad�a, cudne oczy przygas�y, co chwila dobija�a j� obawa, �e mo�e by� poznana pod przebraniem albo �e niespodzianie nadejdzie pogo� Bohunowa. Tej�e nocy nakarmiono jej oczy strasznym widokiem. Ch�opi sprowadzili od uj�cia Rosi kilku szlachty chc�cych przed nawa�� tatarsk� schroni� si� do pa�stwa Wi�niowieckiego i pomordowali ich nad brzegiem okrutnie. Wiercono im �widrami oczy, a g�owy gnieciono mi�dzy kamieniami. Pr�cz tego w Prochor�wce by�o dw�ch �yd�w z rodzinami. Tych rozszala�a t�uszcza wrzuci�a do Dniepru, a gdy nie chcieli zaraz i�� na dno, pogr��ono ich samych, �ydowice i �ydzi�ta, za pomoc� d�ugich os�k�w. Towarzyszy�y temu wrzaski i pija�stwo. Podchmieleni mo�ojcy gzili si� z podchmielonymi mo�odyciami. Straszne wybuchy �miechu brzmia�y z�owrogo na ciemnych brzegach dnieprowych! Wiatr rozrzuca� ogniska, czerwone g�ownie i iskry, porwane wichur�, lecia�y kona� na fali. Chwilami zrywa� si� pop�och. Od czasu do czasu jaki� g�os pijacki, ochryp�y wo�a� w ciemno�ciach: �Ludy, spasajtes, Jarema ide<a l:href="#fn1553" type="note">[1553]</a>!!� I t�um rzuca� si� na o�lep ku brzegowi, tratowa� si�, spycha� w wod�. Raz ma�o nie roztratowano Zag�oby i kniazi�wny. By�a to piekielna noc, a zdawa�a si� nie mie� ko�ca. Zag�oba wy�ebra� kwart� w�dki, sam pi� i kniazi�wn� zmusza� do picia, bo inaczej zemdla�aby lub wpad�a w gor�czk�. Na koniec fala dnieprowa pocz�a bieli� si� i po�yskiwa�. �wita�o. Dzie� robi� si� chmurny, pos�pny, blady. Zag�oba chcia� co pr�dzej przeprawi� si� na drug� stron�. Szcz�ciem i prom te� naprawiono. Ale �cisk sta� si� przy nim okropny.</p><p>� Miejsce dla dziada, miejsce dla dziada! � krzycza� Zag�oba trzymaj�c przed sob� mi�dzy wyci�gni�tymi r�koma Helen� i broni�c jej od �cisku. � Miejsce dla dziada! Do Chmielnickiego i do Krzywonosa id�! Miejsce dla dziada, dobrzy ludzie, lube mo�ojcy, �eby was czarna �mier� wydusi�a, was i dzieci wasze! Nie widz� dobrze, wpadn� w wod�, pachol� mi utopicie. Ust�pcie, ditki, �eby parali� powytrz�sa� wam wszystkie cz�onki, �eby�cie polegli, �eby�cie na palach pozdychali.</p><p>Tak wrzeszcz�c, kln�c, prosz�c i rozpychaj�c t�um swymi pot�nymi �okciami, wepchn�� naprz�d Helen� na prom, a potem wgramoliwszy si� sam, zaraz pocz�� znowu wrzeszcze�:</p><p>� Dosy� ju� was tu!� Czego si� tak pchacie?� Prom zatopicie, jak was tyle si� tu napcha. Dosy�, dosy�!� Przyjdzie kolej i na was, a je�li nie przyjdzie, mniejsza z tym.</p><p>� Dosy�, dosy�! � wo�ali ci, kt�rzy dostali si� na prom. � Na wod�! Na wod�!</p><p>Wios�a wypr�y�y si� i prom pocz�� oddala� si� od brzegu. Bystra fala zaraz go znios�a nieco z biegiem rzeki, w kierunku Domontowa.</p><p>Przebyli ju� po�ow� szeroko�ci koryta, gdy na prochorowskim brzegu da�y si� s�ysze� krzyki, wo�ania. Zamieszanie okropne wszcz�o si� mi�dzy t�umami, kt�re zosta�y nad wod�; jedni uciekali jak szaleni ku domostwu, drudzy wskakiwali w wod�, a inni krzyczeli, machali r�kami lub rzucali si� na ziemi�.</p><p>� Co to? Co si� sta�o? � pytano na promie.</p><p>� Jarema! � krzykn�� jeden g�os.</p><p>� Jarema, Jarema! Uciekajmy! � wo�ali inni.</p><p>Wios�a pocz�y bi� gor�czkowo o wod�, prom mkn�� jak kozacka czajka<a l:href="#fn1554" type="note">[1554]</a> po fali.</p><p>W tej�e chwili jacy� konni ukazali si� na prochorowskim brzegu.</p><p>� Wojska Jaremy! � wo�ano na promie.</p><p>Konni biegali po brzegu, kr�cili si�, wypytywali o co� ludzi � wreszcie pocz�li krzycze� na p�yn�cych:</p><p>� St�j! St�j!</p><p>Zag�oba spojrza� i zimny pot obla� go od st�p do g�owy: pozna� Kozak�w Bohunowych.</p><p>Rzeczywi�cie by� to Anton ze swymi semenami.</p><p>Ale jako si� rzek�o, pan Zag�oba nigdy na d�ugo g�owy nie traci�; przykry� oczy r�k�, niby to jako cz�ek �le widz�cy wpatrywa� si� musia� czas jaki�, wreszcie pocz�� krzycze�, jakby go kto ze sk�ry obdziera�:</p><p>� Ditki! To Kozacy Wi�niowieckiego! O, dla Boga i �wi�tej-Przeczystej! Pr�dzej do brzegu! Ju� my tamtych, co zostali, od�a�ujemy, a por�ba� prom, bo inaczej pohybel nam wszystkim!!</p><p>� Pr�dzej, pr�dzej, por�ba� prom � wo�ali inni.</p><p>Zrobi� si� krzyk, w�r�d kt�rego nie by�o s�ycha� nawo�ywa� od strony Prochor�wki. W tej chwili prom zgrzytn�� o �wir brzegowy. Ch�opi pocz�li wyskakiwa�, ale jedni nie zd��yli jeszcze wysi���, gdy drudzy rwali ju� burty promu, bili siekierami w dno. Deski i oderwane szczapy pocz�y lata� w powietrzu. Niszczono nieszcz�sny statek z w�ciek�o�ci�, rwano na sztuki i kawa�ki, przestrach za� dodawa� si�y burz�cym.</p><p>A przez ten czas pan Zag�oba krzycza�:</p><p>� R�b, t�ucz, rwij, pal!� Ratuj si�! Jarema idzie! Jarema idzie!</p><p>Tak krzycz�c wycelowa� swoje zdrowe oko na Helen� i pocz�� nim mruga� znacz�co.</p><p>Tymczasem z drugiego brzegu krzyki wzmog�y si� na widok niszczenia statku, ale �e by�o zbyt daleko, przeto nie mo�na by�o zrozumie�, co krzyczano. Wymachiwania r�kami podobne by�y do gr�b i zwi�kszy�y tylko po�piech w niszczeniu.</p><p>Statek znikn�� po chwili, ale nagle ze wszystkich piersi zn�w wyrwa� si� okrzyk grozy i przera�enia:</p><p>� Skaczut w wodu! p�ynut k'nam! � wrzeszczeli ch�opi.</p><p>Jako� naprz�d jeden konny, a za nim kilkudziesi�ciu innych wpar�o konie w wod� i pu�ci�o si� wp�aw do drugiego brzegu. By� to czyn szalonej niemal �mia�o�ci, gdy� z wiosny wezbrana fala p�yn�a pot�niej jak zwykle, tworz�c tu i owdzie liczne wiry i zakr�ty. Porwane p�dem rzeki konie nie mog�y p�yn�� wprost, fala pocz�a je znosi� z nadzwyczajn� szybko�ci�.</p><p>� Nie dop�yn�! � krzyczeli ch�opi.</p><p>� Poton�!</p><p>� S�awa Bohu! O! o! Ju� ko� jeden zanurzy� si�.</p><p>� Na pohybel�e im!</p><p>Konie przep�yn�y trzeci� cz�� rzeki, ale woda znosi�a je w d� coraz silniej. Widocznie pocz�y traci� si�y, z wolna te� zanurza�y si� coraz g��biej. Po chwili siedz�cy na nich mo�ojcy byli ju� do pasa w wodzie. Przeszed� czas jaki�. Nadbiegli ch�opi z Szelepuchy patrzy�, co si� dzieje: ju� tylko �by ko�skie wygl�da�y nad fal�, a mo�ojcom woda dochodzi�a do piersi. Ale te� przep�yn�li ju� p� rzeki. Nagle jeden �eb i jeden mo�ojec znikn�� pod wod�, za nim drugi, trzeci, czwarty, pi�ty� liczba p�yn�cych zmniejsza�a si� coraz bardziej. Po obu stronach rzeki zapanowa�o w t�umach g�uche milczenie, ale szli wszyscy z biegiem wody, �eby widzie�, co si� stanie. Ju� dwie trzecie rzeki przebyte, liczba p�yn�cych zmniejszy�a si� jeszcze, ale s�ycha� ju� ci�kie chrapanie koni i g�osy zach�caj�ce mo�ojc�w; ju� wida�, �e niekt�rzy dop�yn�.</p><p>Nagle g�os Zag�oby rozleg� si� w�r�d ciszy:</p><p>� Hej! ditki! do piszczeli<a l:href="#fn1555" type="note">[1555]</a>! na pohybel kniaziowym!</p><p>Buchn�y dymy, zahucza�y wystrza�y. Krzyk z rzeki zabrzmia� rozpaczliwie i po chwili konie, mo�ojcy, wszystko znik�o. Rzeka by�a pusta, tylko gdzie� ju� dalej, w rozkr�tach fal, zaczernia� czasem brzuch ko�ski, czasem mign�a krasna czapka mo�ojca.</p><p>Zag�oba patrzy� na Helen� i mruga��</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXII</p></title><p>Ksi��� wojewoda ruski, zanim pana Skrzetuskiego siedz�cego na zgliszczach Roz�og�w spotka�, wiedzia� ju� o kl�sce korsu�skiej, gdy� mu o niej pan Polanowski, towarzysz<a l:href="#fn1556" type="note">[1556]</a> ksi���cy husarski, w Sahotynie doni�s�. Poprzednio bawi� ksi��� w Przy�uce<a l:href="#fn1557" type="note">[1557]</a> i stamt�d pana Bogus�awa Maszkiewicza do hetman�w z listem wys�a� pytaj�c, gdzie by mu si� z ca�� pot�g� stawi� kazali. Gdy jednak pana Maszkiewicza z odpowiedzi� hetman�w d�ugo nie by�o wida�, ruszy� ksi��� ku Perejas�awiu<a l:href="#fn1558" type="note">[1558]</a>, wysy�aj�c na wszystkie strony podjazdy oraz rozkazy, by te pu�ki, kt�re jeszcze po Zadnieprzu tu i owdzie by�y rozrzucone, do �ubni�w<a l:href="#fn1559" type="note">[1559]</a> jak naj�pieszniej �ci�ga�y.</p><p>Ale przysz�y wie�ci, �e kilkana�cie chor�gwi kozackich, na granicach ku Tatarszczy�nie w polankach stoj�cych, rozsypa�o si� lub te� do buntu posz�o. Tak wi�c widzia� ksi��� swe si�y nagle uszczuplone i zgryz� si� tym niema�o, bo nie spodziewa� si�, by ci ludzie, kt�rych tylekro� do zwyci�stw prowadzi�, kiedykolwiek opu�ci� go mogli. Jednak�e po spotkaniu z panem Polanowskim i po odebraniu wie�ci o nies�ychanej kl�sce, takow� przed wojskiem zatai� i ci�gn�� dalej ku Dnieprowi, chc�c i�� na o�lep w �rodek burzy i buntu i albo kl�sk� pom�ci�, nies�aw� wojsk zetrze�, albo samemu krew rozla�. S�dzi� przy tym, �e musia�o si� co�, a mo�e i sporo wojska koronnego z pogromu ocali�. Ci, gdyby jego sze�ciotysi�czn� dywizj� wzmogli, m�g�by si� z nadziej� zwyci�stwa z Chmielnickim zmierzy�.</p><p>Stan�wszy tedy w Perejas�awiu poleci� ma�emu panu Wo�odyjowskiemu i panu Kuszlowi, by swoich dragon�w na wszystkie strony, do Czerkas<a l:href="#fn1560" type="note">[1560]</a>, do Mantowa, Siekiernej, Buczacza, Stajek, Trechtymirowa i Rzyszczowa, rozes�ali dla sprowadzenia wszelkich statk�w i prom�w, jakie by si� w okolicy znalaz�y. Po czym wojsko mia�o si� z lewego brzegu do Rzyszczowa przeprawi�. </p><p>Wys�a�cy dowiedzieli si� od spotykanych tu i owdzie zbieg�w o kl�sce, ale we wszystkich onych miejscach ani jednego statku nie znale�li, gdy� jako ju� by�o wspomniane, po�ow� ich hetman wielki koronny dawno dla Krzeczowskiego i Barabasza zabra�, reszt� za� zbuntowana na prawym brzegu czer� z obawy przed ksi�ciem poniszczy�a. Wszelako dosta� si� pan Wo�odyjowski samodziesi�� na prawy brzeg, kazawszy z pni zbi� napr�dce tratw�. Tam schwyta� kilkunastu Kozak�w, kt�rych przed ksi�ciem stawi�. Od nich dowiedzia� si� ksi��� o potwornych rozmiarach buntu i straszliwych owocach, jakie kl�ska korsu�ska ju� zrodzi�a. Ca�a Ukraina, co do jednej g�owy, powsta�a. Bunt rozlewa� si� tak w�a�nie, jak pow�d�, kt�ra tocz�c si� r�wnin�, w mgnieniu oka coraz wi�ksze i wi�ksze przestrzenie zajmuje. Szlachta broni�a si� w zamkach i zameczkach. Ale wiele z nich ju� zdobyto. </p><p>Chmielnicki r�s� z ka�d� chwil� w si�y. Schwytani Kozacy podawali ju� kwot� jego wojsk na dwie�cie tysi�cy ludzi, a za par� dni si�y te mog�y zdwoi� si� �atwo. Dlatego po bitwie sta� jeszcze w Korsuniu<a l:href="#fn1561" type="note">[1561]</a>, a zarazem korzystaj�c z chwili spokoju, wprowadzi� �ad w swoje niezliczone zast�py. Czer� dzieli� na pu�ki, wyznaczy� pu�kownik�w z ataman�w i co do�wiadcze�szych esau��w zaporoskich � wyprawia� podjazdy lub ca�e dywizje dla dobywania pobliskich zamk�w. Zwa�ywszy to wszystko ksi��� Jeremi widzia�, i� i dla braku statk�w, kt�rych przygotowanie dla 6000 wojska zaj�oby kilka tygodni czasu, i dla wybuja�ej nad wszelk� miar� pot�gi nieprzyjaciela nie masz sposobu przeprawienia si� za Dniepr w tych okolicach, w kt�rych obecnie zostawa�. Na radzie wojennej pan Polanowski, pu�kownik Baranowski, stra�nik pan Aleksander Zamojski, pan Wo�odyjowski i Wurcel byli zdania, by na p�noc ku Czernihowu ruszy�, kt�ren<a l:href="#fn1562" type="note">[1562]</a> za g�uchymi lasami le�a�, stamt�d i�� na Lubecz<a l:href="#fn1563" type="note">[1563]</a> i tam dopiero ku Brahinowi<a l:href="#fn1564" type="note">[1564]</a> si� przeprawia�. By�a to droga d�uga i niebezpieczna, bo za czernihowskimi lasami le�a�y ku Brahinowi olbrzymie b�ota, przez kt�re i piechocie nie�atwo si� by�o przeprawia�, a c� dopiero ci�kiej je�dzie, wozom i artylerii! Ksi�ciu wszelako przypad�a do smaku ta rada, pragn�� tylko raz jeszcze przed t� d�ug�, a jak si� spodziewa� i niepowrotn� drog�, na swym Zadnieprzu tu i owdzie si� ukaza�, by wybuchu zaraz nie dopu�ci�, szlacht� pod swe skrzyd�a zgarn��, groz� przej�� i pami�� owej grozy mi�dzy ludem zostawi�, kt�ra pod niebytno�� pana sama jedna mia�a by� str�em kraju i opiekunem tych wszystkich, co z wojskiem poci�gn�� nie mogli. Pr�cz tego ksi�na Gryzelda, panny Zbaraskie, fraucymer<a l:href="#fn1565" type="note">[1565]</a>, dw�r ca�y i niekt�re regimenta, mianowicie piechoty, by�y jeszcze w �ubniach<a l:href="#fn1566" type="note">[1566]</a>, postanowi� wi�c ksi��� p�j�� na ostatnie po�egnanie do �ubni�w.</p><p>Wojska ruszy�y tego� samego dnia, a na czele pan Wo�odyjowski ze swymi dragonami, kt�rzy cho� wszyscy bez wyj�tku Rusini, przecie w kluby dyscypliny uj�ci i w �o�nierza regularnego zmienieni, wierno�ci� prawie wszystkie inne chor�gwie przewy�szali. Kraj by� jeszcze spokojny. Gdzieniegdzie potworzy�y si� ju� kupy hultaj�w, rabuj�c zar�wno dwory, jak i ch�op�w. Tych znacznie po drodze wygnieciono i na pale powbijano. Ale ch�opstwo nigdzie nie powsta�o. Umys�y wrza�y, ogie� by� w ch�opskich oczach i duszach, zbrojono si� po cichu, uciekano za Dniepr. Wszelako strach panowa� jeszcze nad g�odem krwi i mordu. To tylko za z�� wr�b� na przysz�o�� poczytanym by� mog�o, �e w tych nawet wioskach, w kt�rych ch�opi nie pu�cili si� dot�d do Chmiela, uciekali za zbli�aniem si� wojsk ksi���cych, jakby w obawie, by im straszny knia� z twarzy nie wyczyta� tego, co w sumieniach si� kry�o, i z g�ry nie pokara�. Kara� on jednak�e tam, gdzie najmniejsz� oznak� knuj�cego si� buntu znalaz�, a jako natur� mia� i w nagradzaniu, i w karaniu niepohamowan�, kara� bez miary i lito�ci. Mo�na by�o rzec, i� po dw�ch stronach Dniepru b��dzi�y pod�wczas dwa upiory: jeden dla szlachty � Chmielnicki, drugi dla zbuntowanego ludu � ksi��� Jeremi. Szeptano sobie mi�dzy ludem, �e gdy ci dwaj si� zetr�, chyba s�o�ce si� za�mi i wody po wszystkich rzekach poczerwieniej�. Ale starcie nie by�o bliskim, bo �w Chmielnicki, zwyci�zca spod ��tych W�d, zwyci�zca spod Korsunia<a l:href="#fn1567" type="note">[1567]</a>, �w Chmielnicki, kt�ry rozbi� w puch wojska koronne, wzi�� do niewoli hetman�w i teraz sta� na czele setek tysi�cy wojownik�w, po prostu ba� si� tego pana z �ubni�w<a l:href="#fn1568" type="note">[1568]</a>, kt�ry chcia� go szuka� za Dnieprem. Wojska ksi���ce przeby�y w�a�nie �lepor�d, sam za� ksi��� zatrzyma� si� dla wypoczynku w Filipowie, gdy dano mu zna�, �e przybyli wys�a�cy Chmielnickiego z listem i prosz� o pos�uchanie. Ksi��� kaza� im si� stawi� natychmiast. Wesz�o tedy sze�ciu Zaporo�c�w do podstaro�ci�skiego dworku, w kt�rym sta� ksi���, i wesz�o do�� hardo, zw�aszcza najstarszy z nich, ataman Sucharuka, pami�tny na pogrom korsu�ski i na sw� �wie�� pu�kownikowsk� szar��. Ale gdy spojrzeli na oblicze ksi�cia, wnet ogarn�� ich strach tak wielki, �e pad�szy mu do n�g, nie �mieli s�owa przem�wi�.</p><p>Ksi���, siedz�c w otoczeniu co przedniejszego rycerstwa, kaza� im podnie�� si� i pyta�, z czym przybyli. </p><p>� Z listem od hetmana � odpar� Sucharuka. </p><p>Na to ksi��� utkwi� w Kozaku oczy i rzek� spokojnie, lubo z przyciskiem na ka�dym s�owie: </p><p>� Od �otra, hultaja i rozb�jnika, nie od hetmana!</p><p>Zaporo�cy pobledli, a raczej posinieli tylko, i spu�ciwszy g�owy na piersi stali w milczeniu u drzwi.</p><p>Tymczasem ksi��� kaza� panu Maszkiewiczowi wzi�� list i czyta�. </p><p>List by� pokorny. W Chmielnickim, lubo ju� po Korsuniu, lis wzi�� g�r� nad lwem, w�� nad or�em, bo pami�ta�, �e pisze do Wi�niowieckiego<a l:href="#fn1569" type="note">[1569]</a>. �asi� si� mo�e, by uspokoi� i tym �atwiej uk�si�, ale �asi� si�. Pisa�, i� co si� sta�o, z winy Czapli�skiego si� sta�o; a �e hetman�w r�wnie� spotka�a fortuny odmienno��, tedy to nie jego, nie Chmielnickiego wina, ale z�ej ich doli i ucisk�w, jakich na Ukrainie Kozacy doznaj�. Prosi on jednak ksi�cia, by si� o to nie ura�a� i przebaczy� mu to raczy�, za co on zostanie zawsze powolnym i pokornym ksi���cym s�ug�; aby za� �ask� ksi���c� dla wys�annik�w swych zjedna� i od srogo�ci ksi���cego gniewu ich zbawi�, oznajmia, i� towarzysza<a l:href="#fn1570" type="note">[1570]</a> usarskiego, pana Skrzetuskiego, kt�ry na Siczy<a l:href="#fn1571" type="note">[1571]</a> by� pojman, zdrowo wypuszcza.</p><p>Tu nast�powa�y skargi na pych� pana Skrzetuskiego, �e list�w od Chmielnickiego nie chcia� do ksi�cia bra�, czym godno�� jego hetma�sk� i ca�ego wojska zaporoskiego wielce spostponowa�. Tej to w�a�nie pysze i poniewierce, jakie ustawicznie od Lach�w Kozak�w spotyka�y, przypisywa� Chmielnicki wszystko, co si� sta�o, pocz�wszy od ��tych W�d a� do Korsunia. Wreszcie list ko�czy� si� zapewnieniami �alu i wierno�ci dla Rzeczypospolitej oraz zaleceniem pokornych s�u�b, wedle ksi���cej woli. </p><p>S�uchaj�c tego listu, sami wys�a�cy byli zdziwieni, nie wiedzieli bowiem poprzednio, co si� w pi�mie onym znajduje, a przypuszczali, �e pr�dzej obelgi i harde wyzwania ni� pro�by. Jasnym im tylko by�o, �e Chmielnicki nie chcia� wszystkiego na kart� przeciw tak ws�awionemu wodzowi stawi�, i zamiast ca�� pot�g� na niego ruszy�, zwleka�, pokor� �udzi�, oczekiwa� widocznie, by si� si�y ksi���ce w pochodach i walkach z pojedynczymi watahami wykruszy�y, s�owem: widocznie ba� si� ksi�cia. Wys�a�cy spokornieli wi�c jeszcze bardziej i w czasie czytania pilnie oczyma w twarzy ksi���cej czytali, czy czasem �mierci swej nie wyczytaj�. I cho�, id�c, byli na ni� gotowi, przecie teraz strach ich zdejmowa�. A ksi��� s�ucha� spokojnie, jeno od chwili do chwili powieki na oczy spuszcza�, jakby chc�c utajone w nich gromy zatrzyma�, i wida� by�o jak na d�oni, �e gniew straszny trzyma na wodzy. Gdy sko�czono list, nie ozwa� si� ni s�owa do pos�a�c�w, tylko kaza� Wo�odyjowskiemu wzi�� ich precz i pod stra�� zatrzyma�, sam za� zwr�ciwszy si� do pu�kownik�w ozwa� si� w nast�puj�ce s�owa:</p><p>� Wielk� jest chytro�� tego nieprzyjaciela, bo albo mi� chce owym listem u�pi�, by na u�pionego napa��, albo-li w g��b Rzeczypospolitej poci�gnie, tam uk�ad zawrze, przebaczenie od powolnych stan�w i kr�la uzyska, a wtenczas b�dzie si� czu� bezpiecznym, bo gdybym go d�u�ej chcia� wojowa�, tedy nie on ju�, ale ja post�pi�bym wbrew woli Rzeczypospolitej i za rebelizanta bym uchodzi�. </p><p>Wurcel a� si� za g�ow� z�apa�. </p><p>� <emphasis>O vulpes astuta<a l:href="#fn1572" type="note">[1572]</a></emphasis>! </p><p>� Co tedy radzicie czyni�, mo�ci panowie? � rzek� ksi���. � M�wcie �mia�o, a potem ja wam swoj� wol� oznajmi�. </p><p>Stary Za�wilichowski, kt�ry ju� od dawna, porzuciwszy Czehryn<a l:href="#fn1573" type="note">[1573]</a>, z ksi�ciem si� by� po��czy�, rzek�: </p><p>� Niech�e si� stanie wedle woli waszej ksi���cej mo�ci; ale je�li radzi� wolno, tedy powiem, �e zwyk��� sobie bystro�ci� wasza ksi���ca mo�� intencje Chmielnickiego wyrozumia�, gdy� takie one s�, a nie inne; mniema�bym przeto, �e na list jego nic nie potrzeba zwa�a�, ale ksi�n� pani� wpoprz�d ubezpieczywszy, za Dniepr i�� i wojn� rozpocz��, nim Chmielnicki jakowe uk�ady zawi��e; wstyd by to bowiem i dyshonor by� dla Rzeczypospolitej, by takie <emphasis>insulta</emphasis><a l:href="#fn1574" type="note">[1574]</a> p�azem pu�ci� mia�a. Zreszt� (tu zwr�ci� si� do pu�kownik�w) czekam zdania waci�w, mego za nieomylne nie podaj�c.</p><p>Stra�nik obozowy pan Aleksander Zamojski w szabl� si� uderzy�. </p><p>� Mo�ci chor��y, <emphasis>senectus</emphasis><a l:href="#fn1575" type="note">[1575]</a> przez was m�wi i <emphasis>sapientia</emphasis><a l:href="#fn1576" type="note">[1576]</a>. Trzeba �eb urwa� tej hydrze, p�ki za� si� nie rozro�nie i nas samych nie po�re.</p><p>� Amen! � rzek� ksi��� Muchowiecki. </p><p>Inni pu�kownicy, zamiast m�wi�, pocz�li za przyk�adem pana stra�nika trzaska� szablami a sapa�, a zgrzyta�, pan Wurcel za� zabra� g�os w ten spos�b: </p><p>� Mo�ci ksi���! Kontempt to nawet jest dla imienia waszej ksi���cej mo�ci, i� �w �otr pisa� si� do waszej ksi���cej mo�ci odwa�y�, bo ataman koszowy<a l:href="#fn1577" type="note">[1577]</a> nosi w sobie preeminencj�<a l:href="#fn1578" type="note">[1578]</a> od Rzeczypospolitej potwierdzon� i uznan�, czym nawet kurzeniowi<a l:href="#fn1579" type="note">[1579]</a> zas�ania� si� mog�. Ale to jest hetman samozwa�czy, kt�ren nie inaczej, jedno za zb�jc� uwa�any by� mo�e, w czym pan Skrzetuski chwalebnie si� spostrzeg�, gdy list�w jego do waszej ksi���cej mo�ci bra� nie chcia�.</p><p>� Tak te� i ja my�l� � rzek� ksi��� � a poniewa� jego samego nie mog� dosi�gn��, przeto w osobach swych wys�annik�w ukaranym zostanie. </p><p>To rzek�szy zwr�ci� si� do pu�kownika tatarskiej nadwornej chor�gwi:</p><p>� Mo�ci Wierszu��, ka� wa�� swoim Tatarom tych Kozak�w po�cina�, dla naczelnego za� palik zastruga� i nie mieszkaj�c go zasadzi�.</p><p>Wierszu�� pochyli� sw� rud� jak p�omie� g�ow� i wyszed�, a ksi�dz Muchowiecki, kt�ry zwykle ksi�cia hamowa�, r�ce z�o�y� jak do modlitwy i w oczy mu b�agalnie patrzy� pragn�c �ask� wypatrzy�.</p><p>� Wiem, ksi�e, o co ci chodzi � rzek� ksi��� wojewoda � ale nie mo�e by�. Trzeba tego i dla okrucie�stw, kt�re oni tam za Dnieprem spe�niaj�, i dla godno�ci naszej, i dla dobra Rzeczypospolitej. Trzeba, aby si� dowodnie okaza�o, i� jest kto�, co si� jeszcze tego wata�ki<a l:href="#fn1580" type="note">[1580]</a> nie l�ka i jak zb�ja go traktuje, kt�ren cho� pokornie pisze, przecie zuchwale post�puje i na Ukrainie jakby udzielny ksi��� sobie poczyna, i taki paroksyzm na Rzeczpospolit� sprowadza, jakiego z dawna nie dozna�a.</p><p>� Mo�ci ksi���, on pana Skrzetuskiego, jako pisze, odes�a� � rzek� nie�mia�o ksi�dz.</p><p>� Dzi�kuj�� w jego imieniu, �e go z rezunami<a l:href="#fn1581" type="note">[1581]</a> r�wnasz. � Tu ksi��� zmarszczy� brwi. � Wreszcie do�� o tym. Widz� � m�wi� dalej, zwracaj�c si� do pu�kownik�w � �e waszmo�ciowie wszyscy <emphasis>sufragia</emphasis><a l:href="#fn1582" type="note">[1582]</a> za wojn� dajecie; taka jest i moja wola. P�jdziemy tedy na Czernih�w<a l:href="#fn1583" type="note">[1583]</a>, zabieraj�c szlacht� po drodze, a pod Brahinem<a l:href="#fn1584" type="note">[1584]</a> si� przeprawimy, za czym ku po�udniowi ruszy� nam wypadnie. Teraz do �ubni�w<a l:href="#fn1585" type="note">[1585]</a>!</p><p>� Bo�e nam pom�! � rzekli pu�kownicy.</p><p>W tej chwili drzwi si� otworzy�y i ukaza� si� w nich Roztworowski, namiestnik wo�oskiej<a l:href="#fn1586" type="note">[1586]</a> chor�gwi, wys�any przed dwoma dniami w trzysta koni na podjazd.</p><p>� Mo�ci ksi���! � zawo�a� � rebelia szerzy si�! Roz�ogi spalone, w Wasi��wce chor�giew do nogi wybita.</p><p>� Jak? co? gdzie? � pytano ze wszystkich stron.</p><p>Ale ksi��� skin�� r�k�, by milczano, i sam pyta�:</p><p>� Kto to uczyni� � hultaje czy jakowe wojsko?</p><p>� M�wi�, �e Bohun.</p><p>� Bohun?</p><p>� Tak jest.</p><p>� Kiedy si� to sta�o?</p><p>� Przed trzema dniami.</p><p>� Szed�e� wa�� �ladem? Dogna�e�, schwyta�e� j�zyka?</p><p>� Szed�em �ladem, dogna� nie mog�em, gdy� po trzech dniach by�o za p�no. Wie�cim po drodze zbiera�; uciekali z powrotem ku Czehrynowi<a l:href="#fn1587" type="note">[1587]</a>, potem si� rozdzielili. Po�owa posz�a ku Czerkasom<a l:href="#fn1588" type="note">[1588]</a>, po�owa ku Zo�otonoszy i Prochor�wce.</p><p>Na to pan Kuszel:</p><p>� A tom ja spotka� ten oddzia�, kt�ren szed� ku Prochor�wce, o czym waszej ksi���cej mo�ci donosi�em. Powiadali si� by� wys�anymi od Bohuna, by ucieczki ch�opstwa za Dniepr nie dopuszcza�, przeto ich pu�ci�em wolno.</p><p>� G�upstwo� wa�� zrobi�, ale ci� nie winuj�. Trudno si� tu nie myli�, gdy zdrada na ka�dym kroku i grunt pod nogami piecze � rzek� ksi���.</p><p>Nagle u�api� si� za g�ow�.</p><p>� Bo�e wszechmog�cy! � zakrzykn�� � przypominam sobie, co mnie Skrzetuski powiada�, �e Bohun na niewinno�� Kurcewicz�wny si� zasadzi�. Rozumiem teraz, czemu Roz�ogi spalone. Dziewka musi by� porwana. Hej, Wo�odyjowski! sam tu! We�miesz wa�� pi��set koni i ku Czerkasom jeszcze raz ruszysz; Bychowiec w pi��set Wo�och�w<a l:href="#fn1589" type="note">[1589]</a> niech na Zo�otonosz� do Prochor�wki idzie. Koni nie �a�owa�; kt�ren mi dziewczyn� odbije, Jeremi�wk� w do�ywocie we�mie. Rusza�! Rusza�!</p><p>Po czym do pu�kownik�w:</p><p>� Mo�ci panowie, a my na Roz�ogi do �ubni�w<a l:href="#fn1590" type="note">[1590]</a>!</p><p>Tu pu�kownicy wysypali si� spod staro�ci�skiego dworku i skoczyli do swoich chor�gwi. R�kodajni<a l:href="#fn1591" type="note">[1591]</a> pobiegli na ko� siada�; ksi�ciu te� dzianeta cisawego sprowadzono, kt�rego zwykle w pochodach za�ywa�. Za chwil� chor�gwie ruszy�y i wyci�gn�y si� d�ugim, barwistym i b�yszcz�cym w�em po filipowieckiej drodze.</p><p>Wedle ko�owrotu krwawy widok uderzy� �o�nierskie oczy. Na p�ocie w chrustach wida� by�o pi�� odci�tych g��w kozaczych, kt�re patrzy�y na przechodz�ce wojska martwymi bia�kami otwartych oczu, a opodal, ju� za ko�owrotem, na zielonym pag�rku, rzuca� si� jeszcze i drga�, zasadzony na pal, ataman Sucharuka. Ostrze przesz�o ju� p� cia�a, ale d�ugie godziny konania znaczy�y si� jeszcze nieszcz�snemu atamanowi, bo i do wieczora m�g� tak drga�, zanimby �mier� go uspokoi�a. Teraz za� nie tylko �yw by�, ale oczy straszne zawraca� za chor�gwiami, w miar� jak kt�ra przechodzi�a; oczy, kt�re m�wi�y: �Bogdaj was B�g pokara�, was i dzieci, i wnuki wasze do dziesi�tego pokolenia, za krew, za rany, za m�ki! Bogdaje�cie scze�li, wy i wasze plemi�! Bogdaj wszystkie nieszcz�cia w was bi�y! Bogdaje�cie konali ci�gle i ni umrze�, ni �y� nie mogli!� A cho� to prosty by� Kozak, cho� kona� nie w purpurze ani w z�otog�owiu, ale w sinym �upaniku, i nie w komnacie zamkowej, ale pod go�ym niebem, na palu, przecie owa m�ka jego, owa �mier� kr���ca mu nad g�ow� tak� okry�y go powag�, tak� si�� w�o�y�y w jego spojrzenie, takie morze nienawi�ci w jego oczy, i� wszyscy dobrze zrozumieli, co chcia� m�wi� � i chor�gwie przeje�d�a�y w milczeniu ko�o niego, a on w z�otych blaskach po�udnia g�rowa� nad nimi i �wieci� na �wie�o ostruganym palu jako pochodnia�</p><p>Ksi��� przejecha�, okiem nie rzuciwszy, ksi�dz Muchowiecki krzy�em nieszcz�snego prze�egna� i ju� mijali wszyscy, a� jakie� pachol� spod usarskiej chor�gwi, nie pytaj�c si� nikogo o pozwolenie, zatoczy�o konikiem na wzg�rze i przy�o�ywszy pistolet do ucha ofiary, jednym strza�em sko�czy�o jej m�k�. Zadr�eli wszyscy na tak zuchwa�y i wykraczaj�cy przeciw wojennej dyscyplinie post�pek i znaj�c surowo�� ksi�cia zgo�a ju� za zgubionego pacho�ka uwa�ali; ale ksi��� nie m�wi� nic: czy udawa�, �e nie s�yszy, czy te� by� tak w my�lach pogr��ony, do��, �e pojecha� dalej spokojnie i wieczorem dopiero kaza� wo�a� pacho�ka.</p><p>Stan�� wyrostek ledwie �ywy przed pa�skim obliczem i my�la�, �e w�a�nie ziemia rozpada mu si� pod nogami. A ksi��� spyta�:</p><p>� Jak ci� zowi�?</p><p>� �ele�ski.</p><p>� Ty strzeli�e� do Kozaka?</p><p>� Ja � wyj�ka�o blade jak p��tno pachol�.</p><p>� Przecz-�e� to uczyni�<a l:href="#fn1592" type="note">[1592]</a>?</p><p>� Gdy� na m�k� patrze� nie mog�em.</p><p>Ksi���, zamiast si� rozgniewa�, rzek�:</p><p>� Oj, napatrzysz ty si� ich post�pk�w, �e od tego widoku lito�� od ciebie jako anio� odleci. Ale �e� dla lito�ci swoje zawa�y� �ycie, przeto ci skarbnik w �ubniach<a l:href="#fn1593" type="note">[1593]</a> dziesi�� czerwonych z�otych wyp�aci i do mojej osoby na s�u�b� ci� bior�.</p><p>Dziwili si� wszyscy, i� tak sko�czy�a si� owa sprawa, ale wtem dano zna�, �e podjazd od bliskiej Zo�otonoszy przyjecha�, i umys�y zwr�ci�y si� w inn� stron�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXIII</p></title><p>P�nym wieczorem, przy ksi�ycu, dosz�y wojska do Roz�og�w. Tam pana Skrzetuskiego na swej kalwarii<a l:href="#fn1594" type="note">[1594]</a> zasta�y siedz�cego. Rycerz, jak wiadomo, z b�lu i m�ki zupe�nie si� zapami�ta�, a gdy dopiero ksi�dz Muchowiecki do przytomno�ci go wr�ci�, oficerowie wzi�li go mi�dzy siebie, wita� i pociesza� zacz�li, a osobliwie pan Longinus Podbipi�ta, kt�ren ju� od �wierci<a l:href="#fn1595" type="note">[1595]</a> w chor�gwi Skrzetuskiego by� sowitym towarzyszem. Got�w mu te� by� towarzyszy� we wzdychaniach i p�akaniu i zaraz �lub nowy na jego intencj� uczyni�, �e wtorki do �mierci suszy� b�dzie, je�li B�g w jakikolwiek spos�b ze�le namiestnikowi pocieszenie. Tymczasem poprowadzono pana Skrzetuskiego do ksi�cia, kt�ren w ch�opskiej chacie si� zatrzyma�. Ten, gdy swego ulubie�ca ujrza�, nie rzek� ni s�owa, tylko mu ramiona otworzy� i czeka�. Pan Jan rzuci� si� natychmiast z wielkim p�akaniem w owe ramiona, a ksi��� do piersi go cisn��, w g�ow� ca�owa�, przy czym obecni oficerowie widzieli �zy w jego dostojnych oczach.</p><p>Po chwili dopiero m�wi� pocz��:</p><p>� Jako syna ci� witam, gdy� tak my�la�em, i� ci� ju� nie ujrz� wi�cej. Znie��e m�nie twoje brzemi� i na to pami�taj, �e tysi�ce b�dziesz mia� towarzysz�w w nieszcz�ciu, kt�rzy potrac� �ony, dzieci, rodzic�w, krewnych i przyjaci�. A jako kropla ginie w oceanie, niech�e tak twoja bole�� w morzu powszechnej bole�ci utonie. Gdy na ojczyzn� mi�� tak straszne przysz�y termina, kto m�em jest i miecz przy boku nosi, ten si� p�akaniu nad swoj� strat� nie odda, ale na ratunek tej wsp�lnej matce po�pieszy i albo w sumieniu zyska uspokojenie, albo s�awn� �mierci� pol�e i koron� niebiesk�, a z ni� wiekuist� szcz�liwo�� posi�dzie.</p><p>� Amen! � rzek� kapelan Muchowiecki.</p><p>� O mo�ci ksi���, wola�bym j� zmar�� widzie�! � j�cza� rycerz.</p><p>� P�acz�e, bo wielk� jest twoja strata, i my z tob� p�aka� b�dziem, gdy� nie do pogan, nie do dzikich Scyt�w ani Tatar�w, jeno do braci i towarzysz�w �yczliwych przyjecha�e�, ale tak sobie powiedz: �Dzi� p�acz� nad sob�, a jutro ju� nie moje� � bo to wiedz, i� jutro na b�j ruszamy.</p><p>� P�jd� z wasz� ksi���c� mo�ci� na kraj �wiata, ale pocieszy� si� nie mog�, bo mi tak bez niej ci�ko, �e ot, nie mog�, nie mog�</p><p>I biedny �o�nierzysko to si� za g�ow� chwyta�, to palce w z�by wk�ada� i gryz� je, by j�ki pot�umi�, bo go wichura rozpaczy znowu targa�a.</p><p>� Rzek�e�: Sta� si� wola Twoja! � m�wi� surowo ksi�dz.</p><p>� Amen, amen! Woli Jego si� poddaj�, jeno� z b�lem� nie mog� da� rady � odpowiedzia� przerywanym g�osem rycerz.</p><p>I wida� by�o, jak si� �ama�, jak si� pasowa�, a� m�ka jego wszystkim �zy wycisn�a, a czulsi, jako pan Wo�odyjowski i pan Podbipi�ta, strumienie prawdziwe wylewali. Ten ostatni r�ce sk�ada� i powtarza� �a�o�nie:</p><p>� Braciaszku, braciaszku, pohamuj si�!</p><p>� S�uchaj � rzek� nagle ksi��� � mam wie��, �e Bohun st�d ku �ubniom goni�, bo mi w Wasi��wce ludzi wysiek�. Nie desperuj�e naprz�d, bo mo�e on jej nie dosta�, gdy� po c� by si� ku �ubniom<a l:href="#fn1596" type="note">[1596]</a> puszcza�?</p><p>� Jako �ywo, mo�e to by�! � zakrzykn�li oficerowie. � B�g ci� pocieszy.</p><p>Pan Skrzetuski oczy otworzy�, jakby nie rozumia�, co m�wi�, nagle nadzieja za�wita�a i w jego umy�le, wi�c rzuci� si� jak d�ugi do n�g ksi���cych.</p><p>� O mo�ci ksi���! �ycie, krew! � wo�a�.</p><p>I nie m�g� wi�cej m�wi�. Zes�ab� tak, i� pan Longinus musia� go podnie�� i posadzi� na �awce, ale ju� zna� mu by�o z twarzy, �e si� owej nadziei uchwyci� jak ton�cy deski i �e go bole�� opu�ci�a. Za� inni rozdmuchiwali ow� iskr� m�wi�c, �e mo�e swoj� kniazi�wn� w �ubniach znajdzie. Po czym przeprowadzono go do innej chaty, a nast�pnie przyniesiono miodu i wina. Namiestnik chcia� pi�, ale dla �ci�ni�tego gard�a nie m�g�; natomiast towarzysze wierni pili, a podpiwszy, pocz�li go �ciska�, ca�owa� i dziwi� si� nad jego chudo�ci� i oznakami choroby, kt�re na twarzy nosi�.</p><p>� Jako Piotrowin wygl�dasz! � m�wi� gruby pan Dzik.</p><p>� Musieli ci� tam w Siczy<a l:href="#fn1597" type="note">[1597]</a> insultowa�<a l:href="#fn1598" type="note">[1598]</a>, je�� i pi� nie dawa�?</p><p>� Powiedz, co� ci� spotyka�o?</p><p>� Kiedy indziej opowiem � m�wi� s�abym g�osem pan Skrzetuski. � Poranili mi� i chorowa�em.</p><p>� Poranili go! � wo�a� pan Dzik.</p><p>� Poranili, cho� pos�a � odrzek� pan �leszy�ski.</p><p>I obaj patrzyli na si� ze zdumieniem nad zuchwa�o�ci� kozack�, a potem zacz�li si� �ciska� z wielkiej ku panu Skrzetuskiemu przychylno�ci.</p><p>� A widzia�e� Chmielnickiego?</p><p>� Tak jest.</p><p>� Dawajcie go nam sam! � krzycza� Migurski � wnet go tu b�dziem bigosowali!</p><p>Na takich rozmowach zesz�a noc. Nad ranem dano zna�, �e i ten drugi podjazd, kt�ry w dalsz� drog� ku Czerkasom<a l:href="#fn1599" type="note">[1599]</a> by� pos�any, wr�ci�. Podjazd oczywi�cie Bohuna nie dogna� ani nie schwyta�, wszelako przywi�z� dziwne wiadomo�ci. Sprowadzi� on wielu spotkanych na drodze ludzi, kt�rzy przed dwoma dniami Bohuna widzieli. Ci m�wili, i� wata�ka<a l:href="#fn1600" type="note">[1600]</a> widocznie kogo� goni�, wsz�dy bowiem rozpytywa�, czy nie widziano grubego szlachcica uciekaj�cego z kozaczkiem. Przy tym �pieszy� si� bardzo i lecia� na z�amanie karku. Ludzie owi zar�czali tak�e, �e nie widzieli, aby Bohun jak� pann� uwozi�, kt�ra gdyby by�a, tedyby si� jej dopatrzyli niezawodnie, gdy� semen�w<a l:href="#fn1601" type="note">[1601]</a> niewielu przy Bohunie si� znajdowa�o. Nowa otucha, ale i nowa troska wst�pi�a w serce pana Skrzetuskiego, gdy� relacje owe by�y po prostu dla niego niezrozumia�e.</p><p>Nie rozumia� bowiem, dlaczego Bohun goni� pocz�tkowo w stron� �ubni�w<a l:href="#fn1602" type="note">[1602]</a>, rzuci� si� na prezydium<a l:href="#fn1603" type="note">[1603]</a> wasi�owskie, a potem nagle zwr�ci� si� w stron� Czerkas. �e Heleny nie porwa�, to zdawa�o si� by� pewnym, bo pan Kuszel spotka� oddzia� Antonowski, w kt�rym jej nie by�o, ludzie za� sprowadzeni teraz od strony Czerkas nie widzieli jej przy Bohunie. Gdzie� wi�c by� mog�a? Gdzie si� schroni�a? Uciek�a-li? Je�li tak, to w kt�r� stron�? Dla jakich powod�w mog�a ucieka� nie do �ubni�w, ale ku Czerkasom lub Zo�otonoszy? A jednak oddzia�y Bohunowe goni�y i polowa�y na kogo� ko�o Czerkas i Prochor�wki. Ale czemu znowu rozpytywa�y si� o szlachcica z kozaczkiem? Na wszystkie te pytania nie znajdowa� namiestnik odpowiedzi.</p><p>� Rad�cie�e, m�wcie, t�umaczcie, co to si� znaczy � rzek� do oficer�w � bo moja g�owa nic po tym!</p><p>� Przecie my�l�, �e ona musi by� w �ubniach � rzecze pan Migurski.</p><p>� Nie mo�e to by� � odpar� chor��y Za�wilichowski � bo gdyby ona by�a w �ubniach, tedy Bohun co pr�dzej do Czehryna<a l:href="#fn1604" type="note">[1604]</a> by si� schroni�, nie za� pod hetman�w si� podsuwa�, o kt�rych pogromie nie m�g� jeszcze wiedzie�. Je�eli za� semen�w podzieli� i gna� we dwie strony, to ju�, m�wi� waci, nie za kim innym, jeno za ni�.</p><p>� A przecz<a l:href="#fn1605" type="note">[1605]</a> o starego szlachcica i o kozaczka pyta�?</p><p>� Nie potrzeba na to wielkiej <emphasis>sagacitatis</emphasis><a l:href="#fn1606" type="note">[1606]</a>, aby odgadn��, �e je�li ucieka�a, to nie w bia�og�owskich szatach, ale chyba w przebraniu, aby �ladu za sob� nie dawa�. Tak tedy mniemam, i� ten kozaczek to ona.</p><p>� O, jako �ywo, jako �ywo! � powt�rzyli inni.</p><p>� Ba, ale kto �w szlachcic?</p><p>� Tego ja nie wiem � m�wi� stary chor��y � ale o to mo�na by si� i rozpyta�. Musieli przecie ch�opi widzie�, kto tu by� i co si� zdarzy�o. Dawajcie no tu sam gospodarza tej chaty.</p><p>Oficerowie skoczyli i wkr�tce przywiedli za kark z obory pidsusidka<a l:href="#fn1607" type="note">[1607]</a>.</p><p>� Ch�opie � rzek� Za�wilichowski � a by�e�, gdy Kozacy z Bohunem na dw�r napadli?</p><p>Ch�op, jako zwykle, pocz�� si� przysi�ga�, �e nie by�, �e niczego nie widzia� i o niczym nie wie, ale pan Za�wilichowski wiedzia�, z kim ma do czynienia, wi�c rzek�:</p><p>� O, wier�, poga�ski synu, �e� ty siedzia� pod �aw�, gdy dw�r rabowali! Powiedz to innemu � ot, tu le�y czerwony z�oty, a tam czeladnik z mieczem stoi � obieraj! W ostatku i wie� spalimy, krzywda ubogim ludziom przez ciebie si� stanie.</p><p>Dopiero� pidsusidok j�� opowiada�, co widzia�. Gdy Kozacy hula� na majdanie przede dworem pocz�li, tedy poszed� z innymi zobaczy�, co si� dzieje. S�yszeli, �e kniaziowa i kniazie pobici, ale �e Miko�aj atamana porani�, kt�ren te� le�y jak bez duszy. Co si� z pann� sta�o, nie mogli si� dopyta�, ale drugiego dnia �witaniem zas�yszeli, �e uciek�a z jednym szlachcicem, kt�ry z Bohunem przyby�.</p><p>� Ot, co jest! ot, co jest! � m�wi� pan Za�wilichowski. � Masz, ch�opie, czerwony z�oty: widzisz, �e� krzywda si� nie dzieje. A ty widzia� tego szlachcica? Czy to kto z okolicy?</p><p>� Widzia� ja jego, pane, ale to nietutejszy.</p><p>� A jak�e wygl�da�?</p><p>� Gruby, pane, jak piec, z siw� brod�. A proklinaw kak didko<a l:href="#fn1608" type="note">[1608]</a>. �lepy na jedno oko.</p><p>� O dla Boga! � rzecze pan Longinus � ta� to chyba pan Zag�oba!� albo kto? a?</p><p>� Zag�oba? Czekaj wa�! Zag�oba. Mog�oby to by�! Oni w Czehrynie<a l:href="#fn1609" type="note">[1609]</a> si� z Bohunem pow�chali, pili i w ko�ci grali. Mo�e to by�. Jego to konterfekt<a l:href="#fn1610" type="note">[1610]</a>.</p><p>Tu pan Za�wilichowski zwr�ci� si� zn�w do ch�opa:</p><p>� I to �w szlachcic z pann� uciek�?</p><p>� Tak jest. Tak my s�yszeli.</p><p>� A wy znacie Bohuna dobrze?</p><p>� Oj i oj! pane. On tu przecie miesi�cami przesiadywa�.</p><p>� A mo�e �w szlachcic za jego wol� j� uwi�z�?</p><p>� Gdzie tam, pane! On Bohuna zwi�za� i �upanikiem okr�ci�, a pann�, m�wili, porwa�, �e tyle j� oko ludzkie widzia�o. Ataman tak wy�, jak siromacha<a l:href="#fn1611" type="note">[1611]</a>. Do dnia kaza� si� mi�dzy konie uwi�za� i do �ubni�w<a l:href="#fn1612" type="note">[1612]</a> pogna�, ale nie zgoni�. Potem te� gna� w inn� stron�.</p><p>� Chwa�a b�d� Bogu! � rzecze Migurski � to ona mo�e by� w �ubniach, bo �e gonili i ku Czerkasom<a l:href="#fn1613" type="note">[1613]</a>, to nic nie znaczy; nie znalaz�szy jej tam, pr�bowali tu.</p><p>Pan Skrzetuski kl�cza� ju� i modli� si� �arliwie.</p><p>� No, no! � mrucza� stary chor��y � nie spodziewa�em si� po Zag�obie tego animuszu, by on z tak bitnym m�em, jako jest Bohun, zadrze� si� o�mieli�. Prawda, �e panu Skrzetuskiemu bardzo by� �yczliwy za �w tr�jniak �ubnia�ski, kt�ry�my razem w Czehrynie pili, i nieraz mnie o tym m�wi�, i zacnym kawalerem go nazywa�� No, no! a� mnie si� w g�owie nie mie�ci, bo i za Bohunowe pieni�dze wypi� on przecie niema�o. Ale by Bohuna mia� zwi�za�, a pann� porwa� � tak �mia�ego post�pku od niego nie wygl�da�em, gdy�em mia� go za warcho�a i tch�rza. Obrotny on jest, ale kolorysta z niego wielki, a u takich ludzi ca�a odwaga zwykle w g�bie spoczywa.</p><p>� Niech�e on sobie b�dzie, jaki chce, do��, �e kniazi�wn� z r�k rozb�jnickich wydosta� � rzecze pan Wo�odyjowski. � A �e, jak wida�, na fortelach mu nie zbywa, wi�c pewnikiem tak z ni� umknie, by od nieprzyjaci� by� bezpieczny.</p><p>� Jego w�asne gard�o w tym � odpowiedzia� Migurski.</p><p>Po czym zwr�ci� si� do pana Skrzetuskiego:</p><p>� Pociesz�e si�, towarzyszu mi�y!</p><p>� Jeszcze ci wszyscy b�dziem dru�bowali!</p><p>� I popijemy si� na weselu.</p><p>Za�wilichowski doda�:</p><p>� Je�li on ucieka� za Dniepr, a o pogromie korsu�skim si� dowiedzia�, to powinien by� do Czernihowa<a l:href="#fn1614" type="note">[1614]</a> si� zwr�ci�, a w takim razie w drodze go dognamy.</p><p>� Za pomy�lny koniec trosk�w<a l:href="#fn1615" type="note">[1615]</a> i umartwie� naszego przyjaciela! � zawo�a� �leszy�ski.</p><p>Pocz�to wznosi� wiwaty dla pana Skrzetuskiego, kniazi�wny, ich przysz�ych potomk�w i pana Zag�oby, i tak schodzi�a noc. �witaniem zatr�biono wsiadanego � wojska ruszy�y do �ubni�w<a l:href="#fn1616" type="note">[1616]</a>.</p><p>Poch�d odbywa� si� szybko, gdy� hufce ksi���ce sz�y bez tabor�w. Chcia� by� pan Skrzetuski z tatarsk� chor�gwi� naprz�d skoczy�, ale zbyt by� os�abiony, zreszt� ksi��� trzyma� go przy swej osobie, bo �yczy� mie� relacj� z namiestnikowego pos�owania do Siczy<a l:href="#fn1617" type="note">[1617]</a>. Musia� wi�c rycerz spraw� zdawa�, jako jecha�, jak go na Chortycy<a l:href="#fn1618" type="note">[1618]</a> napadli i do Siczy powlekli, tylko o swych certacjach<a l:href="#fn1619" type="note">[1619]</a> z Chmielnickim zamilcza�, by si� nie zdawa�o, �e sobie chwalb� czyni. Najbardziej zalterowa�a ksi�cia wiadomo�� o tym, �e stary Grodzicki proch�w nie mia� i �e przeto d�ugo si� broni� nie obiecywa�.</p><p>� Szkoda to jest niewypowiedziana � m�wi� � bo si�a<a l:href="#fn1620" type="note">[1620]</a> by ta forteca mog�a rebelii przeszkadza� i wstr�t�w czyni�. M�� te� to wielki jest pan Grodzicki, prawdziwe Rzeczypospolitej <emphasis>decus et praesidium<a l:href="#fn1621" type="note">[1621]</a></emphasis>. Czemu� on jednak do mnie po prochy nie przys�a�? By�bym mu by� z piwnic �ubia�skich udzieli�.</p><p>� S�dzi� wida�, �e hetman wielki<a l:href="#fn1622" type="note">[1622]</a><emphasis>ex officio<a l:href="#fn1623" type="note">[1623]</a></emphasis> powinien by� o tym pami�ta� � rzek� pan Skrzetuski.</p><p>� A wierz� � rzek� ksi��� i umilk�.</p><p>Po chwili jednak m�wi� dalej:</p><p>� Wojennik to stary i do�wiadczony, hetman wielki, ale zbyt on dufa� w sobie, i tym si� zgubi�. Wszak�e on ca�� t� rebeli� lekcewa�y� i gdym mu si� z pomoc� kwapi�, wcale nie chciwie mnie wygl�da�. Nie chcia� si� z nikim s�aw� dzieli�, ba� si�, �e mnie wiktori�<a l:href="#fn1624" type="note">[1624]</a> przypisz��</p><p>� Tak i ja mniemam � rzek� powa�nie Skrzetuski.</p><p>� Batogami zamierza� Zaporo�e uspokoi�, i ot, co si� zdarzy�o. B�g pych� skara�. Pych� te� to, Bogu samemu niezno�n�, ginie ta Rzeczpospolita i podobno nikt tu nie jest bez winy�</p><p>Ksi��� mia� s�uszno��, gdy� nawet i on sam nie by� bez winy. Nie tak to dawno jeszcze, jak w sprawie z panem Aleksandrem Koniecpolskim o Hadziacz ksi��� wjecha� w cztery tysi�ce ludzi do Warszawy, kt�rym rozkaza�, aby je�li b�dzie zmuszony do przysi�gi w senacie, do izby senatorskiej wpadli i wszystkich siekli. A czyni� to nie przez co innego, jeno tak�e przez pych�, kt�ra nie chcia�a pozwoli�, by go do przysi�gi poci�gano, s�owom nie wierz�c.</p><p>Mo�e w tej chwili przypomnia� sobie on� spraw�, bo si� zamy�li� � i jecha� dalej w milczeniu, b��dz�c oczyma po szerokich stepach okalaj�cych go�ciniec � a mo�e my�la� o losach tej Rzeczypospolitej, kt�r� kocha� ze wszystkich si� swej gor�cej duszy, a dla kt�rej zdawa�a si� zbli�a� <emphasis>dies irae et calamitatis<a l:href="#fn1625" type="note">[1625]</a></emphasis>.</p><p>A� te� po po�udniu pokaza�y si� z wysokiego brzegu Su�y<a l:href="#fn1626" type="note">[1626]</a> wyd�te kopu�ki cerkwi �ubnia�skich<a l:href="#fn1627" type="note">[1627]</a>, b�yszcz�cy dach i spiczaste wie�e ko�cio�a �w. Micha�a. Wojska powoli wchodzi�y i zesz�o a� do wieczora. Sam ksi��� uda� si� natychmiast na zamek, w kt�rym, wedle naprz�d wys�anych rozkaz�w, wszystko mia�o by� do drogi gotowe; chor�gwie za� roztasowywa�y si� na noc w mie�cie, co nie by�o rzecz� �atw�, bo zjazd by� wielki. Wskutek wie�ci o post�pach wojny domowej na prawym brzegu i wskutek wrzenia mi�dzy ch�opstwem ca�e szlacheckie Zadnieprze zwali�o si� do �ubni�w. Przyci�ga�a szlachta z dalekich nawet okolic, z �onami, dzie�mi, czeladzi�, ko�mi, wielb��dami i ca�ymi stadami byd�a. Pozje�d�ali si� tak�e komisarze ksi���cy, podstaro�ciowie, najrozmaitsi oficjali�ci<a l:href="#fn1628" type="note">[1628]</a> stanu szlacheckiego, dzier�awcy, �ydzi � s�owem, wszyscy, przeciw kt�rym bunt ostrze no�a m�g� zwr�ci�. Rzek�by�: odprawowa� si� w �ubniach jaki� wielki doroczny jarmark, bo nie brakowa�o nawet kupc�w moskiewskich i Tatar�w astracha�skich, kt�rzy na Ukrain� z towarem ci�gn�c, tu si� przed wojn� zatrzymali. Na rynku sta�y tysi�ce woz�w najrozmaitszego kszta�tu, o ko�ach wi�zanych wiciami i o ko�ach bez szprych, z jednej sztuki drzewa wyci�tych; teleg<a l:href="#fn1629" type="note">[1629]</a> kozackich, szaraban�w<a l:href="#fn1630" type="note">[1630]</a> szlacheckich. Go�cie co przedniejsi mie�cili si� w zamku i w gospodach, drobiazg za� i czelad� w namiotach obok ko�cio��w. Porozpalano ognie na ulicach, przy kt�rych warzono jad�o. A wsz�dy �cisk, zamieszanie i gwar jak w ulu. Najrozmaitsze stroje i najrozmaitsze barwy; �o�nierstwo ksi���ce spod r�nych chor�gwi; hajducy<a l:href="#fn1631" type="note">[1631]</a>, pajucy<a l:href="#fn1632" type="note">[1632]</a>, �ydzi w czarnych opo�czach, ch�opstwo. Ormianie w fioletowych myckach<a l:href="#fn1633" type="note">[1633]</a>, Tatarzy w to�ubach<a l:href="#fn1634" type="note">[1634]</a>. Pe�no j�zyk�w, nawo�ywa�, przekle�stw, p�aczu dzieci, szczekania ps�w i ryku byd�a. T�umy te wita�y z rado�ci� nadchodz�ce chor�gwie, bo w nich widzia�y pewno�� opieki i zbawienia. Inni poszli pod zamek wrzeszcze� na cze�� ksi�cia i ksi�ny. Chodzi�y te� najrozmaitsze wie�ci mi�dzy t�umem: to �e ksi��� zostaje w �ubniach, to �e wyje�d�a a� hen, ku Litwie, gdzie trzeba b�dzie za nim jecha�; to nawet, �e ju� pobi� Chmielnickiego. A ksi��� po przywitaniu si� z ma��onk� i oznajmieniu o jutrzejszej drodze patrzy� frasobliwie na one gromady woz�w i ludzi, kt�rzy mieli ci�gn�� za wojskiem i by� mu kul� u n�g, op�niaj�c szybko�� pochodu. Pociesza� si� tylko my�l�, �e za Brahinem<a l:href="#fn1635" type="note">[1635]</a>, w spokojniejszym kraju, wszystko to si� rozproszy, po rozmaitych k�tach pochowa i ci��y� przestanie. Sama ksi�na z fraucymerem<a l:href="#fn1636" type="note">[1636]</a> i dworem mia�a by� odes�ana do Wi�niowca<a l:href="#fn1637" type="note">[1637]</a>, aby ksi��� z ca�� pot�g� bezpieczny i bez przeszk�d m�g� w ogie� ruszy�. Przygotowania na zamku by�y ju� zrobione, wozy z rzeczami i kosztowno�ciami spakowane, zapasy zgromadzone, dw�r cho�by zaraz do wsiadania na wozy i konie gotowy. A on� gotowo�� sprawi�a ksi�na Gryzelda, kt�ra dusz� w nieszcz�ciu mia�a tak wielk� jak ksi��� � i prawie mu wyr�wnywa�a energi� i nieugi�to�ci� charakteru. Widok ten bardzo pocieszy� ksi�cia, cho� serce rozdziera�o mu si� na my�l, �e przychodzi opu�ci� gniazdo �ubnia�skie, w kt�rym tyle szcz�cia za�y�, tyle pot�gi rozwin��, tyle s�awy zdoby�. Zreszt� smutek ten podzielali wszyscy, i wojsko, i s�u�ba, i ca�y dw�r; bo te� wszyscy byli pewni, �e gdy knia� w dalekich stronach b�dzie walczy�, nieprzyjaciel nie zostawi �ubni�w w spokojno�ci, ale si� na tych kochanych murach zem�ci za wszystkie ciosy, jakie z r�k ksi���cych poniesie. Nie brakowa�o wi�c p�aczu i lament�w, osobliwie mi�dzy p�ci� niewie�ci� i tymi, kt�rzy si� ju� tu porodzili i groby rodzicielskie zostawiali.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXIV</p></title><p>Pan Skrzetuski, kt�ry pierwszy przed chor�gwiami do zamku skoczy�, o kniazi�wn� i Zag�ob� pytaj�c, oczywi�cie ich tu nie znalaz�. Ni tu ich widziano, ani o nich s�yszano, jakkolwiek by�y ju� wie�ci o napadzie na Roz�ogi i o zniesieniu wasi�owskiego prezydium<a l:href="#fn1638" type="note">[1638]</a>. Zamkn�� si� tedy rycerz w swojej kwaterze, w cekhauzie<a l:href="#fn1639" type="note">[1639]</a>, razem z zawiedzion� nadziej� � i �al, i obawa, i troski na nowo do niego przylecia�y. Ale op�dza� si� im, jak ranny �o�nierz op�dza si� na pobojowisku krukom i kawkom, kt�re si� ku niemu zgromadzaj�, by ciep�� krew pi� i �wie�e mi�so szarpa�. Krzepi� si� my�l�, �e Zag�oba, tak w fortele obfity, przecie si� mo�e wykr�ci i do Czernihowa<a l:href="#fn1640" type="note">[1640]</a>, po otrzymaniu wiadomo�ci o zniesieniu hetman�w, si� schroni. Przypomnia� te� sobie w por� owego dziada, kt�rego jad�c do Roz�og�w spotka�, a kt�ry, jak sam powiada�, przez jakiego� czorta z odzie�y wraz z pacho�kiem odarty, trzy dni go�y w oczeretach<a l:href="#fn1641" type="note">[1641]</a> kahamlickich<a l:href="#fn1642" type="note">[1642]</a> siedzia� boj�c si� na �wiat wychyli�. Przysz�a nagle my�l panu Skrzetuskiemu, �e to Zag�oba musia� dziada obedrze�, aby dla siebie i dla Heleny przebranie zdoby�. �Nie mo�e to inaczej by�!� � powtarza� sobie namiestnik � i ulgi wielkiej na t� my�l doznawa�, gdy� takie przebranie bardzo ucieczk� u�atwia�o. Spodziewa� si� te�, �e B�g, kt�ren nad niewinno�ci� czuwa, Heleny nie opu�ci, a chc�c �ask� Jego tym bardziej dla niej zjedna�, postanowi� sam z grzech�w si� oczy�ci�. Wyszed� tedy z cekhauzu i szuka� ksi�dza Muchowieckiego, a znalaz�szy go pocieszaj�cego niewiasty, o spowied� prosi�. Ksi�dz powi�d� go do kaplicy, zaraz siad� do konfesjona�u i s�ucha� pocz��. Wys�uchawszy, nauk� dawa�, budowa�, w wierze utwierdza�, pociesza� i gromi�. A gromi� w ten sens, i� nie wolno jest chrze�cijaninowi w moc Bo�� w�tpi�, a obywatelowi wi�cej nad swym w�asnym ni� nad ojczyzny nieszcz�ciem p�aka�, gdy� prywata to jest swego rodzaju mie� wi�cej �ez dla siebie ni� dla publiki � i wi�cej swego kochania �a�owa� ni� kl�sk powszechnych. Po czym te kl�ski, ten upadek i ha�b� ojczyzny w tak wznios�ych i �a�o�liwych wyrazi� s�owach, �e zaraz wielk� mi�o�� dla niej w sercu rycerza roznieci�, od kt�rej w�asne nieszcz�cia tak mu zmala�y, �e prawie ich dostrzec nie m�g�. Oczy�ci� te� go z zawzi�to�ci i nienawi�ci, jak� przeciw Kozakom w nim spostrzeg�. �Kt�rych gromi� b�dziesz � m�wi� � jako nieprzyjaci� wiary, ojczyzny, jako sprzymierze�c�w poga�stwa, ale jako swoim krzywdzicielom przebaczysz, z serca odpu�cisz � i m�ci� si� nie b�dziesz. A gdy tego doka�esz, tedy widz� ju�, �e B�g ci� pocieszy i kochanie twoje tobie odda, i spok�j tobie ze�le��</p><p>Po czym go prze�egna�, pob�ogos�awi� i wyszed�, krzy�em mu za pokut� do rana przed Chrystusem rozpi�tym le�e� kazawszy.</p><p>Kaplica by�a pusta i ciemna, jeno dwie �wiece migota�y przed o�tarzem, k�ad�c blaski r�owe i z�ote na twarz Chrystusa wykowan� z alabastru a pe�n� s�odyczy i cierpienia. Godziny ca�e up�ywa�y, a namiestnik le�a� bez ruchu niby martwy � ale te� czu� coraz wyra�niej, �e gorycz, rozpacz, nienawi��, b�l, troski, cierpienie odwijaj� mu si� od serca, wype�zaj� mu z piersi i pe�zn� jak w�e, i kryj� si� gdzie� w ciemno�ciach. Uczu�, �e l�ej oddycha, �e jakoby wst�puje w niego nowe zdrowie, nowe si�y, �e w g�owie robi mu si� ja�niej i b�ogo�� jaka� ogarnia � s�owem, przed tym o�tarzem i przed tym Chrystusem znalaz� wszystko, cokolwiek m�g� znale�� cz�owiek tamtych wiek�w, cz�owiek wiary niewzruszonej, bez �ladu i cienia zw�tpienia.</p><p>Nazajutrz by� te� namiestnik jakby odrodzony. Rozpocz�a si� praca, ruch i kr�tanina<a l:href="#fn1643" type="note">[1643]</a>, bo by� to dzie� odjazdu z �ubni�w<a l:href="#fn1644" type="note">[1644]</a>. Oficerowie od rana mieli lustrowa� chor�gwie, czy konie i ludzie w nale�ytym porz�dku, nast�pnie wyprowadza� na b�onia i szykowa� do pochodu. Ksi��� s�ucha� mszy �wi�tej w ko�ciele �w. Micha�a, po czym wr�ci� do zamku i przyjmowa� deputacje od greckiego duchowie�stwa<a l:href="#fn1645" type="note">[1645]</a> i od mieszczan z �ubni�w i z Chorola<a l:href="#fn1646" type="note">[1646]</a>. Zasiad� tedy na tronie w sali malowanej przez Helma, w otoczeniu co przedniejszego rycerstwa, i tu go burmistrz �ubnia�ski Hruby �egna� po rusku w imieniu wszystkich miast do dzier�awy zadnieprza�skiej nale��cych. Prosi� go naprz�d, �eby nie odje�d�a� i nie zostawia� ich jako owiec bez pasterza, co s�ysz�c inni deputaci sk�adaj�c r�ce powtarzali: �Ne odji�aj! ne odji�aj!� � a gdy ksi��� odpowiedzia�, i� nie mo�e to by� � padli mu do n�g, dobrego pana �a�uj�c lub udaj�c �al, gdy� m�wiono, �e wielu z nich mimo ca�ej �askawo�ci ksi���cej bardziej sprzyja�o Kozakom i Chmielnickiemu. Ale zamo�niejsi bali si� mot�ochu, co do kt�rego by�a obawa, �e zaraz po wyje�dzie ksi�cia z wojskiem powstanie. Ksi��� odpowiedzia�, �e ojcem stara� si� im by�, nie panem, i zaklina� ich, by wytrwali w wierno�ci dla majestatu i Rzeczypospolitej, wsp�lnej wszystkim matki, pod kt�rej skrzyd�ami krzywd nie cierpieli, w spokoju �yli, w zamo�no�� wzrastali, jarzma �adnego nie doznaj�c, kt�rego by postronni w�o�y� na nich nie zaniechali. Podobnymi� s�owy po�egna� i duchowie�stwo greckie, po czym nadesz�a godzina wyjazdu. Dopiero� p�acze i lamenty s�u�by rozleg�y si� po ca�ym zamczysku. Panny z fraucymeru<a l:href="#fn1647" type="note">[1647]</a> mdla�y, a panny Anny Borzobohatej ledwie si� docuci� mogli. Sama ksi�na tylko siada�a z suchymi oczyma do karety i z podniesion� g�ow�, bo dumna pani wstydzi�a si� pokazywa� ludziom cierpienia. T�umy za� ludu sta�y pod zamkiem, w �uniach bito we wszystkie dzwony, popi �egnali krzy�ami wyje�d�aj�cych, korow�d powoz�w, szaraban�w<a l:href="#fn1648" type="note">[1648]</a> i woz�w zaledwie m�g� si� przecisn�� przez zamkow� bram�.</p><p>Wreszcie i sam ksi��� siad� na konia. Chor�gwie po pu�kach zni�y�y si� przed nim, uderzono na wa�ach z dzia�; p�acze, gwar ludu i okrzyki pomiesza�y si� z g�osem dzwon�w, z wystrza�ami, z d�wi�kami tr�b wojennych, z huczeniem kot��w. Ruszono.</p><p>Naprz�d sz�y dwie tatarskie chor�gwie pod Roztworowskim i Wierszu��em, potem artyleria pana Wurcla, piechoty obersztera Machnickiego, za nimi jecha�a ksi�na z fraucymerem i ca�y dw�r, wozy z rzeczami, za nimi wo�oska<a l:href="#fn1649" type="note">[1649]</a> chor�giew pana Bychowca i wreszcie komput<a l:href="#fn1650" type="note">[1650]</a> wojska, g�rne pu�ki ci�kiej jazdy, chor�gwie pancerne i usarskie, poch�d za� zamyka�a dragonia<a l:href="#fn1651" type="note">[1651]</a> i semenowie<a l:href="#fn1652" type="note">[1652]</a>.</p><p>Za wojskiem ci�gn�� si� niesko�czony i pstry jak w�� orszak woz�w szlacheckich, wioz�cych rodziny tych wszystkich, kt�rzy po wyje�dzie ksi���cym nie chcieli zostawa� na Zadnieprzu.</p><p>Surmy po pu�kach gra�y, ale serca by�y �ci�ni�te. Ka�dy patrz�c na owe mury my�la� sobie w duszy: �Mi�y domie<a l:href="#fn1653" type="note">[1653]</a>, zali<a l:href="#fn1654" type="note">[1654]</a> ci� zobacz� jeszcze w �yciu?� Wyjecha� �atwo, ale wr�ci� trudno. A przecie ka�dy cz�� jakow�� duszy w tych miejscach zostawia� i pami�� s�odk�. Wi�c wszystkie oczy zwraca�y si� po raz ostatni na zamek, na miasto, na wie�e ko�cio��w i kopu�y cerkwi, i dachy dom�w. Ka�dy wiedzia�, co tu zostawia�, a nie wiedzia�, co go tam czeka�o w owej sinej dali, ku kt�rej d��y� tabor�</p><p>�al wi�c by� we wszystkich duszach. Miasto wo�a�o za odje�d�aj�cymi g�osami dzwon�w, jakby prosz�c i zaklinaj�c ze swej strony, by go nie opuszczano, nie wystawiano na niepewno��, na z�e losy przysz�e; wo�a�o, jakby tym �a�osnym d�wi�kiem dzwon�w chcia�o si� �egna� i utrwali� w pami�ci�</p><p>Wi�c cho� poch�d oddala� si�, g�owy by�y ku miastu zwr�cone, a we wszystkich obliczach czyta�e� pytanie:</p><p>� Zali nie ostatni raz?</p><p>Tak jest! Z tego ca�ego wojska i t�umu, z tych tysi�c�w<a l:href="#fn1655" type="note">[1655]</a>, kt�re w tej chwili sz�y z ksi�ciem Wi�niowieckim, ani on sam, ani nikt nie mia� ju� ujrze� wi�cej ni miasta, ni kraju.</p><p>Tr�by gra�y. Tabor posuwa� si� z wolna, ale ci�gle, i po niejakim czasie miasto pocz�o przes�ania� si� mg�� b��kitn�, domy i dachy zlewa�y si� w jedn� mas� mocno w s�o�cu �wiec�c�. Wtedy ksi��� wypu�ci� naprz�d konia i wjechawszy na wysok� mogi��<a l:href="#fn1656" type="note">[1656]</a>, stan�� nieruchomie i patrzy� d�ugo. To� ten gr�d b�yszcz�cy teraz w s�o�cu i ca�y ten kraj widny z mogi�y to by�o dzie�o jego przodk�w i jego w�asne. Wi�niowieccy bowiem zmienili te g�uche dawniej pustynie na kraj osiad�y, otworzyli je ludzkiemu �yciu i rzec mo�na: stworzyli Zadnieprze. A najwi�ksz� cz�� tego dzie�a spe�ni� sam ksi���. On budowa� te ko�cio�y, kt�rych wie�e, ot, b��kitniej� tam, nad miastem, on wzm�g� miasto, on po��czy� je traktami z Ukrain�, on trzebi� lasy, osusza� bagna, wznosi� zamki, zak�ada� wsie i osady, sprowadza� mieszka�c�w, t�pi� �upie�c�w, broni� od inkursji<a l:href="#fn1657" type="note">[1657]</a> tatarskich, utrzymywa� spok�j dla rolnika i kupca po��dany, wprowadza� panowanie prawa i sprawiedliwo�ci. Przez niego ten kraj �y�, rozwija� si� i kwitn��. On by� mu dusz� i sercem � a teraz przysz�o to wszystko porzuci�.</p><p>I nie tej fortuny olbrzymiej, r�wnej ca�ym ksi�stwom niemieckim, �a�owa� ksi���, ale si� do tego dzie�a r�k w�asnych przywi�za�; wiedzia�, �e gdy jego tu zbraknie, wszystkiego zbraknie, �e praca lat ca�ych od razu zostanie zniszczona, �e trud p�jdzie na marne, dzicz si� rozp�ta, po�ary ogarn� wsie i miasta, �e Tatar b�dzie poi� konie w tych rzekach, b�r poro�nie na zgliszczach i �e je�li B�g da wr�ci� � wszystko, wszystko wypadnie poczyna� na nowo � a mo�e ju� tych si� nie b�dzie i czasu zbraknie, i ufno�ci takiej, jak pierwej, nie stanie. Tu zesz�y lata, kt�re by�y dla� chwa�� przed lud�mi, zas�ug� przed Bogiem � a teraz chwa�a i zas�uga maj� si� z dymem rozwia�</p><p>Wi�c te� dwie �zy stoczy�y mu si� z wolna na policzki.</p><p>By�y to ostatnie �zy, po kt�rych zosta�y w tych oczach same tylko b�yskawice.</p><p>Ko� ksi���cy wyci�gn�� szyj� i zar�a�, a r�eniu temu odpowiedzia�y zaraz inne pod chor�gwiami. Te g�osy ocuci�y ksi�cia z zadumy i nape�ni�y go otuch�. A to� zostaje mu jeszcze sze�� tysi�cy wiernych towarzysz�w, sze�� tysi�cy szabel, z kt�rymi �wiat mu otwarty, a kt�rych czeka jak jedynego zbawienia pogn�biona Rzeczpospolita. Idylla zadnieprza�ska sko�czona, ale tam, gdzie dzia�a grzmi�, gdzie wsie i miasta p�on�, gdzie po nocach z r�eniem koni tatarskich i wrzaskiem kozackim miesza si� p�acz niewolnik�w, j�ki m��w, niewiast i dzieci � tam pole otwarte i s�awa zbawcy i ojca ojczyzny do zdobycia� Kt� po ten wieniec si�gnie, kt� b�dzie ratowa� tak poha�bion�, ch�opskimi nogami zdeptan�, upokorzon�, konaj�c� ojczyzn�, je�li nie on � ksi���, je�li nie te wojska, kt�re owo tam, na dole, zbrojami ku s�o�cu �wiec� i migoc�?</p><p>Tabor przechodzi� w�a�nie ko�o st�p mogi�y, a na widok ksi�cia, stoj�cego z bu�aw� w r�ku na szczycie pod krzy�em, wszystkim �o�nierzom wydar� si� naraz z piersi okrzyk:</p><p>� Niech �yje ksi���! Niech �yje w�dz nasz i hetman, Jeremi Wi�niowiecki!</p><p>I setki chor�gwi zni�y�o si� do n�g jego, husarie wyda�y karwaszami<a l:href="#fn1658" type="note">[1658]</a> d�wi�k gro�ny, kot�y hukn�y do wt�ru okrzykom.</p><p>Wtedy ksi��� wydoby� szabl� i wzni�s�szy j� wraz z oczami ku niebu tak m�wi�:</p><p>� Ja, Jeremi Wi�niowiecki, wojewoda ruski, ksi��� na �ubniach<a l:href="#fn1659" type="note">[1659]</a> i Wi�niowcu, przysi�gam Tobie Bo�e w Tr�jcy �wi�tej jedyny i Tobie Matko Naj�wi�tsza, jako podnosz�c t� szabl� przeciw hultajstwu, od kt�rego ojczyzna jest poha�biona, p�ty jej nie z�o��, p�ki mi si� i �ycia stanie, p�ki ha�by owej nie zmyj�, ka�dego nieprzyjaciela do n�g Rzeczypospolitej nie zegn�, Ukrainy nie uspokoj� i bunt�w ch�opskich we krwi nie utopi�. A jako ten �lub ze szczerego serca czyni�, tak mi Panie Bo�e dopom� � amen!</p><p>To rzek�szy, sta� jeszcze przez chwil� patrz�c w niebo, po czym z wolna zjecha� z mogi�y ku chor�gwiom. Wojska dosz�y na noc do Basani, wsi pani Krynickiej, kt�ra przyj�a ksi�cia kl�cz�c we wrotach, bo ju� j� byli ch�opi we dworze oblegali, kt�rym z pomoc� co wierniejszej czeladzi si� op�dza�a, gdy nag�e przyj�cie wojsk ocali�o j� i jej dziewi�tna�cioro dzieci, a w tym samych panien czterna�cie. Ksi���, kazawszy napastnik�w pochwyta�, wys�a� Poniatowskiego, rotmistrza kozackiej chor�gwi, ku Kaniowu, kt�ry tej�e nocy przywi�d� pi�ciu Zaporo�c�w z wasiuty�skiego kurzenia. Uczestniczyli oni wszyscy w bitwie korsu�skiej i przypieczeni ogniem, zdali dok�adn� o niej ksi�ciu relacj�. Zapewnili r�wnie�, �e Chmielnicki jeszcze jest w Korsuniu. Tuhaj-bej za� z jasyrem<a l:href="#fn1660" type="note">[1660]</a>, z �upami i z oboma hetmanami uda� si� do Czehryna<a l:href="#fn1661" type="note">[1661]</a>, sk�d do Krymu mia� jecha�. S�yszeli tak�e, �e Chmielnicki prosi� go bardzo, aby wojsk zaporoskich nie opuszcza� i przeciw ksi�ciu szed�, wszelako murza<a l:href="#fn1662" type="note">[1662]</a> nie chcia� si� na to zgodzi�, m�wi�c, i� po zniesieniu wojsk i hetman�w sami Kozacy mog� ju� sobie poradzi�, on za� nie b�dzie d�u�ej czeka�, bo jasyr by mu wymar�. Badani o si�y Chmielnickiego podawali je na dwie�cie tysi�cy, ale do�� lada jakich, a dobrych tylko pi��dziesi�t, to jest Zaporo�c�w i Kozak�w pa�skich albo grodowych, kt�rzy si� do buntu przy��czyli.</p><p>Po otrzymaniu tych wiadoomo�ci pokrzepi� si� na duchu ksi���, spodziewa� si� bowiem tak�e za Dnieprem znacznie w pot�g� urosn�� przez szlacht�, zbieg�w wojska koronnego i poczty<a l:href="#fn1663" type="note">[1663]</a> pa�skie. Za czym nazajutrz rano uda� si� w dalsz� drog�.</p><p>Za Perejas�awiem<a l:href="#fn1664" type="note">[1664]</a> wesz�y wojska w olbrzymie, g�uche lasy ci�gn�ce si� wzd�u� biegu Trubie�y<a l:href="#fn1665" type="note">[1665]</a> a� do Kozielca i dalej pod sam Czernih�w<a l:href="#fn1666" type="note">[1666]</a>. By� to schy�ek maja � upa�y straszliwe. W lasach miasto<a l:href="#fn1667" type="note">[1667]</a> ch�odu by�o tak duszno, i� ludziom i koniom powietrza brak�o do oddechu. Byd�o prowadzone za taborem pada�o co krok lub zwietrzywszy wod� bieg�o ku niej jak szalone, przewracaj�c wozy i powoduj�c zamieszanie. Zacz�y te� i konie pada�, zw�aszcza w ci�kiej je�dzie. Noce szczeg�lniej by�y niezno�ne dla niezmiernej ilo�ci robactwa i zbyt silnego zapachu �ywicy, kt�r� z powodu upa��w drzewa roni�y obficiej ni� zwykle.</p><p>Wleczono si� tak cztery dni, na koniec pi�tego upa� sta� si� nadnaturalny. Gdy przysz�a noc, konie zacz�y chrapa�, a byd�o rycze� �a�o�nie, jakoby przewiduj�c jakie� niebezpiecze�stwo, kt�rego ludzie nie mogli si� jeszcze domy�li�.</p><p>� Krew wietrz�! � m�wiono z taboru mi�dzy t�umami uciekaj�cych rodzin szlacheckich.</p><p>� Kozacy goni� nas! bitwa b�dzie!</p><p>Na te s�owa niewiasty podnios�y lament � wie�� dosz�a do czeladzi, wszcz�� si� pop�och i zamieszanie � wozy j�y si� prze�ciga� wzajemnie albo zje�d�a� z traktu na o�lep w las, w kt�rym wi�z�y mi�dzy drzewami.</p><p>Ale ludzie przys�ani przez ksi�cia przywr�cili szybko porz�dek. Rozes�ano na wszystkie strony podjazdy, by si� przekona�, czy rzeczywi�cie jakie niebezpiecze�stwo nie grozi�o.</p><p>Pan Skrzetuski, kt�ry na ochotnika z Wo�osz�<a l:href="#fn1668" type="note">[1668]</a> poszed�, wr�ci� pierwszy nad ranem, a wr�ciwszy uda� si� natychmiast do ksi�cia.</p><p>� Co tam? � spyta� Jeremi.</p><p>� Mo�ci ksi���, lasy si� pal�.</p><p>� Podpalone?</p><p>� Tak jest. Schwyta�em kilku ludzi, kt�rzy wyznali, i� Chmielnicki wys�a� ochotnika, kt�ry by za wasz� ksi���c� mo�ci� szed� a ogie�, je�li wiatr b�dzie pomy�lny, podk�ada�.</p><p>� �ywcem by nas chcia� upiec, bitwy nie staczaj�c. Dawa� tu tych ludzi!</p><p>Za chwil� przyprowadzono trzech czaban�w<a l:href="#fn1669" type="note">[1669]</a>, dzikich, g�upich, przestraszonych, kt�rzy natychmiast przyznali si�, i� istotnie kazano im lasy podpali�.</p><p>Wyznali tak�e, �e i wojska by�y ju� za ksi�ciem wyprawione, ale te sz�y ku Czernihowu inn� drog�, bli�ej Dniepru.</p><p>Tymczasem przyby�y i inne podjazdy, a ka�dy przywi�z� t� sam� wie��:</p><p>� Lasy si� pal�.</p><p>Ale ksi��� nie zdawa� si� tym bynajmniej trwo�y�.</p><p>� Poga�ski to spos�b � rzek� � ale nic po tym! Ogie� nie przejdzie za rzeki id�ce do Trubie�y.</p><p>Jako� istotnie do Trubie�y, wzd�u� kt�rej posuwa� si� ku p�nocy tabor, wpada�o tyle rzeczek tworz�cych tu i owdzie szerokie bagna, i� nie by�o obawy, aby ogie� m�g� si� przez nie przedosta�. Potrzeba by�o chyba za ka�d� z nich na nowo b�r podpala�.</p><p>Podjazdy sprawdzi�y wkr�tce, i� tak i czyniono. Codziennie te� sprowadza�y podpalacz�w, kt�rymi ubierano sosny przydro�ne.</p><p>Ogie� szerzy� si� gwa�townie, ale wzd�u� rzeczek ku wschodowi i zachodowi, nie ku p�nocy. Nocami niebo czerwieni�o si�, jak okiem dojrza�. Niewiasty �piewa�y od wieczora do �witania pie�ni pobo�ne. Przera�ony dziki zwierz z p�on�cych bor�w chroni� si� na trakt i ci�gn�� za taborem mieszaj�c si� ze stadami domowego byd�a. Wiatr nani�s� dym�w, kt�re przes�oni�y ca�y widnokr�g. Wojska i wozy posuwa�y si� jak we mgle g�stej, przez kt�r� wzrok nie si�ga�. Piersi nie mia�y czym oddycha�, dym gryz� oczy � a wiatr nap�dza� go coraz wi�cej. �wiat�o s�oneczne nie mog�o si� przebi� przez te tumany i nocami by�o widniej ni� w dzie�, bo �wieci�y �uny. B�r zdawa� si� nie mie� ko�ca.</p><p>W�r�d takich to p�on�cych las�w i dym�w prowadzi� Jeremi swoje wojska. Przy tym nadesz�y wie�ci, �e nieprzyjaciel idzie drug� stron� Trubie�y, ale nie wiedziano, jak wielk� by�a jego pot�ga � wszelako Tatarzy Wierszu��a sprawdzili, �e by� jeszcze bardzo daleko.</p><p>Tymczasem pewnej nocy przyjecha� do taboru pan Suchodolski z Bodenek, z tamtej strony Desny<a l:href="#fn1670" type="note">[1670]</a>. By� to dawny dworzanin, r�kodajny<a l:href="#fn1671" type="note">[1671]</a> ksi�cia, kt�ry przed kilkoma laty na wie� si� przeni�s�. Ucieka� i on przed ch�opstwem, ale przywi�z� wie��, o kt�rej nie wiedziano jeszcze w wojsku.</p><p>Wielka te� zrobi�a si� konsternacja, gdy zapytany przez ksi�cia o nowiny, odpowiedzia�:</p><p>� Z�e, mo�ci ksi���! O pogromie hetma�skim ju� wiecie, zar�wnie jak i o �mierci kr�lewskiej<a l:href="#fn1672" type="note">[1672]</a>?</p><p>Ksi���, kt�ry siedzia� na ma�ym taboreciku podr�nym przed namiotem, zerwa� si� na r�wne nogi:</p><p>� Jak to? Kr�l umar�?</p><p>� Mi�o�ciwy pan odda� ducha w Mereczu jeszcze na tydzie� przed pogromem korsu�skim � rzek� Suchodolski.</p><p>� B�g w mi�osierdziu swoim nie da� mu do�y� takiej chwili! � odpowiedzia� ksi���, po czym za g�ow� si� wzi�wszy m�wi� dalej: � Straszne to czasy nadchodz� na t� Rzeczpospolit�. Konwokacje<a l:href="#fn1673" type="note">[1673]</a> i elekcje<a l:href="#fn1674" type="note">[1674]</a> � <emphasis>interregnum</emphasis><a l:href="#fn1675" type="note">[1675]</a>, niezgody i machinacje zagraniczne teraz, gdy potrzeba by, aby ca�y nar�d w jeden miecz w jednych r�ku<a l:href="#fn1676" type="note">[1676]</a> si� zmieni�. B�g chyba odwr�ci� od nas oblicze swoje i w gniewie swym za grzechy ch�osta� nas zamierza. To� t� po�og� sam tylko kr�l W�adys�aw m�g� ugasi�, gdy� dziwn� on mia� mi�o�� mi�dzy kozactwem, a pr�cz tego wojenny by� pan.</p><p>W tej chwili kilkunastu oficer�w, mi�dzy nimi Za�wilichowski, Skrzetuski, Baranowski, Wurcel, Machnicki i Polanowski, zbli�y�o si� do ksi�cia, kt�ry rzek�:</p><p>� Mo�ci panowie, kr�l umar�!</p><p>G�owy odkry�y si� jak na komend�. Twarze spowa�nia�y. Wie�� tak niespodziana mow� wszystkim odj�a. Po chwili dopiero wybuchn�� �al powszechny.</p><p>� Wieczne odpocznienie racz mu da�, Panie! � rzek� ksi���.</p><p>� I �wiat�o�� wiekuista niechaj mu �wieci na wieki!</p><p>Wkr�tce potem ksi�dz Muchowiecki zaintonowa� <emphasis>�Dies irae�</emphasis> i w�r�d tych las�w, w�r�d tego dymu pogn�bienie niewypowiedziane ogarn�o serca i dusze. Wszystkim zdawa�o si�, jakby jaka� oczekiwana odsiecz zawiod�a, jakby ju� teraz wobec gro�nego nieprzyjaciela sami zostali na �wiecie� i nie mieli na nim nikogo wi�cej, ino swego ksi�cia.</p><p>Tote� wszystkie oczy zwr�ci�y si� ku niemu i nowy w�ze� zosta� mi�dzy nim a �o�nierstwem zawi�zany.</p><p>Tego� dnia wieczorem ksi��� rzek� do Za�wilichowskiego tak, i� s�yszeli go wszyscy:</p><p>� Potrzeba nam kr�la wojownika, tote� je�li B�g pozwoli, by�my dali nasze kreski na elekcji, damy je za kr�lewiczem Karolem<a l:href="#fn1677" type="note">[1677]</a>, kt�ren wi�cej od Kazimierza<a l:href="#fn1678" type="note">[1678]</a> ma wojennego animuszu.</p><p>� <emphasis>Vivat Carolus rex<a l:href="#fn1679" type="note">[1679]</a></emphasis>! � zawo�ali oficerowie.</p><p>� <emphasis>Vivat</emphasis>! � powt�rzy�y usarie, a za nimi ca�e wojsko.</p><p>I nie spodziewa� si� zapewne ksi��� wojewoda, �e te okrzyki brzmi�ce na Zadnieprzu, w�r�d g�uchych las�w czernihowskich, dojd� a� do Warszawy i �e mu bu�aw� wielk� koronn� z r�k wytr�c�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXV</p></title><p>Po dziesi�ciodniowym pochodzie, kt�rego pan Maszkiewicz by� Ksenofontem<a l:href="#fn1680" type="note">[1680]</a>, i trzydniowej przeprawie przez Desn� przysz�y wreszcie wojska do Czernihowa<a l:href="#fn1681" type="note">[1681]</a>. Przed wszystkimi wszed� pan Skrzetuski z Wo�osz�<a l:href="#fn1682" type="note">[1682]</a>, kt�rego umy�lnie ksi��� do zaj�cia miasta wykomenderowa�, aby si� m�g� pr�dzej o kniazi�wn� i Zag�ob� rozpyta�. Ale tu r�wnie�, jak i w �ubniach, ani w mie�cie, ani na zamku nikt o nich nie s�ysza�. Przepadli gdzie� bez �ladu jak kamie� w wodzie i rycerz sam ju� nie wiedzia�, co o tym my�le�. Gdzie si� mogli schroni�? Przecie nie do Moskwy ani do Krymu, ani na Sicz<a l:href="#fn1683" type="note">[1683]</a>? Pozostawa�o jedno przypuszczenie, i� przeprawili si� przez Dniepr, ale w takim razie znale�li si� od razu w �rodku burzy. Tam rzezie, po�ogi, pijane t�umy czerni, Zaporo�cy i Tatarzy, przed kt�rymi nawet i przebranie Heleny nie chroni�o, bo dzicz poga�ska ch�tnie zagarnia�a w jasyr ch�opc�w dla wielkiego na nich na targach stambulskich pokupu. Przychodzi�o nawet do g�owy panu Skrzetuskiemu straszliwe podejrzenie, �e mo�e umy�lnie Zag�oba w tamt� stron� j� powi�d�, a�eby Tuhaj-bejowi j� sprzeda�, kt�ry m�g� hojniej od Bohuna go nagrodzi� � i ta my�l prawie go o szale�stwo przyprawia�a, ale uspokaja� go w tym znacznie pan Longinus Podbipi�ta, kt�ry Zag�ob� pozna� dawniej od Skrzetuskiego.</p><p>� Braciaszku, mo�ci namiestniku � m�wi� � wybij�e sobie to z g�owy. Ju��e ten szlachcic tego nie uczyni�! By�o i u Kurcewicz�w dosy� skarb�w, kt�re by mu Bohun ch�tnie odst�pi�, ta� gdyby chcia� dziewczyn� gubi�, gard�a by nie nara�a� i do fortuny doszed�.</p><p>� Prawda jest � m�wi� namiestnik � ale czemu� za Dniepr, a nie do �ubni�w<a l:href="#fn1684" type="note">[1684]</a> lub do Czernihowa z ni� ucieka�?</p><p>� Ju��e ty si� uspok�j, mile�ki. Ja tego Zag�ob� znam. Pi� on ze mn� i zapo�ycza� si� u mnie. O pieni�dze on nie dba ani o swoje, ani o cudze. Swoje ma, to straci � cudzych nie odda, ale �eby mia� na takie post�pki si� puszcza�, tego po nim si� nie spodziewam.</p><p>� Lekki to jest cz�ek, lekki � m�wi� Skrzetuski.</p><p>� To mo�e i lekki, ale i frant, kt�ry ka�dego w pole wywiedzie i ze wszystkich niebezpiecze�stw si� wykr�ci. A jako tobie ksi�dz prorockim duchem przepowiedzia�, i� ci j� B�g powr�ci � tak i b�dzie, gdy� s�uszna to jest, aby wszelki szczery afekt by� wynagrodzony, kt�r� ufno�ci� pocieszaj si�, jako ja si� pocieszam.</p><p>Tu pan Longinus sam pocz�� wzdycha� ci�ko, a po chwili doda�:</p><p>� Popytajmy� si� jeszcze w zamku, mo�e oni cho� przechodzili t�dy.</p><p>I pytali si� wsz�dzie, ale na pr�no � nie by�o �adnego �ladu nawet i przej�cia zbieg�w. W zamku pe�no by�o szlachty z �onami i dzie�mi, kt�ra si� tu przed Kozakami zawar�a. Ksi��� namawia� ich, by szli z nim razem, i przestrzega�, �e Kozacy id� za nim w tropy. Nie �mieli oni uderzy� na wojsko, ale by�o prawdopodobnym, �e po odej�ciu ksi�cia pokusz� si� o zamek i miasto. Szlachta jednak w zameczku dziwnie by�a za�lepiona.</p><p>� Bezpieczni my tu jeste�my za lasami � odpowiadali ksi�ciu. � Nikt tu do nas nie przyjdzie.</p><p>� A przecie ja owe lasy przeszed�em � m�wi� ksi���.</p><p>� To wasza ksi���ca mo�� przesz�a, ale hultajstwo nie przejdzie. Ho! ho! nie takie to lasy.</p><p>I nie chcieli i��, trwaj�c w swoim za�lepieniu, kt�re potem srodze przyp�acili, gdy� po odej�ciu ksi�cia rych�o nadci�gn�li Kozacy. Zamek broni� si� m�nie przez trzy tygodnie, po czym zosta� zdobyty i wszyscy w nim w pie� wyci�ci. Kozacy dopuszczali si� strasznych okrucie�stw, rozdzieraj�c dzieci, pal�c niewiasty na wolnym ogniu � i nikt nie zem�ci� si� nad nimi.</p><p>Ksi��� tymczasem, przyszed�szy do Lubecza<a l:href="#fn1685" type="note">[1685]</a> nad Dniepr, tam wojsko dla odpoczynku roz�o�y�, sam za� z ksi�n�, dworem i ci�arami jecha� do Brahina<a l:href="#fn1686" type="note">[1686]</a>, po�o�onego w�r�d las�w i b�ot nieprzebytych. W tydzie� p�niej przeprawi�o si� i wojsko. Ruszono nast�pnie do Babicy pod Mozyr<a l:href="#fn1687" type="note">[1687]</a> � i tam w �wi�to Bo�ego Cia�a wybi�a godzina rozstania si�, bo ksi�na z dworem mia�a jecha� do Turowa<a l:href="#fn1688" type="note">[1688]</a>, do pani wojewodziny wile�skiej, ciotki swojej, ksi��� za� z wojskiem w ogie� ku Ukrainie.</p><p>Na ostatnim po�egnalnym obiedzie byli oboje ksi�stwo, fraucymer<a l:href="#fn1689" type="note">[1689]</a> i co przedniejsze towarzystwo. Ale w�r�d panien i kawaler�w nie by�o zwyk�ej weso�o�ci, bo niejedno tam �o�nierskie serce kraja�o si� na my�l, �e za chwil� trzeba b�dzie porzuci� t� wybran�, dla kt�rej by si� chcia�o �y�, bi� i umiera�, niejedne jasne lub ciemne oczy dziewcz�ce zachodzi�y �zami z �alu, i� on odjedzie na wojn�, mi�dzy kule i miecze, mi�dzy Kozaki i dzikie Tatary� odjedzie i mo�e nie wr�ci�</p><p>Tote� gdy ksi��� przem�wi�, �egnaj�c �on� i dw�r, panni�tka zapiszcza�y jedna w drug� �a�o�nie jak koci�ta, rycerze za�, jako to silniejszego ducha, powstali z miejsc swoich i chwyciwszy za g�ownie szabel krzykn�li razem:</p><p>� Zwyci�ymy i powr�cimy!</p><p>� Dopom� wam B�g! � odpowiedzia�a ksi�na.</p><p>Na to rozleg� si� okrzyk, a� okna i �ciany si� za trz�s�y:</p><p>� Niech �yje ksi�na pani! Niech �yje matka nasza i dobrodziejka!</p><p>� Niech �yje! niech �yje!</p><p>Kochali j� te� �o�nierze za jej przychylno�� dla rycerstwa, za jej wielk� dusz�, hojno�� i �askawo��, za opiek� nad ich rodzinami. Kocha� j� nad wszystko ksi��� Jeremi, bo to by�y dwie natury jakby dla siebie stworzone, kubek w kubek do siebie podobne, obie ze z�ota i spi�u ulane.</p><p>Wi�c wszyscy szli ku niej i ka�dy kl�ka� z kielichem przed jej krzes�em, a ona za g�ow� ka�dego �cisn�wszy, kilka s��w �askawych przem�wi�a. Skrzetuskiemu za� rzek�a:</p><p>� Niejeden tu podobno rycerz szkaplerzyk<a l:href="#fn1690" type="note">[1690]</a> albo wst��eczk� na walet� dostanie, a �e nie masz tu tej, od kt�rej by� wa�pan najbardziej pragn��, przeto przyjm ode mnie jakby od matki.</p><p>To rzek�szy, zdj�a krzy�yczek z�oty turkusami usiany i zawiesi�a go na szyi rycerza, kt�ren<a l:href="#fn1691" type="note">[1691]</a> r�k� jej ze czci� uca�owa�.</p><p>Zna� by�o, �e i ksi��� by� bardzo kontent z tego, co pana Skrzetuskiego spotka�o, gdy� w ostatnich czasach jeszcze bardziej go polubi� za to, i� godno�� ksi���c�, pos�uj�c na Siczy<a l:href="#fn1692" type="note">[1692]</a>, ochroni� � i list�w od Chmielnickiego bra� nie chcia�. Tymczasem ruszono si� od sto�u. Panny, chwyciwszy w lot s�owa ksi�ny do pana Skrzetuskiego wyrzeczone i bior�c je za zgod� i pozwolenie, zaraz te� pocz�y wydobywa�: ta szkaplerz, ta szarf�, ta krzy�yk � co widz�c rycerze obces ka�dy do swojej, je�li nie wybranej, to przynajmniej do najmilszej. Sun�� tedy Poniatowski do �yty�skiej, Bychowiec do Bohowitynianki, bo t� sobie w ostatnich czasach upodoba�, Roztworowski do �uk�wny, rudy Wierszu�� do Skoropackiej, oberszter Machnicki, cho� stary, do Zawiejskiej; jedna tylko Anusia Borzobohata-Krasie�ska, cho� najpi�kniejsza ze wszystkich, sta�a pod oknem sama i opuszczona. Lice jej zarumieni�o si�, oczki nakryte powiekami strzela�y z ukosa, jakby gniewem a zarazem i pro�b�, by jej nie czyniono takiego afrontu, za� zdrajca Wo�odyjowski zbli�y� si� i rzek�:</p><p>� Chcia�em te� i ja prosi� pann� Ann� o jakow� pami�tk�, alem si� tej ch�ci wyrzek�, gdy�em tak mniema�, �e dla zbyt wielkiego t�oku si� nie docisn�.</p><p>Policzki Anusi zapa�a�y jeszcze ogni�ciej, wszelako bez chwili namys�u odrzek�a:</p><p>� Z innych by� wa�pan r�k, nie z moich, chcia� pami�tki, ale jej nie dostaniesz, bo tam je�li nie za ciasno, to dla waszeci za wysoko.</p><p>Cios by� dobrze wymierzony i podw�jny, bo po pierwsze � zawiera� przym�wk� do ma�ego wzrostu rycerza, a po wt�re � do jego afektu dla ksi�niczki Barbary Zbaraskiej. Pan Wo�odyjowski kocha� si� naprz�d w starszej Annie, ale gdy t� zaswatano, przebola� i w cicho�ci ofiarowa� serce Barbarze s�dz�c, �e nikt si� tego nie domy�la. Wi�c te�, gdy o tym od Anusi zas�ysza�, cho� to niby szermierz pierwszej wody i na szable, i na s�owa, skonfundowa� si�<a l:href="#fn1693" type="note">[1693]</a> tak, �e j�zyka w g�bie zapomnia�, i tylko j�ka� nie do rzeczy:</p><p>� Wa�panna tak�e mierzysz wysoko, bo tak w�a�nie, jak g�owa pana� Podbipi�ty�</p><p>� Wy�szy on istotnie od wa�pana i mieczem, i polityk�<a l:href="#fn1694" type="note">[1694]</a> � odpar�a rezolutna dziewczyna. � Dzi�kuj�-� te�, �e� mi go przypomnia�. Dobrze i tak!</p><p>To rzek�szy zwr�ci�a si� ku Litwinowi:</p><p>� Mo�ci panie, zbli� si� jeno wa�pan. Chc� te� i ja mie� swojego rycerza, a ju� nie wiem, czybym mog�a na m�niejszej piersi on� szarf� przewi�za�.</p><p>Pan Podbipi�ta oczy wytrzeszczy� jakby nie wierz�c sobie, czy dobrze s�yszy, nareszcie jak rzuci si� na kolana, a� pod�oga zatrzeszcza�a:</p><p>� Dobrodziko moja! dobrodziko!</p><p>Anusia przewi�za�a szarf�, a potem ma�e r�czki jej znik�y ca�kiem pod p�owymi w�sami pana Longina, rozleg�o si� tylko mlaskanie i mruczenie, kt�rego s�uchaj�c pan Wo�odyjowski rzek� do porucznika Migurskiego:</p><p>� Przysi�g�by�, �e nied�wied� pszczo�y psowa<a l:href="#fn1695" type="note">[1695]</a> i mi�d wyjada.</p><p>Po czym odszed� z pewn� z�o�ci�, bo czu� w sobie Anusine ��d�o, a przecie kocha� si� w niej tak�e swego czasu.</p><p>Ale ju� te� i ksi��� pocz�� si� z ksi�n� �egna� � i w godzin� p�niej dw�r ruszy� do Turowa<a l:href="#fn1696" type="note">[1696]</a>, wojska za� ku Prypeci<a l:href="#fn1697" type="note">[1697]</a>.</p><p>W nocy na przeprawie, gdy budowano tratwy do przeniesienia dzia�, a usarie pilnowa�y rob�t, rzek� pan Longinus do Skrzetuskiego:</p><p>� Ot, braciaszku, nieszcz�cie!</p><p>� Co� si� sta�o? � pyta� namiestnik.</p><p>� A to te wie�ci z Ukrainy!</p><p>� Jakie?</p><p>� Powiadali przecie Zaporo�cy, �e Tuhaj-bej odszed� z ord� do Krymu.</p><p>� To i c� z tego? Na to przecie nie b�dziesz p�aka�.</p><p>� Owszem, braciaszku, bo� mnie powiedzia� � i mia�e� s�uszno�� � co? � �e kozackich g��w liczy� nie mog�, a skoro Tatarzy odeszli, tak sk�d�e ja wezm� trzech g��w poga�skich? Gdzie ich szuka� b�d�? A mnie one, ach, jak potrzebne!</p><p>Skrzetuski, cho� sam strapiony, u�miechn�� si� i odrzek�:</p><p>� Zgaduj�, o co ci chodzi, bom widzia�, jak ci� dzi� na rycerza pasowano.</p><p>Na to pan Longinus r�ce z�o�y�:</p><p>� Tak, bo po c� d�u�ej i skrywa�, polubi�em, braciaszku, polubi�em� Ot, nieszcz�cie!</p><p>� Nie martw si�. Nie wierz� ja w to, by Tuhaj-bej ju� odszed�, a zreszt� b�dziesz mia� poga�stwa jak tych komar�w nad g�ow�.</p><p>Rzeczywi�cie ca�e chmury komar�w unosi�y si� nad ko�mi i lud�mi, bo wojska wesz�y w kraj b�ot nieprzebytych, las�w bagnistych, ��k rozmi�k�ych, rzek, rzeczek i strumieni, w kraj pusty, g�uchy, jedn� puszcz� szumi�cy, o kt�rego mieszka�cach mawiano w owych czasach:</p><cite><poem><stanza><v>Da� dla c�reczki</v><v>Szlachcic Ho�ota</v><v>Dziegciu<a l:href="#fn1698" type="note">[1698]</a>dwie beczki,</v><v>Grzyb�w wianuszek,</v><v>Wiun�w garnuszek</v><v>I lech�<a l:href="#fn1699" type="note">[1699]</a>b�ota.</v></stanza></poem></cite><p>Na b�ocie owym ros�y wprawdzie nie tylko grzyby, ale wbrew owym rytmom<a l:href="#fn1700" type="note">[1700]</a> i wielkie fortuny pa�skie. Wszelako w tej chwili ludzie ksi���cy, kt�rzy w znacznej cz�ci wychowali si� i wyro�li na suchych, wysokich stepach zadnieprza�skich, nie chcieli oczom w�asnym wierzy�. Wszak�e� i tam by�y miejscami bagna i lasy, ale tu ca�y kraj zdawa� si� jednym bagnem. Noc by�a pogodna, jasna � i przy blasku ksi�yca, jak okiem si�gn��, nie zajrza�e� s��nia suchego gruntu. K�py tylko czerni�y si� nad wod�, lasy zdawa�y si� z wody wyrasta�, woda chlupota�a pod nogami ko�skimi, wod� wyciska�y ko�a woz�w i armat. Wurcel wpad� w desperacj�<a l:href="#fn1701" type="note">[1701]</a>. �Dziwny poch�d � m�wi� � pod Czernihowem<a l:href="#fn1702" type="note">[1702]</a> grozi� nam ogie�, a tu woda nas zalewa.� Rzeczywi�cie ziemia wbrew przyrodzeniu nie dawa�a tu sta�ej podpory nogom, ale gi�a si�, trz�s�a, jakby si� chcia�a rozst�pi� i poch�on�� tych, co si� po niej poruszali.</p><p>Wojska przez Prype� przeprawia�y si� cztery dni, potem niemal codziennie trzeba by�o przebywa� rzeki i rzeczu�ki p�yn�ce w rozkis�ym gruncie. A nigdzie mostu. Lud ca�y na �odziach, w szuhalejach. Po kilku dniach wszcz�y si� i mg�y, i deszcze. Ludzie dobywali ostatnich si�, by si� na koniec wydosta� z tych zakl�tych okolic. A ksi��� �pieszy�, p�dzi�. Kaza� wali� ca�e lasy, uk�ada� drogi z okr�glak�w i szed� naprz�d. �o�nierz te� widz�c, jak nie szcz�dzi� si� w�asnych, jak od rana do nocy by� na koniu, wojska sprawowa�, nad pochodem czuwa�, wszystkim osobi�cie zawiadywa� � nie �mia� szemra�, cho� trud by� prawie nad si�y. Od rana do nocy lgn�� i mokn�� � oto by� wsp�lny los wszystkich. Koniom r�g pocz�� z�azi� z kopyt, wiele ich od armat odpad�o, wi�c piechota i dragoni Wo�odyjowskiego sami ci�gn�li dzia�a. Najg�rniejsze pu�ki, jako usarie Skrzetuskiego, Za�wilichowskiego i pancerni, brali si� do siekier dla moszczenia dr�g. By� to s�awny poch�d o ch�odzie, wodzie i g�odzie, w kt�rym wola wodza i zapa� �o�nierzy �ama�y wszystkie przeszkody. Nikt t�dy dotychczas nie odwa�y� si� z wiosny, przy rozlaniu w�d, wojsk prowadzi�. Szcz�ciem poch�d nie by� ani razu �adnym napadem przerwany. Lud tam cichy, spokojny, nie my�la� o buncie, a cho� p�niej podburzany przez Kozak�w i zach�cany przyk�adem, nie chcia� garn�� si� pod ich znaki. To� i teraz spogl�da� sennym okiem na przechodz�ce zast�py rycerzy, kt�rzy wynurzali si� z bor�w i bagien, jakby zakl�ci, a przechodzili jak sen; dostarcza� przewodnik�w, spe�nia� cicho i pos�usznie wszystko, czego od niego ��dano.</p><p>Co widz�c ksi��� pow�ci�ga� surowie<a l:href="#fn1703" type="note">[1703]</a> wszelk� swawol� �o�niersk� i nie p�yn�y za wojskiem j�ki ludzkie, przekle�stwa i narzekania, a gdy po przej�ciu wojsk zosta�a w jakiej dymnej wiosce wie��, �e to knia� Jarema przechodzi�, ludzie potrz�sali g�owami. �W�e win dobryj<a l:href="#fn1704" type="note">[1704]</a>!� � m�wili sobie z cicha.</p><p>Na koniec po dwudziestu dniach nadludzkich trud�w i wysile� wychyli�y si� wojska ksi���ce w kraj zbuntowany. �Jarema ide<a l:href="#fn1705" type="note">[1705]</a>! Jarema ide!� � rozlega�o si� po ca�ej Ukrainie, a� hen, po Dzikie Pola<a l:href="#fn1706" type="note">[1706]</a>, do Czehryna<a l:href="#fn1707" type="note">[1707]</a> i Jahorliku<a l:href="#fn1708" type="note">[1708]</a>. �Jarema ide!� � rozlega�o si� po miastach, wsiach, chutorach<a l:href="#fn1709" type="note">[1709]</a> i pasiekach i na t� wie�� kosy, wid�y i no�e wypada�y z r�k ch�opskich, twarze blad�y, kupy swawolne pomyka�y nocami ku po�udniowi jak stada wilk�w przed odg�osem rog�w my�liwskich; Tatar zab��kany dla grabie�y zeskakiwa� z konia i ucho co chwila do ziemi przyk�ada�; w nie zdobytych jeszcze zamkach i zameczkach bito w dzwony i �piewano <emphasis>Te Deum laudamus</emphasis><a l:href="#fn1710" type="note">[1710]</a>!</p><p>A �w gro�ny lew po�o�y� si� na progu zbuntowanego kraju i odpoczywa�.</p><p>Si�y zbiera�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXVI</p></title><p>Tymczasem Chmielnicki, postawszy czas jaki� w Korsuniu<a l:href="#fn1711" type="note">[1711]</a>, do Bia�ocerkwi<a l:href="#fn1712" type="note">[1712]</a> si� cofn�� i tam stolic� sw� za�o�y�. Orda zapad�a koszem<a l:href="#fn1713" type="note">[1713]</a> z drugiej strony rzeki, rozpuszczaj�c zagony po ca�ym wojew�dztwie kijowskim. Niepotrzebnie si� te� martwi� pan Longinus Podbipi�ta, �e mu g��w tatarskich nie stanie. Pan Skrzetuski s�usznie przewidywa�, �e Zaporo�cy, schwytani przez pana Poniatowskiego pod Kaniowem, fa�szyw� dali wiadomo��: Tuhaj-bej nie tylko nie odszed�, ale nawet do Czehryna<a l:href="#fn1714" type="note">[1714]</a> si� nie rusza�. Co wi�cej, nowe czambu�y<a l:href="#fn1715" type="note">[1715]</a> nadci�gn�y ze wszystkich stron. Przyszli carzykowie: azowski i astracha�ski, kt�rzy nigdy przedtem w Polsce nie bywali, w cztery tysi�ce wojownik�w; przysz�o dwana�cie tysi�cy hordy nohajskiej, dwadzie�cia tysi�cy bi�gorodzkiej i budziackiej, wszystko zakl�ci ongi Zaporo�a i kozactwa nieprzyjaciele, dzi� bracia i na krew chrze�cija�sk� zaprzysi�gli sprzymierze�cy. Na koniec przyby� i sam chan Islam Girej z dwunastoma tysi�cami Perekopc�w. Cierpia�a od tych przyjaci� ca�a Ukraina, cierpia� nie tylko stan szlachecki, ale i lud ruski, kt�remu palono wioski, zabierano dobytek, a samych ch�op�w, niewiasty i dzieci p�dzono w jasyr<a l:href="#fn1716" type="note">[1716]</a>. W tych czasach mordu, po�ogi i krwi wylania jeden tylko dla ch�opa by� ratunek: uciec do obozu Chmielnickiego. Tam z ofiary stawa� si� zb�jem i sam w�asn� ziemi� niszczy�, ale przynajmniej �ywota by� bezpieczny. Nieszcz�sny kraj! Gdy bunt w nim wybuch�, pokara� go naprz�d i spustoszy� pan Miko�aj Potocki<a l:href="#fn1717" type="note">[1717]</a>, potem Zaporo�cy i Tatarzy, kt�rzy niby dla oswobodzenia go przyszli, a teraz zawis� nad nim Jeremi Wi�niowiecki.</p><p>Ucieka� te�, kto m�g�, do obozu Chmielnickiego, ucieka�a nawet i szlachta, gdy innego �rodka ocalenia nie by�o. Dzi�ki temu Chmielnicki r�s� w si�y i �e nie zaraz ruszy� w g��b Rzeczypospolitej, �e le�a� d�ugo w Bia�ocerkwi, to przewa�nie dlatego, by �ad w te rozhukane i dzikie �ywio�y wprowadzi�.</p><p>Jako� w �elaznym jego r�ku zmienia�y si� one szybko w bojow� pot�g�. Kadry z wy�wiczonych Zaporo�c�w by�y gotowe, podzielono czer� na pu�ki, wyznaczono pu�kownik�w z dawnych ataman�w koszowych<a l:href="#fn1718" type="note">[1718]</a>, pojedyncze oddzia�y wysy�ano na zdobywanie zamk�w, by je do boju zaprawi�. A bitny to by� z natury lud, do wojny tak jak �aden inny sposobny, do broni przywyk�y, przez napady tatarskie z ogniem i krwawym obliczem wojny oswojony.</p><p>Posz�o wi�c dw�ch pu�kownik�w, Hand�a i Ostap, na Nesterwar<a l:href="#fn1719" type="note">[1719]</a>, kt�ry zdobyli, ludno�� �ydowsk� i szlacheck� w pie� wyci�li. Czetwerty�skiemu kniaziowi w�asny jego m�ynarz g�ow� na progu zamkowym odci��, a z ksi�ny � Ostap niewolnic� swoj� uczyni�. Szli inni w inne strony i powodzenie towarzyszy�o ich or�owi, bo strach serca Lachom odj�� � �strach temu narodowi niezwyczajny�, kt�ren bro� z r�k wytr�ca� i si� zbawia�<a l:href="#fn1720" type="note">[1720]</a>.</p><p>Nieraz, bywa�o, pu�kownicy nagabywali Chmielnickiego: �Czemu za� ku Warszawie nie ruszasz, ale spoczywasz, z czarownicami czary odprawujesz i gorza�k� si� zalewasz, a Lachom si� obaczy� od strachu i wojska zebra� pozwalasz?� Nieraz te� czer� pijana wy�a po nocach, oblega�a kwater� Chmielnickiego ��daj�c, by j� na Lachiw prowadzi�. Chmielnicki podni�s� bunt i da� mu si�� straszliw�, ale teraz j�� miarkowa�, �e ju� si�a owa jego samego pcha ku nieznanej przysz�o�ci, wi�c cz�sto chmurnym okiem w on� przysz�o�� spogl�da� i zbada� j� usi�owa� � i sercem wobec niej si� trwo�y�.</p><p>Jako si� rzek�o, w�r�d tych pu�kownik�w i ataman�w on jeden wiedzia�, ile jest straszliwej pot�gi w pozornej bezsilno�ci Rzeczypospolitej. Podni�s� bunt, zbi� pod ��tymi Wodami, zbi� pod Korsuniem, star� wojska koronne � a co dalej?</p><p>Zbiera� tedy pu�kownik�w do rady i wodz�c po nich krwawymi oczyma, przed kt�rymi dr�eli wszyscy, stawia� im ponuro to� samo pytanie:</p><p>� Co dalej? Czego wy chcecie?</p><p>� I�� do Warszawy? To tu knia� Wi�niowiecki przyjdzie, �ony i dzieci wasze jako piorun pobije, ziemi� a wod� tylko zostawi, a potem i on za nami do Warszawy z ca�� pot�g� szlacheck�, kt�ra si� do niego przy��czy, poci�gnie � i we dwa ognie wzi�ci, zginiem, je�li nie w bitwach, to na palach�</p><p>� Na przyja�� tatarsk� liczy� nie mo�na. Oni dzi� z nami, jutro przeciw nam si� odwr�c� i do Krymu pop�dz� albo panom nasze g�owy sprzedadz�.</p><p>� Ano, co dalej, m�wcie! I�� na Wi�niowieckiego? To on si�� nasz� i tatarsk� ca�� na sobie zadzier�y, a przez ten czas wojska si� zbior� i z g��bi Rzeczypospolitej w pomoc mu rusz�. Wybierajcie�</p><p>I potrwo�eni pu�kownicy milczeli, a Chmielnicki m�wi�:</p><p>� Czemu�e�cie to zmaleli? Czemu wi�cej nie przecie na mnie, bym ku Warszawie ci�gn��? Gdy tedy nie wiecie, co czyni�, na mnie to zdajcie, a B�g da, swoj� i wasze g�owy ocal� i kontentacj�<a l:href="#fn1721" type="note">[1721]</a> dla wojska zaporoskiego i wszystkich Kozak�w otrzymam.</p><p>Jako� pozostawa� jeden spos�b: uk�ady. Chmielnicki dobrze wiedzia�, ile t� drog� mo�na w Rzeczypospolitej wym�c; liczy�, �e sejmy pr�dzej na znaczn� kontentacj� si� zgodz� ni� na podatki, zaci�gi i wojn�, kt�ra musia�aby by� i d�ug�, i trudn�. Wiedzia� wreszcie, �e w Warszawie jest pot�na partia, a na jej czele sam kr�l, o kt�rego �mierci wie�� jeszcze nie dosz�a<a l:href="#fn1722" type="note">[1722]</a>, i kanclerz, wielu pan�w, kt�rzy radzi by wzrost olbrzymich fortun magnackich na Ukrainie powstrzyma�, z Kozak�w si�� dla r�k kr�lewskich stworzy�, wieczysty pok�j z nimi zawrze� i one tysi�ce zebrane do postronnej wojny u�y�. W tych warunkach m�g� i dla siebie Chmielnicki znamienit� szar�� zyska�, bu�aw� hetma�sk� z kr�lewskiego ramienia otrzyma� i dla Kozak�w nieprzeliczone ust�pstwa osi�gn��.</p><p>Oto dlaczego le�a� d�ugo pod Bia�ocerkwi�. Zbroi� si�, uniwersa�y na wszystkie strony rozsy�a�, lud �ci�ga�, ca�e armie tworzy�, zamki pod moc swoj� zagarnia�, bo wiedzia�, �e tylko z silnym uk�ada� si� b�d�, ale w g��b Rzeczypospolitej nie rusza�.</p><p>O, gdyby na mocy uk�ad�w pok�j m�g� zawrze�! Wtedy tym samym albo bro� z r�ki Wi�niowieckiego wytr�ci, albo � je�li knia� jej nie z�o�y � to nie on, Chmielnicki, ale knia� b�dzie rebelizantem, wbrew woli kr�la i sejm�w wojn� wiod�cym.</p><p>Na�wczas ruszy on na Wi�niowieckiego � ale ju� z kr�lewskiego i Rzeczypospolitej mandatu � i wybije wtedy ostatnia godzina nie tylko dla kniazia, ale dla wszystkich ukrainnych kr�lewi�t, dla ich fortun i latyfundi�w.</p><p>Tak my�la� samozwa�czy hetman zaporoski, taki gmach na przysz�o�� budowa�. Ale na rusztowaniach pod on gmach przygotowanych siada�o cz�sto czarne ptactwo trosk, zw�tpie�, obaw � i kraka�o z�owrogo.</p><p>B�dzie-li do�� siln� pokojowa partia w Warszawie? Zaczn�-li z nim uk�ady? Co powie sejm i senat? Zatkn�-li tam uszy na j�ki i wo�ania ukrainne? Zamkn� oczy na �uny po�ar�w?�</p><p>Czy nie przewa�y wp�yw pan�w owe niezmierne latyfundia posiadaj�cych, o kt�rych ochron� im i�� b�dzie? I czy ta Rzeczpospolita tak si� ju� przerazi�a, �e mu przebaczy to, i� si� z Tatary<a l:href="#fn1723" type="note">[1723]</a> po��czy�?</p><p>A z drugiej strony szarpa�o dusz� Chmielnickiego zw�tpienie, czy i �w bunt nie zanadto si� ju� rozpali� i rozwin��. Czy owe zdzicza�e masy dadz� si� wt�oczy� w jakie karby? Dobrze: on, Chmielnicki, pok�j zawrze, a rezuny<a l:href="#fn1724" type="note">[1724]</a> � pod jego imieniem � dalej mord i po�og� szerzy� b�d� albo si� te� na jego g�owie swych zawiedzionych nadziei pomszcz�. To� to rzeka wezbrana, morze, burza! Straszne po�o�enie! Gdyby wybuch by� s�abszy, tedy by nie uk�adano si� z nim jako ze s�abym; poniewa� bunt jest pot�ny, wi�c uk�ady si�� rzeczy mog� si� rozbi�.</p><p>I co b�dzie?</p><p>Gdy takie my�li opad�y ci�k� g�ow� hetmana, na�wczas zamyka� si� w swej kwaterze i pi� dnie ca�e i noce. W�wczas mi�dzy pu�kownikami i czerni� rozchodzi�a si� wie��: �Hetman pije� � i za przyk�adem jego pili wszyscy, karno�� si� rozprz�ga�a, mordowano je�c�w, bito si� wzajemnie, rabowano �upy � rozpoczyna� si� s�dny dzie�, panowanie zgrozy i okropno�ci. Bia�ocerkiew zmienia�a si� w piek�o prawdziwe.</p><p>A� pewnego dnia do pijanego hetmana wszed� szlachcic Wyhowski, pod Korsuniem<a l:href="#fn1725" type="note">[1725]</a> do niewoli wzi�ty i na sekretarza hetma�skiego awansowany. Wszed�szy pocz�� trz��� bez ceremonii opoja, a� go wreszcie porwa� za ramiona, na tapczanie posadzi� i ocuci�.</p><p>� A ce szczo takie, jakie �ycho<a l:href="#fn1726" type="note">[1726]</a>? � pyta� Chmielnicki.</p><p>� Mo�ci hetmanie, wstawaj i oprzytomniej! � odpowiedzia� Wyhowski. � Poselstwo przysz�o!</p><p>Chmielnicki zerwa� si� na r�wne nogi i w jednej chwili otrze�wia�.</p><p>� Hej! � wo�a� na pachol� kozackie siedz�ce w progu � deli�<a l:href="#fn1727" type="note">[1727]</a>, ko�pak<a l:href="#fn1728" type="note">[1728]</a> i bu�aw�<a l:href="#fn1729" type="note">[1729]</a>!</p><p>A potem do Wyhowskiego:</p><p>� Kto przyjecha�? Od kogo?</p><p>� Ksi�dz Patroni �asko z Huszczy od pana wojewody brac�awskiego.</p><p>� Od pana Kisiela<a l:href="#fn1730" type="note">[1730]</a>?</p><p>� Tak jest.</p><p>� S�awa Otcu i Synu, s�awa Swiatomu Duchu i Swiatoj-Preczystoj! � m�wi� �egnaj�c si� Chmielnicki.</p><p>I twarz mu poja�nia�a, wypogodzi�a si� � rozpoczynano z nim uk�ady.</p><p>Ale tego� dnia przysz�y i wie�ci wprost przeciwne pokojowemu poselstwu pana Kisiela.</p><p>Doniesiono, i� ksi���, wypocz�wszy wojsku<a l:href="#fn1731" type="note">[1731]</a>, strudzonemu pochodem przez lasy i b�ota, wst�pi� w kraj zbuntowany; �e bije, pali, �cina; �e podjazd wys�any pod Skrzetuskim rozbi� dwutysi�czn� watah�<a l:href="#fn1732" type="note">[1732]</a> Kozak�w i czerni � i wyt�pi� j� co do nogi; �e sam ksi��� wzi�� szturmem Pohrebyszcze<a l:href="#fn1733" type="note">[1733]</a>, maj�tno�� ksi���t Zbaraskich � i ziemi� a wod� tylko zostawi�. Opowiadano przera�aj�ce rzeczy o tym szturmie i zdobyciu Pohrebyszcz � by�o to bowiem gniazdo najzaci�tszych rezun�w. Ksi��� mia� powiedzie� do �o�nierzy: �Mordujcie ich tak, by czuli, �e umieraj�.�<a l:href="#fn1734" type="note">[1734]</a> Wi�c te� �o�nierstwo najdzikszych dopuszcza�o si� okrucie�stw. Z ca�ego miasta nie ocala�a jedna �ywa dusza. Siedmiuset je�c�w powieszono, dwustu wbito na pale. M�wiono r�wnie� o wierceniu oczu �widrami, o paleniu na wolnym ogniu. Bunt zgas� od razu w ca�ej okolicy. Mieszka�cy albo pouciekali do Chmielnickiego, albo przyjmowali pana �ubnia�skiego<a l:href="#fn1735" type="note">[1735]</a> na kl�czkach, z chlebem i sol�, wyj�c o mi�osierdzie. Pomniejsze watahy wszystkie by�y starte � a w lasach, jak twierdzili zbiegowie z Samhorodka, Spiczyna, Pieskowa i Wachn�wki, nie by�o jednego drzewa, na kt�rym by Kozak nie wisia�.</p><p>I dzia�o si� to wszystko pod bokiem Bia�ocerkwi i krociowej armii Chmielnickiego.</p><p>Tote� Chmielnicki, gdy si� o tym dowiedzia�, pocz�� rycze� jak ranny tur. Z jednej strony uk�ady, z drugiej miecz. Je�li ruszy na ksi�cia, b�dzie to oznak�, �e nie chce uk�ad�w proponowanych przez pana z Brusi�owa.</p><p>Jedyna nadzieja pozostawa�a w Tatarach. Chmielnicki zerwa� si� i ruszy� do Tuhaj-bejowej kwatery.</p><p>� Tuhaj-beju, m�j przyjacielu! � rzek� po oddaniu zwyk�ych salam�w. � Jako� mnie pod ��t� Wod�<a l:href="#fn1736" type="note">[1736]</a> i pod Korsuniem<a l:href="#fn1737" type="note">[1737]</a> ratowa�, tak i teraz mnie ratuj. Przyszed� tu pose� od wojewody brac�awskiego z pismem, w kt�rym mnie wojewoda obiecuje kontentacj�, a wojsku zaporoskiemu powr�cenie do dawnych swob�d pod warunkiem, �ebym wojny zaprzesta�, co ja uczyni� musz�, chc�c swoj� szczero�� i dobr� ch�� pokaza�. A tymczasem przysz�y tu wie�ci od niedruga<a l:href="#fn1738" type="note">[1738]</a> mojego, ksi�cia Wi�niowieckiego, �e Pohrebyszcze wyci�� i nikogo nie �ywi� � i dobrych mo�ojc�w<a l:href="#fn1739" type="note">[1739]</a> moich wycina, na pale wbija i � �widrami oczy wierci. Na kt�rego ja ruszy� nie mog�c, do ciebie z pok�onem przyszed�em, aby� ty na tego mojego i swojego niedruga z Tatary<a l:href="#fn1740" type="note">[1740]</a> ruszy�, gdy� inaczej wkr�tce on tu na nasze obozy nast�pi.</p><p>Murza<a l:href="#fn1741" type="note">[1741]</a>, siedz�c na kupie kobierc�w pobranych pod Korsuniem lub z�upionych po dworach szlacheckich, kiwa� si� czas jaki� w ty� i naprz�d, oczy zamru�y� jakby dla lepszego namys�u, nareszcie odrzek�:</p><p>� A��a! Ja tego uczyni� nie mog�.</p><p>� Czemu? � pyta� Chmielnicki.</p><p>� Bom i tak ju� dosy� dla ciebie bej�w<a l:href="#fn1742" type="note">[1742]</a> i czaus�w<a l:href="#fn1743" type="note">[1743]</a> pod ��t� Wod� i pod Kursuniem wytraci�; po c� mam jeszcze traci�? Jarema to wielki wojownik! Rusz� na niego, gdy i ty ruszysz, ale sam nie. Nie g�upim w jednej bitwie wszystko, com dot�d zyska�, utraci�; lepiej mi czambu�y po �up i jasyr wysy�a�. Dosy� ja ju� dla was, ps�w niewiernych, uczyni�. I sam nie p�jd�, i chanowi b�d� odradza�. Rzek�em.</p><p>� Pomoc mi zaprzysi�g�e�!</p><p>� Tak jest, alem przysi�ga� obok ciebie, nie za ciebie wojowa�. Id��e ty precz!</p><p>� Jam ci jasyr z mego w�asnego ludu pozwoli�, �upy odda�, hetman�w odda�.</p><p>� Bo gdyby� nie odda�, to bym ja ciebie im odda�.</p><p>� Do chana p�jd�.</p><p>� Id��e precz, capie, m�wi� ci.</p><p>I ko�czaste z�by murzy ju� zacz�y b�yska� spod warg. Chmielnicki pozna�, �e nie ma co tu robi�, a d�u�ej nastawa� niebezpiecznie, wi�c wsta� i rzeczywi�cie uda� si� do chana.</p><p>Ale od chana tak�� sam� odebra� odpowied�. Tatarzy mieli sw�j rozum i szukali w�asnej korzy�ci. Zamiast wa�y� si� na waln� bitw� z wodzem, kt�ry za niezwyci�onego uchodzi�, woleli zagony rozpuszcza� i bogaci� si� bez krwi przelewu.</p><p>Chmielnicki wr�ci� w�ciek�y do swej kwatery i z desperacji ju� do g�siora si� zabiera�, ale mu go Wyhowski wyrwa� z r�ki.</p><p>� Nie b�dziesz pi�, mo�ci hetmanie � rzek�. � Pose� jest, trzeba pos�a odprawi�.</p><p>Chmielnicki wpad� w gniew straszliwy.</p><p>� Ja ciebie i pos�a ka�� na pal wbi�!</p><p>� A ja ci gorza�ki nie dam. Nie wstyd-�e ci, gdy ci� fortuna tak wysoko wynios�a, w�dk� si� jak prostemu Kozakowi zalewa�? Tfu, tfu, mo�ci hetmanie, nie mo�e tak by�. Wie�� o przybyciu pos�a ju� si� rozesz�a. Wojsko i pu�kownicy chc� na rad�. Tobie nie pi� teraz, ale ku� �elazo, p�ki gor�ce � bo teraz mo�esz pok�j zawrze� i wszystko, co chcesz, otrzyma�, potem b�dzie za p�no, a gard�o moje i twoje w tym. Wys�a� tobie zaraz poselstwo do Warszawy i kr�la o �ask� prosi�</p><p>� M�dra ty g�owa � rzek� Chmielnicki. � Ka� uderzy� w dzwon na rad�, a na majdanie powiedz pu�kownikom, �e zaraz wyjd�.</p><p>Wyhowski wyszed�, a po chwili ozwa� si� dzwon na rad�, na kt�rego g�os wnet wojska zaporoskie pocz�y si� zbiera�. Zasiedli wi�c dow�dcy i pu�kownicy: straszliwy Krzywonos<a l:href="#fn1744" type="note">[1744]</a>, prawa Chmielnickiego r�ka, Krzeczowski, miecz kozacki, stary i do�wiadczony Filon Dziedzia�a, pu�kownik kropiwnicki, Fedor �oboda<a l:href="#fn1745" type="note">[1745]</a> perejas�awski<a l:href="#fn1746" type="note">[1746]</a>, okrutny Fedore�ko kalnicki, dziki Puszkare�ko po�tawski, kt�ry samym czabanom<a l:href="#fn1747" type="note">[1747]</a> przewodzi�; Szumejko ni�y�ski, ognisty Czarnota hadziacki, Jakubowicz czehry�ski<a l:href="#fn1748" type="note">[1748]</a>, dalej Nosacz, H�adki, Adamowicz, G�uch, Pu�jan, Panicz � nie wszyscy, bo niekt�rzy byli na wyprawach, a niekt�rzy na tamtym �wiecie, kt�rych ju� ksi��� Jeremi tam wys�a�.</p><p>Tatarzy nie byli tym razem wezwani na narad�. �Towarzystwo� zebra�o si� obok na majdanie, cisn�c� si� czer� odp�dzano kijami, a nawet ki�cieniami<a l:href="#fn1749" type="note">[1749]</a>, przy czym i zab�jstw nie brak�o.</p><p>Na koniec ukaza� si� i sam Chmielnicki, przybrany w czerwie�, w ko�paku i z bu�aw� w r�ku. Obok niego szed� bia�y jak go��b ksi�dz b�ahocze�ciwy<a l:href="#fn1750" type="note">[1750]</a> Patroni �asko, a z drugiej strony Wyhowski z papierami w r�ku.</p><p>Chmiel zasiad�szy mi�dzy pu�kownikami siedzia� przez chwil� w milczeniu, po czym zdj�� ko�pak na znak, i� narada si� rozpoczyna, wsta� i tak m�wi� pocz��:</p><p>� Mo�ci panowie pu�kownicy i atamani dobrodziejstwo! Wiadomo wam, jako dla wielkich a niewinnie cierpianych krzywd naszych musieli�my za bro� uchwyci�, a z pomoc� najja�niejszego carza krymskiego o dawne wolno�ci i przywileje, odj�te nam bez woli kr�la jegomo�ci, od pani�t si� upomnie�, kt�r� imprez� B�g b�ogos�awi� i spu�ciwszy na nieszczerych tyran�w naszych strach, wcale im niezwyczajny, nieprawdy i uciski ich pokara�, a nam znacznymi wiktoriami<a l:href="#fn1751" type="note">[1751]</a> wynagrodzi�, za co mu wdzi�cznym sercem powinni�my dzi�kowa�. Gdy tedy pycha ich pokaran� zosta�a, nale�y my�le� nam, aby rozlew krwi chrze�cija�skiej powstrzyma�, co nam B�g mi�osierny i nasza b�ahocze�ciwa wiara nakazuje, a szabli p�ty z r�ki nie puszcza�, p�ki nam za wol� najja�niejszego kr�la jegomo�ci nasze dawne wolno�ci i przywileje nie b�d� powr�cone. Pisze mi tedy pan wojewoda brac�awski, i� si� to mo�e sta�, co i ja tak my�l�, gdy� nie my to, ale pani�ta, Potoccy, Kalinowscy, Wi�niowieccy i Koniecpolscy, z pos�usze�stwa majestatowi i Rzeczypospolitej wyszli, kt�rych �e�my ukarali, przeto nam si� s�uszna kontentacja i nagroda od majestatu i stan�w<a l:href="#fn1752" type="note">[1752]</a> nale�y. Prosz� ja wi�c mo�ci pan�w dobrodziej�w i �askawc�w moich, aby�cie pismo wojewody brac�awskiego, mnie przez ojca Patroniego �aska, szlachcica wiary b�ahocze�ciwej, przys�ane, przeczytali i m�drze postanowili, aby rozlew krwie<a l:href="#fn1753" type="note">[1753]</a> chrze�cija�skiej by� wstrzymany, a nam kontentacja uczyniona i nagroda za pos�usze�stwo i wierno�� Rzplitej<a l:href="#fn1754" type="note">[1754]</a> oddana.</p><p>Chmielnicki nie pyta�, czy wojna ma by� zaniechan�, ale ��da� postanowienia, aby by�a zaniechan�, zaraz przeto niech�tni podnie�li szemranie, to za� po chwili zmieni�o si� w krzyki gro�ne, kt�rym g��wnie Czarnota hadziacki przewodzi�.</p><p>Chmielnicki milcza�, patrzy� tylko uwa�nie, sk�d wychodz� protesty, i opornych sobie w pami�ci notowa�.</p><p>Tymczasem powsta� Wyhowski z listem Kisielowym<a l:href="#fn1755" type="note">[1755]</a> w r�ku. Kopi� pisma poni�s� Zorko, aby j� odczyta� �towarzystwu�, wi�c tam i tu zapad�a cisza g��boka.</p><p>Wojewoda poczyna� list w te s�owa:</p><p>�Mo�ci Panie Starszy Wojska Rzeczypospolitej Zaporoskiego, z dawna mnie mi�y panie i przyjacielu!</p><p>Gdy wiele jest takich, kt�rzy o WMci<a l:href="#fn1756" type="note">[1756]</a> jako o nieprzyjacielu Rzplitej rozumiej�, ja nie tylko zostawam sam cale upewnionym o WMci wiernym ku Rzplitej afekcie, ale i innych w tym upewniam IMP<a l:href="#fn1757" type="note">[1757]</a> Pan�w Senator�w, koleg�w moich. Trzy rzeczy mnie upewniaj�: pierwsza, i� lubo od wiek�w wojsko Dnieprowe s�awy i wolno�ci swoich przestrzega, ale wiary swojej zawsze kr�lom, panom i Rzplitej dotrzymywa. Druga, �e nar�d ruski nasz w wierze swej prawowiernej tak stateczny, �e woli ka�dy z nas zdrowie swoje pok�ada� ni�li t� wiar� czymkolwiek naruszy�. Trzecia, �e lubo r�ne bywaj� (jako i teraz si� sta�o, �al si� Bo�e) wn�trzne krwie rozlania, przecie jednak ojczyzna nam wszystkim jest jedna, w kt�rej si� rodzimy, wolno�ci naszych za�ywamy, i nie masz prawie we wszystkim �wiecie inszego pa�stwa i drugiego podobnego ojczy�nie naszej w prawach i swobodach. Dlatego zwykli�my wszyscy jednostajnie tej matki naszej, Korony, ca�o�ci przestrzega�; a chocia� bywaj� r�ne dolegliwo�ci (jako to na �wiecie), to jednak rozum ka�e uwa�a�, �e �atwiej dom�wi� si� w pa�stwie wolnym, co kt�rego z nas boli, ni�li straciwszy t� matk�, ju� drugiej takiej nie nale�� ani w chrze�cija�stwie, ani w poga�stwie��</p><p>�oboda<a l:href="#fn1758" type="note">[1758]</a> perejas�awski<a l:href="#fn1759" type="note">[1759]</a> przerwa� czytanie:</p><p>� Prawdu ka�e<a l:href="#fn1760" type="note">[1760]</a> � rzek� g�o�no.</p><p>� Prawdu ka�e! � powt�rzyli inni pu�kownicy.</p><p>� Neprawdu, bresze psia wira<a l:href="#fn1761" type="note">[1761]</a>! � wrzasn�� Czarnota.</p><p>� Milcz! Sam psia wira!</p><p>� Wy zdrajcy! Na pohybel wam!</p><p>� Na pohybel tobi!</p><p>� S�ucha�, czyta� dalej, czyta�! On nasz czo�owik. S�ucha�, s�ucha�!</p><p>Burza zbiera�a si� na dobre, ale Wyhowski j�� dalej czyta�, wi�c uciszy�o si� znowu.</p><p>Pisa� wojewoda w dalszym ci�gu, i� wojsko zaporoskie powinno mie� do niego ufno��, gdy� wie dobrze, �e on, tej samej b�d�c krwi i wiary, �yczliwym mu by� musi; przypomina�, jako w nieszcz�snym krwi wylaniu pod Kumejkami i pod Starcem udzia�u nie bra�, nast�pnie wzywa� Chmielnickiego, aby wojny poprzesta�, Tatar�w odprawi� albo na nich or� obr�ci� � i w wierno�ci dla Rzplitej si� utrwali�. Wreszcie list ko�czy� si� w nast�puj�ce s�owa:</p><p>�Obiecuj� waszmo�ci, tak jakom synem Cerkwi Bo�ej i jako dom m�j ze krwie narodu ruskiego staro�ytnej idzie, �e sam b�d� pomocny do wszystkiego dobrego. Wiecie WM� bardzo dobrze, �e i na mnie w tej Rzplitej (za �ask� Bo��) cokolwiek zale�y i beze mnie ani wojna uchwalona by� mo�e, ani pok�j stanowiony, a ja pierwszy wn�trznej wojny nie �ycz� etc<a l:href="#fn1762" type="note">[1762]</a>�</p><p>Powsta�y zaraz tedy tumulty za i przeciw, ale list w og�le podoba� si� i pu�kownikom, i nawet �towarzystwu�. Niemniej przeto w pierwszej chwili nie mo�na by�o niczego zrozumie� ani dos�ysze� dla wielkiej furii, z jak� nad pismem rozprawiano. �Towarzystwo� podobne by�o z dala do wielkiego wiru, w kt�rym wrza�o, kot�owa�o si� i hucza�o mrowie ludzkie. Pu�kownicy potrz�sali piernaczami<a l:href="#fn1763" type="note">[1763]</a> i przyskakiwali sobie z pi�ciami do oczu. Widzia�e� twarze czerwone, rozpalone oczy, pian� na ustach, a wszystkim partyzantom<a l:href="#fn1764" type="note">[1764]</a> dalszej wojny przewodzi� Erazm Czarnota, kt�ry wpad� w sza� prawdziwy. Chmielnicki te�, patrz�c na jego w�ciek�o��, bliskim by� wybuchu, przed kt�rym cich�o zwykle wszystko jak przed rykiem lwa. Ale pierwej jeszcze wskoczy� na �aw� Krzeczowski, piernaczem machn�� i krzykn�� g�osem do grzmotu podobnym:</p><p>� Czabanowa� wam<a l:href="#fn1765" type="note">[1765]</a>, nie radzi�, raby<a l:href="#fn1766" type="note">[1766]</a> poga�skie!</p><p>� Cicho! Krzeczowski chce m�wi�! � krzykn�� pierwszy Czarnota, kt�ry spodziewa� si�, i� przes�awny pu�kownik za wojn� b�dzie przemawia�.</p><p>� Cicho! Cicho! � wrzeszczeli inni.</p><p>Krzeczowski by� niezmiernie szanowany mi�dzy kozactwem, a to dla wielkich us�ug, kt�re odda�, dla wielkiej g�owy wojennej i � dziwna rzecz � dlatego, i� by� szlachcic. Uciszy�o si� wi�c zaraz i wszyscy czekali z ciekawo�ci�, co powie; sam Chmielnicki utkwi� w niego wzrok niespokojny.</p><p>Ale Czarnota myli� si�, przypuszczaj�c, i� pu�kownik za wojn� wyst�pi. Krzeczowski bystrym swym umys�em zrozumia�, i� teraz albo nigdy m�g� uzyska� od Rzplitej owe starostwa i dostoje�stwa, o kt�rych marzy�. Odgad�, �e przy pacyfikacji Kozak�w jego przed wielu innymi b�d� si� starali uj�� i zaspokoi�, czemu pan krakowski<a l:href="#fn1767" type="note">[1767]</a>, jako w niewoli b�d�cy, nie b�dzie m�g� przeszkadza�; wi�c te� odezwa� si� w takie s�owa:</p><p>� Rzecz moja bi�, nie radzi�; ale gdy do rady przysz�o, poczuwam si� te� do tego, abym swoje zdanie powiedzia�, gdy�em na taki wasz fawor, jak i inni, je�eli nie lepiej zarobi�. Po to my wojn� podniecili, aby nam nasze wolno�ci i przywileje zosta�y powr�cone, a pisze wojewoda brac�awski, �e tak by� ma. Wi�c albo b�dzie, albo nie b�dzie. Je�li nie b�dzie, tak wojna, a je�li b�dzie � pok�j! Po co darmo krew la�? Niech nas zaspokoj�, a my czer� uspokoimy i wojna ustanie; nasz bat'ko<a l:href="#fn1768" type="note">[1768]</a> Chmielnicki m�drze to wszystko u�o�y� i obmy�li�, aby my po stronie najja�niejszego kr�la jegomo�ci stan�li, kt�ren nagrod� za to nam da, a je�li pani�ta si� sprzeciwi�, tedy pozwoli nam z nimi pohula� � i pohulamy. Tego bym tylko nie radzi�, by Tatar�w odprawia�; niech koszem<a l:href="#fn1769" type="note">[1769]</a> na Dzikich Polach<a l:href="#fn1770" type="note">[1770]</a> zapadn� i le��, p�ki nam w�z lub przew�z.</p><p>Chmielnicki rozja�ni� twarz s�ysz�c te s�owa, a pu�kownicy w ogromnej ju� wi�kszo�ci pocz�li wo�a�, by wojn� zawiesi� i pos��w do Warszawy wys�a�, a pana z Brusi�owa prosi�, by sam dla uk�ad�w przyby�. Czarnota krzycza� jeszcze i protestowa�, ale pu�kownik oczy gro�ne w niego utkwi� i rzek�:</p><p>� Ty, Czarnota, hadziacki pu�kowniku, o wojn� i krwi przelanie wo�asz, a gdy pod Korsuniem<a l:href="#fn1771" type="note">[1771]</a> szli na ci� petyhorcy<a l:href="#fn1772" type="note">[1772]</a> pana Dmochowskiego, to� jak pidswynok<a l:href="#fn1773" type="note">[1773]</a> kwicza�: �Braty ridnyje, spasajte<a l:href="#fn1774" type="note">[1774]</a>!�, i ucieka�e� przed ca�ym twoim pu�kiem.</p><p>� ��esz! � wrzasn�� Czarnota � Ja� si� nie boj� ni Lachiw, ni ciebie.</p><p>Krzeczowski piernacz w r�ku �cisn�� i ku Czarnocie skoczy�; inni te� pocz�li pi�ciami ok�ada� hadziackiego pu�kownika. Tumult znowu pocz�� si� wzmaga�. Na majdanie �towarzystwo� rycza�o jak stado dzikich �ubr�w.</p><p>Wtem powsta� znowu sam Chmielnicki.</p><p>� Mo�ci panowie pu�kownicy dobrodziejstwo! � rzek�. � Za czym ustanowili�cie, aby pos��w do Warszawy wys�a�, kt�rzy s�u�by nasze wierne najja�niejszemu kr�lowi jegomo�ci zalec� i o nagrod� prosi� b�d�. Ale te� kto chce wojny, ten j� mie� mo�e � nie z kr�lem, nie z Rzecz�pospolit�, bo my z nimi nigdy wojny nie prowadzili, ale z najwi�kszym niedrugiem<a l:href="#fn1775" type="note">[1775]</a> naszym, kt�ren ju� ca�y od krwi kozackiej czerwony, kt�ry pod Starcem jeszcze si� w niej umaza� i teraz maza� si� nie przestaje, w nie�yczliwo�ci dla wojsk zaporoskich trwaj�c. Do kt�rego ja pismo i pos��w wys�a�em prosz�c, aby onej nie�yczliwo�ci zaniecha�, a on ich tyra�sko pomordowa�, odpowiedzi� �adn� mnie, starszego waszego, nie uczciwszy, przez co kontempt<a l:href="#fn1776" type="note">[1776]</a> ca�emu wojsku zaporoskiemu wyrz�dzi�. A teraz z Zadnieprza przyszed� i Pohrebyszcze w pie� wyci��, niewinnych ludzi pokara�, nad kt�rymim ja rzewnymi �zami p�aka�. Potem, jako mnie dzi� rano dali zna�, do Niemirowa on poszed� i tak�e nikogo nie �ywi�. A gdy Tatarzy dla strachu i boja�ni ruszy� na niego nie chc�, rych�o patrze�, jak on tu przyjdzie, aby i nas, niewinnych ludzi, wygubi�, przeciw woli przychylnego nam najja�niejszego kr�la jegomo�ci i ca�ej Rzeczypospolitej, bo on w pysze swej o nikogo nie dba, a jako si� teraz buntuje, tak zawsze si� jest got�w przeciw woli jego kr�lewskiej mo�ci zbuntowa�</p><p>W zgromadzeniu zrobi�o si� bardzo cicho. Chmielnicki odsapn�� i m�wi� dalej:</p><p>� B�g nam nad hetmanami wiktori� nagrodzi�, ale on gorszy od hetman�w i od wszystkich kr�lewi�t, diabelski syn sam� nieprawd� �yj�cy. Na kt�rego gdybym ja sam ruszy�, tedyby on w Warszawie przez przyjaci� swych krzycze� nie omieszka�, i� pokoju nie chcemy, i przed jego kr�lewsk� mo�ci� niewinno�� nasz� by oskar�a�. Co aby si� nie sta�o, potrzeba, i�by kr�l jegomo�� i ca�a Rzplita wiedzia�a, i� ja wojny nie chc� i cicho siedz�, a on pierwszy na nas wojn� nastaje; przeto ja ruszy� nie mog�, bo i do uk�ad�w z panem wojewod� brac�awskim zosta� musz�, ale by on, diabelski syn, si�y naszej nie z�ama�, trzeba mu si� zastawi� i pot�g� jego tak zgubi�, jake�my pod ��tymi Wodami i pod Korsuniem niedrug�w naszych, pan�w hetman�w, zgubili. O to wi�c prosz�, aby�cie waszmo�ciowie na niego na ochotnika ruszyli, a ja do kr�la jegomo�ci pisa� b�d�, i� to si� sta�o beze mnie i dla koniecznej obrony naszej przed jego, Wi�niowieckiego, nie�yczliwo�ci� i napa�ci�.</p><p>G�uche milczenie panowa�o w zgromadzeniu.</p><p>Chmielnicki m�wi� dalej:</p><p>� Kt�ry tedy z waszmo�ci�w na �w przemys� wojenny wyjdzie, temu ja wojska dosy� dam, dobrych mo�ojc�w<a l:href="#fn1777" type="note">[1777]</a>, i armat� dam, i ludu ognistego<a l:href="#fn1778" type="note">[1778]</a>, aby z pomoc� bo�� niedruga naszego m�g� znie�� i wiktori� nad nim otrzyma�</p><p>Ani jeden z pu�kownik�w nie wysun�� si� naprz�d.</p><p>� Sze��dziesi�t tysi�cy wybranego komunika<a l:href="#fn1779" type="note">[1779]</a> dam! � rzek� Chmielnicki.</p><p>Cisza.</p><p>A przecie� byli to wszystko nieustraszeni wojownicy, kt�rych okrzyki wojenne odbija�y si� nieraz o mury Carogrodu. I mo�e w�a�nie dlatego ka�dy z nich obawia� si� utraci� zdobytej s�awy w spotkaniu ze straszliwym Jeremim.</p><p>Chmielnicki wodzi� oczyma po pu�kownikach, kt�rzy pod wp�ywem tego spojrzenia wzrok spuszczali ku ziemi. Twarz Wyhowskiego przybra�a wyraz szata�skiej z�o�liwo�ci.</p><p>� Znam ja mo�ojca � rzek� pos�pnie Chmielnicki � kt�ren by przem�wi� w tej chwili i od tej wyprawy si� nie wybiega�, ale go nie masz mi�dzy nami�</p><p>� Bohun! � rzek� jaki� g�os.</p><p>� Tak jest. Zni�s� on ju� regiment Jaremy w Wasi��wce, jeno go poszczerbili w tej potrzebie i le�y teraz w Czerkasach<a l:href="#fn1780" type="note">[1780]</a>, ze �mierci�-matk� walczy. A gdy jego nie masz, nikogo nie masz, jak widz�! Gdzie s�awa kozacka? Gdzie Pawluki<a l:href="#fn1781" type="note">[1781]</a>, Nalewajki<a l:href="#fn1782" type="note">[1782]</a>, �obody<a l:href="#fn1783" type="note">[1783]</a> i Ostranice<a l:href="#fn1784" type="note">[1784]</a>?</p><p>Wtem niski, gruby cz�owiek, z twarz� sin�, ponur�, rudym jak ogie� w�sem nad skrzywionymi ustami i zielonymi oczyma, powsta� z �awy, wysun�� si� ku Chmielnickiemu i rzek�:</p><p>� Ja p�jd�.</p><p>By� to Maksym Krzywonos<a l:href="#fn1785" type="note">[1785]</a>.</p><p>Okrzyki zabrzmia�y: �Na s�awu!�, on za� wspar� si� piernaczem w bok i tak m�wi� chrapliwym, urywanym g�osem:</p><p>� Nie my�l, hetmanie, �eby ja si� ba�. Ja by od razu si� podj�� � ale my�la�: s� lepsi! Ale kiedy tak, to p�jd�. Wy co? Wy g�owy i r�ce, a u mnie nie ma g�owy, tylko r�ce a szabla. Raz maty rody�a<a l:href="#fn1786" type="note">[1786]</a>! Wojna mnie ma� i siostra. Wi�niowiecki re�et i ja budu; on wiszajet i ja budu<a l:href="#fn1787" type="note">[1787]</a>. A ty mnie, hetmanie, mo�ojcow dobrych daj, bo czerni� nie z Wi�niowieckim to poczyna�. Tak i p�jd� � zamkiw dobuwaty, byty, rizaty, wiszaty! Na pohybel im, bi�oruczkym<a l:href="#fn1788" type="note">[1788]</a>!</p><p>Drugi ataman wysun�� si� naprz�d.</p><p>� Ja z toboju<a l:href="#fn1789" type="note">[1789]</a>, Maksym!</p><p>By� to Pu�jan.</p><p>� I Czarnota hadziacki, i H�adki mirhorodzki, i Nosacz ostr�ski p�jd� z tob�! � rzek� Chmielnicki.</p><p>� P�jdziemy! � ozwali si� jednog�o�nie, bo ju� ich przyk�ad Krzywonosa zach�ci� i duch w nich wst�pi�.</p><p>� Na Jaremu! Na Jaremu! � zagrzmia�y okrzyki w zgromadzeniu.</p><p>� Koli! Koli!<a l:href="#fn1790" type="note">[1790]</a> � powt�rzy�o �towarzystwo� i po pewnym czasie narada zmieni�a si� w pijatyk�. Pu�ki wyznaczone z Krzywonosem pi�y na �mier� � bo te� i sz�y na �mier�. Mo�ojcy sami dobrze o tym wiedzieli, ale ju� w ich sercach nie by�o strachu. �Raz maty rody�a� � powtarzali za swym wodzem i dlatego te� sobie ju� nic nie �a�owali, jako zwyczajnie przed �mierci�. Chmielnicki pozwala� i zach�ca� � czer� sz�a za ich przyk�adem. T�umy zacz�y �piewa� pie�ni w sto tysi�cy g�os�w. Rozproszono konie powodowe, kt�re szalej�c po obozie i wzbijaj�c tumany kurzawy wszcz�y nieopisany nie�ad. Goniono je z krzykiem, zgie�kiem i �miechami; znaczne watahy w��czy�y si� nad rzek�, strzela�y z samopa��w<a l:href="#fn1791" type="note">[1791]</a>, par�y si� i cisn�y do kwatery samego hetmana, kt�ry kaza� je wreszcie Jakubowiczowi rozp�dza�. Wszcz�y si� b�jki i zam�t, dop�ki deszcz ulewny nie zap�dzi� wszystkich pod sza�asy i wozy.</p><p>Wieczorem burza rozhula�a si� na niebie. Grzmoty przewala�y si� z jednego ko�ca chmur w drugi, b�yskania o�wieca�y ca�� okolic� to bia�ym, to czerwonym �wiat�em.</p><p>Przy blaskach ich wyrusza� z obozu Krzywonos na czele sze��dziesi�ciu tysi�cy co przedniejszych, wybranych wojownik�w i czerni.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXVII</p></title><p>Szed� tedy Krzywonos<a l:href="#fn1792" type="note">[1792]</a> z Bia�ocerkwi<a l:href="#fn1793" type="note">[1793]</a> na Skwir�<a l:href="#fn1794" type="note">[1794]</a> i Pohrebyszcze<a l:href="#fn1795" type="note">[1795]</a> ku Machn�wce<a l:href="#fn1796" type="note">[1796]</a>, a gdzie przeszed�, gin�y nawet �lady ludzkiego �ycia. Kto do niego nie przysta�, pod no�em gin��. Palono nawet zbo�a na pniu, lasy i sady, a ksi��� tymczasem prowadzi� na swoj� r�k� zniszczenie. Po wyci�ciu Pohrebyszcz i krwawym chrzcie, jaki pan Baranowski Niemirowowi sprawi�, wygniot�y jeszcze wojska kilkana�cie znacznych watah i stan�y obozem pod Rajgrodem, gdy� miesi�c to ju� up�ywa�, jak nie zsiada�y z konia, i trud je nadw�tli�, i �mier� je znacznie umniejszy�a. Trzeba by�o odpocz��, gdy r�ce tych kosiarzy od krwawej ko�by<a l:href="#fn1797" type="note">[1797]</a> pomdla�y. Waha� si� nawet ksi��� i rozmy�la�, czyby nie p�j�� na czas jaki� do spokojniejszego kraju dla odpoczynku i pomno�enia wojsk, a zw�aszcza koni, kt�re podobniejsze by�y do szkielet�w zwierz�cych ni� do �ywych stworze�, gdy� od miesi�ca ziarna nie zazna�y, stratowan� traw� tylko �yj�c. A wtem po tygodniowym postoju dano zna�, �e posi�ki id�. Ksi��� zaraz wyjecha� na spotkanie � i istotnie spotka� pana Janusza Tyszkiewicza<a l:href="#fn1798" type="note">[1798]</a>, wojewod� kijowskiego, kt�ry nadchodzi� w p�tora tysi�ca ludzi dobrych, a z nim pan Krzysztof Tyszkiewicz, pods�dek brac�awski, m�ody pan Aksak, prawie pachol� jeszcze, z dobrze okryt� w�asn� chor�giewk� usarsk� i wiele szlachty, jako panowie Sieniutowie, Po�ubi�scy, �yty�scy, Je�owiccy, Kierdeje, Bohus�awscy, jedni z pocztami<a l:href="#fn1799" type="note">[1799]</a>, drudzy bez, razem ca�ej si�y blisko dwa tysi�ce koni pr�cz czeladzi. Ucieszy� si� wi�c ksi��� bardzo i wdzi�cznie pana wojewod� do swej kwatery zaprosi�, kt�ry nie m�g� si� oddziwi�<a l:href="#fn1800" type="note">[1800]</a> jej ub�stwu i prostocie. Bo ksi���, o ile w �ubniach �y� po kr�lewsku, o tyle na wyprawach, chc�c przyk�ad da� �o�nierstwu, �adnych wyg�d sobie nie pozwala�. Sta� wi�c w jednej izbie, do kt�rej pan wojewoda kijowski zaledwie m�g� si� z powodu swej ogromnej tuszy przez w�skie drzwi przecisn��, a� si� kaza� r�kodajnemu<a l:href="#fn1801" type="note">[1801]</a> z ty�u pcha�. W izbie pr�cz sto�u, �aw drewnianych i tapczana okrytego sk�r� ko�sk� nie by�o nic wi�cej, jeno jeszcze siennik przy drzwiach, na kt�rym sypia� pacholik zawsze do pos�ug gotowy. Ta prostota zdziwi�a bardzo wojewod�, kt�ren wygod� lubi� i z kobiercami si� wozi�. Wszed� tedy i ze zdumieniem na ksi�cia pogl�da�, dziwi�c si�, jak m�g� tak wielki duch mie�ci� si� w takiej prostocie i takim ub�stwie. Widywa� on czasem ksi�cia na sejmach w Warszawie, by� mu nawet z dala pokrewnym, ale go bli�ej nie zna�. Dopiero gdy z nim m�wi� pocz��, pozna� zaraz, �e ma z nadzwyczajnym cz�owiekiem do czynienia. I on, stary senator i stary �o�nierz rubacha, kt�ren koleg�w senator�w po ramieniu klepa�, ksi�ciu Dominikowi Zas�awskiemu<a l:href="#fn1802" type="note">[1802]</a> m�wi�: �M�j �askawco!� i z samym kr�lem by� poufale, nie m�g� si� na takow� poufa�o�� z Wi�niowieckim zdoby�, chocia� ksi��� przyj�� go uprzejmie, bo by� mu wdzi�czen za posi�ki.</p><p>� Mo�ci wojewodo � rzek� � Bogu chwa�a, i�e�cie przybyli ze �wie�ym ludem, bom te� ju� ostatnim tchem goni�.</p><p>� Widzia�em ja po �o�nierzach waszej ksi���cej mo�ci, i� si� napracowali, niebo��ta, co i mnie trapi niema�o, gdy�em tu z pro�b� przyby�, by� wasza ksi���ca mo�� na ratunek mnie po�pieszy�.</p><p>� A czy pilno?</p><p>� <emphasis>Periculum in mora, periculum in mora</emphasis><a l:href="#fn1803" type="note">[1803]</a>! Nadci�gn�o hultajstwa kilkadziesi�t tysi�cy, a nad nimi Krzywonos, kt�ren jakom s�ysza�, na wasz� ksi���c� mo�� by� komenderowany, ale dostawszy j�zyka, i�e� wasza ksi���ca mo�� ku Konstantynowu ruszy�, tam poci�gn��, a teraz po drodze mnie Machn�wk� obleg� i takie spustoszenie poczyni�, i� �aden j�zyk tego wypowiedzie� nie jest w mo�no�ci. </p><p>� S�ysza�em ja o Krzywonosie i tum go czeka�, ale skoro mnie min��, widz�, �e sam go szuka� musz�. Istotnie, rzecz nie cierpi zw�oki. Si�a w Machn�wce jest za�ogi?</p><p>� Jest w zamku dwie�cie Niemc�w bardzo dobrych, kt�rzy wytrzymaj� jeszcze czas jaki�. Ale co najgorzej, to i� do miasta zjecha�o si� sporo szlachty z rodzinami, miasto za�, jeno wa�em i cz�stoko�em obronne, d�ugo oporu stawia� nie mo�e.</p><p>� Istotnie, rzecz nie cierpi zw�oki � powt�rzy� ksi���.</p><p>A potem zwr�ciwszy si� ku pacholikowi:</p><p>� �ele�ski! � rzek� � biegaj po pu�kownik�w.</p><p>Wojewoda kijowski siad� tymczasem na �awie i sapa�; troch� si� przy tym za wieczerz� ogl�da�, gdy� by� g�odny, a lubi� je�� dobrze.</p><p>Wtem rozleg�y si� zbrojne st�pania i weszli oficerowie ksi���cy � czarni, wychudli, brodaci, z pozapadanymi oczyma, ze �ladami niewypowiedzianych trud�w na twarzy. Sk�onili si� w milczeniu ksi�ciu, go�ciom i czekali, co powie.</p><p>� Mo�ci panowie � rzek� ksi��� � czy konie u tok�w?</p><p>� Tak jest.</p><p>� Gotowe?</p><p>� Jako zawsze.</p><p>� To dobrze. Za godzin� ruszamy na Krzywonosa.</p><p>� H�? � rzek� wojewoda kijowski i spojrza� ze zdziwieniem na pana Krzysztofa, pods�dka brac�awskiego.</p><p>A ksi��� m�wi� dalej:</p><p>� Im� Poniatowski i Wierszu�� rusz� pierwsi. Za nimi p�jdzie Baranowski z dragoni�, a w godzin� �eby mi i armaty Wurcla wysz�y.</p><p>Pu�kownicy sk�oniwszy si� opu�cili izb� i po chwili rozleg�y si� tr�bki graj�ce wsiadanego. Wojewoda kijowski takiego po�piechu si� nie spodziewa�, a nawet sobie nie �yczy�, gdy� by� zm�czony i zdro�ony. Liczy� on na to, �e z dzionek u ksi�cia wypocznie i jeszcze zd��y � a tu przychodzi�o zaraz, nie �pi�c, nie jedz�c, na ko� siada�.</p><p>� Mo�ci ksi��� � rzek� � a czy zajd� �o�nierze wasi do Machn�wki, bo widzia�em, strasznie <emphasis>fatigati</emphasis><a l:href="#fn1804" type="note">[1804]</a>, a to droga daleka.</p><p>� Niech wasz� mo�� o to g�owa nie boli. Jak na �piewanie id� oni na bitw�.</p><p>� Widz� ja to, widz�. Siarczysty �o�nierz, ale bo to� i m�j lud podro�ony.</p><p>� M�wi�e� wasza mo��: <emphasis>periculum in mora</emphasis>.</p><p>� Tak jest, ale mo�e by przez noc odpocz��. My spod Chmielnika idziemy.</p><p>� Mo�ci wojewodo, my z �ubni�w<a l:href="#fn1805" type="note">[1805]</a>, z Zadnieprza.</p><p>� Ca�y dzie� byli�my w drodze.</p><p>� My ca�y miesi�c.</p><p>To rzek�szy ksi��� wyszed�, by osobi�cie szyk pochodowy sprawi�, a wojewoda oczy na pods�dka, pana Krzysztofa, wytrzeszczy�, d�o�mi po kolanach uderzy� i m�wi�:</p><p>� Ot, mam, czegom chcia�. Dalib�g, oni mnie tu g�odem zamorz�. O, to w gor�cej wodzie k�pani. Przychodz� o pomoc, my�l�, �e po wielkich molestacjach<a l:href="#fn1806" type="note">[1806]</a> za dwa, trzy dni rusz�, a tu i odetchn�� nie dadz�. Niech�e ich kaduk porwie! Pu�lisko<a l:href="#fn1807" type="note">[1807]</a> mi nog� przetar�o, co mi je zdrajca pacho�ek �le przypi��, w brzuchu mi kruczy� niech�e ich kaduk porwie! Machn�wka Machn�wk�, a brzuch brzuchem! Jam te� stary �o�nierz, wi�cej jam mo�e od nich wojny za�ywa� � ale nie tak �ap, cap! To diab�y, nie ludzie: nie �pi�, nie jedz� � tylko si� bij�. Jak mi B�g mi�y, tak oni nigdy nie jedz�. Widzia�e�, panie Krzysztofie, tych pu�kownik�w � czy nie wygl�daj� jak <emphasis>spectra</emphasis><a l:href="#fn1808" type="note">[1808]</a>, co?</p><p>� Ale fantazja u nich ognista � odpowiedzia� pan Krzysztof, kt�ry �o�nierz by� zami�owany. � Mi�y Bo�e! Ile to zamieszania i nie�adu po innych obozach, gdy rusza� przyjdzie! Ile bieganiny, szykowania woz�w, posy�ania po konie! A tu � s�yszycie waszmo��? � Oto ju� lekkie chor�gwie wychodz�!</p><p>� A ju�ci, �e tak jest! Desperacja! � m�wi� wojewoda.</p><p>A m�ody pan Aksak d�onie swoje ch�opi�ce z�o�y�:</p><p>� Ach, wielki to w�dz! Ach, wielki to wojennik! � m�wi� z uniesieniem.</p><p>� U wa�ci mleko pod nosem! � hukn�� na niego wojewoda. � Cunctator<a l:href="#fn1809" type="note">[1809]</a> tak�e by� wielki w�dz! Rozumiesz wasze?</p><p>Wtem wszed� ksi���:</p><p>� Mo�ci panowie, na ko�! Ruszamy!</p><p>Wojewoda nie wytrzyma�.</p><p>� Ka��e, wasza ksi���ca mo��, da� co� zje��, bom g�odny! � wykrzykn�� z wybuchem z�ego humoru.</p><p>� A, m�j mo�ci wojewodo! � rzek� ksi��� �miej�c si� i bior�c go w ramiona � wybaczcie, wybaczcie, ca�ym sercem, ale na wojnie cz�ek o tych rzeczach zapomina.</p><p>� A co, panie Krzysztofie? Czy nie m�wi�em, �e oni nic nie jedz�? � rzecze wojewoda zwracaj�c si� do pods�dka brac�awskiego.</p><p>Ale wieczerza nied�ugo trwa�a i w par� godzin p�niej nawet i piechoty wysz�y ju� z Rajgrodu. Ci�gn�y wojska na Winnic�<a l:href="#fn1810" type="note">[1810]</a> i Lity�<a l:href="#fn1811" type="note">[1811]</a> ku Chmielnikowi<a l:href="#fn1812" type="note">[1812]</a>. Po drodze natkn�� si� Wierszu�� na zagonek tatarski w Sawer�wce, kt�ry wraz z panem Wo�odyjowskim wygnietli do szcz�tu, oswobodziwszy kilkaset dusz jasyru<a l:href="#fn1813" type="note">[1813]</a>, samych prawie dziewcz�t. Tam�e rozpoczyna� si� ju� kraj spustoszony, pe�en �lad�w Krzywonosowej r�ki. Strzy�awka by�a spalona, a ludno�� jej wymordowana w straszny spos�b. Widocznie nieszcz�nicy stawili op�r Krzywonosowi, za kt�ry dziki w�dz odda� ich mieczom i p�omieniom. U wej�cia do wsi wisia� na d�bie sam pan Strzy�owski, kt�rego ludzie Tyszkiewicza zaraz poznali. Wisia� nagi zupe�nie, a na piersiach mia� okropny naszyjnik z�o�ony z g��w ponaw��czonych na powr�z. By�y to g�owy jego sze�ciorga dziatek i �ony. W samej wsi, spalonej zreszt� do szcz�tu, ujrza�y chor�gwie po obu stronach drogi d�ugi szereg ��wiec� kozackich, to jest ludzi z wzniesionymi nad g�ow� r�koma, poprzywi�zywanych do �erdzi wbitych w ziemi�, obwini�tych s�om�, oblanych smo�� i zapalonych od d�oni. Wi�ksza ich cz�� mia�a poupalane tylko r�ce, gdy� deszcz przeszkodzi� widocznie dalszemu gorzeniu. Ale straszne by�y to trupy z powykrzywianymi twarzami, wyci�gaj�ce ku niebu czarne kikuty. Zapach zgnilizny rozchodzi� si� doko�a. Nad s�upami kot�owa�y si� chorowody<a l:href="#fn1814" type="note">[1814]</a> wron i kawek, kt�re za zbli�eniem si� wojska zrywa�y si� z wrzaskiem z bli�szych s�up�w, by si��� na dalszych. Kilka wilk�w pomkn�o przed chor�gwiami ku zaro�lom. Wojska posuwa�y si� w milczeniu straszliw� alej� i liczy�y ��wiece�. By�o ich trzysta kilkadziesi�t. Min�li wreszcie ow� nieszcz�sn� wiosk� i odetchn�li �wie�ym powietrzem polnym. Ale �lady zniszczenia sz�y dalej. By�a to pierwsza po�owa lipca. Zbo�a ju� prawie dochodzi�y, spodziewano si� bowiem wczesnych �niw. Ale ca�e �any by�y cz�ci� spalone, cz�ci� stratowane, zwik�ane, wdeptane w ziemi�. Zdawa� by si� mog�o, �e huragan przeszed� przez niwy. Jako� i przeszed� po nich huragan najgro�niejszy ze wszystkich � wojny domowej. �o�nierze ksi���cy widzieli nieraz �yzne okolice spustosza�e po napadzie Tatar�w, ale podobnej zgrozy, podobnej w�ciek�o�ci zniszczenia nie widzieli nigdy w �yciu. Lasy popalono tak samo jak zbo�a. Gdzie ogie� drzew nie po�ar�, tam odar� z nich ognistym j�zykiem li�� i kor�, opali� oddechem, odymi�, poczerni� � i drzewa wi�c stercza�y jak szkielety. Pan wojewoda kijowski patrzy� i oczom nie wierzy�. Miedziak�w, Zhar, Futory, S�oboda � jedno zgliszcze! Gdzieniegdzie ch�opi uciekli do Krzywonosa, kobiety za� i dzieci posz�y w jasyr owego zagonu ordy, kt�ry Wierszu�� z Wo�odyjowskim wygnietli. Na ziemi pustosz, na niebie za� stada wron, kruk�w, kawek, s�p�w, kt�re pozlatywa�y si�, B�g wie sk�d, na kozacze �niwo� �lady przej�cia wojsk stawa�y si� coraz �wie�sze. Napotykano raz w raz z�amane wozy, trupy bydl�ce i ludzkie jeszcze nie popsute, pot�uczone garnki, miedziane kot�y, wory z zamok�� m�k�, zgliszcza jeszcze dymi�ce, stogi �wie�o napocz�te i rozrzucone. Ksi��� par� chor�gwie ku Chmielnikowi, nie daj�c im odetchn��, stary za� wojewoda za g�ow� si� chwyta� powtarzaj�c �a�o�nie:</p><p>� Moja Machn�wka! Moja Machn�wka! Widz� ju�, i� nie zd��ymy.</p><p>Tymczasem w Chmielniku przysz�a wiadomo��, �e nie sam stary Krzywonos, ale syn jego Machn�wk� w kilkana�cie tysi�cy ludzi oblega i �e on to naczyni� tak nieludzkich spustosze� po drodze. Miasto, wedle tego, co g�osi�y wie�ci, by�o ju� zdobyte, Kozacy, dostawszy go, wyr�n�li w pie� szlacht� i �yd�w, szlachcianki za� pobrali do swego taboru, gdzie oczekiwa� je los gorszy od �mierci. Ale zameczek pod wodz� pana Lwa broni� si� jeszcze. Kozacy szturmowali go z klasztoru bernardyn�w, w kt�rym wysiekli zakonnik�w. Pan Lew, goni�c ostatkiem si� i proch�w, nie obiecywa� si� d�u�ej trzyma� nad jedn� noc.</p><p>Zostawi� wi�c ksi��� piechoty, dzia�a i g��wne si�y wojska, kt�rym kaza� i�� do Bystrzyka, sam za� z wojewod�, panem Krzysztofem, panem Aksakiem, we dwa tysi�ce komunika<a l:href="#fn1815" type="note">[1815]</a> na pomoc skoczy�. Stary wojewoda ju� hamowa�, bo g�ow� straci�: �Machn�wka przepad�a, przyjdziemy za p�no! Lepiej poniecha�, a innych miejsc broni� i w prezydia<a l:href="#fn1816" type="note">[1816]</a> je zaopatrzy� � powtarza�. Ale ksi��� nie chcia� s�ucha�. Pan pods�dek brac�awski nagli�, a wojska rwa�y si� do boju. �Skoro�my tu przyszli, nie odejdziemy bez krwi� � m�wili pu�kownicy. I ruszono naprz�d.</p><p>A� w p� mili od Machn�wki kilkunastu je�d�c�w, p�dz�c co ko� wyskoczy, zabieg�o wojsku drog�. By� to pan Lew z towarzyszami. Ujrzawszy go, wojewoda kijowski odgad� natychmiast, co si� sta�o.</p><p>� Zamek zdobyty! � krzykn��.</p><p>� Tak jest! � odpowiedzia� pan Lew i w tej�e chwili omdla�, bo by� posieczony i postrzelany, wi�c krew go usz�a. Ale inni pocz�li opowiada�, co si� sta�o. Niemc�w na murach wybito do nogi, gdy� woleli umiera� ni� si� poddawa�; pan Lew przebi� si� przez g�stw� czerni i wy�amane bramy, wszelako w izbach na wie�y broni�o si� kilkudziesi�ciu szlachty � tym nale�a�o �pieszny da� ratunek.</p><p>Ruszono wi�c z kopyta. Po chwili ukaza�o si� na g�rze miasto i zamek, a nad nimi ci�ka chmura dym�w od wszcz�tego po�aru. Dzie� ju� zapada�. Na niebie pali�y si� olbrzymie zorze purpurowe i z�ote, kt�re wojska zrazu za �un� poczyta�y. Przy tych blaskach wida� by�o pu�ki Zaporo�c�w<a l:href="#fn1817" type="note">[1817]</a> i zbite masy czerni<a l:href="#fn1818" type="note">[1818]</a> p�yn�ce przez bramy na spotkanie wojsk tym �mielej, �e nikt w mie�cie nie wiedzia� o przybyciu ksi�cia, s�dzono bowiem, �e sam tylko wojewoda kijowski nadci�ga z odsiecz�. Zna� w�dka o�lepi�a ich zupe�nie albo �wie�e zdobycie zamku natchn�o pych� niezmiern�, gdy� �mia�o zst�pili z g�ry i dopiero na r�wninie pocz�li si� szykowa� do bitwy z ochot� wielk�, grzmi�c w kot�y i litaury<a l:href="#fn1819" type="note">[1819]</a>. Na ten widok okrzyk rado�ci wyrwa� si� ze wszystkich polskich piersi, a pan wojewoda kijowski mia� sposobno�� po raz wt�ry podziwia� sprawno�� chor�gwi ksi���cych. Zatrzymawszy si� na widok kozactwa, stan�y od razu w szyku bojowym, ci�ka jazda we �rodku, lekkie na skrzyd�ach, tak i� nic nie nale�a�o poprawia� i mo�na by�o z miejsca zaczyna�.</p><p>� Panie Krzysztofie, co to za lud! � rzek� wojewoda. � Od razu stan�li w ordynku. Mogliby oni i bez wodza bitwy stacza�.</p><p>Ksi��� wszelako, jako w�dz przezorny, przelatywa� z bu�aw� w r�ku mi�dzy chor�gwiami od skrzyd�a do skrzyd�a, opatrywa�, ostatnie dawa� rozkazy. Zorze odbija�y si� w jego srebrnym pancerzu i podobny by� do jasnego p�omienia lataj�cego mi�dzy szeregami, ile �e �r�d ciemnych zbroic sam jeden �wieci� mocno.</p><p>Stan�y tedy: w �rodku, w pierwszej linii trzy chor�gwie � pierwsza, kt�r� sam wojewoda kijowski sprawowa�, druga m�odego pana Aksaka, trzecia pana Krzysztofa Tyszkiewicza; za nimi, w drugiej linii, dragonia pod panem Baranowskim, a wreszcie olbrzymia husaria ksi���ca � przy niej jako sprawca pan Skrzetuski.</p><p>Skrzyd�a zaj�li Wierszu��, Kuszel i Poniatowski. Armaty nie by�o, gdy� Wurcel zosta� w Bystrzyku.</p><p>Ksi��� poskoczy� do wojewody i bu�aw� skin��.</p><p>� Za swoje krzywdy poczynaj wasza mo�� najpierwszy.</p><p>Wojewoda z kolei machn�� buzdyganem � pochylili si� �o�nierze w kulbakach i ruszyli. A zaraz po sposobie prowadzenia chor�gwi mo�na by�o pozna�, i� wojewoda, cho� ci�ki i kunktator<a l:href="#fn1820" type="note">[1820]</a>, bo wiekiem przygnieciony, przecie �o�nierz jest do�wiadczony i m�ny. Nie zerwa� on z miejsca chor�gwi do najwi�kszego impetu, by si� oszcz�dzi�, ale prowadzi� z wolna, powi�kszaj�c p�d w miar�, jak ku nieprzyjacielowi si� zbli�a�. Sam te� bieg� w pierwszym szeregu z buzdyganem<a l:href="#fn1821" type="note">[1821]</a> w r�ku, pacholik mu tylko pod r�k� trzyma� koncerz<a l:href="#fn1822" type="note">[1822]</a> d�ugi i ci�ki, nie za ci�ki jednak na jego r�k�. Czer� te� sypn�a si� ku chor�gwi piechot�, z kosami i cepami, by pierwszy impet powstrzyma� i Zaporo�com atak u�atwi�. Gdy wi�c nie dzieli�o ich wi�cej nad kilkadziesi�t krok�w, poznali wojewod� machnowiczanie po olbrzymim wzro�cie i tuszy, a poznawszy wo�a� pocz�li:</p><p>� Hej, ja�nie wielmo�ny wojewodo, �niwa bliskie, czemu to poddanym wychodzi� nie ka�esz? Czo�em, jasny pane! Ju� my ci ten brzuch przewiercimy.</p><p>I grad kul posypa� si� na chor�giew, ale szkody nie uczyni�, bo sz�a ju� jak wicher. Zderzyli si� tedy mocno. Rozleg� si� stukot cep�w i brz�k kos o pancerze, krzyki i j�ki. Kopie otwar�y bram� w zbitej masie czerni, przez kt�r� rozhukane konie wpad�y jak orkan tratuj�c, przewalaj�c, mia�d��c. I jako na ��ce, gdy stanie szereg kosiarzy, bujna trawa znika przed nimi, a oni id� naprz�d, machaj�c dr�gami od kos, tak w�a�nie pod ci�ciami miecz�w szeroka �awica czerni zw�a�a si�, topnia�a, nik�a, a parta piersiami ko�skimi, nie mog�c usta� na miejscu, pocz�a si� koleba�. Wreszcie zagrzmia� krzyk: �Ludy, spasajtes<a l:href="#fn1823" type="note">[1823]</a>!�, i ca�a masa, rzucaj�c kosy, cepy, wid�y, samopa�y<a l:href="#fn1824" type="note">[1824]</a>, rzuci�a si� w dzikim pop�ochu na stoj�ce w tyle pu�ki Zaporo�c�w. Ale Zaporo�cy, boj�c si�, by uciekaj�cy t�um nie zawichrzy� ich szereg�w, nadstawili mu spisy<a l:href="#fn1825" type="note">[1825]</a>, wi�c czer� widz�c t� zapor� rzuci�a si� z wyciem rozpaczliwym w obie strony, wnet jednak zegnali j� na nowo Kuszel i Poniatowski, kt�rzy od skrzyde� ksi���cych w�a�nie ruszyli.</p><p>A za� wojewoda<a l:href="#fn1826" type="note">[1826]</a>, id�c po trupach czerni, stan�� w obliczu Zaporo�c�w i gna� ku nim, oni za� ku niemu, chc�c na impet impetem odpowiedzie�. I tak w�a�nie uderzyli si� o siebie jako dwie fale z przeciwnych stron id�ce, kt�re przy zderzeniu grzebie� pienisty utworz�. Tak konie wspi�y si� przed ko�mi, je�d�cy jak wa�, a szable nad wa�em jak piana. I pozna� wojewoda, �e to nie z czerni� robota, ale z ci�tym i wy�wiczonym �o�nierzem zaporoskim. Dwie linie par�y si� wzajem, gi�y, jedna drugiej przegi�� nie mog�c. Trup pada� g�sty, bo tam m�� uderza� na m�a, miecz na miecz. Sam wojewoda, zasadziwszy za pas buzdygan, a porwawszy koncerz od pacholika, pracowa� w pocie czo�a, sapi�c jak miech kowalski. Przy nim dw�ch pan�w Sieniut�w, panowie Kierdeje, Bohus�awscy, Je�owiccy i Po�ubi�scy uwijali si� jak w ukropie. Ale po stronie kozackiej sro�y� si� najbardziej Iwan Burdabut, z kalnickiego pu�ku podpu�kownik, Kozak olbrzymiej si�y i statury<a l:href="#fn1827" type="note">[1827]</a>, tym straszniejszy, �e i konia mia� takiego, kt�ry na r�wni z panem walczy�. Niejeden tedy towarzysz<a l:href="#fn1828" type="note">[1828]</a> zdar� rumaka i cofn�� si�, by si� z owym centaurem nie spotka�, szerz�cym �mier� i spustoszenie. Skoczyli ku niemu bracia Sieniutowie, ale ko� Burdabutowy schwyci� m�odszego, Andrzeja, z�bami za twarz i zmia�d�y� j� w mgnieniu oka, co widz�c starszy, Rafa�, ci�� besti� nad oczyma. Zrani� j�, ale nie zabi�, bo szabla na guz mosi�ny na nacz�ku trafi�a. Jemu za� Burdabut w tej chwili wepchn�� sztych pod brod� i �ycia go zbawi�. Tak polegli obaj bracia, panowie Sieniutowie, i le�eli w poz�ocistych pancerzach w kurzawie, pod kopytami rumak�w; za� Burdabut rzuci� si� jak p�omie� w dalsze szeregi i porwa� zaraz kniazia Po�ubi�skiego, szesnastoletnie pachol�, kt�remu odci�� prawe rami� wraz z r�k�. Widz�c to, pan Urba�ski chcia� pom�ci� �mier� krewniaka i w sam� twarz Burdabutowi z pistoletu wypali�, ale chybi�, ucho mu tylko odstrzeli� i krwi� go obla�. Straszny by� wtedy Burdabut i jego ko�, obaj czarni jak noc, obaj krwi� zlani, obaj z dzikimi oczyma i rozd�tymi nozdrzami, szalej�cy jak burza. Nie wybiega� si� od �mierci z jego r�ki i pan Urba�ski, kt�remu g�ow� jak kat jednym zamachem uci��, i stary, o�mdziesi�tletni pan �yty�ski, i dw�ch pan�w Nikczemnych � a inni cofa� si� pocz�li z przera�eniem, zw�aszcza �e za Burdabutem b�yska�o sto innych szabel zaporoskich i sto spis w krwi ju� zmoczonych.</p><p>Dojrza� na koniec dziki wata�ka<a l:href="#fn1829" type="note">[1829]</a> wojewod� i wydawszy okropny okrzyk rado�ci rzuci� si� ku niemu, obalaj�c po drodze konie i je�d�c�w, a wojewoda si� nie cofa�. Dufaj�c w si�� niepospolit�, sapn�� jak ranny odyniec, wzni�s� koncerz nad g�ow� i wspi�wszy konia ku Burdabutowi skoczy�. I by�by pewnie nadszed� ostatni kres jego, pewno ju� Parka w no�yce ni� jego �ywota schwyci�a, kt�r� potem w Okrzei przeci�a, gdyby nie Silnicki, pacholik szlachecki, kt�ren jak b�yskawica na wata�k� si� rzuci� i wp� go chwyci�, nim szabl� zosta� przeszyty. Bo gdy si� Burdabut z nim zabawia�, krzykn�li panowie Kierdeje o ratunek dla wojewody; wnet skoczy�o kilkadziesi�t ludzi, kt�rzy go od wata�ki przedzielili, zaczem bitwa zawi�za�a si� zaci�ta. Ale zmorzony pu�k wojewodzin pocz�� si� ju� ugina� pod przemoc� zaporosk�, cofa� i miesza�, gdy pan Krzysztof, pods�dek brac�awski, i pan Aksak ze �wie�ymi chor�gwiami nadbiegli. Wprawdzie i nowe pu�ki zaporoskie ruszy�y w tej chwili do boju, ale przecie poni�ej sta� jeszcze ksi��� z dragonami Baranowskiego i husari� pana Skrzetuskiego, kt�rzy dotychczas nie brali w potrzebie<a l:href="#fn1830" type="note">[1830]</a> udzia�u.</p><p>Zawrza�a wi�c na nowo krwawa rze�ba, a tymczasem mrok ju� zapada�. Lecz po�ar ogarn�� skrajne domy miasta. �una o�wieci�a pobojowisko i wida� by�o doskonale obie linie, polsk� i kozack�, �ami�ce si� pod g�r�, wida� by�o barwy proporc�w i nawet twarze. Ju� te� pan Wierszu��, pan Poniatowski i pan Kuszel byli tak�e w ogniu i pracy, bo star�szy czer�, bili si� na skrzyd�ach kozackich, kt�re pod ich naciskiem pocz�y cofa� si� ku g�rze. D�uga linia walcz�cych wygi�a si� dwoma ko�cami ku miastu i pocz�a wygina� si� coraz bardziej, bo gdy skrzyd�a polskie awansowa�y<a l:href="#fn1831" type="note">[1831]</a>, �rodek, party przez przewa�ne si�y kozackie, ust�powa� ku ksi�ciu. Posz�y trzy nowe pu�ki kozackie, by go rozerwa�, ale w tej chwili ksi��� pchn�� dragon�w pana Baranowskiego i ci pokrzepili si�y walcz�cych.</p><p>Przy ksi�ciu zosta�a sama husaria � z daleka, rzek�by�: b�r ciemny, co prosto z pola wyrasta, gro�na �awica �elaznych m��w, koni i kopii. Powiew wieczorny, szele�ci� nad nimi proporcami, a oni stali cicho, nie rw�c si� bez rozkazu do boju � cierpliwi, bo wytrawni i w tylu bitwach do�wiadczeni, i wiedz�cy, �e ich udzia� krwawy nie minie. Mi�dzy nimi ksi���, w srebrnej zbroi, ze z�ot� bu�aw� w r�ku, wyt�a� oczy na bitw� � a z lewej strony pan Skrzetuski troch� bokiem na ko�cu stoj�cy. R�kaw, jako porucznik, na ramieniu zawin�� i trzymaj�c w pot�nej, go�ej do �okcia r�ce koncerz zamiast buzdygana, czeka� spokojnie komendy.</p><p>A ksi��� lew� d�oni� oczy przeciw po�arowi nakry� i patrzy� na bitw�. �rodek polskiego p�ksi�yca obsuwa� si� z wolna ku niemu, zmagany przez przemoc, bo nie na d�ugo wspar� go pan Baranowski, ten sam, kt�ren Niemir�w wyci��. Widzia� wi�c ksi��� jak na d�oni prac� ci�k� �o�nierzy. Wyd�u�ona b�yskawica szabel to wznosi�a si� nad czarn� lini� g��w, to nik�a w zamachach. Konie bez je�d�c�w wypada�y z tej �awy walcz�cych i r��c bieg�y po r�wninie z rozwianymi grzywami, na tle po�aru do bestii piekielnych podobne. Czasem chor�giew kra�na powiewaj�ca nad ci�b� zapada�a nagle w t�um, by nie podnie�� si� wi�cej. Ale wzrok ksi�cia bieg� poza lini� walcz�cych, a� na g�r� ku miastu, gdzie na czele dw�ch pu�k�w wybranych sta� sam m�ody Krzywonos czekaj�c na chwil�, by si� rzuci� w �rodek walcz�cych i z�ama� nadw�tlone szyki polskie zupe�nie.</p><p>Skoczy� nareszcie biegn�c ze strasznym krzykiem wprost na dragon�w Baranowskiego, ale na t� chwil� czeka� tak�e i ksi���.</p><p>� Prowad�! � krzykn�� do Skrzetuskiego.</p><p>Skrzetuski koncerz w g�r� podni�s� i �elazna nawa�a ruszy�a naprz�d.</p><p>Nie biegli d�ugo, bo linia bojowa zbli�y�a si� do nich znacznie. Dragoni Baranowskiego rozst�pili si� z b�yskawiczn� szybko�ci� w prawo i lewo, by przyst�p husarii do Kozak�w otworzy�, oni za� run�li przez te wrota ca�ym ci�arem na zwyci�skie ju� sotnie Krzywonosowe.</p><p>� Jarema! Jarema! � zawo�ali husarze.</p><p>� Jarema! � powt�rzy�o ca�e wojsko.</p><p>Straszne imi� dreszczem trwogi �cisn�o serca Zaporo�c�w. W tej chwili dopiero poznali, i� to nie wojewoda kijowski, lecz sam ksi��� dowodzi. Zreszt� nie mogli oni stawi� oporu husarii, kt�ra samym swoim ci�arem druzgota�a ich tak, jak wal�cy si� mur druzgoce stoj�cych pod nim ludzi. Jedynym ratunkiem dla nich by�o rozst�pi� si� na obie strony, pu�ci� husari� przez siebie i z bok�w na ni� uderzy�; ale te boki by�y ju� pilnowane przez dragonie i przez lekkie chor�gwie Wierszu��a, Kuszla i Poniatowskiego, kt�rzy sp�dziwszy skrzyd�a kozackie, zepchn�li je w �rodek. Teraz posta� walki zmieni�a si�, bo owe lekkie chor�gwie utworzy�y jakby ulic�, �rodkiem kt�rej lecieli w szalonym zap�dzie husarze, gn�c, �ami�c, pchaj�c, wal�c ludzi i konie, a przed nimi ucieka�o z rykiem i wyciem kozactwo ku g�rze i miastu. Gdyby skrzyd�o Wierszu��a zdo�a�o si� zej�� ze skrzyd�em Poniatowskiego, byliby otoczeni i wyci�ci do szcz�tu. Wszelako ni Wierszu��, ni Poniatowski nie mogli tego dokona� dla zbytniej nawa�y uciekaj�cych, bili wi�c tylko z boku, a� r�ce od ci�� im mdla�y.</p><p>M�ody Krzywonos, cho� m�ny i dziki, gdy zrozumia�, �e w�asne niedo�wiadczenie przychodzi mu takiemu wodzowi, jak ksi���, przeciwstawi�, straci� ca�kiem g�ow� i umyka� na czele innych ku miastu. Uciekaj�cego spostrzeg� pan Kuszel, z boku stoj�cy, kt�ry na kr�tk� met� tylko widzia�, przyskoczy� wi�c koniem i w pysk m�odego wata�k� szabl� trzasn��. Nie zabi�, bo ostrze wstrzyma�a podpinka, ale zala� go krwi� i tym bardziej serca pozbawi�.</p><p>Wszelako o ma�o sam czynu tego �yciem nie przyp�aci�, bo w tej chwili rzuci� si� na niego Burdabut na czele resztek kalnickiego pu�ku.</p><p>Dwakro� pr�bowa� on stawi� czo�o husarzom, ale dwakro�, jakoby si�� nadprzyrodzon� odparty i rozgromiony, musia� ust�powa� wraz z innymi. W ko�cu, sprawiwszy ostatki, postanowi� z boku na Kuszla uderzy� i przez jego dragon�w na wolne si� pole wydosta�. Nim jednak zdo�a� ich rozerwa�, zapcha�a si� owa droga wiod�ca ku miastu i g�rze tak dalece, �e szybka ucieczka sta�a si� niemo�liw�. Husarze wobec tego nat�oku ludzi wstrzymali impet i skruszywszy kopie, mieczami ci�� t�umy pocz�li. Zapanowa�a walka zmieszana, bez�adna, dzika, bezpardonowa, wrz�ca w t�oku, zgie�ku, gor�cu, w�r�d wyziew�w ludzkich i ko�skich. Trup pada� na trupa, kopyta ko�skie grz�z�y w drgaj�cych cia�ach. Gdzieniegdzie masy tak sk��bi�y si�, �e nie by�o miejsca na zamach dla szabli; tam bito si� g�owniami, no�ami i pi�ciami, konie pocz�y kwicze�. Tu i owdzie ozwa�y si� g�osy: �Pomy�ujte, Lachy!� G�osy te wzmaga�y si�, mno�y�y, zag�usza�y brz�k miecz�w, zgrzyt �elaza o ko�ci, chrapanie i straszn� czkawk� konaj�cych. �Pomy�ujte, pany!� � rozlega�o si� coraz �a�o�niej, ale mi�osierdzie nie �wieci�o nad t� �awic� walcz�cych; jak s�o�ce nad burz� �wieci� im po�ar.</p><p>Jeden Burdabut na czele swoich kalnickich ludzi o mi�osierdzie nie prosi�. Brak�o mu miejsca do walki, wi�c czyni� sobie rum<a l:href="#fn1832" type="note">[1832]</a> no�em. Star� si� naprz�d z brzuchatym panem Dzikiem i pchn�wszy go w brzuch, z konia zwali�, a ten krzykn�wszy: �O Jezu!�, ju� si� wi�cej spod kopyt, kt�re mu tratowa�y wn�trzno�ci, nie podni�s�. Wtedy zaraz przyby�o miejsca, wi�c Burdabut ju� szabl� rozr�ba� g�ow� z he�mem towarzyszowi Sokolskiemu, potem obali� razem z ko�mi pan�w Pryjama i Certowicza; miejsce otworzy�o si� szersze. M�ody Zenobiusz Skalski ci�� go w g�ow�, ale szabla zwin�a mu si� w r�ku i uderzy�a p�azem, wata�ka za�, jego pi�ci� na odlew w twarz uderzywszy, zabi� na miejscu. Ludzie kalniccy szli za nim siek�c i gind�a�ami<a l:href="#fn1833" type="note">[1833]</a> k�uj�c. �Charakternik! Charakternik<a l:href="#fn1834" type="note">[1834]</a>!� � pocz�li wo�a� husarze. ��elazo si� jego nie ima! M�� szalony!� On za� istotnie mia� pian� na w�sach, a w�ciek�o�� w oczach. Dojrza� nareszcie Skrzetuskiego i poznawszy oficera po odwini�tym r�kawie, run�� na niego.</p><p>Wszyscy dech zatrzymali w piersiach i bitw� przerwali, patrz�c na walk� dw�ch najstraszliwszych rycerzy. Pan Jan si� bowiem wo�aniem: �Charakternik!�, nie strwo�y� � ale gniew zawrza� mu w duszy na widok tylu spustosze�, zgrzytn�� wi�c z�bem i z furi� natar� na wata�k�. Zwarli si� wi�c, a� konie na zadach przysiad�y. Rozleg� si� �wist �elaza i nagle szabla wata�ki rozlecia�a si� w kawa�ki pod ci�ciem polskiego koncerza. Ju� si� zdawa�o, �e �adna moc nie wyratuje Burdabuta, gdy on skoczy�, sczepi� si� z panem Skrzetuskim tak, i� obaj jedno zdawali si� tworzy� cia�o � i no�em nad gard�em husarza b�ysn��.</p><p>Teraz Skrzetuskiemu �mier� stan�a w oczach, bo ci�� ju� mieczem nie m�g�. Ale szybki jak b�yskawica pu�ci� miecz, kt�ry na rzemyku zawis�, a r�k� za r�k� wata�ki chwyci�. Przez chwil� dwie te r�ce drga�y konwulsyjnie w powietrzu, ale �elazny to musia� by� u�cisk pana Skrzetuskiego, bo wata�ka zawy� jak wilk i w oczach wszystkich n� wypad� mu ze zdr�twia�ych palc�w jak wy�uskwione ziarno z k�osa. Wtedy Skrzetuski r�k� zgniecion� mu pu�ci� i za kark ucapiwszy przygi�� straszny �eb a� do kuli kulbaki<a l:href="#fn1835" type="note">[1835]</a>, lew� za� d�oni� buzdygan zza pasa wychwyci�, gruchn�� raz, drugi � wata�ka zacharcza� i spad� z konia.</p><p>J�kn�li na ten widok ludzie kalniccy i biegli pom�ci� � w tej chwili jednak�e rzuci�a si� na nich husaria i wyci�a co do nogi.</p><p>Na drugim za� ko�cu �awy husarskiej bitwa nie ustawa�a ani na chwil�, bo t�ok by� mniejszy. Tam, przepasany Anusin� szarf�, szala� pan Longinus ze swoim Zerwikapturem. Nazajutrz po bitwie rycerze ze zdziwieniem ogl�dali te miejsca, a pokazuj�c sobie r�ce poodwalane wraz z ramionami, rozci�te g�owy od czo�a do brody, cia�a rozchlastane straszliwie na dwie po�owy, ca�� drog� ludzkich i ko�skich trup�w, szeptali wzajem do siebie: �Patrzcie, tu walczy� Podbipi�ta!� Sam ksi��� trupy ogl�da� i cho� nazajutrz bardzo by� r�nymi wie�ciami stroskany, dziwi� si� raczy�, bo takich ci�� zgo�a dot�d w �yciu nie widzia�.</p><p>Ale tymczasem walka zdawa�a si� zbli�a� ku ko�cowi. Ci�ka jazda ruszy�a znowu naprz�d, goni�c przed sob� pu�ki zaporoskie, kt�re pod g�r� ku miastu si� chroni�y. Reszcie uciekaj�cych przeci�y odwr�t chor�gwie Kuszla i Poniatowskiego. Otoczeni bronili si� z rozpacz�, p�ki nie wygin�li do nogi, lecz �mierci� swoj� zbawili innych, bo gdy w dwie godziny potem pierwszy Wierszu�� z nadwornymi Tatary<a l:href="#fn1836" type="note">[1836]</a> wszed� do miasta, ju� tam ani jednego Kozaka nie zasta�. Nieprzyjaciel, korzystaj�c z ciemno�ci, bo deszcze zgasi�y po�ar, nabra� w lot czczych<a l:href="#fn1837" type="note">[1837]</a> woz�w w mie�cie i otaborzywszy<a l:href="#fn1838" type="note">[1838]</a> si� z szybko�ci� Kozakom tylko w�a�ciw�, za miasto za rzek� uszed�, zniszczywszy za sob� mosty.</p><p>Uwolniono owych kilkudziesi�ciu szlachty broni�cych si� w zameczku. Pr�cz tego kaza� ksi��� Wierszu��owi pokara� mieszczan, kt�rzy si� byli z kozactwem po��czyli, a sam ruszy� w pogo�. Ale taboru bez armat i piechoty zdoby� nie m�g�. Nieprzyjaciel, zyskawszy na czasie przez spalenie most�w, gdy� rzek� daleko grobl� nale�a�o obchodzi�, uchodzi� tak szybko, i� pom�czone konie ksi���cej jazdy zaledwie go do�cign�� mog�y. Atoli Kozacy, lubo s�awni z obrony w taborach, nie bronili si� tak m�nie jak zwykle. Straszna pewno��, i� sam ksi��� ich �ciga, tak dalece odebra�a im serca, �e zupe�nie o swym ocaleniu zw�tpili. I by�by pewnie na nich przyszed� kres, bo po ca�onocnej strzelaninie urwa� ju� pan Baranowski czterdzie�ci woz�w i dwie armaty, gdyby nie wojewoda kijowski, kt�ren si� dalszej pogoni sprzeciwi� i swoich ludzi cofn��. Przysz�o o to mi�dzy nim a ksi�ciem do ostrych przym�wek, kt�re wielu pu�kownik�w s�ysza�o.</p><p>� Czemu� to wasza mo�� � pyta� ksi��� � chcesz teraz nieprzyjaciela poniecha�, gdy� w bitwie z tak� rezolucj� przeciwko niemu stawa�? S�aw�, kt�rej wieczorem naby�e�, rankiem przez opiesza�o�� sw� utracisz.</p><p>� Mo�ci ksi��� � odpar� wojewoda � nie wiem, jaki duch w was mieszka, alem ja cz�owiek z cia�a i ko�ci, po pracy spoczynku potrzebuj� � i moi ludzie tak�e. Zawsze ja b�d� na nieprzyjaciela tak szed�, jakom dzi� szed�, gdy czo�o stawi, ale pobitego ju� i uciekaj�cego nie b�d� goni�.</p><p>� Wybi� ich do nogi! � zakrzykn�� ksi���.</p><p>� I c� z tego? � rzecze wojewoda. � Tych wybijemy, przyjdzie starszy Krzywonos. Popali, poniszczy, dusz nagubi, jako ten w Strzy�awce nagubi� � i za zaciek�o�� nasz� nieszcz�ni ludzie zap�ac�.</p><p>� O, widz� � ju� zawo�a� z gniewem ksi��� � �e wasza mo�� wraz z kanclerzem i z tymi ich regimentarzami<a l:href="#fn1839" type="note">[1839]</a> do pokojowej fakcji<a l:href="#fn1840" type="note">[1840]</a> nale�ysz, kt�ra by uk�adami chcia�a bunt gasi�, ale przez B�g �ywy! Nie b�dzie z tego nic, p�ki u mnie szabla w gar�ci!</p><p>A Tyszkiewicz na to:</p><p>� Nie do fakcji ja ju� nale��, ale do Boga, bom stary i wkr�tce mi przed Nim stan�� przyjdzie. A �e nie chc�, by mnie zbyt wielkie brzemi� krwi w wojnie domowej przelanej obci��a�o, temu si�, wasza ksi���ca mo��, nie dziw� Je�eli� za� wasza ksi���ca mo�� krzyw o to, �e ci� regimentarstwo min�o, tedy tak powiem: z m�stwa nale�a�o ci si� s�usznie, wszelako mo�e i lepiej, �e� go nie dali, bo ty by� bunt, ale z nim razem i t� nieszcz�sn� ziemi� we krwi utopi�.</p><p>Jowiszowe brwi Jeremiego �ci�gn�y si�, kark mu nap�cznia�, a oczy pocz�y ciska� takie b�yskawice, �e wszyscy obecni struchleli o wojewod�, ale wtem zbli�y� si� szybko pan Skrzetuski i rzek�:</p><p>� Wasza ksi���ca mo��, s� wie�ci o starszym Krzywonosie<a l:href="#fn1841" type="note">[1841]</a>.</p><p>Zaraz wi�c umys� ksi�cia w inn� zwr�ci� si� stron� i gniew na wojewod� w nim os�ab�. Tymczasem wprowadzono przyby�ych z wie�ciami czterech ludzi, w tym dw�ch starych b�ahoczestywych<a l:href="#fn1842" type="note">[1842]</a> ksi�y, kt�rzy ujrzawszy ksi�cia rzucili si� przed nim na kolana.</p><p>� Ratuj, w�adyko, ratuj! � powtarzali wyci�gaj�c ku niemu r�ce.</p><p>� Sk�d wy? � pyta� ksi���.</p><p>� My z Po�onnego<a l:href="#fn1843" type="note">[1843]</a>. Starszy Krzywonos obleg� zamek i miasto; je�li twoja szabla nad jego karkiem nie zawi�nie, tedy zginiemy wszyscy.</p><p>Na to ksi���:</p><p>� O Po�onnem ja wiem, i� si� tam si�a<a l:href="#fn1844" type="note">[1844]</a> ludu schroni�o, ale jak mnie doniesiono, najwi�cej Rusin�w. Zas�uga to wasza przed Bogiem, i� zamiast po��czy� si� z buntem, op�r mu dajecie, przy matce stawaj�c, jednak boj� si� zdrady jakowej od was, takiej, jak w Niemirowie dozna�em.</p><p>Na to pos�a�cy pocz�li przysi�ga� na wszystkie �wi�to�ci niebieskie, �e jako zbawiciela, tak ksi�cia wyczekuj�, i my�l zdrady w g�owie im nawet nie posta�a. Jako� i szczerze m�wili. Krzywonos bowiem obleg�szy ich w pi��dziesi�t tysi�cy ludu, poprzysi�g� im zgub� dlatego w�a�nie, �e b�d�c Rusinami, nie chcieli si� z buntem ��czy�.</p><p>Ksi��� przyrzek� im pomoc, ale poniewa� g��wne si�y jego by�y w Bystrzyku, musia� wi�c na nie czeka�. Wys�a�cy odeszli z pociech� w sercu, on za� zwr�ci� si� do wojewody kijowskiego i rzek�:</p><p>� Przebaczcie, wasza mo��! Widz� ju� sam, i� trzeba Krzywonosa zaniecha�, aby Krzywonosa dosi�gn��. M�odszy d�u�ej na powr�z mo�e poczeka�. S�dz� te�, i� mnie nie odst�picie w tej nowej imprezie.</p><p>� Jako �ywo! � rzecze wojewoda.</p><p>Wnet ozwa�y si� tr�by, oznajmiaj�c chor�gwiom zagnanym za taborem, by si� �ci�ga�y na powr�t. Trzeba te� by�o spocz�� i da� �oddech� koniom. Wieczorem nadci�gn�a ca�a dywizja z Bystrzyka, a z ni� pose�, pan Stachowicz, od wojewody brac�awskiego<a l:href="#fn1845" type="note">[1845]</a>. Pisa� pan Kisiel do ksi�cia list pe�en uwielbienia, �e jako drugi Mariusz<a l:href="#fn1846" type="note">[1846]</a> ojczyzn� z ostatniej toni ratuje, pisa� te� o rado�ci, jak� przybycie ksi�cia z Zadnieprza we wszystkich sercach wzbudzi�o, winszowa� mu zwyci�stw � ale w ko�cu listu pokaza�y si� przyczyny, dla kt�rych by� pisany. Oto pan z Brusi�owa o�wiadcza�, �e uk�ady rozpocz�te, �e on sam z innymi komisarzami udaje si� do Bia�ocerkwi i ma nadziej� Chmielnickiego powstrzyma� i ukontentowa�<a l:href="#fn1847" type="note">[1847]</a>. Na koniec prosi� ksi�cia, by do czasu uk�ad�w nie nastawa� tak bardzo na Kozak�w i o ile mo�na, krok�w wojennych zaprzesta�.</p><p>Gdyby doniesiono ksi�ciu, �e ca�e jego Zadnieprze zniszczone, a wszystkie grody z ziemi� zr�wnane, nie bola�by tak srodze, jako si� nad tym listem rozbola�. Byli przy tym obecni pan Skrzetuski, pan Baranowski, pan Za�wilichowski, obaj Tyszkiewiczowie i Kierdeje. Ksi��� r�koma oczy zakry�, w ty� g�ow� przewr�ci�, jakoby strza�� w serce trafiony.</p><p>� Ha�ba! Ha�ba! Bo�e, daj�e mnie ju� polec pr�dzej, abym na takie rzeczy nie patrzy�!</p><p>Cisza zapanowa�a g��boka mi�dzy obecnymi, a ksi��� m�wi� dalej:</p><p>� Nie chc� ja �y� w tej Rzeczypospolitej, bo dzi� wstydzi� si� za ni� przychodzi. Oto czer� kozacka i ch�opska zala�a krwi� ojczyzn�, z poga�stwem si� przeciw w�asnej matce po��czy�a. Pobici hetmani, zniesione wojska, zdeptana s�awa narodu, zgwa�cony majestat, popalone ko�cio�y, wyr�ni�ci ksi�a, szlachta, poha�bione niewiasty, a na te kl�ski i na t� ha�b�, na kt�rej wspomnienie samo pomarliby nasi przodkowie � czym�e odpowiada ta Rzeczpospolita? Oto ze zdrajc�, z ha�bicielem swym, ze sprzymierze�cem pogan uk�ady rozpoczyna i kontentacj�<a l:href="#fn1848" type="note">[1848]</a> mu obiecuje! O Bo�e, daj �mier�, powtarzam, bo nie �y� nam na �wiecie, kt�rzy dyshonor ojczyzny czujemy i g�owy dla niej niesiemy w ofierze.</p><p>Wojewoda kijowski milcza�, a pan Krzysztof, pods�dek brac�awski, ozwa� si� po chwili:</p><p>� Pan Kisiel nie stanowi Rzeczypospolitej.</p><p>Ksi��� na to:</p><p>� Nie m�w mnie waszmo�� o panu Kisielu, bo wiem dobrze, i� ma on ca�� parti� za sob�: utrafi� on w my�l prymasa i kanclerza, i ksi�cia Dominika, i wielu pan�w, kt�rzy dzi� w czasie <emphasis>interregnum</emphasis><a l:href="#fn1849" type="note">[1849]</a> rz�dy w Rzeczypospolitej sprawuj� i majestat jej przedstawiaj�, a raczej ha�bi� j� s�abo�ci� wielkiego narodu niegodn�, bo nie uk�adami, ale krwi� ten ogie� gasi� nale�y, bo lepiej dla narodu rycerskiego gin�� ni� si� upodli� i kontempt<a l:href="#fn1850" type="note">[1850]</a> ca�ego �wiata dla siebie obudzi�. </p><p>I znowu ksi��� zakry� r�koma oczy � widok by� to za� tak �a�osny tego b�lu i �alu, �e pu�kownicy zgo�a nie wiedzieli, co czyni� ze �zami, kt�re im do oczu nabieg�y.</p><p>� Mo�ci ksi��� � o�mieli� si� ozwa� Za�wilichowski � niech�e oni szermuj� j�zykiem, my mieczem b�dziem dalej szermowali.</p><p>� Zaiste � odpowiedzia� ksi��� � i na t� my�l rozdziera si� serce: co czyni� nam dalej przystoi? Oto, mo�ci panowie, s�ysz�c o kl�sce ojczyzny, przyszli�my tu przez p�on�ce lasy i nieprzebyte b�ota, nie �pi�c, nie jedz�c, ostatnich si� dobywaj�c, by t� matk� nasz� od zag�ady i ha�by ratowa�. R�ce mdlej� nam od pracy, g��d skr�ca kiszki, rany bol� � my za� na trud nie baczym, byle nieprzyjaciela pohamowa�. M�wiono na mnie, �em krzyw, i� mnie regimentarstwo min�o. Niech�e ca�y �wiat s�dzi, czy godniejsi ci, co je dostali, a ja Boga i waszmo�ci�w na �wiadki bior�, �e, tak jak i wy, nie dla nagrody i dostoje�stw nios� krew sw� w ofierze, ale z czystej ku ojczy�nie mi�o�ci. Ale gdy my ostatni dech z piersi wydajemy � c� nam donosz�? Oto, �e panowie w Warszawie, a pan Kisiel w Huszczy kontentacj� dla tego nieprzyjaciela obmy�laj�<a l:href="#fn1851" type="note">[1851]</a>? Ha�ba! Ha�ba!!!</p><p>� Zdrajca Kisiel! � zawo�a� pan Baranowski.</p><p>Na to pan Stachowicz, cz�owiek powa�ny i �mia�y, wsta� i zwracaj�c si� ku Baranowskiemu rzek�:</p><p>� Przyjacielem panu wojewodzie brac�awskiemu b�d�c i pos�uj�c od niego, nie pozwol�, by go tu zdrajc� zwali. I jemu te� broda od zgryzoty zbiela�a � a ojczy�nie s�u�y tak, jak rozumie, mo�e mylnie, ale uczciwie!</p><p>Ksi��� nie s�ysza� tej odpowiedzi, bo pogr��y� si� w my�lach i bole�ci, Baranowski nie �mia� te� w obecno�ci jego burdy robi�, wi�c tylko oczy swe stalowe utkwi� w panu Stachowiczu, jakby mu chcia� rzec: �Znajd� ci�!�, i r�k� na g�owni miecza po�o�y� � tymczasem jednak Jeremi ocuci� si� z zamy�lenia i rzek� ponuro:</p><p>� Nie ma tu innego wyboru, jeno albo pos�usze�stwo z�ama� (bo� w czasie bezkr�lewia oni w�adz� sprawuj�), albo honor ojczyzny, dla kt�rego�my pracowali, po�wi�ci�</p><p>� Z niepos�usze�stwa wszystko z�o w tej Rzeczypospolitej p�ynie � rzek� powa�nie wojewoda kijowski.</p><p>� Wi�c zezwolimy na poha�bienie ojczyzny? Wi�c je�li jutro nam ka��, by�my z powrozem u szyi do Tuhaj-beja i Chmielnickiego poszli, tedy i to dla pos�usze�stwa uczynim?</p><p>� <emphasis>Veto</emphasis><a l:href="#fn1852" type="note">[1852]</a>! � ozwa� si� pan Krzysztof, pods�dek brac�awski.</p><p>� <emphasis>Veto</emphasis>! � powt�rzy� pan Kierdej.</p><p>Ksi��� zwr�ci� si� do pu�kownik�w:</p><p>� M�wcie, starzy �o�nierze! � rzek�.</p><p>Pan Za�wilichowski g�os zabra�:</p><p>� Mo�ci ksi���, ja mam lat siedmdziesi�t, jestem Rusin b�ahoczestywy, by�em komisarzem kozackim i ojcem mnie sam Chmielnicki nazywa�. Pr�dzej bym powinien za uk�adami przemawia�, ale je�li mi rzec przyjdzie: �ha�ba� albo �wojna�, tedy jeszcze do grobu zst�puj�c powiem: �wojna!�</p><p>� Wojna! � powt�rzy� pan Skrzetuski.</p><p>� Wojna, wojna! � powt�rzy�o kilkana�cie g�os�w, mi�dzy nimi pan Krzysztof, panowie Kierdeje, Baranowski i prawie wszyscy obecni.</p><p>� Wojna! Wojna!</p><p>� Niech�e si� stanie wedle s��w waszych � odrzek� powa�nie ksi��� � i bu�aw� w otwarty list pana Kisiela uderzy�.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXVIII</p></title><p>W dzie� p�niej, gdy wojska zatrzyma�y si� w Rylcowie, ksi��� zawo�a� pana Skrzetuskiego i rzek�:</p><p>� Si�y nasze s�abe i zmorzone, a Krzywonos<a l:href="#fn1853" type="note">[1853]</a> ma sze��dziesi�t tysi�cy luda i jeszcze co dzie� w pot�g� ro�nie, bo czer� do niego nap�ywa. Na wojewod� kijowskiego te� liczy� nie mog�, gdy� w duszy r�wnie� on do pokojowej partii nale�y i cho� idzie ze mn�, ale niech�tnie. Trzeba nam sk�d posi�k�w. Ot� dowiaduj� si�, �e niedaleko od Konstantynowa<a l:href="#fn1854" type="note">[1854]</a> stoj� dwaj pu�kownicy: Osi�ski z gwardi� kr�lewsk� i Korycki. We�miesz dla bezpiecze�stwa sto<a l:href="#fn1855" type="note">[1855]</a> semen�w<a l:href="#fn1856" type="note">[1856]</a> nadwornych i p�jdziesz do nich z moim listem, aby za� si� po�pieszyli i bez zw�oki do mnie przyszli, bo za par� dni na Krzywonosa uderz�. Z wszelkich funkcji nikt mi si� lepiej od ciebie nie wywi�zuje, dlatego te� ciebie posy�am � a to jest wa�na rzecz.</p><p>Pan Skrzetuski sk�oni� si� i tego� wieczoru ku Konstantynowu ruszy� na noc, by przej�� niepostrze�enie, bo tu i owdzie kr�ci�y si� Krzywonosowe podjazdy albo kupy czerni, kt�ra czyni�a zb�jeckie zasadzki po lasach i go�ci�cach, ksi��� za� nakaza� bitew unika�, aby zw�oki nie by�o. Id�c tedy cicho, �witaniem doszed� do Wiszowatego Stawu, gdzie si� na obu pu�kownik�w natkn�� i w sercu si� na widok ich mocno uradowa�. Osi�ski mia� gwardi� drago�sk� wyborn�, na cudzoziemski �ad wy�wiczon�, i Niemc�w. Korycki za� tyko piechot� niemieck� z samych prawie weteran�w z trzydziestoletniej wojny<a l:href="#fn1857" type="note">[1857]</a> z�o�on�. By� to �o�nierz tak straszny i sprawny, �e w r�ku pu�kownika jako jeden miecz dzia�a�. Oba pu�ki by�y przy tym obficie pokryte i w strzelb�<a l:href="#fn1858" type="note">[1858]</a> zaopatrzone. Us�yszawszy, �e do ksi�cia maj� i��, podnie�li zaraz radosne okrzyki, bo t�sknili za bitwami, a wiedzieli, �e pod �adn� komend� tylu ich nie b�d� za�ywa�. Na nieszcz�cie, obaj pu�kownicy dali odpowied� odmown�, gdy� obaj nale�eli do komendy ksi�cia Dominika Zas�awskiego i mieli wyra�ne rozkazy, by si� z Wi�niowieckim nie ��czyli. Na pr�no pan Skrzetuski t�umaczy� im, jakiej by to s�awy mogli naby�, pod takim wodzem s�u��c i jak wielkie krajowi odda� przys�ugi � nie chcieli s�ucha� twierdz�c, i� subordynacja<a l:href="#fn1859" type="note">[1859]</a> ma by� dla wojskowych ludzi najpierwszym prawem i obowi�zkiem. M�wili natomiast, �e w takim tylko razie mogliby si� z ksi�ciem po��czy�, gdyby ocalenie ich pu�k�w tego wymaga�o. Odjecha� wi�c pan Skrzetuski mocno strapiony, bo wiedzia�, ile ksi�ciu b�dzie bolesnym nowy ten zaw�d i jak dalece wojska jego s� istotnie znu�one i wyczerpane pochodami, ustawicznym �cieraniem si� z nieprzyjacielem, t�pieniem pojedynczych watah<a l:href="#fn1860" type="note">[1860]</a>, wreszcie ustawicznym czuwaniem, g�odem i niewywczasem<a l:href="#fn1861" type="note">[1861]</a>. Mierzy� si� w podobnych warunkach z dziesi��kro� liczniejszym nieprzyjacielem by�o prawie niepodobie�stwem, widzia� wi�c jasno pan Skrzetuski, �e zw�oka w dzia�aniach wojennych przeciw Krzywonosowi musi nast�pi�, bo trzeba b�dzie da� d�u�sz� folg�<a l:href="#fn1862" type="note">[1862]</a> wojsku i czeka� na nap�yw �wie�ej szlachty do obozu.</p><p>Tymi my�lami przej�ty pan Skrzetuski wraca� na powr�t do ksi�cia na czele swoich semen�w, a musia� i�� cicho, ostro�nie i tylko noc�, aby unikn�� i podjazd�w Krzywonosowych, i licznych lu�nych band z�o�onych z kozactwa i czerni, nieraz bardzo pot�nych, kt�re grasowa�y w ca�ej okolicy, pal�c dwory, wycinaj�c szlacht� i �owi�c uciekaj�cych po go�ci�cach. Tak przeszed� Bak�aj i wjecha� w bory Mszynieckie, g�ste, pe�ne zdradliwych jar�w i roz�og�w. Szcz�ciem, po niedawnych deszczach s�u�y�a mu pi�kna pogoda w tej podr�y. Noc by�a pyszna, lipcowa, bez ksi�yca, ale usiana gwiazdami. Semenowie szli w�sk� dr�k� le�n�, prowadzeni przez s�u�a�ych borowych mszynieckich, ludzi bardzo pewnych i znaj�cych swoje bory doskonale. W lesie panowa�a cisza g��boka, przerywana tylko trzaskiem suchych ga��zek pod kopytami ko�skimi � gdy nagle do uszu pana Skrzetuskiego i semen�w doszed� daleki jaki� szmer podobny do �piewu przerywanego okrzykami.</p><p>� St�j! � rzek� cicho pan Skrzetuski i zatrzyma� lini� semen�w. � Co to jest?</p><p>Stary borowy przysun�� si� ku niemu.</p><p>� To, panie, wariaty chodz� teraz po lesie i krzycz�, ci, co im si� od okropno�ci w g�owie pomiesza�o. My wczoraj spotkali jedn� szlachciank�, co chodzi, panie, chodzi, po sosnach patrzy i wo�a: �Dzieci! Dzieci!� Widno, jej ch�opi dzieci por�n�li. Na nas te� oczy wytrzeszczy�a i pocz�a piszcze�, �e a� nogi pod nami zadr�a�y. M�wi�, �e po wszystkich lasach takich jest du�o.</p><p>Pana Skrzetuskiego, cho� by� rycerzem bez trwogi, dreszcz przeszed� od st�p do g��w.</p><p>� A mo�e to wilcy wyj�? Z daleka rozezna� nie mo�na � rzek�.</p><p>� Gdzie tam, panie! Wilk�w teraz w lesie nie ma; wszystkie posz�y do wsi, gdzie maj� trup�w dostatek.</p><p>� Straszne czasy � odrzek� na to rycerz � w kt�rych wilcy we wsiach mieszkaj�, a w lasach ob��kani ludzie wyj�! Bo�e! Bo�e!</p><p>Przez chwil� zapanowa�a zn�w cisza, s�ycha� by�o tylko szum zwyk�y w wierzcho�kach sosen, ale po chwili owe dalekie odg�osy wzmog�y si� i sta�y wyra�niejsze.</p><p>� Hej! � rzek� nagle borowy. � Tam na to patrzy, �e jaka� wi�ksza kupa ludzi jest. Waszmo�ciowie tu post�jcie albo id�cie wolno naprz�d, a my p�jdziem z towarzyszem obaczy�.</p><p>� Id�cie � rzek� pan Skrzetuski. � Tu b�dziem czekali.</p><p>Borowi znikli. Nie by�o ich z godzin�; ju� pan Skrzetuski zacz�� si� niecierpliwi�, a nawet podejrzewa�, czy mu jakiej zdrady nie gotuj�, gdy nagle jeden wynurzy� si� z ciemno�ci.</p><p>� S�, panie! � rzek� zbli�aj�c si� do Skrzetuskiego.</p><p>� Kto?</p><p>� Ch�opy rezuny<a l:href="#fn1863" type="note">[1863]</a>.</p><p>� A si�a<a l:href="#fn1864" type="note">[1864]</a> ich jest?</p><p>� B�dzie ze dwustu. Nie wiadomo, panie, co pocz��, bo le�� w w�wozie, przez kt�ry droga nam wypada. Ognie pal�, jeno blasku nie wida�, bo w dole. Stra�y nijakich nie maj�: mo�na do nich podej�� na strzelenie z �uku.</p><p>� Dobrze! � rzek� pan Skrzetuski i zwr�ciwszy si� do semen�w pocz�� dwom starszym wydawa� rozkazy.</p><p>Wnet orszak ruszy� �ywo przed siebie, ale tak cicho, �e tylko trzaskanie ga��zek mog�o zdradzi� poch�d; strzemi� nie zadzwoni�o o strzemi�, szabla nie zabrz�k�a, konie, zwyczajne podchodze� i napad�w, sz�y wilczym chodem bez parskania i r�enia. Przybywszy na miejsce, gdzie droga skr�ca�a si� nagle, semenowie ujrzeli zaraz z dala ognie i niewyra�ne postacie ludzkie. Tu pan Skrzetuski podzieli� ich na trzy oddzia�y, z kt�rych jeden pozosta� na miejscu, drugi poszed� kraw�dzi� wzd�u� w�wozu, by zamkn�� przeciwleg�e uj�cie, a trzeci, zsiad�szy z koni i czo�gaj�c si� na brzuchach, po�o�y� si� na samej kraw�dzi, tu� nad ch�opskimi g�owami.</p><p>Pan Skrzetuski, kt�ry znajdowa� si� w owym �rodkowym oddziele, spojrzawszy w d� widzia� jak na d�oni, w odleg�o�ci dwudziestu lub trzydziestu krok�w, ca�e obozowisko: ognisk pali�o si� dziesi��, ale nie p�on�y zbyt jaskrawo, wisia�y w nich bowiem kot�y z jedzeniem. Zapach dymu i warzonych mi�s dochodzi� wyra�nie do nozdrzy pana Skrzetuskiego i semen�w. Naok� kot��w stali lub le�eli ch�opi, pij�c i gwarz�c. Niekt�rzy mieli w r�ku flasze z w�dk�, inni wspierali si� na spisach<a l:href="#fn1865" type="note">[1865]</a>, na kt�rych ostrzach osadzone by�y, jako trofea, �ci�te g�owy m�czyzn, kobiet i dzieci. Blask ognia odbija� si� w ich martwych �renicach i wyszczerzonych z�bach; ten�e sam blask o�wieca� twarze ch�opskie dzikie, okrutne. Tu� pod sam� �cian� jaru kilkunastu z nich spa�o chrapi�c g�o�no; inni gwarzyli, inni poprawiali ogniska, kt�re strzela�y w�wczas do g�ry snopami z�otych iskier. Przy najwi�kszym ognisku siedzia�, zwr�cony plecami do �ciany w�wozu i do pana Skrzetuskiego, barczysty stary dziad � i brzd�ka� na lirze; naoko�o niego skupi�o si� p�kolem ze trzydziestu rezun�w.</p><p>Do uszu pana Skrzetuskiego dosz�y nast�puj�ce s�owa:</p><p>� Hej, didu! Pro Kozaka Ho�otu!</p><p>� Nie! � wo�ali inni � Pro Marusiu Bohus�awku!</p><p>� Do czorta z Marusi�! O panu z Potoka, o panu z Potoka! � wo�a�y najliczniejsze g�osy.</p><p>Did uderzy� silniej w lir�, odchrz�kn�� i pocz�� �piewa�:</p><cite><poem><stanza><v>Sta�, obernysia, hla�, zadywysia, kotory majesz mnoho,</v><v>�e riwny budesz tomu, w kotoroho ne majesz niczoho,</v><v>Bo toj sprawujet, szczo wsim kierujet, sam Boh my�ostywe,</v><v>Wsi naszy sprawy na swojej szali wa�yt sprawed�ywe.</v><v>Sta�, obernysia, hla�, zadywysia, kotory wysoko</v><v>Umom litajesz, mudrosty znajesz, szyroko, h�uboko<a l:href="#fn1866" type="note">[1866]</a>�</v></stanza></poem></cite><p>Tu did przerwa� na chwil� i westchn��, a za nim pocz�li wzdycha� i ch�opi. Coraz te� ich wi�cej zbiera�o si� ko�o niego � a i pan Skrzetuski, cho� wiedzia�, �e ju� wszyscy jego ludzie musz� by� w pogotowiu, nie dawa� has�a do napadu. Ta noc cicha, p�on�ce ogniska, dzikie postacie i pie�� o panu Miko�aju Potockim, jeszcze nie do�piewana, wzbudzi�y w rycerzu jakie� dziwne my�li, jakie� uczucia i t�sknot�, z kt�rych sam sobie sprawy zda� nie umia�. Nie zagojone rany jego serca otworzy�y si�, �cisn�� go �al g��boki za niedawn� przesz�o�ci�, za utraconym szcz�ciem, za owymi chwilami ciszy i pokoju. Zaduma� si� i roz�ali� � a tymczasem did �piewa� dalej:</p><cite><poem><stanza><v>Sta�, obernysia, hla�, zadywysia, kotory wojujesz,</v><v>�ukom stri�amy, porochom, kulami i meczem szyrmujesz,</v><v>Bo te� rycere i kawalere pered tym buwa�y,</v><v>Tym wojowa�y, od toho� mecza sami umira�y!</v><v>Sta�, obernysia, hla�, zadywysia i ski� z sercia butu,</v><v>Nawerny oka, kotory z Potoka idesz na S�awutu.</v><v>Newynnyje duszy beresz za uszy, wolnost' odejmujesz,</v><v>Korola ne znajesz, rady ne dbajesz, sam sobie sejmujesz.</v><v>Hej, pora�ajsia, ne zapalajsia, bo ty rejmentarujesz,</v><v>Sam bu�awoju, w sem polskim kraju, jak sam choczesz, kierujesz<a l:href="#fn1867" type="note">[1867]</a>.<a l:href="#fn1868" type="note">[1868]</a></v></stanza></poem></cite><p>Did zn�w usta�, a wtem kamyk wysun�� si� spod opartej na nim r�ki jednemu z semen�w i pocz�� si� toczy� z szelestem na d�. Kilku ch�op�w zakry�o oczy r�koma i pocz�o patrzy� bystro w g�r� ku lasowi; wtedy pan Skrzetuski uzna�, i� czas nadszed�, i wypali� w �rodek t�umu z pistoletu.</p><p>� Bij! Morduj! � krzykn�� i trzydziestu semen�w da�o ognia tak prawie, jak w twarz ch�opstwu, a po wystrzeleniu, z szablami w r�ku, zsun�li si� b�yskawic� po pochy�ej �cianie w�wozu mi�dzy przera�onych i zmieszanych rezun�w.</p><p>� Bij! Morduj! � zabrzmia�o przy jednym uj�ciu w�wozu.</p><p>� Bij! Morduj! � powt�rzy�y dzikie g�osy przy drugim.</p><p>� Jarema! Jarema!</p><p>Napad tak by� niespodziany, przera�enie tak straszne, i� ch�opstwo, cho� zbrojne, prawie �adnego nie dawa�o oporu. Ju� i tak opowiadano w obozach zbuntowanej czerni, �e Jeremi przy pomocy z�ego ducha mo�e by� i bi� jednocze�nie w kilku miejscach, a teraz to imi� spad�szy na nie oczekuj�cych niczego i bezpiecznych � istotnie jak imi� z�ego ducha � wytr�ci�o im bro� z r�ki. Zreszt� spisy i kosy nie da�y si� u�y� w ciasnym miejscu, wi�c te� przyparci jak stado owiec do przeciwleg�ej �ciany jaru, r�bani szablami przez �by i twarze, bici, przebijani, deptani nogami, wyci�gali z szale�stwem strachu r�ce i chwytaj�c nieub�agane �elazo gin�li. Cichy b�r nape�ni� si� z�owrogim wrzaskiem bitwy. Niekt�rzy starali si� uj�� przez prostopad�� �cian� jaru i drapi�c si�, kalecz�c sobie r�ce, spadali na sztychy szabel. Niekt�rzy gin�li spokojnie, inni ryczeli lito�ci, inni zas�aniali twarze r�koma, nie chc�c widzie� chwili �mierci, inni zn�w rzucali si� na ziemi� twarz� na d�, a nad �wistem szabel, nad wyciem konaj�cych g�rowa� krzyk napastnik�w: �Jarema! Jarema!� � krzyk, od kt�rego w�osy powstawa�y na ch�opskich g�owach i �mier� tym straszniejsz� si� wydawa�a.</p><p>A dziad gruchn�� w �eb lir� jednego z semen�w, a� si� przewr�ci�, drugiego z�apa� za r�k�, by ci�ciu szabl� przeszkodzi�, i rycza� ze strachu jak baw�.</p><p>Inni spostrzeg�szy go biegli rozsieka�, a� przypad� i pan Skrzetuski:</p><p>� �ywcem bra�! �ywcem bra�! � krzykn��.</p><p>� St�j! � rycza� dziad � Jam szlachcic przebrany! <emphasis>Loquor latine<a l:href="#fn1869" type="note">[1869]</a></emphasis>! Jam nie dziad! St�jcie, m�wi� wam, zb�je, skurczybyki, kobyle dzieci, oczajdusze, �amignaty, rzezimieszki!</p><p>Ale dziad nie sko�czy� jeszcze litanii, gdy pan Skrzetuski w twarz mu spojrza� i krzykn��, a� si� �ciany parowu echem ozwa�y:</p><p>� Zag�oba!</p><p>I nagle rzuci� si� na niego jak dziki zwierz, wpi� mu palce w ramiona, twarz przysun�� do twarzy i trz�s�c nim jak gruszk� wrzasn��:</p><p>� Gdzie kniazi�wna, gdzie kniazi�wna?</p><p>� �yje! Zdrowa! Bezpieczna! � odkrzykn�� dziad. � Pu�� wa�pan, do diab�a, bo dusz� wytrz�siesz.</p><p>Wtedy tego rycerza, kt�rego pokona� nie mog�a ani niewola, ani rany, ani bole��, ani straszliwy Burdabut, pokona�a wie�� szcz�sna. R�ce mu opad�y, na czo�o wyst�pi� pot obfity, obsun�� si� na kolana, twarz zakry� r�koma i opar�szy si� g�ow� o �cian� jaru, trwa� w milczeniu � wida�, Bogu dzi�kowa�.</p><p>Tymczasem doci�to reszty nieszcz�snych ch�op�w, kilkunastu zwi�zano, kt�rzy katu mieli by� oddani w obozie, aby zeznania z nich wydoby�, za� inni le�eli porozci�gani i martwi. Bitwa usta�a � zgie�k uciszy� si�. Semenowie zbierali si� ko�o swego wodza i widz�c go kl�cz�cego pod ska��, pogl�dali na niego niespokojnie, nie wiedz�c, czy nie ranny. On za� wsta�, a twarz mia� tak� jasn�, jakby mu zorze w duszy �wieci�y.</p><p>� Gdzie ona jest? � spyta� Zag�oby.</p><p>� W Barze<a l:href="#fn1870" type="note">[1870]</a>.</p><p>� Bezpieczna?</p><p>� Zamek to pot�ny, �adnej inwazji si� nie boi. Ona w opiece jest u pani S�awoszewskiej i u mniszek.</p><p>� Chwa�a b�d� Bogu najwy�szemu! � rzek� rycerz � a w g�osie drga�o mu g��bokie rozrzewnienie. � Daj�e mnie wa�� r�k�. Z duszy, z duszy dzi�kuj�.</p><p>Nagle zwr�ci� si� do semen�w:</p><p>� Si�a<a l:href="#fn1871" type="note">[1871]</a> jest je�c�w?</p><p>� Simnadciat'<a l:href="#fn1872" type="note">[1872]</a> � odpowiedzieli �o�nierze.</p><p>Na to pan Skrzetuski:</p><p>� Potka�a mnie wielka rado�� i mi�osierdzie jest we mnie. Pu�ci� ich wolno.</p><p>Semenowie uszom swoim wierzy� nie chcieli. Tego zwyczaju nie bywa�o w wojskach Wi�niowieckiego. Skrzetuski zmarszczy� z lekka brwi.</p><p>� Pu�ci� ich wolno � powt�rzy�.</p><p>Semenowie odeszli, ale po chwili starszy esau�<a l:href="#fn1873" type="note">[1873]</a> wr�ci� i rzek�:</p><p>� Panie poruczniku, nie wierz�, i�� nie �mi�.</p><p>� A p�ta maj� rozci�te?</p><p>� Tak jest.</p><p>� Tedy ostawi� ich tutaj, a sami na ko�.</p><p>W p� godziny p�niej orszak posuwa� si� zn�w w�r�d ciszy w�sk� dro�yn�. Zeszed� te� ksi�yc, kt�ry poprzenika� d�ugimi, bia�ymi pasmami do �rodka boru i roz�wieci� ciemne g��bie. Pan Zag�oba i Skrzetuski, jad�c na czele, rozmawiali z sob�.</p><p>� M�w�e mnie waszmo�� o niej wszystko, co tylko wiesz � rzek� rycerz. � To tedy waszmo�� j� z r�k Bohunowych wyrwa�e�?</p><p>� A ja, jeszczem mu �eb na odjezdnym obwi�za�, by krzycze� nie m�g�.</p><p>� O, to� waszmo�� post�pi� wybornie, jak mnie B�g mi�y! Ale jak�e�cie si� do Baru dostali?</p><p>� Ej, si�a<a l:href="#fn1874" type="note">[1874]</a> by m�wi�, i to podobno b�dzie innym razem, bom okrutnie <emphasis>fatigatus</emphasis><a l:href="#fn1875" type="note">[1875]</a>, w gardle mi zasch�o od �piewania chamom. Nie masz waszmo�� czego si� napi�?</p><p>� Mam manierczyn� z gorza�k� � oto jest!</p><p>Pan Zag�oba uchwyci� blaszank� i przechyli� do ust; rozleg�y si� d�ugie grzdykania, a pan Skrzetuski, niecierpliwy, nie czekaj�c ich ko�ca pyta� dalej:</p><p>� A zdrowa� ona?</p><p>� Co tam! � odpar� pan Zag�oba � Na suche gard�o ka�da zdrowa.</p><p>� Ale� ja o kniazi�wn� pytam!</p><p>� O kniazi�wn�? Jako �ania.</p><p>� B�d��e chwa�a Bogu najwy�szemu! Dobrze jej tam w Barze?</p><p>� �e i w niebie lepiej by jej by� nie mog�o. Dla jej g�adko�ci wszystkie<emphasis>corda</emphasis><a l:href="#fn1876" type="note">[1876]</a> lgn� do niej. Pani S�awoszewska tak j� mi�uje, jakby w�a�nie rodzon�. A co tam si� kawaler�w w niej kocha, tego by� waszmo�� na r�a�cu nie zliczy�, jeno �e ona tyle o nich dba, ile ja teraz o wa�cin� pr�n� manierk�, sta�ym ku waszmo�ci afektem p�on�c.</p><p>� Niech�e jej B�g da zdrowie, onej najmilszej! � m�wi� rado�nie pan Skrzetuski. � Tak �e to mi� wdzi�cznie wspomina?</p><p>� Czy wa�ci wspomina? M�wi� wa�panu, �em i sam ju� nie rozumia�, sk�d si� tam w niej powietrza na tyle wzdycha� bierze. A� si� wszyscy lituj�, a najbardziej mniszeczki, bo je sobie przez swoj� s�odko�� ca�kiem zjedna�a. To� ona i mnie wyprawi�a na one hazardy, kt�rych o ma�o zdrowiem nie przyp�aci�em, �eby to koniecznie do wa�ci i�� a dowiedzie� si�, czy� �yw i zdr�w. Chcia�a te� nieraz pos�a�c�w wyprawia�, ale nikt si� nie chcia� podj��, wi�cem si� w ko�cu zlitowa� i do waszegom obozu si� wybra�. Jako� gdyby nie przebranie, pewno bym g�ow� na�o�y�. Ale mnie za dziada ch�opy wsz�dy maj�, bo i �piewam bardzo pi�knie.</p><p>Pan Skrzetuski a� zaniem�wi� z rado�ci. Tysi�c my�li i wspomnie� cisn�o mu si� do g�owy; Helena jak �ywa stan�a mu przed oczyma, taka, jak� j� widzia� ostatni raz w Roz�ogach przed samym na Sicz<a l:href="#fn1877" type="note">[1877]</a> wyjazdem: wi�c �liczna, zarumieniona, smuk�a, z tymi jej oczyma czarnymi jak aksamit, pe�nymi niewys�owionych pon�t. Zdawa�o mu si� teraz, �e j� widzi, �e czuje ciep�o bij�ce od jej policzk�w, �e s�yszy jej s�odki g�os. Wspomnia� ow� przechadzk� w sadzie wi�niowym i kuku�k�, i te pytania, kt�re jej zadawa�, i wstyd Heleny, gdy im dwunastu ch�opczysk�w wykuka�a � wi�c dusza prawie wychodzi�a z niego, serce a� mdla�o z kochania i rado�ci, przy kt�rej wszystkie przesz�e cierpienia by�y jakby kropla przy morzu. Sam nie wiedzia�, co si� z nim dzieje. Chcia� krzycze�, to zn�w na kolana pada� i zn�w Bogu dzi�kowa�; to wspomina�, to pyta� i pyta� bez ko�ca! </p><p>Wreszcie zacz�� powtarza�:</p><p>� �yje, zdrowa!</p><p>� �yje, zdrowa! � odrzek� jak echo pan Zag�oba.</p><p>� I ona to wa�ci wys�a�a?</p><p>� Ona.</p><p>� A list wa�� masz?</p><p>� Mam.</p><p>� Dawaj!</p><p>� Zaszyty i przecie noc. Hamuj si� wa��.</p><p>� Ca�kiem nie mog�. Sam waszmo�� widzisz.</p><p>� Widz�.</p><p>Odpowiedzi pana Zag�oby stawa�y si� coraz lakoniczniejsze, w ko�cu kiwn�� si� raz, drugi � i usn��. Skrzetuski widzia�, �e nie ma rady, wi�c na powr�t odda� si� rozmy�laniom. Przerwa� je dopiero t�tent koni jakiego� znacznego oddzia�u je�d�c�w zbli�aj�cego si� szybko. By� to Poniatowski z nadwornymi kozakami, kt�rego ksi��� naprzeciw wys�a� z obawy, aby co z�ego Skrzetuskiego nie spotka�o.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXIX</p></title><p>�atwo zrozumie�, jak przyj�� ksi��� relacj�, kt�r� mu �witaniem pan Skrzetuski uczyni�, o odmowie Osi�skiego i Koryckiego. Wszystko tak si� sk�ada�o, i� trzeba by�o tak wielkiej duszy, jak� mia� �w �elazny knia�, by si� nie ugi��, nie zw�tpi� i r�k nie opu�ci�. Pr�no mia� olbrzymi� fortun� na utrzymanie wojsk rujnowa�, pr�no si� mia� miota� jak lew w sieci, pr�no urywa� jedna po drugiej g�owy buntu, dokazywa� cud�w m�stwa, wszystko na pr�no! Nadchodzi�a chwila, w kt�rej musia� poczu� w�asn� bezsilno��, cofn�� si� gdzie� daleko w spokojne kraje i pozosta� niemym �wiadkiem tego, co dzia�o si� na Ukrainie. I kt� to go tak ubezw�adni�? Oto nie miecze kozackie, ale niech�� swoich. Czy� nie s�usznie spodziewa� si� ruszaj�c w maju z Zadnieprza, �e gdy jako orze� z g�ry na bunt uderzy, gdy w powszechnym przera�eniu i pop�ochu pierwszy szabl� nad g�ow� wzniesie, wnet ca�a Rzeczpospolita w pomoc mu przyjdzie i sw� si��, sw�j miecz karz�cy w jego r�ce powierzy? Tymczasem c� si� sta�o? Kr�l umar�, a po jego �mierci regimentarstwo oddano w inne r�ce � jego za�, ksi�cia, ostentacyjnie pomini�to. By�o to pierwsze ust�pstwo uczynione Chmielnickiemu � i nie z powodu utraconej godno�ci cierpia�a dusza ksi�cia, ale cierpia�a na my�l, �e ta zdeptana Rzeczpospolita tak ju� upad�a nisko, i� nie chce walki na �mier�, i� cofa si� przed jednym Kozakiem i uk�adami woli zuchwa�� jego prawic� powstrzyma�. Od chwili zwyci�stwa pod Machn�wk� coraz gorsze wiadomo�ci przychodzi�y do obozu: wi�c naprz�d wie�� o uk�adach przez pana Kisiela<a l:href="#fn1878" type="note">[1878]</a> przys�ana, potem wie�� o zalaniu Polesia<a l:href="#fn1879" type="note">[1879]</a> wo�y�skiego przez fale buntu � na koniec odmowa ze strony pu�kownik�w, wykazuj�ca jasno, jak dalece g��wny regimentarz, ksi��� Dominik Zas�awski-Ostrogski<a l:href="#fn1880" type="note">[1880]</a>, by� nieprzyja�nie dla Wi�niowieckiego usposobiony. W�a�nie podczas niebytno�ci pana Skrzetuskiego przyby� do obozu pan Korsz Zienkowicz z doniesieniem, i� ca�e Owruckie w ogniu ju� stoi. Lud tam cichy, nie rwa� si� do buntu, ale przyszli Kozacy pod Krzeczowskim i P�ksi�ycem i gwa�tem zmuszali czer�, by si� garn�a w ich szeregi. Dwory wi�c i miasteczka zosta�y popalone, szlachta, kt�ra nie usz�a � wyci�ta, a mi�dzy innymi stary pan Jelec, dawny s�uga i przyjaciel domu Wi�niowieckich. U�o�y� sobie tedy ksi���, �e po po��czeniu si� z Osi�skim i Koryckim zniesie Krzywonosa, a potem na p�noc ku Owruczowi<a l:href="#fn1881" type="note">[1881]</a> ruszy, aby porozumiawszy si� z hetmanem litewskim<a l:href="#fn1882" type="note">[1882]</a> w dwa ognie wzi�� buntownik�w. Ale te wszystkie plany upada�y teraz z powodu zakazu danego obydwom pu�kownikom przez ksi�cia Dominika. Jeremi bowiem po wszystkich pochodach, bitwach i trudach nie by� do�� silny, by si� z Krzywonosem mierzy�, zw�aszcza �e i wojewody kijowskiego nie by� pewien. Pan Janusz bowiem naprawd� dusz� i sercem nale�a� do partii pokojowej. Ugi�� si� on przed powag� i pot�g� Jeremiego i musia� z nim i��, ale im bardziej widzia� ow� powag� zachwian�, tym sk�onniejszy by� do stawienia oporu wojowniczym ch�ciom ksi���cym, co te� si� zaraz pokaza�o.</p><p>Zdawa� wi�c spraw� pan Skrzetuski, a ksi��� s�ucha� go w milczeniu. Wszystka starszyzna by�a obecna pos�uchaniu, wszystkie twarze spos�pnia�y na wie�� o odmowie pu�kownik�w, a oczy zwr�ci�y si� na ksi�cia, kt�ren<a l:href="#fn1883" type="note">[1883]</a> rzek�:</p><p>� Wi�c to ksi��� Dominik przys�a� im zakaz?</p><p>� Tak jest. Pokazywali mi go na pi�mie.</p><p>Jeremi wspar� si� r�koma o st� i twarz ukry� w d�onie. Po chwili za� m�wi�:</p><p>� Zaiste, jest to wi�cej, ni� cz�owiek przenie��<a l:href="#fn1884" type="note">[1884]</a> mo�e. Zali ja jeden mam pracowa� i zamiast pomocy jeszcze impediment�w<a l:href="#fn1885" type="note">[1885]</a> doznawa�? Zali<a l:href="#fn1886" type="note">[1886]</a> to nie mog�em hen, a� ku Sandomierzu, do swoich maj�tno�ci p�j�� i tam spokojnie siedzie�? A przecz<a l:href="#fn1887" type="note">[1887]</a>-�em tego nie uczyni�, je�li nie dla mi�o�ci ku ojczy�nie? Oto mi nagroda teraz za trudy, za uszczerbek w fortunie, za krew�</p><p>Knia� m�wi� spokojnie, ale taka gorycz, taki b�l drga� w jego g�osie, �e wszystkie serca �cisn�y si� �alem. Starzy pu�kownicy, weterani spod Putywla<a l:href="#fn1888" type="note">[1888]</a>, Starca<a l:href="#fn1889" type="note">[1889]</a>, Kumejk�w<a l:href="#fn1890" type="note">[1890]</a>, i m�odzi zwyci�zcy z ostatniej wojny pogl�dali na niego z niewys�owion� trosk� w oczach, bo wiedzieli, jak� ci�k� walk� stacza z samym sob� ten �elazny cz�owiek, jak strasznie musi cierpie� jego duma od upokorze�, kt�re si� na niego zwali�y. On, knia� �z bo�ej mi�o�ci� � on, wojewoda ruski, senator Rzeczypospolitej, musia� ust�powa� takim Chmielnickim i Krzywonosom; on, monarcha prawie, kt�ry niedawno jeszcze przyjmowa� pos��w postronnych w�adc�w, musia� si� cofn�� z pola chwa�y i zamkn�� w jakim zameczku czekaj�c na rezultat wojny, kt�r� inni prowadzi� b�d�, albo upokarzaj�cych uk�ad�w. On, stworzony do wielkich przeznacze�, czuj�c si��, by im sprosta� � musia� si� uzna� bezsilnym�</p><p>Cierpienie to razem z trudami odbi�o si� na jego postaci. Wychud� znacznie, oczy mu wpad�y, czarna jak skrzyd�o kruka czupryna siwie� pocz�a. Ale jaki� wielki, tragiczny spok�j rozla� si� po jego twarzy, bo duma broni�a mu zdradzi� si� z cierpieniem.</p><p>� Ha, niech�e tak b�dzie! � rzek�. � Poka�emy tej niewdzi�cznej ojczy�nie, i� nie tylko wojowa�, ale i zgin�� dla niej potrafimy. Zaiste, wola�bym s�awniejsz� �mierci� w jakiej innej wojnie polec ni� przeciw ch�opstwu w domowej zawierusze, ale trudno!</p><p>� Mo�ci ksi��� � przerwa� wojewoda kijowski � nie m�w wasza ksi���ca mo�� o �mierci, bo cho� nie wiadomo, co komu B�g przeznaczy�, ale przecie jeszcze mo�e do niej daleko. Uwielbiam ja wojenny geniusz i rycerski animusz waszej ksi���cej mo�ci, ale przecie nie mog� bra� za z�e ani vice-rexowi<a l:href="#fn1891" type="note">[1891]</a>, ani kanclerzowi, ani regimentarzom, �e t� wojn� domow� staraj� si� uk�adami zahamowa�, bo� si� to bratnia krew w niej leje, a z obop�lnej zawzi�to�ci kt�, je�li nie zewn�trzny nieprzyjaciel, b�dzie korzysta�?</p><p>Ksi��� popatrzy� d�ugo w oczy wojewodzie i rzek� dobitnie:</p><p>� Zwyci�onym �ask� oka�cie, to j� przyjm� z wdzi�czno�ci� i pami�ta� b�d�; u zwyci�zc�w w pogard� tylko p�jdziecie. Bogdaj temu ludowi nikt nigdy krzywd nie by� czyni�! Ale gdy raz bunt rozgorza�, tedy nie uk�adami, ale krwi� gasi� go trzeba. Inaczej ha�ba i zguba nam!</p><p>� Pr�dsza zguba, gdy na w�asn� r�k� wojn� prowadzi� b�dziem � odpowiedzia� wojewoda.</p><p>� Czy to znaczy, �e wasza mo�� nie p�jdziesz dalej ze mn�?</p><p>� Mo�ci ksi���! Boga na �wiadka bior�, �e nie stanie si� to ze z�ej ku wam woli, ale sumienie mnie m�wi, i�bym na oczywist� zgub� ludzi moich nie wystawia�, bo� to krew droga i przyda si� jeszcze Rzeczypospolitej.</p><p>Ksi��� zamilk�, a po chwili zwr�ci� si� ku swoim pu�kownikom:</p><p>� Wy, starzy towarzysze, nie opu�cicie mnie przecie, nieprawda?</p><p>Na te s�owa pu�kownicy, jakoby jedn� si�� i wol� popchni�ci, rzucili si� ku ksi�ciu. Niekt�rzy ca�owali jego szaty, inni obejmowali kolana, inni r�ce ku g�rze podnosz�c wo�ali:</p><p>� My przy tobie do ostatniego tchu, do ostatniej krwi!</p><p>� Prowad�! Prowad�! Bez �o�du s�u�y� b�dziem!</p><p>� Mo�ci ksi���, i mnie przy sobie umiera� pozw�l! � wo�a� zap�oniony jak panna m�ody pan Aksak.</p><p>Widz�c to nawet wojewoda kijowski by� wzruszony, a ksi��� od jednego do drugiego chodzi�, �ciska� ka�dego za g�ow� i dzi�kowa�. Zapa� wielki ogarn�� starszych i m�odszych. Z oczu wojownik�w sypa�y si� iskry, r�ce co chwila chwyta�y za szable.</p><p>� Z wami �y�, z wami umiera�! � m�wi� ksi���.</p><p>� Zwyci�ymy! � wo�ali oficerowie. � Na Krzywonosa! Pod Po�onne! Kto chce nas opu�ci�, niechaj to uczyni. Obejdziemy si� bez pomocy. Nie chcemy si� dzieli� ni chwa��, ni �mierci�!</p><p>� Mo�ci panowie! � rzek� na to ksi���. � Wola jest moja, aby�my, nim na Krzywonosa ruszymy, za�yli cho� kr�tkiego spoczynku, kt�ren by si�y nasze m�g� restaurowa�. Oto ju� trzeci miesi�c idzie, jak nie zsiadamy prawie z koni. Od trud�w, niewywczas�w i zmienno�ci aury ju� cia�o odpada nam od ko�ci. Koni nie mamy, piechoty nasze boso chodz�. P�jdziem tedy pod Zbara�<a l:href="#fn1892" type="note">[1892]</a>, tam si� od�ywim i wypoczniem, mo�e te� co� �o�nierzy skupi si� do nas i z nowymi si�ami ruszymy w ogie�.</p><p>� Kiedy wasza ksi���ca mo�� rozka�e ruszy�? � pyta� stary Za�wilichowski.</p><p>� Bez zw�oki, stary �o�nierzu, bez zw�oki!</p><p>Tu ksi��� zwr�ci� si� do wojewody:</p><p>� A wasza mi�o�� dok�d si� chcesz uda�?</p><p>� Pod Gliniany, bo s�ysz�, �e tam si� wojska kupi�<a l:href="#fn1893" type="note">[1893]</a>.</p><p>� Tedy odprowadzimy wasz� mo�� a� do spokojnej okolicy, aby wam si� przypadek jaki nie trafi�.</p><p>Wojewoda nie odrzek� nic, bo mu si� sta�o jako� niesmaczno. On ksi�cia opuszcza�, a ksi��� mu jeszcze troskliwo�� okazywa� i odprowadzi� go zamierza�. By�a-li to ironia w s�owach ksi�cia � wojewoda nie wiedzia�, niemniej przeto zamiaru swego nie zaniecha�, bo pu�kownicy ksi���cy coraz niech�tniej na niego patrzyli i jasnym by�o, �e w ka�dym innym, mniej karnym wojsku tumult by przeciw niemu powsta�.</p><p>Sk�oni� si� wi�c i wyszed�; pu�kownicy te� porozchodzili si�, ka�dy do swojej chor�gwi, aby je do pochodu sprawi�; zosta� tylko z ksi�ciem sam Skrzetuski.</p><p>� Jaki tam �o�nierz pod tymi chor�gwiami? � spyta� ksi���.</p><p>� Tak przedni, �e lepszego nie znale��. Dragonia<a l:href="#fn1894" type="note">[1894]</a> moderowana na niemiecki �ad, a w gwardii pieszej sami weterani z trzydziestoletniej wojny. Gdym ich ujrza�, my�la�em, �e <emphasis>triarii</emphasis><a l:href="#fn1895" type="note">[1895]</a> rzymscy.</p><p>� Si�a ich jest?</p><p>� Dwa pu�ki z dragoni�, razem trzy tysi�ce ludzi.</p><p>� Szkoda, szkoda, wielkich rzeczy mo�na by z tak� pomoc� dokaza�!</p><p>Cierpienie widocznie odmalowa�o si� na twarzy ksi�cia. Po chwili rzek� jakby sam do siebie:</p><p>� Nieszcz�nie to wybrano takich regimentarzy na te czasy kl�ski! Ostror�g by�by dobry, gdyby wymow� a �acin� mo�na t� wojn� za�egna�; Koniecpolski, dziewierz<a l:href="#fn1896" type="note">[1896]</a> m�j, z krwi wojownik�w, ale m�odzik bez do�wiadczenia, a za� Zas�awski ze wszystkich najgorszy. Znam ja jego od dawna. Cz�ek to ma�ego serca i mia�kiego umys�u. Jego rzecz nad dzbanem drzema� i przed si� na brzuch spluwa�, nie wojska sprawowa� Tego ja g�o�no nie m�wi�, by nie s�dzono, i� mnie <emphasis>invidia</emphasis><a l:href="#fn1897" type="note">[1897]</a> podnieca, ale straszne kl�ski przewiduj�. I to teraz, teraz w�a�nie, tacy ludzie wzi�li ster w d�onie! Bo�e, Bo�e, odwr�� ten kielich<a l:href="#fn1898" type="note">[1898]</a>! Co si� te� stanie z t� ojczyzn�? Gdy o tym my�l�, �mierci pr�dkiej pragn�, bom te� ju� zmorzon bardzo, i m�wi� ci: nied�ugo odejd�. Dusza si� rwie do wojny, ale cia�u si� braknie.</p><p>� Wasza ksi���ca mo�� powinien by� wi�cej zdrowia chroni�, bo ca�ej ojczy�nie si�a<a l:href="#fn1899" type="note">[1899]</a> na nim zale�y, a ju� te� zna�, �e trudy bardzo wasz� ksi���c� mo�� poszczerbi�y.</p><p>� Ojczyzna zna� inaczej my�li, gdy mnie pomini�to; i teraz szabl� mi z r�ki wytr�caj�.</p><p>� Gdy B�g da, kr�lewicz Karol<a l:href="#fn1900" type="note">[1900]</a> infu��<a l:href="#fn1901" type="note">[1901]</a> na koron� zmieni, b�dzie wiedzia�, kogo wynie��, a kogo kara�, wasza ksi���ca mo�� za� do�� pot�ny jeste�, by o nikogo teraz nie dba�.</p><p>� P�jd� te� swoj� drog�.</p><p>Ksi��� nie spostrzega� si� mo�e, �e torem innych �kr�lewi�t� polityk� na w�asn� r�k� prowadzi�, ale gdyby si� w tym i obaczy�, by�by jej nie odst�pi�, bo to jedno czu� dobrze, i� honor Rzeczypospolitej ratuje.</p><p>I zn�w nasta�a chwila milczenia, kt�r� wkr�tce przerwa�o r�enie koni i g�osy tr�bek obozowych. Chor�gwie szykowa�y si� do pochodu. G�osy te zbudzi�y ksi�cia z zamy�lenia, trzasn�� g�ow�, jakby cierpienie i z�e my�li chcia� strz�sn��, po czym rzek�:</p><p>� A drog� mia�e� spokojn�?</p><p>� Spotka�em w lasach mszynieckich spor� watah� ch�opstwa, na dwie�cie ludzi, kt�r� star�em.</p><p>� Dobrze. A je�c�w wzi��e�, bo to teraz wa�na rzecz?</p><p>� Wzi��em, ale�</p><p>� Ale kaza�e� ju� ich sprawi�, tak?</p><p>� Nie, wasza ksi���ca mo��! Pu�ci�em ich wolno.</p><p>Jeremi spojrza� ze zdziwieniem na Skrzetuskiego, po czym brwi jego �ci�gn�y si� nagle.</p><p>� C� to? czy i ty do pokojowej partii ju� nale�ysz? Co to znaczy?</p><p>� Wasza ksi���ca mo��, j�zyka przywioz�em, bo mi�dzy ch�opstwem by� przebrany szlachcic, kt�ry zosta� �yw. Za� innych pu�ci�em, bo B�g �ask� na mnie zes�a� i pocieszenie. Kar� ch�tnie ponios�. Ten szlachcic � to jest pan Zag�oba, kt�ren mnie wie�� o kniazi�wnie przyni�s�.</p><p>Ksi��� zbli�y� si� �ywo do Skrzetuskiego.</p><p>� �yje? Zdrowa?</p><p>� Bogu najwy�szemu chwa�a! Tak jest!</p><p>� I gdzie si� schroni�a?</p><p>� Jest w Barze<a l:href="#fn1902" type="note">[1902]</a>.</p><p>� To pot�na forteca. M�j ch�opcze! � tu ksi��� r�ce w g�r� wyci�gn�� i wzi�wszy g�ow� pana Skrzetuskiego uca�owa� go kilkakro� w czo�o � Raduj� si� twoj� rado�ci�, bo ci� jak syna kocham.</p><p>Pan Jan uca�owa� serdecznie r�k� ksi���c� i cho� od dawna ju� by�by za niego ch�tnie krew przela�, przecie poczu� teraz na nowo, i� na jego rozkaz skoczy�by i w piek�o gorej�ce. Tak �w gro�ny i okrutny Jeremi umia� sobie jedna� serca rycerstwa.</p><p>� No, nie dziwi� ci si�, �e� tych ch�op�w pu�ci�. Ujdzie ci to bezkarnie. Ale to �wik ten szlachcic! To on j� tedy a� z Zadnieprza do Baru przeprowadzi�? Chwa�a Bogu! W tych ci�kich czasach i dla mnie to prawdziwa pociecha. �wik to, �wik musi by� nie lada! A dawaj no tu tego Zag�ob�!</p><p>Pan Jan ra�no ku drzwiom ruszy�, ale w tej chwili rozwar�y si� one nagle i ukaza�a si� w nich p�omienista g�owa pana Wierszu��a, kt�ren z nadwornymi Tatary<a l:href="#fn1903" type="note">[1903]</a> na daleki podjazd by� pos�any.</p><p>� Mo�ci ksi���! � zawo�a� oddychaj�c ci�ko. � Po�onne<a l:href="#fn1904" type="note">[1904]</a> Krzywonos wzi��, ludzi dziesi�� tysi�cy w pie� wyci��, niewiast, dzieci.</p><p>Pu�kownicy zacz�li si� znowu schodzi� i cisn�� ko�o Wierszu��a, przylecia� i wojewoda kijowski, ksi��� za� sta� zdumia�y, bo si� nie spodziewa� takiej wie�ci.</p><p>� To� tam sama Ru� si� zamkn�a! To chyba nie mo�e by�!</p><p>� Jedna dusza �ywa z miasta nie wysz�a.</p><p>� S�yszysz wasza mo�� � rzek� ksi��� zwracaj�c si� do wojewody � prowad��e uk�ady z takim nieprzyjacielem, kt�ren swoich nawet nie szcz�dzi!</p><p>Wojewoda sapn�� i rzek�:</p><p>� O dusze pieskie! Kiedy tak, niech�e diabli porw� wszystko! P�jd� jeszcze z wasz� ksi���c� mo�ci�!</p><p>� A to� mi brat! � rzek� ksi���.</p><p>� Niech �yje wojewoda kijowski! � zakrzykn�� stary Za�wilichowski.</p><p>� Niech �yje zgoda!</p><p>A ksi��� zwr�ci� si� zn�w do Wierszu��a:</p><p>� Gdzie rusz� z Po�onnego? Nie wiadomo?</p><p>� Podobno pod Konstantyn�w<a l:href="#fn1905" type="note">[1905]</a>.</p><p>� O na Boga! To pu�ki Osi�skiego i Koryckiego s� zgubione, bo z piechot� uj�� nie zd���. Trzeba urazy zapomnie� i w pomoc im ruszy�. Na ko�! Na ko�!</p><p>Twarz ksi���ca zaja�nia�a rado�ci�, a rumieniec obla� na nowo wychud�e policzki, bo droga s�awy zn�w stan�a przed nim otworem.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXX</p></title><p>Wojska min�y Konstantyn�w<a l:href="#fn1906" type="note">[1906]</a> i zatrzyma�y si� w Roso�owcach. Wyliczy� bowiem ksi���, i� gdy Korycki i Osi�ski powezm� wiadomo�� o wzi�ciu Po�onnego<a l:href="#fn1907" type="note">[1907]</a>, musz� na Roso�owce si� cofa�, a je�li nieprzyjaciel zechce ich goni�, to niespodzianie mi�dzy ca�� si�� ksi���c� jakoby w pu�apk� wpadnie i tym pewniej kl�sk� poniesie. Jako� przewidywania te spe�ni�y si� w wi�kszej cz�ci. Wojska zaj�y pozycje i sta�y cicho w gotowo�ci do bitwy. Wi�ksze i mniejsze podjazdy rozesz�y si� na wszystkie strony z obozu. Ksi��� za� z kilku pu�kami stan�� we wsi i czeka�. A� wieczorem Tatarzy Wierszu��a dali zna�, i� od strony Konstantynowa zbli�a si� jaka� piechota. Us�yszawszy to ksi��� wyszed� przede drzwi swej kwatery w otoczeniu oficer�w, a z nimi kilkadziesi�t znaczniejszego towarzystwa, by patrzy� na owo wej�cie. Tymczasem pu�ki, oznajmiwszy si� odg�osem tr�b, zatrzyma�y si� przede wsi�, a dwaj pu�kownicy biegli co pr�dzej, zadyszani, przed ksi�cia, aby mu s�u�by swoje ofiarowa�. Byli to Osi�ski i Korycki. Ujrzawszy Wi�niowieckiego, a przy nim wspania�� �wit� rycerstwa, zmieszali si� bardzo, niepewni przyj�cia, i sk�oniwszy si� nisko czekali w milczeniu, co powie.</p><p>� Fortuna ko�em si� toczy i pysznych poni�a � rzek� ksi���. � Nie chcieli�cie waszmo�ciowie przyj�� na zaprosiny nasze, teraz za� sami przychodzicie.</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! � rzek� �mia�o Osi�ski. � Dusz� ca�� chcieli�my pod wasz� ksi���c� mo�ci� s�u�y�, ale zakaz by� wyra�ny. Kto go wyda�, niech za� odpowiada. My prosim o przebaczenie, cho� niewinni, bo jako wojskowi musieli�my s�ucha� i milcze�.</p><p>� To ksi��� Dominik<a l:href="#fn1908" type="note">[1908]</a> rozkaz odwo�a�? � pyta� ksi���.</p><p>� Rozkaz nie zosta� odwo�any � rzek� Osi�ski � ale ju� nas nie obowi�zuje, gdy� jedyny ratunek i ocalenie wojsk naszych w �asce waszej ksi���cej mo�ci, pod kt�rego komend� odt�d �y�, s�u�y� i umiera� chcemy.</p><p>S�owa te, pe�ne si�y m�skiej, i posta� Osi�skiego jak najlepsze wywar�y na ksi�ciu i towarzyszach wra�enie. By� to bowiem s�ynny �o�nierz i cho� m�ody jeszcze, bo nie wi�cej czterdziestu lat liczy�, pe�en ju� wojennej praktyki, kt�rej w armiach cudzoziemskich naby�. Ka�de �o�nierskie oko spoczywa�o te� na nim ch�tnie. Wysoki, prosty jak trzcina, z podczesanym do g�ry ��tym w�sem i szwedzk� brod�, strojem i postaw� przypomina� zupe�nie pu�kownik�w z trzydziestoletniej wojny. Korycki, z pochodzenia Tatar, w niczym do niego nie by� podobny. Ma�ego wzrostu i kr�py, spojrzenie mia� pos�pne i dziwnie wygl�da� w cudzoziemskim ubiorze nielicuj�cym z jego wschodnimi rysami. Dowodzi� pu�kiem niemieckiej wybranej piechoty i s�yn�� zar�wno z m�stwa, jak z mrukliwo�ci i �elaznej dyscypliny, w kt�rej �o�nierzy swych utrzymywa�.</p><p>� Czekamy rozkaz�w waszej ksi���cej mo�ci � rzek� Osi�ski.</p><p>� Dzi�kuj� za rezolucj� waszmo�ci�w, a us�ugi przyjmuj�. Wiem, i� �o�nierz s�ucha� musi, i je�lim po wa�ci�w posy�a�, to dlatego, �em o zakazie nie wiedzia�. Niejedn� odt�d z�� i dobr� chwil� z sob� prze�yjemy, ale spodziewam si� tak�e, i� waszmo�ciowie radzi b�dziecie z nowej s�u�by.</p><p>� Byle� wasza ksi���ca mo�� by� z nas rad i z naszych pu�k�w.</p><p>� Dobrze! � rzek� ksi���. � Daleko nieprzyjaciel za wami?</p><p>� Podjazdy blisko, ale g��wna si�a dopiero na rano by tu zd��y� mog�a.</p><p>� Dobrze. Tedy mamy czas. Ka�cie� waszmo�ciowie przej�� waszym pu�kom przez majdan, niech je zobacz�, abym pozna�, jakiego to przywiedli�cie mi �o�nierza i czy si�a<a l:href="#fn1909" type="note">[1909]</a> b�dzie z nim mo�na dokaza�.</p><p>Pu�kownicy wr�cili do pu�k�w i w kilka pacierzy weszli na ich czele do obozu. Towarzystwo spod g�rnych chor�gwi ksi���cych sypn�o si� jak mrowie, aby widzie� nowych towarzysz�w<a l:href="#fn1910" type="note">[1910]</a>. Sz�a wi�c naprz�d dragonia<a l:href="#fn1911" type="note">[1911]</a> kr�lewska pod kapitanem Giz�, w ci�kich he�mach szwedzkich z wysokimi grzebieniami. Konie pod nimi podolskie, ale dobrane i dobrze wypasione, �o�nierz �wie�y, wypocz�ty, w jaskrawej i b�yszcz�cej odzie�y, wspaniale na poz�r odbija� od wymizerowanych regiment�w ksi���cych odzianych w podart� i wyp�owia�� od deszcz�w i s�o�ca barw�<a l:href="#fn1912" type="note">[1912]</a>. Za nimi szed� z pu�kiem Osi�ski, w ko�cu Korycki. Szmer pochwalny rozleg� si� mi�dzy ksi���cym rycerstwem na widok g��bokich szereg�w niemieckich. Kolety<a l:href="#fn1913" type="note">[1913]</a> na nich jednostajne<a l:href="#fn1914" type="note">[1914]</a>, czerwone, na ramionach po�yskuj�ce muszkiety. Szli po trzydziestu w rz�dzie, krokiem jednostajnym, jakby szed� jeden cz�owiek, silnym i grzmi�cym. A wszystko ch�opy ros�e, pleczyste � �o�nierz stary, kt�ry w niejednym kraju i niejednym ogniu bywa�, po wi�kszej cz�ci weterani z trzydziestoletniej wojny, sprawni, karni i do�wiadczeni.</p><p>Gdy nadeszli przed ksi�cia, Osi�ski krzykn��: � <emphasis>Halt<a l:href="#fn1915" type="note">[1915]</a>!</emphasis> � i pu�k zatrzyma� si� jak w ziemi� wkopany; oficerowie podnie�li trzciny do g�ry, a chor��y wzni�s� chor�giew i chwiej�c ni�, po trzykro� zni�y� j� przed ksi�ciem. � <emphasis>Vorw�rts<a l:href="#fn1916" type="note">[1916]</a>!</emphasis> � zawo�a� Osi�ski. � <emphasis>Vorw�rts!</emphasis> � powt�rzyli oficerowie i pu�k ruszy� zn�w naprz�d. Tak samo, a niemal jeszcze sprawniej zaprezentowa� swoich Korycki, na kt�ry widok uradowa�y si� wszystkie serca �o�nierskie, a Jeremi, znawca nad znawcami, a� si� w boki wspar� z zadowolenia i patrzy�, i u�miecha� si�, bo w�a�nie piechoty mu brak�o, a pewien by�, �e lepszej trudno by mu by�o w ca�ym �wiecie znale��. Czu� si� te� na si�ach wzmo�ony i spodziewa� si� wielkich dzie� wojennych dokona�. Towarzystwo za� rozmawia�o o r�nych rzeczach wojskowych i rozmaitych �o�nierzach, kt�rych po �wiecie widzie� mo�na. </p><p>� Dobra jest piechota zaporoska, szczeg�lniej do obrony zza okopu � m�wi� pan �leszy�ski � ale ci jej wytrzymaj�, bo wy�wicze�si.</p><p>� Ba, wiele lepsi! � odpar� pan Migurski.</p><p>� Wszelako to ci�ki lud � rzecze pan Wierszu��. � �eby tak na mnie, podj��bym si� z moimi Tatary<a l:href="#fn1917" type="note">[1917]</a> we dwa dni tak ich zmorzy�, i� trzeciego ju� bym ich jako barany m�g� wyrzyna�.</p><p>� Co wa�� gadasz! Niemcy dobrzy �o�nierze.</p><p>A na to ozwa� si� pan Longinus Podbipi�ta swoj� �piewn� litewsk� mow�:</p><p>� Jak to B�g w mi�osierdziu swoim r�ne nacje r�nymi cnotami obdarzy�. Jako s�ysza�em, nie masz w �wiecie nad nasz� jazd�, a znowu ani nasza, ani w�gierska piechota por�wna� si� z niemieck� nie mo�e.</p><p>� Bo B�g jest sprawiedliwy � rzecze na to pan Zag�oba. � Wa�ci na przyk�ad da� wielk� fortun�, wielki miecz i ci�k� r�k�, a za to ma�y dowcip.</p><p>� Ju� si� do niego przypi� jak ko�ska pijawka � rzek� �miej�c si� pan Skrzetuski.</p><p>A pan Podbipi�ta oczy zmru�y� i rzek� ze zwyk�� sobie s�odycz�:</p><p>� S�ucha� hadko<a l:href="#fn1918" type="note">[1918]</a>! Wa�ci da� j�zyk, pono za d�ugi!</p><p>� Je�li utrzymujesz, �e �le zrobi�, daj�c mi taki, jaki mam, tedy p�jdziesz do piek�a razem ze swoj� czysto�ci�, bo woli jego chcesz kontrowa�<a l:href="#fn1919" type="note">[1919]</a>.</p><p>� Et, kto tam wa�ci przegada! Gadasz i gadasz.</p><p>� A wiesz�e wa�pan, czym cz�owiek r�ni si� od zwierz�t?</p><p>� A czym?</p><p>� Oto rozumem i mow�.</p><p>� Ot, da��e mu, da�! � rzecze pu�kownik Mokrski.</p><p>� Je�eli tedy wa�pan nie pojmujesz, dlaczego w Polsce najlepsza jazda, a u Niemc�w piechota, to ja ci to wyt�umacz�.</p><p>� No, dlaczego? Dlaczego? � spyta�o kilka g�os�w.</p><p>� Oto, gdy Pan B�g konia stworzy�, przyprowadzi� go przed ludzi, �eby za� jego dzie�o chwalili. A na brzegu sta� Niemiec, jako to si� oni wsz�dy wcisn�. Pokazuje tedy Pan B�g konia i pyta si� Niemca: co to jest? A Niemiec na to: <emphasis>Pferd<a l:href="#fn1920" type="note">[1920]</a>!</emphasis> � Co? � powiada Stw�rca. � To ty na moje dzie�o �pfe� m�wisz? A nie b�dziesz ty za to, plucho, na tym stworzeniu je�dzi� � a je�li b�dziesz, to kiepsko. To rzek�szy, Polakowi konia darowa�. Oto dlaczego polska jazda najlepsza, a za� Niemcy, jak pocz�li piechot� za Panem Bogiem dra�owa� a przeprasza�, tak si� na najlepsz� piechot� wyrobili.</p><p>� Bardzo� to wa�� misternie wykalkulowa� � rzek� pan Podbipi�ta.</p><p>Dalsz� rozmow� przerwali nowi go�cie, nadbiegli z doniesieniem, i� jeszcze jakie� wojsko do obozu si� zbli�a, kt�re nie mo�e by� kozackie, bo nie od Konstantynowa, ale ca�kiem z innej strony, od rzeki Zbrucza<a l:href="#fn1921" type="note">[1921]</a>, nadci�ga. Jako� we dwie godziny p�niej wesz�y te chor�gwie z takim grzmieniem tr�b i b�bn�w, �e a� ksi��� si� rozgniewa� i pos�a� do nich rozkaz, by byli cicho, bo nieprzyjaciel w pobli�u. Pokaza�o si�, i� by� to pan stra�nik koronny Samuel �aszcz<a l:href="#fn1922" type="note">[1922]</a>, s�awny zreszt� awanturnik, krzywdziciel, warcho� i zabijaka, ale �o�nierz wielki. Wi�d� on o�miuset ludzi takiego jak sam pokroju, cz�ci� szlachty, cz�ci� Kozak�w, kt�rzy by wszyscy, na dobr� spraw�, wisie� powinni. Ale ksi��� Jeremi nie zra�a� si� swawol� tego �o�nierstwa, dufaj�c, �e w jego r�ku zmieni� si� na pokorne owieczki musz�, a za� zaciek�o�ci� i m�stwem inne braki nagrodz�. By� to tedy szcz�liwy dzie�. Wczoraj jeszcze ksi���, zagro�ony odej�ciem wojewody kijowskiego<a l:href="#fn1923" type="note">[1923]</a>, ju� by� postanowi� wojn� a� do chwili przybytku si� zawiesi� i do spokojniejszego kraju si� na czas jaki� uchyli� � dzi� sta� zn�w na czele blisko dwunastotysi�cznej armii, a cho� Krzywonos<a l:href="#fn1924" type="note">[1924]</a> pi�� razy tyle liczy�, jednak ze wzgl�du, i� wi�kszo�� wojsk zbuntowanych sk�ada�a si� z czerni<a l:href="#fn1925" type="note">[1925]</a>, obie si�y za r�wne poczytywane by� mog�y. Teraz te� ksi��� ju� ani my�la� o odpoczynku. Zamkn�wszy si� z �aszczem, wojewod� kijowskim, Za�wilichowskim, Machnickim i Osi�skim, naradza� si� nad dalsz� wojn�. Krzywonosowi nazajutrz postanowiono wyda� bitw�, a gdyby nie nadszed�, tedy mieli i�� ku niemu w odwiedziny.</p><p>Noc zapad�a ju� g��boka, ale od czasu ostatnich deszcz�w, kt�re pod Machn�wk� tak bardzo dokucza�y �o�nierzom, pogoda ustali�a si� wyborna. Na ciemnym sklepieniu niebios �wieci�y roje gwiazd z�otych. Ksi�yc wytoczy� si� wysoko i ubieli� wszystkie dachy roso�owskie. W obozie nikt spa� nie my�la�. Wszyscy odgadli jutrzejsz� bitw� i gotowali si� do niej, gwarz�c po staremu, �piewaj�c i wielkie sobie rozkosze obiecuj�c. Oficerowie i znaczniejsze towarzystwo, wszyscy w wybornych humorach, zebrali si� naok� wielkiego ogniska i zabawiali si� szklankami.</p><p>� M�w�e za� wa�pan dalej! � wo�ali na Zag�ob�. � Gdy�cie tedy przez Dniepr przeszli, c�e�cie czynili i jakim sposobem dostali�cie si� do Baru<a l:href="#fn1926" type="note">[1926]</a>?</p><p>Pan Zag�oba wychyli� kwart� miodu i rzek�:</p><p>�<emphasis>�Sed jam nox humida coelo praecipitat,Suadentque sidera cadentia somnos,Sed si tantus amor casus cognoscere nostros,Incipiam<a l:href="#fn1927" type="note">[1927]</a>�</emphasis></p><p>� Moi mo�ci panowie! Gdybym zacz�� wszystko szczeg�owie opowiada�, tedy i dziesi�ciu nocy by nie starczy�o, a pewnie i miodu, bo stare gard�o jak stary w�z smarowa� trzeba. Do��, gdy wa�pa�stwu powiem, i�em do Korsunia<a l:href="#fn1928" type="note">[1928]</a>, do obozu samego Chmielnickiego z kniazi�wn� poszed� i z tego piek�a bezpieczniem j� wyprowadzi�.</p><p>� Jezus Maria! To� chyba wa�pan czarowa�! � zakrzykn�� pan Wo�odyjowski.</p><p>� Co prawda, to czarowa�em � odpowiedzia� pan Zag�oba � bom si� te� tego piekielnego kunsztu jeszcze za m�odych lat od jednej czarownicy w Azji wyuczy�, kt�ra zakochawszy si� we mnie, wszystkie <emphasis>arcana</emphasis><a l:href="#fn1929" type="note">[1929]</a> czarnoksi�skiej sztuki mi dywulgowa�a<a l:href="#fn1930" type="note">[1930]</a>. Ale wiele czarowa� nie mog�em, bo sztuka na sztuk�. Pe�no tam wr�k�w i czarownic ko�o Chmielnickiego, ci tyle mu diab��w do us�ug posprowadzali, i� on nimi jak ch�opami robi. Spa� idzie, to mu diabe� musi buty �ci�ga�; szaty mu si� zakurz�, to je diabli ogonami trzepi�, a on jeszcze, gdy pijany, tego lub owego w pysk, �e to � powiada � �le s�u�ysz!</p><p>Pobo�ny pan Longinus prze�egna� si� i rzek�:</p><p>� Z nimi moce piekielne, z nami niebieskie.</p><p>� Byliby te� mnie czarni zdradzili przed Chmielnickim, ktom jest i kogo prowadz�, alem ich pewnym sposobem zakl��, �e milczeli. Ba�em si� te�, �eby Chmielnicki mnie nie pozna�, bom si� z nim w Czehrynie<a l:href="#fn1931" type="note">[1931]</a> rok temu ze dwa razy u Dopu�a zetkn��; by�o te� i kilku innych znajomych pu�kownik�w, ale c�? Brzuch mnie spad�, broda wyros�a do pasa, w�osy do ramion, przebranie reszt� zmieni�o, wi�c nikt nie pozna�.</p><p>� To� wa�pan widzia� samego Chmielnickiego i m�wi�e� z nim?</p><p>� Czym widzia� Chmielnickiego? Tak, jako waszmo�ci�w widz�. Przecie on mnie jako szpiega na Podole wys�a�, �ebym jego manifesty ch�opstwu po drodze rozdawa�. Piernacz<a l:href="#fn1932" type="note">[1932]</a> mnie da� dla bezpiecze�stwa od Ordy, tak �e ju� spod Korsunia jecha�em wsz�dy bezpiecznie. Jak mnie ch�opi albo Ni�owi<a l:href="#fn1933" type="note">[1933]</a> spotkali, tak ja im piernacz pod nos i m�wi�: �Pow�chajcie to, ditki<a l:href="#fn1934" type="note">[1934]</a>, i id�cie do diab�a!� Kaza�em te� sobie dawa� wsz�dzie je�� i pi� suto, a oni dawali i podwody tak�e, czemum by� rad i ju� ci�gle na moj� niebog� kniazi�wn� patrzy�em, aby po takich wielkich fatygach i strachu wypocz�a. M�wi� tedy wa�pa�stwu, �e nimem dojecha� do Baru, to ju� si� tak od�ywi�a, �e ma�o sobie ludziska tam w Barze oczu za ni� nie powypatrywali. Jest tam wiele g�adkich panien, gdy� si� szlachta z dalekich okolic pozje�d�a�a, ale tak im w�a�nie do niej, jako sowom do kraski. Mi�uj� j� te� ludzie, a i waszmo�ciowie by�cie j� mi�owali, gdyby�cie zna� mogli.</p><p>� Pewnie, �e nie by�oby inaczej! � rzek� ma�y pan Wo�odyjowski.</p><p>� Ale czemu�e� waszmo�� a� do Baru w�drowa�? � pyta� pan Migurski.</p><p>� Bom sobie powiedzia�, �e nie stan�, p�ki do bezpiecznego miejsca nie przyb�d�, wi�c te� i ma�ym zameczkom nie ufa�em, my�l�c, �e przecie bunt mo�e do nich doj��. A do Baru cho�by i doszed�, to by sobie z�by na nim po�ama�. Tam pan Andrzej Potocki pot�nie mury obsadzi� i tyle dba o Chmiela, ile ja o pr�n� szklank�. Co waszmo�ciowie my�licie, �em �le uczyni�, tak daleko od ognia odje�d�aj�c? A to� mnie pewnie �w Bohun goni�, a gdyby by� dogoni�, tedy, m�wi� waszmo�ciom, marcepan by ze mnie dla ps�w zrobi�. Wy jego nie znacie, ale ja go znam. Niech go tam diabli porw�! P�ty nie b�d� mia� spokoju, p�ki jego nie powiesz�. Daj�e mu Bo�e tak szcz�liwy koniec � amen! Pewnie te� nikogo sobie tak nie zakarbowa�, jako mnie. Brr! Gdy o tym pomy�l�, a� mnie si� zimno robi. Dlatego to i napitk�w ch�tniej teraz za�ywam, chocia� z natury pi� nie lubi�.</p><p>� Co wa�pan m�wisz! � odezwa� si� pan Podbipi�ta. � To� pijesz, brate�ku, jak �uraw studzienny.</p><p>� Nie zagl�daj wa�pan do studni, bo m�drego na dnie nie obaczysz. Ale mniejsza z tym. Jad�c tedy z piernaczem i manifestami Chmielnickiego, wielkich przeszk�d nie dozna�em. Przybywszy do Winnicy, znalaz�em tam chor�giew obecnego tu w obozie pana Aksaka, alem si� przecie dziadowskiej sk�ry jeszcze nie pozbywa�, bom si� ch�opstwa ba�. Jenom si� manifest�w zby�. Jest tam rymarz, kt�ren si� zowie Suhak i dla Zaporo�c�w szpiegowa� a wiadomo�ci Chmielnickiemu posy�a�. Przez tego manifesty odes�a�em wypisawszy na nich takie sentencje, �e chyba go Chmiel ka�e ze sk�ry obedrze�, gdy je przeczyta. Ale tymczasem pod samym Barem taka mnie przygoda spotka�a, �em ma�o przy brzegu nie uton��.</p><p>� Jak�e to by�o? Jak�e?</p><p>� Spotka�em pijanych �o�nierz�w<a l:href="#fn1935" type="note">[1935]</a> swawolnik�w, kt�rzy us�yszeli, jakem do kniazi�wny m�wi�: �wa�panna�, bom si� te� nie bardzo ju� i strzeg�, jako to blisko swoich. Tak tedy: co to za dziad i co to za szczeg�lne ch�opi�, do kt�rego si� m�wi: �wa�panna�? Kiedy spojrz� na kniazi�wn�: a� tu uroda jak malowanie! Dalej�e do nas! Ja w k�t moj� niebog�, zastawi�em j� sob� i do szabli�</p><p>� To dziw � przerwa� Wo�odyjowski � �e� wa�pan za dziada przebranym b�d�c mia� szabl� przy boku!</p><p>� H� � rzek� Zag�oba � �e mia�em szabl�? A kto wa�panu powiedzia�, �e mia�em szabl�? Nie mia�em, jenom �o�niersk� pochwyci�, co le�a�a na stole. Bo to by�o w karczmie w Szypi�cach. Po�o�y�em w mgnieniu oka dw�ch napastnik�w. Ci do bandolet�w! Krzycz�: �St�jcie, sobaki<a l:href="#fn1936" type="note">[1936]</a>, bom szlachcic!� A� tu wo�aj�: �<emphasis>Alt, alt!</emphasis> Jedzie podjazd!� Pokaza�o si�, �e to nie by� podjazd, jeno pani S�awoszewska z eskort�, kt�r� syn w pi��dziesi�t koni odprowadza�, m�ode ch�opi�. Dopiero� tamtych pohamowali. A ja do pani z oracj�. Takem j� rozczuli�, �e zaraz jej upusty w oczach si� otworzy�y. Wzi�a kniazi�wn� do karety i ruszyli�my do Baru. Ale my�licie, wa�pa�stwo, �e na tym koniec? Gdzie tam!� </p><p>Nagle pan �leszy�ski przerwa� opowiadanie:</p><p>� Patrzcie no, waszmo�ciowie � rzek� � czy to tam �wit, czy co?</p><p>� O, nie mo�e by�! � odpar� pan Skrzetuski. � Za wczesna pora.</p><p>� To w stronie Konstantynowa!</p><p>� Tak jest. Ano widzicie: coraz ja�niej.</p><p>� Jako �ywo, to �una!</p><p>Na te s�owa twarze spowa�nia�y, wszyscy zapomnieli o opowiadaniu, zerwali si� na r�wne nogi.</p><p>� �una! �una! � powt�rzy�o kilka g�os�w.</p><p>� To Krzywonos nadszed� spod Po�onnego.</p><p>� Krzywonos z ca�� pot�g�.</p><p>� Przednie stra�e musia�y podpali� miasto lub wsie pobliskie.</p><p>A wtem zabrzmia�y ciche tr�bki alarmowe; jednocze�nie stary Za�wilichowski pojawi� si� nagle mi�dzy rycerstwem.</p><p>� Mo�ci panowie! � rzek� � przysz�y podjazdy z wie�ciami. Nieprzyjaciel w oczach! Zaraz ruszamy! Do chor�gwi! Do chor�gwi!�</p><p>Oficerowie ruszyli co pr�dzej do swoich pu�k�w. Czelad� pot�umi�a ogniska i po chwili ciemno�� zapanowa�a w obozie. Tylko w dali, od strony Konstantynowa, niebo czerwieni�o si� coraz szerzej, coraz silniej, przy kt�rym blasku blad�y i gas�y stopniowo gwiazdy. I zn�w zabrzmia�y ciche tr�bki. Grano wsiadanego przez munsztuk. Niewyra�ne masy ludzi i koni pocz�y si� porusza�. �r�d ciszy s�ycha� by�o t�tent koni, miarowe kroki piechur�w, a wreszcie g�uchy turkot armat Wurcla; czasem zabrz�k�y muszkiety lub rozleg�y si� g�osy komendy. By�o co� gro�nego i z�owrogiego w tym nocnym pochodzie przys�oni�tym pomrok�, w tych g�osach, szmerach, brz�kaniu �elastwa, po�ysku zbroic i miecz�w. Chor�gwie spuszcza�y si� ku konstantynowskiej drodze i p�yn�y ni� w stron� po�aru, podobne do jakiego� olbrzymiego smoka czy w�a pe�zn�cego w�r�d ciemno�ci. Ale pyszna lipcowa noc mia�a si� ju� ku schy�kowi. W Roso�owcach pocz�y kury pia� podaj�c sobie g�osy przez ca�e miasto. Mila drogi dzieli�a Roso�owce od Konstantynowa, wi�c zanim wojska w wolnym pochodzie przesz�y po�ow� drogi, spoza �uny po�arnej wychyli�a si� i jutrzenka blada, jakby przera�ona, i nasyca�a coraz bardziej �wiat�em powietrze, wydobywaj�c z cienia lasy, zagaje, bia�� wst�g� go�ci�ca i id�ce po nim wojska. Teraz wyra�nie mo�na ju� by�o odr�ni� ludzi, konie i zbite szeregi piechur�w. Podni�s� si� ranny, ch�odny wietrzyk i �opota� chor�gwiami nad g�owami rycerzy.</p><p>Szli naprz�d Tatarzy Wierszu��a, za nimi Kozacy Poniatowskiego, potem dragonia, armaty Wurcla, a piechoty i husarie na ostatku. Pan Zag�oba jecha� przy Skrzetuskim, ale wierci� si� jako� na kulbace i wida� by�o, �e wobec bliskiej bitwy niepok�j go ogarnia.</p><p>� Mo�ci panie � rzek� do Skrzetuskiego szepc�c cicho, jakby si� ba�, by go kto nie pods�ucha�.</p><p>� A co waszmo�� powiesz?</p><p>� Czy to husarze pierwsi uderz�?</p><p>� M�wi�e� wa�pan, �e� stary �o�nierz, a nie wiesz, �e husarzy konserwuje<a l:href="#fn1937" type="note">[1937]</a> si� do rozstrzygni�cia bitwy w chwili, gdy nieprzyjaciel najbardziej si�y wyt�y.</p><p>� Wiem ci ja to, wiem, alem si� chcia� upewni�.</p><p>Nasta�a chwila milczenia. Po czym pan Zag�oba zni�y� g�os jeszcze bardziej i pyta� dalej:</p><p>� Czy to Krzywonos z ca�� pot�g�?</p><p>� Tak jest.</p><p>� A ile prowadzi?</p><p>� Razem z czerni� sze��dziesi�t tysi�cy ludzi.</p><p>� O, do diab�a! � rzek� pan Zag�oba.</p><p>Skrzetuski u�miechn�� si� pod w�sem.</p><p>� Nie my�l wa�pan, �e ja si� boj� � szepta� dalej Zag�oba � ale mam kr�tki oddech i nie lubi� t�oku, bo gor�co, a jak gor�co, to ju� nic po mnie. Bodaj to w pojedynk� sobie radzi�! Cz�ek przynajmniej fortel�w mo�e za�y�, a tu nic i po fortelach. Nie g�owa, jeno r�ce wygrywaj�. Tu ja g�upi przy panu Podbipi�cie. Mam na brzuchu te dwie�cie czerwonych z�otych, co mi je ksi��� darowa�, ale wierzaj mi waszmo��, �e brzuch wola�bym mie� gdzie indziej. Tfu, tfu! Nie lubi� ja tych wielkich bitew! Niech je zaraza t�ucze!</p><p>� Nic wa�ci nie b�dzie. Nabierz ducha.</p><p>� Ducha? Tego ja si� tylko przecie boj�, �e m�stwo roztropno�� we mnie zwyci�y! Nadtom zapalczywy� A mia�em z�y omen: gdy�my siedzieli przy ognisku, dwie gwiazdy spad�o. Kto je wie?� Mo�e kt�ra moja!</p><p>� Za dobre uczynki B�g waszmo�ci nagrodzi i w zdrowiu zachowa.</p><p>� Byle mi za wcze�nie nagrody nie obmy�li�!</p><p>� Czemu�e� nie zosta� przy taborach?</p><p>� My�la�em, �e przy wojsku bezpieczniej.</p><p>� Bo i tak jest. Obaczysz wa�pan, �e to nic wielkiego. My ju� zwyczajni, a c<emphasis>onsuetudo altera natura<a l:href="#fn1938" type="note">[1938]</a></emphasis>. Ot, ju� S�ucz<a l:href="#fn1939" type="note">[1939]</a> i Wiszowaty Staw.</p><p>Istotnie wody Wiszowatego Stawu, oddzielone od S�uczy d�ug� grobl�, zab�ys�y w oddaleniu. Wojska zatrzyma�y si� naraz na ca�ej linii.</p><p>� Czy to ju�? � spyta� pan Zag�oba.</p><p>� Ksi��� szyk b�dzie sprawia� � odpar� pan Skrzetuski.</p><p>� Nie lubi� t�oku!� Powtarzam wa�ci� nie lubi� t�oku.</p><p>� Husaria na prawe skrzyd�o! � rozleg� si� g�os s�u�bowego, kt�ry od ksi�cia przypad� do pana Jana.</p><p>Rozwidni�o si� zupe�nie. �una zblad�a w blaskach wschodz�cego s�o�ca, z�ociste promienie odbi�y si� w ostrzach husarskich kopii i zda�o si�, �e nad rycerzami p�on� tysi�ce �wiec. Po sprawieniu szyk�w wojsko nie ukrywaj�c si� ju� d�u�ej za�piewa�o w jeden g�os: �Witajcie, podwoje zbawienia!� Pot�na pie�� rozbieg�a si� po rosach, uderzy�a si� o b�r sosnowy i odbita echem, wzlecia�a ku niebu.</p><p>Nareszcie brzeg po drugiej stronie grobli zaczerni� si�, jak okiem si�gn��, chmarami kozactwa; pu�ki p�yn�y za pu�kami, konni Zaporo�cy zbrojni w d�ugie spisy<a l:href="#fn1940" type="note">[1940]</a>, pieszy lud z samopa�ami<a l:href="#fn1941" type="note">[1941]</a> i fale ch�opstwa zbrojnego w kosy, cepy i wid�y. Za nimi wida� by�o jak we mgle olbrzymi tabor niby miasto ruchome. Skrzypienie tysi�cy woz�w i r�enie koni dochodzi�o a� do uszu ksi���cych �o�nierzy. Kozactwo jednak sz�o bez zwyk�ych wrzask�w, bez wycia i zatrzyma�o si� po drugiej stronie grobli. Dwie przeciwne pot�gi patrzy�y czas jaki� na si� w milczeniu.</p><p>Pan Zag�oba trzymaj�c si� ci�gle przy Skrzetuskim spogl�da� na owo morze ludzkie i mrucza�:</p><p>� Jezu Chryste, po c�e� stworzy� tyle tego ta�a�ajstwa! To chyba sam Chmielnicki z czerni� i wszystkimi wszami! Nie rozpusta�e to, powiedz mi waszmo��? Czapkami nas pokryj�. A tak dobrze przedtem bywa�o w Ukrainie! Wal� si� i wal�! Bogdaj was diabli w piekle walili. I wszystko to na nasz� sk�r�. Bogdaj ich nosacizna<a l:href="#fn1942" type="note">[1942]</a> z�ar�a!�</p><p>� Nie klnij wa��. Dzi� niedziela.</p><p>� A prawda, dzi� niedziela, lepiej by o Bogu pomy�le� <emphasis>Pater noster qui es in coelis<a l:href="#fn1943" type="note">[1943]</a></emphasis>� �adnego respektu od tych �ajdak�w spodziewa� si� nie mo�na� <emphasis>Sanctificetur nomen Tuum<a l:href="#fn1944" type="note">[1944]</a></emphasis>� Co to si� b�dzie dzia�o na tej grobli!� <emphasis>Adveniat regnum Tuum<a l:href="#fn1945" type="note">[1945]</a></emphasis>� Ju� we mnie dech zapar�o� <emphasis>Fiat voluntas Tua<a l:href="#fn1946" type="note">[1946]</a></emphasis>� Bodaje�cie wyzdychali, hamany m�ob�jcze<a l:href="#fn1947" type="note">[1947]</a>!� Patrz no wa��! Co to?</p><p>Oddzia� z�o�ony z kilkuset ludzi oderwa� si� od czarnej masy i sun�� bez�adnie ku grobli.</p><p>� To harcownik � rzecze pan Skrzetuski. � Zaraz nasi ku nim wyjad�.</p><p>� Czy to ju� koniecznie bitwa si� zacznie?</p><p>� Jak B�g na niebie.</p><p>� Niech to diabli porw�! � (Tu z�y humor pana Zag�oby nie mia� ju� miary.) � A wa�� to patrzysz jakby na <emphasis>teatrum</emphasis><a l:href="#fn1948" type="note">[1948]</a> w mi�sopust<a l:href="#fn1949" type="note">[1949]</a>! � wykrzykn�� z niech�ci� do Skrzetuskiego � jakby nie o wa�ci sk�r� chodzi�o!</p><p>� My ju� zwyczajni, m�wi�em.</p><p>� I pewnie na harce ruszysz?</p><p>� Nie bardzo to przystoi rycerzom spod g�rnych znak�w na pojedynk� z takim nieprzyjacielem si� bi�; nie czyni tego, kto powag� kocha. Ale w tych czasach nikt nie ma wzgl�du na godno��.</p><p>� Id� ju� i nasi, id�! � wykrzykn�� pan Zag�oba widz�c kra�n� lini� dragon�w Wo�odyjowskiego posuwaj�c� si� truchtem ku grobli.</p><p>Za nimi ruszy�o po kilkana�cie ochotnika spod ka�dej chor�gwi. Poszli mi�dzy innymi: rudy Wierszu��, Kuszel, Poniatowski, dw�ch Karwicz�w, a spod husarskiego znaku pan Longinus Podbipi�ta.</p><p>Odleg�o�� mi�dzy dwoma oddzia�ami zacz�a si� zmniejsza� gwa�townie.</p><p>� Pi�knych rzeczy b�dziesz wa�� �wiadkiem � rzek� Skrzetuski do pana Zag�oby. � Uwa� szczeg�lnie Wo�odyjowskiego i Podbipi�t�. Wielcy to rycerze. Dojrzysz ich wa��?</p><p>� Dojrz�.</p><p>� To patrz; sam si� roz�akomisz.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXXI</p></title><p>Ale wojownicy zbli�ywszy si� do siebie zatrzymali konie i pocz�li naprz�d si� l�y� wzajemnie.</p><p>� Bywajcie! Bywajcie! Zaraz tu psy waszym pad�em<a l:href="#fn1950" type="note">[1950]</a> nakarmimy! � wo�ali ksi���cy �o�nierze.</p><p>� Wasze i dla ps�w si� nie godzi.</p><p>� Pognijecie w tym stawie, zb�je bezecni!</p><p>� Komu pisano, ten zgnije. Was tu pr�dzej ryby oszczypi�.</p><p>� Z wid�ami do gnoju, chamy! Lepiej wam to przystoi ni� szabla.</p><p>� Chocia� my chamy, ale synki nasze b�d� szlachta, bo si� z waszych panienek porodz�!</p><p>Jaki� Kozak, widno zadnieprza�ski, wysun�� si� naprz�d i z�o�ywszy d�onie ko�o ust, wo�a� pot�nym g�osem:</p><p>� U kniazia dwie synowice<a l:href="#fn1951" type="note">[1951]</a>! Powiedzcie mu, �eby je Krzywonosowi przys�a��</p><p>Panu Wo�odyjowskiemu a� pociemnia�o w oczach z w�ciek�o�ci, gdy to blu�nierstwo us�ysza�, i w tej�e chwili wypu�ci� konia na Zaporo�ca.</p><p>Pozna� go z dala pan Skrzetuski stoj�c na prawym skrzydle z husarzami i krzykn�� na Zag�ob�:</p><p>� Wo�odyjowski leci! Wo�odyjowski! Patrz wa��! Tam! Tam!</p><p>� Widz�! � wo�a� pan Zag�oba. � Ju� go dopad�! Ju� si� bij�! Raz, dwa! Dalej�e po nim! Widz� doskonale! Oho, ju�! To gracz, niech go las ogarnie!</p><p>Istotnie w drugim z�o�eniu blu�nierca pad� na ziemi� jak gromem ra�ony � i pad� g�ow� ku swoim, na z�� im wr�b�.</p><p>A wtem wyskoczy� drugi, ubrany w czerwony kontusz zdarty z jakiego� szlachcica. Dopad� on pana Wo�odyjowskiego troch� z boku, ale ko� mu w chwili samego ci�cia utkn��. Pan Wo�odyjowski za� zwr�ci� si� i wtedy to mo�na by�o pozna� mistrza, bo d�oni� tylko sam� poruszy�, robi�c ruch tak lekki i mi�kki, �e prawie niewidoczny, a jednak szabla Zaporo�ca furkn�a w g�r�, pan Wo�odyjowski za� za kark go ucapi� i porwa� wraz z koniem ku swoim.</p><p>� Braty ridnyje, spasajte<a l:href="#fn1952" type="note">[1952]</a>! � wo�a� jeniec.</p><p>Ale oporu nie dawa�, wiedz�c, �e w razie najmniejszego szabl� b�dzie natychmiast przeszyty; jeszcze konia pi�tami bi�, by pod��a�. I tak go wi�d� pan Wo�odyjowski jak wilk koz�.</p><p>Sypn�o si� na ten widok z obu stron po kilkunastu wojownika, bo wi�cej na w�skiej grobli nie mog�o si� pomie�ci�. Przypadali tedy do siebie pojedynczo. M�� zwiera� si� z m�em, ko� z koniem, szabla z szabl� i by� to cudny widok tego szeregu pojedynk�w, na kt�re oba wojska patrzy�y z najwi�ksz� ciekawo�ci�, wr�c sobie z nich o dalszym powodzeniu. Poranne s�o�ce �wieci�o nad walcz�cymi, a powietrze tak by�o przezroczyste, �e prawie twarze mo�na by�o z obu stron odr�ni�. My�la�by kto patrz�c z dala, �e to turniej jakowy lub zabawa. Czasem jednak ko� wylatywa� z zam�tu bez je�d�ca; czasem trup wpada� z grobli w jasn� szyb� wody, kt�ra rozpryskiwa�a si� w z�ote iskry, a potem sz�a kolist� fal� od brzegu coraz dalej i dalej.</p><p>Ros�o serce �o�nierzom obu wojsk, patrz�cym na m�stwo swych rycerzy, i ochota do boju. Ka�dy ku swoim s�a� �yczenia; nagle pan Skrzetuski w r�ce klasn��, a� zad�wi�cza�y karwasze, i wykrzykn��:</p><p>� Wierszu�� zgin��! Pad� razem z koniem� Patrzcie: siedzia� na tym bia�ym!</p><p>Ale Wierszu�� nie zgin��, chocia� istotnie pad� razem z koniem, bo przewr�ci� obydw�ch olbrzymi Pu�jan, dawny kozak ksi�cia Jeremiego, dzi� drugi po Krzywonosie dow�dca. By� to s�ynny harcownik i nigdy tej gry nie opuszcza�. Silny tak, i� z �atwo�ci� m�g� z�ama� dwie od razu podkowy, uchodzi� za niezwyci�onego w pojedynczej walce. Przewr�ciwszy Wierszu��a uderzy� na dzielnego oficera Kuroszlachcica i przeci�� go strasznie, bo prawie a� do kulbaki. Inni cofn�li si� przera�eni, co widz�c pan Longinus zwr�ci� ku niemu swoj� inflanck�<a l:href="#fn1953" type="note">[1953]</a> koby��.</p><p>� Pohybnesz<a l:href="#fn1954" type="note">[1954]</a>! � krzykn�� Pu�jan widz�c zuchwa�ego m�a.</p><p>� C� robi�? � odpowiedzia� pan Podbipi�ta wznosz�c szabl� do ci�cia.</p><p>Nie mia� on jednak swego Zerwikaptura, bo go do zbyt wielkich cel�w przeznaczy�, aby si� nim w pojedynczej walce pos�ugiwa�; zostawi� go wi�c w r�kach wiernego pacho�ka przy szeregu; mia� za� tylko lekk� bator�wk�<a l:href="#fn1955" type="note">[1955]</a> o b��kitnawej, pisanej<a l:href="#fn1956" type="note">[1956]</a> z�otem klindze. Wytrzyma� pierwsze jej ci�cie Pu�jan, cho� zaraz pozna�, �e ma z nie lada zapa�nikiem do czynienia, bo mu a� szabla w gar�ci zadr�a�a; wytrzyma� jednak i drugie, i trzecie, po czym, czy wi�ksz� przeciwnika bieg�o�� w szermierce pozna�, czy mo�e wobec obu stron swoj� straszliw� si�� pochlubi� si� pragn��, czy przyparty do skraju grobli, obawia� si�, aby nie by� przez ogromne bydl� pana Longina do wody wepchni�tym, do��, �e odbiwszy ostatnie ci�cie, konia z koniem bokami zestosowa� i wp� Litwina w pot�ne ramiona uchwyci�.</p><p>I sczepili si� tak, jako dwa nied�wiedzie, gdy o samic� w czasie rui walcz�; owin�li si� ko�o siebie jak dwie sosny, kt�re z jednego pnia wyr�s�szy, wzajemnie si� okr�c� i prawie jedno drzewo utworz�.</p><p>Wszyscy dech wstrzymali i w milczeniu patrzyli na walk� tych zapa�nik�w, z kt�rych ka�dy za najwi�kszego si�acza mi�dzy swymi uchodzi�. Oni za� � rzek�by�: naprawd� zro�li si� w jedno cia�o � bo d�ugi czas pozostali bez ruchu. I tylko twarze ich sta�y si� czerwone, i tylko z �y�, kt�re wyskoczy�y im na czo�a, z wygi�tych jak �uki grzbiet�w mo�na by�o pod tym straszliwym spokojem pozna� nadludzkie wyt�enie ramion, kt�re gniot�y si� nawzajem w u�cisku.</p><p>Na koniec obaj pocz�li dygota�. Ale stopniowo twarz pana Longina stawa�a si� coraz czerwie�sza, a twarz wata�ki<a l:href="#fn1957" type="note">[1957]</a> coraz si�sza. Up�yn�a jeszcze chwila. Niepok�j patrz�cych wzrasta�. Nagle milczenie przerwa� g�uchy, przyduszony g�os:</p><p>� Puskaj<a l:href="#fn1958" type="note">[1958]</a>�</p><p>� Nie� braciaszku!� � odpowiedzia� drugi g�os.</p><p>Jeszcze chwila: wtem chrobotn�o co� okropnie, da� si� s�ysze� j�k jakby z podziemia; fala czarnej krwi buchn�a z ust Pu�jana i g�owa mu zwis�a na rami�.</p><p>Wtedy pan Longinus podni�s� go z kulbaki i zanim patrz�cy mieli czas pomy�le�, co si� sta�o, przerzuci� go na swoje siod�o, po czym ruszy� rysi� ku swoim.</p><p>� <emphasis>Vivat!</emphasis> � krzykn�li wi�niowiecczycy.</p><p>� Na pohybel! � odpowiedzieli Zaporo�cy.</p><p>I zamiast si� zmiesza� kl�sk� swego wodza, tym zaci�ciej uderzyli na nieprzyjaci�. Zawrza�a walka t�umna, kt�r� ciasnota miejsca tym zacieklejsz� czyni�a. I byliby mo�ojcy<a l:href="#fn1959" type="note">[1959]</a> mimo ca�ego m�stwa ulegli pewnie wi�kszej szermierskiej wprawie przeciwnik�w, gdyby nie to, �e od taboru Krzywonosowego da�y si� nagle s�ysze� tr�by wo�aj�ce ich do odwrotu.</p><p>Cofn�li si� natychmiast, a przeciwnicy postawszy chwil�, by okaza�, i� odzier�yli<a l:href="#fn1960" type="note">[1960]</a> pole, zawr�cili r�wnie� ku swoim. Grobla opustosza�a, zosta�y tylko na niej trupy ludzkie i ko�skie, jakby zapowied� tego, co si� dzia� b�dzie � i czernia�a ta droga �mierci mi�dzy dwoma wojskami � jeno lekki powiew wiatru pomarszczy� g�adk� powierzchni� jeziora i zaszumia� �a�o�nie w li�ciach wierzb stoj�cych tu i owdzie nad brzegami stawu.</p><p>Tymczasem ruszy�y Krzywonosowe pu�ki jakby nieprzejrzane okiem stada szpak�w i siewek. Sz�a naprz�d czer�, za ni� sforna piechota zaporoska i sotnie konne, i ochotnicy Tatarowie, i artyleria kozacka, a wszystko bez wielkiego �adu. Pchali si� jedni przez drugich, szli �na g�ow� pragn�c liczb� niezmiern� sforsowa� grobl�, a potem zala� i pokry� wojsko ksi���ce. Dziki Krzywonos<a l:href="#fn1961" type="note">[1961]</a> wierzy� w pi�� i szabl�, nie w sztuk� wojenn�, dlatego par� ca�� si�� do ataku i kaza� pu�kom id�cym z ty�u popycha� przednie, aby cho� po niewoli i�� musia�y. Kule armatnie pocz�y pluska� po wodzie na kszta�t dzikich �ab�dzi i nur�w, nie czyni�c zreszt� z powodu odleg�o�ci szkody w ksi���cych wojskach ustawionych w szachownic� po drugiej stronie stawu. Pow�d� ludzka zala�a grobl� i sz�a naprz�d bez przeszkody; cz�� owej fali dosi�gn�wszy rzeki szuka�a przez ni� przeprawy i nie znajduj�c wraca�a zn�w ku grobli; i szli tak g�sto, �e jak p�niej m�wi� Osi�ski, po �bach konno mo�na by by�o przejecha�, i pokryli tak grobl�, �e pi�dzi wolnej ziemi nie zosta�o.</p><p>Patrzy� na to Jeremi z wy�szego brzegu i brwi marszczy�, a z oczu sz�y mu z�e b�yskawice ku tym t�umom, widz�c za� bez�ad i przepychanie si� Krzywonosowych pu�k�w rzek� do obersztera Machnickiego:</p><p>� Po ch�opsku nieprzyjaciel z nami poczyna i na sztuk� wojenn� nie dbaj�c, ob�aw� idzie, ale nie dojdzie.</p><p>Tymczasem, jakby wbrew jego s�owom, doszli ju� do po�owy grobli i zatrzymali si� zdziwieni i zaniepokojeni milczeniem wojsk ksi���cych. Ale w�a�nie w tej chwili zrobi� si� ruch mi�dzy tymi wojskami � i cofn�y si�, zostawiaj�c mi�dzy sob� a grobl� obszerne puste p�kole, kt�re mia�o by� polem walki.</p><p>Po czym piechoty Koryckiego rozst�pi�y si�, ods�aniaj�c zwr�cone ku grobli paszcze armat Wurcla, a w k�cie utworzonym przez S�ucz i grobl� po�yskiwa�y w nadbrze�nych zaro�lach muszkiety Niemc�w Osi�skiego.</p><p>I zaraz dla ludzi wojny widocznym by�o, na czyj� tu stron� musi pa�� zwyci�stwo. Tylko tak szalony wata�ka<a l:href="#fn1962" type="note">[1962]</a>, jak Krzywonos, m�g� porywa� si� na bitw� w takich warunkach, w kt�rych ca�� pot�g� nie m�g�by zdoby� nawet przeprawy, gdyby Wi�niowiecki chcia� mu jej broni�.</p><p>Ale ksi��� umy�lnie postanowi� pu�ci� cz�� jego si� za grobl�, by j� otoczy� i zetrze�. Wielki w�dz korzysta� z za�lepienia przeciwnika, kt�ren nawet i na to nie baczy�, �e ludziom swoim walcz�cym na drugim brzegu b�dzie m�g� przychodzi� w pomoc tylko w�skim przej�ciem, przez kt�re znaczniejszych oddzia��w niepodobna od razu przeprawi�. Wi�c praktycy wojenni patrzyli ze zdumieniem na czyn Krzywonosa, kt�rego nic nie zmusza�o do tak szalonego kroku.</p><p>Zmusza�a go tylko ambicja i pragnienie krwi. Oto wata�ka dowiedzia� si�, �e Chmielnicki pomimo przewagi wys�anych pod Krzywonosem si�, l�kaj�c si� o rezultat bitwy z Jeremim, szed� ca�� pot�g� swoim w pomoc. Do Krzywonosa przysz�y rozkazy, by bitwy nie stacza�. Ale w�a�nie dlatego Krzywonos postanowi� j� stoczy� � i �pieszy� si�.</p><p>Wzi�wszy Po�onne, rozsmakowa� si� we krwi i nie chcia� si� ni� dzieli�, dlatego spieszy� si�. Straci po�ow� ludzi � to i c� z tego! Ale reszt� zaleje szczup�e si�y ksi���ce i w pie� je wytnie. G�ow� Jeremiego poniesie Chmielnickiemu w podarunku.</p><p>Tymczasem fale czerni dosi�g�y ko�ca grobli, na koniec przesz�y j� i rozla�y si� po owym p�kolu zostawionym przez wojska Jeremiego. Ale w tej�e chwili ukryta piechota Osi�skiego da�a im w bok ognia; z armat Wurcla wykwit�y d�ugie smugi dymu, ziemia zatrz�s�a si� od huku i bitwa rozpocz�a si� na ca�ej linii.</p><p>Dymy przes�oni�y brzegi S�uczy, staw, groble i samo pole, tak i� nic nie by�o wida�; czasem tylko zamigota�y czerwone barwy dragon�w, czasem b�ysn�y grzebienie nad lec�cymi he�mami i wrza�o w onej chmurze okropnie. W mie�cie bito we wszystkie dzwony, kt�rych j�k �a�osny miesza� si� z basowym rykiem armat. Z taboru wali�y ku grobli coraz nowe i nowe pu�ki.</p><p>Te za�, kt�re j� przesz�y i dosta�y si� na drug� stron� stawu, rozci�gn�wszy si� w mgnieniu oka w d�ug� lini�, uderzy�y z w�ciek�o�ci� na ksi���ce chor�gwie. Bitwa rozci�gn�a si� od jednego ko�ca stawu a� do skr�tu rzeki i b�otnistych ��k, �wczesnego mokrego lata zalanych.</p><p>Czer� i Ni�owi<a l:href="#fn1963" type="note">[1963]</a> musieli zwyci�y� lub zgin��, maj�c za sob� wod�, ku kt�rej spiera�y j� ataki piechoty i jazdy ksi���cej.</p><p>Gdy husaria ruszy�a naprz�d, pan Zag�oba, cho� oddech mia� kr�tki i t�oku nie lubi�, skoczy� przecie z innymi, bo zreszt� i nie m�g� inaczej uczyni� bez nara�enia si� na stratowanie. Lecia� tedy, przymkn�wszy oczy, a w g�owie lata�y mu z b�yskawicow� szybko�ci� my�li: �Na nic fortele! Na nic fortele! G�upi wygrywa, m�dry ginie!� Potem ogarn�a go z�o�� na wojn�, na Kozak�w, na husarzy i na wszystkich w �wiecie. Zacz�� kl�� � i modli� si�. Powietrze �wiszcza�o mu w uszach, tamowa�o oddech w piersi � nagle uderzy� si� o co� koniem, poczu� op�r, wi�c otworzy� oczy � i c� ujrza�: oto kosy, szable, cepy, mn�stwo rozpalonych twarzy, oczu, w�s�w� a wszystko to niewyra�ne, nie wiadomo czyje, wszystko drgaj�ce, skacz�ce, w�ciek�e. Wtedy porwa�a go ostatnia pasja na tych nieprzyjaci�, �e nie uciekli do diab�a, �e le�li w oczy i �e zmuszali go do bitwy. �Chcecie, to macie!� � pomy�la� i pocz�� ci�� �lepo na wszystkie strony. Czasem przecina� powietrze, a czasem czu�, i� ostrze mu grz�nie w co� mi�kkiego. Jednocze�nie czu�, �e jeszcze �yje, i to dodawa�o mu nadzwyczajnie otuchy. �Bij! Zabij!� � rycza� jak baw� � na koniec owe w�ciek�e twarze znik�y mu z oczu, a natomiast ujrza� mn�stwo plec�w, wierzch�w od czapek, a krzyki ma�o mu uszu nie rozdar�y.</p><p>�Zmykaj�? � przemkn�o mu przez g�ow�. � Tak jest!�</p><p>Wtedy odwaga wezbra�a w nim bez miary.</p><p>� Z�odzieje! � krzykn��. � Tak to szlachcie stawacie?</p><p>I skoczy� mi�dzy uciekaj�cych, min�� wielu i zamieszawszy si� w g�stwinie, z wi�ksz� ju� przytomno�ci� pracowa� pocz��. Tymczasem towarzysze jego przyparli Ni�owc�w<a l:href="#fn1964" type="note">[1964]</a> do brzeg�w S�uczy, poro�ni�tych do�� g�sto drzewami, i gnali ich wzd�u� brzegu do grobli, nikogo �ywcem nie bior�c, bo czasu nie stawa�o.</p><p>Nagle pan Zag�oba poczu�, �e ko� poczyna si� pod nim rozpiera�, a jednocze�nie spad�o na� co� ci�kiego i obwin�o mu ca�� g�ow�, tak i� otoczy�a go ciemno�� zupe�na.</p><p>� Mo�ci panowie! Ratujcie! � krzykn�� bij�c pi�tami konia.</p><p>Rumak jednak, widocznie zmorzony ci�arem je�d�ca, j�cza� tylko i sta� w miejscu.</p><p>Pan Zag�oba s�ysza� wrzask, krzyki przelatuj�cych ko�o siebie je�d�c�w, potem ca�y ten huragan przelecia� i naok� nasta�a wzgl�dna cisza.</p><p>I znowu my�li, tak szybkie jak strza�y tatarskie, pocz�y mkn�� przez jego g�ow�.</p><p>�Co to jest? Co si� sta�o? Jezus Maria! Wzi�to mnie w niewol�!�</p><p>I na czo�o wyst�pi�y mu krople zimnego potu. Widocznie owini�to mu g�ow� tak samo, jak on niegdy� Bohunowi. Ten ci�ar, kt�ry czuje na ramieniu � to d�o� hajdamacka. Ale czemu� go nie prowadz� lub nie zabijaj�? Czemu stoi w miejscu?</p><p>� Puszczaj, chamie! � krzykn�� wreszcie przyduszonym g�osem.</p><p>Milczenie.</p><p>� Puszczaj, chamie! Daruj� ci� zdrowiem!</p><p>�adnej odpowiedzi.</p><p>Pan Zag�oba raz jeszcze uderzy� pi�tami w boki konia, ale znowu bez skutku. Zatkni�te bydl� rozkraczy�o si� tylko szerzej i sta�o w miejscu.</p><p>W�wczas ostatnia pasja pochwyci�a nieszcz�snego je�ca i dobywszy no�a z pochwy wisz�cej mu na brzuchu da� straszne pchni�cie w ty� za siebie.</p><p>Ale n� przeci�� tylko powietrze.</p><p>Wtedy Zag�oba porwa� obu r�koma za ow� zas�on� obwijaj�c� mu g�ow� i zerwa� j� w mgnieniu oka.</p><p>Co to jest?</p><p>Hajdamak�w<a l:href="#fn1965" type="note">[1965]</a> nie ma. Naok� pusto. Z dala tylko wida� w dymie przelatuj�cych kra�nych dragon�w Wo�odyjowskiego, a o kilkana�cie staj dalej migoc� zbroje husarzy, kt�rzy gnaj� resztki niedobitk�w zawracaj�c je z pola ku wodzie.</p><p>Natomiast u n�g pana Zag�oby le�y pu�kowa chor�giew zaporoska. Widocznie uciekaj�cy Kozak cisn�� j� tak, �e drzewcem wspar�a si� na ramieniu pana Zag�oby, a p�acht� pokry�a mu g�ow�.</p><p>Ujrzawszy to wszystko i zrozumiawszy dok�adnie m�� �w oprzytomnia� zupe�nie.</p><p>� Aha! � rzek� � zdoby�em chor�giew. Jak to, mo�em jej nie zdoby�? Je�li justycja<a l:href="#fn1966" type="note">[1966]</a> nie polegnie tak�e w tej bitwie, tedy pewien jestem nagrody. O chamy! Szcz�cie wasze, i� mi si� ko� rozpar�. Nie zna�em si�, mniemaj�c, i� fortelom mog� ufa� bardziej ni� m�stwu. Mog� si� do czego� wi�cej w wojsku przyda� ni� do zjadania suchar�w. O dla Boga! Znowu tu jaka� wataha leci. Nie t�dy, psubraty, nie t�dy! �eby tego konia wilcy zjedli!� Bij!� Zabij!</p><p>Istotnie nowa wataha Kozak�w gna�a ku panu Zag�obie, wyj�c nieludzkimi g�osami, a na karku jej siedzieli pancerni Polanowskiego. I by�by mo�e pan Zag�oba znalaz� �mier� pod kopytami, gdyby nie to, �e husaria Skrzetuskiego wytopiwszy tych, za kt�rymi sz�a w po�cigu, wraca�a teraz, by wzi�� w dwa ognie owe nadbiegaj�ce oddzia�y. Co widz�c Zaporo�cy rzucili si� w wod� na to tylko, by uszed�szy miecz�w, znale�� �mier� w b�otach i w g��bokich do�ach. Inni, kt�rzy padli na kolana, b�agaj�c o lito��, marli pod ci�ciami. Pogrom sta� si� straszliwy i powszechny, ale najstraszliwszy na grobli. Wszystkie oddzia�y, kt�re j� przesz�y, zosta�y starte w owym p�kolu utworzonym przez wojsko ksi���ce. Te, kt�re jeszcze nie przesz�y, gin�y pod nieustaj�cym ogniem armat Wurcla i salwami piechoty niemieckiej. Nie mog�y i�� naprz�d ani w ty�, gdy� Krzywonos wgania� coraz nowe pu�ki, kt�re pchaj�c si�, pr�c id�cych przed sob�, zapar�y jedyn� drog� ucieczki. Rzek�by�: Krzywonos zaprzysi�g� sobie wygubi� w�asnych ludzi, kt�rzy st�aczali si�, dusili, bili si� pomi�dzy sob�, padali, wskakiwali w wod� po obu stronach � i ton�li. Z jednego ko�ca czernia�y masy uciekaj�cych, z drugiego � masy id�cych naprz�d, w �rodku � g�ry i wa�y trup�w, j�ki, krzyk pozbawiony d�wi�k�w ludzkich, sza� strachu, zamieszanie, chaos. Ca�y staw zape�ni� si� trupami ludzi i koni. Wody wyst�pi�y z brzeg�w.</p><p>Chwilami dzia�a milk�y. W�wczas grobla na kszta�t paszczy armatniej wyrzuca�a t�umy Zaporo�c�w i czerni, kt�re rozbiega�y si� po p�kolu i sz�y pod miecz czekaj�cej na nie jazdy, a Wurcel poczyna� gra� na nowo; deszczem �elaza i o�owiu zamyka� grobl�, wstrzymuj�c przyp�yw posi�k�w.</p><p>W tych krwawych zapasach up�ywa�y ca�e godziny.</p><p>Krzywonos, w�ciek�y, spieniony, jeszcze nie dawa� za wygran� i rzuca� tysi�ce mo�ojc�w<a l:href="#fn1967" type="note">[1967]</a> w paszcz� �mierci.</p><p>Po drugiej za� stronie Jeremi, ubrany w srebrne blachy, sta� konno na wysokiej mogile<a l:href="#fn1968" type="note">[1968]</a> zwanej za owych czas�w Kru�� Mogi�� � i patrzy�.</p><p>Twarz mia� spokojn�, wzrok jego ogarnia� ca�� grobl�, staw, brzegi S�uczy i bieg� a� do miejsca, w kt�rym owity w b��kitnaw� mg�� oddalenia sta� olbrzymi tabor Krzywonosowy. Oczy ksi�cia nie schodzi�y z tego zbiorowiska woz�w, na koniec zwr�ci� si� do grubego wojewody kijowskiego i rzek�:</p><p>� Dzi� ju� nie zdob�dziemy taboru.</p><p>� Jak to, wasza ksi���ca mo�� chcia�by�?�</p><p>� Czas pr�dko leci. Za p�no! Patrz wasza mo��, oto i wiecz�r.</p><p>Istotnie od chwili wyjazdu harcownik�w bitwa, podsycana uporem Krzywonosa, trwa�a ju� tak d�ugo, �e s�o�ce mia�o czas przebiegn�� ca�y sw�j �uk codzienny i k�oni�o si� ku zachodowi. Lekkie, wysokie chmurki zwiastuj�ce pogod�, a rozproszone jak stada bia�orunych owieczek po niebie, pocz�y si� czerwieni� i schodzi� gromadami z p�l niebieskich. Dop�yw kozactwa do grobli ustawa� z wolna, a te pu�ki, kt�re ju� wst�pi�y na ni�, cofa�y, si� w pop�ochu i nie�adzie.</p><p>Bitwa ko�czy�a si�, a ko�czy�a dlatego, i� roz�arte zgraje opad�y w ko�cu Krzywonosa wo�aj�c z rozpacz� i w�ciek�o�ci�:</p><p>� Zdrajco! Wygubisz nas! Psie krwawy! Sami ci� zwi��em i Jaremie wydamy, a tak �ycie okupimy. Na pohybel<a l:href="#fn1969" type="note">[1969]</a> tobie, nie nam!</p><p>� Jutro wydam wam kniazia i ca�e wojsko albo sam zgin� � odpowiada� Krzywonos.</p><p>Ale spodziewane to �jutro� mia�o dopiero nast�pi�, a obecne �dzi�� by�o dniem pogromu i kl�ski. Kilka tysi�cy najdzielniejszych ni�owych mo�ojc�w, nie licz�c czerni, poleg�o na polu bitwy lub potopi�o si� w stawie i w rzece. Blisko dwa tysi�ce wzi�to w niewol�. Poleg�o czternastu pu�kownik�w, nie licz�c sotnik�w, esau��w<a l:href="#fn1970" type="note">[1970]</a> i rozmaitej starszyzny. Drugi po Krzywonosie w�dz, Pu�jan, �ywcem, lubo<a l:href="#fn1971" type="note">[1971]</a> ze strzaskanymi �ebrami, dosta� si� w moc nieprzyjaci�.</p><p>� Jutro wszystkich wyre�em<a l:href="#fn1972" type="note">[1972]</a>! � powtarza� Krzywonos. � Gorza�ki ni jad�a pierwej w g�b� nie wezm�.</p><p>A tymczasem w przeciwnym obozie rzucano zdobyte chor�gwie pod nogi strasznego ksi�cia. Ka�dy ze zdobywc�w ciska� swoj�, tak i� utworzy� si� z nich stos niema�y, by�o bowiem wszystkich czterdzie�ci. A gdy z kolei przechodzi� pan Zag�oba, zwali� swoj� z tak� moc� i hukiem, �e a� ratyszcze p�k�o, co widz�c ksi��� zatrzyma� go i pyta�:</p><p>� A wa�� to w�asnymi r�kami zdoby�e� �w znak?</p><p>� Do us�ug waszej ksi���cej mo�ci!</p><p>� Widz� tedy, �e� nie tylko Ulisses<a l:href="#fn1973" type="note">[1973]</a>, lecz i Achilles<a l:href="#fn1974" type="note">[1974]</a>.</p><p>� Prosty ja �o�nierz, jeno pod Aleksandrem Macedo�skim<a l:href="#fn1975" type="note">[1975]</a> s�u��.</p><p>� Poniewa� lafy<a l:href="#fn1976" type="note">[1976]</a> wa�� nie bierzesz, niech�e ci skarbnik jeszcze dwie�cie czerwonych z�otych za tak cnotliwy tw�j proceder wyp�aci.</p><p>Pan Zag�oba za kolana ksi�cia chwyci� i rzek�:</p><p>� Wasza ksi���ca mo��! Wi�ksza to �aska ni� moje m�stwo, kt�re rade by si� we w�asnej modestii<a l:href="#fn1977" type="note">[1977]</a> ukry�.</p><p>Zaledwie widzialny u�miech b��ka� si� po czarniawej twarzy pana Skrzetuskiego, ale rycerz milcza� i p�niej nawet ani ksi�ciu, ani nikomu o niespokojno�ciach pana Zag�oby przed bitw� nie wspomnia�; za� pan Zag�oba odszed� z min� tak sierdzist�, �e widz�c go, �o�nierze spod innych chor�gwi pokazywali go palcami, m�wi�c:</p><p>� Ten ci to jest, co dzi� najwi�cej dokazywa�.</p><p>Noc zapad�a. Po obu stronach rzeki i stawu zap�on�y tysi�ce ognisk i dymy jako kolumny wznios�y si� ku niebu. Strudzony �o�nierz krzepi� si� jad�em, gorza�k� lub ducha sobie do jutrzejszej bitwy dodawa�, opowiadaj�c czyny dzisiejszej. Ale najg�o�niej rozprawia� pan Zag�oba, chwal�c si� tym, czego dokaza�, i tym, czego by m�g� dokaza�, gdyby mu si� ko� nie rozpar�.</p><p>A </p><p>� Ju� to m�wi� waszmo�ciom � rzek� zwracaj�c si� do oficer�w ksi���cych i szlachty spod chor�gwi Tyszkiewicza<a l:href="#fn1978" type="note">[1978]</a> � �e wielkie bitwy dla mnie nie nowina; do�wiadczy�em ich niema�o i na Multanach, i w Turczech, ale �em pole zale�a�, ba�em si� � nie nieprzyjaci�, bo kto by si� tam chamstwa ba� � ale w�asnej zapalczywo�ci, gdy� zaraz my�la�em, i� mnie zbyt daleko uniesie.</p><p>� Jako� i unios�a wa�ci.</p><p>� Jako� i unios�a! Spytajcie pana Skrzetuskiego! Jakem tylko ujrza� pana Wierszu��a padaj�cego z koniem, zaraz chcia�em, nie pytaj�c, na pomoc mu skoczy�. Ledwo mnie towarzysze powstrzymali.</p><p>� Tak jest! � rzecze pan Skrzetuski. � Musieli�my wa�ci hamowa�.</p><p>� Ale � przerwa� Karwicz � gdzie jest Wierszu��?</p><p>� Pojecha� ju� na podjazd; nie zna on spoczynku.</p><p>� Uwa�cie tedy, mo�ci panowie � m�wi� pan Zag�oba niekontent, �e mu przerwano opowiadanie � jakom t� chor�giew zdoby��</p><p>� To Wierszu�� nie ranny? � pyta� zn�w Karwicz.</p><p>� �Nie pierwsz� to ju� zdoby�em w �yciu, ale �adna nie przysz�a mi z tak� prac��</p><p>� Nie ranny, jeno pot�uczony � odpowiedzia� pan Azulewicz, Tatar � i wody si� napi�, bo pad� g�ow� do stawu.</p><p>� To si� dziwi�, �e ryby nie pozdycha�y � rzek� z gniewem pan Zag�oba � bo od takiej ognistej g�owy musia�a si� woda zagotowa�.</p><p>� Wszelako wielki to kawaler!</p><p>� Nie tak zbyt wielki, skoro do�� by�o na niego p�-Jana. Tfu, z waszmo�ciami dogada� si� nie mo�na! Mogliby�cie si� te� ode mnie nauczy�, jak zdobywa� chor�gwie na nieprzyjacielu�</p><p>Dalsz� rozmow� przerwa� m�odziuchny pan Aksak, kt�ry w tej chwili zbli�y� si� do ogniska.</p><p>� Nowiny przynosz� waszmo�ciom! � rzek� d�wi�cznym, p�dzieci�cym g�osem.</p><p>� Nia�ka pieluch nie upra�a, kot mleko zjad� i farfurka si� st�uk�a � mrukn�� pan Zag�oba.</p><p>Ale pan Aksak nie zwa�a� na t� przym�wk� do swego ch�opi�cego wieku i rzek�:</p><p>� Pu�jana ogniem piek��</p><p>� B�d� psi mieli grzanki! � przerwa� pan Zag�oba.</p><p>� �I czyni zeznania. Uk�ady zerwane. Pan z Brusi�owa ma�o nie szaleje. Chmiel idzie z ca�� pot�g� w pomoc Krzywonosowi.</p><p>� Chmiel? C� to Chmiel! Kto tu sobie co robi z Chmiela? Idzie Chmiel, b�dzie piwo, beczka ort�! Drwimy z Chmiela!� � trzepa� pan Zag�oba tocz�c przy tym gro�nie i dumnie oczyma po obecnych.</p><p>� Idzie wi�c Chmiel, ale Krzywonos na niego nie czeka� i dlatego przegra��</p><p>� Gra� duda, gra� � a� przegra� kiszki�</p><p>� Sze�� tysi�cy mo�ojc�w<a l:href="#fn1979" type="note">[1979]</a> ju� jest w Machn�wce. Wiedzie ich Bohun.</p><p>� Kto? Kto? � spyta� nagle zgo�a innym g�osem Zag�oba.</p><p>� Bohun.</p><p>� Nie mo�e by�!</p><p>� Tak zeznaje Pu�jan.</p><p>� Masz�e, babo, placek! � zawo�a� �a�o�nie pan Zag�oba. � Pr�dko� oni tu mog� by�?</p><p>� We trzech dniach. Wszelako do bitwy id�c, nie b�d� tak �pieszy�, by koni nie zegna�.</p><p>� Ale ja b�d� �pieszy�! � mrukn�� szlachcic. � Anieli Pa�scy, ratujcie� mnie od tego �ajdaka! Odda�bym ch�tnie moj� zdobyt� chor�giew, byle ten paliwoda kark skr�ci�, nim tu dojdzie. <emphasis>Spero</emphasis><a l:href="#fn1980" type="note">[1980]</a>, �e nie b�dziem te� tu d�ugo czeka�. Pokazali�my Krzywonosowi, co umiemy, a teraz czas by spoczynku za�y�. Nienawidz� tak owego Bohuna, �e bez abominacji<a l:href="#fn1981" type="note">[1981]</a> wspomnie� jego diabelskiego nazwiska nie mog�. Otom si� wybra�! Nie mog�em to w Barze<a l:href="#fn1982" type="note">[1982]</a> siedzie�? Licho mnie tu przynios�o�</p><p>� Nie trw� si� wa�� � szepn�� Skrzetuski � bo wstyd! Mi�dzy nami nic ci nie grozi.</p><p>� Nic mi nie grozi? Wa�� go nie znasz! On si� ju� mo�e gdzie mi�dzy ogniami k'nam czo�gnie. (Tu pan Zag�oba obejrza� si� niespokojnie woko�o.) A i na wa�ci on r�wnie zawzi�ty, jak na mnie.</p><p>� Daj�e mi Bo�e z nim si� spotka�! � rzek� pan Skrzetuski.</p><p>� Je�li to ma by� �aska, to wol� jej nie dozna�. Odpuszcz� mu ch�tnie, jako chrze�cijanin, wszystkie krzywdy, ale pod warunkiem, �e go na dwa dni przedtem powiesz�. Nie trwo�� si� ja, ale wa�� nie uwierzysz nawet, jak nadzwyczajna abominacja mnie porywa! Lubi� ja wiedzie�, z kim mam do czynienia: z szlachcicem � to z szlachcicem, z ch�opem � to z ch�opem; ale to diabe� jaki� wcielony, z kt�rym nie wiedzie�, czego si� trzyma�. Wa�y�em ja si� na niema�e z nim rzeczy, ale jakie oczy zrobi�, gdym mu �eb obwi�zywa�, tego ja wa�ci nie wypowiem i w godzin� �mierci pami�ta� b�d�. Nie chc� budzi� licha, p�ki �pi. Na raz sztuka. Waszmo�ci te� powiem, �e� jest niewdzi�cznikiem i o t� niebog� nie dbasz�</p><p>d </p><p>� A to <emphasis>quo modo<a l:href="#fn1983" type="note">[1983]</a></emphasis>?</p><p>� Bo � rzecze pan Zag�oba odci�gaj�c rycerza od ogniska � wa��, swoim wojennym humorom i fantazji dogadzaj�c, wojujesz i wojujesz, a ona tam <emphasis>lacrimis</emphasis><a l:href="#fn1984" type="note">[1984]</a> si� ka�dego dnia zalewa, na pr�no responsu<a l:href="#fn1985" type="note">[1985]</a> czekaj�c. Czego by inny nie uczyni�, ale ju� by dawno mnie wyprawi�, maj�c w sercu afekt prawdziwy i nad jej t�skno�ci� zlitowanie.</p><p>� My�lisz tedy wa�� do Baru wraca�?</p><p>� Cho�by dzi�, bo i mnie jej �al.</p><p>Pan Jan oczy t�skne ku gwiazdom podni�s� i tak m�wi�:</p><p>� Nie pomawiaj�e mnie waszmo�� o nieszczero��, bo B�g mi �wiadek, �e kawa�ka chleba do ust nie wezm� ni n�dznego cia�a snem nie pokrzepi�, �ebym wprz�d o niej nie pomy�la�, a ju� to w sercu moim nikt stalszej nad ni� rezydencji mie� nie mo�e. A �em waszmo�ci z responsem nie wyprawia�, to dlatego, �em sam chcia� jecha�, aby kochaniu folg� da� i nie zw��cz�c, �lubem si� wiekuistym z ni� po��czy�. I nie masz takowych skrzyde� na �wiecie ani takiego lotu, kt�rym bym tam lecie� nie chcia�, do tej niebogi mojej�</p><p>� To czemu wa�� nie lecisz?</p><p>� Bo mi przed bitw� tego czyni� nie wypada�o. �o�nierzem i szlachcicem jestem, przeto o honor dba� musz�</p><p>� Ale dzi� jest po bitwie, <emphasis>ergo</emphasis><a l:href="#fn1986" type="note">[1986]</a>� mo�emy ruszy� cho� zaraz�</p><p>Pan Jan westchn��.</p><p>� Jutro uderzymy na Krzywonosa�</p><p>� Tego to ja, widzi wa��, nie rozumiem. Pobili�cie m�odego Krzywonosa, przyszed� stary Krzywonos; pobijecie starego Krzywonosa, przyjdzie m�ody ten tam (�eby w z�� godzin� nie wym�wi�)� Bohun; pobijecie jego, przyjdzie Chmielnicki. Co u diab�a! Jak tak p�jdzie, to si� lepiej wa�� od razu zesforuj z panem Podbipi�t�; b�dzie dudek z czysto�ci� plus im� Skrzetuski <emphasis>summa facit<a l:href="#fn1987" type="note">[1987]</a></emphasis>: dw�ch dudk�w i czysto��. Daj no wa�pan pok�j, bo dalib�g, pierwszy b�d� kniazi�wn� namawia�, �eby wa�ci rogi przyprawi�a, a tam pan J�drzej Potocki, jak j� ujrzy, to a� skrami parska; czeka� tylko, jak zar�y ko�sk� manier�. Tfu, u licha! �eby mi to jaki m�odzik powiada�, kt�ry bitwy nie zazna� i reputacj� czyni� sobie dopiero potrzebuje, to bym rozumia�, ale nie wa��, co� si� krwie<a l:href="#fn1988" type="note">[1988]</a> o��opa� jak wilk, a pod Machn�wk�, jak mnie powiadano, zabi�e� jakiego� smoka piekielnego czy ludojada. <emphasis>Juro</emphasis><a l:href="#fn1989" type="note">[1989]</a> na ten miesi�c niebieski, �e wa�� co� tu kr�cisz albo� si� tak ju� roz�akomi�, �e krew wolisz ni� �o�nic�.</p><p>Pan Skrzetuski mimo woli na ksi�yc spojrza�, kt�ren<a l:href="#fn1990" type="note">[1990]</a> na wysokim wyiskrzonym niebie p�yn��, jak srebrny korab nad obozem.</p><p>� Mylisz si� wa�� � rzek� po chwili. � Nie we krwi ja smakuj� ani te� na reputacj� zarabiam, ale nie godzi mi si� porzuca� towarzysz�w<a l:href="#fn1991" type="note">[1991]</a> w ci�kiej potrzebie, gdy chor�giew <emphasis>nemine excepto<a l:href="#fn1992" type="note">[1992]</a></emphasis> ma stawa�. W tym honor kawalerski, a to jest �wi�ta rzecz. Co za� do wojny, potrwa ona niezawodnie, gdy� zbyt si� ju� rozwielmo�y�o ta�a�ajstwo; wszelako, skoro Krzywonosowi idzie na pomoc Chmielnicki, to b�dzie przerwa. Albo jutro Krzywonos pole nam da, albo nie. Je�li da, to z pomoc� bo�� s�uszne otrzyma �wiczenie, a potem musimy i�� do spokojniejszego kraju, by te� tchu troch� piersiami z�apa�. Wszak to ju� dwa miesi�ce przesz�o, jak nie �pimy, nie jemy, jeno si� bijem i bijem dzie� i noc, dachu nad g�ow� nie maj�c, na wszystkie nawa�no�ci element�w<a l:href="#fn1993" type="note">[1993]</a> nara�eni. Ksi��� to wielki w�dz, ale i roztropny. Nie porwie si� on tak na Chmielnickiego w kilka tysi�cy ludzi przeciw krociom. Wiem te�, �e p�jdzie ku Zbara�u, tam si� od�ywi, �o�nierz�w<a l:href="#fn1994" type="note">[1994]</a> nowych pozbiera, szlachta si� z ca�ej Rzeczypospolitej do niego zbiegnie � i dopiero� na waln� rozpraw� ruszymy. Jutro tedy ostatni dzie� pracy, a pojutrze b�d� ju� m�g� z waszmo�ci� z czystym sercem do Baru ruszy�. I to jeszcze wa�ci dla uspokojenia dodam, �e �w Bohun �adn� miar� na jutro nie zd��y i w bitwie nie we�mie udzia�u, a cho�by te� i wzi��, mam nadziej�, �e jego ch�opska gwiazda nie tylko przy ksi���cej, ale i przy mojej rycerskiej zblednie.</p><p>� Belzebub to jest wcielony. M�wi�em wa�ci, �e nie lubi� t�oku, ale on gorszy od t�oku, cho� <emphasis>repeto</emphasis><a l:href="#fn1995" type="note">[1995]</a>, �e nie tyle boja�ni, ile wstr�tu do niego przezwyci�y� nie mog�. Ale dobrze. Mniejsza z tym! Jutro tedy garbowanie ch�opskich grzbiet�w, a potem dra�a do Baru! Oj, b�d�� si� te �liczne oczy �mia�y na wa�pana <emphasis>conspectus</emphasis><a l:href="#fn1996" type="note">[1996]</a>! Oj, b�dzie�e si� to liczko p�oni�. A ju� to powiem wa�ci, �e i mnie do niej t�skno, bo j� jako ojciec mi�uj�. I nie dziw. Syn�w <emphasis>legitime natos<a l:href="#fn1997" type="note">[1997]</a></emphasis> nie mam, fortuna daleko, bo a� w Turczech, gdzie mi j� poga�scy komisarze kradn�, i �yj� jako sierota na tym �wiecie, a na staro�� chyba do pana Podbipi�ty, do Myszykiszek na rezydenta p�jd�.</p><p>� B�dzie to inaczej, niech wa�ci g�owa nie boli. Za to, co� dla nas uczyni�, ju� te� ci nadto wdzi�czno�ci okaza� nie mo�em.</p><p>Dalszej rozmowie przeszkodzi� jaki� oficer, kt�ry przechodz�c tu� obok spyta�:</p><p>� A kto tam stoi?</p><p>� Wierszu��! � zawo�a� pan Skrzetuski poznaj�c po g�osie. � Z podjazdu?</p><p>� Tak jest. A teraz od ksi�cia.</p><p>� Co tam s�ycha�?</p><p>� Bitwa jutro. Nieprzyjaciel grobl� poszerza, mosty na Styrze i na S�uczy stawi, chc�c si� do nas dosta� koniecznie.</p><p>� A c� ksi��� na to?</p><p>� Ksi��� powiedzia�: dobrze!</p><p>� I nic wi�cej?</p><p>� Nic. Nie kaza� przeszkadza�, a tam siekiery a� hucz�! Do rana b�d� pracowa�.</p><p>� J�zyka dosta�e�?</p><p>� Porwa�em siedmiu. Wszyscy zeznaj�, i� o Chmielnickim s�yszeli, �e idzie, ale podobno jeszcze daleko. Co za noc!</p><p>� Widno jak w dzie�. A jak ci tam po upadku?</p><p>� Ko�ci bol�. Id� podzi�kowa� naszemu Herkulesowi<a l:href="#fn1998" type="note">[1998]</a>, a potem spa�, bom strudzon. �eby cho� ze dwie godziny podrzema�!</p><p>� Dobranoc!</p><p>� Dobranoc!</p><p>� P�jd� i waszmo�� � rzek� pan Skrzetuski do Zag�oby � bo p�no, a jutro praca.</p><p>� A pojutrze podr� � przypomnia� pan Zag�oba.</p><p>Poszli i odm�wiwszy pacierze, pok�adli si� ko�o ognia.</p><p>Wkr�tce te� ogniska pocz�y gasn�� jedne po drugich. Ob�z obwija�a ciemno�� i tylko ksi�yc rzuca� na� srebrne blaski, kt�rymi roz�wieca� coraz to nowe grupy �pi�cych. Cisz� przerywa�o tylko og�lne pot�ne chrapanie i nawo�ywania stra�nik�w czuwaj�cych za obozem.</p><p>Ale sen nie na d�ugo sklei� ci�kie powieki �o�nierzy. Zaledwie pierwszy brzask zabieli� cienie nocy, gdy we wszystkich ko�cach obozu zabrzmia�y tr�bki na �wstawaj�!</p><p>W godzin� potem ksi��� ku wielkiemu zdziwieniu rycerstwa cofa� si� na ca�ej linii.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXXII</p></title><p>Ale by�o to cofanie si� lwa, kt�ry potrzebuje miejsca do skoku.</p><p>Ksi��� umy�lnie pu�ci� Krzywonosa za przepraw�, by tym wi�ksz� zada� mu kl�sk�. W samym pocz�tku bitwy uderzy� po koniu i pocz�� niby ucieka�, co widz�c Ni�owcy<a l:href="#fn1999" type="note">[1999]</a> i czer�<a l:href="#fn2000" type="note">[2000]</a> rozerwali swe szyki, aby go dogoni� i otoczy�. Wtedy ksi��� zwr�ci� si� nagle i ca�� jazd� od razu na nich uderzy� tak strasznie, �e ani przez chwil� oporu da� nie mogli. Gnano ich tedy mil� do przeprawy, potem przez mosty, groble i p� mili a� do taboru, siek�c i morduj�c bez mi�osierdzia, a bohaterem dnia tego by� szesnastoletni pan Aksak, kt�ren pierwszy uderzy� i pierwszy pop�och rozni�s�. Z takim te� tylko wojskiem, starym i wy�wiczonym, m�g� ksi��� na podobne puszcza� si� fortele i ucieczk� zmy�la�, kt�ra w ka�dych innych szykach mog�a na prawdziw� si� zmieni�. Ale za to drugi ten dzie� daleko ci�sz� jeszcze sko�czy� si� dla Krzywonosa kl�sk�. Pobrano wszystkie polowe dzia�a, mn�stwo chor�gwi, mi�dzy nimi kilkana�cie koronnych wzi�tych przez Zaporo�c�w pod Korsuniem<a l:href="#fn2001" type="note">[2001]</a>. Gdyby piechoty Koryckiego, Osi�skiego i armaty Wurcla mog�y za jazd� nad��y�, wzi�to by za jednym zamachem i tabor. Ale nim nadesz�y, zrobi�a si� noc i nieprzyjaciel oddali� si� ju� znacznie, tak �e go niepodobna by�o dosi�gn��. Wszelako Za�wilichowski zdoby� po�ow� taboru, a w nim ogromne zapasy broni i �ywno�ci. Czer� ju� po dwakro� porywa�a Krzywonosa chc�c go ksi�ciu wyda� i zaledwie obietnic� natychmiastowego powrotu do Chmielnickiego zdo�a� si� z jej r�k uratowa�. Ucieka� te� z pozosta�� po�ow� taboru, zdziesi�tkowany, zbity, zrozpaczony, i nie opar� si� a� w Machn�wce, dok�d nadszed�szy, Chmielnicki kaza� go w chwili pierwszego gniewu za szyj� do armaty na �a�cuchu przyku�.</p><p>I dopiero gdy pierwszy gniew min��, wspomnia� hetman zaporoski, �e przecie nieszcz�sny Krzywonos ca�y Wo�y� krwi� obla�, �e Po�onne zdoby�, tysi�ce dusz szlacheckich na tamten �wiat wys�a�, a cia�a zostawi� bez pogrzebu, i wsz�dy by� zwyci�ski, dop�ki si� z Jeremim nie spotka�. Za te zas�ugi ulitowa� si� nad nim hetman zaporoski i nie tylko od armaty go zaraz kaza� odczepi�, ale do dow�dztwa go przywr�ci� i na Podole na nowe zdobycze i rzezie wys�a�.</p><p>A tymczasem ksi��� og�osi� swemu wojsku tyle po��dany wypoczynek. W ostatniej bitwie ponios�o te� i ono znaczne straty, zw�aszcza przy szturmach jazdy na tabor, zza kt�rego bronili si� Kozacy r�wnie zaci�cie, jak zr�cznie. Poleg�o w�wczas do pi�ciuset �o�nierza. Pu�kownik Mokrski, ci�ko ranny, wkr�tce ducha wyzion��; postrzelony by�, lubo<a l:href="#fn2002" type="note">[2002]</a> nieszkodliwie, i pan Kuszel, i Polanowski, i m�ody pan Aksak, a pan Zag�oba, kt�ren oswoiwszy si� z t�okiem, m�nie razem z innymi stawa�, uderzony dwukrotnie cepem, rozchorza� na krzy�e i ruszy� si� nie mog�c, na pow�zce Skrzetuskiego jak martwy le�a�.</p><p>Pomiesza� wi�c los zamiar jechania do Baru<a l:href="#fn2003" type="note">[2003]</a>, bo nie mogli ruszy� zaraz, tym bardziej �e ksi��� pana Skrzetuskiego na czele kilku chor�gwi a� pod Zas�aw<a l:href="#fn2004" type="note">[2004]</a> wys�a�, by tam zebrane kupy czerni wydusi�. Poszed� rycerz, s�owa o Barze przed ksi�ciem nie wspomniawszy, i przez pi�� dni pali� i �cina�, p�ki okolicy nie oczy�ci�.</p><p>Na koniec i ludzie strudzili si� ju� bardzo nieustann� walk�, dalekimi pochodami, zasadzkami, czuwaniem, postanowi� wi�c wraca� do ksi�cia, o kt�rym mia� wiadomo��, �e do Tarnopola<a l:href="#fn2005" type="note">[2005]</a> si� uda�.</p><p>Wigili� powrotu, zatrzymawszy si� w Suchorzy�cach nad Chomorem, roz�o�y� pan Jan chor�gwie po wsi, a sam stan�� na nocleg w chacie ch�opskiej, poniewa� za� wielce by� niewywczasem i prac� wyczerpany, zasn�� zaraz i spa� kamiennym snem ca�� noc.</p><p>Nad ranem, wp� senny jeszcze, wp� przebudzony, j�� majaczy� i marzy�. Dziwne obrazy pocz�y mu si� przesuwa� przed oczyma. Wi�c zdawa�o mu si� naprz�d, �e jest w �ubniach<a l:href="#fn2006" type="note">[2006]</a>, jakby z nich nigdy nie wyje�d�a�, �e �pi w swojej izbie w cekhauzie<a l:href="#fn2007" type="note">[2007]</a> i �e Rz�dzian, jako zwykle rankiem, krz�ta si� ko�o jego odzie�y i do wstawania mu j� przygotowywa<a l:href="#fn2008" type="note">[2008]</a>.</p><p>Z wolna jednak�e jawa pocz�a rozprasza� przywidzenia. Przypomnia� sobie rycerz, i� jest w Suchorzy�cach, nie w �ubniach � jedna tylko posta� pacholika nie rozp�ywa�a si� we mg��. I widzia� go ci�gle pan Skrzetuski siedz�cego pod oknem na zydlu i zaj�tego smarowaniem rzemieni u pancerza, kt�re od upa�u pokurczy�y si� by�y znacznie.</p><p>Wszak�e ci�gle jeszcze my�la�, �e to senna mara broi, wi�c przymkn�� na nowo oczy.</p><p>Po chwili otworzy� je. Rz�dzian siedzia� ci�gle pod oknem.</p><p>� Rz�dzian! � krzykn�� pan Jan. � Ty�e� to, czyli tw�j duch?</p><p>A ch�opak przestraszy� si� nag�ego wo�ania, wi�c pancerz upu�ci� z brz�kiem na pod�og�, r�ce rozstawi� i rzek�:</p><p>� O dla Boga! Czego to jegomo�� tak krzyczy? Za� tam jaki duch! �yw jestem i zdrowy.</p><p>� I wr�ci�e�?</p><p>� Albo to mnie jegomo�� wyp�dza�?</p><p>� P�jd� tu do mnie, niech ci� u�cisn�!</p><p>Wierny pacholik przypad� do pana i za kolana obj��, a za� pan Skrzetuski ca�owa� go w g�ow� z rado�ci� wielk� i powtarza�:</p><p>� �yw jeste�! �yw jeste�!</p><p>� O m�j jegomo��! Od rado�ci m�wi� nie mog�, �e te� jegomo�cine cia�o jeszcze w zdrowiu ogl�dam� O dla Boga!� Ino jegomo�� tak wrzasn��, �e a�em pancerz upu�ci�� Rzemieniska si� pokurczy�y� wida� nijakiej pos�ugi jegomo�� nie mia�� Chwa�a� ci, Bo�e, chwa�a� o moje panisko kochane!</p><p>� Kiedy�e� przyjecha�?</p><p>� A dzi� w nocy.</p><p>� I czemu�e� mnie nie obudzi�?</p><p>� O! Mia�bym budzi�?! Rano przyszed�em szatki wzi��</p><p>� Sk�de� przyjecha�?</p><p>� A z Huszczy.</p><p>� C�e� tam robi�, co si� z tob� dzia�o? M�w, opowiadaj!</p><p>� To, widzi jegomo��, przyjechali Kozacy do Huszczy pana wojewod� brac�awskiego<a l:href="#fn2009" type="note">[2009]</a> rabowa� i pali�, a ja tam ju� pierwej by�em, bom tam z ojcem Patronim �ask� przyjecha�, kt�ren mnie od Chmielnickiego do Huszczy zabra�; bo jego do Chmielnickiego pan wojewoda z listami przys�a�. Wi�c ja si� z nim zabra�em z powrotem, a teraz Kozacy Huszcz� spalili i ojca Patroniego za jego serce ku nam zamordowali, co by pewnie i pana wojewod� potka�o, gdyby si� tam znajdowa�, cho� on tak�e b�ahocze�ciwy<a l:href="#fn2010" type="note">[2010]</a> i wielki ich dobrodziej�</p><p>� M�w�e tedy jasno i nie mieszaj, bo zrozumie� nie mog�. To� ty u Kozak�w, u Chmiela, przesiadywa� czy jak?</p><p>� Ju�ci, �e u Kozak�w. Bo jak mnie ogarn�li w Czehrynie<a l:href="#fn2011" type="note">[2011]</a>, tak mnie mieli za swego i trzymali. Niech no si� jegomo�� ubiera� M�j Bo�e, a takie wszystko poniszczone, �e i w r�k� nie ma co wzi��! Bodaj�e ci�!� M�j jegomo��, ju� te� niech si� jegomo�� nie sierdzi, �em ja tego listu, co jegomo�� z Kudaku<a l:href="#fn2012" type="note">[2012]</a> pisa�, w Roz�ogach nie odda�, ale mi go ten z�odziej Bohun wydar�; i gdyby nie �w gruby szlachcic, to i �ywota bym zby�.</p><p>� Wiem, wiem. Nie twoja wina. Ten gruby szlachcic jest w obozie. On mi wszystko opowiada� tak w�a�nie, jak by�o. A te� i pann� Bohunowi wykrad�, kt�ra w dobrym zdrowiu w Barze �ywie.</p><p>� O, to chwa�a Bogu! Wiedzia�em te�, �e jej Bohun nie dosta�. To ju� pewno weselisko niezad�ugo.</p><p>� Pewnie, �e tak. St�d zaraz ruszymy wedle ordynansu<a l:href="#fn2013" type="note">[2013]</a> do Tarnopola, a stamt�d do Baru<a l:href="#fn2014" type="note">[2014]</a>.</p><p>� Bogu najwy�szemu dzi�ki. Chyba� on si� powiesi � �w Bohun � ale ju� jemu czarownica przepowiada�a, �e on tej, o kt�rej my�li, nigdy nie dostanie i �e Lach j� posi�dzie, a ten Lach to pewnie jegomo��.</p><p>� Sk�d�e ty o tym wiesz?</p><p>� Bom s�ysza�. Musz� ju� ja dokumentnie wszystko jegomo�ci opowiedzie�, a jegomo�� niech si� tymczasem ubiera, bo te� i �niadanie dla nas warz�. Ow�, jakem wyjecha� t� czajk�<a l:href="#fn2015" type="note">[2015]</a> z Kudaku, take�my jechali okrutnie d�ugo, bo pod wod�, a do tego popsowa�a<a l:href="#fn2016" type="note">[2016]</a> nam si� czajka i trzeba by�o naprawia�. Jedziemy tedy, jedziemy, m�j jegomo��, jedziemy�</p><p>� Jedziecie, jedziecie!� � przerwa� zniecierpliwiony pan Jan.</p><p>� I przyjechali�my do Czehryna. A co mnie tam spotka�o, to ju� jegomo�� wie.</p><p>� To ju� wiem.</p><p>� Ow� le�� ja w stajni, �wiata bo�ego nie widz�. A wtem przyszed� Chmielnicki, zaraz po odje�dzie Bohunowym, z okrutn� si�� zaporosk�. A �e to poprzednio pan hetman wielki pokara� czehry�c�w<a l:href="#fn2017" type="note">[2017]</a> za afekt dla Zaporo�c�w i wiele ludzi by�o w mie�cie pobitych i poranionych, wi�c oni my�leli, �e ja tak�e z tych, i dlatego nie tylko mnie nie dobili, ale jeszcze dali wygod�, opatrunek i Tatarom wzi�� nie dozwolili, chocia� oni im na wszystko pozwalaj�. Przyszed�szy ja tedy do przytomno�ci, my�l�, co mam robi�? A ci z�odzieje pod Korsu�<a l:href="#fn2018" type="note">[2018]</a> przez ten czas poszli i tam pan�w hetman�w pobili. O m�j jegomo��, co moje oczy widzia�y, tego nie wypowiedzie�! Oni za� nic nie ukrywali, wstydu nijakiego nie znaj�c i �e to za swego mi� mieli. A ja my�l�: ucieka� czy nie ucieka�? Alem widzia�, �e bezpieczniej zosta�, p�ki si� lepsza okazja nie trafi. Kiedy to zacz�li zwozi� spod Korsunia makaty, rz�dy, srebra, kredensy<a l:href="#fn2019" type="note">[2019]</a>, klejnoty� Oj! Oj! M�j jegomo�� � ma�o �e mi si� serce nie rozpuk�o i oczy z g�owy nie wylaz�y. To ci tacy zb�je sze�� �y�ek srebrnych za talera, a potem za kwart� w�dki sprzedawali, a guz z�oty albo zapink�, albo trz�sienie od czapki to mog�e� i za p� kwarty dosta�. Tak ja sobie my�l�: co mam po pr�nicy siedzie�?� Niech�e skorzystam! Da-li B�g wr�ci� kiedy do Rz�dzian, na Podlasie, gdzie rodziciele mieszkaj�, to im oddam, bo oni tam maj� proces z Jaworskimi, co ju� pi��dziesi�t lat trwa, a nie ma za co go d�u�ej prowadzi�. Wi�c nakupi�em, m�j jegomo��, tyle wszelakiego dobra, �em na dwa konie �adowa� musia�, maj�c to sobie za pocieszenie w smutkach moich, bo mi za jegomo�cia okrutnie by�o t�skno.</p><p>� Oj, Rz�dzian, zawsze� jednaki! Ze wszystkiego musisz mie� korzy��.</p><p>� �e mnie B�g pob�ogos�awi�, to c� z�ego? Ja przecie nie kradn�, a �e mnie jegomo�� da� trzosik na drog� do Roz�og�w, to oto jest! Moje prawo odda�, bom te� do Roz�og�w nie dojecha�.</p><p>Tak m�wi�c pacholik odpi�� pas, wyj�� trzosik i po�o�y� go przed rycerzem, a pan Skrzetuski u�miechn�� si� i rzek�:</p><p>� Kiedy ci tak dobrze sz�o, to� pewnie ode mnie bogatszy, ale ju� trzymaj i ten trzosik.</p><p>� Dzi�kuj� pokornie jegomo�ci. Zebra�o si� troch� � bo�a �aska! B�d� si� rodziciele cieszyli i dziadu�, co ma dziewi��dziesi�t lat. A ju� Jaworskich to chyba do ostatniego grosza sprocesuj� i z torbami ich puszcz�. Jegomo�� te� skorzysta, bo ju� tego pasa kropiastego, co mi jegomo�� w Kudaku<a l:href="#fn2020" type="note">[2020]</a> obieca�, nie b�d� przypomina�, cho� mi si� bardzo uda�.</p><p>� Bo� ju� przypomnia�, o taki synu! Prawdziwy z ciebie <emphasis>lupus insatiabilis<a l:href="#fn2021" type="note">[2021]</a>!</emphasis> Nie wiem ja, gdzie ten pas, ale� skorom obieca�, to dam, nie ten, to inny.</p><p>� Dzi�kuj� pokornie jegomo�ci � rzek� pacholik obejmuj�c pa�skie kolana.</p><p>� Mniejsza z tym! Praw�e dalej, co� spotka�o.</p><p>� B�g tedy da� korzy�� mi�dzy rozb�jnikami. Jeno tym si� trapi�em, �em nie wiedzia�, co si� z jegomo�ci� dzieje, i tym, �e Bohun pann� zagarn��. A� tu daj� zna�, �e on w Czerkasach<a l:href="#fn2022" type="note">[2022]</a> le�y, ledwie �yje, bo przez kniazi�w poszczerbion. Tak ja do Czerkas: jak to jegomo�� wie, �e umiem plaster przy�o�y� i rany opatrzy�. A ju� mnie z tego znali. Tak mnie tam Doniec pu�kownik wys�a� i sam ze mn� pojecha�, bym onego zb�ja opatrywa�. Dopiero� mi ci�ar z serca spad�, bom si� dowiedzia�, �e nasza panna usz�a z onym szlachcicem. Poszed�em tedy do Bohuna. My�l�: pozna, nie pozna? A on w gor�czce le�a�, wi�c z pocz�tku nie pozna�. P�niej za� pozna� i m�wi mi: �Ty� z listem do Roz�og�w jecha�?� Rzekn�: �Ja.� A on znowu: �Tom ja ciebie w Czehrynie rozszczepi�?� �Tak jest.� �To ty (prawi) s�u�ysz panu Skrzetuskiemu?� Dopiero kiedy nie zaczn� �ga�: �Nikomu ja ju� (m�wi�) nie s�u��. Wi�cej ja krzywd ni� dobrego w tej s�u�bie zazna�, wi�c wola�em na swobod� do Kozak�w p�j��, a waszmo�ci ju� dziesi�� dni pilnuj� i do zdrowia doprowadz�!� Wi�c on uwierzy� i do wielkiej ze mn� konfidencji<a l:href="#fn2023" type="note">[2023]</a> przyszed�. Dowiedzia�em si� te� od niego, �e Roz�ogi spalone, �e kniazi�w dw�ch zabi�, a inni zas�yszawszy o tym chcieli naprz�d do naszego ksi�cia i��, ale �e nie mogli, wi�c do wojska litewskiego uciekli. Ale najgorzej, jak tego grubego szlachcica wspomnia�, to tak z�bami, m�wi� jegomo�ci, zgrzyta�, jakby kto orzechy gryz�.</p><p>� D�ugo chorowa�?</p><p>� D�ugo, d�ugo, bo zrazu mu si� rany goi�y, potem si� za� otwiera�y, gdy� si� z pocz�tku nie zaszanowa�. Ma�o ja si� to nocy przy nim wysiedzia�em (�eby go usiekli), jak przy kim dobrym. A trzeba jegomo�ci wiedzie�, �em ja sobie na zbawienie duszy poprzysi�g�, �e mu za moj� krzywd� zap�ac�, i tego ja, m�j jegomo��, dotrzymam, cho�bym ca�e �ycie mia� za nim chodzi�, bo mnie niewinnego tak sponiewiera� i pot�uk� jako psa, a ja te� nie �aden cham jestem. Ju� on musi zgin�� z mojej r�ki, chyba go kto inny wcze�niej zabije. To m�wi� jegomo�ci, �e ze sto razy mia�em okazj�, bo cz�sto nikogo przy nim nie by�o pr�cz mnie. My�la�em sobie tedy: zali<a l:href="#fn2024" type="note">[2024]</a> mam go pchn�� czy nie? � Ale mi by�o wstyd tak go �ga� w �o�u le��cego.</p><p>� To ci si� chwali, �e� go <emphasis>aegrotum et inarmem</emphasis><a l:href="#fn2025" type="note">[2025]</a> nie mordowa�. Ch�opska by�aby to sprawa, nie szlachecka.</p><p>� Ano, widzi jegomo��, ja te� tak samo my�la�em. Jeszczem sobie wspomnia�, �e jak mnie z domu rodziciele wyprawiali, tak mnie dziadu� prze�egna� i powiada: �Pami�taj, kpie, �e� szlachcic, i ambicj� miej, wiernie s�u�, ale poniewiera� si� nie daj.� M�wi� te�, �e jak szlachcic po ch�opsku sobie post�pi, to Pan Jezus p�acze. A jam spami�ta� termin i tego si� wystrzegam. Musia�em wi�c okazji poniecha�. A tu konfidencja coraz to wi�ksza! Nieraz pyta mnie: �Czym ja tobie nagrodz�?� To ja: �Czym waszmo�� b�dziesz chcia�.� I nie mog� si� skar�y�, opatrzy� mnie hojnie, a ja te� wzi��em, bo my�l� sobie: po co ma w zb�jeckich r�kach zostawa�? Przez niego i inni te� mi dawali, bo m�wi� jegomo�ci, �e tam �aden tak kochany nie jest jako on, i od Ni�owych<a l:href="#fn2026" type="note">[2026]</a>, i od czerni, chocia� w ca�ej Rzeczypospolitej nie masz szlachcica, kt�ren by taki kontempt<a l:href="#fn2027" type="note">[2027]</a> dla czerni mia�, jak on�</p><p>Tu Rz�dzian pocz�� g�ow� kr�ci�, jakby sobie co� przypomina� i czemu� si� dziwi�, a po chwili tak dalej m�wi� pocz��.</p><p>� Dziwny to jest cz�ek i trzeba przyzna�, �e ma wcale szlacheck� fantazj�. A t� pann� to on mi�uje! Mi�uje! Mocny Bo�e! Jak tylko troch� ozdrowia�, przychodzi�a do niego Do�c�wna, �eby mu to wr�y�. I wr�y�a, ale nic dobrego. Bezecna to olbrzymka, z diab�ami w komityw� wchodzi� ale dziewczysko ho�e. Jak si� za�mieje, to przysi�g�by�, �e koby�a na ��ce r�y. Z�biska bia�e pokazuje, taka mocna, �e pancerz mo�e rozedrze�, a jak chodzi, a� si� ziemia trz�sie. I wida� z dopuszczenia bo�ego co� sobie do mnie upatrzy�a, �e jej si� uroda moja podoba�a. To, bywa�o, nie przejdzie ko�o mnie, �eby mnie za �eb albo za r�kaw nie poci�gn�� albo nie szturchn�� � i nieraz m�wi: �Chod�!� A jam si� ba�, �eby mi czarny gdzie na osobno�ci karku nie skr�ci�, bo zaraz by wszystko, com zebra�, przepad�o. Wi�c jej odpowiadam: �Ma�o to masz innych!� A ona: �Uda�e� mi si�, chocia�e� dzieciuch! Uda�e� mi si�.� �Posz�a precz, basetlo!� To ona zn�w: �Uda�e� mi si�! Uda�e� mi si�!�</p><p>� I widzia�e� wr�by?</p><p>� Widzia�em, s�ysza�em. Dymiska jakie�, syki, piski, jakie� cienie, a�em truchla�. Ona za�, w �rodku stoj�c, brwi czarne w koz�a postawi i powtarza: �Lach przy niej! Lach przy niej! Czy�u! Huku � czy�u� Lach przy niej!� To zn�w pszenicy na sito nasypie i patrzy, a ziarnka to tak chodz� jak robactwo i: �Czy�u! Huku! Czy�u! Lach przy niej!� � Ej! M�j jegomo��! �eby to nie taki zb�j, to by �al by�o patrzy� na t� jego desperacj� po ka�dej wr�bie. Bywa�o, zblednie jak giez�o, na wznak padnie, r�ce nad g�ow� za�amie i zawodzi, i skowyta, i prosi si�, i przeprasza panienk�, �e jako gwa�townik do Roz�og�w przyszed�, �e braci jej pobi�: �Gdzie ty, zazula? Gdzie ty, jedyna? (prawi) � ja by na r�ku ciebie nosi�, a teraz nie �y� mnie bez ciebie!� Ju� ja ci� (prawi) r�k� nie tkn�, tw�j rab<a l:href="#fn2028" type="note">[2028]</a> b�d�, byle oczy na ci� patrzy�y.� To zn�w pana Zag�ob� wspomni i zgrzyta, i z�bami �o�e k�sa, p�ki go sen nie obali, ale jeszcze i przez sen j�czy a wzdycha.</p><p>� Ale nigdy mu dobrze nie wr�y�a?</p><p>� Ju� potem nie wiem, m�j jegomo��, bo on ozdrawia�, a ja si� te� od niego odczepi�em. Przyjecha� ksi�dz �asko, wi�c mnie Bohun to zrobi�, �e mog�em z nim do Huszczy jecha�. Oni tam, zb�je, wiedzieli, �e dobra wszelakiego troch� mam, a jam te� nie ukrywa�, �e jad� rodzicieli wspom�c.</p><p>� I nie zrabowali ci�?</p><p>� Mo�e byliby to uczynili, ale szcz�ciem, Tatar�w wtedy nie by�o, a Kozacy nie �mieli dla strachu przed Bohunem. Zreszt� ju� oni mnie ca�kiem za swego maj�. Kaza� mi przecie sam Chmielnicki s�ucha� a donosi�, co si� b�dzie u wojewody brac�awskiego m�wi�o, je�li si� jacy panowie zjad�� Niech mu tam kat �wieci! Przyjecha�em tedy do Huszczy, a� tu przysz�y podjazdy Krzywonosowe i ojca �aska zabi�y, a jam po�ow� swojego dobra zakopa�, a z po�ow� tu uciek�em zas�yszawszy, �e jegomo�� gromi ko�o Zas�awia. Bogu najwy�szemu niech b�dzie chwa�a, �em jegomo�ci w dobrym zdrowiu i humorze zasta� i �e si� jegomo�ci weselisko szykuje� To ju� b�dzie koniec wszystkiego z�ego. M�wi�em ja tym z�odziejom, co na ksi�cia, naszego pana, szli, �e ju� nie wr�c�. Maj� teraz! Mo�e te� i wojna si� ju� sko�czy.</p><p>� Gdzie tam! Teraz si� z samym Chmielnickim dopiero zacznie.</p><p>� A jegomo�� b�dzie po weselu wojowa�?</p><p>� Za� my�la�e�, �e mnie tch�rz po weselu obleci?</p><p>� Ej, nie my�la�em! Wiem ja, �e kogo obleci, to jegomo�ci nie obleci, jeno tak si� pytam, bo jak rodzicielom odwioz� to, com zebra�, chcia�bym te� z jegomo�ci� p�j��. Mo�e te� B�g mi dopomo�e z mojej krzywdy si� Bohunowi wyp�aci�, bo kiedy zdrad� nie przystoi, to gdzie� ja jego znajd�, je�li nie w polu. On si� nie b�dzie chowa��</p><p>� Taki� zawzi�ty?</p><p>� Ka�dy niech b�dzie przy swoim. A ja, jakom sobie obieca�, tak i do Turek bym za nim pojecha�. Ju� nie mo�e inaczej by�. A teraz ja z jegomo�ci� do Tarnopola pojad�, a potem na wesele. Ale czemu to jegomo�� do Baru na Tarnopol jedzie? W�dy�<a l:href="#fn2029" type="note">[2029]</a> to nie po drodze.</p><p>� Bo musz� chor�gwie odprowadzi�.</p><p>� Rozumiem, m�j jegomo��.</p><p>� Teraz daj co zje�� � rzek� pan Skrzetuski.</p><p>� Ju� ja o tym my�la�em. Brzuch to grunt.</p><p>� Zaraz po �niadaniu ruszymy.</p><p>� To i chwa�a Bogu, cho� koniska mam zmizerowane okrutnie.</p><p>� Ka�� ci da� powodnego. B�dziesz ju� na nim je�dzi�.</p><p>� Dzi�kuj� pokornie jegomo�ci! � rzek� Rz�dzian, u�miechaj�c si� z zadowoleniem na my�l, �e licz�c trzosik i pas kropiasty, trzeci to ju� go dar spotyka.</p></section></section><section><section><title><p>Rozdzia� XXXIII</p></title><p>Jecha� wi�c pan Skrzetuski na czele chor�gwi ksi���cych do Zbara�a<a l:href="#fn2030" type="note">[2030]</a>, nie do Tarnopola, bo przyszed� nowy ordynans<a l:href="#fn2031" type="note">[2031]</a>, �e tam ma i��, a po drodze opowiada� wiernemu pacholikowi swoje w�asne przygody, jako w niewol� na Siczy<a l:href="#fn2032" type="note">[2032]</a> by� pojman, jako d�ugo w niej przeby� i ile przecierpia�, zanim go Chmielnicki wypu�ci�. Szli wolno, bo cho� woz�w i ci�ar�w nie prowadzili, wszelako droga wypad�a im krajem tak zniszczonym, �e o �ywno�� dla ludzi i koni z najwi�kszym trudem trzeba si� by�o stara�. Gdzieniegdzie spotykali gromady ludzi wyn�dznia�ych, zw�aszcza kobiet z dzie�mi, kt�re Boga prosi�y o �mier� lub nawet o niewol� tatarsk�, gdy� przynajmniej je�� by im w p�tach dawano. A by� to przecie� czas �niw w tej bujnej, mlekiem i miodem p�yn�cej ziemi, ale podjazdy Krzywonosowe zniszczy�y wszystko, co si� tylko zniszczy� da�o, a resztki mieszka�c�w �ywi�y si� kor� drzewn�. Dopiero w pobli�u Jampola<a l:href="#fn2033" type="note">[2033]</a> weszli rycerze w kraj wojn� jeszcze nie tyle zmordowany i ju� maj�c wywczasy lepsze i spy�y<a l:href="#fn2034" type="note">[2034]</a> obfito��, szli �piesznymi pochodami ku Zbara�owi, do kt�rego w pi�� dni od wyruszenia z Suchorzyniec dojechali.</p><p>W Zbara�u zjazd by� wielki. Ksi��� Jeremi zatrzyma� si� tam z ca�ym wojskiem, a pr�cz tego zjecha�o si� �o�nierstwa i szlachty niema�o. Wojna wisia�a w powietrzu, o niej tylko m�wiono; miasto i okolica roi�y si� zbrojnym ludem. Partia pokojowa w Warszawie, podtrzymywana w nadziejach swych przez pana Kisiela, wojewod� brac�awskiego<a l:href="#fn2035" type="note">[2035]</a>, nie wyrzek�a si� wprawdzie jeszcze uk�ad�w i zawsze wierzy�a, i� mo�na b�dzie nimi burz� za�egna�, ale zrozumia�a jedno, �e uk�ady natenczas tylko skutek mie� mog�, gdy na poparcie ich stanie pot�na armia. Tote� konwokacja<a l:href="#fn2036" type="note">[2036]</a> odby�a si� w�r�d gr�b wojennych i grzmot�w, jakie zwyk�y burz� poprzedza�. Og�oszono pospolite ruszenie, �ci�gano wojska kwarciane, a cho� kanclerz i regimentarze jeszcze wierzyli w pok�j, przecie humor wojenny przewa�a� w duszach szlacheckich. Pogromy dokonane przez Wi�niowieckiego rozpali�y wyobra�ni�. Umys�y p�on�y ��dz� zemsty nad ch�opstwem i ��dz� odwetu za ��te Wody, za Korsu�<a l:href="#fn2037" type="note">[2037]</a>, za krew tylu tysi�cy m�cze�sk� �mierci� zmar�ych, za ha�b� i upokorzenia� Imi� strasznego ksi�cia rozb�ys�o s�onecznym blaskiem s�awy � by�o na wszystkich ustach, we wszystkich sercach, a z tym imieniem w parze rozlega�o si� od brzeg�w Ba�tyku a� po Dzikie Pola<a l:href="#fn2038" type="note">[2038]</a> z�owrogie s�owo: Wojna!</p><p>Wojna! Wojna! Zwiastowa�y j� i znaki na niebie, i rozp�omienione twarze ludzkie, i b�yskania miecz�w, i nocne wycia ps�w przed chatami, i r�enie koni krew wietrz�cych. Wojna! Herbowy lud po wszystkich ziemiach, powiatach, dworach i za�ciankach wyci�ga� stare zbroice i miecze z lamus�w, m�odzie� �piewa�a pie�ni o Jeremim, a niewiasty modli�y si� przed o�tarzami. I ruszy�y si� zbrojne ludyszcza, zar�wno w Prusiech<a l:href="#fn2039" type="note">[2039]</a>, Inflantach<a l:href="#fn2040" type="note">[2040]</a>, jak w Wielkopolsce i rojnym Mazowszu, a� hen do bo�ych szczyt�w tatrza�skich i ciemnych bor�w Beskidu.</p><p>I wojna le�a�a w sile rzeczy. Rozb�jniczy ruch Zaporo�a i ludowe powstanie ukrai�skiej czerni potrzebowa�y jakich� wy�szych hase� ni� rze� i rozb�j, ni� walka z pa�szczyzn� i z magnackimi latyfundiami. Zrozumia� to dobrze Chmielnicki i korzystaj�c z tlej�cych rozdra�nie�, z obop�lnych nadu�y� i ucisk�w, jakich nigdy w onych surowych czasach nie brak�o, socjaln� walk� zmieni� w religijn�, roznieci� fanatyzm ludowy i zaraz w pocz�tkach przepa�� mi�dzy oboma obozami wykopa� � przepa��, kt�r� nie pergaminy i uk�ady, ale krew tylko mog�a wype�ni�.</p><p>I pragn�c z duszy uk�ad�w, siebie tylko i w�asn� pot�g� chcia� ubezpieczy� � a potem?� Co mia�o by� potem, hetman zaporoski nie my�la�, w przysz�o�� nie patrzy� i nie dba� o ni�.</p><p>Nie wiedzia� jednak, �e owa stworzona przeze� przepa�� tak jest wielka, i� �adne uk�ady nie wyr�wnaj� jej nawet na taki czas, jakiego on sam, Chmielnicki, m�g� potrzebowa�. Bystry polityk nie odgad�, i� nie b�dzie m�g� w spokoju krwawych owoc�w swego �ywota spo�ywa�.</p><p>A jednak �atwo to by�o zgadn��, �e gdzie naprzeciw siebie stan� uzbrojone krocie, tam pergaminem do spisywania akt�w b�d� b�onia, a pi�rami miecze i w��cznie.</p><p>Toczy�y si� tedy wypadki si�� rzeczy ku wojnie � i nawet ludzie pro�ci, instynktem tylko wiedzeni, odgadywali, �e nie mo�e by� inaczej, a w ca�ej Rzeczypospolitej coraz wi�cej oczu zwraca�o si� na Jeremiego, kt�ren od pocz�tku wojn� na �mier� i �ycie g�osi�. W cieniu tej olbrzymiej postaci nikli coraz bardziej kanclerz i wojewoda brac�awski, i regimentarze, a mi�dzy nimi pot�ny ksi��� Dominik<a l:href="#fn2041" type="note">[2041]</a>, g��wnym mianowany wodzem. Nik�a ich powaga, znaczenie i mala�a karno�� dla w�adzy, kt�r� piastowali. Kazano wojsku i szlachcie �ci�ga� ku Lwowu, a potem ku Glinianom, jako� i sz�y coraz wi�ksze zast�py. �ci�ga�a si� kwarta<a l:href="#fn2042" type="note">[2042]</a>, za ni� ziemianie pobli�szych wojew�dztw, ale zaraz nowe wypadki pocz�y grozi� powadze Rzeczypospolitej. Oto nie tylko mniej karne chor�gwie pospolitego ruszenia, nie tylko prywatne, ale i regularne kwarciane, stan�wszy na miejscu zboru, wypowiada�y pos�usze�stwo regimentarzom i wbrew rozkazom rusza�y do Zbara�a, aby si� odda� pod rozkazy Jeremiego. Tak naprz�d uczyni�y wojew�dztwa kijowskie i brac�awskie, kt�rych szlachta ju� przedtem w znacznej cz�ci pod Jeremim s�u�y�a, za nimi posz�y ruskie, lubelskie, za nimi wojska koronne � i ju� nietrudno by�o powiedzie�, �e wszystkie inne p�jd� ich �ladem.</p><p>Pomini�ty a zapomniany umy�lnie Jeremi si�� rzeczy stawa� si� hetmanem i naczelnym wodzem ca�ej pot�gi Rzeczypospolitej. Szlachta i wojsko oddane mu dusz� i cia�em czeka�o tylko jego skinienia. W�adza, wojna, pok�j, przysz�o�� Rzeczypospolitej spocz�y w jego r�ku.</p><p>I r�s� jeszcze z ka�dym dniem, bo ka�dego dnia nowe wali�y do niego chor�gwie, i tak zolbrzymia�, �e cie� jego pocz�� pada� nie tylko na kanclerza i regimentarzy, ale na senat, na Warszaw� i ca�� Rzeczpospolit�.</p><p>W niech�tnych mu ko�ach kanclerskich w Warszawie i w regimentarskim obozie, w otoczeniu ksi�cia Dominika i u wojewody brac�awskiego pocz�to przeb�kiwa� o jego niepomiernej ambicji i zuchwa�o�ci; przypominano spraw� o Hadziacz, jako to zuchwa�y knia� przyjecha� w cztery tysi�ce ludzi do Warszawy i wszed�szy do senatu, got�w by� r�ba� wszystkich, samego kr�la nie wy��czaj�c.</p><p>�Czeg� od takiego cz�owieka si� spodziewa� i jakim�e musi by� teraz � m�wiono � po owym Ksenofontowym odwrocie z Zadnieprza, po wszystkich przewagach wojennych i tylu wiktoriach, kt�re go tak niezmiernie wys�awi�y? W jak�� niezno�n� pych� musia� go wznie�� �w fawor �o�nierstwa i szlachty? Kto mu si� dzi� oprze? Co si� stanie z Rzecz�pospolit�, gdy jeden obywatel do takiej pot�gi dochodzi, �e mo�e depta� wol� senatu, odejmowa� w�adz� wyznaczonym przez Rzeczpospolit� wodzom? Zali<a l:href="#fn2043" type="note">[2043]</a> on istotnie kr�lewicza Karola<a l:href="#fn2044" type="note">[2044]</a> koron� ozdobi� zamierza? Mariusz<a l:href="#fn2045" type="note">[2045]</a> on jest, to prawda, ale daj B�g, �eby w nim nie by�o Marka Koriolana<a l:href="#fn2046" type="note">[2046]</a> lub Katyliny<a l:href="#fn2047" type="note">[2047]</a>, gdy� pych� i ambicj� obydwom wyr�wnywa.�</p><p>Tak m�wiono w Warszawie i w ko�ach regimentarskich, szczeg�lnie u ksi�cia Dominika, z kt�rym emulacja<a l:href="#fn2048" type="note">[2048]</a> Jeremiego niema�e ju� szkody Rzeczypospolitej przynios�a � a �w Mariusz siedzia� tymczasem w Zbara�u, chmurny, niezbadany. �wie�e zwyci�stwa nie rozpromieni�y mu twarzy. Gdy, bywa�o, nowa jaka chor�giew kwarciana albo powiatowa pospolitego ruszenia przytoczy�a si� do Zbara�a, to wyje�d�a� naprzeciw, jednym rzutem oka ocenia� jej warto�� i zaraz w zadum� popada�. �o�nierze z krzykiem garn�li si� do niego, padali przed nim na kolana wo�aj�c: �Witaj, wodzu niezwyci�ony! Herkulesie s�owie�ski! Do gard�a<a l:href="#fn2049" type="note">[2049]</a> sta� przy tobie b�dziem!� � on za� odpowiada�: �Czo�em waszmo�ciom! Na Chrystusowym my wszyscy ordynansie, a moja szar�a za niska, bym by� szafarzem krwi waszmo�ci�w!� � i wraca� do siebie, od ludzi ucieka�, w samotno�ci z my�lami si� �ami�c. Tak up�ywa�y dnie ca�e. A tymczasem miasto wrza�o rojami coraz to nowego �o�nierstwa. Pospolitacy<a l:href="#fn2050" type="note">[2050]</a> pili od rana do nocy, chodz�c po ulicach, wyprawiaj�c ha�asy i burdy z oficerami cudzoziemskiego autoramentu. Regularny �o�nierz, czuj�c r�wnie� cugle dyscypliny rozwolnione, u�ywa� na winie, jedle<a l:href="#fn2051" type="note">[2051]</a> i ko�ciach. Codziennie nowi go�cie, wi�c nowe uczty i zabawy z mieszczankami. Wojska zawali�y wszystkie ulice, sta�y i po wsiach okolicznych, a co za rozmaito�� koni, or�a, ubior�w, pi�r, kolczug, misiurek<a l:href="#fn2052" type="note">[2052]</a>, barw<a l:href="#fn2053" type="note">[2053]</a> rozmaitych wojew�dztw! Rzek�by�: odpust jaki walny, na kt�ry po�owa Rzeczypospolitej zjecha�a. Leci wi�c czasem kareta pa�ska, poz�ocista lub purpurowa, koni przy niej sze�� lub o�m z pi�rami, pajucy<a l:href="#fn2054" type="note">[2054]</a> z w�gierska lub po niemiecku, nadworni janczarowie<a l:href="#fn2055" type="note">[2055]</a>, Kozacy, Tatarzy; tam zn�w kilku towarzysz�w<a l:href="#fn2056" type="note">[2056]</a> �wiec�cych jedwabiem i aksamitami, bez pancerzy, rozpiera t�umy ko�mi anatolskimi lub perskimi. Trz�sienia u czapek i zapinki pod szyj� migaj� ognikami od brylant�w i rubin�w � a wszystko ust�puje im z drogi dla powagi znaku. Tam zn�w przed gankiem puszy si� oficer od �anowej piechoty, w �wie�ym, b�yszcz�cym kolecie<a l:href="#fn2057" type="note">[2057]</a>, z d�ug� trzcin� w r�ku i pych� na twarzy, a mieszcza�skim sercem w piersi; �wdzie migaj� grzebieniaste he�my dragon�w<a l:href="#fn2058" type="note">[2058]</a>, kapelusze niemieckiej piechoty, rogatywki pospolitego ruszenia, kapuzy<a l:href="#fn2059" type="note">[2059]</a>, ko�paki<a l:href="#fn2060" type="note">[2060]</a> rysie. Czelad� w rozmaitych barwach uwija si� jak w ukropie na pos�ugach. Tu i owdzie ulica zapchana wozami; tam wozy wchodz� dopiero, skrzypi�c niemi�osiernie, wsz�dy pe�no krzyk�w, nawo�ywa�: �Z drogi�, przekle�stw czeladzi, zwad, b�jek, r�enia koni. Co mniejsze uliczki tak zawalone s�om�, sianem, �e i przecisn�� si� niepodobna.</p><p>A w�r�d tych �wietnych stroj�w migaj�cych wszystkimi barwami t�czy, �r�d jedwabi�w, aksamit�w, tyftyk�w, altembas�w<a l:href="#fn2061" type="note">[2061]</a>, migotania brylant�w jak�e dziwnie wygl�daj� pu�ki Wi�niowieckiego, wyn�dznia�e, obdarte, wychudzone, w zardzewia�ych pancerzach, sp�owia�ych barwach i podartych mundurach! Towarzysze spod najpowa�niejszych znak�w wygl�daj� jak dziady, gorzej czeladzi innych pu�k�w, ale wszyscy czo�em przed tymi �achmanami, przed t� rdz� i t� mizeri�, bo to znamiona bohater�w. Wojna, z�a matka, w�asne dzieci jako Saturn po�era, a kt�rych nie po�re, to poobgryza jak pies ko�ci. Te sp�owia�e barwy � to d�d�e nocne, to pochody w�r�d nawa�no�ci element�w<a l:href="#fn2062" type="note">[2062]</a> albo s�onecznej spiekoty; ta rdza na �elezie to krew nie starta, swoja albo nieprzyjacielska, albo obie razem. Tote� wi�niowiecczycy wsz�dzie rej wiod�. Oni opowiadaj� po szynkowniach i kwaterach, a inni tylko s�uchaj�. I czasem kt�rego ze s�uchaj�cych a� porwie spazm za gard�o, r�kami po l�d�wiach si� uderzy i krzyknie: �A niech�e wa�ci�w kule bij�! Chyba�cie diab�y, nie ludzie!� A wi�niowiecczycy: �Nie nasza to zas�uga, ale takiego wodza, kt�remu r�wnego nie wyda� jeszcze <emphasis>orbis terrarum</emphasis><a l:href="#fn2063" type="note">[2063]</a>.� Wi�c wszystkie uczty ko�cz� si� okrzykami: �<emphasis>Vivat</emphasis> Jeremi! <emphasis>Vivat</emphasis> ksi��� wojewoda! W�dz nad wodze i hetman nad hetmany<a l:href="#fn2064" type="note">[2064]</a>!��</p><p>Szlachta, gdy si� popije, wypada na ulice i z rusznic a muszkiet�w pali, a �e wi�niowiecczycy ostrzegaj� j�, �e do czasu tylko swoboda, �e przyjdzie chwila, gdy ksi��� ich we�mie w r�ce i tak� dyscyplin� zaprowadzi, o jakiej jeszcze nie s�yszeli, wi�c tym bardziej owego czasu u�ywaj�. �<emphasis>Gaudeamus</emphasis><a l:href="#fn2065" type="note">[2065]</a>, p�ki wolno! � wo�aj�. � Gdy pora na pos�uch przyjdzie, b�dziem s�uchali, bo jest kogo, bo to nie �dziecina�, nie ��acina�, nie �pierzyna�!� I nieszcz�liwy ksi��� Dominik najgorzej zawsze wychodzi�, bo me��y go na otr�by j�zyki �o�nierskie. Opowiadano, jako si� po ca�ych dniach modli, a wieczorem wisi na uchu dzbana i co na brzuch splunie, to jedno oko otworzy i pyta: �Co takiego?� M�wiono tak�e, �e na noc �jalapam� za�ywa i �e tyle bitew widzia�, ile ma ich na kobiercach holendersk� sztuk� wyhaftowanych. Ju� tam nikt go nie broni� i nikt nie �a�owa�, a najbardziej k�sali ci, kt�rzy w jawnej z karno�ci� wojskow� stan�li niezgodzie.</p><p>Wszelako i nad tymi jeszcze celowa� w przek�sach i wy�miewaniu pan Zag�oba. Ju� on si� by� ze swego b�lu w krzy�ach wyleczy� i teraz by� w swoim �ywiole. Ile za� zjada� i wypija�, daremnie spisywa�, bo rzecz wiar� ludzk� przechodzi. Chodzi�y za nim i otacza�y go ustawicznie kupy �o�nierzy i szlachty, a on rozprawia�, opowiada� i drwi� z tych, kt�rzy go podejmowali. Patrzy� te� z g�ry, jako stary �o�nierz, na owych, kt�rzy szli na wojn�, i z ca�� wy�szo�ci� do�wiadczenia mawia� im:</p><p>� Tyle waszmo�ci�w moderunki<a l:href="#fn2066" type="note">[2066]</a> wojny zazna�y, ile mniszki m��w; szaty macie �wie�e i larendogr�<a l:href="#fn2067" type="note">[2067]</a> pachn�, ale cho� to pi�kny zapach, wszelako w pierwszej bitwie postaram si� od waszmo�ci�w pod wiatr trzyma�. Oj, kto nie w�cha� wojennego czosnku, nie wie, jakie on �zy wyciska! Nie przyniesie jejmo�� rano piwa grzanego ani polewki winnej! Poopadaj� waszmo�ciom brzuchy, zeschniecie si� jak twar�g na s�o�cu. Mo�ecie mnie wierzy�. Eksperiencja<a l:href="#fn2068" type="note">[2068]</a> grunt! Bywa�o si� w r�nych okazjach, bywa�o! Zdoby�o si� niejedn� chor�giewk�, ale ju� to musz� waszmo�ciom powiedzie�, �e �adna nie przysz�a mi tak ci�ko, jako ta pod Konstantynowem. Niech diabli porw� tych Zaporo�c�w! Si�dme poty, m�wi� waszmo�ciom, ze mnie posz�y, nimem za ratyszcze uchwyci�. Spytajcie pana Skrzetuskiego, tego, kt�ry Burdabuta zabi�, on to na w�asne oczy widzia� i admirowa�. Ale te� teraz krzyknijcie jeno Kozakowi nad uchem: �Zag�oba!� � obaczycie, co wam powie. Ale co tu waszmo�ciom prawi�, kt�rzy�cie jeno <emphasis>muscas</emphasis><a l:href="#fn2069" type="note">[2069]</a> po �cianach pack� bili, wi�cej nikogo.</p><p>� Jak�e to by�o? Jak�e? � pytali m�odzi.</p><p>� A c� to waszmo�ciowie chcecie, �eby mi si� j�zyk od kr�cenia si� w g�bie zapali� jako o� w wozie?</p><p>� To trzeba pola�! Wina! � wo�a�a szlachta.</p><p>� Chyba �e tak! � odpowiada� pan Zag�oba i rad, �e znalaz� wdzi�cznych s�uchacz�w, opowiada� im wszystko <emphasis>ab ovo<a l:href="#fn2070" type="note">[2070]</a></emphasis>, od podr�y do Galaty<a l:href="#fn2071" type="note">[2071]</a> i od ucieczki z Roz�og�w a� do zdobycia chor�gwi pod Konstantynowem, oni za� s�uchali z otwartymi ustami, czasem mruczeli, gdy s�awi�c w�asne m�stwo, zanadto ich niedo�wiadczenie poniewiera�, ale zapraszali i poili co dzie� w innej kwaterze.</p><p>Bawiono si� tedy weso�o i huczno w Zbara�u, a� si� stary Za�wilichowski i inni powa�niejsi dziwili, �e ksi��� tak d�ugo na owe gody pozwala�; on za� siedzia� ci�gle w swojej kwaterze; wida� umy�lnie �o�nierstwu folg� da�, by przed nowymi bojami wszystkiego dobrego za�y�o. Tymczasem przyjecha� Skrzetuski i zaraz wpad� jak w wir, jak w ukrop jaki. Chcia�o si� te� i jemu odpoczynku w kole towarzysz�w<a l:href="#fn2072" type="note">[2072]</a> posmakowa�, ale jeszcze bardziej chcia�o mu si� do Baru<a l:href="#fn2073" type="note">[2073]</a>, do kochanej jecha� i wszystkich zgryzot dawnych, wszystkich obaw i utrapie� w jej s�odkim obj�ciu zapomnie�. Wi�c nie zw��cz�c, do ksi�cia szed�, by zda� spraw� z wyprawy pod Zas�aw i pozwolenie na wyjazd uzyska�.</p><p>Znalaz� ksi�cia zmienionego do niepoznania, a� si� widokiem jego przerazi� � i w duchu si� pyta�: �Ten�e to jest w�dz, kt�regom pod Machn�wk� i Konstantynowem widzia�?� � Bo te� przed nim sta� cz�owiek brzemieniem trosk pochylony, z wpad�ymi oczyma i spieczonymi usty, jakoby ci�k� chorob� wewn�trzn� trapiony. Zapytany o zdrowie odrzek� kr�tko i sucho, �e jest zdrowy, rycerz za� d�u�ej pyta� nie �mia�; wi�c zdawszy spraw� z podjazdu zaraz j�� prosi�, by m�g� na dwa miesi�ce chor�giew opu�ci�, dop�ki by si� nie o�eni� i �ony do Skrzetuszewa nie odwi�z�.</p><p>Na to ksi��� jakby si� ze snu obudzi�. Zwyk�a mu dobro� rozla�a si� po chmurnym obliczu i przygarn�wszy pana Skrzetuskiego rzek�:</p><p>� Koniec wi�c twojej m�ki. Jed�, jed�, niech ci� b�ogos�awi B�g. Sam bym chcia� by� na twym weselu, bom to i Kurcewicz�wnie, jako c�rce Wasyla, i tobie, jako przyjacielowi, powinien, ale w tych czasach ju� mi to niepodobie�stwo si� ruszy�. Kiedy chcesz jecha�?</p><p>� Wasza ksi���ca mo��, cho�by dzi�!</p><p>� To jed� jutro. Nie mo�esz sam jecha�. Dam ci trzystu Wierszu��owych Tatar�w, aby� za� j� bezpiecznie odprowadzi�. Z nimi najpr�dzej dojedziesz, a potrzebni ci b�d�, bo tam kupy hultajstwa si� w��cz�. Dam ci i list do pana J�drzeja Potockiego, ale nim go napisz�, nim Tatarzy przyjd�, nim si� wreszcie ty wybierzesz, do jutra wiecz�r zejdzie.</p><p>� Jak wasza ksi���ca mo�� rozka�e. Ale jeszcze �miem prosi�, aby Wo�odyjowski i Podbipi�ta mogli tak�e ruszy� ze mn�.</p><p>� Dobrze. Przyjd��e jeszcze jutro na po�egnanie i b�ogos�awie�stwo. Chcia�bym te� i twojej kniazi�wnie jaki upominek pos�a�. Zacna to krew. B�d�cie�e szcz�liwi, bo�cie siebie warci.</p><p>Rycerz ju� kl�cza� i obejmowa� kolana ukochanego wodza, kt�ren jeszcze powt�rzy� kilkakrotnie:</p><p>� Niech ci B�g szcz�ci! Niech ci B�g szcz�ci! No, przyjd� jeszcze jutro.</p><p>Ale rycerz nie podnosi� si� i nie odchodzi�, jakby chcia� jeszcze o co� prosi�, na koniec wybuchn��:</p><p>� Wasza ksi���ca mo��!</p><p>� A co jeszcze powiesz? � pyta� �agodnie ksi���.</p><p>d </p><p>� Wasza ksi���ca mo�� wybaczy �mia�o�ci, ale� mnie si� serce kraje i od �alu wielkiego �mia�o�� przychodzi: co waszej ksi���cej mo�ci jest? Zali<a l:href="#fn2074" type="note">[2074]</a> troski gn�bi� czy choroba?</p><p>Ksi��� po�o�y� mu r�k� na g�owie.</p><p>� Ty tego wiedzie� nie mo�esz! � rzek� ze s�odycz� w g�osie. � Przyjd� jeszcze jutro.</p><p>Pan Skrzetuski wsta� i odszed� ze �ci�ni�tym sercem.</p><p>Wieczorem przyszed� do jego kwatery stary Za�wilichowski, a z nim ma�y Wo�odyjowski, pan Longinus Podbipi�ta i pan Zag�oba. Zasiedli za sto�em, a wtem Rz�dzian wszed� do izby nios�c kusztyki<a l:href="#fn2075" type="note">[2075]</a> i anta�ek<a l:href="#fn2076" type="note">[2076]</a>.</p><p>� W imi� Ojca i Syna! � zawo�a� pan Zag�oba. � To widz�, wa�ci pacho� zmartwychwsta�.</p><p>Rz�dzian zbli�y� si� i za kolana go obj��.</p><p>� Nie zmartwychwsta�em ja, alem nie umar�, dzi�ki pono temu, �e� mnie jegomo�� ratowa�.</p><p>A pan Skrzetuski na to:</p><p>� I do Bohuna potem na s�u�b� przysta�.</p><p>� To b�dzie mia� w piekle promocj� � rzek� pan Zag�oba, a potem zwracaj�c si� do Rz�dziana: � Nie musia�e� ty tam w tej s�u�bie rozkoszy za�y�; na�ci talara na pociech�.</p><p>� Dzi�kuj� pokornie jegomo�ci � rzek� Rz�dzian.</p><p>� On � zawo�a� pan Skrzetuski � to frant na cztery nogi kuty. U Kozak�w �up wykupowa�, a co ma, tego by�my obaj z wa�panem nie kupili, cho�by� wa�pan wszystkie swoje posiad�o�ci w Turczech<a l:href="#fn2077" type="note">[2077]</a> sprzeda�.</p><p>� To tak? � rzek� pan Zag�oba. � Trzymaj�e sobie mego talara i ro�nij, lube drzewko, bo je�li nie na Bo�� M�k�, to cho� na szubienic� si� przydasz. Dobrze temu pacho�kowi z oczu patrzy. (Tu pan Zag�oba chwyci� za ucho Rz�dziana i targaj�c je lekko, m�wi� dalej.) Lubi� frant�w i to� prorokuj�, �e wyjdziesz na cz�owieka, je�li bydl�ciem nie zostaniesz. A jak ci� tam tw�j pan, Bohun, wspomina, co?</p><p>A Rz�dzian u�miechn�� si�, bo mu pochlebi�y s�owa i kares, i odpar�:</p><p>� O m�j jegomo��, a jak on jegomo�ci wspomina, to a� skry z�bami krzesze.</p><p>� Id� do diab�a! � zawo�a� z nag�ym gniewem pan Zag�oba. � Co mi tu b�dziesz bredzi�!</p><p>Rz�dzian wyszed�, oni za� pocz�li rozmawia� o jutrzejszej podr�y i o szcz�liwo�ci niezmiernej, jaka pana Jana czeka. Mi�d poprawi� wpr�dce humor panu Zag�obie, kt�ry zaraz zacz�� Skrzetuskiemu domawia� i o chrzcinach napomyka�, to znowu o zapa�ach pana J�drzeja Potockiego dla kniazi�wny. Pan Longinus wzdycha�. Pili i radowali si� w duszy. A� wreszcie rozmowa wesz�a na koniunktury wojenne i na ksi�cia. Skrzetuski, kt�ry kilkana�cie dni w obozie nie by�, pyta�:</p><p>� Powiedzcie� mi waszmo�ciowie, co si� naszemu ksi�ciu sta�o? To� to inny cz�owiek. Ju� ja tego wszystkiego nie rozumiem. B�g mu dawa� wiktori�<a l:href="#fn2078" type="note">[2078]</a> za wiktori�. �e go tam przy regimentarstwie pomin�li, to i c�? To za to teraz wszystko wojsko do niego si� wali, tak �e bez niczyjej �aski hetmanem zostanie i Chmielnickiego zetrze� a on wida� czego� si� trapi i trapi!�</p><p>� Mo�e mu si� pedogra<a l:href="#fn2079" type="note">[2079]</a> zaczyna � rzecze pan Zag�oba � jak mnie czasem w wielkim palcu �upnie, to przez trzy dni mam melankoli�.</p><p>� A ja wam, brate�ki, powiem � rzek� kiwaj�c g�ow� pan Podbipi�ta. � Nie s�ysza�em ja tego sam od ksi�dza Muchowieckiego, alem s�ysza�, �e tak komu� m�wi�, dlaczego ksi��� udr�czon� Ja tam sam nie m�wi�: �askawy to pan, dobry i wielki wojownik� co mnie tam jego s�dzi�, ale jakoby ksi�dz Muchowiecki� zreszt� czy ja wiem, czy co?</p><p>� No, patrzcie�e waszmo�ciowie na tego Litwina! � zawo�a� pan Zag�oba. � Nie mam ja dworowa� z niego, kiedy on ludzkiej mowy nie zna! C�e� waszmo�� chcia� powiedzie�? Ko�ujesz, ko�ujesz jako zaj�c wedle kotliny, a w sedno nie mo�esz utrafi�.</p><p>� C�e� waszmo�� naprawd� s�ysza�? � spyta� pan Jan.</p><p>� At! Kiedy bo to� jakoby m�wili, �e ksi��� za du�o krwi rozla�. Wielki to w�dz, ale miary w karaniu nie zna i teraz podobno wszystko widzi czerwono � w dzie� czerwono i w noc czerwono, jakoby go czerwony ob�ok otacza��</p><p>� Nie praw wa�� g�upstw! � hukn�� z gniewem stary Za�wilichowski. � Babskie to plotki! Nie by�o dla hultajstwa lepszego pana czasu pokoju, a �e dla buntownik�w lito�ci nie zna, to i c�? To zas�uga, nie grzech. Jakich�e to m�k, jakich kar by�oby zanadto dla tych, kt�rzy t� ojczyzn� we krwi utopili, kt�rzy Tatarom w�asny lud w niewol� wydawali nie chc�c zna� Boga, majestatu, ojczyzny, zwierzchno�ci? Gdzie mi waszmo�� poka�esz monstra podobne? Gdzie takie okrucie�stwa, jakich si� oni dopuszczali nad niewiastami i ma�ymi dzie�mi, gdzie takie zbrodnie potworne? I na to pala a szubienicy zanadto?! Tfu, tfu! Wa�� masz �elazn� r�k�, ale serce niewie�cie. Widzia�em, jake� st�ka�, gdy Pu�jana przypiekali, i m�wi�e�, �e wola�by� go by� na miejscu ubi�. Ale ksi��� nie jest baba, wie, jak nagradza�, jak kara�. Co mi tu wa�� b�dziesz kosza�ki prawi�.</p><p>� To� ja m�wi�em, ojcze, �e nie wiem � t�umaczy� si� pan Longinus.</p><p>Ale staruszek sapa� jeszcze d�ugo i r�k� po mlecznej czuprynie si� g�adzi�, i mrucza�:</p><p>� Czerwono! Hm, czerwono� to za� co� nowego! W g�owie temu, co to wymy�li�, zielono, nie czerwono!</p><p>Nasta�a chwila ciszy, tylko przez okna dochodzi� wrzask hulaszczej szlachty.</p><p>Ma�y Wo�odyjowski przerwa� panuj�ce w izbie milczenie.</p><p>� C� wy, ojcze, my�licie? Co mo�e by� naszemu panu?</p><p>� Hm! � rzek� starzec. � Ja mu nie konfident<a l:href="#fn2080" type="note">[2080]</a>, wi�c nie wiem. Nad czym� on si� namy�la, sam ze sob� si� �amie. Duszne to jakie� walki, nie mo�e by� inaczej � a im dusza wi�ksza, tym m�ka ci�sza�</p><p>I nie myli� si� stary rycerz, bo oto w tej chwili �w ksi���, w�dz, zwyci�zca le�a� w prochu w swojej kwaterze przed krucyfiksem i toczy� jedn� z najzaci�tszych walk w swym �yciu.</p><p>Stra�e na zamku zbaraskim obwo�ywa�y p�noc, a Jeremi ci�gle jeszcze rozmawia� z Bogiem i z w�asn� dusz� wynios��. Rozum, sumienie, mi�o�� dla ojczyzny, duma, poczucie w�asnej si�y i wielkich przeznacze� zmieni�y si� w jego piersi w zapa�nik�w i wiod�y ze sob� b�j zaci�ty, od kt�rego p�ka�a pier�, p�ka�a g�owa i b�l targa� wszystkie jego cz�onki. Oto wbrew woli prymasa, kanclerza, senatu, regimentarz�w, wbrew woli rz�du sz�y do tego zwyci�zcy wojska kwarciane, szlachta, cudze chor�gwie prywatne, s�owem ca�a Rzeczpospolita oddawa�a mu si� w r�ce, ucieka�a si� pod jego skrzyd�a � losy swoje powierza�a jego geniuszowi i przez najlepszych swych syn�w wo�a�a: �Ratuj, bo ty jeden ratowa� mo�esz!� Jeszcze miesi�c, jeszcze dwa, a pod Zbara�em stanie sto tysi�cy wojownik�w gotowych na b�j �miertelny ze smokiem wojny domowej. Tu obrazy przysz�o�ci oblane jakim� niezmiernym �wiat�em s�awy i pot�gi pocz�y si� przesuwa� przed oczyma kniazia. Zadr�� ci, kt�rzy go pomin�� i upokorzy� chcieli � a on porwie te �elazne hufce rycerstwa i powiedzie je w stepy ukrai�skie do takich zwyci�stw, do takich tryumf�w, o jakich dzieje jeszcze nie s�ysza�y. I knia� czuje w sobie si�� odpowiedni� � z ramion strzelaj� mu skrzyd�a, jakby skrzyd�a �wi�tego Micha�a Archanio�a. Oto zmienia si� w tej chwili w jakiego� olbrzyma, kt�rego zamek ca�y, ca�y Zbara�, ca�a Ru� obj�� nie mo�e. Na Boga! On zetrze Chmielnickiego, on zdepce bunt � on spok�j ojczy�nie powr�ci! Widzi rozleg�e b�onia, krocie wojsk, s�yszy huk armat� Bitwa! Bitwa! Pogrom nies�ychany, niebywa�y! Krocie cia�, krocie chor�gwi za�cie�aj� step zbroczony, a on tratuje po cielsku Chmielnickiego i tr�by graj� zwyci�stwo, a g�os leci od m�rz do m�rz� Knia� zrywa si� i r�ce do Chrystusa wyci�ga, a naok� jego g�owy p�onie jakie� czerwone �wiat�o. �Chryste! Chryste! � wo�a � Ty wiesz! Ty widzisz, i� ja to uczyni� potrafi�, rzeknij mi, i�em powinien!�</p><p>Ale Chrystus g�ow� na piersi zwiesi� i milczy, taki bolesny, jakby go dopiero przed chwil� rozpi�to. �Na chwa�� to Twoj�! � wo�a ksi���. � �<emphasis>Non mihi, non mihi, sed nomini Tuo da gloriam<a l:href="#fn2081" type="note">[2081]</a>!</emphasis>�� Na chwa�� wiary i ko�cio�a, ca�ego chrze�cija�stwa! O Chryste! Chryste!� I nowy obraz mknie przed oczyma bohatera. Nie na zwyci�stwie nad Chmielnickim ko�czy si� ta droga. Knia�, bunt po�ar�szy, jego si� cia�em jeszcze utuczy, jego si�ami zolbrzymieje, krocie Kozak�w do kroci�w szlachty przy��czy i p�jdzie dalej: na Krym uderzy, straszliwszego smoka w jego w�asnej jamie dosi�gnie, krzy� zatknie tam, gdzie dot�d nigdy dzwony wiernych na modlitw� nie wzywa�y.</p><p>Albo te� p�jdzie w te ziemie, kt�re raz ju� kniazie Wi�niowieccy kopytami ko�skimi stratowali, i granice Rzeczypospolitej, a z nimi Ko�cio�a, do ostatnich kra�c�w ziemi rozci�gnie�</p><p>Gdzie to koniec tego p�du? Gdzie koniec s�awy, si�y, pot�gi? � Nie masz go wcale�</p><p>Do komnaty zamkowej wpada bia�e �wiat�o miesi�ca, ale zegary bij� p�n� godzin� i kury piej�. Dzie� zejdzie ju� nied�ugo, ale b�dzie-li to dzie�, w kt�rym obok s�o�ca na niebie nowe s�o�ce na ziemi za�wieci?</p><empty-line/><p>��������</p><empty-line/><p>Tak jest! � Dzieckiem by�by ksi���, nie m�em, gdyby tego nie uczyni�, gdyby dla jakich b�d� powod�w przed g�osem tych przeznacze� si� cofa�. Oto czuje ju� pewien spok�j, kt�ry widocznie na niego zla� Chrystus mi�osierny � niech�e b�dzie za to pochwalon! � Ju� my�li trze�wiej, l�ej i oczyma duszy po�o�enie ojczyzny i wszystkich spraw jasno ogarnia. Polityka kanclerza i tych tam pan�w z Warszawy, r�wnie� jako wojewody brac�awskiego<a l:href="#fn2082" type="note">[2082]</a>, jest z�a i dla ojczyzny zgubna. Zdepta� naprz�d Zaporo�e, ocean krwi z niego wytoczy�, z�ama� je, zniweczy�, zgnie��, zwyci�y�, a potem dopiero przyzna� pokonanym wszystko � ukr�ci� wszelkie nadu�ycia, wszelkie uciski, zaprowadzi� �ad, spok�j; mog�c dobi� � do �ycia wr�ci� � oto droga jedynie tej wielkiej i wspania�ej Rzeczypospolitej godna. Mo�e dawniej, dawniej, mo�na by�o obra� inn� � dzi� � nie! Do czeg� mog� bowiem doprowadzi� uk�ady, gdy naprzeciw siebie stoj� krocie tysi�cy zbrojnych, a cho�by je zawarto � jak�� si�� mie� mog�? Nie! Nie! To senne mary, to urojenia, to wojna rozci�gni�ta na wieki ca�e, to morze �ez i krwi na przysz�o��! Niech si� uchwyc� tamtej jedynej drogi, wielkiej, szlachetnej, pot�nej � a on niczego wi�cej nie b�dzie ni chcia�, ni po��da�. Osi�dzie<a l:href="#fn2083" type="note">[2083]</a> na powr�t w swych �ubniach<a l:href="#fn2084" type="note">[2084]</a> i b�dzie czeka� cicho, p�ki go przera�liwe tr�by gradywa<a l:href="#fn2085" type="note">[2085]</a> na nowo do czynu nie powo�aj��</p><p>Niech si� uchwyc�! � Ale kto! Senat, sejmy burzliwe, kanclerz, prymas czy regimentarze? Kto pr�cz niego t� wielk� my�l rozumie i kto wykona� j� mo�e? Niech si� znajdzie taki � to zgoda!� Ale gdzie jest taki? Kto ma si��? � On jeden � nikt wi�cej! � Do niego idzie szlachta, do niego �ci�gaj� wojska, w jego r�ku miecz Rzeczypospolitej. Przecie Rzecz�pospolit�, nawet gdy pan jest na tronie, a c� dopiero, gdy pana nie ma, rz�dzi wola tego� narodu. Ona to <emphasis>suprema lex<a l:href="#fn2086" type="note">[2086]</a></emphasis>! A wypowiada si� nie tylko na sejmach, nie tylko przez pos��w, senat i kanclerzy, nie tylko przez pisane prawa i manifesty, ale jeszcze silniej, jeszcze dobitniej, jeszcze wyra�niej � czynem. Kto tu rz�dzi? Stan rycerski � a oto ten stan rycerski �ci�ga si� do Zbara�a i m�wi mu: �Ty� jest wodzem.� Ca�a Rzeczpospolita bez wot�w w�adz� mu oddaje si�� fakt�w i powtarza: �Ty� jest wodzem.� I on mia�by si� cofa�? Jakiej�e jeszcze nominacji potrzebuje? Od kogo ma jej czeka�? Czy od tych, kt�rzy Rzeczpospolit� zgubi� � a jego upokorzy� usi�uj�?</p><p>Za co? Za co? Czy za to, �e gdy wszystkich ogarn�a panika, �e gdy hetmani w jasyr<a l:href="#fn2087" type="note">[2087]</a> poszli, wojska zgin�y, panowie kryli si� po zamkach, a Kozak postawi� nog� na piersi Rzeczypospolitej, on jeden tylko zepchn�� t� stop� i podnosi� z prochu zemdla�� g�ow� tej matki � po�wi�ci� dla niej wszystko, �ycie, fortun�, uratowa� od ha�by, od �mierci � on zwyci�zca?!</p><p>Kto tu zas�u�e�szy, niech tedy bierze t� w�adz�! Komu si� s�uszniej nale�y, niech w tego r�kach spocznie. On ch�tnie zrzeknie si� tego ci�aru, ch�tnie Bogu i Rzeczypospolitej powie: �Pu��cie s�ug� w pokoju�, bo oto znu�on ju� bardzo i si� zbawion<a l:href="#fn2088" type="note">[2088]</a>, a przy tym i tego pewien, �e pami�� jego ni gr�b nie zaginie.</p><p>Ale gdy nie masz nikogo takiego � po dwakro� i trzykro� by�by dzieci�ciem, nie m�em, gdyby tej w�adzy, tej s�onecznej drogi, tej �wietnej, ogromnej przysz�o�ci, w kt�rej jest ratunek Rzeczypospolitej, jej s�awa, pot�ga, szcz�cie, mia� si� wyrzeka�.</p><p>I dlaczego?</p><p>Knia� znowu g�ow� dumnie podni�s� i p�on�cy wzrok jego pad� na Chrystusa, ale Chrystus g�ow� na piersi zwiesi� i milcza� taki bolesny, jakby go dopiero przed chwil� rozpi�to�</p><p>Dlaczego? Bohater skronie rozpalone r�koma przycisn��� Mo�e i jest odpowied�. Co znacz� te g�osy, kt�re w�r�d z�otych i t�czowych widze� s�awy, w�r�d szumu przysz�ych zwyci�stw, �r�d przeczu� wielko�ci i pot�gi tak nieub�aganie wo�aj� mu do duszy: �Ach! St�j, nieszcz�sny!� Co znaczy �w niepok�j, kt�ry nieustraszon� pier� jego dreszczem jakiej� trwogi przejmuje? Co znaczy, �e gdy on najja�niej i najdowodniej okazuje sobie, �e w�adz� wzi�� powinien, co� mu tam w przepa�ciach sumienia szepce: �Sam si� �udzisz, duma ci� uwodzi, szatan pychy kr�lestwa ci obiecuje.�</p><p>I zn�w straszna walka zawrza�a w duszy ksi�cia, zn�w porwa� go wicher trwogi, niepewno�ci i zw�tpie�.</p><p>Co czyni szlachta, kt�ra do niego zamiast do regimentarz�w ci�gnie? Prawo depce. Co czyni wojsko? Dyscyplin� �amie. I on, obywatel, on, �o�nierz, ma stawa� na czele bezprawia? Ma je swoj� powag� okrywa�, ma pierwszy dawa� przyk�ad niekarno�ci, samowoli, nieposzanowania praw, i to wszystko dlatego tylko, by w�adz� o dwa miesi�ce pierwej zagarn��, bo� je�li kr�lewicz Karol<a l:href="#fn2089" type="note">[2089]</a> na tron obrany b�dzie � to i tak ta w�adza go nie minie? On to ma dawa� tak straszliwy przyk�ad wiekom potomnym? C� bowiem si� stanie? Dzi� tak uczyni Wi�niowiecki, jutro Koniecpolski, Potocki, Firlej, Zamojski lub Lubomirski<a l:href="#fn2090" type="note">[2090]</a>! A gdy ka�dy bez uwagi na prawo i karno��, gwoli<a l:href="#fn2091" type="note">[2091]</a> w�asnej ambicji dzia�a� rozpocznie, gdy dzieci p�jd� wzorem ojc�w i dziad�w, jaka� to przysz�o�� czeka �w kraj nieszcz�sny? Robactwo samowoli, nierz�d, prywaty tocz� ju� i tak pie� tej Rzeczypospolitej; pod siekier� wojny domowej pr�chno si� sypie, usch�e ga��zie z drzewa odpadaj� � co si� stanie, gdy ci, kt�rzy chroni� je powinni i strzec jak �renicy oka � sami ogie� podk�ada� b�d�? Co si� stanie? Jezu! Jezu!</p><p>Chmielnicki te� dobrem publicznym si� os�ania i nie czyni nic innego, jeno przeciw prawu i zwierzchno�ci powstaje.</p><p>Kniazia dreszcz przeszed� od st�p do g�owy. R�ce za�ama�: �Zali<a l:href="#fn2092" type="note">[2092]</a> ja mam by� drugim Chmielnickim � o Chryste!�</p><p>Ale Chrystus g�ow� na piersi zwiesi� i milcza� taki bolesny, jakby go dopiero przed chwil� rozpi�to.</p><p>Knia� szarpa� si� dalej. Je�li on w�adz� we�mie, a kanclerz, senat i regimentarze zdrajc� i buntownikiem go og�osz� � to co b�dzie? Druga wojna domowa? A przy tym czy to Chmielnicki jest najwi�kszym i najgro�niejszym wrogiem tej Rzeczypospolitej? Wszak nieraz bi�y w ni� jeszcze wi�ksze pot�gi, wszak gdy dwie�cie tysi�cy �elaznych Niemc�w sz�o pod Grunwaldem na pu�ki Jagie��owe, gdy pod Chocimiem<a l:href="#fn2093" type="note">[2093]</a> p� Azji stan�o do boju, zguba jeszcze bli�sz� si� zdawa�a � a c� si� sta�o z tymi wrogimi pot�gami? Nie! Rzeczpospolita wojen si� nie l�ka i nie wojny j� zgubi�! Ale czemu� to wobec takich zwyci�stw, takiej utajonej si�y, takiej s�awy ona, kt�ra pogromi�a Krzy�ak�w i Turk�w� taka jest s�aba i niedo��na, �e przed jednym Kozakiem przykl�k�a, �e s�siedzi rw� jej granice, �e wy�miewaj� j� narody, �e g�osu jej nikt nie s�ucha, o gniew jej nie dba, a wszyscy zgub� przewiduj�?</p><p>Ach, to w�a�nie duma i ambicja magnat�w, to czyny na w�asn� r�k�, to samowola tego przyczyn�. Wr�g najgorszy to nie Chmielnicki, ale nie�ad wewn�trzny, ale swawola szlachty, ale szczup�o�� i niekarno�� wojska, burzliwo�� sejm�w, niesnaski, rozterki, zam�t, niedo��stwo, prywata i niekarno�� � niekarno�� przede wszystkim. Drzewo gnije i pr�chnieje od �rodka. Rych�o czeka�, jak pierwsza burza je zwali � ale parrycyda<a l:href="#fn2094" type="note">[2094]</a> ten, kto do takiej roboty r�ce przyk�ada, przekl�ty ten, kto przyk�ad daje, przekl�ty on i dzieci jego do dziesi�tego pokolenia!!�</p><p>Id��e teraz, zwyci�zco spod Niemirowa, Pohrebyszcz, Machn�wki i Konstantynowa; id� kniaziu-wojewodo, id�, odejmij w�adz� regimentarzom, zdepcz prawo i zwierzchno�� i dawaj przyk�ad potomnym, jak w matce targa� wn�trzno�ci.</p><p>Strach, rozpacz i ob��kanie wybi�o si� na twarzy kniazia� Krzykn�� okropnie i chwyciwszy si� r�kami za czupryn� pad� w proch przed Chrystusem.</p><p>I kaja� si� knia�, i bi� dostojn� g�ow� w kamienn� posadzk�, a z piersi jego wydobywa� si� g�uchy g�os:</p><p>� Bo�e, b�d� mi�o�ciw mnie grzesznemu! Bo�e, b�d� mi�o�ciw mnie grzesznemu! Bo�e, b�d� mi�o�ciw mnie grzesznemu!�</p><p>R�ana jutrznia wsta�a ju� na niebie, a potem przysz�o z�ote s�o�ce i o�wieci�o sal�. W gzymsach pocz�� si� �wiergot wr�bli i jask�ek. Knia� wsta� i poszed� zbudzi� pacholika �ele�skiego �pi�cego z drugiej strony drzwi.</p><p>� Biegaj � rzek� mu � do ordynansowych i ka� im zwo�a� tu do mnie pu�kownik�w, kt�rzy stoj� w zamku i w mie�cie, tak kwarcianych, jak i z pospolitego ruszenia.</p><p>We dwie godziny p�niej sala pocz�a si� nape�nia� w�satymi i brodatymi postaciami wojownik�w. Z ksi���cych ludzi przyszed� stary Za�wilichowski, Polanowski, Skrzetuski z panem Zag�ob�, Wurcel, oberszter Machnicki, Wo�odyjowski, Wierszu��, Poniatowski, wszyscy niemal oficerowie a� do chor��ych pr�cz Kuszla, kt�ren by� ku Podolu na podjazd wys�any. Z kwarty byli obecni Osi�ski i Korycki. Wielu znaczniejszej szlachty z pospolitego ruszenia nie mo�na by�o z pierzyn powyci�ga�, ale przecie i tych zebra�a si� gar�� niema�a � a mi�dzy nimi personaci z r�nych ziem, od kasztelan�w a� do podkomorzych� Brzmia�y szmery, rozmowy i szumia�o jak w ulu, a wszystkie oczy by�y zwr�cone na drzwi, przez kt�re mia� si� ksi��� ukaza�.</p><p>Wtem umilk�o wszystko. Ksi��� wszed�.</p><p>Twarz mia� spokojn�, pogodn� � i tylko zaczerwienione bezsenno�ci� oczy i �ci�gni�te rysy �wiadczy�y o przebytej walce. Ale przez ow� pogod�, a nawet s�odycz przewija�a si� powaga i nieugi�ta wola.</p><p>� Mo�ci panowie! � rzek�. � Dzisiejszej nocy rozmawia�em z Bogiem i w�asnym sumieniem, co mnie uczyni� nale�y: oznajmuj� przeto waszmo�ciom, a wy oznajmijcie ca�emu rycerstwu, i� dla dobra ojczyzny i zgody potrzebnej w czasach kl�ski poddaj� si� pod komend� regimentarz�w.</p><p>G�uche milczenie zapanowa�o w zgromadzeniu.</p><empty-line/><empty-line/><empty-line/><p>W po�udnie tego� dnia na podw�rcu zamkowym sta�o trzystu Wierszu��owych Tatar�w, gotowych do drogi z panem Skrzetuskim, a na zamku ksi��� wyprawia� obiad starszy�nie wojskowej, kt�ry zarazem mia� by� po�egnaln� uczt� dla naszego rycerza. Posadzono go tedy przy ksi�ciu, jako �pana m�odego�, a za nim zaraz siedzia� pan Zag�oba, gdy� wiedziano, i� jego to sprawno�� i odwaga ocali�y �pann� m�od�� z ostatniej toni. Ksi��� by� wes�, bo brzemi� z serca zrzuci�, i wznosi� kielichy na pomy�lno�� przysz�ego stad�a. �ciany i okna dr�a�y od okrzyk�w rycerzy. W przedpokojach czyni�a wrzaw� s�u�ba, mi�dzy kt�r� Rz�dzian rej wodzi�.</p><p>� Mo�ci panowie! � rzek� ksi���. � Niech�e ten trzeci kielich b�dzie dla przysz�ej konsolacji. Walne to gniazdo. Daj B�g, aby jab�ka nie popada�y daleko od jab�oni. Niech z tego Jastrz�bca<a l:href="#fn2095" type="note">[2095]</a> godne rodzica Jastrz�bczyki si� rodz�!</p><p>� Niech �yj�! niech �yj�!</p><p>� Na podzi�kowanie! � wo�a� Skrzetuski wychylaj�c ogromny kielich ma�mazji.</p><p>� Niech �yj�! Niech �yj�!</p><p>� <emphasis>Crescite et multiplicamini<a l:href="#fn2096" type="note">[2096]</a>!</emphasis></p><p>� Ju�e� to waszmo�� z p� chor�giewki powinien wystawi�! � rzek� �miej�c si� staruszek Za�wilichowski.</p><p>� Zaskrzetuszczy wojsko z kretesem, ju� ja go znam! � krzykn�� Zag�oba.</p><p>Szlachta rykn�a �miechem. Wino sz�o do g��w. Wsz�dy wida� by�o czerwone twarze, ruszaj�ce si� w�sy, a humory stawa�y si� z ka�d� chwil� lepsze.</p><p>� Kiedy tak � wo�a� rozochocony pan Jan � to ju� si� waszmo�ciom musz� przyzna�, �e mi kuku�ka dwunastu ch�opczysk�w wykuka�a.</p><p>� Dalib�g, wszystkie bociany od roboty pozdychaj�! � wo�a� pan Zag�oba.</p><p>Szlachta odpowiedzia�a nowym wybuchem �miechu i �miali si� wszyscy, a� si� sala jakoby grzmotem rozlega�a.</p><p>Wtem w progu sali ukaza�o si� jakie� pos�pne widmo okryte kurzem � i na widok sto�u, uczty i rozpromienionych twarzy zatrzyma�o si� we drzwiach, jakby wahaj�c si�, czy wej�� dalej.</p><p>Ksi��� dostrzeg� je pierwszy, brwi zmarszczy�, oczy przes�oni� i rzek�:</p><p>� A kto tam? A, to Kuszel! Z podjazdu! Co s�ycha�, jakie nowiny?</p><p>� Bardzo z�e, mo�ci ksi��� � rzek� dziwnym g�osem m�ody oficer.</p><p>Nag�a cisza zapanowa�a w zgromadzeniu, jakby je kto urzek�. Kielichy niesione do ust zawis�y w po�owie drogi, wszystkie oczy zwr�ci�y si� na Kuszla, na kt�rego zm�czonej twarzy malowa�a si� bole��.</p><p>� Lepiej by� tedy ich wa�� nie powiada�, gdym przy kielichu wes� � rzek� ksi��� � ale gdy� ju� zacz��, to doko�cz.</p><p>� Mo�ci ksi���, wola�bym i ja nie by� puszczykiem, bo mi ta wiadomo�� przez usta nie chce si� przecisn��.</p><p>� Co si� sta�o? M�w!</p><p>� Bar<a l:href="#fn2097" type="note">[2097]</a>� wzi�ty!</p></section></section></section></body><body name="footnotes"><section id="fn1"><p><emphasis>Dzikie Pola</emphasis> � stepowa kraina nad dolnym Dnieprem, w XVII w. prawie niezamieszkana, schronienie dla Kozak�w, zbieg�w i koczownik�w, pas ziemi niczyjej mi�dzy Rzecz�pospolit� a tatarskim Chanatem Krymskim.</p></section><section id="fn2"><p><emphasis>pop�ta�</emphasis> � powi�za�; tu: sku�.</p></section><section id="fn3"><p><emphasis>wojew�dztwo brac�awskie</emphasis> � w XVII w. wojew�dztwo nale��ce do Ma�opolski, s�siaduj�ce z woj. kijowskim i podolskim; <emphasis>Brac�aw</emphasis> � miasto na �rodkowej Ukrainie.</p></section><section id="fn4"><p><emphasis>ru�</emphasis> � tu: ro�linno��, trawy.</p></section><section id="fn5"><p><emphasis>roz��g</emphasis> � dolina nieckowata o �agodnych zboczach.</p></section><section id="fn6"><p><emphasis>r�j</emphasis> � rodzina pszcz�.</p></section><section id="fn7"><p><emphasis>Ru�</emphasis> � wschodnia S�owia�szczyzna; tu: Ukraina.</p></section><section id="fn8"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn9"><p><emphasis>Huma�</emphasis> � miasto na �rodkowej Ukrainie, w XVII w. rezydencja magnat�w Kalinowskich, twierdza polska.</p></section><section id="fn10"><p><emphasis>liman</emphasis> � zatoka u uj�cia doliny rzecznej do morza.</p></section><section id="fn11"><p><emphasis>Ni�</emphasis> a. <emphasis>Zaporo�e</emphasis> � kraina poni�ej poroh�w Dniepru, zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn12"><p><emphasis>poroh</emphasis> (ukr.: pr�g) � naturalna zapora skalna na rzece, uniemo�liwiaj�ca swobodn� �eglug�; kraina poni�ej poroh�w Dniepru nazywa�a si� Ni�em albo Zaporo�em i by�a zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn13"><p><emphasis>polanka</emphasis> � ob�z kozacki.</p></section><section id="fn14"><p><emphasis>de nomine</emphasis> (�ac.) � z nazwy.</p></section><section id="fn15"><p><emphasis>suhak</emphasis> � ssak kr�torogi, spokrewniony z gazelami, dzi� �yje tylko w Azji �rodkowej, w XVII w. mo�na go by�o spotka� na terenie ca�ej dzisiejszej Ukrainy.</p></section><section id="fn16"><p><emphasis>wataha</emphasis> � tu: zbieranina uzbrojonych, gro�nych ludzi.</p></section><section id="fn17"><p><emphasis>czambu�</emphasis> (z tur. <emphasis>czapu�</emphasis>: zagon) � oddzia� tatarski, dokonuj�cy najazd�w w g��bi terytorium przeciwnika, w celu odwr�cenia jego uwagi od dzia�a� si� g��wnych.</p></section><section id="fn18"><p><emphasis>wo�oski</emphasis> � z Wo�oszczyzny; <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn19"><p><emphasis>Buczacki Jaz�owiecki, Teodoryk</emphasis> (zm. 1456) � kasztelan halicki i kamieniecki, starosta podolski, obro�ca Podola przed Tatarami.</p></section><section id="fn20"><p><emphasis>klangor</emphasis> � krzyk �urawia.</p></section><section id="fn21"><p><emphasis>bodiak</emphasis> (ukr.) � oset.</p></section><section id="fn22"><p><emphasis>bodiak</emphasis> (ukr.) � oset.</p></section><section id="fn23"><p><emphasis>samopa�</emphasis> � prymitywna bro� palna, u�ywana przez Kozak�w w XVI i XVII w.</p></section><section id="fn24"><p><emphasis>je�d�ce</emphasis> � dzi� popr. forma M. lm: je�d�cy.</p></section><section id="fn25"><p><emphasis>rozegrywa�a</emphasis> � dzi� popr.: rozgrywa�a.</p></section><section id="fn26"><p><emphasis>oczeret</emphasis> (ukr.) � trzcina.</p></section><section id="fn27"><p><emphasis>Dzikie Pola</emphasis> � stepowa kraina nad dolnym Dnieprem, w XVII w. prawie niezamieszkana, schronienie dla Kozak�w, zbieg�w i koczownik�w, pas ziemi niczyjej mi�dzy Rzecz�pospolit� a tatarskim Chanatem Krymskim.</p></section><section id="fn28"><p><emphasis>barwa</emphasis> � umundurowanie lub element stroju, �wiadcz�cy o przynale�no�ci nosz�cego.</p></section><section id="fn29"><p><emphasis>kapuza</emphasis> (z �ac. <emphasis>caput</emphasis>: g�owa) � futrzana czapka-uszanka.</p></section><section id="fn30"><p><emphasis>arkan</emphasis> � bicz, sznur, u�ywany przez Tatar�w do walki; lasso.</p></section><section id="fn31"><p><emphasis>chan</emphasis> � w�adca tatarski.</p></section><section id="fn32"><p><emphasis>rozkulbaczy�</emphasis> � rozsiod�a�, przygotowa� do odpoczynku; <emphasis>kulbaka</emphasis> � rodzaj siod�a.</p></section><section id="fn33"><p><emphasis>oczeret</emphasis> (ukr.) � trzcina; tu: suche li�cie na podpa�k�.</p></section><section id="fn34"><p><emphasis>zadzier�ysto��</emphasis> � sk�onno�� do zaczepki, do szukania zwady, zadziorno��.</p></section><section id="fn35"><p><emphasis>drop</emphasis> � najci�szy lataj�cy ptak na �wiecie, gatunek gin�cy, w Polsce obj�ty �cis�� ochron�.</p></section><section id="fn36"><p><emphasis>pardwa</emphasis> � ptak z rodziny kurowatych, podobny do kuropatwy lub ba�anta, obecnie w Polsce w�a�ciwie nie wyst�puje.</p></section><section id="fn37"><p><emphasis>suhak</emphasis> � ssak kr�torogi, spokrewniony z gazelami, dzi� �yje tylko w Azji �rodkowej, w XVII w. mo�na go by�o spotka� na terenie ca�ej dzisiejszej Ukrainy.</p></section><section id="fn38"><p><emphasis>W czyich� r�ku</emphasis> � dzi� popr.: w czyich r�kach; <emphasis>w r�ku</emphasis> (starop.) � w dwojgu r�k (forma liczby podw�jnej).</p></section><section id="fn39"><p><emphasis>salwowa�</emphasis> (z �ac.) � uratowa�, wybawi�.</p></section><section id="fn40"><p><emphasis>arkan</emphasis> � bicz, sznur, u�ywany przez Tatar�w do walki; lasso.</p></section><section id="fn41"><p><emphasis>mosan</emphasis> a. <emphasis>mospan</emphasis> (daw.) � skr�t od: mi�o�ciwy pan.</p></section><section id="fn42"><p><emphasis>�o�nierz�w</emphasis> � dzi� popr. forma B. lm: �o�nierzy.</p></section><section id="fn43"><p><emphasis>woj�ok</emphasis> (z tur.) � filc z sier�ci zwierz�cej.</p></section><section id="fn44"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � rodzaj siod�a.</p></section><section id="fn45"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � rodzaj siod�a.</p></section><section id="fn46"><p><emphasis>wasze</emphasis> � tu: pan; skr�t od: wasza mi�o��.</p></section><section id="fn47"><p><emphasis>auxilium</emphasis> (�ac.) � pomoc.</p></section><section id="fn48"><p><emphasis>podzi�k�w</emphasis> � dzi�: podzi�kowa�.</p></section><section id="fn49"><p><emphasis>Zas�awski-Ostrogski, W�adys�aw Dominik</emphasis> (1618�1656) � ksi���, koniuszy wielki koronny i starosta �ucki, jeden z najbogatszych magnat�w Korony.</p></section><section id="fn50"><p><emphasis>Skrzetuski, Jan</emphasis> � posta� literacka, stworzona na wz�r Miko�aja Skrzetuskiego herbu Jastrz�biec (1610�1673), szlachcica z Wielkopolski, kt�ry ws�awi� si� w czasie obrony Zbara�a w 1649 r.</p></section><section id="fn51"><p><emphasis>J. O. ksi�cia</emphasis> � ja�nie o�wieconego ksi�cia.</p></section><section id="fn52"><p><emphasis>Wi�niowiecki, Jeremi Micha� herbu Korybut</emphasis> (1612�1651) � ksi���, dow�dca wojsk polskich w walkach z kozakami; ojciec p�niejszego kr�la polskiego, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego (1640�1673).</p></section><section id="fn53"><p><emphasis>towarzysz pancerny</emphasis> � rycerz ci�kozbrojny, husarz.</p></section><section id="fn54"><p><emphasis>buzdygan</emphasis> (z tur.) � rodzaj broni, ozdobna pa�ka; w XVII w. symbol w�adzy oficera.</p></section><section id="fn55"><p><emphasis>bu�awa</emphasis> (z tur.) � rodzaj broni, ma�a maczuga, cz�sto ozdobna; w XVII w. symbol w�adzy wojskowej.</p></section><section id="fn56"><p><emphasis>za�ywa�</emphasis> � tu: u�ywa�.</p></section><section id="fn57"><p><emphasis>chan</emphasis> � w�adca tatarski.</p></section><section id="fn58"><p><emphasis>Wi�niowiecki, Jeremi Micha� herbu Korybut</emphasis> (1612�1651) � ksi���, dow�dca wojsk polskich w walkach z kozakami; ojciec p�niejszego kr�la polskiego, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego (1640�1673).</p></section><section id="fn59"><p><emphasis>laty</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: latami.</p></section><section id="fn60"><p><emphasis>eksperiencja</emphasis> (z �ac.) � do�wiadczenie.</p></section><section id="fn61"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn62"><p><emphasis>prezydium</emphasis> (z �ac. <emphasis>praesidium</emphasis>) � stra�, zbrojna za�oga.</p></section><section id="fn63"><p><emphasis>hetman wielki</emphasis> � Miko�aj Potocki, zwany Nied�wiedzia �apa, herbu Pilawa (ok. 1593�1651), kasztelan krakowski, hetman wielki koronny w latach 1646�1651).</p></section><section id="fn64"><p><emphasis>bajdak</emphasis> (ukr.) � du�a rzeczna ��d� �aglowo-wios�owa.</p></section><section id="fn65"><p><emphasis>ordynans</emphasis> (z �ac., daw.) � rozkaz.</p></section><section id="fn66"><p><emphasis>ci�kie terminy</emphasis> � powa�ne k�opoty.</p></section><section id="fn67"><p><emphasis>invidia</emphasis> (�ac.) � zazdro��, zawi��.</p></section><section id="fn68"><p><emphasis>substancja</emphasis> (z �ac.) � rzecz, przedmiot, obiekt materialny; tu: maj�tek.</p></section><section id="fn69"><p><emphasis>rekurs</emphasis> (z �ac.) � odwo�anie, ucieczka; tu: spos�b rozwi�zania problemu.</p></section><section id="fn70"><p><emphasis>Ta�mina</emphasis>, ukr. <emphasis>Tiasmyn</emphasis> � rzeka na �rodkowej Ukrainie, prawy dop�yw Dniepru.</p></section><section id="fn71"><p><emphasis>rab</emphasis> � niewolnik, s�uga; <emphasis>raby bo�e</emphasis> � ludzie bogobojni, cywilizowani.</p></section><section id="fn72"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: zbrojny, Kozak.</p></section><section id="fn73"><p><emphasis>bat'ko</emphasis> (ukr.) � ojciec; tu: szef, dow�dca.</p></section><section id="fn74"><p><emphasis>Szczo z toboju</emphasis> (ukr.) � co z tob�.</p></section><section id="fn75"><p><emphasis>spasi Bih</emphasis> (ukr.) � uchowaj Bo�e.</p></section><section id="fn76"><p><emphasis>Laszek</emphasis> � z ukr. Lach: Polak; tu w pogardliwym zdrobnieniu.</p></section><section id="fn77"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma B. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn78"><p><emphasis>ca�ym i �yw</emphasis> �jestem ca�y i �ywy.</p></section><section id="fn79"><p><emphasis>Kozacy regestrowi</emphasis> � Kozacy pozostaj�cy na �o�dzie Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn80"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn81"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn82"><p><emphasis>Wi�niowiecki, Jeremi Micha� herbu Korybut</emphasis> (1612�1651) � ksi���, dow�dca wojsk polskich w walkach z kozakami; ojciec p�niejszego kr�la polskiego, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego (1640�1673).</p></section><section id="fn83"><p><emphasis>deliberowa�</emphasis> (z �ac.) � rozmy�la�, rozwa�a� co�, zastanawia� si�.</p></section><section id="fn84"><p><emphasis>banita</emphasis> (z �ac.) � cz�owiek skazany na wygnanie.</p></section><section id="fn85"><p><emphasis>Dzikie Pola</emphasis> � stepowa kraina nad dolnym Dnieprem, w XVII w. prawie niezamieszkana, schronienie dla Kozak�w, zbieg�w i koczownik�w, pas ziemi niczyjej mi�dzy Rzecz�pospolit� a tatarskim Chanatem Krymskim.</p></section><section id="fn86"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � przyw�dca oddzia�u wolnych Kozak�w lub herszt bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn87"><p><emphasis>wataha</emphasis> � tu: zbieranina uzbrojonych, gro�nych ludzi.</p></section><section id="fn88"><p><emphasis>modestia</emphasis> (�ac.) � skromno��.</p></section><section id="fn89"><p><emphasis>bisurma�ski</emphasis> (przest. pogard.) � muzu�ma�ski, tu: tatarski lub turecki.</p></section><section id="fn90"><p><emphasis>adolescencja</emphasis> (z �ac.) � m�odo��, wiek m�odzie�czy.</p></section><section id="fn91"><p><emphasis>Dzikie Pola</emphasis> � stepowa kraina nad dolnym Dnieprem, w XVII w. prawie niezamieszkana, schronienie dla Kozak�w, zbieg�w i koczownik�w, pas ziemi niczyjej mi�dzy Rzecz�pospolit� a tatarskim Chanatem Krymskim.</p></section><section id="fn92"><p><emphasis>oczeret</emphasis> (ukr.) � trzcina; szuwary.</p></section><section id="fn93"><p><emphasis>zadywytsia wsij swit bo�yj</emphasis> (ukr.) � zadziwi si� ca�y bo�y �wiat; <emphasis>zadywytysia</emphasis> � zapatrze� si�, patrze� z fascynacj�.</p></section><section id="fn94"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: zbrojny.</p></section><section id="fn95"><p><emphasis>klejnot</emphasis> � herb szlachecki.</p></section><section id="fn96"><p><emphasis>Chmielnicki, Bohdan Zenobi</emphasis> (1595�1657) � ukrai�ski bohater narodowy, hetman Kozak�w zaporoskich, organizator powstania przeciwko polskiej w�adzy w latach 1648�1654.</p></section><section id="fn97"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: zbrojny.</p></section><section id="fn98"><p><emphasis>Oj wyzwo�y, Bo�e (�) bidnych newilnykiw</emphasis> (ukr.) � Oj wyzw�l, Bo�e, nas wszystkich, biednych niewolnik�w, Z ci�kiej niewoli, Z wiary bisurma�skiej, Na jasne gwiazdy, Na ciche wody, Do radosnej krainy, Do �wiata chrze�cija�skiego, Wys�uchaj, Bo�e, w pro�bach naszych, W nieszcz�liwych modlitwach, Nas, biednych niewolnik�w; <emphasis>bisurmanin</emphasis> � muzu�manin.</p></section><section id="fn99"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn100"><p><emphasis>Wi�niowiecki, Jeremi Micha� herbu Korybut</emphasis> (1612�1651) � ksi���, dow�dca wojsk polskich w walkach z kozakami; ojciec p�niejszego kr�la polskiego, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego (1640�1673).</p></section><section id="fn101"><p><emphasis>bajdak</emphasis> (ukr.) � du�a rzeczna ��d� �aglowo-wios�owa.</p></section><section id="fn102"><p><emphasis>p�yn�� pod wod�</emphasis> � p�yn�c pod pr�d, w g�r� rzeki.</p></section><section id="fn103"><p><emphasis>Za�wilichowski, Miko�aj</emphasis> � komisarz Kozak�w zaporoskich pozostaj�cych na s�u�bie Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn104"><p><emphasis>Rzplitej</emphasis> � Rzeczpospolitej; skr�t stosowany w XVII w. wy��cznie w pi�mie.</p></section><section id="fn105"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn106"><p><emphasis>chan</emphasis> � w�adca tatarski.</p></section><section id="fn107"><p><emphasis>murza</emphasis> [wym. mur-za] a. <emphasis>mirza</emphasis> [wym. mir-za] � ksi��� tatarski.</p></section><section id="fn108"><p><emphasis>zagon</emphasis> � szybki wypad oddzia�u konnego daleko na tereny wroga, zorganizowany w celu zdobycia �up�w, wzi�cia ludzi w jasyr (tj. w niewol�) i os�abienia obrony przeciwnika; tak�e: oddzia� konny, przeznaczony do takich walk.</p></section><section id="fn109"><p><emphasis>sz�yk</emphasis> � czapka futrzana, zw�ana ku g�rze.</p></section><section id="fn110"><p><emphasis>soboli</emphasis> � z futra sobolowego; <emphasis>sob�l</emphasis> � niedu�y ssak drapie�ny z rodziny �asicowatych o cennym futrze.</p></section><section id="fn111"><p><emphasis>Wo�och</emphasis> � cz�owiek z Wo�oszczyzny; <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn112"><p><emphasis>Koniecpolscy herbu Pob�g</emphasis> � r�d magnacki, wywodz�cy si� spod Cz�stochowy i posiadaj�cy ogromne dobra na Ukrainie.</p></section><section id="fn113"><p><emphasis>ekonomia</emphasis> � dobra ziemskie, z kt�rych doch�d przeznaczony by� na osobiste potrzeby kr�la i dworu.</p></section><section id="fn114"><p><emphasis>futor</emphasis> a. <emphasis>chutor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn115"><p><emphasis>feniks</emphasis> (mit.) � ptak ognisty, odradzaj�cy si� z popio��w; tu: nag�e a spektakularne zjawisko.</p></section><section id="fn116"><p><emphasis>wa�</emphasis> � skr�t od: wasza mi�o��.</p></section><section id="fn117"><p><emphasis>bitwa pod Cecor�</emphasis> (1620) � zako�czona zwyci�stwem wojsk turecko-tatarskich nad Polakami podczas odwrotu, spowodowanego przez niezgod� i niesubordynacj� polskich magnat�w; do niewoli dosta� si� w�wczas m.in. Bohdan Chmielnicki; <emphasis>Cecora</emphasis> � miejscowo�� w pn.-wsch. Rumunii.</p></section><section id="fn118"><p><emphasis>eksperiencja</emphasis> (z �ac.) � do�wiadczenie.</p></section><section id="fn119"><p><emphasis>Czapli�ski, Daniel</emphasis> � podstaro�ci czehry�ski, rotmistrz wojska polskiego.</p></section><section id="fn120"><p><emphasis>zalewa� komu� sad�a za sk�r�</emphasis> � zwi�zek frazeologiczny, znaczy: robi� komu� na z�o��.</p></section><section id="fn121"><p><emphasis>Czerkasy</emphasis> � miasto nad Dnieprem, po�o�one ok. 60 km na p�noc od Czehrynia.</p></section><section id="fn122"><p><emphasis>futor</emphasis> a. <emphasis>chutor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn123"><p><emphasis>repeto</emphasis> (�ac.) � powtarzam.</p></section><section id="fn124"><p><emphasis>arkan</emphasis> � bicz, sznur, u�ywany przez Tatar�w do walki; lasso.</p></section><section id="fn125"><p><emphasis>wa�</emphasis> � skr�t od: wasza mi�o��.</p></section><section id="fn126"><p><emphasis>Zas�awski-Ostrogski, W�adys�aw Dominik</emphasis> (1618�1656) � ksi���, koniuszy wielki koronny i starosta �ucki, jeden z najbogatszych magnat�w Korony.</p></section><section id="fn127"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn128"><p><emphasis>Ulisses</emphasis> � Odyseusz, bohater <emphasis>Iliady</emphasis> i <emphasis>Odysei</emphasis> Homera, znany ze sprytu.</p></section><section id="fn129"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn130"><p><emphasis>intelligo</emphasis> (�ac.) � rozumiem.</p></section><section id="fn131"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn132"><p><emphasis>afirmowa�</emphasis> (z �ac.) � potwierdzi�.</p></section><section id="fn133"><p><emphasis>in fundo</emphasis> � w lochu.</p></section><section id="fn134"><p><emphasis>Koniecpolski, Aleksander herbu Pob�g</emphasis> (1620�1659) � ksi���, chor��y wielki koronny, magnat i starosta kresowy, uczestnik wojen kozackich, syn hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego.</p></section><section id="fn135"><p><emphasis>mie� wielkie plecy</emphasis> � zwi�zek frazeologiczny, znaczy: mie� poparcie.</p></section><section id="fn136"><p><emphasis>Za�wilichowski, Miko�aj</emphasis> � komisarz Kozak�w zaporoskich pozostaj�cych na s�u�bie Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn137"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn138"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: zbrojny.</p></section><section id="fn139"><p><emphasis>didk�w syn</emphasis> � diabli syn, czarci pomiot; <emphasis>didko</emphasis> (ukr.) � diabe�.</p></section><section id="fn140"><p><emphasis>awersja</emphasis> (z �ac.) � niech��.</p></section><section id="fn141"><p><emphasis>barwa</emphasis> � umundurowanie lub element stroju, �wiadcz�cy o przynale�no�ci nosz�cego.</p></section><section id="fn142"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn143"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn144"><p><emphasis>barwa</emphasis> � umundurowanie lub element stroju, �wiadcz�cy o przynale�no�ci nosz�cego.</p></section><section id="fn145"><p><emphasis>waci</emphasis> � skr�t od: waszej mi�o�ci.</p></section><section id="fn146"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn147"><p><emphasis>pan krakowski</emphasis> � Miko�aj Potocki, zwany Nied�wiedzia �apa, herbu Pilawa (ok. 1593�1651), kasztelan krakowski, hetman wielki koronny w latach 1646�1651.</p></section><section id="fn148"><p><emphasis>wa�cin</emphasis> a. <emphasis>wa�ciny</emphasis> � nale��cy do waszej mi�o�ci; dzi�: pana, pa�ski.</p></section><section id="fn149"><p><emphasis>oprymowa�</emphasis> (z �ac.) � napa��.</p></section><section id="fn150"><p><emphasis>Zaporo�cy</emphasis> � Kozacy z Zaporo�a.</p></section><section id="fn151"><p><emphasis>ekonomia</emphasis> � dobra ziemskie, z kt�rych doch�d przeznaczony by� na osobiste potrzeby kr�la i dworu; tu: dzier�awiony przez Czapli�skiego maj�tek.</p></section><section id="fn152"><p><emphasis>rar�g</emphasis> � ptak drapie�ny z rodziny soko�owatych, ceniony w sokolnictwie, zwany dawniej soko�em polskim a. soko�em podolskim.</p></section><section id="fn153"><p><emphasis>barwa</emphasis> � umundurowanie lub element stroju, �wiadcz�cy o przynale�no�ci nosz�cego.</p></section><section id="fn154"><p><emphasis>wasze</emphasis> � tu: pan; skr�t od: wasza mi�o��.</p></section><section id="fn155"><p><emphasis>hajdawery</emphasis> � szerokie, bufiaste spodnie, typowy element stroju polskiej szlachty w XVII w.; szarawary.</p></section><section id="fn156"><p><emphasis>cyga</emphasis> a. <emphasis>fryga</emphasis> � wiruj�ca zabawka dzieci�ca, podobna do b�ka.</p></section><section id="fn157"><p><emphasis>rogal</emphasis> (pogard.) � rogacz, zdradzony ma��onek.</p></section><section id="fn158"><p><emphasis>Vivant</emphasis> � niech �yj�.</p></section><section id="fn159"><p><emphasis>wi�niowiecczyk</emphasis> � �o�nierz ksi�cia Wi�niowieckiego.</p></section><section id="fn160"><p><emphasis>oblan</emphasis> � dzi�: oblany.</p></section><section id="fn161"><p><emphasis>goni� w pi�tk�</emphasis> � coraz gorzej sobie radzi�, traci� zdolno�� logicznego my�lenia i dzia�ania.</p></section><section id="fn162"><p><emphasis>ogar</emphasis> � pies go�czy, tu pogard. o krewkim Czapli�skim.</p></section><section id="fn163"><p><emphasis>kundys</emphasis> � kundel.</p></section><section id="fn164"><p><emphasis>Galata</emphasis> � dzi� dzielnica Stambu�u, po�o�ona po europejskiej stronie cie�niny Bosfor, dawniej osobne miasto tureckie.</p></section><section id="fn165"><p><emphasis>A taki breszesz i breszesz</emphasis> (ukr.) � No w�a�nie k�amiesz i k�amiesz a. No w�a�nie szczekasz i szczekasz; ukr. <emphasis>brechaty</emphasis> � k�ama� (o cz�owieku); szczeka� (o psie).</p></section><section id="fn166"><p><emphasis>Szelm� jestem bez uszu</emphasis> � aluzja do zwyczaju obcinania uszu skaza�com.</p></section><section id="fn167"><p><emphasis>s�oboda</emphasis> � nowa osada, kt�rej mieszka�cy s� pocz�tkowo zwolnieni od op�at na rzecz w�a�ciciela.</p></section><section id="fn168"><p><emphasis>ekonomia</emphasis> � dobra ziemskie, z kt�rych doch�d przeznaczony by� na osobiste potrzeby kr�la i dworu.</p></section><section id="fn169"><p><emphasis>znosi� si� z kim�</emphasis> (daw.) � spotyka� si� z kim�.</p></section><section id="fn170"><p><emphasis>duchowie�stwa obydw�ch obrz�dk�w</emphasis> � tj. ksi�y katolickich i prawos�awnych.</p></section><section id="fn171"><p><emphasis>wi�niowiecczyk</emphasis> � �o�nierz ksi�cia Wi�niowieckiego.</p></section><section id="fn172"><p><emphasis>Wi�niowiecki, Jeremi Micha� herbu Korybut</emphasis> (1612�1651) � ksi���, dow�dca wojsk polskich w walkach z kozakami; ojciec p�niejszego kr�la polskiego, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego (1640�1673).</p></section><section id="fn173"><p><emphasis>nad hetmany</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: nad hetmanami.</p></section><section id="fn174"><p><emphasis>W�adys�aw IV Waza</emphasis> (1595�1648) � kr�l Polski w latach 1632�1648.</p></section><section id="fn175"><p><emphasis>Quatuor articuli judicii castrensis: stuprum, incendium, latrocinium et vis armata alienis aedibus illata</emphasis> (�ac.) � Cztery artyku�y s�du polowego: gwa�t, podpalenie, rozb�j i napa�� zbrojn� si�� na czyj� dom.</p></section><section id="fn176"><p><emphasis>vis armata</emphasis> (�ac.) � si�a zbrojna.</p></section><section id="fn177"><p><emphasis>g�uszec</emphasis> � du�y ptak z rodziny kurowatych, przys�owiowy ze wzgl�du na swoje obyczaje godowe, kiedy to puszy si� i �piewa pie�� godow�, nie zwracaj�c uwagi na �adne niebezpiecze�stwo, nawet na zbli�anie si� my�liwego.</p></section><section id="fn178"><p><emphasis>wasze</emphasis> � tu: pan; skr�t od: wasza mi�o��.</p></section><section id="fn179"><p><emphasis>kondemnata</emphasis> (z �ac.) � wyrok skazuj�cy.</p></section><section id="fn180"><p><emphasis>infamis</emphasis> (z �ac.) � cz�owiek pozbawiony honoru.</p></section><section id="fn181"><p><emphasis>z czupryny a. z g�owy si� mu kurzy</emphasis> � �artobliwie o pijanym.</p></section><section id="fn182"><p><emphasis>pludry</emphasis> � kr�tkie, bufiaste spodnie dworskie lub �o�nierskie.</p></section><section id="fn183"><p><emphasis>nescio</emphasis> (�ac.) � nie wiem.</p></section><section id="fn184"><p><emphasis>to pewna, �e</emphasis> � dzi�: to pewne, �e.</p></section><section id="fn185"><p><emphasis>osiedzie� si�</emphasis> � zadomowi� si�.</p></section><section id="fn186"><p><emphasis>hadko</emphasis> (z bia�orus.) � przykro, obrzydliwie.</p></section><section id="fn187"><p><emphasis>�wiebodzin</emphasis> � miasto w dzisiejszym wojew�dztwie lubuskim, w XVII w. pod w�adz� Habsburg�w, jeszcze od �redniowiecza s�ynne z wyrobu i eksportu sukna.</p></section><section id="fn188"><p><emphasis>moderunek</emphasis> (daw.) � ekwipunek, wyposa�enie.</p></section><section id="fn189"><p><emphasis>A czy by nie mo�na do niego pod znak?</emphasis> � tj. czy mo�na wst�pi� do jego wojska, s�u�y� pod jego chor�gwi�.</p></section><section id="fn190"><p><emphasis>mistrz</emphasis> � tu: kat.</p></section><section id="fn191"><p><emphasis>barwa</emphasis> � umundurowanie lub element stroju, �wiadcz�cy o przynale�no�ci nosz�cego; tu mowa o suknie na mundury.</p></section><section id="fn192"><p><emphasis>serpens</emphasis> (�ac.) � w��.</p></section><section id="fn193"><p><emphasis>hadko</emphasis> (z bia�orus.) � przykro, obrzydliwie.</p></section><section id="fn194"><p><emphasis>godno��</emphasis> � tu: nazwisko.</p></section><section id="fn195"><p><emphasis>waszeci</emphasis> � skr�t od: waszej mi�o�ci.</p></section><section id="fn196"><p><emphasis>podrywa�</emphasis> � tu: przerywa�.</p></section><section id="fn197"><p><emphasis>bitwa pod Chojnicami</emphasis> (1454) � bitwa wojsk polsko-litewskich pod wodz� Kazimierza Jagiello�czyka z Krzy�akami w czasie wojny trzynastoletniej; t� sam� nazw� nosi bitwa z czas�w potopu szwedzkiego (1657).</p></section><section id="fn198"><p><emphasis>wasze</emphasis> � tu: pan; skr�t od: wasza mi�o��.</p></section><section id="fn199"><p><emphasis>wa�pan</emphasis> (daw.) � skr�t od: wasza mi�o�� pan.</p></section><section id="fn200"><p><emphasis>sekundowa�</emphasis> (z �ac. <emphasis>secundare</emphasis>: wspiera�, popiera�) � pomaga�.</p></section><section id="fn201"><p><emphasis>ze �b�w si� kurzy</emphasis> � �artobliwie o pijanych.</p></section><section id="fn202"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn203"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn204"><p><emphasis>spasi Chryste</emphasis> (ukr.) � ratuj, Chryste.</p></section><section id="fn205"><p><emphasis>dokumenta</emphasis> � dzi� popr. forma B. lm: dokumenty.</p></section><section id="fn206"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn207"><p><emphasis>bisurmanin</emphasis> (przest. pogard.) � muzu�manin; tu: su�tan turecki i chan tatarski.</p></section><section id="fn208"><p><emphasis>Nalewajko, Semen</emphasis> (zm. w 1597) � ataman kozacki (znany r�wnie� pod imieniem Seweryn), przyw�dca powstania przeciwko Rzeczypospolitej 1595�1596, pokonany przez hetmana Stanis�awa ��kiewskiego i �ci�ty.</p></section><section id="fn209"><p><emphasis>�oboda, Hryhorij</emphasis> (zm. w 1596) � ataman kozacki, drugi przyw�dca powstania Nalewajki 1595�1596.</p></section><section id="fn210"><p><emphasis>Zaporo�e</emphasis> � tu: kozacy z Zaporo�a, nie pozostaj�cy stale na niczyim �o�dzie.</p></section><section id="fn211"><p><emphasis>regestrowi</emphasis> � Kozacy pozostaj�cy na �o�dzie Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn212"><p><emphasis>czer�</emphasis> � tu: t�um, biedota.</p></section><section id="fn213"><p><emphasis>futornicy</emphasis> � mieszka�cy futor�w, drobna szlachta.</p></section><section id="fn214"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn215"><p><emphasis>religionis nullius</emphasis> (�ac.) � �adnej religii.</p></section><section id="fn216"><p><emphasis>Kisiel, Adam herbu Kisiel</emphasis> (1600�1653) � wojewoda brac�awski i kijowski, pan na Brusi�owie i Huszczy, ostatni prawos�awny senator Rzeczypospolitej, negocjowa� z Kozakami podczas powsta� Pawluka i Chmielnickiego.</p></section><section id="fn217"><p><emphasis>ka�den</emphasis> (daw., dial.) � dzi� popr.: ka�dy.</p></section><section id="fn218"><p><emphasis>samopa�</emphasis> � prymitywna bro� palna, u�ywana przez Kozak�w w XVI i XVII w.</p></section><section id="fn219"><p><emphasis>piszczel</emphasis> a. <emphasis>kij</emphasis> � prymitywna r�czna bro� palna, u�ywana od XIV w.</p></section><section id="fn220"><p><emphasis>Ni�owcy</emphasis> � wolni Kozacy z Ni�u, tj. z Zaporo�a.</p></section><section id="fn221"><p><emphasis>czumak</emphasis> (daw., ukr.) � ch�op ukrai�ski, �yj�cy z handlu, przewo��cy sw�j towar, cz�sto na bardzo du�e odleg�o�ci, wozami zaprz�onymi w wo�y.</p></section><section id="fn222"><p><emphasis>pasiecznik</emphasis> � hodowca pszcz�, wytw�rca miodu.</p></section><section id="fn223"><p><emphasis>woskoboj</emphasis> a. <emphasis>woskobojnik</emphasis> (daw.) � cz�owiek zajmuj�cy si� obr�bk� wosku pszczelego, u�ywanego do produkcji �wiec.</p></section><section id="fn224"><p><emphasis>dziegie�</emphasis> � lepka, gorzka substancja pochodzenia ro�linnego, u�ywana jako smar, klej, impregnat, lek przeciw chorobom sk�ry i in.</p></section><section id="fn225"><p><emphasis>podwoda</emphasis> � w�z konny do przewo�enia towar�w i ludzi.</p></section><section id="fn226"><p><emphasis>Kozacy regestrowi</emphasis> � Kozacy pozostaj�cy na �o�dzie Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn227"><p><emphasis>siromacha</emphasis> (daw. ukr.) � w��cz�ga; wilk-samotnik.</p></section><section id="fn228"><p><emphasis>Soko�e jasnyj� Ty da�eko widajesz.</emphasis> (ukr.) � Sokole jasny,/ Bracie m�j rodzony,/ Ty wysoko latasz,/ Daleko si�ga twoja wiedza (a. w�adza).</p></section><section id="fn229"><p><emphasis>dziegie�</emphasis> � lepka, gorzka substancja pochodzenia ro�linnego, u�ywana jako smar, klej, impregnat, lek przeciw chorobom sk�ry i in.</p></section><section id="fn230"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn231"><p><emphasis>Zaporo�e</emphasis> � kraina poni�ej poroh�w Dniepru, zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich; <emphasis>poroh</emphasis> (ukr.: pr�g) � naturalna zapora skalna na rzece, uniemo�liwiaj�ca swobodn� �eglug�.</p></section><section id="fn232"><p><emphasis>bitwa pod Mas�owym Stawem</emphasis> (1638) � kl�ska Kozak�w, zako�czy�a powstanie i poci�gn�a za sob� znaczne ograniczenia przywilej�w kozackich.</p></section><section id="fn233"><p><emphasis>gryz�ce� munsztuk</emphasis> � nie ca�kiem opanowane, zdolne do samowolnych, gro�nych dzia�a� przy pierwszej okazji; <emphasis>munsztuk</emphasis> � kie�zno, element uprz�y, zak�adany na pysk ko�ski i s�u��cy do kierowania szczeg�lnie niepos�usznym wierzchowcem.</p></section><section id="fn234"><p><emphasis>Rzplitej</emphasis> � Rzeczpospolitej; skr�t stosowany w XVII w. wy��cznie w pi�mie.</p></section><section id="fn235"><p><emphasis>Czertomelik</emphasis> � rzeka na pd. Ukrainie, prawy dop�yw dolnego Dniepru, na kt�rym w tym miejscu istnia�a du�a ilo�� wysp, zapewniaj�cych Kozakom kryj�wki; t� nazw� nosi�a te� jedna z tych wysp.</p></section><section id="fn236"><p><emphasis>wola</emphasis> � tu: wolno�� Kozak�w, niepodlegaj�cych pa�szczy�nie ani prawu; samowola, brak kontroli spo�ecznej i prawnej.</p></section><section id="fn237"><p><emphasis>Rusin</emphasis> � dzi�: Ukrainiec.</p></section><section id="fn238"><p><emphasis>wschodni obrz�dek</emphasis> � prawos�awie.</p></section><section id="fn239"><p><emphasis>Nalewajko, Semen</emphasis> (zm. w 1597) � ataman kozacki (znany r�wnie� pod imieniem Seweryn), przyw�dca powstania przeciwko Rzeczypospolitej 1595�1596, pokonany przez hetmana Stanis�awa ��kiewskiego i �ci�ty.</p></section><section id="fn240"><p><emphasis>�oboda, Hryhorij</emphasis> (zm. w 1596) � ataman kozacki, drugi przyw�dca powstania Nalewajki 1595�1596.</p></section><section id="fn241"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn242"><p><emphasis>pacyfikowa�</emphasis> � tu: uspokaja�, �agodzi� nastroje.</p></section><section id="fn243"><p><emphasis>czerkaski</emphasis> � z Czerkas; <emphasis>Czerkasy</emphasis> � miasto nad Dnieprem, po�o�one ok. 60 km na p�noc od Czehrynia.</p></section><section id="fn244"><p><emphasis>bu�awa</emphasis> (z tur.) � symbol w�adzy wojskowej; rodzaj broni, ma�a maczuga, cz�sto ozdobna.</p></section><section id="fn245"><p><emphasis>bisurmanin</emphasis> (przest. pogard.) � muzu�manin, tu: su�tan turecki i chan tatarski.</p></section><section id="fn246"><p><emphasis>praeparatur</emphasis> (�ac.) � szykuje si�, jest przygotowywana.</p></section><section id="fn247"><p><emphasis>pan krakowski</emphasis> � Miko�aj Potocki, zwany Nied�wiedzia �apa, herbu Pilawa (ok. 1593�1651), kasztelan krakowski, hetman wielki koronny w latach 1646�1651.</p></section><section id="fn248"><p><emphasis>wasze�</emphasis> � pan; skr�t od: wasza mi�o��.</p></section><section id="fn249"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn250"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � Zaporo�e, kraina zamieszkana przez Kozak�w zaporoskich; tak�e: ich w�drowna stolica, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn251"><p><emphasis>repeto</emphasis> (�ac.) � powtarzam.</p></section><section id="fn252"><p><emphasis>Czertomelik</emphasis> � rzeka na pd. Ukrainie, prawy dop�yw dolnego Dniepru, na kt�rym w tym miejscu istnia�a du�a ilo�� wysp, zapewniaj�cych Kozakom kryj�wki; t� nazw� nosi�a te� jedna z tych wysp.</p></section><section id="fn253"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn254"><p><emphasis>do pana chor��ego koronnego</emphasis> � Aleksander Koniecpolski herbu Pob�g (1620�1659), ksi���, chor��y wielki koronny, magnat i starosta kresowy, uczestnik wojen kozackich, syn hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego.</p></section><section id="fn255"><p><emphasis>Zas�awski-Ostrogski, W�adys�aw Dominik</emphasis> (1618�1656) � ksi���, koniuszy wielki koronny i starosta �ucki, jeden z najbogatszych magnat�w Korony.</p></section><section id="fn256"><p><emphasis>spasi Chryste</emphasis> (ukr.) � ratuj, Chryste.</p></section><section id="fn257"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> (daw. dial.) � dzi� popr.: kt�ry.</p></section><section id="fn258"><p><emphasis>konfuzji</emphasis> (z �ac. <emphasis>confusio</emphasis>: zmieszanie) � wstyd, obraza.</p></section><section id="fn259"><p><emphasis>barwa</emphasis> � umundurowanie albo element stroju, �wiadcz�cy o przynale�no�ci nosz�cego.</p></section><section id="fn260"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn261"><p><emphasis>czaban</emphasis> � pasterz stepowy.</p></section><section id="fn262"><p><emphasis>pali� z piszczeli</emphasis> � strzela�; <emphasis>piszczel</emphasis> a. <emphasis>kij</emphasis> � prymitywna r�czna bro� palna, u�ywana od XIV w.</p></section><section id="fn263"><p><emphasis>spasi Chryste</emphasis> (ukr.) � ratuj, Chryste.</p></section><section id="fn264"><p><emphasis>chorowody</emphasis> � ukr. i ros. pie�ni i ta�ce ludowe, zwi�zane z wiosennymi i letnimi obrz�dami.</p></section><section id="fn265"><p><emphasis>pali� z samopa��w</emphasis> � strzela�; <emphasis>samopa�</emphasis> � prymitywna bro� palna, u�ywana przez Kozak�w w XVI i XVII w.</p></section><section id="fn266"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn267"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn268"><p><emphasis>Semi-Mogi�y</emphasis> (ukr. <emphasis>Semy Mohy�y</emphasis> a. <emphasis>Semymohy�y</emphasis>) � osada na po�tawszczy�nie, w �rodkowo-wsch. cz�ci Ukrainy.</p></section><section id="fn269"><p><emphasis>Chorol</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na lewym brzegu �rodkowego Dniepru.</p></section><section id="fn270"><p><emphasis>��kiewski, Stanis�aw herbu Lubicz</emphasis> (1547�1620) � polski magnat, hetman, kanclerz wielki koronny, wojewoda kijowski, kasztelan lwowski, sekretarz kr�lewski, w�dz wojsk polskich w wielu kampaniach przeciwko Rosji, Szwecji, Turkom i Tatarom, zgin�� w czasie bitwy pod Cecor�.</p></section><section id="fn271"><p><emphasis>bitwa pod So�onic�</emphasis> (1596) � bitwa, w kt�rej hetman ��kiewski pokona� kozackich powsta�c�w Semena Nalewajki, a jego samego wzi�� do niewoli; zwana te� bitw� pod �ubniami a. bitw� pod Ostrym Kamieniem.</p></section><section id="fn272"><p><emphasis>Po�owcy</emphasis> a. <emphasis>Kumanowie</emphasis> � lud pochodzenia a�tajskiego, w �redniowieczu wschodni s�siedzi S�owian, w XIII w. pokonani i wch�oni�ci przez Mongo��w Z�otej Ordy.</p></section><section id="fn273"><p><emphasis>wataha</emphasis> � tu: oddzia� kozacki, zbieranina uzbrojonych, gro�nych ludzi.</p></section><section id="fn274"><p><emphasis>Su�a</emphasis> � rzeka w Rosji i na Ukrainie, lewy dop�yw Dniepru; nad Su�� by�y po�o�one �ubnie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn275"><p><emphasis>kierz</emphasis> (daw., D. lm: krz�w) � krzew.</p></section><section id="fn276"><p><emphasis>sarn</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: saren.</p></section><section id="fn277"><p><emphasis>suhak</emphasis> � ssak kr�torogi, spokrewniony z gazelami, dzi� �yje tylko w Azji �rodkowej, w XVII w. mo�na go by�o spotka� na terenie ca�ej dzisiejszej Ukrainy.</p></section><section id="fn278"><p><emphasis>popieliszcze</emphasis> � pogorzelisko, ruiny.</p></section><section id="fn279"><p><emphasis>Zaporo�cy</emphasis> � Kozacy z Zaporo�a.</p></section><section id="fn280"><p><emphasis>gony bobrowe</emphasis> � gniazdo bobr�w, �eremie.</p></section><section id="fn281"><p><emphasis>Ni�owcy</emphasis> � wolni Kozacy z Ni�u, tj. z Zaporo�a.</p></section><section id="fn282"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � Zaporo�e, kraina zamieszkana przez Kozak�w zaporoskich; tak�e: ich w�drowna stolica, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn283"><p><emphasis>s�oboda</emphasis> � nowo powsta�a osada, kt�rej mieszka�cy zostali zwolnieni na kilkadziesi�t lat od op�at i zobowi�za� feudalnych.</p></section><section id="fn284"><p><emphasis>futor</emphasis> a. <emphasis>chutor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn285"><p><emphasis>Wi�niowiecki, Micha�</emphasis> (zm. 1616) � ksi���, magnat kresowy, starosta owrucki, �onaty z c�rk� hospodara wo�oskiego, Jeremiego Mohy�y, ojciec ksi�cia Jeremiego Wi�niowieckiego (1612�1651); podobno zabi�a go trucizna, podana w komunii �wi�tej.</p></section><section id="fn286"><p><emphasis>swobody</emphasis> � tu: zwolnienie od danin, udzielane przez pana nowo osiedlanym ch�opom i dzier�awcom.</p></section><section id="fn287"><p><emphasis>monaster</emphasis> � klasztor.</p></section><section id="fn288"><p><emphasis>Ni�owcy</emphasis> � wolni Kozacy z Ni�u, tj. z Zaporo�a.</p></section><section id="fn289"><p><emphasis>Wi�niowiecki, Jeremi Micha� herbu Korybut</emphasis> (1612�1651) � ksi���, dow�dca wojsk polskich w walkach z kozakami; ojciec p�niejszego kr�la polskiego, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego (1640�1673).</p></section><section id="fn290"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn291"><p><emphasis>Konotop</emphasis> � miasto w pn.-wsch. cz�ci Ukrainy, znane z powodu bitwy po��czonych wojsk kozackich, polskich i tatarskich z Rosjanami w 1659 r.</p></section><section id="fn292"><p><emphasis>Romny</emphasis> � miasto w pn.-wsch. cz�ci Ukrainy, le��ce nad Su��, dop�ywem Dniepru.</p></section><section id="fn293"><p><emphasis>Putywl</emphasis> � miasto w pn.-wsch. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� Sejm, dzi� przy granicy z Rosj�, oblegane przez wojska Jeremiego Wi�niowieckiego (1612�1651) w czasie wojny smole�skiej.</p></section><section id="fn294"><p><emphasis>Orze�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Oril</emphasis>) � rzeka na Ukrainie, lewy dop�yw Dniepru.</p></section><section id="fn295"><p><emphasis>Worskla</emphasis> � rzeka w Rosji i na Ukrainie, lewy dop�yw Dniepru, nad Worskl� le�y miasto Po�tawa.</p></section><section id="fn296"><p><emphasis>wataha</emphasis> � tu: zbrojny oddzia� wolnych Kozak�w.</p></section><section id="fn297"><p><emphasis>polanka</emphasis> � ob�z kozacki.</p></section><section id="fn298"><p><emphasis>Ni�owcy</emphasis> � wolni Kozacy z Ni�u, tj. z Zaporo�a.</p></section><section id="fn299"><p><emphasis>oczeret</emphasis> (ukr.) � trzcina; szuwary.</p></section><section id="fn300"><p><emphasis>k�</emphasis> � tj. k� m�y�skich.</p></section><section id="fn301"><p><emphasis>Zadnieprze</emphasis> � Lewobrze�na Ukraina, tereny na wsch�d od Dniepru, gdzie po�o�one s� np. Po�tawa i �ubnie.</p></section><section id="fn302"><p><emphasis>rubie�</emphasis> � pogranicze, peryferie.</p></section><section id="fn303"><p><emphasis>futor</emphasis> a. <emphasis>chutor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn304"><p><emphasis>s�oboda</emphasis> � nowo powsta�a osada, kt�rej mieszka�cy zostali zwolnieni na kilkadziesi�t lat od op�at i zobowi�za� feudalnych.</p></section><section id="fn305"><p><emphasis>tabun</emphasis> � stado koni.</p></section><section id="fn306"><p><emphasis>wczasy</emphasis> � tu: wygody, miejsce do odpoczynku.</p></section><section id="fn307"><p><emphasis>ru�</emphasis> � tu: ro�linno��, trawy.</p></section><section id="fn308"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn309"><p><emphasis>wo�oski</emphasis> � z Wo�oszczyzny; <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn310"><p><emphasis>hospodar</emphasis> � tytu� w�adcy Wo�oszczyzny, pa�stwa po�o�onego na terenie dzisiejszej p�d. Rumunii, zale�nego od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn311"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn312"><p><emphasis>kara�asz</emphasis> � �o�nierz wo�oski.</p></section><section id="fn313"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn314"><p><emphasis>panna respektowa</emphasis> � kobieta niezam�na, szlachcianka, pozostaj�ca na utrzymaniu bogatych krewnych lub pracodawc�w.</p></section><section id="fn315"><p><emphasis>Wi�niowiecka, Gryzelda Konstancja</emphasis> z domu Zamoyska (1623�1672) � ksi�na, �ona ksi�cia Jeremiego Wi�niowieckiego (1612�1651), matka przysz�ego kr�la Polski, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego (1640�1673).</p></section><section id="fn316"><p><emphasis>fraucymer</emphasis> (z niem. <emphasis>Frauenzimmer</emphasis>: komnata kobiet, pok�j dla dam) � damy dworu, sta�e towarzystwo ksi�nej.</p></section><section id="fn317"><p><emphasis>ba�amutka</emphasis> � kokietka, kobieta zalotna.</p></section><section id="fn318"><p><emphasis>jasyr</emphasis> (z tur.) � niewola.</p></section><section id="fn319"><p><emphasis>cor, cordis</emphasis> (�ac.) � serce; tu B. lm <emphasis>corda</emphasis>: serca.</p></section><section id="fn320"><p><emphasis>chor�giew wo�oska</emphasis> � oddzia� lekkiej jazdy, sprawdzaj�cej si� dobrze w po�cigach i zwiadach; w chor�gwiach tych s�u�yli cz�sto �o�nierze z Wo�oszczyzny, ale tak�e Polacy i Ukrai�cy; <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn321"><p><emphasis>samopa�</emphasis> � prymitywna bro� palna, u�ywana przez Kozak�w w XVI i XVII w.</p></section><section id="fn322"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn323"><p><emphasis>czwani� koniem</emphasis> � popisywa� si� jazd� konn�, jecha� brawurowo.</p></section><section id="fn324"><p><emphasis>inflancki</emphasis> � pochodz�cy z Inflant; <emphasis>Inflanty</emphasis> (hist.) � kraina po�o�ona na p�noc od Litwy, na terenie dzisiejszej �otwy i Estonii, zamieszkana przez potomk�w plemion ba�tyckich i ugrofi�skich, o kulturze z silnymi wp�ywami niemieckimi i szwedzkimi.</p></section><section id="fn325"><p><emphasis>kara�asz</emphasis> � �o�nierz wo�oski.</p></section><section id="fn326"><p><emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn327"><p><emphasis>klima</emphasis> (blp) � klimat; <emphasis>klima przednie</emphasis> � wspania�y klimat.</p></section><section id="fn328"><p><emphasis>bakali�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: bakalii; <emphasis>bakalie</emphasis> � tu: owoce.</p></section><section id="fn329"><p><emphasis>nasz ksi��� rodzi si� z Mohilanki</emphasis> � matk� Jeremiego Wi�niowieckiego (1612�1651) by�a Raina Mohylanka, c�rka hospodara wo�oskiego, Jeremiego Mohy�y.</p></section><section id="fn330"><p><emphasis>hospodar</emphasis> � tytu� w�adcy Wo�oszczyzny, pa�stwa po�o�onego na terenie dzisiejszej p�d. Rumunii, zale�nego od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn331"><p><emphasis>Wi�niowiecki, Micha�</emphasis> (zm. 1616) � ksi���, magnat kresowy, starosta owrucki, �onaty z c�rk� hospodara wo�oskiego, Jeremiego Mohy�y, ojciec ksi�cia Jeremiego Wi�niowieckiego (1612�1651), zaanga�owany w walki o tron wo�oski; podobno zabi�a go trucizna, podana w komunii �wi�tej.</p></section><section id="fn332"><p><emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn333"><p><emphasis>Siedmiogrodzianin</emphasis> � mieszkaniec Siedmiogrodu; <emphasis>Siedmiogr�d</emphasis> � ksi�stwo po�o�one na terenie dzisiejszej p�n.-zach. Rumunii, zale�ne od Imperium Osma�skiego, zamieszkane przez Rumun�w, Sas�w (Niemc�w) i Wegr�w; ksi�ciem siedmiogrodzkim by� kr�l Polski Stefan Batory (1533�1578).</p></section><section id="fn334"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn335"><p><emphasis>w ciel� oprawion�</emphasis> � tj. w sk�rk� ciel�c�.</p></section><section id="fn336"><p><emphasis>Wo�och</emphasis> � cz�owiek z Wo�oszczyzny; <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn337"><p><emphasis>jazda wo�oska</emphasis> � �o�nierze konni z Wo�oszczyzny; <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn338"><p><emphasis>instructiones militares</emphasis> (�ac.) � pouczenia dotycz�ce spraw wojskowych.</p></section><section id="fn339"><p><emphasis>Wi�niowiecki, Micha�</emphasis> (zm. 1616) � ksi���, magnat kresowy, starosta owrucki, �onaty z c�rk� hospodara wo�oskiego, Jeremiego Mohy�y, ojciec ksi�cia Jeremiego Wi�niowieckiego (1612�1651), zaanga�owany w walki o tron wo�oski; podobno zabi�a go trucizna, podana w komunii �wi�tej.</p></section><section id="fn340"><p><emphasis>chor�giew wo�oska</emphasis> � oddzia� lekkiej jazdy, sprawdzaj�cej si� dobrze w po�cigach i zwiadach; w chor�gwiach tych s�u�yli cz�sto �o�nierze z Wo�oszczyzny, ale tak�e Polacy i Ukrai�cy; <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn341"><p><emphasis>stricte</emphasis> (�ac.) � �ci�le.</p></section><section id="fn342"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn343"><p><emphasis>pa�anka</emphasis> a. <emphasis>polanka</emphasis> � ob�z kozacki.</p></section><section id="fn344"><p><emphasis>Za�wilichowski, Miko�aj</emphasis> � komisarz Kozak�w zaporoskich pozostaj�cych na s�u�bie Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn345"><p><emphasis>Rzplitej</emphasis> � Rzeczpospolitej; skr�t stosowany w XVII w. wy��cznie w pi�mie.</p></section><section id="fn346"><p><emphasis>Krym</emphasis> � p�wysep na Morzyu Czarnym, siedziba Chanatu Krymskiego, pa�stwa tatarskiego, zale�nego od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn347"><p><emphasis>honeste</emphasis> (�ac.) � z uszanowaniem.</p></section><section id="fn348"><p><emphasis>z hetmany</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z hetmanami.</p></section><section id="fn349"><p><emphasis>in luctu</emphasis> (�ac.) � w smutku.</p></section><section id="fn350"><p><emphasis>�lub</emphasis> � tu: �lubowanie, przysi�ga, zobowi�zanie.</p></section><section id="fn351"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn352"><p><emphasis>incipiam</emphasis> (�ac.) � zaczynam.</p></section><section id="fn353"><p><emphasis>rycerzy w mniszych kapturach</emphasis> � tj. Krzy�ak�w.</p></section><section id="fn354"><p><emphasis>Troki</emphasis> � miasto w p�d. cz�ci Litwy, niedaleko Wilna, ze s�ynnym obrazem Matki Boskiej Trockiej, przechowywanym w ko�ciele bernardyn�w.</p></section><section id="fn355"><p><emphasis>adolescentia</emphasis> (�ac.) � m�odo��.</p></section><section id="fn356"><p><emphasis>inflancki</emphasis> � pochodz�cy z Inflant; <emphasis>Inflanty</emphasis> (hist.) � kraina po�o�ona na p�noc od Litwy, na terenie dzisiejszej �otwy i Estonii, zamieszkana przez potomk�w plemion ba�tyckich i ugrofi�skich, o kulturze z silnymi wp�ywami niemieckimi i szwedzkimi.</p></section><section id="fn357"><p><emphasis>Wi�niowiecki, Jeremi Micha� herbu Korybut</emphasis> (1612�1651) � ksi���, dow�dca wojsk polskich w walkach z kozakami; ojciec p�niejszego kr�la polskiego, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego (1640�1673).</p></section><section id="fn358"><p><emphasis>Kahamlik</emphasis> � rzeka na �rodkowowschodniej Ukrainie, na lewym brzegu Dniepru.</p></section><section id="fn359"><p><emphasis>oczeret</emphasis> (ukr.) � trzcina, szuwary.</p></section><section id="fn360"><p><emphasis>rar�g</emphasis> � ptak drapie�ny z rodziny soko�owatych, ceniony w sokolnictwie, zwany dawniej soko�em polskim a. soko�em podolskim.</p></section><section id="fn361"><p><emphasis>kara�asz</emphasis> � �o�nierz wo�oski.</p></section><section id="fn362"><p><emphasis>waszej cze�ci</emphasis> � tj. pana, pa�ski.</p></section><section id="fn363"><p><emphasis>Wo�och</emphasis> � cz�owiek z Wo�oszczyzny; <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn364"><p><emphasis>to�ub</emphasis> (daw.) � rodzaj futra.</p></section><section id="fn365"><p><emphasis>kolaska</emphasis> � pow�z, bryczka.</p></section><section id="fn366"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn367"><p><emphasis>Wi�niowiecki, Jeremi Micha� herbu Korybut</emphasis> (1612�1651) � ksi���, dow�dca wojsk polskich w walkach z kozakami; ojciec p�niejszego kr�la polskiego, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego (1640�1673).</p></section><section id="fn368"><p><emphasis>asystencja</emphasis> (�ac.) � towarzystwo.</p></section><section id="fn369"><p><emphasis>komunikiem i��</emphasis> (daw.) � jecha� konno wierzchem, w siodle; <emphasis>komunik</emphasis> (daw.) � je�dziec, kawalerzysta.</p></section><section id="fn370"><p><emphasis>tuszy�</emphasis> (daw.) � my�le�, s�dzi�.</p></section><section id="fn371"><p><emphasis>jejmo�cianka</emphasis> � tytu� grzeczno�ciowy, skr�t od: jej mi�o�� panna.</p></section><section id="fn372"><p><emphasis>ko�pak</emphasis> � wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem.</p></section><section id="fn373"><p><emphasis>bojar</emphasis> � rycerz, szlachcic ruski lub wo�oski.</p></section><section id="fn374"><p><emphasis>Czerkasy</emphasis> � miasto na prawym brzegu Dniepru, po�o�one ok. 100 km na po�udniowy zach�d od �ubni�w.</p></section><section id="fn375"><p><emphasis>polityka</emphasis> � tu: grzeczno��.</p></section><section id="fn376"><p><emphasis>kara�asz</emphasis> � �o�nierz wo�oski.</p></section><section id="fn377"><p><emphasis>kniahini</emphasis> (z ukr.) � ksi�na na Rusi, �ona kniazia.</p></section><section id="fn378"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn379"><p><emphasis>Wi�niowiecki, Micha�</emphasis> (zm. 1616) � ksi���, magnat kresowy, starosta owrucki, �onaty z c�rk� hospodara wo�oskiego, Jeremiego Mohy�y, ojciec ksi�cia Jeremiego Wi�niowieckiego (1612�1651); podobno zabi�a go trucizna, podana w komunii �wi�tej.</p></section><section id="fn380"><p><emphasis>error</emphasis> (�ac.) � b��d, pomy�ka.</p></section><section id="fn381"><p><emphasis>salwowa�</emphasis> (z �ac. <emphasis>salvo</emphasis>: ratuj�, zbawiam) � ratowa�.</p></section><section id="fn382"><p><emphasis>promulgowano</emphasis> (z �ac. <emphasis>promulgo</emphasis>: wyjawiam, obwieszczam) � og�oszono.</p></section><section id="fn383"><p><emphasis>�o�d</emphasis> � tu: zap�ata.</p></section><section id="fn384"><p><emphasis>fawor</emphasis> (z �ac., daw.) � przywilej, wzgl�dy.</p></section><section id="fn385"><p><emphasis>kara�asz</emphasis> � �o�nierz wo�oski.</p></section><section id="fn386"><p><emphasis>bojar</emphasis> � rycerz, szlachcic ruski lub wo�oski.</p></section><section id="fn387"><p><emphasis>Kahamlik</emphasis> � rzeka na �rodkowowschodniej Ukrainie, na lewym brzegu Dniepru.</p></section><section id="fn388"><p><emphasis>kara�asz</emphasis> � �o�nierz wo�oski.</p></section><section id="fn389"><p><emphasis>wo�oski</emphasis> � z Wo�oszczyzny; <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn390"><p><emphasis>Bohun, Jurko</emphasis> � posta� wzorowana na pu�kowniku kozackim, Iwanie Fedorowiczu Bohunie (ok. 1608�1664), jednym z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego.</p></section><section id="fn391"><p><emphasis>teorban</emphasis> � lutnia basowa, du�y strunowy instrument muzyczny, podobny do bandury.</p></section><section id="fn392"><p><emphasis>poczet</emphasis> � orszak, dru�yna, s�udzy, towarzysz�cy panu w podr�ach.</p></section><section id="fn393"><p><emphasis>s�oboda</emphasis> � nowo powsta�a osada, kt�rej mieszka�cy zostali zwolnieni na kilkadziesi�t lat od op�at i zobowi�za� feudalnych.</p></section><section id="fn394"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn395"><p><emphasis>poganie</emphasis> � tu: muzu�manie, Tatarzy.</p></section><section id="fn396"><p><emphasis>Bia�ogr�d</emphasis> a. <emphasis>Akerman</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Bi�horod-Dnistrowskij</emphasis>) � miasto po�o�one nad limanem Dniestru, ok. 20 km od Morza Czarnego, na terenie dzisiejszej p�d. Ukrainy, ok. 50 km na p�d. zach. od Odessy, za�o�one w VI w. p.n.e. jako kolonia grecka, w XVII i XVIII w. w r�kach tatarskich.</p></section><section id="fn397"><p><emphasis>synowica</emphasis> (daw.) � bratanica.</p></section><section id="fn398"><p><emphasis>A ty odlitaj, Laszku, od kolaski, ko�y step baczysz</emphasis> (ukr.) � Odlatuj, Polaczku, od kolaski, kiedy widzisz step.</p></section><section id="fn399"><p><emphasis>szczo z toboju</emphasis> (ukr.) � co z tob�.</p></section><section id="fn400"><p><emphasis>Perejas�aw</emphasis> � miasto na �rodkowej Ukrainie, niedaleko Kijowa, w XVII w. o�rodek kozacki; w 1630 oblegane bez skutku przez polskiego hetmana Koniecpolskiego, w 1649 miejsce rokowa� Polak�w z Chmielnickim.</p></section><section id="fn401"><p><emphasis>Hodi, siromacha</emphasis> (ukr.) � dosy�, wilku; <emphasis>siromacha</emphasis> (daw. ukr.) � w��cz�ga; wilk-samotnik.</p></section><section id="fn402"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � przyw�dca oddzia�u wolnych Kozak�w lub herszt bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn403"><p><emphasis>poroh</emphasis> (ukr.: pr�g) � naturalna zapora skalna na rzece, uniemo�liwiaj�ca swobodn� �eglug�; kraina poni�ej poroh�w Dniepru nazywa�a si� Ni�em albo Zaporo�em i by�a zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn404"><p><emphasis>Czertomelik</emphasis> � rzeka na pd. Ukrainie, prawy dop�yw dolnego Dniepru, na kt�rym w tym miejscu istnia�a du�a ilo�� wysp, zapewniaj�cych Kozakom kryj�wki; t� nazw� nosi�a te� jedna z tych wysp.</p></section><section id="fn405"><p><emphasis>ko�ba�</emphasis> (daw. ukr.) � jama, g��bina, bystrze.</p></section><section id="fn406"><p><emphasis>oczeret</emphasis> � trzcina; szuwary.</p></section><section id="fn407"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn408"><p><emphasis>Dzikie Pola</emphasis> � stepowa kraina nad dolnym Dnieprem, w XVII w. prawie niezamieszkana, schronienie dla Kozak�w, zbieg�w i koczownik�w, pas ziemi niczyjej mi�dzy Rzecz�pospolit� a tatarskim Chanatem Krymskim.</p></section><section id="fn409"><p><emphasis>tabun</emphasis> � stado koni.</p></section><section id="fn410"><p><emphasis>u�us</emphasis> � tatarska jednostka administracyjna, og� ludno�ci podporz�dkowanej jednemu z chan�w.</p></section><section id="fn411"><p><emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn412"><p><emphasis>czajka</emphasis> � wios�owo-�aglowa, pe�nomorska ��d� kozacka.</p></section><section id="fn413"><p><emphasis>Ni�</emphasis> a. <emphasis>Zaporo�e</emphasis> � kraina poni�ej poroh�w Dniepru, zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn414"><p><emphasis>Bakczysaraj</emphasis> � miasto na Krymie, stolica tatarskiego Chanatu Krymskiego.</p></section><section id="fn415"><p><emphasis>murza</emphasis> [wym. mur-za] a. <emphasis>mirza</emphasis> [wym. mir-za] � ksi��� tatarski.</p></section><section id="fn416"><p><emphasis>Budziak</emphasis> � kraina hist. nad Morzem Czarnym, pomi�dzy Dniestrem a Dunajem, w XVII w. w r�kach Tatar�w z Bia�ogrodu.</p></section><section id="fn417"><p><emphasis>komysz</emphasis> (daw.) � zaro�la; kryj�wka.</p></section><section id="fn418"><p><emphasis>z�otog��w</emphasis> � tkanina ze z�otych nici.</p></section><section id="fn419"><p><emphasis>lama</emphasis> � tkanina jedwabna, przetykana z�otymi ni�mi.</p></section><section id="fn420"><p><emphasis>kobierzec</emphasis> � dywan.</p></section><section id="fn421"><p><emphasis>adamaszek</emphasis> � kosztowna tkanina, najcz�ciej jedwabna, z wzorami matowymi wytkanymi na l�ni�cym tle.</p></section><section id="fn422"><p><emphasis>dziegie�</emphasis> � lepka, gorzka substancja pochodzenia ro�linnego, u�ywana jako smar, klej, impregnat, lek przeciw chorobom sk�ry i in.</p></section><section id="fn423"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn424"><p><emphasis>Perejas�aw</emphasis> � miasto na �rodkowej Ukrainie, niedaleko Kijowa, w XVII w. o�rodek kozacki; w 1630 oblegane bez skutku przez polskiego hetmana Koniecpolskiego, w 1649 miejsce rokowa� Polak�w z Chmielnickim.</p></section><section id="fn425"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � przyw�dca oddzia�u wolnych Kozak�w lub herszt bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn426"><p><emphasis>Perejas�aw</emphasis> � miasto na �rodkowej Ukrainie, niedaleko Kijowa, w XVII w. o�rodek kozacki; w 1630 oblegane bez skutku przez polskiego hetmana Koniecpolskiego, w 1649 miejsce rokowa� Polak�w z Chmielnickim.</p></section><section id="fn427"><p><emphasis>bu�awa</emphasis> (z tur.) � symbol w�adzy wojskowej; dos�. rodzaj broni, ma�a maczuga, cz�sto ozdobna.</p></section><section id="fn428"><p><emphasis>piecz�towa� si�</emphasis> � u�ywa� herbu.</p></section><section id="fn429"><p><emphasis>Koriat</emphasis> a. <emphasis>Micha� Giedyminowicz</emphasis> (ok. 1306 - ok. 1365) � ksi��� nowogr�dzki, syn Giedymina, wielkiego ksi�cia litewskiego; stryj kr�la polskiego, W�adys�awa Jagie��y.</p></section><section id="fn430"><p><emphasis>Ruryk</emphasis> (zm. 879) � w�dz Wareg�w (wiking�w), za�o�yciel pa�stwa ruskiego (Rusi Kijowskiej i Nowogrodzkiej).</p></section><section id="fn431"><p><emphasis>Wi�niowiecki, Micha�</emphasis> (zm. 1616) � ksi���, magnat kresowy, starosta owrucki, �onaty z c�rk� hospodara wo�oskiego, Jeremiego Mohy�y, ojciec ksi�cia Jeremiego Wi�niowieckiego (1612�1651); podobno zabi�a go trucizna, podana w komunii �wi�tej.</p></section><section id="fn432"><p><emphasis>Jarema</emphasis> � ukr. wersja imienia Jeremi.</p></section><section id="fn433"><p><emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn434"><p><emphasis>W�adys�aw IV Waza</emphasis> (1595�1648) � kr�l Polski w latach 1632�1648.</p></section><section id="fn435"><p><emphasis>pod Smole�sk</emphasis> � chodzi o zwyci�sk� wypraw� wojsk polskich pod wodz� kr�la na Smole�sk w czasie wojny z Rosj�.</p></section><section id="fn436"><p><emphasis>przypiecz�towany Kurczem</emphasis> � listy zaklejano dawniej woskiem lub lakiem, w kt�rym nadawca odciska� piecz�� z sygnetu ze swoim herbem.</p></section><section id="fn437"><p><emphasis>pro crimine perduelionis</emphasis> (�ac.) � za zdrad� stanu.</p></section><section id="fn438"><p><emphasis>Wi�niowiecki, Jeremi Micha� herbu Korybut</emphasis> (1612�1651) � ksi���, dow�dca wojsk polskich w walkach z kozakami; ojciec p�niejszego kr�la polskiego, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego (1640�1673).</p></section><section id="fn439"><p><emphasis>Witebszczanin</emphasis> � mieszkaniec Witebska, miasta po�o�onego nad rzek� D�win�, w p�n.-wsch. cz�ci dzisiejszej Bia�orusi.</p></section><section id="fn440"><p><emphasis>Wi�niowiecki, Jeremi Micha� herbu Korybut</emphasis> (1612�1651) � ksi���, dow�dca wojsk polskich w walkach z kozakami; ojciec p�niejszego kr�la polskiego, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego (1640�1673).</p></section><section id="fn441"><p><emphasis>wataha</emphasis> � tu: oddzia� tatarski.</p></section><section id="fn442"><p><emphasis>Siedem Mogi�</emphasis> (ukr. <emphasis>Semy Mohy�y</emphasis> a. <emphasis>Semymohy�y</emphasis>) � osada na po�tawszczy�nie, w �rodkowo-wsch. cz�ci Ukrainy.</p></section><section id="fn443"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn444"><p><emphasis>Wi�niowiecki, Jeremi Micha� herbu Korybut</emphasis> (1612�1651) � ksi���, dow�dca wojsk polskich w walkach z kozakami; ojciec p�niejszego kr�la polskiego, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego (1640�1673).</p></section><section id="fn445"><p><emphasis>ki�cie�</emphasis> � rodzaj broni, z�o�onej z trzonka i kolczastej kuli na �a�cuchu.</p></section><section id="fn446"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � dow�dca oddzia�u kozak�w lub bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn447"><p><emphasis>Ni�</emphasis> a. <emphasis>Zaporo�e</emphasis> � kraina poni�ej poroh�w Dniepru, zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn448"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma B. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn449"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � Zaporo�e, kraina zamieszkana przez Kozak�w zaporoskich; tak�e: ich w�drowna stolica, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn450"><p><emphasis>pa�anka</emphasis> a. <emphasis>polanka</emphasis> � ob�z kozacki.</p></section><section id="fn451"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�.</p></section><section id="fn452"><p><emphasis>gruba</emphasis> � palenisko.</p></section><section id="fn453"><p><emphasis>karacena</emphasis> � zbroja z metalowych �usek, naszytych na sk�rzany kaftan.</p></section><section id="fn454"><p><emphasis>ryngraf</emphasis> � szkaplerz, du�y blaszany medalion z wizerunkiem Matki Boskiej lub z herbem.</p></section><section id="fn455"><p><emphasis>misiurka</emphasis> � he�m z os�on� karku, wykonan� z plecionki kolczej (z k�ek metalowych).</p></section><section id="fn456"><p><emphasis>dziryt</emphasis> � rodzaj w��czni.</p></section><section id="fn457"><p><emphasis>gind�a�</emphasis> a. <emphasis>kind�a�</emphasis> � d�ugi n�, cz�sto zakrzywiony.</p></section><section id="fn458"><p><emphasis>jatagan</emphasis> � bro� sieczna �redniej d�ugo�ci, bez jelca, o podw�jnie zakrzywionym ostrzu.</p></section><section id="fn459"><p><emphasis>berkut</emphasis> (ukr.) � orze� przedni.</p></section><section id="fn460"><p><emphasis>roztruchan</emphasis> � kielich.</p></section><section id="fn461"><p><emphasis>sepet</emphasis> � skrzynka na kosztowno�ci.</p></section><section id="fn462"><p><emphasis>altembas</emphasis> � kosztowna tkanina z wypuk�ymi wzorami, przetykana z�otymi ni�mi, rodzaj brokatu aksamitnego.</p></section><section id="fn463"><p><emphasis>b�awat</emphasis> � cenna tkanina jedwabna, najcz�ciej b��kitna.</p></section><section id="fn464"><p><emphasis>kwap</emphasis> � puch ptasi, spr�ysty i doskonale utrzymuj�cy ciep�o.</p></section><section id="fn465"><p><emphasis>Ni�owcy</emphasis> � wolni Kozacy z Ni�u, tj. z Zaporo�a.</p></section><section id="fn466"><p><emphasis>czajka</emphasis> � wios�owo-�aglowa, pe�nomorska ��d� kozacka.</p></section><section id="fn467"><p><emphasis>bojar</emphasis> � rycerz, szlachcic ruski lub wo�oski.</p></section><section id="fn468"><p><emphasis>wo�oski</emphasis> � z Wo�oszczyzny; <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn469"><p><emphasis>maty</emphasis> (ukr.) � matko.</p></section><section id="fn470"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn471"><p><emphasis>czarnobrewa</emphasis> � dziewczyna o czarnych brwiach, ukrai�ski idea� urody.</p></section><section id="fn472"><p><emphasis>teorban</emphasis> � lutnia basowa, du�y strunowy instrument muzyczny, podobny do bandury.</p></section><section id="fn473"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � dow�dca oddzia�u kozak�w lub bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn474"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna; zuch.</p></section><section id="fn475"><p><emphasis>lama</emphasis> � tkanina jedwabna, przetykana z�otymi ni�mi.</p></section><section id="fn476"><p><emphasis>barwa</emphasis> � umundurowanie lub element stroju, �wiadcz�cy o przynale�no�ci nosz�cego.</p></section><section id="fn477"><p><emphasis>Perejas�aw</emphasis> � miasto na �rodkowej Ukrainie, niedaleko Kijowa, w XVII w. o�rodek kozacki; w 1630 oblegane bez skutku przez polskiego hetmana Koniecpolskiego, w 1649 miejsce rokowa� Polak�w z Chmielnickim.</p></section><section id="fn478"><p><emphasis>gind�a�</emphasis> a. <emphasis>kind�a�</emphasis> � d�ugi n�, cz�sto zakrzywiony.</p></section><section id="fn479"><p><emphasis>Bakczysaraj</emphasis> � miasto na Krymie, stolica tatarskiego Chanatu Krymskiego.</p></section><section id="fn480"><p><emphasis>Ni�</emphasis> a. <emphasis>Zaporo�e</emphasis> � kraina poni�ej poroh�w Dniepru, zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn481"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � dow�dca oddzia�u kozak�w lub bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn482"><p><emphasis>Ni�owcy</emphasis> � wolni Kozacy z Ni�u, tj. z Zaporo�a.</p></section><section id="fn483"><p><emphasis>Konaszewicz-Sahajdaczny, Petro herbu Pob�g</emphasis> (1570�1622) � hetman i wybitny w�dz kozacki, walczy� po stronie Rzeczypospolitej w wojnie polsko-rosyjskiej 1609�1618, organizowa� kozackie wyprawy �upie�cze do Stambu�u, dowodzi� Kozakami w bitwie pod Chocimiem.</p></section><section id="fn484"><p><emphasis>czajka</emphasis> � wios�owo-�aglowa, pe�nomorska ��d� kozacka.</p></section><section id="fn485"><p><emphasis>Chocim</emphasis> (ukr. <emphasis>Chotyn</emphasis>) � miasto i twierdza nad Dniestrem, w�wczas na granicy z podporz�dkowan� Turkom Mo�dawi�, dzi� w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy; <emphasis>bitwa pod Chocimiem</emphasis> (1621) � taktyczne zwyci�stwo wojsk polsko-litewsko-kozackich nad armi� tureck�.</p></section><section id="fn486"><p><emphasis>Spas</emphasis> (ukr.) � tu: Zbawiciel.</p></section><section id="fn487"><p><emphasis>gorze</emphasis> (ze starop. gorze�: pali� si�) � biada, nieszcz�cie, niebezpiecze�stwo.</p></section><section id="fn488"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � dow�dca oddzia�u kozak�w lub bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn489"><p><emphasis>ba�abajka</emphasis> a. <emphasis>ba�a�ajka</emphasis> � ukr. i ros. instrument ludowy, o trzech strunach i tr�jk�tnym pudle rezonansowym.</p></section><section id="fn490"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � Zaporo�e, kraina zamieszkana przez Kozak�w zaporoskich; tak�e: ich w�drowna stolica, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn491"><p><emphasis>kusztyk</emphasis> a. <emphasis>kulawka</emphasis> � kieliszek bez n�ki, z kt�rego trzeba wypi� od razu ca�� zawarto��.</p></section><section id="fn492"><p><emphasis>maty</emphasis> (ukr.) � matko.</p></section><section id="fn493"><p><emphasis>Terpy, synku, mohorycz bude</emphasis> (ukr.) � Wytrzymaj, synku, czeka ci� nagroda.</p></section><section id="fn494"><p><emphasis>prysiud</emphasis> (ukr.) � przysiad, figura taneczna; <emphasis>p�j�� w prysiudy</emphasis> � zacz�� skocznie ta�czy�.</p></section><section id="fn495"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn496"><p><emphasis>dulcis recordatio</emphasis> (�ac.) � s�odkie wspomnienie.</p></section><section id="fn497"><p><emphasis>oribus</emphasis> (�ac.) � ustami.</p></section><section id="fn498"><p><emphasis>afekt</emphasis> (z �ac.) � uczucie.</p></section><section id="fn499"><p><emphasis>genus humanum</emphasis> (�ac.) � rodzaj ludzki, ludzko��.</p></section><section id="fn500"><p><emphasis>Pandar</emphasis> � jeden z bohater�w <emphasis>Iliady</emphasis> Homera, �ucznik troja�ski; w poemacie <emphasis>Troilus and Criseyde</emphasis> Geoffreya Chaucera (1343�1400); Pandar, wuj tytu�owej Kryzeidy, staje si� pos�a�cem mi�dzy ni� a jej kochankiem. </p></section><section id="fn501"><p><emphasis>na�ci</emphasis> (daw.) � masz, we�.</p></section><section id="fn502"><p><emphasis>musztuluk</emphasis> a. <emphasis>munsztu�uk</emphasis> (daw.) � nagroda, podarunek.</p></section><section id="fn503"><p><emphasis>inkaust</emphasis> (daw.) � atrament.</p></section><section id="fn504"><p><emphasis>czerniec</emphasis> (ukr.) � mnich, zakonnik prawos�awny.</p></section><section id="fn505"><p><emphasis>wasze</emphasis> � tu: pan; skr�t od: wasza mi�o��.</p></section><section id="fn506"><p><emphasis>jasyr</emphasis> � (z tur.) niewola.</p></section><section id="fn507"><p><emphasis>�acha i� A��a</emphasis> � Allah jest jedynym bogiem; Tatar m�wi tak dla podkre�lenia wagi zobowi�zania.</p></section><section id="fn508"><p><emphasis>pi�cie</emphasis> � dzi� popr. forma B. lm: pi�ci.</p></section><section id="fn509"><p><emphasis>Wi�niowiecki, Jeremi Micha� herbu Korybut</emphasis> (1612�1651) � ksi���, dow�dca wojsk polskich w walkach z kozakami; ojciec p�niejszego kr�la polskiego, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego (1640�1673).</p></section><section id="fn510"><p><emphasis>tempus fugit</emphasis> (�ac.) � czas ucieka.</p></section><section id="fn511"><p><emphasis>kunktatorstwo</emphasis> (z �ac.) � zwlekanie.</p></section><section id="fn512"><p><emphasis>rohatyna</emphasis> (z ukr.) � w��cznia z grotem zaopatrzonym w hak, aby po wbiciu trudniej j� by�o wyci�gn��.</p></section><section id="fn513"><p><emphasis>ki�cie�</emphasis> � rodzaj broni, z�o�onej z trzonka i kolczastej kuli na �a�cuchu.</p></section><section id="fn514"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn515"><p><emphasis>szarak</emphasis> � ubogi szlachcic.</p></section><section id="fn516"><p><emphasis>ho�ysz</emphasis> (z ukr.) � golec, biedak.</p></section><section id="fn517"><p><emphasis>wej�� w paragon</emphasis> (daw.) � mierzy� si�, r�wna� si�.</p></section><section id="fn518"><p><emphasis>aut pacem, aut bellum</emphasis> (�ac.) � albo pok�j, albo wojna.</p></section><section id="fn519"><p><emphasis>z soko�y</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z soko�ami.</p></section><section id="fn520"><p><emphasis>maty</emphasis> (ukr.) � matko.</p></section><section id="fn521"><p><emphasis>�opn��</emphasis> (z ukr.) � trzasn��, p�kn��.</p></section><section id="fn522"><p><emphasis>Perejas�aw</emphasis> � miasto na �rodkowej Ukrainie, niedaleko Kijowa, w XVII w. o�rodek kozacki; w 1630 oblegane bez skutku przez polskiego hetmana Koniecpolskiego, w 1649 miejsce rokowa� Polak�w z Chmielnickim.</p></section><section id="fn523"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn524"><p><emphasis>prezydium</emphasis> (z �ac. <emphasis>praesidium</emphasis>) � stra�, zbrojna za�oga.</p></section><section id="fn525"><p><emphasis>p�torasta</emphasis> (daw.) � sto pi��dziesi�t, tu: stu pi��dziesi�ciu.</p></section><section id="fn526"><p><emphasis>semen</emphasis> (daw.) � Kozak na czyjej� s�u�bie, zbrojny s�u��cy.</p></section><section id="fn527"><p><emphasis>�o�nierz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: �o�nierzy.</p></section><section id="fn528"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn529"><p><emphasis>zali</emphasis> (starp.) � czy.</p></section><section id="fn530"><p><emphasis>persona</emphasis> (�ac.) � osoba.</p></section><section id="fn531"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn532"><p><emphasis>Tu�u, tu�u, serce bo�yt'</emphasis> (ukr.) � t�skni�, smuc� si�, serce boli.</p></section><section id="fn533"><p><emphasis>serpentyna</emphasis> (daw.) � szabla szlachecka.</p></section><section id="fn534"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn535"><p><emphasis>fraucymer</emphasis> (z niem. <emphasis>Frauenzimmer</emphasis>: komnata kobiet, pok�j dla dam) � damy dworu, sta�e towarzystwo ksi�nej.</p></section><section id="fn536"><p><emphasis>synowica</emphasis> (daw.) � bratanica.</p></section><section id="fn537"><p><emphasis>dziewos��b</emphasis> � osoba staraj�ca si� o r�k� dziewczyny w czyim� imieniu; swat.</p></section><section id="fn538"><p><emphasis>z�y�y</emphasis> � dzi� raczej: z�yty.</p></section><section id="fn539"><p><emphasis>ordynek</emphasis> (z niem. <emphasis>Ordnung</emphasis>) � porz�dek.</p></section><section id="fn540"><p><emphasis>chor�giew wo�oska</emphasis> � oddzia� lekkiej jazdy, sprawdzaj�cej si� dobrze w po�cigach i zwiadach; w chor�gwiach tych s�u�yli cz�sto �o�nierze z Wo�oszczyzny, ale tak�e Polacy i Ukrai�cy; <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn541"><p><emphasis>Zadnieprze</emphasis> � Lewobrze�na Ukraina, tereny na wsch�d od Dniepru, gdzie po�o�one s� np. Po�tawa i �ubnie.</p></section><section id="fn542"><p><emphasis>Rzplitej</emphasis> � Rzeczpospolitej; skr�t stosowany w XVII w. wy��cznie w pi�mie.</p></section><section id="fn543"><p><emphasis>chor�giew tatarska</emphasis> � hist. jednostka polskiego wojska, oddzia� lekkiej jazdy, licz�cy ok. 100 �o�nierzy; nazwa wi��e si� z tatarskim stylem walki, w kt�rym szybko�� i zwrotno�� rekompensowa�a brak ci�kiej zbroi; wojsko tego typu sprawdza�o si� doskonale w czasie po�cig�w za uciekaj�cym nieprzyjacielem.</p></section><section id="fn544"><p><emphasis>polanka</emphasis> � tu: ob�z wojskowy.</p></section><section id="fn545"><p><emphasis>od Tatar</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: od Tatar�w.</p></section><section id="fn546"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn547"><p><emphasis>prezydium</emphasis> (z �ac. <emphasis>praesidium</emphasis>) � stra�, zbrojna za�oga.</p></section><section id="fn548"><p><emphasis>poroh</emphasis> (ukr.: pr�g) � naturalna zapora skalna na rzece, uniemo�liwiaj�ca swobodn� �eglug�; kraina poni�ej poroh�w Dniepru nazywa�a si� Ni�em albo Zaporo�em i by�a zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn549"><p><emphasis>Chortyca</emphasis> � najwi�ksza wyspa na Dnieprze, na wysoko�ci dzisiejszego miasta Zaporo�a, w XVII w. na Chortycy znajdowa� si� o�rodek Kozak�w rejestrowych.</p></section><section id="fn550"><p><emphasis>Kuczkasy</emphasis> (ukr. <emphasis>Kiczkas</emphasis> a. <emphasis>Kuczuk-As</emphasis>) � miejsce o du�ym znaczeniu strategicznym, po�o�one na lewym brzegu Dniepru poni�ej poroh�w, naprzeciw wyspy Chortycy, kiedy� osada kozacka, dzi� w granicach miasta Zaporo�a.</p></section><section id="fn551"><p><emphasis>mogi�a</emphasis> � tu: kopiec.</p></section><section id="fn552"><p><emphasis>Czasem te�, chocia� i spokojnie by�o od Tatar</emphasis> (�) � s� to s�owa Maszkiewicza, kt�ry m�g� nie wiedzie� o bytno�ci Samuela Zborowskiego na Siczy [Samuel Zborowski (zm. 1584), magnat polski, rotmistrz kr�lewski, skazany za morderstwo banita, jako hetman kozacki przebywa� na Siczy w latach 70-tych XVI w. Red. WL]. [przypis autorski]</p></section><section id="fn553"><p><emphasis>Nienasytec</emphasis> � pi�ty z dziewi�ciu poroh�w Dniepru, blisko prawego brzegu znajdowa� si� na nim 7-metrowy wodospad.</p></section><section id="fn554"><p><emphasis>Scylla i Charybda</emphasis> (mit. gr.) � potwory morskie, opisane przez Homera w <emphasis>Odysei</emphasis>, zagra�aj�ce �eglarzom w Cie�ninie Mesy�skiej.</p></section><section id="fn555"><p><emphasis>od niedogark�w</emphasis> (daw.) � z powodu niedopalonych resztek.</p></section><section id="fn556"><p><emphasis>po�oz</emphasis> � nazwa licznych gatunk�w du�ych, niejadowitych w�y.</p></section><section id="fn557"><p><emphasis>1 �okie�</emphasis> � ok. 60 cm.</p></section><section id="fn558"><p><emphasis>pro aeterna rei memoria</emphasis> (�ac.) � na wieczn� rzeczy pami�tk�.</p></section><section id="fn559"><p><emphasis>Ulisses</emphasis> a. <emphasis>Odyseusz</emphasis> � bohater <emphasis>Iliady</emphasis>i <emphasis>Odysei</emphasis> Homera, przekl�ty przez Posejdona, boga m�rz, podr�owa� przez 10 lat po �wiecie, nie mog�c trafi� do domu.</p></section><section id="fn560"><p><emphasis>do Hadu</emphasis> � do Hadesu; <emphasis>Hades</emphasis> (mit. gr.) � podziemna kraina umar�ych.</p></section><section id="fn561"><p><emphasis>fines</emphasis> (�ac.) � granice, kra�ce.</p></section><section id="fn562"><p><emphasis>orbis terrarum</emphasis> (�ac.) � kr�g ziemi.</p></section><section id="fn563"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn564"><p><emphasis>wakans</emphasis> (z �ac.) � wakat, wolne miejsce.</p></section><section id="fn565"><p><emphasis>Miserere mei</emphasis> (�ac.) � zmi�uj si� nade mn�.</p></section><section id="fn566"><p><emphasis>lafa</emphasis> (starop.) � wikt, �o�d.</p></section><section id="fn567"><p><emphasis>och�d�stwo</emphasis> (starop.) � porz�dek.</p></section><section id="fn568"><p><emphasis>Malchus</emphasis> � wed�ug <emphasis>Ewangelii �w. Jana</emphasis> s�uga arcykap�ana jerozolimskiego, cz�owiek, kt�remu �wi�ty Piotr obci�� ucho podczas aresztowania Jezusa w Wielki Czwartek.</p></section><section id="fn569"><p><emphasis>regimenta</emphasis> � dzi� popr. forma M. lm: regimenty.</p></section><section id="fn570"><p><emphasis>r�kodajny</emphasis> � dworzanin, kt�rego zadaniem by�o podawa� r�k� pani czy panu przy wysiadaniu z powozu, wstawaniu itp.</p></section><section id="fn571"><p><emphasis>hajduk</emphasis> (z w�g.) � lokaj.</p></section><section id="fn572"><p><emphasis>pajuk</emphasis> (daw.) � cz�onek s�u�by lub stra�y przybocznej; lokaj.</p></section><section id="fn573"><p><emphasis>�o�nierz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: �o�nierzy.</p></section><section id="fn574"><p><emphasis>Chorol</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na lewym brzegu �rodkowego Dniepru.</p></section><section id="fn575"><p><emphasis>Zadnieprze</emphasis> � Lewobrze�na Ukraina, tereny na wsch�d od Dniepru, gdzie po�o�one s� np. Po�tawa i �ubnie.</p></section><section id="fn576"><p><emphasis>detyna</emphasis> (ukr.) � dziecko.</p></section><section id="fn577"><p><emphasis>hajdamaka</emphasis> (z tur.) � buntownik, rozb�jnik, uczestnik kt�rego� z powsta� ch�opskich na Ukrainie w latach 1730�1770; tu: awanturnik, opryszek.</p></section><section id="fn578"><p><emphasis>Tytus Liwiusz</emphasis> (59 p.n.e.�17 n.e.) � historyk rzymski.</p></section><section id="fn579"><p><emphasis>pastorum convenarumque plebs transfuga ex suis populis</emphasis> (�ac.) � t�um pasterzy i przybysz�w, zbieg�w ze swoich plemion.</p></section><section id="fn580"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn581"><p><emphasis>towarzysz</emphasis> � tu: rycerz, szlachcic, s�u��cy w wojsku.</p></section><section id="fn582"><p><emphasis>woj�ok</emphasis> (z tur.) � filc, gruby materia� ze zbitej we�ny.</p></section><section id="fn583"><p><emphasis>My po bo�ej my�osti knia� i hospodyn</emphasis> (ukr.) � my, z bo�ej mi�o�ci ksi��� i pan.</p></section><section id="fn584"><p><emphasis>etc</emphasis> (�ac. <emphasis>et caetera</emphasis>) � i tak dalej.</p></section><section id="fn585"><p><emphasis>Koriat</emphasis> a. <emphasis>Micha� Giedyminowicz</emphasis> (ok. 1306 - ok. 1365) � ksi��� nowogr�dzki, syn Giedymina, wielkiego ksi�cia litewskiego; stryj kr�la polskiego, W�adys�awa Jagie��y.</p></section><section id="fn586"><p><emphasis>Rurykowicze</emphasis> � potomkowie Ryryka; <emphasis>Ruryk</emphasis> (zm. 879) � w�dz Wareg�w (wiking�w), za�o�yciel pa�stwa ruskiego (Rusi Kijowskiej i Nowogrodzkiej).</p></section><section id="fn587"><p><emphasis>�o�nierz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: �o�nierzy.</p></section><section id="fn588"><p><emphasis>Wo�oszka</emphasis> � kobieta pochodz�ca z Wo�oszczyzny; <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn589"><p><emphasis>trabant</emphasis> (daw.) � �o�nierz stra�y przybocznej.</p></section><section id="fn590"><p><emphasis>hospodar</emphasis> � tytu� w�adcy Wo�oszczyzny, pa�stwa po�o�onego na terenie dzisiejszej p�d. Rumunii, zale�nego od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn591"><p><emphasis>Tatarzy budziaccy</emphasis> � Tatarzy zamieszkuj�cy w Budziaku; <emphasis>Budziak</emphasis> � kraina hist. nad Morzem Czarnym, pomi�dzy Dniestrem a Dunajem.</p></section><section id="fn592"><p><emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn593"><p><emphasis>czaus murza</emphasis> (z tur.) � wysoki urz�dnik dworski, wys�annik.</p></section><section id="fn594"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn595"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn596"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn597"><p><emphasis>excitare</emphasis> (�ac.) � wzbudzi�.</p></section><section id="fn598"><p><emphasis>non prohibeo</emphasis> (�ac.) � nie zabraniam.</p></section><section id="fn599"><p><emphasis>impediment</emphasis> (z �ac.) � przeszkoda.</p></section><section id="fn600"><p><emphasis>dworzany</emphasis> � dzi� popr. forma N lm: dworzanami.</p></section><section id="fn601"><p><emphasis>cor, cordis</emphasis> (�ac.) � serce; tu B. lm <emphasis>corda</emphasis>: serca.</p></section><section id="fn602"><p><emphasis>monstrum</emphasis> (�ac.) � potw�r.</p></section><section id="fn603"><p><emphasis>jasyr</emphasis> � niewola tatarska.</p></section><section id="fn604"><p><emphasis>fraucymer</emphasis> (z niem. <emphasis>Frauenzimmer</emphasis>: komnata kobiet, pok�j dla dam) � damy dworu, sta�e towarzystwo ksi�nej.</p></section><section id="fn605"><p><emphasis>Apage, satanas</emphasis> (�ac.) � id� precz, szatanie.</p></section><section id="fn606"><p><emphasis>Musia� czeka� z tym, a� �wier� wyjdzie</emphasis> � mowa o okresie karencji a. �a�oby, kt�ry musi min�� od �mierci poprzednika; <emphasis>�wier�</emphasis> � kwarta�, trzy miesi�ce.</p></section><section id="fn607"><p><emphasis>J. O.</emphasis> � skr�t od: ja�nie o�wiecony.</p></section><section id="fn608"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn609"><p><emphasis>februarius, februarii</emphasis> (�ac.) � luty; tu D. lp: lutego.</p></section><section id="fn610"><p><emphasis>eiusdem matris</emphasis> (�ac.) � tej samej matki.</p></section><section id="fn611"><p><emphasis>bellum civile</emphasis> (�ac.) � wojna domowa.</p></section><section id="fn612"><p><emphasis>guldynka</emphasis> (starop.) � my�liwska strzelba gwintowana.</p></section><section id="fn613"><p><emphasis>bitwa pod So�onic�</emphasis> (1596) � bitwa, w kt�rej hetman ��kiewski pokona� kozackich powsta�c�w Semena Nalewajki, a jego samego wzi�� do niewoli; zwana te� bitw� pod �ubniami a. bitw� pod Ostrym Kamieniem.</p></section><section id="fn614"><p><emphasis>��kiewski, Stanis�aw herbu Lubicz</emphasis> (1547�1620) � polski magnat, hetman, kanclerz wielki koronny, wojewoda kijowski, kasztelan lwowski, sekretarz kr�lewski, w�dz wojsk polskich w wielu kampaniach przeciwko Rosji, Szwecji, Turkom i Tatarom, zgin�� w czasie bitwy pod Cecor�.</p></section><section id="fn615"><p><emphasis>Nalewajko, Semen</emphasis> (zm. w 1597) � ataman kozacki (znany r�wnie� pod imieniem Seweryn), przyw�dca powstania przeciwko Rzeczypospolitej 1595�1596, pokonany przez hetmana Stanis�awa ��kiewskiego i �ci�ty.</p></section><section id="fn616"><p><emphasis>�oboda, Hryhorij</emphasis> (zm. w 1596) � ataman kozacki, drugi przyw�dca powstania Nalewajki 1595�1596.</p></section><section id="fn617"><p><emphasis>nad So�onic�, gdzie ongi ��kiewski tak strasznie Nalewajk�, �obod� i Kr�pskiego pogromi�</emphasis> � bitwa pod So�onic� (1596), hetman ��kiewski pokona� kozackich powsta�c�w Semena Nalewajki, a jego samego wzi�� do niewoli; zwana te� bitw� pod �ubniami a. bitw� pod Ostrym Kamieniem.</p></section><section id="fn618"><p><emphasis>oczeret</emphasis> (ukr.) � trzcina; szuwary.</p></section><section id="fn619"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn620"><p><emphasis>Su�a</emphasis> � rzeka w Rosji i na Ukrainie, lewy dop�yw Dniepru; nad Su�� le�� �ubnie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn621"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � przyw�dca oddzia�u wolnych Kozak�w lub herszt bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn622"><p><emphasis>szlachcic chodaczkowy</emphasis> � ubogi szlachcic.</p></section><section id="fn623"><p><emphasis>inkaust</emphasis> (daw.) � atrament.</p></section><section id="fn624"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn625"><p><emphasis>nahaj</emphasis> � bicz, szpicruta.</p></section><section id="fn626"><p><emphasis>palcat</emphasis> � kij bojowy, bro� �wiczebna do nauki szermierki.</p></section><section id="fn627"><p><emphasis>dziryt</emphasis> � rodzaj w��czni.</p></section><section id="fn628"><p><emphasis>masztalerz</emphasis> � stajenny.</p></section><section id="fn629"><p><emphasis>cekhauz</emphasis> (z niem. <emphasis>Zeughaus</emphasis>) � arsena�, zbrojownia.</p></section><section id="fn630"><p><emphasis>nadziak</emphasis> � bro� o kszta�cie zaostrzonego m�otka, s�u��ca w bitwie do rozbijania zbroi przeciwnika.</p></section><section id="fn631"><p><emphasis>driakiew</emphasis> � ro�lina zielna.</p></section><section id="fn632"><p><emphasis>pacholik</emphasis> a. <emphasis>pacho�ek</emphasis> � s�u��cy, pomocnik.</p></section><section id="fn633"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn634"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn635"><p><emphasis>obiecnie</emphasis> � dzi� popr. forma 3 os. lp cz.przysz.: obieca.</p></section><section id="fn636"><p><emphasis>wo�oszynek</emphasis> � ko� wo�oski a. wa�ach, ko� kastrowany.</p></section><section id="fn637"><p><emphasis>dyferencja</emphasis> (z �ac. <emphasis>differo</emphasis>: odsuwam, odk�adam) � tu: d�ug.</p></section><section id="fn638"><p><emphasis>terlica</emphasis> � stela� siod�a.</p></section><section id="fn639"><p><emphasis>Perejas�aw</emphasis> � miasto na �rodkowej Ukrainie, niedaleko Kijowa, w XVII w. o�rodek kozacki; w 1630 oblegane bez skutku przez polskiego hetmana Koniecpolskiego, w 1649 miejsce rokowa� Polak�w z Chmielnickim.</p></section><section id="fn640"><p><emphasis>barwa</emphasis> � mundur.</p></section><section id="fn641"><p><emphasis>�wier�</emphasis> � kwarta�, okres trzech miesi�cy.</p></section><section id="fn642"><p><emphasis>�oboda, Fedir</emphasis> (zm. 1666) � dow�dca pu�ku perejas�awskiego w latach 1648�1653, s�dzia generalny starszyzny kozackiej, po bitwie pod Konotopem (1659) pojmany przez Rosjan, zmar� w Rosji na zes�aniu.</p></section><section id="fn643"><p><emphasis>semen</emphasis> (daw.) � Kozak na czyjej� s�u�bie, zbrojny s�u��cy.</p></section><section id="fn644"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn645"><p><emphasis>ruski brzeg</emphasis> � prawy brzeg Dniepru nazywano ruskim, lewy tatarskim. [przypis autorski]</p></section><section id="fn646"><p><emphasis>ho�ysz</emphasis> (z ukr.) � golec, biedak.</p></section><section id="fn647"><p><emphasis>Zadnieprze</emphasis> � Lewobrze�na Ukraina, tereny na wsch�d od Dniepru, gdzie po�o�one s� np. Po�tawa i �ubnie.</p></section><section id="fn648"><p><emphasis>futor</emphasis> a. <emphasis>chutor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn649"><p><emphasis>�enie</emphasis> (z ukr.) � gna.</p></section><section id="fn650"><p><emphasis>lubo</emphasis> (starop.) � chocia�.</p></section><section id="fn651"><p><emphasis>Ni�owcy</emphasis> � wolni Kozacy z Ni�u, tj. z Zaporo�a.</p></section><section id="fn652"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn653"><p><emphasis>Ni�owcy</emphasis> � wolni Kozacy z Ni�u, tj. z Zaporo�a.</p></section><section id="fn654"><p><emphasis>poczet</emphasis> � orszak, dru�yna, s�udzy, towarzysz�cy panu w podr�ach.</p></section><section id="fn655"><p><emphasis>Zaporo�ec</emphasis> � Kozak z Zaporo�a.</p></section><section id="fn656"><p><emphasis>woskoboj</emphasis> a. <emphasis>woskobojnik</emphasis> (daw.) � cz�owiek zajmuj�cy si� obr�bk� wosku pszczelego, u�ywanego do produkcji �wiec.</p></section><section id="fn657"><p><emphasis>rybitwa</emphasis> (starop.) � rybak.</p></section><section id="fn658"><p><emphasis>zbrojno</emphasis> � dzi� popr.: zbrojnie.</p></section><section id="fn659"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: Kozak.</p></section><section id="fn660"><p><emphasis>krucy</emphasis> � dzi� oppr. forma M. lm: kruki.</p></section><section id="fn661"><p><emphasis>na Lachiw</emphasis> (daw. ukr.) � na Polak�w.</p></section><section id="fn662"><p><emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn663"><p><emphasis>na borg</emphasis> (ukr.) � na kredyt.</p></section><section id="fn664"><p><emphasis>ne na to, szczo je, a�e na to, szczo bude</emphasis> (ukr.) � nie za to, co jest, ale za to, co b�dzie.</p></section><section id="fn665"><p><emphasis>Ni�owcy</emphasis> � wolni Kozacy z Ni�u, tj. z Zaporo�a.</p></section><section id="fn666"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn667"><p><emphasis>grodowi</emphasis> � tu: za�oga zamku, zbrojni, Kozacy.</p></section><section id="fn668"><p><emphasis>Czerkasy</emphasis> � miasto na prawym brzegu �rodkowego Dniepru, po�o�one ok. 200 km na p�d. wsch�d od Kijowa.</p></section><section id="fn669"><p><emphasis>Bogus�aw</emphasis> � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one ok. 100 km na po�udnie od Kijowa, nad rzek� Ro�.</p></section><section id="fn670"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn671"><p><emphasis>z pogany</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z poganami.</p></section><section id="fn672"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: Kozak.</p></section><section id="fn673"><p><emphasis>Lachy</emphasis> (z ukr.) � tak nazywali Polak�w wschodni s�siedzi.</p></section><section id="fn674"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn675"><p><emphasis>pan krakowski</emphasis> � Miko�aj Potocki, zwany Nied�wiedzia �apa, herbu Pilawa (ok. 1593�1651), kasztelan krakowski, hetman wielki koronny w latach 1646�1651.</p></section><section id="fn676"><p><emphasis>Kalinowski, Marcin herbu Kalinowa</emphasis> (1605�1652) � hetman polny koronny, wojewoda czernihowski, zgin�� w bitwie pod Batohem (1652).</p></section><section id="fn677"><p><emphasis>�oboda, Fedir</emphasis> (zm. 1666) � dow�dca pu�ku perejas�awskiego w latach 1648�1653, s�dzia generalny starszyzny kozackiej, po bitwie pod Konotopem (1659) pojmany przez Rosjan, zmar� w Rosji na zes�aniu.</p></section><section id="fn678"><p><emphasis>Perejas�aw</emphasis> � miasto na �rodkowej Ukrainie, niedaleko Kijowa, w XVII w. o�rodek kozacki; w 1630 oblegane bez skutku przez polskiego hetmana Koniecpolskiego, w 1649 miejsce rokowa� Polak�w z Chmielnickim.</p></section><section id="fn679"><p><emphasis>pa�anka</emphasis> a. <emphasis>polanka</emphasis> � ob�z kozacki.</p></section><section id="fn680"><p><emphasis>hetman wielki</emphasis> � Miko�aj Potocki, zwany Nied�wiedzia �apa, herbu Pilawa (ok. 1593�1651), kasztelan krakowski, hetman wielki koronny w latach 1646�1651).</p></section><section id="fn681"><p><emphasis>r�j</emphasis> � rodzina pszcz�; na wiosn� cz�� rodziny z m�od� kr�low� opuszcza ul, by za�o�y� now� koloni� gdzie indziej.</p></section><section id="fn682"><p><emphasis>Dzikie Pola</emphasis> � stepowa kraina nad dolnym Dnieprem, w XVII w. prawie niezamieszkana, schronienie dla Kozak�w, zbieg�w i koczownik�w, pas ziemi niczyjej mi�dzy Rzecz�pospolit� a tatarskim Chanatem Krymskim.</p></section><section id="fn683"><p><emphasis>koszowy</emphasis> � ataman koszowy rz�dzi� na Zaporo�u w czasie pokoju, mia� te� obowi�zek przygotowa� Sicz do wojny.</p></section><section id="fn684"><p><emphasis>chor�giew wo�oska</emphasis> � oddzia� lekkiej jazdy, sprawdzaj�cej si� dobrze w po�cigach i zwiadach; w chor�gwiach tych s�u�yli cz�sto �o�nierze z Wo�oszczyzny, ale tak�e Polacy i Ukrai�cy.</p></section><section id="fn685"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn686"><p><emphasis>koszowy</emphasis> � ataman koszowy rz�dzi� na Zaporo�u w czasie pokoju, mia� te� obowi�zek przygotowa� Sicz do wojny.</p></section><section id="fn687"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn688"><p><emphasis>bajdak</emphasis> (ukr.) � du�a rzeczna ��d� �aglowo-wios�owa.</p></section><section id="fn689"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn690"><p><emphasis>poroh</emphasis> (ukr.: pr�g) � naturalna zapora skalna na rzece, uniemo�liwiaj�ca swobodn� �eglug�; kraina poni�ej poroh�w Dniepru nazywa�a si� Ni�em albo Zaporo�em i by�a zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn691"><p><emphasis>bawi�</emphasis> � przebywa�, pozostawa�.</p></section><section id="fn692"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn693"><p><emphasis>pocztowy</emphasis> � cz�onek pocztu, s�uga.</p></section><section id="fn694"><p><emphasis>fawor</emphasis> (daw., z �ac.) � wyr�nienie.</p></section><section id="fn695"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn696"><p><emphasis>libenter</emphasis> (�ac.) � ch�tnie.</p></section><section id="fn697"><p><emphasis>arcana</emphasis> (�ac.) � tajemnice.</p></section><section id="fn698"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn699"><p><emphasis>spu�ci� si� na kogo�</emphasis> (daw.) � polega� na kim�.</p></section><section id="fn700"><p><emphasis>co o kim trzyma�</emphasis> (daw.) � co o kim s�dzi�.</p></section><section id="fn701"><p><emphasis>rekompensa</emphasis> (z �ac.) � zado��uczynienie, nagroda.</p></section><section id="fn702"><p><emphasis>semen</emphasis> (daw.) � Kozak na czyjej� s�u�bie, zbrojny s�u��cy.</p></section><section id="fn703"><p><emphasis>nieruchomie</emphasis> � dzi� popr.: nieruchomo.</p></section><section id="fn704"><p><emphasis>mogi�a</emphasis> � tu: wzg�rze, kopiec.</p></section><section id="fn705"><p><emphasis>pidsusidok</emphasis> (ukr.) � bezrolny ch�op, p�ac�cy gospodarzowi za mieszkanie w�asn� prac�, komornik.</p></section><section id="fn706"><p><emphasis>dworzyszczowi</emphasis> � ch�opi zatrudnieni na folwarku przy dworze.</p></section><section id="fn707"><p><emphasis>pocztowy</emphasis> � cz�onek pocztu, s�uga.</p></section><section id="fn708"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn709"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn710"><p><emphasis>rugowa�</emphasis> � usuwa�, wyw�aszcza�.</p></section><section id="fn711"><p><emphasis>cyc</emphasis> (z hol. <emphasis>sits</emphasis>) � tani materia� bawe�niany, perkal.</p></section><section id="fn712"><p><emphasis>ja�owicze buty</emphasis> � buty z krowiej sk�ry.</p></section><section id="fn713"><p><emphasis>chyba� ty mi co zada�a</emphasis> � chyba mnie zaczarowa�a�.</p></section><section id="fn714"><p><emphasis>rar�g</emphasis> � ptak drapie�ny z rodziny soko�owatych, ceniony w sokolnictwie, zwany dawniej soko�em polskim a. soko�em podolskim.</p></section><section id="fn715"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn716"><p><emphasis>stan�� na wstr�cie</emphasis> � przeszkodzi�.</p></section><section id="fn717"><p><emphasis>dostoje�stwy</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: dostoje�stwami.</p></section><section id="fn718"><p><emphasis>s�owy</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: s�owami.</p></section><section id="fn719"><p><emphasis>salam</emphasis> (z tur.) � uni�one powitanie, pok�on.</p></section><section id="fn720"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn721"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn722"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn723"><p><emphasis>cum boris, lasis, graniciebus et coloniis</emphasis> (�art. na wz�r �ac.) � z borami, lasami, granicami i koloniami.</p></section><section id="fn724"><p><emphasis>zazula</emphasis> (z ukr.) � kuku�ka.</p></section><section id="fn725"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn726"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn727"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn728"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn729"><p><emphasis>Ni�</emphasis> a. <emphasis>Zaporo�e</emphasis> � kraina poni�ej poroh�w Dniepru, zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn730"><p><emphasis>hetman wielki</emphasis> � Miko�aj Potocki, zwany Nied�wiedzia �apa, herbu Pilawa (ok. 1593�1651), kasztelan krakowski, hetman wielki koronny w latach 1646�1651).</p></section><section id="fn731"><p><emphasis>Czerkasy</emphasis> � miasto na prawym brzegu �rodkowego Dniepru, po�o�one ok. 200 km na p�d. wsch�d od Kijowa.</p></section><section id="fn732"><p><emphasis>Kozacy grodowi</emphasis> � Kozacy stanowi�cy za�og� miast.</p></section><section id="fn733"><p><emphasis>czer�</emphasis> � biedota.</p></section><section id="fn734"><p><emphasis>kupi� si�</emphasis> (daw.) � skupia� si�, zbiera� si�.</p></section><section id="fn735"><p><emphasis>wici</emphasis> � wezwanie do walki, mobilizacja.</p></section><section id="fn736"><p><emphasis>pan krakowski</emphasis> � Miko�aj Potocki, zwany Nied�wiedzia �apa, herbu Pilawa (ok. 1593�1651), kasztelan krakowski, hetman wielki koronny w latach 1646�1651).</p></section><section id="fn737"><p><emphasis>Rzplitej</emphasis> � Rzeczpospolitej; skr�t stosowany w XVII w. wy��cznie w pi�mie.</p></section><section id="fn738"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn739"><p><emphasis>pra�nik</emphasis> a. <emphasis>pra�nik</emphasis> (starop. lub z ukr.) � �wi�to.</p></section><section id="fn740"><p><emphasis>ataman koszowy</emphasis> � ataman koszowy rz�dzi� na Zaporo�u w czasie pokoju, mia� te� obowi�zek przygotowa� Sicz do wojny.</p></section><section id="fn741"><p><emphasis>ataman kurzeniowy</emphasis> � dow�dca kurnia, oddzia�u kozackiego.</p></section><section id="fn742"><p><emphasis>z hetmany</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z hetmanami.</p></section><section id="fn743"><p><emphasis>Jonasz</emphasis> (VIII w. p.n.e.) � prorok Starego Testamentu, opisany w biblijnej <emphasis>Ksi�dze Jonasza</emphasis>, w czasie burzy morskiej zosta� po�kni�ty przez wielk� ryb�, kt�ra po trzech dniach wyplu�a go na brzeg.</p></section><section id="fn744"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn745"><p><emphasis>bajdak</emphasis> (ukr.) � du�a rzeczna ��d� �aglowo-wios�owa.</p></section><section id="fn746"><p><emphasis>Ni�</emphasis> a. <emphasis>Zaporo�e</emphasis> � kraina poni�ej poroh�w Dniepru, zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn747"><p><emphasis>poroh</emphasis> (ukr.: pr�g) � naturalna zapora skalna na rzece, uniemo�liwiaj�ca swobodn� �eglug�; kraina poni�ej poroh�w Dniepru nazywa�a si� Ni�em albo Zaporo�em i by�a zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn748"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn749"><p><emphasis>Zborowski, Samuel</emphasis> (zm. 1584) � magnat polski, rotmistrz kr�lewski, skazany za morderstwo banita, jako hetman kozacki przebywa� na Siczy w latach 70-tych XVI w., po powrocie do Krakowa �ci�ty.</p></section><section id="fn750"><p><emphasis>Nalewajko, Semen</emphasis> (zm. w 1597) � ataman kozacki (znany r�wnie� pod imieniem Seweryn), przyw�dca powstania przeciwko Rzeczypospolitej 1595�1596, pokonany przez hetmana Stanis�awa ��kiewskiego i �ci�ty.</p></section><section id="fn751"><p><emphasis>Pawluk, Pawe�</emphasis> w�asc. Michnowicz, Paw�o (zm. 1638) � przyw�dca antypolskiego i antyszlacheckiego powstania kozackiego (1637), pokonany przez polskie wojska pod wodz� hetmana Miko�aja Potockiego i �ci�ty; akt kapitulacji podpisa� Bohdan Chmielnicki jako pisarz wojska zaporoskiego.</p></section><section id="fn752"><p><emphasis>Ni�owcy</emphasis> � wolni Kozacy z Ni�u, tj. z Zaporo�a.</p></section><section id="fn753"><p><emphasis>ni�owa rzeczpospolita</emphasis> � spo�eczno�� Kozak�w Zaporoskich.</p></section><section id="fn754"><p><emphasis>Wo�och</emphasis> � cz�owiek z Wo�oszczyzny; <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn755"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn756"><p><emphasis>w czele</emphasis> � dzi� popr. forma Ms. lp: w czole.</p></section><section id="fn757"><p><emphasis>innocencj�</emphasis> (z �ac.) � niewinno��, czysto��.</p></section><section id="fn758"><p><emphasis>kusztyk</emphasis> a. <emphasis>kulawka</emphasis> � kieliszek bez n�ki, z kt�rego trzeba wypi� od razu ca�� zawarto��.</p></section><section id="fn759"><p><emphasis>dies irae et calamitatis</emphasis> (�ac.) � dzie� gniewu i nieszcz��.</p></section><section id="fn760"><p><emphasis>dziegie�</emphasis> � lepka, gorzka substancja pochodzenia ro�linnego, u�ywana jako smar, klej, impregnat, lek przeciw chorobom sk�ry i in.; tu symbol niskiego pochodzenia.</p></section><section id="fn761"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn762"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn763"><p><emphasis>justycja</emphasis> (z �ac.) � sprawiedliwo��.</p></section><section id="fn764"><p><emphasis>rekompensa</emphasis> (z �ac.) � nagroda, zado��uczynienie.</p></section><section id="fn765"><p><emphasis>pro publico bono</emphasis> (�ac.) � dla wsp�lnego dobra.</p></section><section id="fn766"><p><emphasis>traktament</emphasis> (z �ac.) � pocz�stunek.</p></section><section id="fn767"><p><emphasis>fawor</emphasis> � wyr�nienie, przywilej.</p></section><section id="fn768"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn769"><p><emphasis>ma�p�w</emphasis> � popr. forma D. lm: ma�p.</p></section><section id="fn770"><p><emphasis>Perejas�aw</emphasis> � miasto na �rodkowej Ukrainie, niedaleko Kijowa, w XVII w. o�rodek kozacki; w 1630 oblegane bez skutku przez polskiego hetmana Koniecpolskiego, w 1649 miejsce rokowa� Polak�w z Chmielnickim.</p></section><section id="fn771"><p><emphasis>�oboda, Fedir</emphasis> (zm. 1666) � dow�dca pu�ku perejas�awskiego w latach 1648�1653, s�dzia generalny starszyzny kozackiej, po bitwie pod Konotopem (1659) pojmany przez Rosjan, zmar� w Rosji na zes�aniu.</p></section><section id="fn772"><p><emphasis>Ni�owcy</emphasis> � wolni Kozacy z Ni�u, tj. z Zaporo�a.</p></section><section id="fn773"><p><emphasis>z ch�opy</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z ch�opami.</p></section><section id="fn774"><p><emphasis>pod wiechami</emphasis> � tu: w karczmach.</p></section><section id="fn775"><p><emphasis>Galata</emphasis> � dzi� dzielnica Stambu�u, po�o�ona po europejskiej stronie cie�niny Bosfor, dawniej osobne miasto tureckie.</p></section><section id="fn776"><p><emphasis>rzezaniec</emphasis> (daw.) � eunuch, nadzorca �on w haremie.</p></section><section id="fn777"><p><emphasis>seraj</emphasis> � pa�ac w�adcy muzu�ma�skiego, mieszcz�cy harem, czyli mieszkanie �on i na�o�nic w�adcy.</p></section><section id="fn778"><p><emphasis>bajdak</emphasis> (ukr.) � du�a rzeczna ��d� �aglowo-wios�owa.</p></section><section id="fn779"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn780"><p><emphasis>semen</emphasis> (daw.) � Kozak na czyjej� s�u�bie, zbrojny s�u��cy.</p></section><section id="fn781"><p><emphasis>in poculis</emphasis> (�ac.) � przy kieliszku.</p></section><section id="fn782"><p><emphasis>skonwinkowa�</emphasis> (z �ac.) � przekona�, zjedna�.</p></section><section id="fn783"><p><emphasis>anta�ek</emphasis> (starop.) � naczynie na mi�d, butelka.</p></section><section id="fn784"><p><emphasis>poroh</emphasis> (ukr.: pr�g) � naturalna zapora skalna na rzece, uniemo�liwiaj�ca swobodn� �eglug�; kraina poni�ej poroh�w Dniepru nazywa�a si� Ni�em albo Zaporo�em i by�a zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn785"><p><emphasis>rozterk�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: rozterek.</p></section><section id="fn786"><p><emphasis>Chocim</emphasis> (ukr. <emphasis>Chotyn</emphasis>) � miasto i twierdza nad Dniestrem, w�wczas na granicy z podporz�dkowan� Turkom Mo�dawi�, dzi� w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy; <emphasis>bitwa pod Chocimiem</emphasis> (1621) � taktyczne zwyci�stwo wojsk polsko-litewsko-kozackich nad armi� tureck�.</p></section><section id="fn787"><p><emphasis>janczarzy</emphasis> a. <emphasis>janczarowie</emphasis> (z tur.) � piechota turecka.</p></section><section id="fn788"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: Kozak.</p></section><section id="fn789"><p><emphasis>Konaszewicz-Sahajdaczny, Petro herbu Pob�g</emphasis> (1570�1622) � hetman i wybitny w�dz kozacki, walczy� po stronie Rzeczypospolitej w wojnie polsko-rosyjskiej 1609�1618, organizowa� kozackie wyprawy �upie�cze do Stambu�u, dowodzi� Kozakami w bitwie pod Chocimiem.</p></section><section id="fn790"><p><emphasis>Puskaj, bat'ku, z Lachami umiraty</emphasis> (ukr.) � Pozw�l, ojcze, z Polakami umiera�.</p></section><section id="fn791"><p><emphasis>Ni�</emphasis> a. <emphasis>Zaporo�e</emphasis> � kraina poni�ej poroh�w Dniepru, zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn792"><p><emphasis>z Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Tatarami.</p></section><section id="fn793"><p><emphasis>poczet</emphasis> � orszak, s�udzy, towarzysz�cy panu w podr�ach.</p></section><section id="fn794"><p><emphasis>�lozy</emphasis> (starop.) � �zy.</p></section><section id="fn795"><p><emphasis>Ta�mina</emphasis>, ukr. <emphasis>Tiasmyn</emphasis> � rzeka na �rodkowej Ukrainie, prawy dop�yw Dniepru.</p></section><section id="fn796"><p><emphasis>bajdak</emphasis> (ukr.) � du�a rzeczna ��d� �aglowo-wios�owa.</p></section><section id="fn797"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn798"><p><emphasis>Vive valeque</emphasis> (�ac.) � �yj i b�d� zdr�w.</p></section><section id="fn799"><p><emphasis>Ne tumany ustawali</emphasis> (ukr.) � nie mg�y wstawa�y.</p></section><section id="fn800"><p><emphasis>bajdak</emphasis> (ukr.) � du�a rzeczna ��d� �aglowo-wios�owa.</p></section><section id="fn801"><p><emphasis>czajka</emphasis> � wios�owo-�aglowa, pe�nomorska ��d� kozacka.</p></section><section id="fn802"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn803"><p><emphasis>pokup</emphasis> � zbyt.</p></section><section id="fn804"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn805"><p><emphasis>poroh</emphasis> (ukr.: pr�g) � naturalna zapora skalna na rzece, uniemo�liwiaj�ca swobodn� �eglug�; kraina poni�ej poroh�w Dniepru nazywa�a si� Ni�em albo Zaporo�em i by�a zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn806"><p><emphasis>Nienasytec</emphasis> � pi�ty z dziewi�ciu poroh�w Dniepru, blisko prawego brzegu znajdowa� si� na nim 7-metrowy wodospad.</p></section><section id="fn807"><p><emphasis>kulon</emphasis> � ptak w�drowny, �yje na stepach i suchych ugorach w pobli�u rzek, kiedy� licznie wyst�puj�cy w Polsce, dzi� bardzo rzadki.</p></section><section id="fn808"><p><emphasis>oczeret</emphasis> (ukr.) � trzcina; szuwary.</p></section><section id="fn809"><p><emphasis>Krzemie�czug</emphasis> (ukr. <emphasis>Kremenczuk</emphasis>) � miasto i forteca nad brzegiem Dniepru na Po�tawszczy�nie.</p></section><section id="fn810"><p><emphasis>wiszni</emphasis> (ukr.: <emphasis>wyszni</emphasis>) � wi�nie.</p></section><section id="fn811"><p><emphasis>trzmiel�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: trzmieli.</p></section><section id="fn812"><p><emphasis>motyl�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: motyli.</p></section><section id="fn813"><p><emphasis>guldynka</emphasis> (starop.) � my�liwska strzelba gwintowana.</p></section><section id="fn814"><p><emphasis>suhak</emphasis> � ssak kr�torogi, spokrewniony z gazelami, dzi� �yje tylko w Azji �rodkowej, w XVII w. mo�na go by�o spotka� na terenie ca�ej dzisiejszej Ukrainy.</p></section><section id="fn815"><p><emphasis>Ni�owi</emphasis> � Kozacy z Ni�u; <emphasis>Ni�</emphasis> a. <emphasis>Zaporo�e</emphasis> � kraina poni�ej poroh�w Dniepru, zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn816"><p><emphasis>dziegie�</emphasis> � lepka, gorzka substancja pochodzenia ro�linnego, u�ywana jako smar, klej, impregnat, lek przeciw chorobom sk�ry i in.</p></section><section id="fn817"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn818"><p><emphasis>Czerkasy</emphasis> � miasto na prawym brzegu �rodkowego Dniepru, po�o�one ok. 200 km na p�d. wsch�d od Kijowa.</p></section><section id="fn819"><p><emphasis>Perejas�aw</emphasis> � miasto na �rodkowej Ukrainie, niedaleko Kijowa, w XVII w. o�rodek kozacki; w 1630 oblegane bez skutku przez polskiego hetmana Koniecpolskiego, w 1649 miejsce rokowa� Polak�w z Chmielnickim.</p></section><section id="fn820"><p><emphasis>Ni�owcy</emphasis> � wolni Kozacy z Ni�u, tj. z Zaporo�a.</p></section><section id="fn821"><p><emphasis>Ni�</emphasis> a. <emphasis>Zaporo�e</emphasis> � kraina poni�ej poroh�w Dniepru, zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn822"><p><emphasis>ataman koszowy</emphasis> � ataman koszowy rz�dzi� na Zaporo�u w czasie pokoju, mia� te� obowi�zek przygotowa� Sicz do wojny.</p></section><section id="fn823"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn824"><p><emphasis>Lach</emphasis> (daw. ukr.) � Polak; tu D. lm: <emphasis>Lachiw</emphasis>: Polak�w.</p></section><section id="fn825"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: zbrojny, Kozak.</p></section><section id="fn826"><p><emphasis>poroh</emphasis> (ukr.: pr�g) � naturalna zapora skalna na rzece, uniemo�liwiaj�ca swobodn� �eglug�; kraina poni�ej poroh�w Dniepru nazywa�a si� Ni�em albo Zaporo�em i by�a zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn827"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn828"><p><emphasis>Wo�osz</emphasis> a. <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn829"><p><emphasis>ka�den</emphasis> (daw.) � dzi� popr.: ka�dy.</p></section><section id="fn830"><p><emphasis>palanka</emphasis> � w�dka, gorza�ka.</p></section><section id="fn831"><p><emphasis>cyklop</emphasis> (mit. gr.) � olbrzym z jednym okiem na �rodku czo�a; najs�ynniejszym cyklopem by� pasterz Polifem, ludo�erca, o�lepiony przez Odyseusza.</p></section><section id="fn832"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn833"><p><emphasis>Lanckoro�ski, Przec�aw herbu Zadora</emphasis> (zm. 1631) � magnat kresowy, Kawaler Grobu Chrystusowego, starosta chmielnicki, przewodzi� Kozakom Zaporoskim w wyprawach przeciw Turkom i Tatarom, rzekomy pierwszy hetman kozacki.</p></section><section id="fn834"><p><emphasis>Zborowski, Samuel</emphasis> (zm. 1584) � magnat polski, rotmistrz kr�lewski, skazany za morderstwo banita, jako hetman kozacki przebywa� na Siczy w latach 70-tych XVI w., po powrocie do Krakowa �ci�ty.</p></section><section id="fn835"><p><emphasis>ataman koszowy</emphasis> � ataman koszowy rz�dzi� na Zaporo�u w czasie pokoju, mia� te� obowi�zek przygotowa� Sicz do wojny.</p></section><section id="fn836"><p><emphasis>zbiegi</emphasis> � dzi� popr. forma M. lm: zbiegowie.</p></section><section id="fn837"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn838"><p><emphasis>raz maty rody�a</emphasis> (ukr.) � raz matka rodzi�a; pierwsza cz�� powiedzenia �Raz matka rodzi�a i raz si� umiera�.</p></section><section id="fn839"><p><emphasis>saletra</emphasis> � azotan, sk�adnik materia��w wybuchowych.</p></section><section id="fn840"><p><emphasis>�o�nierz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: �o�nierzy.</p></section><section id="fn841"><p><emphasis>szczezn��</emphasis> � os�abn��, opa�� z si�, zgin��.</p></section><section id="fn842"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn843"><p><emphasis>zubastaja szczuka</emphasis> (ukr.) � z�baty szczupak.</p></section><section id="fn844"><p><emphasis>dignitas, dignitatis</emphasis> (�ac. ) � godno��; tu B. lp: <emphasis>dignitatem</emphasis>.</p></section><section id="fn845"><p><emphasis>bajdak</emphasis> (ukr.) � du�a rzeczna ��d� �aglowo-wios�owa.</p></section><section id="fn846"><p><emphasis>poroh</emphasis> (ukr.: pr�g) � naturalna zapora skalna na rzece, uniemo�liwiaj�ca swobodn� �eglug�; kraina poni�ej poroh�w Dniepru nazywa�a si� Ni�em albo Zaporo�em i by�a zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn847"><p><emphasis>Nienasytec</emphasis> � pi�ty z dziewi�ciu poroh�w Dniepru, blisko prawego brzegu znajdowa� si� na nim 7-metrowy wodospad.</p></section><section id="fn848"><p><emphasis>czajka</emphasis> � wios�owo-�aglowa, pe�nomorska ��d� kozacka.</p></section><section id="fn849"><p><emphasis>rudel</emphasis> (daw.) � ster a. wios�o sterowe.</p></section><section id="fn850"><p><emphasis>samopa�</emphasis> � prymitywna bro� palna, u�ywana przez Kozak�w w XVI i XVII w.</p></section><section id="fn851"><p><emphasis>czajka</emphasis> � wios�owo-�aglowa, pe�nomorska ��d� kozacka.</p></section><section id="fn852"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn853"><p><emphasis>czer�</emphasis> � biedota kozacka.</p></section><section id="fn854"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn855"><p><emphasis>alteracja</emphasis> (z �ac.) � rozterka, niepewno��.</p></section><section id="fn856"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn857"><p><emphasis>frant</emphasis> � kto� weso�y i sympatyczny, ale jednocze�nie bystry i przebieg�y.</p></section><section id="fn858"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn859"><p><emphasis>wyszle</emphasis> (daw. dial.) � dzi�: wy�le.</p></section><section id="fn860"><p><emphasis>czajka</emphasis> � wios�owo-�aglowa, pe�nomorska ��d� kozacka.</p></section><section id="fn861"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej..</p></section><section id="fn862"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn863"><p><emphasis>czajka</emphasis> � wios�owo-�aglowa, pe�nomorska ��d� kozacka.</p></section><section id="fn864"><p><emphasis>poroh</emphasis> (ukr.: pr�g) � naturalna zapora skalna na rzece, uniemo�liwiaj�ca swobodn� �eglug�; kraina poni�ej poroh�w Dniepru nazywa�a si� Ni�em albo Zaporo�em i by�a zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn865"><p><emphasis>Nienasytec</emphasis> � pi�ty z dziewi�ciu poroh�w Dniepru, blisko prawego brzegu znajdowa� si� na nim 7-metrowy wodospad.</p></section><section id="fn866"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn867"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn868"><p><emphasis>ko�ba�</emphasis> (daw. ukr.) � jama, g��bina, bystrze.</p></section><section id="fn869"><p><emphasis>Ni�</emphasis> a. <emphasis>Zaporo�e</emphasis> � kraina poni�ej poroh�w Dniepru, zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn870"><p><emphasis>Kuczkasy</emphasis> (ukr. <emphasis>Kiczkas</emphasis> a. <emphasis>Kuczuk-As</emphasis>) � miejsce o du�ym znaczeniu strategicznym, po�o�one na lewym brzegu Dniepru poni�ej poroh�w, naprzeciw wyspy Chortycy, kiedy� osada kozacka, dzi� w granicach miasta Zaporo�a.</p></section><section id="fn871"><p><emphasis>mogi�a</emphasis> � tu: kopiec, kurhan.</p></section><section id="fn872"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn873"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn874"><p><emphasis>czertomelicki labirynt</emphasis> � u uj�cia rzeki Czertomelik na Dnieprze istnia�a du�a ilo�� wysp, zapewniaj�cych Kozakom kryj�wki; nazw� Czertomelik nosi�a te� jedna z tych wysp.</p></section><section id="fn875"><p><emphasis>Chortyca</emphasis> � najwi�ksza wyspa na Dnieprze, na wysoko�ci dzisiejszego miasta Zaporo�a, w XVII w. na Chortycy znajdowa� si� o�rodek Kozak�w rejestrowych.</p></section><section id="fn876"><p><emphasis>inkursja</emphasis> (z �ac.) � najazd.</p></section><section id="fn877"><p><emphasis>semen</emphasis> (daw.) � Kozak na czyjej� s�u�bie, zbrojny s�u��cy.</p></section><section id="fn878"><p><emphasis>po�pili si�</emphasis> � dzi� popr.: pospali si�, zasn�li.</p></section><section id="fn879"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn880"><p><emphasis>Ni�owi</emphasis> � Kozacy z Ni�u; <emphasis>Ni�</emphasis> a. <emphasis>Zaporo�e</emphasis> � kraina poni�ej poroh�w Dniepru, zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn881"><p><emphasis>czajka</emphasis> � wios�owo-�aglowa, pe�nomorska ��d� kozacka.</p></section><section id="fn882"><p><emphasis>wra�y</emphasis> � niesprzyjaj�cy, wrogi.</p></section><section id="fn883"><p><emphasis>samopa�</emphasis> � prymitywna bro� palna, u�ywana przez Kozak�w w XVI i XVII w.; <emphasis>zapyta� z samopa�u</emphasis> (�art.) � strzela�.</p></section><section id="fn884"><p><emphasis>J. O.</emphasis> � skr�t od: ja�nie o�wieconego.</p></section><section id="fn885"><p><emphasis>ataman koszowy</emphasis> � ataman koszowy rz�dzi� na Zaporo�u w czasie pokoju, mia� te� obowi�zek przygotowa� Sicz do wojny.</p></section><section id="fn886"><p><emphasis>pos�y</emphasis> � dzi� popr. forma M. lm: pos�owie.</p></section><section id="fn887"><p><emphasis>Na pohybel �e wam, czortowy syny! Szczob was Sierpiahowa smert! Jasno wielmo�ny syny!</emphasis> (ukr.) � Na zgub� wam, czortowe syny! �eby was Sierpiagowa �mier�! Ja�nie wielmo�ne syny!; <emphasis>Sierpiaga</emphasis> a. <emphasis>Pidkowa, Iwan</emphasis> (zm. 1578) � wata�ka kozacki, og�osi� si� hospodarem wo�oskim, za co Stefan Batory skaza� go na �ci�cie.</p></section><section id="fn888"><p><emphasis>Lach</emphasis> (daw. ukr.) � Polak; tu D. lm: <emphasis>Lachiw</emphasis>: Polak�w.</p></section><section id="fn889"><p><emphasis>budu</emphasis> (ukr.) � b�d�.</p></section><section id="fn890"><p><emphasis>Zawedem pos�a, a�e za borodu</emphasis> (ukr.) � zaprowadzimy pos�a, ale za brod�.</p></section><section id="fn891"><p><emphasis>samopa�</emphasis> � prymitywna bro� palna, u�ywana przez Kozak�w w XVI i XVII w.</p></section><section id="fn892"><p><emphasis>Koli! Koli!</emphasis> (ukr. <emphasis>ko�y</emphasis>!) � bij, zabij!</p></section><section id="fn893"><p><emphasis>pocztowy</emphasis> � cz�onek pocztu, s�uga.</p></section><section id="fn894"><p><emphasis>czajka</emphasis> � wios�owo-�aglowa, pe�nomorska ��d� kozacka.</p></section><section id="fn895"><p><emphasis>a��achowa�</emphasis> � wydawa� dzikie okrzyki bojowe, wzywa� Allaha.</p></section><section id="fn896"><p><emphasis>piszczel</emphasis> a. <emphasis>kij</emphasis> � prymitywna r�czna bro� palna, u�ywana od XIV w.</p></section><section id="fn897"><p><emphasis>bat'ku</emphasis> (ukr.) � ojcze.</p></section><section id="fn898"><p><emphasis>czajka</emphasis> � wios�owo-�aglowa, pe�nomorska ��d� kozacka.</p></section><section id="fn899"><p><emphasis>spisa</emphasis> � rodzaj w��czni; Kozacy u�ywali najcz�ciej spis kr�tkich, z ostrymi grotami na obu ko�cach.</p></section><section id="fn900"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: zbrojny, Kozak.</p></section><section id="fn901"><p><emphasis>hand�ar</emphasis> a. <emphasis>kind�a�</emphasis> � n�, sztylet, u�ywany cz�sto do dobijania rannego przeciwnika.</p></section><section id="fn902"><p><emphasis>ordyniec</emphasis> � cz�onek ordy tatarskiej.</p></section><section id="fn903"><p><emphasis>Proszczaj, bat'ku</emphasis> (ukr.) � �egnaj, ojcze.</p></section><section id="fn904"><p><emphasis>kantarzej</emphasis> � urz�dnik wojskowy na Zaporo�u, czuwaj�cy nad miarami i wagami w kramach na Kramnym Bazarze w Siczy. [przypis autorski]</p></section><section id="fn905"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn906"><p><emphasis>palanka</emphasis> � w�dka, gorza�ka.</p></section><section id="fn907"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn908"><p><emphasis>kurze�</emphasis> a. <emphasis>kure�</emphasis> � oddzia� kozacki.</p></section><section id="fn909"><p><emphasis>ataman koszowy</emphasis> � ataman koszowy rz�dzi� na Zaporo�u w czasie pokoju, mia� te� obowi�zek przygotowa� Sicz do wojny.</p></section><section id="fn910"><p><emphasis>Bazaw�uk</emphasis> � wyspa na Dnieprze u uj�cia rzek Bazaw�uk i Czortom�yk (Czertomelik), siedziba Kozak�w, w XX w. zatopiona podczas tworzenia Zalewu Kachowskiego.</p></section><section id="fn911"><p><emphasis>Sochroni Bih</emphasis> (ukr.) � uchowaj Bo�e.</p></section><section id="fn912"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn913"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: m�ody �o�nierz w wojsku kozackim.</p></section><section id="fn914"><p><emphasis>serdyty</emphasis> (ukr.) � twardy, gniewny, zaci�ty.</p></section><section id="fn915"><p><emphasis>dziegie�</emphasis> � lepka, gorzka substancja pochodzenia ro�linnego, u�ywana jako smar, klej, impregnat, lek przeciw chorobom sk�ry i in.</p></section><section id="fn916"><p><emphasis>kosz</emphasis> � ob�z warowny.</p></section><section id="fn917"><p><emphasis>Chortyca</emphasis> � najwi�ksza wyspa na Dnieprze, na wysoko�ci dzisiejszego miasta Zaporo�a, w XVII w. na Chortycy znajdowa� si� o�rodek Kozak�w rejestrowych.</p></section><section id="fn918"><p><emphasis>oczeret</emphasis> (ukr.) � trzcina.</p></section><section id="fn919"><p><emphasis>Wo�och</emphasis> � cz�owiek pochodz�cy z Wo�oszczyzny; <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn920"><p><emphasis>o�m</emphasis> (starop.) � osiem.</p></section><section id="fn921"><p><emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn922"><p><emphasis>lama</emphasis> � tkanina jedwabna, przetykana z�otymi ni�mi.</p></section><section id="fn923"><p><emphasis>altembas</emphasis> � kosztowna tkanina z wypuk�ymi wzorami, przetykana z�otymi ni�mi, rodzaj brokatu aksamitnego.</p></section><section id="fn924"><p><emphasis>z�otog��w</emphasis> � tkanina ze z�otych nici.</p></section><section id="fn925"><p><emphasis>cyc</emphasis> (z hol. <emphasis>sits</emphasis>) � tani materia� bawe�niany, perkal.</p></section><section id="fn926"><p><emphasis>krzy�e zdarte z cerkwi</emphasis> � Zaporo�cy w czasie swych napad�w nie oszcz�dzali nikogo i niczego. Do czas�w Chmielnickiego nie by�o wcale cerkwi w Siczy. Pierwsz� w�a�nie Chmielnicki wystawi�; nie pytano tam r�wnie� nikogo o wyznanie, i to, co opowiadaj� o religijnym nastroju Ni�owc�w, jest bajk�. [przypis autorski]</p></section><section id="fn927"><p><emphasis>spisa</emphasis> � rodzaj w��czni; Kozacy u�ywali najcz�ciej spis kr�tkich, z ostrymi grotami na obu ko�cach.</p></section><section id="fn928"><p><emphasis>miriady</emphasis> � liczba u�ywana w Grecji. Jej warto�� to 10 000; pot. uzywa si� tej nazwy w znaczeniu:wiele, niesko�czenie du�o.</p></section><section id="fn929"><p><emphasis>Czertomelik</emphasis> � wyspa na Dnieprze u uj�cia rzeki o tej samej nazwie, jedna z lokalizacji Siczy.</p></section><section id="fn930"><p><emphasis>ataman koszowy</emphasis> � ataman koszowy rz�dzi� na Zaporo�u w czasie pokoju, mia� te� obowi�zek przygotowa� Sicz do wojny; <emphasis>kosz</emphasis> � ob�z kozacki.</p></section><section id="fn931"><p><emphasis>deputacja</emphasis> � przedstawicielstwo, poselstwo.</p></section><section id="fn932"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn933"><p><emphasis>kurze�</emphasis> a. <emphasis>kure�</emphasis> � oddzia� kozacki.</p></section><section id="fn934"><p><emphasis>esau�</emphasis> � oficer kozacki.</p></section><section id="fn935"><p><emphasis>kantarzej</emphasis> � urz�dnik wojskowy na Zaporo�u, czuwaj�cy nad miarami i wagami w kramach na Kramnym Bazarze w Siczy.</p></section><section id="fn936"><p><emphasis>Trastia joho maty mordowa�a</emphasis> (ukr.) � przekle�stwo: �eby cholera jego ma� wzi�a.</p></section><section id="fn937"><p><emphasis>Ko�yb ja kotoroho w �ob</emphasis> � gdybym tak kt�rego w �eb [uderzy�].</p></section><section id="fn938"><p><emphasis>murza</emphasis> [wym. mur-za] a. <emphasis>mirza</emphasis> [wym. mir-za] � ksi��� tatarski.</p></section><section id="fn939"><p><emphasis>Ni�owcy</emphasis> � wolni Kozacy z Ni�u, tj. z Zaporo�a.</p></section><section id="fn940"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn941"><p><emphasis>bu�awa</emphasis> � bro� charakterystyczna dla wojsk Wschodu o kulistej g�owicy; W Polsce bro� ta by�a jedynie symbolem w�adzy, nie u�ywano jej w celach militarnych.</p></section><section id="fn942"><p><emphasis>Dzikie Pola</emphasis> � stepowa kraina nad dolnym Dnieprem, w XVII w. prawie niezamieszkana, schronienie dla Kozak�w, zbieg�w i koczownik�w, pas ziemi niczyjej mi�dzy Rzecz�pospolit� a tatarskim Chanatem Krymskim.</p></section><section id="fn943"><p><emphasis>pohaniec</emphasis> (starop. z ukr.) � pogard.: innowierca, poganin a. muzu�manin.</p></section><section id="fn944"><p><emphasis>Chmielnicki pocz�� m�wi�</emphasis> � spos�b obradowania na Siczy opisany jest w diariuszu Eryka Lassoty, pos�a cesarskiego na Zaporo�e w r. 1594. [przypis autorski]</p></section><section id="fn945"><p><emphasis>dyszkrecji</emphasis> � popr.: dyskrecji.</p></section><section id="fn946"><p><emphasis>carza krymskiego</emphasis> � tj. chana, tatarskiego w�adcy Krymu.</p></section><section id="fn947"><p><emphasis>W�adys�aw IV Waza</emphasis> (1595�1648) � kr�l Polski w latach 1632�1648.</p></section><section id="fn948"><p><emphasis>wyleli</emphasis> � dzi� popr. forma 3 os. lm cz.przesz.: wylali.</p></section><section id="fn949"><p><emphasis>niedrug</emphasis> (z ukr. <emphasis>nedruh</emphasis>) � wr�g, nieprzyjaciel.</p></section><section id="fn950"><p><emphasis>ataman koszowy</emphasis> � ataman koszowy rz�dzi� na Zaporo�u w czasie pokoju, mia� te� obowi�zek przygotowa� Sicz do wojny; <emphasis>kosz</emphasis> � ob�z kozacki.</p></section><section id="fn951"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn952"><p><emphasis>Chorol</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na lewym brzegu �rodkowego Dniepru.</p></section><section id="fn953"><p><emphasis>Przy�uka</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Pry�uki</emphasis>) � miasto w p�n.-wsch. cz�ci Ukrainy, ok. 80 km na p�n. od �ubni�w.</p></section><section id="fn954"><p><emphasis>Hadziacz</emphasis> � miasto w p�n.-wsch. cz�ci Ukrainy, ok. 80 km na p�n. wsch�d od �ubni�w.</p></section><section id="fn955"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn956"><p><emphasis>Czerkasy</emphasis> � miasto na prawym brzegu �rodkowego Dniepru, po�o�one ok. 200 km na p�d. wsch�d od Kijowa.</p></section><section id="fn957"><p><emphasis>deputacja</emphasis> � przedstawiciele spo�eczno�ci kozackiej.</p></section><section id="fn958"><p><emphasis>samopa�</emphasis> � prymitywna bro� palna, u�ywana przez Kozak�w w XVI i XVII w.</p></section><section id="fn959"><p><emphasis>piszczel</emphasis> a. <emphasis>kij</emphasis> � prymitywna r�czna bro� palna, u�ywana od XIV w.</p></section><section id="fn960"><p><emphasis>Na pohybel</emphasis> (ukr.) � na zgub�, na �mier�.</p></section><section id="fn961"><p><emphasis>Ne bude sobaka miasa isty</emphasis> (ukr.) � nie dla psa kie�basa.</p></section><section id="fn962"><p><emphasis>pysara</emphasis> (ukr.) � pisarza.</p></section><section id="fn963"><p><emphasis>ni pisaty, ni czytaty ne umiju</emphasis> (ukr.) � ani pisa�, ani czyta� nie umiem.</p></section><section id="fn964"><p><emphasis>Wo�osz</emphasis> a. <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn965"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: Kozak.</p></section><section id="fn966"><p><emphasis>synowiec</emphasis> (starop.) � bratanek.</p></section><section id="fn967"><p><emphasis>kantarzej</emphasis> � urz�dnik wojskowy na Zaporo�u, czuwaj�cy nad miarami i wagami w kramach na Kramnym Bazarze w Siczy.</p></section><section id="fn968"><p><emphasis>mirgorodzkiego</emphasis> � miasto Myrhorod le�y na Po�tawszczy�nie, we wsch. cz�ci Ukrainy, ok. 50 km na wsch�d od �ubni�w.</p></section><section id="fn969"><p><emphasis>kurze�</emphasis> a. <emphasis>kure�</emphasis> � oddzia� kozacki.</p></section><section id="fn970"><p><emphasis>ose�edec</emphasis> (ukr. �led�) � warkocz, kt�ry w walce chroni� kark Kozaka.</p></section><section id="fn971"><p><emphasis>Ja toho Lacha znaju � on buw u Krymu</emphasis> (ukr.) � znam tego Polaka, on by� na Krymie.</p></section><section id="fn972"><p><emphasis>Chortyca</emphasis> � najwi�ksza wyspa na Dnieprze, na wysoko�ci dzisiejszego miasta Zaporo�a, w XVII w. na Chortycy znajdowa� si� o�rodek Kozak�w rejestrowych.</p></section><section id="fn973"><p><emphasis>obserwowany</emphasis> (z �ac.) � tu: zachowywany, szanowany.</p></section><section id="fn974"><p><emphasis>J. O.</emphasis> � skr�t od: ja�nie o�wiecony.</p></section><section id="fn975"><p><emphasis>paroksyzm</emphasis> � nasilenie si� negatywnych uczu� w stosunku do kogo� lub czego�.</p></section><section id="fn976"><p><emphasis>z pogany</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z poganami.</p></section><section id="fn977"><p><emphasis>Pawluk, Pawe�</emphasis> w�asc. Michnowicz, Paw�o (zm. 1638) � przyw�dca antypolskiego i antyszlacheckiego powstania kozackiego (1637), pokonany przez polskie wojska pod wodz� hetmana Miko�aja Potockiego i �ci�ty; akt kapitulacji podpisa� Bohdan Chmielnicki jako pisarz wojska zaporoskiego.</p></section><section id="fn978"><p><emphasis>Nalewajko, Semen</emphasis> (zm. w 1597) � ataman kozacki (znany r�wnie� pod imieniem Seweryn), przyw�dca powstania przeciwko Rzeczypospolitej 1595�1596, pokonany przez hetmana Stanis�awa ��kiewskiego i �ci�ty.</p></section><section id="fn979"><p><emphasis>patientia</emphasis> (�ac.) � cierpliwo��.</p></section><section id="fn980"><p><emphasis>lacki</emphasis> (daw. z ukr.) � polski.</p></section><section id="fn981"><p><emphasis>szczob z nym poihraty</emphasis> (ukr.) � �eby si� z nim zabawi�.</p></section><section id="fn982"><p><emphasis>ataman koszowy</emphasis> � ataman koszowy rz�dzi� na Zaporo�u w czasie pokoju, mia� te� obowi�zek przygotowa� Sicz do wojny; <emphasis>kosz</emphasis> � ob�z kozacki.</p></section><section id="fn983"><p><emphasis>Jarema</emphasis> (ukr.) � Jeremi.</p></section><section id="fn984"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: Kozak.</p></section><section id="fn985"><p><emphasis>Swynojady</emphasis> (z ukr.) � �winio�ercy; Tuhaj-Bej jako dobry muzu�manin nie jad� mi�sa �wi�, kt�re uwa�a� za nieczyste, i gardzi� tymi, kt�rzy je jedz�.</p></section><section id="fn986"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn987"><p><emphasis>Bazaw�uk</emphasis> � wyspa na Dnieprze u uj�cia rzek Bazaw�yk i Czertom�yk (Czortomelik), siedziba Kozak�w, w XX w. zatopiona podczas tworzenia Zalewu Kachowskiego.</p></section><section id="fn988"><p><emphasis>Tomak�wka</emphasis> � wyspa na Dnieprze, ok. 60 km na po�udnie od Chortycy, w XVII w. o�rodek kozacki, dzi� w granicach miasta Marhanec.</p></section><section id="fn989"><p><emphasis>murza</emphasis> � tytu� przys�uguj�cy ksi��etom tatarskim i perskim.</p></section><section id="fn990"><p><emphasis>ka�e, rozserdywsia</emphasis> (ukr.) � m�wi, �e si� rozgniewa�.</p></section><section id="fn991"><p><emphasis>Rozserdywsia du�e</emphasis> (ukr.) � rozgniewa� si� bardzo.</p></section><section id="fn992"><p><emphasis>Ne serdysia, dru�e</emphasis> (ukr.) � nie gniewaj si�, przyjacielu.</p></section><section id="fn993"><p><emphasis>lira</emphasis> � instrument strunowy; na Ukrainie szczeg�lnie popularna by�a lira korbowa.</p></section><section id="fn994"><p><emphasis>teorban</emphasis> � lutnia basowa, du�y strunowy instrument muzyczny, podobny do bandury.</p></section><section id="fn995"><p><emphasis>py�mo</emphasis> (ukr.) � list.</p></section><section id="fn996"><p><emphasis>czehry�cy</emphasis> � z Czehryna; <emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn997"><p><emphasis>hetman wielki</emphasis> � Miko�aj Potocki, zwany Nied�wiedzia �apa, herbu Pilawa (ok. 1593�1651), kasztelan krakowski, hetman wielki koronny w latach 1646�1651).</p></section><section id="fn998"><p><emphasis>Potocki, Stefan</emphasis> (ok. 1624-1648) � starosta ni�y�ski, zmar� w niewoli po bitwie pod ��tymi Wodami.</p></section><section id="fn999"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn1000"><p><emphasis>ataman koszowy</emphasis> � ataman koszowy rz�dzi� na Zaporo�u w czasie pokoju, mia� te� obowi�zek przygotowa� Sicz do wojny; <emphasis>kosz</emphasis> � ob�z kozacki.</p></section><section id="fn1001"><p><emphasis>ataman koszowy</emphasis> � ataman koszowy rz�dzi� na Zaporo�u w czasie pokoju, mia� te� obowi�zek przygotowa� Sicz do wojny; <emphasis>kosz</emphasis> � ob�z kozacki.</p></section><section id="fn1002"><p><emphasis>Bazaw�uk</emphasis> � wyspa na Dnieprze u uj�cia rzek Bazaw�uk i Czortom�yk (Czertomelik), siedziba Kozak�w, w XX w. zatopiona podczas tworzenia Zalewu Kachowskiego.</p></section><section id="fn1003"><p><emphasis>Bismillach</emphasis> w�asc. <emphasis>bismillah</emphasis> (ar.) � w imi� Boga.</p></section><section id="fn1004"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn1005"><p><emphasis>fructum</emphasis> (�ac.) � owoc.</p></section><section id="fn1006"><p><emphasis>hetman wielki</emphasis> � Miko�aj Potocki, zwany Nied�wiedzia �apa, herbu Pilawa (ok. 1593�1651), kasztelan krakowski, hetman wielki koronny w latach 1646�1651).</p></section><section id="fn1007"><p><emphasis>obaj hetmani</emphasis> � hetman wielki koronny, Miko�aj Potocki, i hetman polny koronny, Marcin Kalinowski.</p></section><section id="fn1008"><p><emphasis>Zas�awscy, Koniecpolscy</emphasis> � rody magnackie, utrzymuj�ce w�asne armie.</p></section><section id="fn1009"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr.: kt�ry.</p></section><section id="fn1010"><p><emphasis>z pogany</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z poganami.</p></section><section id="fn1011"><p><emphasis>krew w�asn� poganom w jasyr oddasz</emphasis> � cz�onk�w w�asnego narodu oddasz w niewol� tureck�.</p></section><section id="fn1012"><p><emphasis>futor</emphasis> a. <emphasis>chutor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn1013"><p><emphasis>sekundowa�</emphasis> � tu: towarzyszy�, pomaga�.</p></section><section id="fn1014"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn1015"><p><emphasis>stawszczyzny, pojemszczyzny, suchomielszczyzny, oczkowe i rogowe</emphasis> � nazwy poszczeg�lnych danin, podatk�w.</p></section><section id="fn1016"><p><emphasis>Nalewajko, Semen</emphasis> (zm. w 1597) � ataman kozacki (znany r�wnie� pod imieniem Seweryn), przyw�dca powstania przeciwko Rzeczypospolitej 1595�1596, pokonany przez hetmana Stanis�awa ��kiewskiego i �ci�ty.</p></section><section id="fn1017"><p><emphasis>Pawluk, Pawe�</emphasis> w�asc. Michnowicz, Paw�o (zm. 1638) � przyw�dca antypolskiego i antyszlacheckiego powstania kozackiego (1637), pokonany przez polskie wojska pod wodz� hetmana Miko�aja Potockiego i �ci�ty; akt kapitulacji podpisa� Bohdan Chmielnicki jako pisarz wojska zaporoskiego.</p></section><section id="fn1018"><p><emphasis>��kiewski, Stanis�aw herbu Lubicz</emphasis> (1547�1620) � polski magnat, hetman, kanclerz wielki koronny, wojewoda kijowski, kasztelan lwowski, sekretarz kr�lewski, w�dz wojsk polskich w wielu kampaniach przeciwko Rosji, Szwecji, Turkom i Tatarom, zgin�� w czasie bitwy pod Cecor�.</p></section><section id="fn1019"><p><emphasis>Koniecpolski, Stanis�aw</emphasis> (1591�1646) � hetman wielki koronny w latach 1632�1646, kasztelan krakowski, uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich wodz�w.</p></section><section id="fn1020"><p><emphasis>ataman koszowy</emphasis> � ataman koszowy rz�dzi� na Zaporo�u w czasie pokoju, mia� te� obowi�zek przygotowa� Sicz do wojny; <emphasis>kosz</emphasis> � ob�z kozacki.</p></section><section id="fn1021"><p><emphasis>�ci�gasz</emphasis> (daw.) � wyci�gasz, podnosisz.</p></section><section id="fn1022"><p><emphasis>od Turek</emphasis> � dzi� popr.: od Turk�w.</p></section><section id="fn1023"><p><emphasis>parrycyda</emphasis> (�ac. <emphasis>parricida</emphasis>) � ojcob�jca; wr�g ojczyzny, zdrajca.</p></section><section id="fn1024"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn1025"><p><emphasis>�oboda, Hryhorij</emphasis> (zm. w 1596) � ataman kozacki, drugi przyw�dca powstania Nalewajki 1595�1596.</p></section><section id="fn1026"><p><emphasis>jasyr</emphasis> (z tur.) � niewola turecka lub tatarska.</p></section><section id="fn1027"><p><emphasis>membra putrida</emphasis> (�ac.) � chore, ropiej�ce ko�czyny.</p></section><section id="fn1028"><p><emphasis>Chciano membra putrida leczy�, nie wycina�</emphasis> (� ) � s�owa historyczne ��kiewskiego. [przypis autorski]</p></section><section id="fn1029"><p><emphasis>klemencja</emphasis> (z �ac.) � �agodno��, pob�a�anie.</p></section><section id="fn1030"><p><emphasis>murza</emphasis> [wym. mur-za] a. <emphasis>mirza</emphasis> [wym. mir-za] � ksi��� tatarski.</p></section><section id="fn1031"><p><emphasis>samopa�</emphasis> � prymitywna bro� palna, u�ywana przez Kozak�w w XVI i XVII w.</p></section><section id="fn1032"><p><emphasis>aza</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn1033"><p><emphasis>ataman koszowy</emphasis> � ataman koszowy rz�dzi� na Zaporo�u w czasie pokoju, mia� te� obowi�zek przygotowa� Sicz do wojny; <emphasis>kosz</emphasis> � ob�z kozacki.</p></section><section id="fn1034"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn1035"><p><emphasis>lubo</emphasis> (starop.) � chocia�.</p></section><section id="fn1036"><p><emphasis>oczeret</emphasis> (ukr.) � trzcina; szuwary.</p></section><section id="fn1037"><p><emphasis>Czertomelik</emphasis> � rzeka na pd. Ukrainie, prawy dop�yw dolnego Dniepru, na kt�rym w tym miejscu istnia�a du�a ilo�� wysp, zapewniaj�cych Kozakom kryj�wki; t� nazw� nosi�a te� jedna z tych wysp, g��wna kwatera Kozak�w.</p></section><section id="fn1038"><p><emphasis>Bazaw�uk</emphasis> � rzeka w p�d. cz�ci Ukrainy, prawy dop�yw Dniepru.</p></section><section id="fn1039"><p><emphasis>ordyniec</emphasis> � cz�onek ordy tatarskiej.</p></section><section id="fn1040"><p><emphasis>czambu�</emphasis> � oddzia� tatarski, dokonuj�cy najazd�w w g��bi terytorium przeciwnika, w celu odwr�cenia jego uwagi od dzia�a� si� g��wnych.</p></section><section id="fn1041"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: Kozak.</p></section><section id="fn1042"><p><emphasis>samopa�</emphasis> � d�uga bro� palna, u�ywana w XVI-XVII w. przez Kozak�w na Ukrainie, w Rosji i na Bia�orusi.</p></section><section id="fn1043"><p><emphasis>ha��achowa�</emphasis> � wydawa� dzikie okrzyki bojowe, wzywa� Allaha.</p></section><section id="fn1044"><p><emphasis>bu�czuk</emphasis> � symbol w�adzy wojskowej, drzewce, ozdobione ko�skim w�osiem.</p></section><section id="fn1045"><p><emphasis>piechota zaporoska</emphasis> � wbrew og�lnemu mniemaniu dzisiejszemu Beauplan twierdzi, i� piechota zaporoska niezmiernie przewy�sza�a jazd�. Wedle Beauplana 200 Polak�w rozbija�o z �atwo�ci� 2000 jazdy zaporoskiej, ale natomiast 100 pieszych Kozak�w mog�o d�ugo broni� si� z zakopu tysi�cowi Polak�w [Beauplan, Guillaume le Vasseur de (1600�1675) � francuski in�ynier wojskowy i kartograf, tw�rca szczeg�owych map ziem polskich, autor <emphasis>Opisu Ukrainy</emphasis>]. [przypis autorski]</p></section><section id="fn1046"><p><emphasis>puszkar</emphasis> (daw. ukr.) � puszkarz, rzemie�lnik wyrabiaj�cy armaty lub artylerzysta, �o�nierz obs�uguj�cy armat�.</p></section><section id="fn1047"><p><emphasis>czaban</emphasis> � pasterz stepowy.</p></section><section id="fn1048"><p><emphasis>spisa</emphasis> � rodzaj w��czni; Kozacy u�ywali najcz�ciej spis kr�tkich, z ostrymi grotami na obu ko�cach.</p></section><section id="fn1049"><p><emphasis>Dzikie Pola</emphasis> � stepowa kraina nad dolnym Dnieprem, w XVII w. prawie niezamieszkana, schronienie dla Kozak�w, zbieg�w i koczownik�w, pas ziemi niczyjej mi�dzy Rzecz�pospolit� a tatarskim Chanatem Krymskim.</p></section><section id="fn1050"><p><emphasis>dowbysz</emphasis> (daw. ukr.) � dobosz.</p></section><section id="fn1051"><p><emphasis>teorbanista</emphasis> � muzyk, graj�cy na teorbanie; <emphasis>teorban</emphasis> � lutnia basowa, du�y strunowy instrument muzyczny, podobny do bandury.</p></section><section id="fn1052"><p><emphasis>litaury</emphasis> (ukr. <emphasis>litawry</emphasis>) � kot�y, wielkie b�bny.</p></section><section id="fn1053"><p><emphasis>Hej wy stepy� more szyrokije</emphasis> (ukr.) � Hej wy, stepy ukochane, Pi�knym kwiatem malowane, Szerokie jak morze.</p></section><section id="fn1054"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn1055"><p><emphasis>mogi�a</emphasis> � tu: kopiec, wzg�rze.</p></section><section id="fn1056"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1057"><p><emphasis>Potocki, Stefan</emphasis> (ok. 1624-1648) � syn hetmana wielkiego Miko�aja Potockiego, starosta ni�y�ski, zmar� w niewoli po bitwie pod ��tymi Wodami.</p></section><section id="fn1058"><p>�r�d�a rusi�skie, np. Samoi� Weliczko [Samoi� We�yczko (1670�ok.1728) � ukr. kronikarz, autor <emphasis>Kroniki zdarze� w Po�udniowo-wschodniej Rosji w XVII w.</emphasis>, napisanej m.in. na podstawie pami�tnik�w polskich, przedstawiaj�cych walki z Kozakami w 1638 r.; Red. W.L.], podaj� liczb� wojsk koronnych na 22 000. Cyfra to oczywi�cie fa�szywa. [przypis autorski]</p></section><section id="fn1059"><p><emphasis>bajdak</emphasis> (ukr.) � du�a rzeczna ��d� �aglowo-wios�owa.</p></section><section id="fn1060"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1061"><p><emphasis>semen</emphasis> (daw.) � Kozak na czyjej� s�u�bie, �o�nierz.</p></section><section id="fn1062"><p><emphasis>regestrowi perejas�awscy</emphasis> � oddzia� kozacki na s�u�bie Rzeczypospolitej, stacjonuj�cy w Perejas�awiu; <emphasis>Perejas�aw</emphasis> � miasto na �rodkowej Ukrainie, niedaleko Kijowa, w XVII w. o�rodek kozacki; w 1630 oblegane bez skutku przez polskiego hetmana Koniecpolskiego, w 1649 miejsce rokowa� Polak�w z Chmielnickim.</p></section><section id="fn1063"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn1064"><p><emphasis>wilcy</emphasis> � dzi� popr. forma M. lm: wilki.</p></section><section id="fn1065"><p><emphasis>Chortyca</emphasis> � najwi�ksza wyspa na Dnieprze, na wysoko�ci dzisiejszego miasta Zaporo�a, w XVII w. na Chortycy znajdowa� si� o�rodek Kozak�w rejestrowych.</p></section><section id="fn1066"><p><emphasis>kantarzej</emphasis> � urz�dnik wojskowy na Zaporo�u, czuwaj�cy nad miarami i wagami w kramach na Kramnym Bazarze w Siczy.</p></section><section id="fn1067"><p><emphasis>telega</emphasis> � du�y w�z.</p></section><section id="fn1068"><p><emphasis>z woza</emphasis> � dzi� popr. forma D. lp: z wozu.</p></section><section id="fn1069"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1070"><p><emphasis>glewia</emphasis> � �redniowieczna bro� drzewcowa, szeroki n� osadzony na d�ugim drzewcu.</p></section><section id="fn1071"><p><emphasis>detyna</emphasis> (ukr.) � dziecko.</p></section><section id="fn1072"><p><emphasis>esau�</emphasis> � oficer kozacki.</p></section><section id="fn1073"><p><emphasis>szczo z toboju</emphasis> (ukr.) � co z tob�, co ci jest.</p></section><section id="fn1074"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn1075"><p><emphasis>Ne znaju. Bytwa, ka�e, bude, a�e ne znaju</emphasis> (ukr.) � Nie wiem. Bitwa, zdaje si�, b�dzie, ale nie wiem.</p></section><section id="fn1076"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn1077"><p><emphasis>bajdak</emphasis> (ukr.) � du�a rzeczna ��d� �aglowo-wios�owa.</p></section><section id="fn1078"><p><emphasis>Potocki, Miko�aj</emphasis>, zwany Nied�wiedzia �apa, herbu Pilawa (ok. 1593�1651) � hetman wielki koronny w latach 1646�1651), kasztelan krakowski.</p></section><section id="fn1079"><p><emphasis>semen</emphasis> (daw.) � Kozak na czyjej� s�u�bie, �o�nierz.</p></section><section id="fn1080"><p><emphasis>klient</emphasis> (daw., z �ac.) � szlachcic, s�u��cy magnatowi i popieraj�cy go na sejmikach.</p></section><section id="fn1081"><p><emphasis>Bi� nam czo�om i prosy�, szczob jeho podaryty, a my pomniawszy jeho us�ugi, dajem</emphasis> (z ukr.) � bi� nam czo�em i prosi�, �eby go obradowa�, a my, wspomniawszy jego us�ugi, dajemy.</p></section><section id="fn1082"><p><emphasis>Rzplitej</emphasis> � Rzeczpospolitej; skr�t stosowany w XVII w. wy��cznie w pi�mie.</p></section><section id="fn1083"><p><emphasis>chudopacho�ek</emphasis> (daw.) � ubogi szlachcic bez ziemi, s�u��cy innym.</p></section><section id="fn1084"><p><emphasis>senatory</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: senatorami.</p></section><section id="fn1085"><p><emphasis>zasi�d�</emphasis> � dzi� popr. forma 3 os. lm cz.przysz.: zasi�d�.</p></section><section id="fn1086"><p><emphasis>Potocki, Stefan</emphasis> (ok. 1624-1648) � syn hetmana wielkiego Miko�aja Potockiego, starosta ni�y�ski, zmar� w niewoli po bitwie pod ��tymi Wodami.</p></section><section id="fn1087"><p><emphasis>dragonia</emphasis> � wojsko, walcz�ce pieszo, a poruszaj�ce si� konno.</p></section><section id="fn1088"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn1089"><p><emphasis>oczeret</emphasis> (ukr.) � trzcina; szuwary.</p></section><section id="fn1090"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn1091"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � przyw�dca oddzia�u wolnych Kozak�w lub herszt bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn1092"><p><emphasis>poroh</emphasis> (ukr.: pr�g) � naturalna zapora skalna na rzece, uniemo�liwiaj�ca swobodn� �eglug�; kraina poni�ej poroh�w Dniepru nazywa�a si� Ni�em albo Zaporo�em i by�a zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn1093"><p><emphasis>Nalewajko, Semen</emphasis> (zm. w 1597) � ataman kozacki (znany r�wnie� pod imieniem Seweryn), przyw�dca powstania przeciwko Rzeczypospolitej 1595�1596, pokonany przez hetmana Stanis�awa ��kiewskiego i �ci�ty.</p></section><section id="fn1094"><p><emphasis>bitwa pod So�onic�</emphasis> (1596) � bitwa, w kt�rej hetman ��kiewski pokona� kozackich powsta�c�w Semena Nalewajki, a jego samego wzi�� do niewoli; zwana te� bitw� pod �ubniami a. bitw� pod Ostrym Kamieniem.</p></section><section id="fn1095"><p><emphasis>ergo</emphasis> (�ac.) � wi�c.</p></section><section id="fn1096"><p><emphasis>bu�awa</emphasis> (z tur.) � symbol w�adzy wojskowej; dos�. rodzaj broni, ma�a maczuga, cz�sto ozdobna.</p></section><section id="fn1097"><p><emphasis>oczeret</emphasis> (ukr.) � trzcina; szuwary.</p></section><section id="fn1098"><p><emphasis>bu�czuk</emphasis> � symbol w�adzy wojskowej, drzewce, ozdobione ko�skim w�osiem.</p></section><section id="fn1099"><p><emphasis>pi�cie</emphasis> � dzi� popr. forma B. lm: pi�ci.</p></section><section id="fn1100"><p><emphasis>homo novus</emphasis> (�ac.) � cz�owiek nowy.</p></section><section id="fn1101"><p><emphasis>bajdak</emphasis> (ukr.) � du�a rzeczna ��d� �aglowo-wios�owa.</p></section><section id="fn1102"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn1103"><p><emphasis>wysi�dziemy</emphasis> � dzi� popr. forma 2 os. lm cz.przysz.: wysi�dziemy.</p></section><section id="fn1104"><p><emphasis>Gut, sehr gut</emphasis> (niem.) � dobrze, bardzo dobrze.</p></section><section id="fn1105"><p><emphasis>ogni�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: ogni.</p></section><section id="fn1106"><p><emphasis>oczeret</emphasis> (ukr.) � trzcina; szuwary.</p></section><section id="fn1107"><p><emphasis>bu�czuk</emphasis> � symbol w�adzy wojskowej, drzewce, ozdobione ko�skim w�osiem.</p></section><section id="fn1108"><p><emphasis>bajdak</emphasis> (ukr.) � du�a rzeczna ��d� �aglowo-wios�owa.</p></section><section id="fn1109"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn1110"><p><emphasis>bajdak</emphasis> (ukr.) � du�a rzeczna ��d� �aglowo-wios�owa.</p></section><section id="fn1111"><p><emphasis>Na pohybel Lachom</emphasis> (daw. ukr.) � �mier� Polakom.</p></section><section id="fn1112"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: zbrojny, Kozak.</p></section><section id="fn1113"><p><emphasis>oczeret</emphasis> (ukr.) � trzcina; szuwary.</p></section><section id="fn1114"><p><emphasis>bajdak</emphasis> (ukr.) � du�a rzeczna ��d� �aglowo-wios�owa.</p></section><section id="fn1115"><p><emphasis>knecht</emphasis> � niemiecki �o�nierz piechoty.</p></section><section id="fn1116"><p><emphasis>kolet</emphasis> (z fr. <emphasis>collet</emphasis>: ko�nierz) � str�j wojskowy ze sk�ry �osia lub wo�u.</p></section><section id="fn1117"><p><emphasis>Herr Hauptmann</emphasis> (niem.) � panie hetmanie.</p></section><section id="fn1118"><p><emphasis>bajdak</emphasis> (ukr.) � du�a rzeczna ��d� �aglowo-wios�owa.</p></section><section id="fn1119"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: zbrojny, Kozak.</p></section><section id="fn1120"><p><emphasis>spisa</emphasis> � rodzaj w��czni; Kozacy u�ywali najcz�ciej spis kr�tkich, z ostrymi grotami na obu ko�cach.</p></section><section id="fn1121"><p><emphasis>piszczel</emphasis> a. <emphasis>kij</emphasis> � prymitywna r�czna bro� palna, u�ywana od XIV w.</p></section><section id="fn1122"><p><emphasis>Feuer</emphasis> (niem.) � ognia.</p></section><section id="fn1123"><p><emphasis>samopa�</emphasis> � prymitywna bro� palna, u�ywana przez Kozak�w w XVI i XVII w.</p></section><section id="fn1124"><p><emphasis>rekognoskowa�</emphasis> (z �ac. <emphasis>recognosco</emphasis>) � rozpozna�, zbada�, przegl�da�.</p></section><section id="fn1125"><p><emphasis>murza</emphasis> [wym. mur-za] a. <emphasis>mirza</emphasis> [wym. mir-za] � ksi��� tatarski.</p></section><section id="fn1126"><p><emphasis>Galata</emphasis> � dzi� dzielnica Stambu�u, po�o�ona po europejskiej stronie cie�niny Bosfor, dawniej osobne miasto tureckie.</p></section><section id="fn1127"><p><emphasis>��te Wody</emphasis> � uroczysko i futor kozacki nad rzek� ��t� w p�d. cz�ci Ukrainy; dzi� miasto z kopalniami rud �elaza i uranu, po�o�one ok. 100 km na zach�d od Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn1128"><p><emphasis>semen</emphasis> (daw.) � Kozak na czyjej� s�u�bie, �o�nierz.</p></section><section id="fn1129"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn1130"><p><emphasis>Potocki, Stefan</emphasis> (ok. 1624-1648) � syn hetmana wielkiego Miko�aja Potockiego, starosta ni�y�ski, zmar� w niewoli po bitwie pod ��tymi Wodami.</p></section><section id="fn1131"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1132"><p><emphasis>z hetmany</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z hetmanami.</p></section><section id="fn1133"><p><emphasis>zbawi�</emphasis> (starop.) � pozbawi�.</p></section><section id="fn1134"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn1135"><p><emphasis>czambu�</emphasis> � oddzia� tatarski, dokonuj�cy najazd�w w g��bi terytorium przeciwnika, w celu odwr�cenia jego uwagi od dzia�a� si� g��wnych lub zagarni�cia �up�w i jasyru.</p></section><section id="fn1136"><p><emphasis>Chodkiewicz, Jan Karo herbu Gryf z Mieczeml</emphasis> (1560�1621) � hetman wielki litewski, starosta generalny �mudzki, wybitny dow�dca, bra� udzia� w t�umieniu powstania Nalewajki, w wojnie inflanckiej, wojnie polsko-rosyjskiej, zmar� w obozie po bitwie pod Chocimiem.</p></section><section id="fn1137"><p><emphasis>bitwa pod Kircholmem</emphasis> (1605) � zwyci�stwo wojsk polskich nad szwedzkimi w czasie wojny polsko-szwedzkiej (1600�1611); <emphasis>Kircholm</emphasis> � dzi� miejscowo�� Salaspils na �otwie, 25 km na p�d. wsch�d od Rygi.</p></section><section id="fn1138"><p><emphasis>o�mna�cie</emphasis> (starop.) � osiemna�cie.</p></section><section id="fn1139"><p><emphasis>bitwa pod K�uszynem</emphasis> (1610) � zwyci�stwo wojsk polskich nad rosyjsko-szwedzkimi w wojnie polsko-rosyjskiej 1609�1618.</p></section><section id="fn1140"><p><emphasis>mnogimi umu swojego oczyma</emphasis> (z ukr.) � licznymi oczami swego rozumu.</p></section><section id="fn1141"><p><emphasis>mnogimi umu swojego oczyma, jako �owiec chytry, na wszystkie strony pogl�daj�c i stra�e na mil� i dalej od obozu maj�c</emphasis> � Samoi� Weliczko, 62 [Samoi� We�yczko (1670�ok.1728) � ukr. kronikarz, autor <emphasis>Kroniki zdarze� w Po�udniowo-wschodniej Rosji w XVII w.</emphasis>, napisanej m.in. na podstawie pami�tnik�w polskich, przedstawiaj�cych walki z Kozakami w 1638 r.; Red. W.L.]. [przypis autorski]</p></section><section id="fn1142"><p><emphasis>��ta Woda</emphasis> � dzi�: �o�ta, rzeka na p�d. Ukrainie.</p></section><section id="fn1143"><p><emphasis>dosta�</emphasis> � tu: dor�wna�.</p></section><section id="fn1144"><p><emphasis>Zaporo�u</emphasis> � tu: Kozakom zaporoskim.</p></section><section id="fn1145"><p><emphasis>ordyniec</emphasis> � cz�onek ordy tatarskiej.</p></section><section id="fn1146"><p><emphasis>bu�czuk</emphasis> � symbol w�adzy wojskowej, drzewce, ozdobione ko�skim w�osiem.</p></section><section id="fn1147"><p><emphasis>Czerkasy</emphasis> � miasto na prawym brzegu �rodkowego Dniepru, po�o�one ok. 200 km na p�d. wsch�d od Kijowa.</p></section><section id="fn1148"><p><emphasis>chor�giew wo�oska</emphasis> � oddzia� lekkiej jazdy w wojsku polskim, sprawdzaj�cej si� dobrze w po�cigach i zwiadach; w chor�gwiach tych s�u�yli cz�sto �o�nierze z Wo�oszczyzny, ale tak�e Polacy i Ukrai�cy; <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn1149"><p><emphasis>kitajka</emphasis> (starop.) � chustka, wst��ka jedwabna.</p></section><section id="fn1150"><p><emphasis>detyna</emphasis> (ukr.) � dziecko, dziecina.</p></section><section id="fn1151"><p><emphasis>ha��akowanie</emphasis> � dzikie okrzyki bojowe, wzywanie Allaha.</p></section><section id="fn1152"><p><emphasis>siczowy</emphasis> � kozacki; <emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn1153"><p><emphasis>Czorty, ne Lachy</emphasis> (ukr.) � diab�y, nie Polacy.</p></section><section id="fn1154"><p><emphasis>semen</emphasis> (daw.) � Kozak na czyjej� s�u�bie, �o�nierz.</p></section><section id="fn1155"><p><emphasis>Ni�owcy</emphasis> � wolni Kozacy z Ni�u, tj. z Zaporo�a.</p></section><section id="fn1156"><p><emphasis>ordynek</emphasis> (z niem. <emphasis>Ordnung</emphasis>) � porz�dek, szyk.</p></section><section id="fn1157"><p><emphasis>chor�giew wo�oska</emphasis> � oddzia� lekkiej jazdy w wojsku polskim, sprawdzaj�cej si� dobrze w po�cigach i zwiadach; w chor�gwiach tych s�u�yli cz�sto �o�nierze z Wo�oszczyzny, ale tak�e Polacy i Ukrai�cy; <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn1158"><p><emphasis>samopa�</emphasis> � prymitywna bro� palna, u�ywana przez Kozak�w w XVI i XVII w.</p></section><section id="fn1159"><p><emphasis>odyniec</emphasis> � dzik samotnik.</p></section><section id="fn1160"><p><emphasis>dragonia</emphasis> � wojsko, walcz�ce pieszo, a poruszaj�ce si� konno.</p></section><section id="fn1161"><p><emphasis>telega</emphasis> � du�y w�z.</p></section><section id="fn1162"><p><emphasis>woj�okowy</emphasis> (z tur.) � filcowy, wykonany ze zbitej we�ny.</p></section><section id="fn1163"><p><emphasis>Wi�niowiecki, Jeremi Micha herbu Korybut�</emphasis> (1612�1651) � ksi���, dow�dca wojsk polskich w walkach z kozakami; ojciec p�niejszego kr�la polskiego, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego (1640�1673).</p></section><section id="fn1164"><p><emphasis>primus inter pares</emphasis> (�ac.) � pierwszy mi�dzy r�wnymi.</p></section><section id="fn1165"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn1166"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1167"><p><emphasis>mnogimi oczyma swego umu</emphasis> (z ukr.) � licznymi oczami swego rozumu.</p></section><section id="fn1168"><p><emphasis>przeci�gnienie</emphasis> � dzi�: przeci�gni�cie.</p></section><section id="fn1169"><p><emphasis>litaury</emphasis> (ukr. <emphasis>litawry</emphasis>) � kot�y, wielkie b�bny.</p></section><section id="fn1170"><p><emphasis>samopa�</emphasis> � prymitywna bro� palna, u�ywana przez Kozak�w w XVI i XVII w.</p></section><section id="fn1171"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr.: kt�ry.</p></section><section id="fn1172"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � przyw�dca oddzia�u wolnych Kozak�w lub herszt bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn1173"><p><emphasis>murza</emphasis> [wym. mur-za] a. <emphasis>mirza</emphasis> [wym. mir-za] � ksi��� tatarski.</p></section><section id="fn1174"><p><emphasis>telega</emphasis> � du�y w�z.</p></section><section id="fn1175"><p><emphasis>z hetmany</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z hetmanami.</p></section><section id="fn1176"><p><emphasis>nie sumuj</emphasis> (z ukr.) � nie smu� si�.</p></section><section id="fn1177"><p><emphasis>tu�y�</emphasis> (z ukr.) � t�skni�.</p></section><section id="fn1178"><p><emphasis>hetman wielki</emphasis> � Miko�aj Potocki, zwany Nied�wiedzia �apa, herbu Pilawa (ok. 1593�1651), kasztelan krakowski, hetman wielki koronny w latach 1646�1651).</p></section><section id="fn1179"><p><emphasis>pan krakowski</emphasis> � hetman Miko�aj Potocki (ok. 1593�1651) piastowa� tak�e godno�� kasztelana krakowskiego.</p></section><section id="fn1180"><p><emphasis>Dzikie Pola</emphasis> � stepowa kraina nad dolnym Dnieprem, w XVII w. prawie niezamieszkana, schronienie dla Kozak�w, zbieg�w i koczownik�w, pas ziemi niczyjej mi�dzy Rzecz�pospolit� a tatarskim Chanatem Krymskim.</p></section><section id="fn1181"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1182"><p><emphasis>Czerkasy</emphasis> � miasto na prawym brzegu �rodkowego Dniepru, po�o�one ok. 200 km na p�d. wsch�d od Kijowa.</p></section><section id="fn1183"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn1184"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn1185"><p><emphasis>Bohus�aw</emphasis> a. <emphasis>Bogus�aw</emphasis> � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one ok. 100 km na po�udnie od Kijowa, nad rzek� Ro�.</p></section><section id="fn1186"><p><emphasis>komunik</emphasis> (daw.) � je�dziec, kawalerzysta.</p></section><section id="fn1187"><p><emphasis>mirhorodzkiego</emphasis> � stacjonuj�cego zwykle w Myrhorodzie, na Po�tawszczy�nie, we wsch. cz�ci Ukrainy, ok. 50 km na wsch�d od �ubni�w.</p></section><section id="fn1188"><p><emphasis>kurze�</emphasis> a. <emphasis>kure�</emphasis> � oddzia� kozacki.</p></section><section id="fn1189"><p><emphasis>Ni�owi</emphasis> � Kozacy z Ni�u; <emphasis>Ni�</emphasis> a. <emphasis>Zaporo�e</emphasis> � kraina poni�ej poroh�w Dniepru, zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn1190"><p><emphasis>Ludy! kto w Boha wiryt, spasajtes! Lachy bijut naszych</emphasis> (ukr.) � Ludzie! kto w Boga wierzy, niech si� ratuje! Polacy bij� naszych.</p></section><section id="fn1191"><p><emphasis>z hetmany</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z hetmanami.</p></section><section id="fn1192"><p><emphasis>Czerkasy</emphasis> � miasto na prawym brzegu �rodkowego Dniepru, po�o�one ok. 200 km na p�d. wsch�d od Kijowa.</p></section><section id="fn1193"><p><emphasis>mirhorodcy</emphasis> � Kozacy, s�u��cy w mirhorodzkim kurzeniu.</p></section><section id="fn1194"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn1195"><p><emphasis>Lachiw</emphasis> (daw. ukr.) � Polak�w.</p></section><section id="fn1196"><p><emphasis>pobyty</emphasis> (ukr.) � pobici.</p></section><section id="fn1197"><p><emphasis>�ycari</emphasis> (ukr.) � rycerze.</p></section><section id="fn1198"><p><emphasis>go�ce</emphasis> � dzi� popr. forma M. lm: go�cy.</p></section><section id="fn1199"><p><emphasis>telega</emphasis> � du�y w�z.</p></section><section id="fn1200"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn1201"><p><emphasis>��te Wody</emphasis> � uroczysko i futor kozacki nad rzek� ��t� w p�d. cz�ci Ukrainy; dzi� miasto z kopalniami rud �elaza i uranu, po�o�one ok. 100 km na zach�d od Dniepropietrowska; bitwa pod ��tymi Wodami (1648) zako�czy�a si� kl�sk� wojsk polskich.</p></section><section id="fn1202"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn1203"><p><emphasis>zwyci�stwy</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: zwyci�stwami.</p></section><section id="fn1204"><p><emphasis>Prype�</emphasis> � rzeka p�yn�ca przez p�d. Bia�oru� i p�n. Ukrain�, prawy dop�yw Dniepru; nad Prypeci� le�y miasto Czarnobyl.</p></section><section id="fn1205"><p><emphasis>Rzplitej</emphasis> � Rzeczpospolitej; skr�t stosowany w XVII w. wy��cznie w pi�mie.</p></section><section id="fn1206"><p><emphasis>Nalewajko, Semen</emphasis> (zm. w 1597) � ataman kozacki (znany r�wnie� pod imieniem Seweryn), przyw�dca powstania przeciwko Rzeczypospolitej 1595�1596, pokonany przez hetmana Stanis�awa ��kiewskiego i �ci�ty.</p></section><section id="fn1207"><p><emphasis>Rzplitej</emphasis> � Rzeczpospolitej; skr�t stosowany w XVII w. wy��cznie w pi�mie.</p></section><section id="fn1208"><p><emphasis>W�adys�aw IV Waza</emphasis> (1595�1648) � kr�l Polski w latach 1632�1648, zmar� niespodziewanie w maju 1648 r., w czasie opisywanych wydarze�.</p></section><section id="fn1209"><p><emphasis>z najwi�kszym w �wiecie mocarzem</emphasis> � tj. z su�tanem tureckim.</p></section><section id="fn1210"><p><emphasis>gwoli temu przekonaniu</emphasis> (starop.) � z powodu tego przekonania; dlatego.</p></section><section id="fn1211"><p><emphasis>Chocim</emphasis> (ukr. <emphasis>Chotyn</emphasis>) � miasto i twierdza nad Dniestrem, w�wczas na granicy z podporz�dkowan� Turkom Mo�dawi�, dzi� w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy; <emphasis>bitwa pod Chocimiem</emphasis> (1621) � taktyczne zwyci�stwo wojsk polsko-litewsko-kozackich nad armi� tureck�.</p></section><section id="fn1212"><p><emphasis>Tak by�o pod Chocimiem, na co w�asnymi niemal oczyma patrzy�</emphasis> � w bitwie pod Chocimiem (1621), zako�czonej taktycznym zwyci�stwem wojsk polskich, Chmielnicki nie m�g� bra� udzia�u, bo lata 1620�1622 sp�dzi� w Stambule w niewoli tureckiej, do kt�rej dosta� si� po bitwie pod Cecor� (1620).</p></section><section id="fn1213"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn1214"><p><emphasis>s�oboda</emphasis> � nowo powsta�a osada, kt�rej mieszka�cy zostali zwolnieni na kilkadziesi�t lat od op�at i zobowi�za� feudalnych.</p></section><section id="fn1215"><p><emphasis>chutor</emphasis> a. <emphasis>futor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn1216"><p><emphasis>piernacz</emphasis> � bu�awa pu�kownikowska kozacka, kt�ra zast�powa�a mi�dzy Kozakami list �elazny [czyli dawa�a okazicielowi prawo swobodnego przejazdu i nietykalno�� Red. W.L.]. [przypis autorski]</p></section><section id="fn1217"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn1218"><p><emphasis>z pani�ty</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z pani�tami.</p></section><section id="fn1219"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn1220"><p><emphasis>inwektywa</emphasis> (z �ac.) � zniewaga, zarzut.</p></section><section id="fn1221"><p><emphasis>sorok</emphasis> (z ukr.) � czterdzie�ci, czterdziestka.</p></section><section id="fn1222"><p><emphasis>salwowa� si�</emphasis> (z �ac.) � ratowa� si�, ucieka�.</p></section><section id="fn1223"><p><emphasis>wiktoria</emphasis> (z �ac.) � zwyci�stwo.</p></section><section id="fn1224"><p><emphasis>J. W.</emphasis> � skr�t od: ja�nie wielmo�nego.</p></section><section id="fn1225"><p><emphasis>hetman koronny</emphasis> � Miko�aj Potocki, zwany Nied�wiedzia �apa, herbu Pilawa (ok. 1593�1651), kasztelan krakowski, hetman wielki koronny w latach 1646�1651).</p></section><section id="fn1226"><p><emphasis>zasi�d�</emphasis> � dzi� popr.: zasi�d�.</p></section><section id="fn1227"><p><emphasis>Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma M. lm: Tatarzy.</p></section><section id="fn1228"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1229"><p><emphasis>ordyniec</emphasis> � cz�onek ordy tatarskiej.</p></section><section id="fn1230"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn1231"><p><emphasis>kwap</emphasis> � puch ptasi z pierzyn i poduszek.</p></section><section id="fn1232"><p><emphasis>kosz</emphasis> � ob�z kozacki lub tatarski.</p></section><section id="fn1233"><p><emphasis>jasyr</emphasis> � tu: je�cy, niewolnicy.</p></section><section id="fn1234"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1235"><p><emphasis>Czerkasy</emphasis> � miasto na prawym brzegu �rodkowego Dniepru, po�o�one ok. 200 km na p�d. wsch�d od Kijowa.</p></section><section id="fn1236"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn1237"><p><emphasis>w �yka</emphasis> � tj. do niewoli; �yka � sznury.</p></section><section id="fn1238"><p><emphasis>chutornicy</emphasis> � mieszka�cy chutor�w, tj. pojedynczych gospodarstw, oddalonych od wsi.</p></section><section id="fn1239"><p><emphasis>mo�odycia</emphasis> (daw. ukr.) � m�oda dziewczyna.</p></section><section id="fn1240"><p><emphasis>riasa</emphasis> (ukr.) � str�j duchownego prawos�awnego.</p></section><section id="fn1241"><p><emphasis>czaban</emphasis> � pasterz stepowy, koczownik.</p></section><section id="fn1242"><p><emphasis>futor</emphasis> a. <emphasis>chutor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn1243"><p><emphasis>Horodyszcze</emphasis> � miasto w �rodkowej cz�ci Ukrainy, ok. 20 km na p�d. wsch�d od Korsunia.</p></section><section id="fn1244"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1245"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: zbrojny, Kozak.</p></section><section id="fn1246"><p><emphasis>Su�a</emphasis> � rzeka w Rosji i na Ukrainie, lewy dop�yw Dniepru; nad Su�� le�� �ubnie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1247"><p><emphasis>bajdak</emphasis> (ukr.) � du�a rzeczna ��d� �aglowo-wios�owa.</p></section><section id="fn1248"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1249"><p><emphasis>chutor</emphasis> a. <emphasis>futor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn1250"><p><emphasis>Kahamlik</emphasis> � rzeka na �rodkowowschodniej Ukrainie, na lewym brzegu Dniepru.</p></section><section id="fn1251"><p><emphasis>Ne znaju</emphasis> (ukr.) � nie wiem.</p></section><section id="fn1252"><p><emphasis>did</emphasis> (ukr.) � dziad, �ebrak.</p></section><section id="fn1253"><p><emphasis>Ja niczoho ne znaju, pane. Ko�yb ja szczo, abo szczo, abo bude szczo, to nechaj mini, oto szczo</emphasis> (z ukr.) � ja nic nie wiem, panie. Gdybym ja co�, albo co, albo cokolwiek, to niech mnie, ot co.</p></section><section id="fn1254"><p><emphasis>Buw, pane</emphasis> (ukr.) � by�em, panie.</p></section><section id="fn1255"><p><emphasis>�ycari prijsz�y</emphasis> (z ukr.) � rycerze przyszli.</p></section><section id="fn1256"><p><emphasis>Odin ka�e</emphasis> (z ukr.) � jeden m�wi.</p></section><section id="fn1257"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1258"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn1259"><p><emphasis>poroh</emphasis> (ukr.: pr�g) � naturalna zapora skalna na rzece, uniemo�liwiaj�ca swobodn� �eglug�; kraina poni�ej poroh�w Dniepru nazywa�a si� Ni�em albo Zaporo�em i by�a zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn1260"><p><emphasis>Chortyca</emphasis> � najwi�ksza wyspa na Dnieprze, na wysoko�ci dzisiejszego miasta Zaporo�a, w XVII w. na Chortycy znajdowa� si� o�rodek Kozak�w rejestrowych.</p></section><section id="fn1261"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn1262"><p><emphasis>mens, mentis</emphasis> (�ac.) � rozum, tu B. lp <emphasis>mentem</emphasis>.</p></section><section id="fn1263"><p><emphasis>Pater noster, qui es in coelis! sanctificetur nomen Tuum, adveniat regnum Tuum, fiat voluntas Tua</emphasis> � Ojcze nasz, kt�ry� jest w niebie, �wi�� si� imi� Twoje, przyjd� kr�lestwo Twoje, b�d� wola Twoja.</p></section><section id="fn1264"><p><emphasis>Sicut in coelo, et in terra</emphasis> (�ac.) � jak w niebie, tak i na ziemi.</p></section><section id="fn1265"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn1266"><p><emphasis>kniahini</emphasis> (z ukr.) � �ona kniazia.</p></section><section id="fn1267"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1268"><p><emphasis>czajka</emphasis> � wios�owo-�aglowa, pe�nomorska ��d� kozacka.</p></section><section id="fn1269"><p><emphasis>Krzemie�czug</emphasis> (ukr. <emphasis>Kremenczuk</emphasis>) � miasto i forteca nad brzegiem Dniepru na Po�tawszczy�nie.</p></section><section id="fn1270"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn1271"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1272"><p><emphasis>semen</emphasis> (daw.) � Kozak na czyjej� s�u�bie, �o�nierz.</p></section><section id="fn1273"><p><emphasis>�oboda, Fedir</emphasis> (zm. 1666) � dow�dca pu�ku perejas�awskiego w latach 1648�1653, s�dzia generalny starszyzny kozackiej, po bitwie pod Konotopem (1659) pojmany przez Rosjan, zmar� w Rosji na zes�aniu.</p></section><section id="fn1274"><p><emphasis>esau�</emphasis> � oficer kozacki.</p></section><section id="fn1275"><p><emphasis>Czerkasy</emphasis> � miasto na prawym brzegu �rodkowego Dniepru, po�o�one ok. 200 km na p�d. wsch�d od Kijowa.</p></section><section id="fn1276"><p><emphasis>autem</emphasis> (�ac.) � nast�pnie.</p></section><section id="fn1277"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn1278"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1279"><p><emphasis>podwika</emphasis> (starop.) � kobieta.</p></section><section id="fn1280"><p><emphasis>J. O.</emphasis> � skr�t od: ja�nie o�wieconej.</p></section><section id="fn1281"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1282"><p><emphasis>sigillum</emphasis> (�ac.) � piecz��.</p></section><section id="fn1283"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn1284"><p><emphasis>eo instante</emphasis> (�ac.) � w tej chwili.</p></section><section id="fn1285"><p><emphasis>kunktowa�</emphasis> (z �ac.) � zwleka�, waha� si�.</p></section><section id="fn1286"><p><emphasis>sub tutelam</emphasis> (�ac.) � pod opiek�.</p></section><section id="fn1287"><p><emphasis>praesidium</emphasis> (�ac.) � ochrona, stra�; tu. B. lp.</p></section><section id="fn1288"><p><emphasis>facecja</emphasis> (z �ac.) � �art.</p></section><section id="fn1289"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1290"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr.: kt�ry.</p></section><section id="fn1291"><p><emphasis>spisa</emphasis> � rodzaj w��czni; Kozacy u�ywali najcz�ciej spis kr�tkich, z ostrymi grotami na obu ko�cach.</p></section><section id="fn1292"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: zbrojny, Kozak.</p></section><section id="fn1293"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � przyw�dca oddzia�u wolnych Kozak�w lub herszt bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn1294"><p><emphasis>pogrze��</emphasis> (daw.) � pogrzeba�.</p></section><section id="fn1295"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn1296"><p><emphasis>kondemnatka</emphasis> (z �ac. condemnatio) � wyrok skazuj�cy.</p></section><section id="fn1297"><p><emphasis>mankamencik</emphasis> (z �ac.) � ma�y b��d.</p></section><section id="fn1298"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1299"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1300"><p><emphasis>Kahamlik</emphasis> � rzeka na �rodkowowschodniej Ukrainie, na lewym brzegu Dniepru.</p></section><section id="fn1301"><p><emphasis>rankor</emphasis> (starop.) � gniew, uraza.</p></section><section id="fn1302"><p><emphasis>zazula</emphasis> (z ukr.) � kuku�eczka.</p></section><section id="fn1303"><p><emphasis>wolentarz</emphasis> � �o�nierz, kt�ry pe�ni s�u�b�, ale nie otrzymuje za ni� zap�aty.</p></section><section id="fn1304"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr.: kt�ry.</p></section><section id="fn1305"><p><emphasis>donia</emphasis> (ukr.) � c�reczka.</p></section><section id="fn1306"><p><emphasis>terpy</emphasis> (ukr.) � cierp.</p></section><section id="fn1307"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1308"><p><emphasis>chan</emphasis> � w�adca tatarski.</p></section><section id="fn1309"><p><emphasis>vis armata, raptus puellae</emphasis> (�ac.) � przemoc, porwanie panny.</p></section><section id="fn1310"><p><emphasis>ja duszu by zhubyw</emphasis> (ukr.) � dusz� bym zgubi�.</p></section><section id="fn1311"><p><emphasis>ma�</emphasis> (starop.) � matka.</p></section><section id="fn1312"><p><emphasis>rab</emphasis> (daw.) � niewolnik.</p></section><section id="fn1313"><p><emphasis>proda�y mene jak raba, na z�uju do�u i na neszczastje</emphasis> (ukr.) � sprzedali mnie jak niewolnika, na z�� dol� i na nieszcz�cie.</p></section><section id="fn1314"><p><emphasis>znaju</emphasis> (ukr.) � znam.</p></section><section id="fn1315"><p><emphasis>lacki</emphasis> (z ukr.) � polski.</p></section><section id="fn1316"><p><emphasis>zaklataja</emphasis> (ukr.) � zakl�ta, zaprzysi�ona.</p></section><section id="fn1317"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1318"><p><emphasis>veto</emphasis> (z �ac. <emphasis>veto</emphasis>: nie pozwalam) � sprzeciw.</p></section><section id="fn1319"><p><emphasis>bat'ku</emphasis> (ukr.) � ojcze.</p></section><section id="fn1320"><p><emphasis>skonwinkowa�</emphasis> (z �ac.) � przekona�.</p></section><section id="fn1321"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � przyw�dca oddzia�u wolnych Kozak�w lub herszt bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn1322"><p><emphasis>Goliat</emphasis> � si�acz, olbrzym; wojownik o tym imieniu, �yj�cy w XI w. p.n.e., wyst�puje w Biblii i w Koranie.</p></section><section id="fn1323"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1324"><p><emphasis>ko�paczek</emphasis> � wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem.</p></section><section id="fn1325"><p><emphasis>esau�</emphasis> � oficer kozacki.</p></section><section id="fn1326"><p><emphasis>teorban</emphasis> � lutnia basowa, du�y strunowy instrument muzyczny, podobny do bandury.</p></section><section id="fn1327"><p><emphasis>Na wiki wikiw</emphasis> (ukr.) � na wieki wiek�w.</p></section><section id="fn1328"><p><emphasis>zbroja</emphasis> (starop.) � bro�.</p></section><section id="fn1329"><p><emphasis>nieukontentowanie</emphasis> (starop. z �ac.) � niezadowolenie.</p></section><section id="fn1330"><p><emphasis>maty</emphasis> (ukr.) � matko.</p></section><section id="fn1331"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1332"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � przyw�dca oddzia�u wolnych Kozak�w lub herszt bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn1333"><p><emphasis>donia</emphasis> (ukr.) � c�reczka.</p></section><section id="fn1334"><p><emphasis>Judasz</emphasis> � zdrajca; posta� biblijna, zdrajca Jezusa.</p></section><section id="fn1335"><p><emphasis>rar�g</emphasis> � ptak drapie�ny z rodziny soko�owatych, ceniony w sokolnictwie, zwany dawniej soko�em polskim a. soko�em podolskim.</p></section><section id="fn1336"><p><emphasis>berkut</emphasis> (ukr.) � orze� przedni.</p></section><section id="fn1337"><p><emphasis>semen</emphasis> (daw.) � Kozak na czyjej� s�u�bie, �o�nierz.</p></section><section id="fn1338"><p><emphasis>hand�ar</emphasis> a. <emphasis>kind�a�</emphasis> � n�, sztylet, u�ywany cz�sto do dobijania rannego przeciwnika.</p></section><section id="fn1339"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: zbrojny, Kozak.</p></section><section id="fn1340"><p><emphasis>usty</emphasis> � dzi� popr. forma N.: ustami.</p></section><section id="fn1341"><p><emphasis>Spas</emphasis> (ukr.) � Zbawiciel.</p></section><section id="fn1342"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn1343"><p><emphasis>gorze</emphasis> (starop.) � biada, nieszcz�cie.</p></section><section id="fn1344"><p><emphasis>Hospody pomy�uj</emphasis> (ukr.) � Bo�e, b�d� mi�o�ciw.</p></section><section id="fn1345"><p><emphasis>psi</emphasis> � dzi� popr. forma M. lm: psy.</p></section><section id="fn1346"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: zbrojny, Kozak.</p></section><section id="fn1347"><p><emphasis>mo�odycia</emphasis> (daw. ukr.) � m�oda dziewczyna.</p></section><section id="fn1348"><p><emphasis>prysiudy</emphasis> � element ludowych ta�c�w na Ukrainie i w Rosji; przysiady.</p></section><section id="fn1349"><p><emphasis>pidsusidok</emphasis> (ukr.) � bezrolny ch�op, p�ac�cy gospodarzowi za mieszkanie w�asn� prac�, komornik.</p></section><section id="fn1350"><p><emphasis>Diakujem, pane</emphasis> (ukr.) � dzi�kujemy, panie.</p></section><section id="fn1351"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1352"><p><emphasis>Baczyw ty</emphasis> (ukr.) � widzia�e�.</p></section><section id="fn1353"><p><emphasis>Trastia joho mordowa�a</emphasis> (ukr.) � niech go cholera we�mie.</p></section><section id="fn1354"><p><emphasis>braha</emphasis> � zacier, m�ty, pozosta�o�ci po p�dzeniu w�dki.</p></section><section id="fn1355"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1356"><p><emphasis>mistrza</emphasis> � tj. kata.</p></section><section id="fn1357"><p><emphasis>per amicitiam</emphasis> (�ac.) � przez przyja��.</p></section><section id="fn1358"><p><emphasis>delirium</emphasis> (�ac.) � szale�stwo.</p></section><section id="fn1359"><p><emphasis>Vale et me amantem redama</emphasis> (�ac.) � b�d� zdr�w i kochaj mnie wzajemnie.</p></section><section id="fn1360"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1361"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1362"><p><emphasis>ergo</emphasis> (�ac.) � wi�c.</p></section><section id="fn1363"><p><emphasis>Czerkasy</emphasis> � miasto na prawym brzegu �rodkowego Dniepru, po�o�one ok. 200 km na p�d. wsch�d od Kijowa.</p></section><section id="fn1364"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn1365"><p><emphasis>Galata</emphasis> � dzi� dzielnica Stambu�u, po�o�ona po europejskiej stronie cie�niny Bosfor, dawniej osobne miasto.</p></section><section id="fn1366"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1367"><p><emphasis>Czerkasy</emphasis> � miasto na prawym brzegu �rodkowego Dniepru, po�o�one ok. 200 km na p�d. wsch�d od Kijowa.</p></section><section id="fn1368"><p><emphasis>larum</emphasis> (�ac.) � alarm.</p></section><section id="fn1369"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1370"><p><emphasis>Krzemie�czug</emphasis> (ukr. <emphasis>Kremenczuk</emphasis>) � miasto i forteca nad brzegiem Dniepru na Po�tawszczy�nie.</p></section><section id="fn1371"><p><emphasis>czajka</emphasis> � wios�owo-�aglowa, pe�nomorska ��d� kozacka.</p></section><section id="fn1372"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn1373"><p><emphasis>nahaj</emphasis> � rodzaj bata, z kr�tk� r�czk�, zrobionego ze sk�ry.</p></section><section id="fn1374"><p><emphasis>olester</emphasis> � pude�ko na pistolet, wykonane ze sk�ry, przymocywawane do siod�a.</p></section><section id="fn1375"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1376"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn1377"><p><emphasis>do dnia</emphasis> � nad ranem.</p></section><section id="fn1378"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1379"><p><emphasis>kaduk</emphasis> � dawne okreslenie szatana, z�ego ducha. </p></section><section id="fn1380"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn1381"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1382"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1383"><p><emphasis>Czerkasy</emphasis> � miasto na prawym brzegu �rodkowego Dniepru, po�o�one ok. 200 km na p�d. wsch�d od Kijowa.</p></section><section id="fn1384"><p><emphasis>przebiera� si�</emphasis> (daw.) � podr�owa�, dostawa� si�.</p></section><section id="fn1385"><p><emphasis>Kahamlik</emphasis> � rzeka na �rodkowowschodniej Ukrainie, na lewym brzegu Dniepru.</p></section><section id="fn1386"><p><emphasis>oczeret</emphasis> (ukr.) � trzcina; szuwary.</p></section><section id="fn1387"><p><emphasis>terlica</emphasis> � stela� siod�a.</p></section><section id="fn1388"><p><emphasis>prezydium</emphasis> (z �ac. <emphasis>praesidium</emphasis>) � stra�, zbrojna za�oga.</p></section><section id="fn1389"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1390"><p><emphasis>stalle</emphasis> � zdobione �awki w prezbiterium, blisko o�tarza, przeznaczone g��wnie dla duchownych.</p></section><section id="fn1391"><p><emphasis>podwika</emphasis> (starop.) � kobieta.</p></section><section id="fn1392"><p><emphasis>trzas�</emphasis> � dzi� popr.: trzasn��.</p></section><section id="fn1393"><p><emphasis>hajdawery</emphasis> � szerokie, bufiaste spodnie, typowy element stroju polskiej szlachty w XVII w.; szarawary.</p></section><section id="fn1394"><p><emphasis>pokulbaczy�</emphasis> � osiod�a�.</p></section><section id="fn1395"><p><emphasis>oczeret</emphasis> (ukr.) � trzcina; szuwary.</p></section><section id="fn1396"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1397"><p><emphasis>�ydy wozi�</emphasis> � przechyla� si�.</p></section><section id="fn1398"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn1399"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn1400"><p>przyho�ubi� (z ukr.) � zaopiekowa� si�, przygarn��.</p></section><section id="fn1401"><p><emphasis>bodiak</emphasis> (ukr.) � oset.</p></section><section id="fn1402"><p><emphasis>krasnodiwa</emphasis> (Z daw. ukr.) � pi�kna dziewczyna.</p></section><section id="fn1403"><p><emphasis>zimownik</emphasis> � osada, w kt�rej Kozacy przeczekuj� zim�.</p></section><section id="fn1404"><p><emphasis>czaban</emphasis> � pasterz stepowy, koczownik.</p></section><section id="fn1405"><p><emphasis>piszczel</emphasis> a. <emphasis>kij</emphasis> � prymitywna r�czna bro� palna, u�ywana od XIV w.</p></section><section id="fn1406"><p><emphasis>Na wiki wikiw</emphasis> (ukr.) � na wieki wiek�w.</p></section><section id="fn1407"><p><emphasis>Nie znajem nikakij Syrowatej</emphasis> (z ukr.) � nie znamy �adnej Syrowatej.</p></section><section id="fn1408"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1409"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: zbrojny, Kozak.</p></section><section id="fn1410"><p><emphasis>On z Czehryna prijichaw. Tam Lachiw ri�ut</emphasis> (ukr.) � on z Czehryna przyjecha�. Tam Polak�w zabijaj�.</p></section><section id="fn1411"><p><emphasis>wiszajut</emphasis> (z ukr.) � wieszaj�.</p></section><section id="fn1412"><p><emphasis>Prostyte, pane</emphasis> (ukr.) � wybaczcie, panie.</p></section><section id="fn1413"><p><emphasis>Ulisses</emphasis> a. <emphasis>Odyseusz</emphasis> � bohater <emphasis>Iliady</emphasis> i <emphasis>Odysei</emphasis> Homera, s�ynny ze sprytu, w czasie wojny troja�skiej i d�ugiej podr�y powrotnej wielokrotnie podst�pem ratowa� si� z opresji, by� te� pomys�odawc� konia troja�skiego, dzi�ki kt�remu Grecy zwyci�yli Troja�czyk�w.</p></section><section id="fn1414"><p><emphasis>krucy</emphasis> � dzi� popr. forma M. lm: kruki.</p></section><section id="fn1415"><p><emphasis>signum</emphasis> (�ac.) � znak.</p></section><section id="fn1416"><p><emphasis>wiktoria</emphasis> (�ac) � zwyci�stwo.</p></section><section id="fn1417"><p><emphasis>wsi�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: wsi.</p></section><section id="fn1418"><p><emphasis>asilum</emphasis> (�ac.) � azyl, schronienie.</p></section><section id="fn1419"><p><emphasis>prezydium</emphasis> (z �ac. praesidium) � stra�, zbrojna za�oga.</p></section><section id="fn1420"><p><emphasis>chor�giew</emphasis> � jednostka jazdy rycerskiej, licz�ca od 60 do 200 je�d�c�w.</p></section><section id="fn1421"><p><emphasis>oczeret</emphasis> (ukr.) � trzcina; szuwary.</p></section><section id="fn1422"><p><emphasis>derkacz</emphasis> � ptak �redniej wielko�ci z rodziny chru�cielowatych, o charakterystycznym g�osie, w Polsce do�� rzadko spotykany, bardzo p�ochliwy.</p></section><section id="fn1423"><p><emphasis>przepi�rka</emphasis> � ptak �redniej wielko�ci z rodziny kurowatych, �yje na polach i bagnach, zimuje na po�udniu, chroniony.</p></section><section id="fn1424"><p><emphasis>siromacha</emphasis> (daw. ukr.) � wilk, wilczysko.</p></section><section id="fn1425"><p><emphasis>psi</emphasis> � dzi� popr. forma M. lm: psy.</p></section><section id="fn1426"><p><emphasis>wilcy</emphasis> � dzi� popr. forma M. lm: wilki.</p></section><section id="fn1427"><p><emphasis>wystru�emy</emphasis> � dzi�: wystrugamy.</p></section><section id="fn1428"><p>szelma � osoba, kt�ra radzi sobie w wielu trudnych sytuacjach, ale czasami dzia�a w nieuczciwy spos�b.</p></section><section id="fn1429"><p><emphasis>cyrkumferencja</emphasis> (starop. z �ac.) � obw�d; �art.: tusza.</p></section><section id="fn1430"><p><emphasis>psi</emphasis> � dzi� popr. forma M. lm: psy.</p></section><section id="fn1431"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn1432"><p><emphasis>pleczyki</emphasis> (z ukr.) � ramiona, barki.</p></section><section id="fn1433"><p><emphasis>w jedle</emphasis> (starop. jad�o, w jedle) � w jedzeniu.</p></section><section id="fn1434"><p><emphasis>Szczob wam �wiatyj Miko�aj daw zdorowla i szczastje</emphasis> (z ukr.) � oby wam �wi�ty Miko�aj da� zdrowie i szcz�cie.</p></section><section id="fn1435"><p><emphasis>Do chutoriw, pane, do se�a</emphasis> (ukr.) � do chutor�w, panie, do wsi; <emphasis>chutor</emphasis> a. <emphasis>futor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn1436"><p><emphasis>�ycary prijszli, szczo bitwa bu�a</emphasis> (z ukr.) � rycerze przyszli, �e bitwa by�a.</p></section><section id="fn1437"><p><emphasis>hospodar wo�oski</emphasis> � w�adca Wo�oszczyzny, pa�stwa na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, zale�nego od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn1438"><p><emphasis>ma�</emphasis> � tj. ma �e; jak ma.</p></section><section id="fn1439"><p><emphasis>eo modo</emphasis> (�ac.) � tym sposobem.</p></section><section id="fn1440"><p><emphasis>did</emphasis> (ukr.) � dziad, �ebrak.</p></section><section id="fn1441"><p><emphasis>Soko�e jasnyj� Ty da�eko widajesz.</emphasis> (ukr.) � Sokole jasny, Bracie m�j rodzony, Ty wysoko latasz, Daleko si�ga twoja wiedza i w�adza.</p></section><section id="fn1442"><p><emphasis>swywoli</emphasis> � swawoli.</p></section><section id="fn1443"><p><emphasis>Zaporo�e</emphasis> � kraina poni�ej poroh�w Dniepru, zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn1444"><p><emphasis>wiktoria</emphasis> (z �ac.) � zwyci�stwo.</p></section><section id="fn1445"><p><emphasis>hetmany</emphasis> � dzi� popr. forma M. lm: hetmani.</p></section><section id="fn1446"><p><emphasis>oczeret</emphasis> (ukr.) � trzcina; szuwary.</p></section><section id="fn1447"><p><emphasis>przebierzem si�</emphasis> � dostaniemy si�.</p></section><section id="fn1448"><p><emphasis>vitare</emphasis> (�ac.) � omija�, unika�.</p></section><section id="fn1449"><p><emphasis>jasyr</emphasis> � niewola tatarska.</p></section><section id="fn1450"><p><emphasis>przedzierzgn�� si�</emphasis> � zmieni� si�.</p></section><section id="fn1451"><p><emphasis>Wo�och</emphasis> � cz�owiek pochodz�cy z Wo�oszczyzny; <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn1452"><p><emphasis>ch�tnie by zby� staniku swego</emphasis> � ch�tni by si� pozby� swojego stanu (szlacheckiego).</p></section><section id="fn1453"><p><emphasis>Galata</emphasis> � dzi� dzielnica Stambu�u, po�o�ona po europejskiej stronie cie�niny Bosfor, dawniej osobne miasto.</p></section><section id="fn1454"><p><emphasis>quo modo</emphasis> (�ac.) � w jaki spos�b.</p></section><section id="fn1455"><p><emphasis>ose�edec</emphasis> (ukr. <emphasis>ose�edec</emphasis>: �led�) � warkocz, kt�ry w walce chroni� kark Kozaka.</p></section><section id="fn1456"><p><emphasis>mistrz</emphasis> � kat.</p></section><section id="fn1457"><p><emphasis>tortur�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: tortur.</p></section><section id="fn1458"><p><emphasis>zepsowa�</emphasis> (starop.) � zepsu�.</p></section><section id="fn1459"><p><emphasis>imparitatem zada�</emphasis> (z �ac.) � uzna� za niegodnego.</p></section><section id="fn1460"><p><emphasis>sexus</emphasis> (�ac.) � p�e�.</p></section><section id="fn1461"><p><emphasis>czumak</emphasis> (daw. ukr.) � ch�op ukrai�ski, �yj�cy z handlu, przewo��cy sw�j towar, cz�sto na bardzo du�e odleg�o�ci, wozami zaprz�onymi w wo�y.</p></section><section id="fn1462"><p><emphasis>regimentarz</emphasis> � zast�pca hetmana; tymczasowy dow�dca; okre�lenie u�ywane w XVII- XVIII w.</p></section><section id="fn1463"><p><emphasis>invidia</emphasis> (�ac.) � zazdro��, zawi��.</p></section><section id="fn1464"><p><emphasis>Cunctator</emphasis> w�asc. <emphasis>Quintus Fabius Maximus Verrucosus Cunctator</emphasis> (280 p.n.e.�203 p.n.e.) � polityk i w�dz rzymski, jako dyktator w czasie wojny z Hannibalem realizowa� strategi� walki na wyczerpanie, unikaj�c otwartego starcia; <emphasis>cunctator</emphasis> (�ac.) � zwlekaj�cy, wahaj�cy si�.</p></section><section id="fn1465"><p><emphasis>z Kozaki</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Kozakami.</p></section><section id="fn1466"><p><emphasis>teorban</emphasis> � lutnia basowa, du�y strunowy instrument muzyczny, podobny do bandury.</p></section><section id="fn1467"><p><emphasis>futor</emphasis> a. <emphasis>chutor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn1468"><p><emphasis>sadyba</emphasis> � osada, kolonia.</p></section><section id="fn1469"><p><emphasis>wilcy</emphasis> � dzi� popr. forma M. lm: wilki.</p></section><section id="fn1470"><p><emphasis>�witka</emphasis> (daw.) � wierzchnia odzie� ch�opska, siermi�ga, kapota.</p></section><section id="fn1471"><p><emphasis>detyna</emphasis> (ukr.) � dziecko, dziecina.</p></section><section id="fn1472"><p><emphasis>bisurmanin</emphasis> (przest. pogard.) � muzu�manin.</p></section><section id="fn1473"><p><emphasis>psi</emphasis> � dzi� popr. forma M. lm: psy.</p></section><section id="fn1474"><p><emphasis>goni� w pi�tk�</emphasis> � dzia�a� niekonsekwetnie, post�opowa� niezrozumiale.</p></section><section id="fn1475"><p><emphasis>�o�nierz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: �o�nierzy.</p></section><section id="fn1476"><p><emphasis>Ej, tam na hori� Kozaki idut'</emphasis> (ukr.) � Hej, tam na g�rze �e�cy �n�, A pod g�r�, pod zielon�, kozacy maszeruj�.</p></section><section id="fn1477"><p><emphasis>spisa</emphasis> � rodzaj w��czni; Kozacy u�ywali najcz�ciej spis kr�tkich, z ostrymi grotami na obu ko�cach.</p></section><section id="fn1478"><p><emphasis>did</emphasis> (ukr.) � dziad, �ebrak.</p></section><section id="fn1479"><p><emphasis>Na wiki wikiw</emphasis> (ukr.) � na wieki wiek�w.</p></section><section id="fn1480"><p><emphasis>Ska�yte ditki, w�e je Demianiwka</emphasis> (ukr.) � powiedzcie, dzieci, to ju� Demian�wka?</p></section><section id="fn1481"><p><emphasis>Abo szczo</emphasis> (ukr.) � bo co?</p></section><section id="fn1482"><p><emphasis>hroszi dadut</emphasis> (ukr.) � pieni�dze dadz�.</p></section><section id="fn1483"><p><emphasis>teorban</emphasis> � lutnia basowa, du�y strunowy instrument muzyczny, podobny do bandury.</p></section><section id="fn1484"><p><emphasis>�ycariw</emphasis> (ukr.) � rycerzy.</p></section><section id="fn1485"><p><emphasis>znajut</emphasis> (ukr.) � wiedz�.</p></section><section id="fn1486"><p><emphasis>taj kaza�y, szczo na paniw</emphasis> (ukr.) � i m�wili, �e na pan�w.</p></section><section id="fn1487"><p><emphasis>Ko�y Zaporo�ci paniw poby�y</emphasis> (ukr.) � skoro Zaporo�cy pan�w pobili.</p></section><section id="fn1488"><p><emphasis>rizaty</emphasis> (ukr.) � r�n��, zabija�.</p></section><section id="fn1489"><p><emphasis>ne zder�ymo</emphasis> (ukr.) � nie damy rady.</p></section><section id="fn1490"><p><emphasis>ne zder�yte, ditki</emphasis> (ukr.) � nie dacie rady, dzieci.</p></section><section id="fn1491"><p><emphasis>i korol boitsia</emphasis> (ukr.) � i kr�l si� boi.</p></section><section id="fn1492"><p><emphasis>znajte: szczo Lach, to szabla</emphasis> (z ukr.) � wiedzcie: co Polak, to szabla.</p></section><section id="fn1493"><p><emphasis>bodiak</emphasis> (ukr.) � oset.</p></section><section id="fn1494"><p><emphasis>Hospody, pomy�uj</emphasis> (ukr.) � Bo�e, zmi�uj si�.</p></section><section id="fn1495"><p><emphasis>komysar</emphasis> (ukr.) � komisarz.</p></section><section id="fn1496"><p><emphasis>ani na ruskim, ani na tatarskim brzegu</emphasis> � tj. ani na prawym, ani na lewym brzegu Dniepru.</p></section><section id="fn1497"><p><emphasis>Naj sia poprobujut</emphasis> (z ukr.) � niech si� zmierz�.</p></section><section id="fn1498"><p><emphasis>wsio paniw a kniaziej</emphasis> (z ukr.) � wszystko pa�skie i ksi���ce.</p></section><section id="fn1499"><p><emphasis>W�e prawdu ka�e</emphasis> (ukr.) � ju� to prawd� m�wi.</p></section><section id="fn1500"><p><emphasis>mudryj did</emphasis> (ukr.) � m�dry dziad.</p></section><section id="fn1501"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1502"><p><emphasis>wsi�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: wsi.</p></section><section id="fn1503"><p><emphasis>chutor</emphasis> a. <emphasis>futor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn1504"><p><emphasis>telega</emphasis> � du�y w�z.</p></section><section id="fn1505"><p><emphasis>bat'ki</emphasis> (ukr.) � ojcowie.</p></section><section id="fn1506"><p><emphasis>�ycho</emphasis> (ukr.) � �le.</p></section><section id="fn1507"><p><emphasis>O hospody Bo�e, pomy�uj nas hrisznych</emphasis> (ukr.) � o panie bo�e, zmi�uj si� nad nami grzesznymi.</p></section><section id="fn1508"><p><emphasis>�wiataja-Preczystaja</emphasis> (ukr.) � �wi�ta Przeczysta, tj. Maryja Dziewica.</p></section><section id="fn1509"><p><emphasis>Jako w�e na zemli i dosza ku nebesech</emphasis> (z ukr.) � jako na ziemi, tak i do nieba.</p></section><section id="fn1510"><p><emphasis>miasto</emphasis> (starop.) � zamiast.</p></section><section id="fn1511"><p><emphasis>amin</emphasis> (ukr.) � amen.</p></section><section id="fn1512"><p><emphasis>Diawo� b�ahougodnyku ne straszen</emphasis> (z ukr.) � cz�owiek czystego serca nie boi si� diab�a.</p></section><section id="fn1513"><p><emphasis>kl�ska korsu�ska</emphasis> � w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn1514"><p><emphasis>semen</emphasis> (daw.) � Kozak na czyjej� s�u�bie, �o�nierz.</p></section><section id="fn1515"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn1516"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1517"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � przyw�dca oddzia�u wolnych Kozak�w lub herszt bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn1518"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1519"><p><emphasis>czaban</emphasis> � pasterz stepowy, koczownik.</p></section><section id="fn1520"><p><emphasis>oczeret</emphasis> (ukr.) � trzcina; szuwary.</p></section><section id="fn1521"><p><emphasis>esau�</emphasis> � oficer kozacki.</p></section><section id="fn1522"><p><emphasis>Dzikie Pola</emphasis> � stepowa kraina nad dolnym Dnieprem, w XVII w. prawie niezamieszkana, schronienie dla Kozak�w, zbieg�w i koczownik�w, pas ziemi niczyjej mi�dzy Rzecz�pospolit� a tatarskim Chanatem Krymskim.</p></section><section id="fn1523"><p><emphasis>bat'ku</emphasis> (ukr.) � ojcze.</p></section><section id="fn1524"><p><emphasis>Czerkasy</emphasis> � miasto na prawym brzegu �rodkowego Dniepru, po�o�one ok. 200 km na p�d. wsch�d od Kijowa.</p></section><section id="fn1525"><p><emphasis>Perejas�aw</emphasis> � miasto na �rodkowej Ukrainie, niedaleko Kijowa, w XVII w. o�rodek kozacki; w 1630 oblegane bez skutku przez polskiego hetmana Koniecpolskiego, w 1649 miejsce rokowa� Polak�w z Chmielnickim.</p></section><section id="fn1526"><p><emphasis>ne dumaju</emphasis> (ukr.) � nie s�dz�.</p></section><section id="fn1527"><p><emphasis>Lachiw?� Szczob ich �ycho</emphasis> (ukr.) � Polak�w?� �eby ich licho.</p></section><section id="fn1528"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: zbrojny, Kozak.</p></section><section id="fn1529"><p><emphasis>Ja ne baczy�a</emphasis> (ukr.) � nie widzia�am.</p></section><section id="fn1530"><p><emphasis>Buw did</emphasis> (ukr.) � by� dziad.</p></section><section id="fn1531"><p><emphasis>tutki</emphasis> (ukr. dial.) � tutaj.</p></section><section id="fn1532"><p><emphasis>Czerkasy</emphasis> � miasto na prawym brzegu �rodkowego Dniepru, po�o�one ok. 200 km na p�d. wsch�d od Kijowa.</p></section><section id="fn1533"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1534"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn1535"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn1536"><p><emphasis>Su�a</emphasis> � rzeka w Rosji i na Ukrainie, lewy dop�yw Dniepru; nad Su�� le�� �ubnie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1537"><p><emphasis>s�oboda</emphasis> � nowo powsta�a osada, kt�rej mieszka�cy zostali zwolnieni na kilkadziesi�t lat od op�at i zobowi�za� feudalnych.</p></section><section id="fn1538"><p><emphasis>z hetmany</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z hetmanami.</p></section><section id="fn1539"><p><emphasis>Otcze atamane! Ka�e prosto cheruwym. Takoho my i ne baczy�y</emphasis> (ukr.) � Ojcze atamanie! Wydaje si�, po prostu cherubinek. Takiego jeszcze nie widzieli�my.</p></section><section id="fn1540"><p><emphasis>mo�odycia</emphasis> (daw. ukr.) � dziewczyna.</p></section><section id="fn1541"><p><emphasis>drop</emphasis> � najci�szy lataj�cy ptak na �wiecie, gatunek gin�cy, w Polsce obj�ty �cis�� ochron�.</p></section><section id="fn1542"><p><emphasis>Szczo ce</emphasis> (ukr.) � co to?</p></section><section id="fn1543"><p><emphasis>dragoni</emphasis> � �o�nierze, walcz�cy pieszo, a poruszaj�cy si� konno.</p></section><section id="fn1544"><p><emphasis>semen</emphasis> (daw.) � Kozak na czyjej� s�u�bie, �o�nierz.</p></section><section id="fn1545"><p><emphasis>Perejas�aw</emphasis> � miasto na �rodkowej Ukrainie, niedaleko Kijowa, w XVII w. o�rodek kozacki; w 1630 oblegane bez skutku przez polskiego hetmana Koniecpolskiego, w 1649 miejsce rokowa� Polak�w z Chmielnickim.</p></section><section id="fn1546"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1547"><p><emphasis>Przy�uka</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Pry�uki</emphasis>) � miasto w p�n.-wsch. cz�ci Ukrainy, ok. 80 km na p�n. od �ubni�w.</p></section><section id="fn1548"><p><emphasis>bahato</emphasis> (ukr.) � du�o.</p></section><section id="fn1549"><p><emphasis>chutor</emphasis> a. <emphasis>futor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn1550"><p><emphasis>czajka</emphasis> � wios�owo-�aglowa, pe�nomorska ��d� kozacka.</p></section><section id="fn1551"><p><emphasis>Perejas�aw</emphasis> � miasto na �rodkowej Ukrainie, niedaleko Kijowa, w XVII w. o�rodek kozacki; w 1630 oblegane bez skutku przez polskiego hetmana Koniecpolskiego, w 1649 miejsce rokowa� Polak�w z Chmielnickim.</p></section><section id="fn1552"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1553"><p><emphasis>Ludy, spasajtes, Jarema ide</emphasis> (ukr.) � Ludzie, uciekajcie, Jeremi idzie.</p></section><section id="fn1554"><p><emphasis>czajka</emphasis> � wios�owo-�aglowa, pe�nomorska ��d� kozacka.</p></section><section id="fn1555"><p><emphasis>piszczel</emphasis> a. <emphasis>kij</emphasis> � prymitywna r�czna bro� palna, u�ywana od XIV w.</p></section><section id="fn1556"><p><emphasis>towarzysz</emphasis> � tu: rycerz, sz�achcic, s�u��cy w wojsku.</p></section><section id="fn1557"><p><emphasis>Przy�uka</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Pry�uki</emphasis>) � miasto w p�n.-wsch. cz�ci Ukrainy, ok. 80 km na p�n. od �ubni�w.</p></section><section id="fn1558"><p><emphasis>Perejas�aw</emphasis> � miasto na �rodkowej Ukrainie, niedaleko Kijowa, w XVII w. o�rodek kozacki; w 1630 oblegane bez skutku przez polskiego hetmana Koniecpolskiego, w 1649 miejsce rokowa� Polak�w z Chmielnickim.</p></section><section id="fn1559"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1560"><p><emphasis>Czerkasy</emphasis> � miasto na prawym brzegu �rodkowego Dniepru, po�o�one ok. 200 km na p�d. wsch�d od Kijowa.</p></section><section id="fn1561"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.-</p></section><section id="fn1562"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr.: kt�ry.</p></section><section id="fn1563"><p><emphasis>Lubecz</emphasis> � miasto nad Dnieprem w p�n. cz�ci Ukrainy, jedna z najstarszych osad na Rusi, w IX w. warownia Wareg�w, w XVII w. w granicach Korony.</p></section><section id="fn1564"><p><emphasis>Brahin</emphasis> a. <emphasis>Brahi�</emphasis> � miasteczko w p�d.-wsch. cz�ci dzisiejszej Bia�orusi, w XII w. wa�ny o�rodek Rusi Kijowskiej, w XVII w. nale�a�o do d�br rodu Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1565"><p><emphasis>fraucymer</emphasis> (z niem. <emphasis>Frauenzimmer</emphasis>: komnata kobiet, pok�j dla dam) � damy dworu, sta�e towarzystwo ksi�nej.</p></section><section id="fn1566"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1567"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn1568"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1569"><p><emphasis>pami�ta�, �e pisze do Wi�niowieckiego</emphasis> � Samoi� Weliczko, str. 79. Pisa� Chmielnicki do ksi�cia: ��eby tedi o toje, szczo sia z hetmanami koronnymi sta�o, on, knia� Wiszniewiecki, ne ura�a�sia i gniewa swojeho k'nemu, Chmielnickomu, prostyraty ne izwoli��; [z ukr.: ��eby tedy o to, co si� z hetmanami koronnymi sta�o, knia� Wi�niowiecki nie obra�a� si� i gniewu swojego przeciw niemu, Chmielnickiemu, kierowa� nie raczy��; Red. W.L.]. [przypis autorski]</p></section><section id="fn1570"><p><emphasis>towarzysza</emphasis> � tu: rycerz, szlachcic, s�u��cy w wojsku.</p></section><section id="fn1571"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn1572"><p><emphasis>O vulpes astuta</emphasis> (�ac.) � o, chytry lis.</p></section><section id="fn1573"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1574"><p><emphasis>insultum</emphasis> (�ac.) � zniewaga; tu B. lm <emphasis>insulta</emphasis>: zniewagi.</p></section><section id="fn1575"><p><emphasis>senectus</emphasis> (�ac.) � do�wiadczenie �yciowe, powaga.</p></section><section id="fn1576"><p><emphasis>sapientia</emphasis> (�ac.) � m�dro��, rozs�dek.</p></section><section id="fn1577"><p><emphasis>ataman koszowy</emphasis> � ataman koszowy rz�dzi� na Zaporo�u w czasie pokoju, mia� te� obowi�zek przygotowa� Sicz do wojny; <emphasis>kosz</emphasis> � ob�z kozacki.</p></section><section id="fn1578"><p><emphasis>preeminencj�</emphasis> (z �ac.) � przewag�.</p></section><section id="fn1579"><p><emphasis>kurzeniowy</emphasis> � dow�dca kurzenia, oddzia�u kozackiego.</p></section><section id="fn1580"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � przyw�dca oddzia�u wolnych Kozak�w lub herszt bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn1581"><p><emphasis>rezun</emphasis> (z ukr.) � siepacz, morderca.</p></section><section id="fn1582"><p><emphasis>sufragia</emphasis> (�ac.) � poparcie, g�os.</p></section><section id="fn1583"><p><emphasis>Czernih�w</emphasis> � miasto w p�n. cz�ci Ukrainy, ok. 140 km na p�n. od Kijowa, w XVII w. stolica wojew�dztwa w granicach Korony.</p></section><section id="fn1584"><p><emphasis>Brahin</emphasis> a. <emphasis>Brahi�</emphasis> � miasteczko w p�d.-wsch. cz�ci dzisiejszej Bia�orusi, w XII w. wa�ny o�rodek Rusi Kijowskiej, w XVII w. nale�a�o do d�br rodu Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1585"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1586"><p><emphasis>chor�giew wo�oska</emphasis> � oddzia� lekkiej jazdy, sprawdzaj�cej si� dobrze w po�cigach i zwiadach; w chor�gwiach tych s�u�yli cz�sto �o�nierze z Wo�oszczyzny, ale tak�e Polacy i Ukrai�cy; <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn1587"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1588"><p><emphasis>Czerkasy</emphasis> � miasto na prawym brzegu �rodkowego Dniepru, po�o�one ok. 200 km na p�d. wsch�d od Kijowa.</p></section><section id="fn1589"><p><emphasis>Wo�och</emphasis> � tu: �o�nierz chor�gwi wo�oskiej, tj. lekkiej jazdy.</p></section><section id="fn1590"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1591"><p><emphasis>r�kodajny</emphasis> � dworzanin, kt�rego zadaniem by�o podawa� r�k� pani czy panu przy wysiadaniu z powozu, wstawaniu itp.</p></section><section id="fn1592"><p><emphasis>Przecz-�e� to uczyni�</emphasis> � dlaczego to uczyni�e�.</p></section><section id="fn1593"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1594"><p><emphasis>kalwaria</emphasis> � miejsce cierpienia; z �ac. <emphasis>Calvaria</emphasis>, gr. <emphasis>Golgota</emphasis>: Miejsce Czaszki, miejsce ka�ni, gdzie ukrzy�owano Jezusa.</p></section><section id="fn1595"><p><emphasis>od �wierci</emphasis> � od trzech miesi�cy; <emphasis>�wier�</emphasis> (daw.) � kwarta�, trzy miesi�ce.</p></section><section id="fn1596"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1597"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn1598"><p><emphasis>insultowa�</emphasis> (�ac.) � zniewa�a�, �le traktowa�.</p></section><section id="fn1599"><p><emphasis>Czerkasy</emphasis> � miasto na prawym brzegu �rodkowego Dniepru, po�o�one ok. 200 km na p�d. wsch�d od Kijowa.</p></section><section id="fn1600"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � przyw�dca oddzia�u wolnych Kozak�w lub herszt bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn1601"><p><emphasis>semen</emphasis> (daw.) � Kozak na czyjej� s�u�bie, �o�nierz.</p></section><section id="fn1602"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1603"><p><emphasis>prezydium</emphasis> (z �ac. <emphasis>praesidium</emphasis>) � stra�, zbrojna za�oga.</p></section><section id="fn1604"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1605"><p><emphasis>przecz</emphasis> (starop.) � dlaczego.</p></section><section id="fn1606"><p><emphasis>sagacitatis</emphasis> (�ac.) � bystro��, przenikliwo��.</p></section><section id="fn1607"><p><emphasis>pidsusidok</emphasis> (ukr.) � bezrolny ch�op, p�ac�cy gospodarzowi za mieszkanie w�asn� prac�, komornik.</p></section><section id="fn1608"><p><emphasis>proklinaw kak didko</emphasis> (z ukr.) � kl�� jak diabe�.</p></section><section id="fn1609"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1610"><p><emphasis>konterfekt</emphasis> (starop.) � portret.</p></section><section id="fn1611"><p><emphasis>siromacha</emphasis> (daw. ukr.) � wilk-samotnik.</p></section><section id="fn1612"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1613"><p><emphasis>Czerkasy</emphasis> � miasto na prawym brzegu �rodkowego Dniepru, po�o�one ok. 200 km na p�d. wsch�d od Kijowa.</p></section><section id="fn1614"><p><emphasis>Czernih�w</emphasis> � miasto w p�n. cz�ci Ukrainy, ok. 140 km na p�n. od Kijowa, w XVII w. stolica wojew�dztwa w granicach Korony.</p></section><section id="fn1615"><p><emphasis>trosk�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: trosk.</p></section><section id="fn1616"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1617"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn1618"><p><emphasis>Chortyca</emphasis> � najwi�ksza wyspa na Dnieprze, na wysoko�ci dzisiejszego miasta Zaporo�a, w XVII w. na Chortycy znajdowa� si� o�rodek Kozak�w rejestrowych.</p></section><section id="fn1619"><p><emphasis>certacja</emphasis> (z �ac.) � sp�r, dyskusja.</p></section><section id="fn1620"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � bardzo; wiele.</p></section><section id="fn1621"><p><emphasis>decus et praesidium</emphasis> (�ac.) � chluba i obrona.</p></section><section id="fn1622"><p><emphasis>hetman wielki</emphasis> � Miko�aj Potocki, zwany Nied�wiedzia �apa, herbu Pilawa (ok. 1593�1651), kasztelan krakowski, hetman wielki koronny w latach 1646�1651.</p></section><section id="fn1623"><p><emphasis>ex officio</emphasis> (�ac.) � z urz�du.</p></section><section id="fn1624"><p><emphasis>wiktoria</emphasis> (z �ac.) � zwyci�stwo.</p></section><section id="fn1625"><p><emphasis>dies irae et calamitatis</emphasis> (�ac.) � dzie� gniewu i nieszcz�cia.</p></section><section id="fn1626"><p><emphasis>Su�a</emphasis> � rzeka w Rosji i na Ukrainie, lewy dop�yw Dniepru; nad Su�� le�� �ubnie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1627"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1628"><p><emphasis>oficjalista</emphasis> � urz�dnik, zarz�dca.</p></section><section id="fn1629"><p><emphasis>telega</emphasis> � du�y w�z.</p></section><section id="fn1630"><p><emphasis>szaraban</emphasis> (z fr. <emphasis>char &#xE0; bancs</emphasis>: w�z z �awkami) � w�z do przewozu ludzi, bryka.</p></section><section id="fn1631"><p><emphasis>hajduk</emphasis> (z w�g.) � lokaj.</p></section><section id="fn1632"><p><emphasis>pajuk</emphasis> (daw.) � cz�onek s�u�by lub stra�y przybocznej; lokaj.</p></section><section id="fn1633"><p><emphasis>mycka</emphasis> � okr�g�a czapeczka.</p></section><section id="fn1634"><p><emphasis>to�ub</emphasis> � futro, ko�uch.</p></section><section id="fn1635"><p><emphasis>Brahin</emphasis> a. <emphasis>Brahi�</emphasis> � miasteczko w p�d.-wsch. cz�ci dzisiejszej Bia�orusi, w XII w. wa�ny o�rodek Rusi Kijowskiej, w XVII w. nale�a�o do d�br rodu Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1636"><p><emphasis>fraucymer</emphasis> (z niem. <emphasis>Frauenzimmer</emphasis>: komnata kobiet, pok�j dla dam) � damy dworu, sta�e towarzystwo ksi�nej.</p></section><section id="fn1637"><p><emphasis>Wi�niowiec</emphasis> � miasto w zach. cz�ci Ukrainy, ok. 100 km na wsch�d od Lwowa, rezydencja Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1638"><p><emphasis>prezydium</emphasis> (z �ac. <emphasis>praesidium</emphasis>) � stra�, zbrojna za�oga.</p></section><section id="fn1639"><p><emphasis>cekhauz</emphasis> (z niem.) � zbrojownia, arsena�.</p></section><section id="fn1640"><p><emphasis>Czernih�w</emphasis> � miasto w p�n. cz�ci Ukrainy, ok. 140 km na p�n. od Kijowa, w XVII w. stolica wojew�dztwa w granicach Korony.</p></section><section id="fn1641"><p><emphasis>oczeret</emphasis> (ukr.) � trzcina; szuwary.</p></section><section id="fn1642"><p><emphasis>Kahamlik</emphasis> � rzeka na �rodkowowschodniej Ukrainie, na lewym brzegu Dniepru.</p></section><section id="fn1643"><p><emphasis>kr�tanina</emphasis> (daw.) � zam�t.</p></section><section id="fn1644"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1645"><p><emphasis>greckie duchowie�stwo</emphasis> � ksi�a grekokatoliccy, podporz�dkowani w�adzy papie�a rzymskiego, ale odprawiaj�cy nabo�e�stwa wed�ug tradycji prawos�awnej.</p></section><section id="fn1646"><p><emphasis>Chorol</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na lewym brzegu �rodkowego Dniepru.</p></section><section id="fn1647"><p><emphasis>fraucymer</emphasis> (z niem. <emphasis>Frauenzimmer</emphasis>: komnata kobiet, pok�j dla dam) � damy dworu, sta�e towarzystwo ksi�nej.</p></section><section id="fn1648"><p><emphasis>szaraban</emphasis> (z fr. <emphasis>char &#xE0; bancs</emphasis>: w�z z �awkami) � w�z do przewozu ludzi, bryka.</p></section><section id="fn1649"><p><emphasis>chor�giew wo�oska</emphasis> � oddzia� lekkiej jazdy, sprawdzaj�cej si� dobrze w po�cigach i zwiadach; w chor�gwiach tych s�u�yli cz�sto �o�nierze z Wo�oszczyzny, ale tak�e Polacy i Ukrai�cy; <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn1650"><p><emphasis>komput</emphasis> � jednostki wojskowe, zatrudniane i op�acane zgodnie z ustaleniami sejmu dodatkowo, w razie nag�ej potrzeby.</p></section><section id="fn1651"><p><emphasis>dragonia</emphasis> � wojsko walcz�ce pieszo, a poruszaj�ce si� konno.</p></section><section id="fn1652"><p><emphasis>semen</emphasis> (daw.) � Kozak na czyjej� s�u�bie, �o�nierz.</p></section><section id="fn1653"><p><emphasis>domie</emphasis> � popr. forma W. lp: domu.</p></section><section id="fn1654"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn1655"><p><emphasis>tysi�c�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: tysi�cy.</p></section><section id="fn1656"><p><emphasis>mogi�a</emphasis> � tu: wzg�rze, kopiec.</p></section><section id="fn1657"><p><emphasis>inkursja</emphasis> (z �ac.) � najazd.</p></section><section id="fn1658"><p><emphasis>karwasz</emphasis> � element zbroi, os�aniaj�cy przedrami� i �okie�.</p></section><section id="fn1659"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1660"><p><emphasis>jasyr</emphasis> � je�cy, niewolnicy.</p></section><section id="fn1661"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1662"><p><emphasis>murza</emphasis> [wym. mur-za] a. <emphasis>mirza</emphasis> [wym. mir-za] � ksi��� tatarski.</p></section><section id="fn1663"><p><emphasis>poczet</emphasis> � orszak, s�udzy, towarzysz�cy panu w podr�ach.</p></section><section id="fn1664"><p><emphasis>Perejas�aw</emphasis> � miasto na �rodkowej Ukrainie, niedaleko Kijowa, w XVII w. o�rodek kozacki; w 1630 oblegane bez skutku przez polskiego hetmana Koniecpolskiego, w 1649 miejsce rokowa� Polak�w z Chmielnickim.</p></section><section id="fn1665"><p><emphasis>Trubie�</emphasis> (ukr. <emphasis>Trubi�</emphasis>) � rzeka p�yn�ca przez Nizin� Naddnieprza�sk�, lewy dop�yw Dniepru.</p></section><section id="fn1666"><p><emphasis>Czernih�w</emphasis> � miasto w p�n. cz�ci Ukrainy, ok. 140 km na p�n. od Kijowa, w XVII w. stolica wojew�dztwa w granicach Korony.</p></section><section id="fn1667"><p><emphasis>miasto</emphasis> (starop.) � zamiast.</p></section><section id="fn1668"><p><emphasis>Wo�osz</emphasis> a. <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � tu: lekka jazda wo�oska, w kt�rej s�u�yli ludzie pochodz�cy z Wo�oszczyzny, ale te� Polacy i Ukrai�cy; <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn1669"><p><emphasis>czaban</emphasis> � pasterz stepowy, koczownik.</p></section><section id="fn1670"><p><emphasis>Desna</emphasis> � rzeka p�yn�ca przez Rosj� i Ukrain�, najd�u�szy lewy dop�yw Dniepru; nad Desn� po�o�ony jest Czernih�w.</p></section><section id="fn1671"><p><emphasis>r�kodajny</emphasis> � dworzanin, kt�rego zadaniem by�o podawa� r�k� pani czy panu przy wysiadaniu z powozu, wstawaniu itp.</p></section><section id="fn1672"><p><emphasis>o �mierci kr�lewskiej</emphasis> � W�adys�aw IV Waza (1595�1648), kr�l Polski w latach 1632�1648, zmar� niespodziewanie w maju 1648 r., w czasie opisywanych wydarze�.</p></section><section id="fn1673"><p><emphasis>konwokacja</emphasis> � tj. sejm konwokacyjny, zjazd szlachty, na kt�rym ustalano miejsce i warunki elekcji nowego kr�la.</p></section><section id="fn1674"><p><emphasis>elekcja</emphasis> � wybory kr�la.</p></section><section id="fn1675"><p><emphasis>interregnum</emphasis> (�ac.) � bezkr�lewie, okres pomi�dzy �mierci� kr�la a obj�ciem w�adzy przez nast�pnego.</p></section><section id="fn1676"><p><emphasis>w jednych r�ku </emphasis>(starop.) � dzi�: w jednych r�kach.</p></section><section id="fn1677"><p><emphasis>Karol Ferdynand Waza</emphasis> (1613�1655) � ksi���, syn kr�la Zygmunta III Wazy (1566�1632), biskup wroc�awski i p�ocki, kandydat do tronu polskiego w 1648 r., po �mierci Jeremiego Wi�niowieckiego opiekun jego syna, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego, przysz�ego kr�la Polski.</p></section><section id="fn1678"><p><emphasis>Jan II Kazimierz Waza</emphasis> (1609�1672) � kr�l Polski w latach 1648�1668, syn kr�la Zygmunta III Wazy (1566�1632).</p></section><section id="fn1679"><p><emphasis>Vivat Carolus rex</emphasis> (�ac.) � niech �yje kr�l Karol.</p></section><section id="fn1680"><p><emphasis>Ksenofont z Aten</emphasis> (ok. 430 p.n.e. � ok. 355 p.n.e.) � pisarz i �o�nierz grecki.</p></section><section id="fn1681"><p><emphasis>Czernih�w</emphasis> � miasto w p�n. cz�ci Ukrainy, ok. 140 km na p�n. od Kijowa, w XVII w. stolica wojew�dztwa w granicach Korony.</p></section><section id="fn1682"><p><emphasis>Wo�osz</emphasis> � tu: lekka jazda, w kt�rej s�u�yli ludzie z Wo�oszczyzny, a tak�e Polacy i Ukrai�cy; <emphasis>Wo�oszczyzna</emphasis> � pa�stwo na terenach dzisiejszej p�d. Rumunii, rz�dzone przez hospodara i zale�ne od Imperium Osma�skiego.</p></section><section id="fn1683"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn1684"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1685"><p><emphasis>Lubecz</emphasis> � miasto nad Dnieprem w p�n. cz�ci Ukrainy, jedna z najstarszych osad na Rusi, w IX w. warownia Wareg�w, w XVII w. w granicach Korony.</p></section><section id="fn1686"><p><emphasis>Brahin</emphasis> a. <emphasis>Brahi�</emphasis> � miasteczko w p�d.-wsch. cz�ci dzisiejszej Bia�orusi, w XII w. wa�ny o�rodek Rusi Kijowskiej, w XVII w. nale�a�o do d�br rodu Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1687"><p><emphasis>Mozyr</emphasis> a. <emphasis>Mozyrz</emphasis> � miasto nad Prypeci�, na terenie p�d. Bia�orusi, ok. 150 km na p�n. wsch�d od Czernihowa.</p></section><section id="fn1688"><p><emphasis>Tur�w</emphasis> � miasto w p�d. cz�ci dzisiejszej Bia�orusi, w X w. stolica Ksi�stwa Turowskiego, zale�nego od Ksi�stwa Kijowskiego, w XVII w. dobra Sapieh�w.</p></section><section id="fn1689"><p><emphasis>fraucymer</emphasis> (z niem. <emphasis>Frauenzimmer</emphasis>: komnata kobiet, pok�j dla dam) � damy dworu, sta�e towarzystwo ksi�nej.</p></section><section id="fn1690"><p><emphasis>szkaplerzyk</emphasis> w�asc. kaplerz � �wi�ty obrazek, malowany na blasze i noszony na szyi przez rycerzy w XVII w.; rodzaj medalika.</p></section><section id="fn1691"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr.: kt�ry.</p></section><section id="fn1692"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn1693"><p><emphasis>skonfundowa� si�</emphasis> (z �ac.) � zmiesza� si�, stropi� si�.</p></section><section id="fn1694"><p><emphasis>polityka</emphasis> (z �ac.) � tu: grzeczno��, og�ada.</p></section><section id="fn1695"><p><emphasis>psowa�</emphasis> (starop.) � psu�, niszczy�.</p></section><section id="fn1696"><p><emphasis>Tur�w</emphasis> � miasto w p�d. cz�ci dzisiejszej Bia�orusi, w X w. stolica Ksi�stwa Turowskiego, zale�nego od Ksi�stwa Kijowskiego, w XVII w. dobra Sapieh�w.</p></section><section id="fn1697"><p><emphasis>Prype�</emphasis> � rzeka p�yn�ca przez p�d. Bia�oru� i p�n. Ukrain�, prawy dop�yw Dniepru.</p></section><section id="fn1698"><p><emphasis>dziegie�</emphasis> � lepka, gorzka substancja pochodzenia ro�linnego, u�ywana jako smar, klej, impregnat, lek przeciw chorobom sk�ry i in.</p></section><section id="fn1699"><p><emphasis>lecha</emphasis> (starop.) � zagon.</p></section><section id="fn1700"><p><emphasis>rytmy</emphasis> (starop.) � wiersze.</p></section><section id="fn1701"><p><emphasis>desperacja</emphasis> (z �ac.) � rozpacz.</p></section><section id="fn1702"><p><emphasis>Czernih�w</emphasis> � miasto w p�n. cz�ci Ukrainy, ok. 140 km na p�n. od Kijowa, w XVII w. stolica wojew�dztwa w granicach Korony.</p></section><section id="fn1703"><p><emphasis>surowie</emphasis> � dzi�: surowo.</p></section><section id="fn1704"><p><emphasis>W�e win dobryj</emphasis> � on jest dobry.</p></section><section id="fn1705"><p><emphasis>Jarema ide</emphasis> (ukr.) � Jeremi idzie.</p></section><section id="fn1706"><p><emphasis>Dzikie Pola</emphasis> � stepowa kraina nad dolnym Dnieprem, w XVII w. prawie niezamieszkana, schronienie dla Kozak�w, zbieg�w i koczownik�w, pas ziemi niczyjej mi�dzy Rzecz�pospolit� a tatarskim Chanatem Krymskim.</p></section><section id="fn1707"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis>, (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1708"><p><emphasis>Jahorlik</emphasis> � rzeka w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy, lewy dop�yw Dniestru; miasteczko i stanica wojskowa u uj�cia rzeki Jahorlik do Dniestru, ok. 150 km na p�d. od Brac�awia, w�wczas przy granicy z Mo�dawi� i Turcj�, dzi� na terenie Mo�dawii.</p></section><section id="fn1709"><p><emphasis>chutor</emphasis> a. <emphasis>futor</emphasis> � pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysi�ek.</p></section><section id="fn1710"><p><emphasis>Te Deum laudamus</emphasis> (�ac.) � ciebie Boga wys�awiamy.</p></section><section id="fn1711"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn1712"><p><emphasis>Bia�ocerkiew</emphasis> a. <emphasis>Bia�a Cerkiew</emphasis> � miasto po�o�one nad rzek� Ro�, w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 80 km na po�udnie od Kijowa, rezydencja Branickich.</p></section><section id="fn1713"><p><emphasis>zapad�a koszem</emphasis> � za�o�y�a ob�z.</p></section><section id="fn1714"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1715"><p><emphasis>czambu�</emphasis> (z tur. <emphasis>czapu�</emphasis>: zagon) � oddzia� tatarski, dokonuj�cy najazd�w w g��bi terytorium przeciwnika, w celu odwr�cenia jego uwagi od dzia�a� si� g��wnych.</p></section><section id="fn1716"><p><emphasis>jasyr</emphasis> � niewola tatarska lub turecka.</p></section><section id="fn1717"><p><emphasis>Potocki, Miko�aj</emphasis>, zwany Nied�wiedzia �apa, herbu Pilawa (ok. 1593�1651) � hetman wielki koronny w latach 1646�1651), kasztelan krakowski.</p></section><section id="fn1718"><p><emphasis>ataman koszowy</emphasis> � ataman koszowy rz�dzi� na Zaporo�u w czasie pokoju, mia� te� obowi�zek przygotowa� Sicz do wojny; <emphasis>kosz</emphasis> � ob�z kozacki.</p></section><section id="fn1719"><p><emphasis>Nesterwar</emphasis> � dzi�: Tulczyn, miasto na p�d.-wsch. Podolu, w XVII w. rezydencja magnacka.</p></section><section id="fn1720"><p><emphasis>zbawia�</emphasis> � tu: pozbawia�.</p></section><section id="fn1721"><p><emphasis>kontentacja</emphasis> (z �ac.) � zadowolenie.</p></section><section id="fn1722"><p>(�) <emphasis>o kt�rego �mierci wie�� jeszcze nie dosz�a</emphasis> (�) � 12 czerwca pod Bia�ocerkwi� nie wiedziano jeszcze o �mierci kr�la. [przypis autorski]</p></section><section id="fn1723"><p><emphasis>z Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Tatarami.</p></section><section id="fn1724"><p><emphasis>rezun</emphasis> (z ukr.) � siepacz, zab�jca.</p></section><section id="fn1725"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn1726"><p><emphasis>A ce szczo takie, jakie �ycho</emphasis> (ukr.) � a co to takiego, jakie licho?</p></section><section id="fn1727"><p><emphasis>delia</emphasis> (starop.) � rodzaj p�aszcza.</p></section><section id="fn1728"><p><emphasis>ko�pak</emphasis> � wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem.</p></section><section id="fn1729"><p><emphasis>bu�awa</emphasis> (z tur.) � symbol w�adzy wojskowej; dos�. rodzaj broni, ma�a maczuga, cz�sto ozdobna.</p></section><section id="fn1730"><p><emphasis>Kisiel, Adam herbu Kisiel</emphasis> (1600�1653) � wojewoda brac�awski i kijowski, pan na Brusi�owie i Huszczy, ostatni prawos�awny senator Rzeczypospolitej, negocjowa� z Kozakami podczas powsta� Pawluka i Chmielnickiego.</p></section><section id="fn1731"><p><emphasis>wypocz�wszy wojsku</emphasis> � dzi�: dawszy wypocz�� wojsku.</p></section><section id="fn1732"><p><emphasis>wataha</emphasis> � tu: oddzia�.</p></section><section id="fn1733"><p><emphasis>Pohrebyszcze</emphasis> � miasto po�o�one nad rzek� Ro� w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 80 km na p�d. zach�d od Bia�ej Cerkwi.</p></section><section id="fn1734"><p><emphasis>Mordujcie ich tak, by czuli, �e umieraj�. </emphasis>� Rudawski twierdzi, i� s�owa owe by�y wyrzeczone w Niemirowie. [Rudawski, Wawrzyniec Jan (1617�1690), autor pisanej po �acinie historii Polski 1648�1660, kt�rej polski przek�ad wyszed� w Petersburgu w 1855 r. Red. W.L.]</p></section><section id="fn1735"><p><emphasis>pan �ubnia�ski</emphasis> � ksi��� Jeremi Wi�niowiecki (1612�1651); <emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1736"><p><emphasis>��te Wody</emphasis> � uroczysko i futor kozacki nad rzek� ��t� w p�d. cz�ci Ukrainy; dzi� miasto z kopalniami rud �elaza i uranu, po�o�one ok. 100 km na zach�d od Dniepropietrowska; bitwa pod ��tymi Wodami (1648) zako�czy�a si� kl�sk� wojsk polskich.</p></section><section id="fn1737"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn1738"><p><emphasis>niedrug</emphasis> (z ukr. <emphasis>nedruh</emphasis>) � wr�g, nieprzyjaciel.</p></section><section id="fn1739"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: zbrojny, Kozak.</p></section><section id="fn1740"><p><emphasis>z Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Tatarami.</p></section><section id="fn1741"><p><emphasis>murza</emphasis> [wym. mur-za] a. <emphasis>mirza</emphasis> [wym. mir-za] � ksi��� tatarski.</p></section><section id="fn1742"><p><emphasis>bej</emphasis> (z tur.) � w�dz.</p></section><section id="fn1743"><p><emphasis>czaus</emphasis> a. <emphasis>czausz</emphasis> (z tur.) � urz�dnik, pos�aniec.</p></section><section id="fn1744"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn1745"><p><emphasis>�oboda, Fedir</emphasis> (zm. 1666) � dow�dca pu�ku perejas�awskiego w latach 1648�1653, s�dzia generalny starszyzny kozackiej, po bitwie pod Konotopem (1659) pojmany przez Rosjan, zmar� w Rosji na zes�aniu.</p></section><section id="fn1746"><p><emphasis>Perejas�aw</emphasis> � miasto na �rodkowej Ukrainie, niedaleko Kijowa, w XVII w. o�rodek kozacki; w 1630 oblegane bez skutku przez polskiego hetmana Koniecpolskiego, w 1649 miejsce rokowa� Polak�w z Chmielnickim.</p></section><section id="fn1747"><p><emphasis>czaban</emphasis> � dziki pasterz stepowy, koczownik.</p></section><section id="fn1748"><p><emphasis>czehry�ski</emphasis> � z Czehryna; <emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad jednym z dop�yw�w �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1749"><p><emphasis>ki�cie�</emphasis> � rodzaj broni, z�o�onej z trzonka i kolczastej kuli na �a�cuchu.</p></section><section id="fn1750"><p><emphasis>b�ahocze�ciwy</emphasis> (daw. ukr.) � pobo�ny; prawos�awny.</p></section><section id="fn1751"><p><emphasis>wiktoria</emphasis> (z �ac.) � zwyci�stwo.</p></section><section id="fn1752"><p><emphasis>od majestatu i stan�w</emphasis> � tj. od kr�la i sejmu.</p></section><section id="fn1753"><p><emphasis>krwie</emphasis> � dzi� popr. forma D. lp: krwi.</p></section><section id="fn1754"><p><emphasis>Rzplitej</emphasis> � Rzeczpospolitej; skr�t stosowany w XVII w. wy��cznie w pi�mie.</p></section><section id="fn1755"><p><emphasis>Kisiel, Adam herbu Kisiel</emphasis> (1600�1653) � wojewoda brac�awski i kijowski, pan na Brusi�owie i Huszczy, ostatni prawos�awny senator Rzeczypospolitej, negocjowa� z Kozakami podczas powsta� Pawluka i Chmielnickiego.</p></section><section id="fn1756"><p><emphasis>WMci</emphasis> � skr�t od: waszej mi�o�ci.</p></section><section id="fn1757"><p><emphasis>IMP</emphasis> � skr�t od: ich mi�o�ci pan�w.</p></section><section id="fn1758"><p><emphasis>�oboda, Fedir</emphasis> (zm. 1666) � dow�dca pu�ku perejas�awskiego w latach 1648�1653, s�dzia generalny starszyzny kozackiej, po bitwie pod Konotopem (1659) pojmany przez Rosjan, zmar� w Rosji na zes�aniu.</p></section><section id="fn1759"><p><emphasis>perejas�awski</emphasis> � dow�dca perejas�awskiego pu�ku Kozak�w rejestrowych; <emphasis>Perejas�aw</emphasis> � miasto na �rodkowej Ukrainie, niedaleko Kijowa, w XVII w. o�rodek kozacki; w 1630 oblegane bez skutku przez polskiego hetmana Koniecpolskiego, w 1649 miejsce rokowa� Polak�w z Chmielnickim.</p></section><section id="fn1760"><p><emphasis>Prawdu ka�e</emphasis> (urk.) � prawd� m�wi.</p></section><section id="fn1761"><p><emphasis>Neprawdu, bresze psia wira</emphasis> (z ukr.) � nieprawd�, k�amie psia wiara.</p></section><section id="fn1762"><p><emphasis>etc</emphasis> (�ac. <emphasis>et caetera</emphasis>) � i tak dalej.</p></section><section id="fn1763"><p><emphasis>piernacz</emphasis> � bu�awa, symbol w�adzy pu�kownika kozackiego.</p></section><section id="fn1764"><p><emphasis>partyzant</emphasis> � tu: zwolennik, stronnik.</p></section><section id="fn1765"><p><emphasis>Czabanowa� wam</emphasis> � powinni�cie byd�o pa��.</p></section><section id="fn1766"><p><emphasis>rab</emphasis> (starop.) � niewolnik, s�uga.</p></section><section id="fn1767"><p><emphasis>pan krakowski</emphasis> � hetman Miko�aj Potocki, zwany Nied�wiedzia �apa, herbu Pilawa (ok. 1593�1651) piastowa� godno�� kasztelana krakowskiego.</p></section><section id="fn1768"><p><emphasis>bat'ko</emphasis> (ukr.) � ojciec.</p></section><section id="fn1769"><p><emphasis>kosz</emphasis> � ob�z.</p></section><section id="fn1770"><p><emphasis>Dzikie Pola</emphasis> � stepowa kraina nad dolnym Dnieprem, w XVII w. prawie niezamieszkana, schronienie dla Kozak�w, zbieg�w i koczownik�w, pas ziemi niczyjej mi�dzy Rzecz�pospolit� a tatarskim Chanatem Krymskim.</p></section><section id="fn1771"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn1772"><p><emphasis>petyhorcy</emphasis> � �redniozbrojna jazda w wojsku litewskim.</p></section><section id="fn1773"><p><emphasis>pidswynok</emphasis> (z ukr.) � prosiak.</p></section><section id="fn1774"><p><emphasis>Braty ridnyje, spasajte</emphasis> (ukr.) � bracia kochani, ratujcie.</p></section><section id="fn1775"><p><emphasis>niedrug</emphasis> (z ukr. <emphasis>nedruh</emphasis>) � wr�g, nieprzyjaciel.</p></section><section id="fn1776"><p><emphasis>kontempt</emphasis> (z �ac.) � obraza, pogarda, lekcewa�enie.</p></section><section id="fn1777"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: zbrojny, Kozak.</p></section><section id="fn1778"><p><emphasis>lud ognisty</emphasis> � artylerzy�ci.</p></section><section id="fn1779"><p><emphasis>komunik</emphasis> � je�dziec, kawalerzysta.</p></section><section id="fn1780"><p><emphasis>Czerkasy</emphasis> � miasto na prawym brzegu �rodkowego Dniepru, po�o�one ok. 200 km na p�d. wsch�d od Kijowa.</p></section><section id="fn1781"><p><emphasis>Pawluk, Pawe�</emphasis> w�asc. Michnowicz, Paw�o (zm. 1638) � przyw�dca antypolskiego i antyszlacheckiego powstania kozackiego (1637), pokonany przez polskie wojska pod wodz� hetmana Miko�aja Potockiego i �ci�ty; akt kapitulacji podpisa� Bohdan Chmielnicki jako pisarz wojska zaporoskiego.</p></section><section id="fn1782"><p><emphasis>Nalewajko, Semen</emphasis> (zm. w 1597) � ataman kozacki (znany r�wnie� pod imieniem Seweryn), przyw�dca powstania przeciwko Rzeczypospolitej 1595�1596, pokonany przez hetmana Stanis�awa ��kiewskiego i �ci�ty.</p></section><section id="fn1783"><p><emphasis>�oboda, Hryhorij</emphasis> (zm. w 1596) � ataman kozacki, drugi przyw�dca powstania Nalewajki 1595�1596.</p></section><section id="fn1784"><p><emphasis>Ostranica</emphasis> w�asc. Jakiw Ostrianyn (zm. 1641) � hetman kozak�w zaporoskich, przyw�dca powstania kozackiego przeciw Polakom w 1638 r.</p></section><section id="fn1785"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn1786"><p><emphasis>Raz maty rody�a</emphasis> (ukr.) � raz matka rodzi�a.</p></section><section id="fn1787"><p><emphasis>Wi�niowiecki re�et i ja budu; on wiszajet i ja budu</emphasis> (z ukr.) � Wi�niowiecki zabija i ja b�d�, on wiesza i ja b�d�.</p></section><section id="fn1788"><p><emphasis>zamkiw dobuwaty, byty, rizaty, wiszaty! Na pohybel im, bi�oruczkym</emphasis> (z ukr.) � zamki zdobywa�, bi�, mordowa�, wiesza�. �mier� im, bia�or�kim (tj. szlachcie).</p></section><section id="fn1789"><p><emphasis>Ja z toboju</emphasis> (ukr.) � ja z tob�.</p></section><section id="fn1790"><p><emphasis>Koli! Koli!</emphasis> (ukr. <emphasis>ko�y</emphasis>!) � bij, zabij!</p></section><section id="fn1791"><p><emphasis>samopa�</emphasis> � prymitywna bro� palna, u�ywana przez Kozak�w w XVI i XVII w.</p></section><section id="fn1792"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn1793"><p><emphasis>Bia�ocerkiew</emphasis> a. <emphasis>Bia�a Cerkiew</emphasis> � miasto po�o�one nad rzek� Ro�, w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 80 km na po�udnie od Kijowa, rezydencja Branickich.</p></section><section id="fn1794"><p><emphasis>Skwira</emphasis> � miasto w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 30 km na zach�d od Bia�ej Cerkwi.</p></section><section id="fn1795"><p><emphasis>Pohrebyszcze</emphasis> � miasto po�o�one nad rzek� Ro� w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 80 km na p�d. zach�d od Bia�ej Cerkwi.</p></section><section id="fn1796"><p><emphasis>Machn�wka</emphasis> � w XVII w. miasteczko, dzi� wie� Komsomolskie w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 100 km na zach�d od Bia�ej Cerkwi.</p></section><section id="fn1797"><p><emphasis>ko�ba</emphasis> � koszenie trawy lub zbo�a; tu: rze�.</p></section><section id="fn1798"><p><emphasis>Tyszkiewicz �ohojski, Janusz herbu Leliwa</emphasis> (1590�1649) � magnat, polityk, wojewoda kijowski.</p></section><section id="fn1799"><p><emphasis>poczet</emphasis> � orszak, s�udzy, towarzysz�cy panu w podr�ach.</p></section><section id="fn1800"><p><emphasis>oddziwi� si�</emphasis> � dzi�: nadziwi� si�.</p></section><section id="fn1801"><p><emphasis>r�kodajny</emphasis> � dworzanin, kt�rego zadaniem by�o podawa� r�k� pani czy panu przy wysiadaniu z powozu, wstawaniu itp.</p></section><section id="fn1802"><p><emphasis>Zas�awski-Ostrogski, W�adys�aw Dominik</emphasis> (1618-1656) � ksi���, koniuszy wielki koronny i starosta �ucki, jeden z najbogatszych magnat�w Korony.</p></section><section id="fn1803"><p><emphasis>Periculum in mora</emphasis> (�ac.: niebezpiecze�stwo w zw�oce) � op�nia� jest niebezpiecznie.</p></section><section id="fn1804"><p><emphasis>fatigatus</emphasis> (�ac.: zm�czony) � tu M. lm <emphasis>fatigati</emphasis>: zm�czeni.</p></section><section id="fn1805"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn1806"><p><emphasis>molestacja</emphasis> (z �ac.) � namawianie, zmuszanie.</p></section><section id="fn1807"><p><emphasis>pu�lisko</emphasis> � rzemie�, kt�ry mocuje strzemi� do siod�a.</p></section><section id="fn1808"><p><emphasis>spectra</emphasis> (�ac.) � zjawy.</p></section><section id="fn1809"><p><emphasis>Cunctator</emphasis> � Quintus Fabius Maximus Verrucosus Cunctator (ok. 280 p.n.e.�203 p.n.e.) � rzymski polityk i w�dz, dyktator w czasie wojny z Kartagi�czykami, prowadzi� wojn� na wyczerpanie, unikaj�c otwartego starcia z Hannibalem; <emphasis>cunctator</emphasis> (�ac.) � zwlekaj�cy.</p></section><section id="fn1810"><p><emphasis>Winnica</emphasis> � miasto w centralnej cz�ci Ukrainy, na wsch. Podolu.</p></section><section id="fn1811"><p><emphasis>Lity�</emphasis> � miasteczko w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 30 km na zach�d od Winnicy.</p></section><section id="fn1812"><p><emphasis>Chmielnik</emphasis> � miasto po�o�one nad rzek� Boh w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 50 km na p�n. zach�d od Winnicy, w XV�XVIII w. miasto nale�a�o do kr�la i spe�nia�o funkcje obronne.</p></section><section id="fn1813"><p><emphasis>jasyr</emphasis> � je�cy tatarscy.</p></section><section id="fn1814"><p><emphasis>chorowody</emphasis> � korowody.</p></section><section id="fn1815"><p><emphasis>komunik</emphasis> � je�dziec.</p></section><section id="fn1816"><p><emphasis>prezydium</emphasis> (z �ac. <emphasis>praesidium</emphasis>) � stra�, zbrojna za�oga.</p></section><section id="fn1817"><p><emphasis>Zaporo�ec</emphasis> � Kozak z Zaporo�a.</p></section><section id="fn1818"><p><emphasis>czer�</emphasis> � tu: ch�opstwo.</p></section><section id="fn1819"><p><emphasis>litaury</emphasis> � wielkie b�bny wojskowe, kot�y.</p></section><section id="fn1820"><p><emphasis>kunktator</emphasis> (�ac. <emphasis>cunctator</emphasis>) � zwlekaj�cy, przesadnie ostro�ny.</p></section><section id="fn1821"><p><emphasis>buzdygan</emphasis> (z tur.) � rodzaj broni, ozdobna pa�ka; w XVII w. symbol w�adzy oficera.</p></section><section id="fn1822"><p><emphasis>koncerz</emphasis> � d�ugi miecz, przeznaczony raczej do k�ucia ni� do ci�cia.</p></section><section id="fn1823"><p><emphasis>Ludy, spasajtes</emphasis> (ukr.) � ludzie, ratujcie si�.</p></section><section id="fn1824"><p><emphasis>samopa�</emphasis> � prymitywna bro� palna, u�ywana przez Kozak�w w XVI i XVII w.</p></section><section id="fn1825"><p><emphasis>spisa</emphasis> � rodzaj w��czni; Kozacy u�ywali najcz�ciej spis kr�tkich, z ostrymi grotami na obu ko�cach.</p></section><section id="fn1826"><p><emphasis>wojewoda</emphasis> � Tyszkiewicz �ohojski, Janusz herbu Leliwa (1590�1649), magnat, polityk, wojewoda kijowski.</p></section><section id="fn1827"><p><emphasis>statura</emphasis> (z �ac.) � wzrost.</p></section><section id="fn1828"><p><emphasis>towarzysz</emphasis> � tu: rycerz, szlachcic, s�u��cy w wojsku.</p></section><section id="fn1829"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � przyw�dca oddzia�u wolnych Kozak�w lub herszt bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn1830"><p><emphasis>potrzeba</emphasis> (daw.) � bitwa.</p></section><section id="fn1831"><p><emphasis>awansowa�y</emphasis> (z �ac.) � sz�y naprz�d.</p></section><section id="fn1832"><p><emphasis>rum</emphasis> (z niem. <emphasis>Raum</emphasis>) � przestrze�, miejsce.</p></section><section id="fn1833"><p><emphasis>gind�a�</emphasis> a. <emphasis>kind�a�</emphasis> � d�ugi n�, cz�sto zakrzywiony.</p></section><section id="fn1834"><p><emphasis>charakternik</emphasis> (z ukr.) � czarownik.</p></section><section id="fn1835"><p><emphasis>kulbaka</emphasis> � wysokie siod�o.</p></section><section id="fn1836"><p><emphasis>z Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Tatarami.</p></section><section id="fn1837"><p><emphasis>czczy</emphasis> � pusty.</p></section><section id="fn1838"><p><emphasis>otaborzy� si�</emphasis> � spakowa� si�, przygotowa� si� do drogi.</p></section><section id="fn1839"><p><emphasis>regimentarz</emphasis> � zast�puj�cy hetmana; w 1648 r., po wzi�ciu hetman�w do niewoli przez Tatar�w, regimentarzami zostali W�adys�aw Dominik Zas�awski-Ostrogski (1618�1656), Aleksander Koniecpolski (1620�1659) i Miko�aj Ostror�g (1593�1651).</p></section><section id="fn1840"><p><emphasis>fakcja</emphasis> (z �ac.) � stronnictwo.</p></section><section id="fn1841"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn1842"><p><emphasis>b�ahoczestywy</emphasis> (z ukr: pobo�ny, prawowierny) � prawos�awny.</p></section><section id="fn1843"><p><emphasis>Po�onne</emphasis> � miasto w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 70 km na p�n. zach�d od Chmielnika.</p></section><section id="fn1844"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � wiele, du�o.</p></section><section id="fn1845"><p><emphasis>Kisiel, Adam herbu Kisiel</emphasis> (1600�1653) � wojewoda brac�awski i kijowski, pan na Brusi�owie i Huszczy, ostatni prawos�awny senator Rzeczypospolitej, negocjowa� z Kozakami podczas powsta� Pawluka i Chmielnickiego.</p></section><section id="fn1846"><p><emphasis>Gajusz Mariusz</emphasis> (156�86 p.n.e.) � rzymski w�dz i m�� stanu, zwany przez Plutarcha trzecim za�o�ycielem Rzymu, reformator armii rzymskiej, zwyci�zca wielu wojen, wuj Juliusza Cezara (100�44 p.n.e.).</p></section><section id="fn1847"><p><emphasis>ukontentowa�</emphasis> (z �ac.) � zadowoli�, spe�ni� jego ��dania.</p></section><section id="fn1848"><p><emphasis>kontentacja</emphasis> (z �ac.) � spe�nienie ��da�, zado��uczynienie.</p></section><section id="fn1849"><p><emphasis>interregnum</emphasis> (�ac.) � bezkr�lewie, czas pomi�dzy �mierci� w�adcy a koronacj� nast�pcy.</p></section><section id="fn1850"><p><emphasis>kontempt</emphasis> (z �ac.) � pogarda, lekcewa�enie.</p></section><section id="fn1851"><p>(�) <emphasis>a pan Kisiel w Huszczy kontentacj� dla tego nieprzyjaciela obmy�laj�</emphasis> (�) � w tym czasie pisa� ksi��� do wojewody brac�awskiego, mi�dzy innymi, co nast�puje: �O, raczej by�o umiera� potrzeba ani�eli takich doczeka� czas�w, kt�re s�aw� tych zacnych narod�w tak turpiter deformarunt et irreparabile [(�ac.) szpetnie zha�bili i niepowetowane; red. WL.] zostawili w synach koronnych damnum [(�ac.) straty; red. WL.].� A w ko�cu listu znajduje si� dopisek: �Je�eli za zniesieniem wojska kwarcianego i pobraniem hetman�w do wi�zienia kontentacj� otrzyma Chmielnicki i przy dawnych wolno�ciach zostawa� b�dzie z tym hultajstwem, ja w tej ojczy�nie wol� nie �y� i nam lepsza rzecz umiera�, ani�eliby poga�stwo i hultajstwo mia�o nam panowa�.� <emphasis>Ksi�ga pami�tnicza</emphasis>, 28, 55.</p></section><section id="fn1852"><p><emphasis>veto</emphasis> (�ac.) � nie pozwalam.</p></section><section id="fn1853"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn1854"><p><emphasis>Konstantyn�w</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Starokonstantyniw</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zachodniej cz�ci Ukrainy, za�o�one w XVI w. przez magnat�w Ostrogskich, twierdza obronna przeciw najazdom tatarskim.</p></section><section id="fn1855"><p><emphasis>sto</emphasis> � dzi� popr.: stu.</p></section><section id="fn1856"><p><emphasis>semen</emphasis> (daw.) � Kozak na czyjej� s�u�bie, �o�nierz.</p></section><section id="fn1857"><p><emphasis>wojna trzydziestoletnia</emphasis> (1618�1648)� konflikt na terenie Rzeszy niemieckiej pomi�dzy protestantami niemieckimi, wspieranymi m.in. przez Szwed�w a katolick� dynasti� Habsburg�w.</p></section><section id="fn1858"><p><emphasis>strzelba</emphasis> � tu: bro� palna.</p></section><section id="fn1859"><p><emphasis>subordynacja</emphasis> (z �ac.) � pos�usze�stwo, wierno�� rozkazom.</p></section><section id="fn1860"><p><emphasis>watah</emphasis> � lu�na grupa lub oddzia� Kozak�w lub Tatar�w.</p></section><section id="fn1861"><p><emphasis>niewywczas</emphasis> � brak odpoczynku i wyg�d.</p></section><section id="fn1862"><p><emphasis>folga</emphasis> � odpoczynek, ulga.</p></section><section id="fn1863"><p><emphasis>rezun</emphasis> (z ukr.) � siepacz, zab�jca.</p></section><section id="fn1864"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn1865"><p><emphasis>spisa</emphasis> � rodzaj w��czni; Kozacy u�ywali najcz�ciej spis kr�tkich, z ostrymi grotami na obu ko�cach.</p></section><section id="fn1866"><p><emphasis>Sta�, obernysia� szyroko, h�uboko</emphasis> (z ukr.) � Sta�, obejrzyj si�, sp�jrz, zapatrz si�, kt�ry posiadasz wiele, R�wny b�dziesz temu, kt�ry nie ma nic, Bo ten sprawia, co wszystkim kieruje, sam B�g mi�o�ciwie, Wszystkie nasze sprawy na swojej szali wa�y sprawiedliwie. Sta�, obejrzyj si�, sp�jrz, zapatrz si�, kt�ry wysoko Umys� wznosisz, m�dro�ci wiesz, szeroko, g��boko.</p></section><section id="fn1867"><p><emphasis>Sta�, obernysia, hla�, zadywysia, kotory wojujesz</emphasis> (�) � zacytowane u�amki wyj�te s� ze wsp�czesnej pie�ni zapisanej w <emphasis>Latopiscu</emphasis>, czyli <emphasis>Kroniczce</emphasis> Joachima Jerlicza. Wydawca przypuszcza, �e pie�� u�o�y� sam Jerlicz, ale niczym przypuszczenia nie popiera. Chocia� z drugiej strony polonizmy, kt�rych si� autor pie�ni dopu�ci�, zdradzaj� jego narodowo��. [przypis autorski]</p></section><section id="fn1868"><p><emphasis>Sta�, obernysia� kierujesz</emphasis> (z ukr.) � Sta�, obejrzyj si�, sp�jrz, zapatrz si�, kt�ry wojujesz, �ukiem, strza�ami, prochem, kulami i mieczem szermujesz, Bo te� rycerze, kawalerowie przedtem bywali, Tym wojowali, od tego� miecza sami umierali! Sta�, obejrzyj si�, sp�jrz, zapatrz si� i zrzu� z serca but�, Odwracaj oka, kt�ry z Potoka idziesz na S�awut�. Niewinne dusze bierzesz za uszy, wolno�� odejmujesz, Kr�la nie znasz, o rady nie dbasz, sam sobie sejmujesz. Hej, walcz ze sob�, nie zapalaj si�, bo ty� regimentarzem, Sam bu�aw� w tym polskim kraju, jak sam chcesz, kierujesz.</p></section><section id="fn1869"><p><emphasis>Loquor latine</emphasis> (�ac.) � w�adam �acin�, m�wi� po �acinie; znajomo�ci� �aciny odr�nia�a si� szlachta od ch�op�w.</p></section><section id="fn1870"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 60 km na po�udnie od Chmielnika.</p></section><section id="fn1871"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn1872"><p><emphasis>simnadciat'</emphasis> (ukr.) � siedemnastu.</p></section><section id="fn1873"><p><emphasis>esau�</emphasis> � oficer kozacki.</p></section><section id="fn1874"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � du�o, wiele.</p></section><section id="fn1875"><p><emphasis>fatigatus</emphasis> (�ac.) � zm�czony.</p></section><section id="fn1876"><p><emphasis>cor, cordis</emphasis> (�ac.) � serce; tu B. lm <emphasis>corda</emphasis>: serca.</p></section><section id="fn1877"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn1878"><p><emphasis>Kisiel, Adam herbu Kisiel</emphasis> (1600�1653) � wojewoda brac�awski i kijowski, pan na Brusi�owie i Huszczy, ostatni prawos�awny senator Rzeczypospolitej, negocjowa� z Kozakami podczas powsta� Pawluka i Chmielnickiego.</p></section><section id="fn1879"><p><emphasis>Polesie</emphasis> � p�n.-wsch. cz�� Ukrainy.</p></section><section id="fn1880"><p><emphasis>Zas�awski-Ostrogski, W�adys�aw Dominik</emphasis> (1618-1656) � ksi���, koniuszy wielki koronny i starosta �ucki, jeden z najbogatszych magnat�w Korony.</p></section><section id="fn1881"><p><emphasis>Owrucz</emphasis> � miasto w p�n. cz�ci Ukrainy, ok. 170 km na p�n. zach�d od Kijowa.</p></section><section id="fn1882"><p><emphasis>hetman litewski</emphasis> � godno�� hetmana wielkiego litewskiego piastowa� w 1648 r. Janusz Kiszka herbu D�browa (1586�1653), a funkcj� hetmana polnego litewskiego pe�ni� Janusz Radziwi�� m�odszy herbu Tr�by (1612�1655).</p></section><section id="fn1883"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr.: kt�ry.</p></section><section id="fn1884"><p><emphasis>przenie��</emphasis> � dzi�: znie��.</p></section><section id="fn1885"><p><emphasis>impediment</emphasis> (z �ac.) � przeszkoda, trudno��.</p></section><section id="fn1886"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn1887"><p><emphasis>przecz</emphasis> (starop.) � dlaczego.</p></section><section id="fn1888"><p><emphasis>Putywl</emphasis> � miasto po�o�one nad rzek� Sejm w p�nocno-wschodniej cz�ci Ukrainy, dwukrotnie oblegane przez wojska Jeremiego Wi�niowieckiego w czasie wojny smole�skiej (1632�1634).</p></section><section id="fn1889"><p><emphasis>Starzec</emphasis> � rzeka na Ukrainie, nad kt�r� rozegra�a si� bitwa pomi�dzy zbuntowanymi Kozakami a wojskami Miko�aja Potockiego i Jeremiego Wi�niowieckiego, kt�rzy dzi�ki temu zwyci�stwu st�umili powstanie Ostranicy (1638).</p></section><section id="fn1890"><p><emphasis>Kumejki</emphasis> � miejscowo�� w centralnej cz�ci Ukrainy, miejsce bitwy, w kt�rej wojska Miko�aja Potockiego i Jeremiego Wi�niowieckiego pokona�y zbuntowanych Kozak�w, k�ad�c kres powstaniu Pawluka (1637).</p></section><section id="fn1891"><p><emphasis>vice-rex</emphasis> (�ac.) � vice-kr�l, zast�puj�cy kr�la, regent, interrex; funkcj� t� pe�ni� tradycyjnie prymas; w 1648 by� nim Maciej �ubie�ski herbu Pomian (1572�1652).</p></section><section id="fn1892"><p><emphasis>Zbara�</emphasis> � miasto w zachodniej cz�ci Ukrainy, ok. 120 km na wsch�d od Lwowa, ok. 15 km na p�n. wsch�d od Tarnopola; w XVII w. rezydencja rodowa ksi���t Zbaraskich.</p></section><section id="fn1893"><p><emphasis>kupi� si�</emphasis> (daw.) � zbiera� si�, skupia� si�.</p></section><section id="fn1894"><p><emphasis>dragonia</emphasis> � wojsko walcz�ce pieszo, a poruszaj�ce si� konno.</p></section><section id="fn1895"><p><emphasis>triarii</emphasis> (�ac.) � �o�nierze trzeciego szeregu, rezerwa.</p></section><section id="fn1896"><p><emphasis>dziewierz</emphasis> (starop.) � szwagier.</p></section><section id="fn1897"><p><emphasis>invidia</emphasis> (�ac.) � zazdro��, zawi��.</p></section><section id="fn1898"><p><emphasis>Bo�e, Bo�e, odwr�� ten kielich</emphasis> � nawi�zanie do s��w Jezusa Chrystusa, wypowiedzianych w modlitwie przed ukrzy�owaniem: �Ojcze, je�li chcesz, zabierz ode Mnie ten kielich! Jednak nie moja wola, lecz Twoja niech si� stanie!� (�k 22, 42).</p></section><section id="fn1899"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � tu: bardzo.</p></section><section id="fn1900"><p><emphasis>Karol Ferdynand Waza</emphasis> (1613�1655) � ksi���, syn kr�la Zygmunta III Wazy (1566�1632), biskup wroc�awski i p�ocki, kandydat do tronu polskiego w 1648 r., po �mierci Jeremiego Wi�niowieckiego opiekun jego syna, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego, przysz�ego kr�la Polski.</p></section><section id="fn1901"><p><emphasis>infu�a</emphasis> � nakrycie g�owy biskupa.</p></section><section id="fn1902"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 60 km na po�udnie od Chmielnika.</p></section><section id="fn1903"><p><emphasis>z Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Tatarami.</p></section><section id="fn1904"><p><emphasis>Po�onne</emphasis> � miasto w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 70 km na p�n. zach�d od Chmielnika.</p></section><section id="fn1905"><p><emphasis>Konstantyn�w</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Starokonstantyniw</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zachodniej cz�ci Ukrainy, za�o�one w XVI w. przez magnat�w Ostrogskich, twierdza obronna przeciw najazdom tatarskim.</p></section><section id="fn1906"><p><emphasis>Konstantyn�w</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Starokonstantyniw</emphasis>) � miasto w �rodkowo-zachodniej cz�ci Ukrainy, za�o�one w XVI w. przez magnat�w Ostrogskich, twierdza obronna przeciw najazdom tatarskim.</p></section><section id="fn1907"><p><emphasis>Po�onne</emphasis> � miasto w centralnej cz�ci Ukrainy, ok. 70 km na p�n. zach�d od Chmielnika.</p></section><section id="fn1908"><p><emphasis>Zas�awski-Ostrogski, W�adys�aw Dominik</emphasis> (1618-1656) � ksi���, koniuszy wielki koronny i starosta �ucki, jeden z najbogatszych magnat�w Korony.</p></section><section id="fn1909"><p><emphasis>si�a</emphasis> (starop.) � wiele.</p></section><section id="fn1910"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma B. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn1911"><p><emphasis>dragonia</emphasis> � wojsko walcz�ce pieszo, a poruszaj�ce si� konno.</p></section><section id="fn1912"><p><emphasis>barwa</emphasis> � tu: mundur.</p></section><section id="fn1913"><p><emphasis>kolet</emphasis> (z fr. <emphasis>collet</emphasis>: ko�nierz) � str�j wojskowy ze sk�ry �osia lub wo�u.</p></section><section id="fn1914"><p><emphasis>jednostajne</emphasis> (starop.) � jednolite, takie same.</p></section><section id="fn1915"><p><emphasis>Halt</emphasis> (niem.) � sta�.</p></section><section id="fn1916"><p><emphasis>Vorw�rts</emphasis> (niem.) � naprz�d.</p></section><section id="fn1917"><p><emphasis>z Tatary</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: z Tatarami.</p></section><section id="fn1918"><p><emphasis>hadko</emphasis> (z bia�orus.) � przykro, obrzydliwie.</p></section><section id="fn1919"><p><emphasis>kontrowa�</emphasis> (z �ac.) � sprzeciwia� si�.</p></section><section id="fn1920"><p><emphasis>Pferd</emphasis> (niem.) � ko�.</p></section><section id="fn1921"><p><emphasis>Zbrucz</emphasis> � rzeka w zach. cz�ci Ukrainy, dop�yw Dniepru; w latach 1921�1939 rzeka stanowi�a granic� pa�stwow� mi�dzy Polsk� a Zwi�zkiem Radzieckim.</p></section><section id="fn1922"><p><emphasis>�aszcz Tuczapski, Samuel herbu Prawdzic</emphasis> (1588�1649) � stra�nik wielki koronny, awanturnik, 236 razy skazany na banicj� za najazdy na s�siad�w, u�askawiony za zas�ugi wojenne.</p></section><section id="fn1923"><p><emphasis>wojewoda kijowski</emphasis> � Tyszkiewicz �ohojski, Janusz herbu Leliwa (1590�1649), magnat, polityk, wojewoda kijowski.</p></section><section id="fn1924"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn1925"><p><emphasis>czer�</emphasis> � tu: ch�opstwo.</p></section><section id="fn1926"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 60 km na po�udnie od Chmielnika.</p></section><section id="fn1927"><p><emphasis>Sed iam nox humida� Incipiam</emphasis> (�ac.) � tymczasem ju� noc wilgotna zasnuwa niebo i spadaj�ce gwiazdy namawiaj� do sn�w, ale je�li tak wielka ch�� pozna� nasze przygody, zaczynam (cytat z <emphasis>Eneidy</emphasis> Wergiliusza; t�um. W.L.).</p></section><section id="fn1928"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn1929"><p><emphasis>arcana</emphasis> (�ac.) � tajemnice, sekrety.</p></section><section id="fn1930"><p><emphasis>dywulgowa�</emphasis> (z �ac.) � obja�ni�, rozg�osi�.</p></section><section id="fn1931"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn1932"><p><emphasis>piernacz</emphasis> � bu�awa pu�kownikowska kozacka, kt�ra zast�powa�a mi�dzy Kozakami list �elazny, czyli dawa�a okazicielowi prawo swobodnego przejazdu i nietykalno��.</p></section><section id="fn1933"><p><emphasis>Ni�owi</emphasis> � Kozacy z Ni�u; <emphasis>Ni�</emphasis> a. <emphasis>Zaporo�e</emphasis> � kraina poni�ej poroh�w Dniepru, zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn1934"><p><emphasis>ditki</emphasis> (ukr.) � dzieci.</p></section><section id="fn1935"><p><emphasis>�o�nierz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: �o�nierzy.</p></section><section id="fn1936"><p><emphasis>sobaka</emphasis> (ukr.) � pies.</p></section><section id="fn1937"><p><emphasis>konserwowa�</emphasis> (z �ac.) � zachowywa�, zostawia�.</p></section><section id="fn1938"><p><emphasis>consuetudo altera natura</emphasis> (�ac.) � przywzyczajenie jest drug� natur�.</p></section><section id="fn1939"><p><emphasis>S�ucz</emphasis> � rzeka w p�n.-zach. cz�ci Ukrainy, w dorzeczu Dniepru.</p></section><section id="fn1940"><p><emphasis>spisa</emphasis> � rodzaj w��czni; Kozacy u�ywali najcz�ciej spis kr�tkich, z ostrymi grotami na obu ko�cach.</p></section><section id="fn1941"><p><emphasis>samopa�</emphasis> � prymitywna bro� palna, u�ywana przez Kozak�w w XVI i XVII w.</p></section><section id="fn1942"><p><emphasis>nosacizna</emphasis> � choroba byd�a.</p></section><section id="fn1943"><p><emphasis>Pater noster qui es in coelis</emphasis> (�ac.) � Ojcze nasz, kt�ry� jest w niebie.</p></section><section id="fn1944"><p><emphasis>Sanctificetur nomen Tuum</emphasis> (�ac.) � �wi�� si� imi� Twoje.</p></section><section id="fn1945"><p><emphasis>Adveniat regnum Tuum</emphasis> (�ac.) � przyjd� kr�lestwo Twoje.</p></section><section id="fn1946"><p><emphasis>Fiat voluntas Tua</emphasis> (�ac.) � b�d� wola Twoja.</p></section><section id="fn1947"><p><emphasis>m�ob�jczy</emphasis> (daw.) � zab�jczy, morderczy.</p></section><section id="fn1948"><p><emphasis>teatrum</emphasis> (�ac.) � teatr, przedstawienie.</p></section><section id="fn1949"><p><emphasis>mi�sopust</emphasis> (daw.) � ostatki, huczna zabawa ludowa na koniec karnawa�u.</p></section><section id="fn1950"><p><emphasis>pad�o</emphasis> (daw.) � trup, �cierwo.</p></section><section id="fn1951"><p><emphasis>synowica</emphasis> (daw.) � bratanica.</p></section><section id="fn1952"><p><emphasis>Braty ridnyje, spasajte</emphasis> (ukr.) � bracia kochani, ratujcie.</p></section><section id="fn1953"><p><emphasis>inflancki</emphasis> � pochodz�cy z Inflant; <emphasis>Inflanty</emphasis> (hist.) � kraina po�o�ona na p�noc od Litwy, na terenie dzisiejszej �otwy i Estonii, zamieszkana przez potomk�w plemion ba�tyckich i ugrofi�skich, o kulturze z silnymi wp�ywami niemieckimi i szwedzkimi.</p></section><section id="fn1954"><p><emphasis>Pohybnesz</emphasis> (ukr.) � zginiesz.</p></section><section id="fn1955"><p><emphasis>bator�wka</emphasis> � szabla husarska, rozpowszechniona w polskim wojsku za czas�w Stefana Batorego; takie szable cz�sto by�y zdobione podobizn� lub imieniem tego w�adcy. </p></section><section id="fn1956"><p><emphasis>pisanej</emphasis> � tu: zdobionej.</p></section><section id="fn1957"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � przyw�dca oddzia�u wolnych Kozak�w lub herszt bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn1958"><p><emphasis>Puskaj</emphasis> (ukr.) � pu��.</p></section><section id="fn1959"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: zbrojny, Kozak.</p></section><section id="fn1960"><p><emphasis>odzier�y�</emphasis> (daw.) � utrzyma�.</p></section><section id="fn1961"><p><emphasis>Krzywonos, Maksym</emphasis> (ukr. <emphasis>Krywonis</emphasis>, zm. 1648) � jeden z przyw�dc�w powstania Chmielnickiego, bra� udzia� w bitwach pod Korsuniem i pod Pi�awcami, zdoby� Bar, Krzemieniec i Po�onne oraz Wysoki Zamek we Lwowie, gdzie zmar� kilka dni po bitwie.</p></section><section id="fn1962"><p><emphasis>wata�ka</emphasis> � przyw�dca oddzia�u wolnych Kozak�w lub herszt bandy rozb�jnik�w.</p></section><section id="fn1963"><p><emphasis>Ni�owi</emphasis> � Kozacy z Ni�u; <emphasis>Ni�</emphasis> a. <emphasis>Zaporo�e</emphasis> � kraina poni�ej poroh�w Dniepru, zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn1964"><p><emphasis>Ni�owcy</emphasis> � wolni Kozacy z Ni�u, tj. z Zaporo�a.</p></section><section id="fn1965"><p><emphasis>hajdamaka</emphasis> (z tur.) � buntownik, rozb�jnik, uczestnik kt�rego� z powsta� ch�opskich na Ukrainie w latach 1730�1770; tu: Kozak.</p></section><section id="fn1966"><p><emphasis>justycja</emphasis> (z �ac.) � sprawiedliwo��.</p></section><section id="fn1967"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: zbrojny, Kozak.</p></section><section id="fn1968"><p><emphasis>mogi�a</emphasis> � tu: wzg�rze, kopiec.</p></section><section id="fn1969"><p><emphasis>pohybel</emphasis> (ukr.) � zguba, �mier�.</p></section><section id="fn1970"><p><emphasis>esau�</emphasis> � oficer kozacki.</p></section><section id="fn1971"><p><emphasis>lubo</emphasis> (daw.) � chocia�.</p></section><section id="fn1972"><p><emphasis>wyre�em</emphasis> (ukr.) � wytniemy, wymordujemy.</p></section><section id="fn1973"><p><emphasis>Ulisses</emphasis> a. <emphasis>Odyseusz</emphasis> � bohater <emphasis>Iliady</emphasis> i <emphasis>Odysei</emphasis> Homera, s�ynny ze sprytu, w czasie wojny troja�skiej i d�ugiej podr�y powrotnej wielokrotnie podst�pem ratowa� si� z opresji, by� te� pomys�odawc� konia troja�skiego, dzi�ki kt�remu Grecy zwyci�yli Troja�czyk�w.</p></section><section id="fn1974"><p><emphasis>Achilles</emphasis> � bohater <emphasis>Iliady</emphasis> Homera, syn kr�la Peleusa i nimfy Tetydy, najdzielniejszy wojownik grecki, zgin�� ugodzony strza�� w pi�t�.</p></section><section id="fn1975"><p><emphasis>Aleksander Macedo�ski</emphasis> a. <emphasis>Aleksander Wielki</emphasis> (356�323 p.n.e.) � kr�l Macedonii, wybitny w�dz, dzi�ki swoim podbojom utworzy� ogromne imperium, kt�re rozpad�o si� po jego �mierci.</p></section><section id="fn1976"><p><emphasis>lafa</emphasis> (starop.) � �o�d.</p></section><section id="fn1977"><p><emphasis>modestia</emphasis> (�ac.) � skromno��.</p></section><section id="fn1978"><p><emphasis>Tyszkiewicz �ohojski, Janusz herbu Leliwa</emphasis> (1590�1649) � magnat, polityk, wojewoda kijowski.</p></section><section id="fn1979"><p><emphasis>mo�ojec</emphasis> (ukr.) � m�ody, dzielny m�czyzna, zuch; tu: zbrojny, Kozak.</p></section><section id="fn1980"><p><emphasis>spero</emphasis> (�ac.) � mam nadziej�.</p></section><section id="fn1981"><p><emphasis>abominacja</emphasis> (z �ac.) � obrzydzenie, wstr�t.</p></section><section id="fn1982"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 60 km na po�udnie od Chmielnika.</p></section><section id="fn1983"><p><emphasis>quo modo</emphasis> (�ac.) � w jaki spos�b.</p></section><section id="fn1984"><p><emphasis>lacrimis</emphasis> (�ac.) � �zami.</p></section><section id="fn1985"><p><emphasis>respons</emphasis> (z �ac.) � odpowied�.</p></section><section id="fn1986"><p><emphasis>ergo</emphasis> (�ac.) � wi�c.</p></section><section id="fn1987"><p><emphasis>summa facit</emphasis> (�ac.) � daje w sumie.</p></section><section id="fn1988"><p><emphasis>krwie</emphasis> � dzi� popr. forma D. lp: krwi.</p></section><section id="fn1989"><p><emphasis>iuro</emphasis> (�ac.) � przysi�gam.</p></section><section id="fn1990"><p><emphasis>kt�ren</emphasis> � dzi� popr.: kt�ry.</p></section><section id="fn1991"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn1992"><p><emphasis>nemine excepto</emphasis> (�ac.) � bez wyj�tku.</p></section><section id="fn1993"><p><emphasis>element�w</emphasis> � tu: �ywio��w, pogody.</p></section><section id="fn1994"><p><emphasis>�o�nierz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: �o�nierzy.</p></section><section id="fn1995"><p><emphasis>repeto</emphasis> (�ac.) � powtarzam.</p></section><section id="fn1996"><p><emphasis>conspectus</emphasis> (�ac.) � widok.</p></section><section id="fn1997"><p><emphasis>legitime natos</emphasis> (�ac.) � legalnych, urodzonych w legalnym zwi�zku.</p></section><section id="fn1998"><p><emphasis>Herkules</emphasis> a. <emphasis>Herakles</emphasis> (mit. gr.) � heros, mityczny si�acz; tu: si�acz, tj. Podbipi�ta.</p></section><section id="fn1999"><p><emphasis>Ni�owcy</emphasis> � wolni Kozacy z Ni�u, tj. z Zaporo�a.</p></section><section id="fn2000"><p><emphasis>czer�</emphasis> � ch�opstwo.</p></section><section id="fn2001"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn2002"><p><emphasis>lubo</emphasis> (starop.) � chocia�.</p></section><section id="fn2003"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 60 km na po�udnie od Chmielnika.</p></section><section id="fn2004"><p><emphasis>Zas�aw</emphasis> � miasto w zach. cz�ci Ukrainy, ok. 40 km na p�n. zach�d od Konstantynowa, ok. 40 km na zach�d od Po�onnego.</p></section><section id="fn2005"><p><emphasis>Tarnopol</emphasis> � miasto w zachodniej cz�ci Ukrainy, ok. 110 km na wsch�d od Lwowa.</p></section><section id="fn2006"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn2007"><p><emphasis>cekhauz</emphasis> (z niem.) � arsena�, zbrojownia.</p></section><section id="fn2008"><p><emphasis>przygotowywa</emphasis> � dzi� popr. forma 3 os. lp cz.ter.: przygotowuje.</p></section><section id="fn2009"><p><emphasis>Kisiel, Adam herbu Kisiel</emphasis> (1600�1653) � wojewoda brac�awski i kijowski, pan na Brusi�owie i Huszczy, ostatni prawos�awny senator Rzeczypospolitej, negocjowa� z Kozakami podczas powsta� Pawluka i Chmielnickiego.</p></section><section id="fn2010"><p><emphasis>b�ahocze�ciwy</emphasis> (z ukr.) � pobo�ny, prawowierny; prawos�awny.</p></section><section id="fn2011"><p><emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn2012"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn2013"><p><emphasis>ordynans</emphasis> (z �ac.) � rozkaz.</p></section><section id="fn2014"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 60 km na po�udnie od Chmielnika.</p></section><section id="fn2015"><p><emphasis>czajka</emphasis> � wios�owo-�aglowa, pe�nomorska ��d� kozacka.</p></section><section id="fn2016"><p><emphasis>popsowa�</emphasis> (daw.) � popsu�.</p></section><section id="fn2017"><p><emphasis>czehry�cy</emphasis> � tu: mieszka�cy Czehryna; <emphasis>Czehryn</emphasis> a. <emphasis>Czehry�</emphasis> (ukr. <emphasis>Czyhyryn</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie, po�o�one nad Ta�min�, dop�ywem �rodkowego Dniepru, jedna z najdalej wysuni�tych twierdz Rzeczypospolitej.</p></section><section id="fn2018"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn2019"><p><emphasis>kredens</emphasis> � naczynia, tj. kubki, kielichy, talerze, misy, cz�sto bardzo bogato zdobione.</p></section><section id="fn2020"><p><emphasis>Kudak</emphasis> (nazwa z tur.) � twierdza nad brzegiem Dniepru, zbudowana w 1635 r. z inicjatywy hetmana Stanis�awa Koniecpolskiego, nazywana �kluczem do Zaporo�a�, dzi� w granicach miasta Dniepropietrowska.</p></section><section id="fn2021"><p><emphasis>lupus insatiabilis</emphasis> (�ac.) � wilk nienasycony.</p></section><section id="fn2022"><p><emphasis>Czerkasy</emphasis> � miasto na prawym brzegu �rodkowego Dniepru, po�o�one ok. 200 km na p�d. wsch�d od Kijowa.</p></section><section id="fn2023"><p><emphasis>konfidencja</emphasis> (�ac.) � zaufanie, za�y�o��.</p></section><section id="fn2024"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn2025"><p><emphasis>aegrotum et inarmem</emphasis> (�ac.) � chorego i nieuzbrojonego.</p></section><section id="fn2026"><p><emphasis>Ni�owi</emphasis> � Kozacy z Ni�u; <emphasis>Ni�</emphasis> a. <emphasis>Zaporo�e</emphasis> � kraina poni�ej poroh�w Dniepru, zamieszkana przez spo�eczno�� Kozak�w zaporoskich.</p></section><section id="fn2027"><p><emphasis>kontempt</emphasis> (z �ac.) � wzgarda, lekcewa�enie.</p></section><section id="fn2028"><p><emphasis>rab</emphasis> (daw.) � niewolnik, s�uga.</p></section><section id="fn2029"><p><emphasis>w�dy�</emphasis> (daw.) � przecie�.</p></section><section id="fn2030"><p><emphasis>Zbara�</emphasis> � miasto w zach. cz�ci Ukrainy, ok. 20 km na p�n. wsch�d od Tarnopola.</p></section><section id="fn2031"><p><emphasis>ordynans</emphasis> (z �ac.) � rozkaz.</p></section><section id="fn2032"><p><emphasis>Sicz Zaporoska</emphasis> � w�drowna stolica Kozak�w Zaporoskich, ob�z warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru.</p></section><section id="fn2033"><p><emphasis>Jampol</emphasis> (w obwodzie chmielnickim) � miasto (dzi� miasteczko) w zach. cz�ci Ukrainy, w po�owie drogi z Zas�awia do Zbara�a.</p></section><section id="fn2034"><p><emphasis>spy�a</emphasis> (daw.) � jedzenie.</p></section><section id="fn2035"><p><emphasis>Kisiel, Adam herbu Kisiel</emphasis> (1600�1653) � wojewoda brac�awski i kijowski, pan na Brusi�owie i Huszczy, ostatni prawos�awny senator Rzeczypospolitej, negocjowa� z Kozakami podczas powsta� Pawluka i Chmielnickiego.</p></section><section id="fn2036"><p><emphasis>konwokacja</emphasis> � sejm konwokacyjny, zjazd szlachty, ustalaj�cy termin i spos�b wyboru kr�la.</p></section><section id="fn2037"><p><emphasis>Korsu�</emphasis> (dzi� ukr.: <emphasis>Korsu�-Szewczenkiwskij</emphasis>) � miasto na �rodkowej Ukrainie nad rzek� Ro�, w �redniowieczu zamek w�adc�w kijowskich, w XVII w. rezydencja Wi�niowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyci�yli wojska polskie.</p></section><section id="fn2038"><p><emphasis>Dzikie Pola</emphasis> � stepowa kraina nad dolnym Dnieprem, w XVII w. prawie niezamieszkana, schronienie dla Kozak�w, zbieg�w i koczownik�w, pas ziemi niczyjej mi�dzy Rzecz�pospolit� a tatarskim Chanatem Krymskim.</p></section><section id="fn2039"><p><emphasis>w Prusiech</emphasis> � dzi� popr. forma Ms.: w Prusach; <emphasis>Prusy</emphasis> (hist.) � kraina mi�dzy Litw� a dolnym biegiem Wis�y, na terenach dzisiejszej Warmii, Kujaw i Pomorza.</p></section><section id="fn2040"><p><emphasis>Inflanty</emphasis> (hist.) � kraina po�o�ona na p�noc od Litwy, na terenie dzisiejszej �otwy i Estonii, zamieszkana przez potomk�w plemion ba�tyckich i ugrofi�skich, o kulturze z silnymi wp�ywami niemieckimi i szwedzkimi.</p></section><section id="fn2041"><p><emphasis>Zas�awski-Ostrogski, W�adys�aw Dominik</emphasis> (1618�1656) � ksi���, koniuszy wielki koronny i starosta �ucki, jeden z najbogatszych magnat�w Korony.</p></section><section id="fn2042"><p><emphasis>kwarta</emphasis> � wojska kwarciane, sta�e, zaci�ne si�y zbrojne, utrzymywane przez kr�la od ko�ca XVI w.</p></section><section id="fn2043"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn2044"><p><emphasis>Karol Ferdynand Waza</emphasis> (1613�1655) � ksi���, syn kr�la Zygmunta III Wazy (1566�1632), biskup wroc�awski i p�ocki, kandydat do tronu polskiego w 1648 r., po �mierci Jeremiego Wi�niowieckiego opiekun jego syna, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego, przysz�ego kr�la Polski.</p></section><section id="fn2045"><p><emphasis>Gajusz Mariusz</emphasis> (156�86 p.n.e.) � rzymski w�dz i m�� stanu, zwany przez Plutarcha trzecim za�o�ycielem Rzymu, reformator armii rzymskiej, zwyci�zca wielu wojen, wuj Juliusza Cezara (100�44 p.n.e.).</p></section><section id="fn2046"><p><emphasis>Gnejusz Marcjusz Koriolan</emphasis> (V�IV w. p.n.e.) � w�dz rzymski, zwyci�zca spod Corioli, zaanga�owany w sp�r polityczny sprzymierzy� si� z wrogami i zaatakowa� Rzym.</p></section><section id="fn2047"><p><emphasis>Lucjusz Sergiusz Katylina</emphasis> (109�62 p.n.e.) � rzymski polityk, przyw�dca spisku, kt�ry zako�czy� si� wojn� domow�.</p></section><section id="fn2048"><p><emphasis>emulacja</emphasis> (z �ac.) � rywalizacja.</p></section><section id="fn2049"><p><emphasis>do gard�a</emphasis> � do �mierci.</p></section><section id="fn2050"><p><emphasis>pospolitacy</emphasis> � szlachcice z pospolitego ruszenia.</p></section><section id="fn2051"><p><emphasis>jedle</emphasis> � dzi�: jadle, jedzeniu.</p></section><section id="fn2052"><p><emphasis>misiurka</emphasis> � he�m z os�on� karku, wykonan� z plecionki kolczej (z k�ek metalowych).</p></section><section id="fn2053"><p><emphasis>barwa</emphasis> � umundurowanie lub element stroju, �wiadcz�cy o przynale�no�ci nosz�cego.</p></section><section id="fn2054"><p><emphasis>pajuk</emphasis> (daw.) � cz�onek s�u�by lub stra�y przybocznej; lokaj.</p></section><section id="fn2055"><p><emphasis>janczarzy</emphasis> a. <emphasis>janczarowie</emphasis> (z tur.) � piechota turecka.</p></section><section id="fn2056"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: towarzyszy; <emphasis>towarzysz</emphasis> � tu: rycerz, szlachcic.</p></section><section id="fn2057"><p><emphasis>kolet</emphasis> (z fr. <emphasis>collet</emphasis>: ko�nierz) � str�j wojskowy ze sk�ry �osia lub wo�u.</p></section><section id="fn2058"><p><emphasis>dragon</emphasis> � �o�nierz walcz�cy pieszo, a poruszaj�cy si� konno.</p></section><section id="fn2059"><p><emphasis>kapuza</emphasis> (z �ac. <emphasis>caput</emphasis>: g�owa) � futrzana czapka-uszanka.</p></section><section id="fn2060"><p><emphasis>ko�pak</emphasis> � wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem.</p></section><section id="fn2061"><p><emphasis>altembas</emphasis> � kosztowna tkanina z wypuk�ymi wzorami, przetykana z�otymi ni�mi, rodzaj brokatu aksamitnego.</p></section><section id="fn2062"><p><emphasis>element�w</emphasis> (z �ac.) � �ywio��w.</p></section><section id="fn2063"><p><emphasis>orbis terrarum</emphasis> (�ac.) � ziemia.</p></section><section id="fn2064"><p><emphasis>nad hetmany</emphasis> � dzi� popr. forma N. lm: nad hetmanami.</p></section><section id="fn2065"><p><emphasis>gaudeamus</emphasis> (�ac.) � cieszmy si�.</p></section><section id="fn2066"><p><emphasis>moderunek</emphasis> (daw.) � ekwipunek, wyposa�enie.</p></section><section id="fn2067"><p><emphasis>larendogra</emphasis> (fr. <emphasis>L'eau de la reine d'Hongrie</emphasis>: Woda Kr�lowej W�gierskiej) � nalewka tymiankowo-rozmarynowa, �wczesny odpowiednik wody kolo�skiej.</p></section><section id="fn2068"><p><emphasis>eksperiencja</emphasis> (z �ac.) � do�wiadczenie.</p></section><section id="fn2069"><p><emphasis>muscas</emphasis> (�ac.) � muchy.</p></section><section id="fn2070"><p><emphasis>ab ovo</emphasis> (�ac., dos�.: od jaja) � od pocz�tku.</p></section><section id="fn2071"><p><emphasis>Galata</emphasis> � dzi� dzielnica Stambu�u, po�o�ona po europejskiej stronie cie�niny Bosfor, dawniej osobne miasto tureckie.</p></section><section id="fn2072"><p><emphasis>towarzysz�w</emphasis> � dzi� popr. forma D. lm: towarzyszy.</p></section><section id="fn2073"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 60 km na po�udnie od Chmielnika.</p></section><section id="fn2074"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn2075"><p><emphasis>kusztyk</emphasis> a. <emphasis>kulawka</emphasis> � kieliszek bez n�ki, z kt�rego trzeba wypi� od razu ca�� zawarto��.</p></section><section id="fn2076"><p><emphasis>anta�ek</emphasis> � beczu�ka, bary�eczka.</p></section><section id="fn2077"><p><emphasis>w Turczech</emphasis> � dzi�: w Turcji.</p></section><section id="fn2078"><p><emphasis>wiktoria</emphasis> (z �ac.) � zwyci�stwo.</p></section><section id="fn2079"><p><emphasis>pedogra</emphasis> a. <emphasis>podagra</emphasis> � artretyzm, zapalenie stawu paliczkowego w du�ym palcu u nogi.</p></section><section id="fn2080"><p><emphasis>konfident</emphasis> (z �ac.) � zaufany, wys�uchuj�cy zwierze�.</p></section><section id="fn2081"><p><emphasis>Non mihi, non mihi, sed nomini Tuo da gloriam</emphasis> (�ac.) � nie mnie, nie mnie, ale imieniu Twemu daj chwa��.</p></section><section id="fn2082"><p><emphasis>Kisiel, Adam herbu Kisiel</emphasis> (1600�1653) � wojewoda brac�awski i kijowski, pan na Brusi�owie i Huszczy, ostatni prawos�awny senator Rzeczypospolitej, negocjowa� z Kozakami podczas powsta� Pawluka i Chmielnickiego.</p></section><section id="fn2083"><p><emphasis>osi�dzie</emphasis> � dzi�: osi�dzie.</p></section><section id="fn2084"><p><emphasis>�ubnie</emphasis> � miasto na Po�tawszczy�nie, na �r.-wsch. Ukrainie, rezydencja ksi���t Wi�niowieckich.</p></section><section id="fn2085"><p><emphasis>Gradyw</emphasis> � jeden z przydomk�w Marsa, <emphasis>gradivus</emphasis> (�ac.) � krocz�cy na przedzie, tj. pierwszy w boju.</p></section><section id="fn2086"><p><emphasis>suprema lex</emphasis> (�ac.) � najwy�sze prawo.</p></section><section id="fn2087"><p><emphasis>jasyr</emphasis> � niewola tatarska.</p></section><section id="fn2088"><p><emphasis>zbawion</emphasis> � dzi�: pozbawiony.</p></section><section id="fn2089"><p><emphasis>Karol Ferdynand Waza</emphasis> (1613�1655) � ksi���, syn kr�la Zygmunta III Wazy (1566�1632), biskup wroc�awski i p�ocki, kandydat do tronu polskiego w 1648 r., po �mierci Jeremiego Wi�niowieckiego opiekun jego syna, Micha�a Korybuta Wi�niowieckiego, przysz�ego kr�la Polski.</p></section><section id="fn2090"><p><emphasis>Koniecpolski, Potocki, Firlej, Zamojski lub Lubomirski</emphasis> � nazwiska najmo�niejszych polskich rod�w magnackich.</p></section><section id="fn2091"><p><emphasis>gwoli</emphasis> (starop.) � z powodu.</p></section><section id="fn2092"><p><emphasis>zali</emphasis> (starop.) � czy.</p></section><section id="fn2093"><p><emphasis>Chocim</emphasis> (ukr. <emphasis>Chotyn</emphasis>) � miasto i twierdza nad Dniestrem, w�wczas na granicy z podporz�dkowan� Turkom Mo�dawi�, dzi� w p�d.-zach. cz�ci Ukrainy; <emphasis>bitwa pod Chocimiem</emphasis> (1621) � taktyczne zwyci�stwo wojsk polsko-litewsko-kozackich nad armi� tureck�.</p></section><section id="fn2094"><p><emphasis>parrycyda</emphasis> (z �ac.) � bratob�jca.</p></section><section id="fn2095"><p><emphasis>Jastrz�biec</emphasis> � herb rodziny Skrzetuskich.</p></section><section id="fn2096"><p><emphasis>Crescite et multiplicamini</emphasis> (�ac.) � ro�nijcie i rozmna�ajcie si�.</p></section><section id="fn2097"><p><emphasis>Bar</emphasis> � miasto i twierdza w �rodkowo-zach. cz�ci Ukrainy, po�o�one nad rzek� R�w, ok. 60 km na po�udnie od Chmielnika.</p></section></body></FictionBook>