W Ty�cu, w gospodzie �Pod Lutym[2] Turem[3]�, nale��cej do opactwa, siedzia�o kilku ludzi, s�uchaj�c opowiadania wojaka bywalca, kt�ry z dalekich stron przybywszy, prawi� im o przygodach, jakich na wojnie i w czasie podr�y dozna�. Cz�ek by� brodaty, w sile wieku, pleczysty, prawie ogromny, ale wychud�y; w�osy nosi� uj�te w p�tlik, czyli w siatk� naszywan� paciorkami; na sobie mia� sk�rzany kubrak z pr�gami wyci�ni�tymi przez pancerz, na nim pas, ca�y z miedzianych klamr; za pasem n� w rogowej pochwie, przy boku za� kr�tki kord[4]podr�ny.
Tu� przy nim za sto�em siedzia� m�odzie�czyk o d�ugich w�osach i weso�ym spojrzeniu, widocznie jego towarzysz lub mo�e giermek, bo przybrany tak�e po podr�nemu, w taki sam powyciskany od zbroicy sk�rzany kubrak. Reszt� towarzystwa stanowi�o dw�ch ziemian[5]z okolic Krakowa i trzech mieszczan w czerwonych sk�adanych czapkach, kt�rych cienkie ko�ce zwiesza�y si� im z boku a� na �okcie.
Gospodarz Niemiec, w p�owym kapturze z ko�nierzem wycinanym w z�by, la� im z konwi[6] sytne[7] piwo do glinianych st�giewek[8] i nas�uchiwa� ciekawie przyg�d wojennych.
Jeszcze ciekawiej jednak s�uchali mieszczanie. W owych czasach nienawi��, jaka dzieli�a za czas�w �okietkowych[9] miasto od rycerskiego ziemia�stwa, znacznie ju� by�a przygas�a, mieszcza�stwo za� nosi�o g�owy g�rniej ni� w wiekach p�niejszych. Jeszcze ceniono ich gotowo��
Tak wi�c siedzieli teraz i rozmawiali, mrugaj�c od czasu do czasu na gospodarza, aby nape�nia� st�giewki.
� To�cie, szlachetny rycerzu, zwiedzili kawa� �wiata? � rzek� jeden z kupc�w.
� Niewielu z tych, kt�rzy teraz ze wszystkich stron �ci�gaj� do Krakowa, widzia�o tyle � odpowiedzia� przyby�y rycerz.
� A niema�o ich �ci�gnie � m�wi� dalej mieszczanin. � Wielkie gody[12] i wielka szcz�liwo�� dla Kr�lestwa! Prawi�[13] te�, i to pewna, �e kr�l kaza� ca�� �o�nic� kr�lowej z�otog�owem szytym per�ami wys�a� i taki� baldachim nad ni� uczyni�. Zabawy b�d� i gonitwy w szrankach[14], jakich �wiat dot�d nie widzia�.
� Kumotrze[15] Gamroth, nie przerywajcie rycerzowi � rzek� drugi kupiec.
� Nie przerywam ja, kmotrze Eyertreter, tylko tak my�l�, �e i on rad[16] b�dzie wiedzia�, co prawi�, bo pewnie sam do Krakowa jedzie. Nie wr�cim i tak dzi� do miasta, gdy� bramy przedtem zamkn�, a w nocy gad[17], kt�ry si� w wi�rach rodzi, spa� nie daje, wi�c mamy czas na wszystko.
� A wy na jedno s�owo odpowiadacie dwadzie�cia. Starzejecie si�, kmotrze Gamroth!
� Ale sztuk� wilgotnego sukna pod jedn� pach� jeszcze d�wign�.
� O wa! takiego, co si� przez nie �wieci jak przez sito.
Lecz dalsz� sprzeczk� przerwa� podr�ny wojak, kt�ry rzek�:
� Pewnie, �e w Krakowie ostan�, bom s�ysza� o gonitwach i rad[18] w szrankach[19] si�y mojej popr�buj� � a i ten m�j bratanek tak�e, kt�ry cho� m�ody jest i go�ow�s, niejeden ju� pancerz widzia� na ziemi.
Go�cie spojrzeli na m�odzie�ca, kt�ry u�miechn�� si� weso�o i za�o�ywszy r�koma d�ugie w�osy za uszy podni�s� nast�pnie do ust naczynie z piwem.
Stary za� rycerz doda�:
� Wreszcie, cho�by�my chcieli wraca�, to nie mamy dok�d.
� Jak�e to? � zapyta� jeden ze szlachty. � Sk�d jeste�cie i jako was zowi�[20]?
� Ja zowi� si� Ma�ko z Bogda�ca, a ten tu wyrostek, syn mego rodzonego[21], wo�a si� Zbyszko. Herbu jeste�my T�pa Podkowa[22], a zawo�ania[23] Grady!
� Gdzie�e jest wasz Bogdaniec?
� Ba! lepiej pytajcie, panie bracie, gdzie by�, bo go ju� nie ma. Hej, jeszcze za czas�w wojny Grzymalitczyk�w z Na��czami[24] spalili nam do cna nasz Bogdaniec, tak �e jeno dom stary osta�, a co by�o, pobrali, s�u�ebni zasie[25] uciekli. Zosta�a go�a ziemia, bo i kmiecie[26], co byli w s�siedztwie, poszli dalej w puszcz�. Odbudowali�my z bratem, ojcem tego oto wyrostka, ale nast�pnego roku woda nam pobra�a. Potem brat umar�, a jak umar�, osta�em sam z sierot�. My�la�em tedy: nie usiedz�! A prawili pod on czas o wojnie i o tym, �e Ja�ko z Ole�nicy[27], kt�rego kr�l W�adys�aw po Miko�aju z Moskorzowa do Wilna wys�a�, szuka skrz�tnie w Polsce rycerzy. Znaj�c ja wi�c godnego opata[28] i krewniaka naszego, Janka z Tulczy, zastawi�em mu ziemi�, a za pieni�dze kupi�em zbroiczk�, konie � opatrzy�em si�[29] jako zwykle na wojenn� wypraw�; ch�opca, co mu by�o dwana�cie lat, wsadzi�em na podjezdka[30] i haj! do Ja�ka z Ole�nicy.
� Z wyrostkiem?
� Nie by� ci on w�wczas nawet wyrostkiem, ale krzepkie to by�o od ma�ego. Bywa�o, w dwunastym roku oprze kusz� o ziemi�, przyci�nie brzuchem i tak korb� zakr�ci, �e i �aden z Angielczyk�w, kt�ryche�my pod Wilnem widzieli, lepiej nie naci�gnie.
� Taki� by� mocny?
� He�m za mn� nosi�, a jak mu przesz�o trzyna�cie zim, to i paw�[31].
� Ju� to wojny wam tam nie brak�o.
� Za przyczyn� Witoldow�[32]. Siedzia�o ksi���[33] u Krzy�ak�w i co roku wyprawy na Litw� pod Wilno czynili. Szed� z nimi r�ny nar�d: Niemcy, Francuzy, Angielczykowie do �uk�w najprzedniejsi[34], Czechy, Szwajcary i Burgundy[35]. Lasy przesiekli, zamki po drodze stawiali i w ko�cu okrutnie Litw� ogniem i mieczem pogn�bili, tak �e ca�y nar�d, kt�ry t� ziemi� zamieszkuje, chcia� ju� j� porzuci� i szuka� innej, cho�by na kraju �wiata, cho�by mi�dzy dzie�mi Beliala[36], byle od Niemc�w daleko.
� S�ycha� by�o i tu, �e wszyscy Litwini chcieli p�j�� z dzie�mi i �onami precz, ale�my temu nie wierzyli.
� A ja na to patrzy�. Hej! Gdyby nie Miko�aj z Moskorzowa[37], nie Ja�ko z Ole�nicy, a nie chwal�cy si�, gdyby i nie my, nie by�oby ju� Wilna.
� Wiemy. Zamku�cie nie dali[38].
� A nie dali�my. Pilno tedy[39] zwa�cie, co wam powiem, bom cz�ek s�u�a�y[40] i wojny �wiadom. Starzy jeszcze mawiali: �zajad�a Litwa� � i prawda! Dobrze si� oni potykaj�[41], ale z rycerstwem nie im si� w polu mierzy�. Gdy konie Niemcom w bagnach polgn� albo gdy g�sty las � to co innego.
� Niemcy dobrzy rycerze! � zawo�ali mieszczanie.
� Murem oni ch�op przy ch�opie w �elaznych zbrojach staj� tak okryci, �e ledwie psubratu oczy przez krat� wida�. I �aw� id�. Uderzy, bywa�o, Litwa i rozsypie si� jako piasek, a nie rozsypie si�, to j� mostem po�o�� i roztratuj�. Nie sami te� mi�dzy nimi Niemcy, bo co jest narod�w na �wiecie, to u Krzy�ak�w s�u�y. A chrobre[42] s�! Nieraz pochyli si� rycerz, kopi� przed si� wyci�gnie i sam jeden, jeszcze przed bitw�, w ca�e wojsko bije jako jastrz�b w stado.
� Christ! � zawo�a� Gamroth � kt�rzy te� z nich najlepsi?
� Jak do czego. Do kuszy najlepszy Angielczyk, kt�ren[43] pancerz na wylot strza�� przedzieje[44], a go��bia na sto krok�w utrafi. Czechowie okrutnie toporami siek�. Do dwur�cznego brzeszczota[45] nie masz nad Niemca. Szwajcar rad �elaznym cepem he�my t�ucze, ale najwi�ksi rycerze s� ci, kt�rzy z francuskiej ziemi pochodz�. Taki b�dzie ci si� bi� z konia i piechot�, a przy tym b�dzie ci okrutnie waleczne s�owa gada�, kt�rych wszelako nie wyrozumiesz, bo to jest mowa taka, jakoby� cynowe misy potrz�sa�, chocia� nar�d jest pobo�ny. Przymawiali[46] nam przez Niemc�w, �e pogan i Saracen�w[47] przeciw Krzy�owi bronimy, i obowi�zywali si� dowie�� tego rycerskim pojedynkiem. Ma si� te� takowy s�d bo�y[48] odby� mi�dzy czterema ich i czterema naszymi rycerzami, a zrok[49] naznaczon jest na dworze u Wac�awa, kr�la rzymskiego i czeskiego.[50]
Tu wi�ksza jeszcze ciekawo�� ogarn�a ziemian i kupc�w, tak �e a� powyci�gali szyje ponad kuflami w stron� Ma�ka z Bogda�ca, i nu� pyta�:
� A z naszych kt�rzy s�? M�wcie �ywo!
Ma�ko za� podni�s� naczynie do ust, napi� si� i odrzek�:
� Ej, nie b�jcie si� o nich. Jest Jan z W�oszczowy, kasztelan [51]dobrzy�ski, jest Miko�aj z Waszmuntowa, jest Ja�ko ze Zdakowa i Jarosz z Czechowa: wszystko rycerze na schwal i ch�opy morowe. P�jd�-li na kopie, na miecze albo na topory � nie nowina im. B�d� mia�y oczy ludzkie na co patrze� i uszy czego s�ucha� � bo, jako rzek�em, Francuzowi gardziel nog� przyci�niesz, a on ci jeszcze rycerskie s�owo prawi. Tak mi te� dopom� B�g i �wi�ty Krzy�, jako tamci przegadaj�, a nasi pobij�.
� B�dzie s�awa, byle B�g pob�ogos�awi� � rzek� jeden ze szlachty.
� I �w. Stanis�aw! � doda� drugi.
Po czym, zwr�ciwszy si� do Ma�ka, j�� rozpytywa� dalej:
� Nu�e, powiadajcie! S�awili�cie Niemc�w i innych rycerzy, �e chrobre[52] s� i �e �atwo Litw� �amali. A z wami nie ci�ej�e im by�o? Zali [53]r�wnie ochotnie na was szli? Jak�e B�g darzy�? S�awcie naszych!
Lecz Ma�ko z Bogda�ca nie by� widocznie samochwa�, bo odrzek� skromnie:
� Kt�rzy �wie�o z dalekich kraj�w przyszli, ochotnie na nas uderzali, ale popr�bowawszy raz i drugi, ju� nie z takim sercem. � Bo jest nasz nar�d zatwardzia�y, kt�r� to zatwardzia�o�� cz�sto nam wymawiali: �Gardzicie �mierci�, prawi�, ale Saracen�w [54]wspomagacie, przez co pot�pieni b�dziecie!� A w nas zawzi�to�� jeszcze ros�a, gdy� nieprawda jest! Oboje kr�lestwo Litw� ochrzcili i ka�den[55] tam Chrystusa Pana wyznawa, chocia� nie ka�den umie. Wiadomo te�, �e i nasz Pan Mi�o�ciwy, gdy diab�a w katedrze w P�ocku na ziem zrzucono, kaza� mu ogarek postawi�[56] � i dopiero ksi�a musieli mu gada�, �e tego si� czyni� nie godzi. A c� pospolity cz�owiek! Niejeden te� sobie m�wi: �Kaza� si� knia�[57] ochrzci�, tom si� ochrzci�, kaza� Chrystu czo�em bi�, to bij�, ale po co mam starym poga�skim diab�om okruszyny twaroga �a�owa� albo im pieczonej rzepy nie rzuci�, albo piany z piwa nie ula�. Nie uczyni� tego, to mi konie padn� albo krowy sparszej�[58], albo mleko od nich krwi� zajdzie � albo w �niwach b�dzie przeszkoda�. I wielu te� tak czyni, przez co si� w podejrzenie podaj�. Ale oni to robi� z niewiadomo�ci i z boja�ni diab��w. By�o onym diab�om drzewiej [59]dobrze. Mieli swoje gaje, wielkie numy[60] i konie do jazdy i dziesi�cin� brali. A ninie[61], gaje wyci�te, je�� nie ma co � dzwony po miastach bij�, wi�c si� to paskudztwo w najg�stsze bory pozaszywa�o i tam z t�skno�ci[62] wyje. P�jdzie Litwin do lasu, to go w chojniakach jeden i drugi za ko�uch poci�gnie � i m�wi: �Daj!� Niekt�rzy te� daj�, ale s� i �mia�e ch�opy, co nie chc� nic da� albo ich jeszcze �api�. Nasypa� jeden pra�onego grochu do wo�owej mechery[63], to mu trzynastu diab��w zaraz wlaz�o. A on zatkn�� ich jarz�bowym[64] ko�kiem i ksi�om franciszkanom na przeda�[65] do Wilna przyni�s�, kt�rzy dali mu z ch�ci� dwadzie�cia skojc�w[66], aby nieprzyjaci� imienia Chrystusowego zg�adzi�. Sam t� mecher� widzia�em, od kt�rej sprosny smr�d z daleka w nozdrzach cz�owiekowi wierci� � bo tak to one bezecne duchy strach sw�j przed �wi�con� wod� okazywa�y�
� A kto rachowa�, �e ich by�o trzynastu? � spyta� roztropnie kupiec Gamroth.
� Litwin rachowa�, kt�ry widzia�, jak le�li. Wida� by�o, �e s�, bo to z samego smrodu mo�na by�o wymiarkowa�, a ko�ka wola� nikt nie odtyka�.
� Dziwy te� to, dziwy! � zawo�a� jeden ze szlachty.
� Napatrzy�em ja si� wielkich dziw�w niema�o, gdy� � nie mo�na rzec: nar�d to jest dobry, ale wszystko u nich osobliwe. Kud�aci s� i ledwie kt�ry knia� w�osy trefi[67]; pieczon� rzep� �yj�, nad wszelkie jad�o j� przek�adaj�c, bo m�wi�, �e m�stwo od niej ro�nie. W numach swych razem z dobytkiem i w�ami �yj�; w piciu i jedle[68] nie znaj� pomiarkowania. Za nic zam�ne niewiasty maj�, ale panny bardzo szanuj� i moc wielk� im przyznaj�: �e byle dziewka natar�a cz�eku[69] suszonym jaferem[70] �ywot[71], to kolki od tego przechodz�.
� Nie �al i kolek dosta�, je�li niewiasty cudne! � zawo�a� kum Eyertreter.
� O to zapytajcie Zbyszka � odrzek� Ma�ko z Bogda�ca.
Zbyszko za� roze�mia� si�, a� �awa pod nim pocz�a drga�.
� Bywaj� cudne! � rzek� � albo� Rynga��a[72] nie by�a cudna?
� C�e to za Rynga��a? pochutnica[73] jakowa� czy co? �ywo!
� Jak�e to? Nie s�yszeli�cie o Ryngalle? � pyta� Ma�ko.
� Nie s�yszeli�my ni s�owa.
� To przecie siostra ksi�cia Witoldowa[74], a �ona Henryka[75], ksi�cia mazowieckiego.
� Nie powiadajcie! Jakiego ksi�cia Henryka? By�o jedno ksi��� mazowieckie[76] tego imienia elektem p�ockim, ale zmar�o.
� Ten ci sam by�. Mia�y mu przyj�� z Rzymu dyspensy[77]; ale �mier� da�a mu pierwej[78] dyspens�, gdy� widocznie niezbyt post�pkiem swoim[79] Boga ucieszy�. By�em wtedy pos�any z pismem od Ja�ka z Ole�nicy do ksi�cia Witolda, kiedy od kr�la przyjecha� do Ryterswerder ksi��� Henryk, elekt p�ocki. Ju� si� by�a Witoldowi wojna wtedy uprzykrzy�a, dlatego w�a�nie �e Wilna nie m�g� doby�, a kr�lowi naszemu uprzykrzyli si� rodzeni bracia i ich rozpusta. Widz�c tedy kr�l wi�ksz� u Witolda ni� u swych rodzonych obrotno�� i wi�kszy rozum, pos�a� do niego biskupa z namow�, by Krzy�ak�w porzuci� i do pos�usze�stwa si� nak�oni�, za co mu rz�dy Litwy mia�y by� oddane. A Witold, chciwy zawsze odmiany, mile poselstwa wys�ucha�. By�y te� i uczty, i gonitwy. Rad elekt konia dosiada�, cho� inni biskupi tego nie chwal�, i w szrankach si�� sw� rycersk� okazywa�. A mocarni s� z rodu wszyscy ksi���ta mazowieccy � jako jest wiadomo, �e nawet i dzieweczki z tej krwie[80] �acnie podkowy �ami�. Raz przeto zbi� ksi��� z siode� trzech rycerzy, drugi raz pi�ciu � a z naszych mnie zwali�, i pod Zbyszkiem ko� przy natarciu na zadzie siad�. Nagrody za� bra� wszystkie z r�k cudnej Rynga��y, przed kt�r� w pe�nej zbroi kl�ka�. I rozmi�owali si� tak w sobie, �e na ucztach ci�gn�li go od niej za r�kawy
� Ba! � przerwa� nagle Zbyszko � prawda jest! Ale potem ludzie m�wili, �e ksi�na Rynga��a pomiarkowawszy, �e nie przystoi jej by� za elektem[84] (bo �w, cho� si� o�eni�, godno�ci swej duchownej si� wyrzec nie chcia�) i �e nie mo�e by� nad takim stad�em b�ogos�awie�stwa boskiego, otru�a m�a. Co ja us�yszawszy, prosi�em jednego �wi�tobliwego pustelnika pod Lublinem, by mnie od tego �lubowania rozwi�za�.
� By� ci on pustelnikiem � odpar� �miej�c si� Ma�ko � ale czy by� �wi�tobliwy, nie wiem, bo�my go w pi�tek w boru zajechali, a on ko�ci nied�wiedzie toporem �upa� i �pik[85] wysysa�, a� mu gardziel gra�a.
� Ale m�wi�, �e �pik to nie mi�so, a opr�cz tego, �e uprosi� sobie na to pozwole�stwo, gdy� po �piku widzenia cudowne we �nie miewa i nazajutrz prorokowa� mo�e do po�udnia.
� No! no! � odrzek� Ma�ko. � A cudna Rynga��a wdowa jest i mo�e ci� na s�u�b� wezwa�.
� Po pr�nicy by wzywa�a, bo ja sobie inn� pani� obior�, kt�rej do �mierci b�d� s�u�y�, a potem i �on� znajd�.
� Pierwej znajd� rycerski pas.
� O wa! albo to nie b�dzie gonitew po po�ogu kr�lowej? A przedtem albo potem kr�l b�dzie niejednego pasowa�. Stan� ja ka�demu. Ksi��� nie by�by mnie tak�e obali�, �eby mi ko� na zadzie nie siad�.
� B�d� tu lepsi od ciebie.
Na to ziemianie spod Krakowa pocz�li wo�a�:
� Na mi�y B�g! to� tu przed kr�low� wyst�pi� nie tacy jak ty, ale rycerze w �wiecie najs�awniejsi. B�dzie goni� Zawisza z Garbowa[86] i Farurej[87], i Dobko z Ole�nicy, i taki Powa�a z Taczewa[88], i taki Paszko Z�odziej z Biskupic[89], i taki Ja�ko Naszan, i Abdank[90] z G�ry, i Andrzej z Brochocic, i Krystyn z Ostrowa[91], i Jakub z Kobylan[92]!� Gdzie ci si� z nimi mierzy�, z kt�rymi ni tu, ni na dworze czeskim, ni na w�gierskim nikt mierzy� si� nie mo�e. C� to prawisz; lepszy� od nich? Ile ci rok�w?
� O�mnasty � odpowiedzia� Zbyszko.
� Tedy ci� ka�dy mi�dzy knykciami[93]zgniecie.
� Obaczym.
Lecz Ma�ko rzek�:
� S�ysza�em, �e kr�l hojnie nagradza rycerzy, kt�rzy z wojny litewskiej wracaj�. M�wcie, kt�rzy st�d jeste�cie: prawda-li to?
� Dalib�g, prawda! � odrzek� jeden ze szlachty. � Wiadoma po �wiecie hojno�� kr�lewska, jeno si� teraz docisn�� do niego nie b�dzie �atwo, gdy� w Krakowie a� roi si� od go�ci, kt�rzy si� na po��g kr�lowej i na chrzciny zje�d�aj�, chc�c przez to panu naszemu cze�� albo ho�d odda�. Ma by� kr�l w�gierski, b�dzie, jako powiadaj�, i cesarz rzymski, i r�nych ksi���t a komes�w[94], i rycerzy jako maku, �e to ka�dy si� spodziewa, i� z pr�nymi r�koma nie odejdzie. Prawili nawet, i�e sam papie� Bonifacy zjedzie, kt�ren tak�e �aski i pomocy naszego pana przeciw swemu nieprzyjacielowi z Awinionu[95] potrzebuje. Ow� w takim nat�oku nie�atwo b�dzie o dost�p, ale byle dost�p znale��, a pana pod nogi podj�� � to ju� zas�u�onego hojnie opatrzy.
� To go i podejm�, bom si� wys�u�y�, a je�eli wojna b�dzie, to jeszcze p�jd�. Wzi�o si� tam co� �upem, a co� od ksi�cia Witolda w nagrod�, i biedy nie ma, tylko �e ju� mi wieczorne lata nadchodz�, a na staro��, gdy si�a z ko�ci wyjdzie, rad by cz�ek mia� k�t spokojny.
� Mile kr�l widzia� tych, kt�rzy z Litwy pod Ja�kiem z Ole�nicy wr�cili � i wszyscy oni t�usto teraz jadaj�.
� Widzicie! A jam wtedy jeszcze nie wr�ci� � i dalej wojowa�em. Bo trzeba wam wiedzie�, �e si� ta zgoda mi�dzy kr�lem a kniaziem Witoldem na Niemcach skrupi�a[96]. Knia� chytrze zak�adnik�w po�ci�ga�, a potem, haj�e na Niemc�w! Zamki poburzy�, popali�, rycerzy pobi�, si�a[97] ludu wy�cina�. Chcieli si� Niemcy m�ci� razem ze �widrygie���[98], kt�ry do nich uciek�. By�a zn�w wielka wyprawa. Sam mistrz Kondrat[99] na ni� poszed� z mnogim ludem. Wilno oblegli, pr�bowali z wie� okrutnych zamki burzy�, pr�bowali zdrad� ich dosta� � nic nie wsk�rali! A za powrotem tylu ich leg�o, �e i po�owa nie wysz�a. Wychodzili�my jeszcze w pole przeciw Ulrykowi z Jungingen[100], bratu mistrzowemu, kt�ry jest w�jtem sambijskim. Ale si� w�jt kniazia[101] przel�k� i z p�aczem uciek�, od kt�rej to ucieczki jest spok�j � i miasto na nowo si� buduje. Jeden te� �wi�ty zakonnik, kt�ry po rozpalonym �elezie[102] boso m�g� chodzi�, prorokowa�, �e od tej pory, p�ki �wiat �wiatem, Wilno zbrojnego Niemca pod murami nie obaczy. Ale je�li tak b�dzie, to czyje� to r�ce uczyni�y?
To rzek�szy, Ma�ko z Bogda�ca wyci�gn�� przed si� d�onie � szerokie i nadmiar[103] pot�ne � inni za� pocz�li kiwa� g�owami i przy�wiadcza�:
� Tak! tak! praw[104] w tym, co powiada! Tak!
Lecz dalsz� rozmow� przerwa� gwar dochodz�cy przez okna, z kt�rych b�ony by�y powyjmowane, albowiem noc zapad�a ciep�a i pogodna. Z dala s�ycha� by�o brz�kania, ludzkie g�osy, parskania koni i �piewy. Zdziwili si� obecni, albowiem godzina by�a p�na i ksi�yc wysoko ju� wybi� si� na niebo. Gospodarz, Niemiec, wybieg� na podw�rzec gospody, lecz nim go�cie zdo�ali wychyli� do dna ostatnie kufle, wr�ci� jeszcze po�pieszniej, wo�aj�c:
� Dw�r jakowy� wali!
W chwil� za� p�niej we drzwiach zjawi� si� pacho�ek w b��kitnym kubraku i sk�adanej czerwonej czapce na g�owie. Stan��, spojrza� po obecnych i ujrzawszy gospodarza rzek�:
� Wytrze� tam sto�y i �wiat�a nanieci�[105]: ksi�na Anna Danuta[106] na odpoczynek si� tu zatrzyma.
To rzek�szy zawr�ci�. W gospodzie uczyni� si� ruch: gospodarz pocz�� wo�a� na czelad�[107], a go�cie spogl�dali ze zdumieniem jeden na drugiego.
� Ksi�na Anna Danuta � m�wi� jeden z mieszczan � to� to Kiejstut�wna[108], �ona Janusza Mazowieckiego[109]. Ona ju� od dw�ch niedziel[110] w Krakowie, jeno[111] �e wyje�d�a�a do Zatora, do ksi�cia Wac�awa w odwiedziny, a ninie[112] pewno wraca.
� Kmotrze Gamroth � rzek� drugi mieszczanin � p�jd�my na siano do stod�ki; za wysoka to dla nas kompania.
� �e noc� jad�, to mi nie dziwno � ozwa� si� Ma�ko � bo w dzie� upa�, ale czemu, maj�c pod bokiem klasztor, do gospody zaje�d�aj�?
Tu zwr�ci� si� do Zbyszka:
� Rodzona siostra cudnej Rynga��y, rozumiesz?
A Zbyszko odrzek�:
� I mazowieckich panien si�a[113] musi z ni� by�, hej!
A wtem przez drzwi wesz�a ksi�na[114] � pani �rednich lat, ze �miej�c� si� twarz�, przybrana w czerwony p�aszcz i szat� zielon�, obcis��, z poz�oconym pasem na biodrach, id�cym wzd�u� pachwin i zapi�tym nisko wielk� klamr�. Za pani� sz�y panny dworskie, niekt�re starsze, niekt�re jeszcze niedoros�e, w r�owych i liliowych wianuszkach na g�owach, po wi�kszej cz�ci z lutniami[115] w r�ku. By�y i takie kt�re nios�y ca�e p�ki kwiat�w �wie�ych, widocznie uzbieranych po drodze. Zaroi�a si� izba, bo za pannami ukaza�o si� kilku dworzan i ma�ych pacholik�w[116]. Weszli wszyscy ra�no, z weso�o�ci� w twarzach, rozmawiaj�c g�o�no lub pod�piewuj�c, jakoby upojeni pogodn� noc� i jasnym blaskiem ksi�yca. Mi�dzy dworzanami dw�ch by�o ryba�t�w[117], jeden z lutni�, drugi z g�likami[118] u pasa. Jedna z dziewcz�t, m��dka[119] jeszcze, mo�e dwunastolatka, nios�a te� za ksi�n� ma�� lute�k�, nabijan� miedzianymi �wiekami.
� Niech b�dzie pochwalony Jezus Chrystus! � ozwa�a si� ksi�na staj�c w po�rodku �wietlicy.
� Na wieki wiek�w, amen! � odpowiedzieli obecni, bij�c zarazem niskie pok�ony.
� A gdzie gospodarz?
Niemiec, us�yszawszy wezwanie, wysun�� si� naprz�d i przykl�kn�� obyczajem niemieckim.
� Zatrzymamy si� tu dla wypoczynku i posi�ku � rzek�a pani.� �ywo si� jeno zakrz�tnij, bo�my g�odni.
Mieszczanie ju� byli odeszli, teraz za� dwaj miejscowi szlachcice, a wraz z nimi Ma�ko z Bogda�ca i m�ody Zbyszko, sk�onili si� powt�rnie i zamierzali opu�ci� �wietlic�, nie chc�c dworowi przeszkadza�.
Lecz ksi�na zatrzyma�a ich.
� Szlacht� jeste�cie: nie przeszkodzicie! Zr�bcie znajomo�� z dworzany[120]. Sk�d�e B�g prowadzi?
Oni w�wczas zacz�li wymienia� swoje imiona, herby, zawo�ania i wsie, z kt�rych si� pisali. Dopiero� pani, us�yszawszy od Ma�ka, sk�d wraca, klasn�a w d�onie i rzek�a:
� Ot� si� przygodzi�o[121]! Prawcie nam o Wilnie, o moim bracie i o siestrze[122]. Zali zjedzie tu si� ksi��� Witold[123] na po��g kr�lowej i na krzciny?
� Chcia�by, ale nie wie, czy b�dzie m�g�; dlatego koleb� srebrn� przez ksi�y i bojarzyn�w[124] naprz�d w darze kr�lowej przys�a�. Przy kt�rej kolebce i my�my z brata�cem przyjechali, strzeg�c jej w drodze.
� To kolebka tu jest? Chcia�abym obaczy�. Ca�a srebrna?
� Ca�a srebrna, ale jej tu nie ma. Powie�li j� do Krakowa.
� A c� wy w Ty�cu robicie?
� My tu nawr�cili do klasztornego prokuratora, naszego krewnego, by pod opiek� zacnych zakonnik�w odda�, co nam wojna przysporzy�a i co ksi��� podarowa�.
� To B�g poszcz�ci�. Godne� �upy? Ale powiadajcie, czemu to brat[125] niepewien, czy przyjedzie?
� Bo wypraw� na Tatar�w gotuje[126].
� Wiem ci ja to; jeno mnie trapi, �e kr�lowa nie prorokowa�a szcz�liwego ko�ca tej wyprawie, a co ona prorokuje, to si� zawsze zi�ci[127].
Ma�ko u�miechn�� si�.
� Ej, �wi�tobliwa nasza pani, nijak przeczy�, ale z ksi�ciem Witoldem si�a naszego rycerstwa p�jdzie, ch�op�w dobrych, przeciw kt�rym nikomu niesporo[128].
� A wy to nie p�jdziecie?
� Bom z kolebk� przy innych wys�an i przez pi�� rok�w [129]nie zdejmowa�em z siebie blach[130] � odrzek� Ma�ko, pokazuj�c na bruzdy powyciskane na �osiowym kubraku od pancerza � ale niech jeno wypoczn� � p�jd� � a cho�bym sam nie szed�, to tego oto bratanka, Zbyszka, panu Spytkowi z Melsztyna[131] oddam, pod kt�rego wodz� wszyscy nasi rycerze p�jd�.
Ksi�na Danuta spojrza�a na dorodn� posta� Zbyszka, lecz dalsz� rozmow� przerwa�o przybycie zakonnika z klasztoru, kt�ry powitawszy ksi�n�, pocz�� jej pokornie wymawia�, �e nie przys�a�a go�ca z oznajmieniem o swoim przybyciu i �e nie zatrzyma�a si� w klasztorze, ale w zwyczajnej gospodzie, niegodnej jej majestatu. Nie brak przecie w klasztorze dom�w i gmach�w, w kt�rych nawet pospolity cz�owiek znajdzie go�cin�, a c� dopiero majestat, zw�aszcza za� ma��onki ksi�cia, od kt�rego przodk�w i pokrewnych[132] tylu dobrodziejstw opactwo do�wiadczy�o.
Lecz ksi�na odpowiedzia�a weso�o:
� My jeno tu nogi wst�pili rozprostowa�, a na ranek trzeba nam do Krakowa. Wyspali�my si� w dzie� i jedziemy noc� dla ch�odu, a �e to ju� kury[133] pia�y, nie chcia�am pobo�nych zakonnik�w budzi�, zw�aszcza z tak� kompani�, kt�ra wi�cej o �piewaniu i pl�sach ni�eli o odpocznieniu my�li.
Gdy jednak zakonnik nalega� ci�gle, doda�a:
� Nie. Tu ju� ostaniem. Dobrze czas na s�uchaniu �wieckich pie�ni zejdzie, ale na jutrzni�[134] do ko�cio�a przyjdziemy, aby dzie� z Bogiem zacz��.
� B�dzie msza za pomy�lno�� mi�o�ciwego ksi�cia i mi�o�ciwej ksi�nej � rzek� zakonnik.
� Ksi��� m�j ma��onek dopiero za cztery albo pi�� dni zjedzie.
� Pan B�g potrafi i z daleka szcz�cie zdarzy�, a tymczasem niech nam, ubogim, wolno b�dzie cho� wina z klasztoru przynie��.
� Radzi odwdzi�czym � rzek�a ksi�na.
Gdy za� zakonnik wyszed�, pocz�a wo�a�:
� Hej, Danusia! Danusia! wyle� no na �awk� i uwesel nam serce t� sam� pie�ni�, kt�r� w Zatorze �piewa�a�.
Us�yszawszy to, dworzanie pr�dko postawili na �rodku izby �awk�. Ryba�ci[135]siedli po jej brzegach, mi�dzy nimi za� stan�a owa m��dka, kt�ra nios�a za ksi�n� nabijan� miedzianymi �wieczkami lutni�[136]. Na g�owie mia�a wianeczek, w�osy puszczone po ramionach, sukni� niebiesk� i czerwone trzewiczki z d�ugimi ko�cami. Stoj�c na �awce, wydawa�a si� ma�ym dzieckiem, ale zarazem przecudnym jakby jakowa� figurka z ko�cio�a albo z jase�eczek[137]. Widocznie te� nie pierwszy raz przychodzi�o jej tak sta� i �piewa� ksi�nie, bo nie zna� by�o po niej najmniejszego pomieszania[138].
� Dalej, Danusia! dalej! � wo�a�y panny dworskie.
Ona za� wzi�a przed si� lutni�, podnios�a do g�ry g�ow� jak ptak, kt�ry chce �piewa�, i przymkn�wszy ocz�ta, pocz�a srebrnym g�osikiem:
Ryba�ci zawt�rowali jej zaraz, jeden na g�likach, drugi na du�ej lutni; ksi�na, kt�ra mi�owa�a nad wszystko �wieckie pie�ni, pocz�a kiwa� g�ow� na obie strony, a dzieweczka �piewa�a dalej g�osem cieniuchnym, dziecinnym i �wie�ym jak �piewanie ptak�w w lesie na wiosn�:
I zn�w wt�rowali ryba�ci. M�ody Zbyszko z Bogda�ca, kt�ry przywyk�szy od dzieci�stwa do wojny i srogich jej widok�w, nigdy nic podobnego w �yciu nie widzia�, tr�ci� w rami� stoj�cego obok Mazura i zapyta�:
� Co to za jedna?
� To jest dzieweczka z dworu ksi�nej. Nie brak ci u nas ryba�t�w, kt�rzy dw�r rozweselaj�, ale z niej najmilszy ryba�cik i ksi�na niczyich pie�ni tak chciwie[140] nie s�ucha.
� Nie dziwno mi to. My�la�em, �e zgo�a anio�, i odpatrzy� si� nie mog�. Jak�e j� wo�aj�?
� A to nie s�yszeli�cie? � Danusia. A jej ojciec jest Jurand ze Spychowa, komes[141] mo�ny i m�ny, kt�ry do przedchor�giewnych[142] nale�y.
� Hej! nie widzia�y takiej ludzkie oczy.
� Mi�uj� j� te� wszyscy i za �piewanie, i za urod�.
� A kt�ren[143] jej rycerz?
� Dy�[144] to jeszcze dziecko.
Dalsz� rozmow� zn�w przerwa� �piew Danusi. Zbyszko patrza� z boku na jej jasne w�osy, na podniesion� g�ow�, na zmru�one oczki i na ca�� posta� o�wiecon� zarazem blaskiem �wiec woskowych i blaskiem wpadaj�cych przez otwarte okna promieni miesi�ca[145] � i zdumiewa� si� coraz bardziej. Zdawa�o mu si�, �e ju� j� niegdy� widzia�, ale nie pami�ta�, czy we �nie, czy gdzie� w Krakowie na szybie ko�cielnej[146].
I zn�w tr�ciwszy dworzanina, pyta� przyciszonym g�osem:
� To ona z waszego dworu?
� Matka jej przyjecha�a z Litwy z ksi�n� Ann� Danut�, kt�ra wyda�a j� za grabi�[147] Juranda ze Spychowa. G�adka[148] by�a i mo�nego rodu, nad wszystkie inne panny ksi�nie mi�a i sama ksi�n� mi�uj�ca. Dlatego te� c�rce da�a to samo imi� � Anna Danuta. Ale pi�� lat temu, gdy przy Z�otoryi Niemcy napadli na nasz dw�r, ze strachu zmar�a. Wtedy ksi�na wzi�a dzieweczk� � i od tej pory j� hoduje. Ojciec te� cz�sto na dw�r przyje�d�a i rad widzi, �e mu si� dziecko zdrowo, w mi�o�ci ksi���cej chowa. Jeno ilekro� na ni� spojrzy, tylekro� �zami si� zalewa nieboszczk� swoj� wspominaj�c, a potem wraca na Niemcach pomsty szuka� za swoj� krzywd� okrutn�. Mi�owa� ci on tak t� swoj� �on�, jako nikt do tej pory swojej na ca�ym Mazowszu nie mi�owa� � i si�a[149] ju� Niemc�w za ni� pomorzy�[150].
A Zbyszkowi za�wieci�y oczy w jednej chwili i �y�y nabra�y[151] mu na czole.
� To jej matk� Niemcy zabili? � spyta�.
� Zabili i nie zabili. Sama umar�a ze strachu. Pi�� rok�w temu pok�j by�, nikt o wojnie nie my�la� i ka�dy bezpieczno chadza�. Pojecha� ksi��� wie�� jedn� w Z�otoryi budowa�, bez wojska, jeno z dworem, jako zwyczajnie czasu pokoju. Tymczasem wpadli zdrajcy Niemcy, bez wypowiedzenia wojny, bez �adnej przyczyny� Samego ksi�cia, nie pomn�c ni na boja�� bosk�, ni na to, �e od jego przodk�w wszystkie dobrodziejstwa na nich spad�y, przywi�zali do konia i porwali, ludzi pobili. D�ugo ksi��� w niewoli u nich siedzia�[152] i dopiero gdy kr�l W�adys�aw wojn� im zagrozi�, ze strachu go pu�cili; ale przy owym napadzie umar�a matka Danusi, bo j� serce udusi�o, kt�re jej pod gard�o podesz�o.
� A wy, panie, byli�cie przy tym? Jako�e was zowi�, bom zapomnia�?
� Ja si� zowi� Miko�aj z D�ugolasu, a przezywaj� mnie Obuch. Przy napadzie by�em. Widzia�em, jako matk� Danusin� jeden Niemiec z pawimi pi�rami na he�mie chcia� do siod�a troczy�[153] � i jako w oczach mu na sznurze zbiela�a. Samego te� mnie halebard�[154] zaci�li, od czego znak nosz�.
To rzek�szy, ukaza� g��bok� blizn� w czaszce, ci�gn�c� si� spod w�os�w na g�owie a� do brwi.
Nasta�a chwila milczenia. Zbyszko pocz�� zn�w patrze� na Danusi�.
Po czym spyta�:
� I rzekli�cie, panie, �e ona nie ma rycerza?
Lecz nie doczeka� odpowiedzi, gdy� w tej chwili �piew usta�. Jeden z ryba�t�w, cz�owiek t�usty i ci�ki, podni�s� si� nagle, przez co �awa przechyli�a si� w jedn� stron�. Danusia zachwia�a si� i roz�o�y�a r�czki, lecz nim zdo�a�a upa�� lub zeskoczy�, rzuci� si� Zbyszko jak �bik i porwa� j� na r�ce.
Ksi�na, kt�ra w pierwszej chwili krzykn�a ze strachu, roze�mia�a si� zaraz weso�o i pocz�a wo�a�:
� Oto rycerz Danusin! Bywaj�e, rycerzyku, i oddaj nam nasz� mi�� �piewaczk�!
� Chwacko ci j� u�api�! � ozwa�y si� glosy w�r�d dworzan.
Zbyszko za� szed� ku ksi�nej, trzymaj�c przy piersiach Danusi�, kt�ra obj�wszy go jedn� r�k� za szyj�, drug� podnosi�a w g�r� lute�k� z obawy, by si� nie zgniot�a. Twarz mia�a �miej�c� si� i uradowan�, cho� troch� przestraszon�. Tymczasem m�odzie�czyk, doszed�szy do ksi�nej, postawi� przed ni� Danusi�, sam za� kl�kn�� i podni�s�szy g�ow� rzek� z dziwn� w jego wieku �mia�o�ci�:
� Niech�e b�dzie wedle waszych s��w, mi�o�ciwa pani! Pora tej wdzi�cznej panience mie� swego rycerza, a pora i mnie mie� swoj� pani�, kt�rej urod� i cnoty b�d� wyznawa�, za czym z waszym pozwole�stwem tej oto w�a�nie chc� �lubowa� i do �mierci wiernym jej w ka�dej przygodzie osta�.
Na twarzy ksi�nej przemkn�o zdziwienie, ale nie z powodu s��w Zbyszkowych, tylko dlatego, �e wszystko sta�o si� tak nagle. Obyczaj rycerskiego �lubowania nie by� wprawdzie polski, jednak�e Mazowsze, le��c na rubie�y[155] niemieckiej i widuj�c cz�sto rycerzy z dalekich nawet kraj�w, zna�o go lepiej nawet ni� inne dzielnice i na�ladowa�o do�� cz�sto. Ksi�na s�ysza�a te� o nim dawniej, jeszcze na dworze swego wielkiego ojca, gdzie wszystkie obyczaje zachodnie by�y uwa�ane za prawo i wz�r dla szlachetniejszych wojownik�w � z tych przeto powod�w nie znalaz�a w ch�ci Zbyszka nic takiego, co by obrazi� mog�o j� lub Danusi�. Owszem, uradowa�a si�, �e mi�a sercu dw�rka poczyna zwraca� ku sobie rycerskie serca i oczy.
Wi�c z rozbawion� twarz� zwr�ci�a si� do dziewczyny:
� Danu�ka, Danu�ka! chcesz-li mie� swego rycerza?
A przetow�osa[156] Danusia podskoczy�a naprz�d trzy razy do g�ry w swoich czerwonych trzewiczkach, a nast�pnie chwyciwszy ksi�n� za szyj�, pocz�a wo�a� z tak� rado�ci�, jakby jej obiecywano jak�� zabaw�, w kt�r� si� tylko starszym bawi� wolno:
� Chc�! chc�! chc�!�
Ksi�nie ze �miechu a� �zy nap�yn�y do oczu, a z ni� �mia� si� ca�y dw�r; wreszcie jednak pani, uwolniwszy si� z r�k Danusinych, rzek�a do Zbyszka:
� Aj! �lubuj! �lubuj! c� zasi� jej poprzysi�esz?
Lecz Zbyszko, kt�ry w�r�d �miechu zachowa� niezachwian� powag�, ozwa� si� r�wnie powa�nie, nie wstaj�c z kl�czek:
� �lubuj� jej, i�e stan�wszy w Krakowie, powiesz� paw�[157] na gospodzie, a na niej kart�, kt�r� mi uczony w pi�mie kleryk foremnie napisze: jako panna Danuta Jurand�wna najurodziwsza jest i najcnotliwsza mi�dzy pannami, kt�re we wszystkich kr�lestwach bydl�[158]. A kto by temu si� przeciwi�, z tym b�d� si� potyka� p�ty, p�ki sam nie zgin� albo on nie zginie � chybaby w niewol� radziej[159] poszed�.
� Dobrze! Wida� rycerski obyczaj znasz. A co wi�cej?
� A potem � uznawszy od pana Miko�aja z D�ugolasu, jako ma� panny Jurand�wny za przyczyn� Niemca z pawim grzebieniem na he�mie ostatni dech pu�ci�a, �lubuj� kilka takich pawich czub�w ze �b�w niemieckich zedrze� i pod nogi mojej pani po�o�y�.
Na to spowa�nia�a ksi�na i spyta�a:
� Nie dla �miechu �lubujesz?
A Zbyszko odrzek�:
� Tak mi dopom� B�g i �wi�ty Krzy�; kt�ren[160] �lub w ko�ciele przed ksi�dzem powt�rz�.
� Chwalebna jest z lutym[161] nieprzyjacielem naszego plemienia walczy�, ale mi ci� �al, bo� m�ody i �atwo zgin�� mo�esz.
Wtem przysun�� si� Ma�ko z Bogda�ca, kt�ry dotychczas, jako cz�owiek dawniejszych czas�w, ramionami tylko wzrusza� � teraz jednak uzna� za stosowne przem�wi�:
� Co do tego � nie frasujcie si�[162], mi�o�ciwa pani. �mier� w bitwie ka�demu si� mo�e przygodzi�[163], a szlachcicowi, stary-li czy m�ody, to nawet chwalebna jest. Ale nie cudna temu ch�opcu wojna[164], bo chocia�e mu rok�w[165] nie dostaje, nieraz ju� trafia�o mu si� potyka� z konia i piecht�, kopi� i toporem, d�ugim albo kr�tkim mieczem, z paw꿹 albo bez. Nowotny[166] to jest obyczaj, �e rycerz dziewce, kt�r� rad widzi, �lubuje, ale �e Zbyszko swojej pawie czuby obieca�, tego mu nie przygani�. Wiska�[167] ju� Niemc�w, niech jeszcze powiska, a �e od tego wiskania par� �b�w p�knie � to mu jeno s�awa z tego uro�nie.
� To, widz�, nie z byle otrokiem[168] sprawa � rzek�a ksi�na.
A potem do Danusi:
� Siadaj�e na moim miejscu jako pierwsza dzisiaj osoba; jeno si� nie �miej, bo nie idzie[169].
Danusia siad�a na miejscu pani; chcia�a przy tym uda� powag�, ale modre jej oczka �mia�y si� do kl�cz�cego Zbyszka i nie mog�a si� powstrzyma� od przebierania z rado�ci n�kami.
� Daj mu r�kawiczki � rzek�a ksi�na.
Danusia wyci�gn�a r�kawiczki i poda�a Zbyszkowi, kt�ry przyj�� je ze czci� wielk� i przycisn�wszy do ust rzek�:
� Przypn� je do he�mu, a kto po nie si�gnie � gorze[170] mu!
Po czym uca�owa� r�ce Danusi, a po r�kach nogi, i wsta�. Ale w�wczas opu�ci�a go dotychczasowa powaga, a nape�ni�a mu serce wielka rado��, ze odt�d za dojrza�ego m�a wobec ca�ego tego dworu b�dzie uchodzi�, wi�c potrz�saj�c Danusine r�kawiczki, pocz�� wo�a� na wp� weso�o, na wp� zapalczywie:
� Bywajcie, psubraty z pawimi czubami! bywajcie!
Lecz w tej chwili wszed� do gospody ten sam zakonnik, kt�ry ju� by� poprzednio, a wraz z nim dw�ch innych, starszych. S�udzy klasztorni nie�li za nimi kosze z wikliny, a w nich �agiewki[171] z winem i r�ne zebrane napr�dce przysmaki. Dwaj owi pocz�li wita� ksi�n� i zn�w wymawia� jej, �e nie zajecha�a do opactwa, a ona t�umaczy�a im powt�rnie, �e wyspawszy sie w dzie�, wraz z ca�ym dworem podr�uje noc� dla ch�odu, wi�c wypoczynku jej nie trzeba � i �e nie chc�c budzi� ni znakomitego opata[172], ni zacnych zakonnik�w, wola�a zatrzyma� si� dla wyprostowania n�g w gospodzie.
Po wielu grzecznych s�owach stan�o wreszcie na tym, �e po jutrzni i mszy porannej ksi�na z dworem przyjmie �niadanie i wypoczynek w klasztorze. Uprzejmi zakonnicy zaprosili te� wraz z Mazurami ziemian krakowskich i Ma�ka z Bogda�ca, kt�ry i tak mia� zamiar uda� si� do opactwa, aby dostatek zdobyty na wojnie albo darem od hojnego Witolda otrzymany, a przeznaczon na wykupno z zastawu Bogda�ca, w klasztorze z�o�y�. Ale m�ody Zbyszko nie s�ysza� zaprosin, skoczy� bowiem do woz�w swoich i stryjowskich, stoj�cych pod stra�� s�u�by, by si� odzia� i w przystojniejszej odzie�y ksi�nie i Danusi si� przedstawi�. Wzi�wszy wi�c z wozu �uby[173], kaza� je nie�� do izby czeladnej i tam pocz�� si� przebiera�. Utrefiwszy naprz�d po�piesznie w�osy, wsun�� je w p�tlik[174] jedwabny, bursztynowymi paciorkami wi�zany, z przodu za� maj�cy pere�ki prawdziwe. Nast�pnie wdzia� jak�[175] z bia�ego jedwabiu, naszyt� w z�ote gryfy, u do�u za� szlakiem ozdobn�; z wierzchu opasa� si� pasem poz�ocistym, podw�jnym, przy kt�rym wisia� ma�y kord[176] w srebro i ko�� s�oniow� oprawny. Wszystko to by�o nowe, b�yszcz�ce i wcale krwi� nie poplamione, chocia� �upem na m�odym rycerzu fryzyjskim[177], s�u��cym u Krzy�ak�w, wzi�te. Naci�gn�� nast�pnie Zbyszko prze�liczne spodnie, w kt�rych jedna nogawica by�a w pod�u�ne pasy zielone i czerwone, druga w fioletowe i ��te, obie za� ko�czy�y si� u g�ry pstr� szachownic�. Za czym, wdziawszy jeszcze purpurowe z d�ugimi nosami trzewiki � pi�kny i wy�wie�ony uda� si� do izby og�lnej.
Jako�, gdy stan�� we drzwiach, widok jego mocne na wszystkich sprawi� wra�enie. Ksi�na widz�c teraz, jak urodziwy rycerz �lubowa� mi�ej Danusi, uradowa�a si� jeszcze bardziej. Danusia za� skoczy�a w pierwszej chwili ku niemu jak sarna. Lecz czy to pi�kno�� m�odzie�ca, czy g�osy podziwu dworzan wstrzyma�y j�, nim dobieg�a, tak �e zatrzymawszy si� na krok przed nim, spu�ci�a nagle oczka i spl�t�szy d�onie pocz�a wykr�ca� paluszki, zap�oniona i zmieszana.
Lecz za ni� przybli�yli si� inni: sama pani, dworzanie i dw�rki, i ryba�ci, i zakonnicy, wszyscy bowiem chcieli mu si� lepiej przypatrze�. Panny mazowieckie patrzy�y na niego jak w t�cz�, �a�uj�c teraz ka�da, �e nie j� wybra� � starsze podziwia�y kosztowno�� ubioru, tak �e naok� utworzy�o si� ko�o ciekawych; Zbyszko za� sta� w �rodku z che�pliwym u�miechem na swej m�odzie�czej twarzy i okr�ca� si� nieco na miejscu, aby lepiej mogli mu si� przyjrze�.
� Kt� to jest? � zapyta� jeden z zakonnik�w.
� To jest rycerzyk, bratanek tego oto �lachcica[178] � odrzek�a ksi�na, ukazuj�c na Ma�ka � jen[179] dopiero co Danusi �lubowa�.
A zakonnicy nie okazali te� zdziwienia, albowiem takie �lubowanie nie obowi�zywa�o do niczego. �lubowano cz�stokro� niewiastom zam�nym, a w rodach znamienitych, w�r�d kt�rych zachodni obyczaj by� znany, ka�da prawie mia�a swego rycerza. Je�li za� rycerz �lubowa� pannie, to nie stawa� si� przez to jej narzeczonym: owszem, najcz�ciej ona bra�a innego m�a, a on, o ile posiada� cnot� sta�o�ci, nie przestawa� jej by� wprawdzie wiernym, ale �eni� si� z inn�.
Troch� wi�cej dziwi� zakonnik�w m�ody wiek Danusi, wszelako i to nie bardzo, gdy� w owym czasie szesnastoletni wyrostkowie bywali kasztelanami[180]. Sama wielka kr�lowa Jadwiga w chwili przybycia z W�gier liczy�a lat pi�tna�cie, a trzynastoletnie dziewcz�ta sz�y za m��. Zreszt�, patrzano w tej chwili wi�cej na Zbyszka ni� na Danusi� i s�uchano s��w Ma�ka, kt�ry, dumny z bratanka, opowiada�, w jaki spos�b m�odzik przyszed� do szat tak zacnych.
� Rok i dziewi�� niedziel[181] temu � m�wi� � byli�my proszeni w go�cin� przez rycerzy sakso�skich. A by� te� u nich tak�e w go�cinie pewien rycerz z dalekiego narodu Fryz�w, kt�rzy hen a� nad morzem mieszkaj�, a mia� z sob� syna trzy roki od Zbyszka starszego. Raz na uczcie �w syn pocz�� Zbyszkowi nieprzystojnie przymawia�, i�e ni w�s�w, ni brody nie ma. Zbyszko, jako jest wartki[182], nie s�ucha� tego mile, ale zaraz, chwyciwszy go za g�b�, wszystkie w�osy mu z niej wydar� � o co p�niej potykali�my si� na �mier� lub na niewol�.
� Jak to � potykali�cie si�? � spyta� pan z D�ugolasu.
� Bo si� ojciec za synem uj��, a ja za Zbyszkiem: wi�c potykali�my si� samoczwart[183] wobec go�ci na udeptanej ziemi. Taka za� stan�a umowa, ze kto zwyci�y, ten i wozy, i konie, i s�ugi zwyci�onego zabierze. I B�g zdarzy�. Por�n�li�my owych Fryz�w, cho� z niema�ym trudem, bo im ni m�stwa, ni mocy nie brak�o, a �up wzi�li�my znamienity: by�o woz�w cztery, w ka�dym po parze podjezdk�w[184] � i cztery ogiery ogromne, i s�ug dziewi�ciu � i zbroic dwie wybornych, jakich ma�o by� u nas znalaz�. He�my�my po prawdzie w boju po�upali, ale Pan Jezus w czym innym nas pocieszy�, bo szat kosztownych by�a ca�a skrzynia przednio kowana[185] � i te, w kt�re si� Zbyszko teraz przybra�, tak�e w niej by�y.
Na to dwaj ziemianie z Krakowskiego i wszyscy Mazurowie pocz�li spogl�da� z wi�kszym szacunkiem na stryja i na synowca, za� pan z D�ugolasu, zwany Obuchem, rzek�:
� To�cie, widz�, ch�opy nieoci�gliwe i srogie.
� Wierzym teraz, �e �w m�odzik czuby pawie dostanie!
A Ma�ko �mia� si�, przy czym w surowej jego twarzy by�o istotnie co� drapie�nego.
Lecz tymczasem s�u�ba klasztorna powydobywa�a z wiklinowych kosz�w wino i przysmaki, a z czeladnej dziewki s�u�ebne pocz�y wynosi� misy pe�ne dymi�cej jajecznicy, a okolone kie�basami, od kt�rych rozszed� si� po ca�ej izbie mocny a smakowity zapach wieprzowego t�uszczu. Na ten widok wezbra�a we wszystkich ochota do jedzenia � i ruszono ku sto�om.
Nikt jednak nie zajmowa� miejsca przed ksi�n�, ona za�, siad�szy w po�rodku, kaza�a Zbyszkowi i Danusi usi��� naprzeciw przy sobie, a potem rzek�a do Zbyszka:
� S�uszna, aby�cie jedli z jednej misy z Danusi�, ale nie przyst�puj jej n�g pod �aw� ani te� tr�caj j� kolany, jak czyni� inni rycerze, bo zbyt m�oda.
Na to on odrzek�:
� Nie uczyni� ja tego, mi�o�ciwa pani, chyba za dwa albo za trzy roki, gdy mi Pan Jezus pozwoli �lub spe�ni� i gdy ta jag�dka do�rzeje[186]; a co do n�g przyst�powania, cho�bym i chcia� � nie mog�, bo� one w powietrzu wisz�.
� Prawda � odpowiedzia�a ksi�na � ale mi�o wiedzie�, �e przystojne masz obyczaje.
Po czym zapad�o milczenie, gdy� wszyscy je�� pocz�li. Zbyszko odkrawa� co najt�ustsze kawa�ki kie�basy i podawa� je Danusi albo jej wprost do ust je wk�ada�, ona za� rada, �e jej tak strojny rycerz s�u�y, jad�a z wypchanymi policzkami, mrugaj�c oczkami i u�miechaj�c si� to do niego, to do ksi�nej.
Po wyprz�tni�ciu mis s�udzy klasztorni pocz�li nalewa� wino s�odkie i pachn�ce � m�om obficie, paniom po trochu, lecz rycersko�� Zbyszkowa okaza�a si� szczeg�lnie w�wczas, gdy wniesiono pe�ne garnc�wki[187] przys�anych z klasztoru orzech�w. By�y tam laskowe i rzadkie pod�wczas, bo z daleka sprowadzane, w�oskie, na kt�re te� rzucili si� biesiadnicy z wielk� ochot�, tak �e po chwili w ca�ej izbie s�ycha� by�o tylko trzask skorup kruszonych w szcz�kach. Lecz na pr�no by kto mniema�, �e Zbyszko my�la� tylko o sobie, albowiem wola� on pokazywa� i ksi�nie, i Danusi swoj� rycersk� si�� i wstrzemi�liwo�� ni� �apczywo�ci� na rzadkie przysmaki poni�y� si� w ich oczach. Jako� nabieraj�c co chwila pe�n� gar�� orzech�w, czy to laskowych, czy w�oskich, nie wk�ada� ich mi�dzy z�by, jak czynili inni, ale zaciska� swe �elazne palce, kruszy� je, a potem podawa� Danusi wybrane spo�r�d skorup ziarna. Wymy�li� nawet dla niej i zabaw�, albowiem po wybraniu ziarn zbli�a� do ust pi�� i wydmuchiwa� nagle swym pot�nym tchem skorupy a� pod pu�ap. Danusia �mia�a si� tak, �e a� ksi�na z obawy, �e si� dziewczyna ud�awi, musia�a mu nakaza�, by tej zabawy zaniecha�, widz�c jednak uradowanie dziewczyny, spyta�a:
� A co, Danu�ka? dobrze mie� swego rycerza?
� Oj! dobrze! � odpowiedzia�a dziewczyna.
A potem, wyci�gn�wszy sw�j r�owy paluszek, dotkn�a nim bia�ej jedwabnej jaki Zbyszkowej i cofaj�c go natychmiast zapyta�a:
� A jutro te� b�dzie m�j?
� I jutro, i w niedziel�, i a� do �mierci � odpar� Zbyszko.
Wieczerza przeci�gn�a si�, gdy� po orzechach podano s�odkie placki pe�ne rodzynk�w. Niekt�rym z dworzan chcia�o si� ta�cowa�; inni chcieli s�ucha� �piewania ryba�t�w lub Danusi: ale Danusi pod koniec pocz�y si� oczka klei�, a g��wka chwia� w obie strony; raz i drugi spojrza�a jeszcze na ksi�n�, potem na Zbyszka, raz jeszcze przetar�a pi�stkami powieki � i zaraz potem, opar�szy si� z wielk� ufno�ci� o rami� rycerzyka � usn�a.
� �pi? � zapyta�a ksi�na. � Ot, masz swoj� �dam�.
� Milsza mi ona we �nie ni�eli inna w ta�cu � odrzek� Zbyszko, siedz�c prosto i nieruchomie[188], by dziewczyny nie zbudzi�.
Ale jej nie zbudzi�o nawet granie i �piewy ryba�t�w. Inni te� przytupywali muzyce, inni brz�kali do wt�ru misami, lecz im gwar by� wi�kszy, tym ona spa�a lepiej, z otwartymi jak rybka ustami.
Zbudzi�a si� dopiero, gdy na odg�os piania kur�w[189] i dzwon�w ko�cielnych wszyscy ruszyli si� z �aw wo�aj�c:
� Na jutrzni�! na jutrzni�!
� P�jdziem piechot�, na chwa�� Bogu � rzek�a ksi�na.
I wzi�wszy za r�k� rozbudzon� Danusi�, wysz�a pierwsza z gospody, a za ni� wysypa� si� ca�y dw�r.
Noc ju� zbiela�a. Na wschodzie nieba wida� by�o leciuchn� jasno��, zielon� u g�ry, r�ow� od spodu, a pod ni� jakby w�sk�, z�ot� wst��eczk�, kt�ra rozszerza�a si� w oczach. Od zachodniej strony ksi�yc zdawa� si� cofa� przed t� jasno�ci�. Czyni� si� brzask coraz r�owszy, ja�niejszy.
�wiat budzi� si� mokry od obfitej rosy, radosny i wypocz�ty.
� B�g da� pogod�, ale upa� b�dzie okrutny � m�wili dworzanie ksi���cy.
� Nie szkodzi � uspokaja� ich pan z D�ugolasu � wy�pimy si� w opactwie, a do Krakowa przyjedziem pod wiecz�r.
� Pewnikiem zn�w na uczt�.
� Co dzie� tam teraz uczty, a po po�ogu[190] i po gonitwach nast�pi� jeszcze wi�ksze.
� Obaczym, jako si� poka�e rycerz Danusin.
� Ej, d�bowe to jakie� ch�opy!� S�yszeli�cie, co prawili[191] o onej bitwie samoczwart[192]?
� Mo�e do naszego dworu przystan�, bo si� jako� mi�dzy sob� naradzaj�.
A oni rzeczywi�cie si� naradzali, gdy� starszy, Ma�ko, nie by� zbyt rad z tego, co zasz�o, id�c wi�c na ko�cu orszaku i przystaj�c umy�lnie, by swobodniej pogada�, m�wi�:
� Po prawdzie, nic ci po tym. Ja si� tam jako� do kr�la docisn�, cho�by z tym oto dworem � i mo�e co� dostaniem. Okrutnie by mnie si� chcia�o jakowego� zameczku alibo[193] gr�dka� No, obaczym. Bogdaniec swoj� drog� z zastawu wykupim, bo co ojce dzier�yli, to i nam dzier�y�. Ale sk�d ch�op�w? Co opat[194] osadzi�, to i na powr�t we�mie � a ziemia bez ch�op�w tyle, co nic. Tedy miarkuj, co ci rzek�[195]: ty sobie �lubuj, nie �lubuj, komu chcesz, a z panem z Melsztyna id� do ksi�cia Witolda na Tatary. Je�li wypraw� przed po�ogiem[196] kr�lowej otr�bi�[197], tedy na zlegni�cie ani na gonitwy rycerskie nie czekaj, jeno id�, bo tam mo�e by� korzy��. Knia� Witold wiesz, jako jest hojny � a ciebie ju� zna. Sprawisz si�[198], to obficie nagrodzi. A nade wszystko, zdarzy-li B�g � niewolnika mo�esz nabra� bez miary. Tatar�w jak mrowia na �wiecie. W razie zwyci�stwa przypadnie i kopa[199] na jednego.
Tu Ma�ko, kt�ry by� chciwy na ziemi� i robocizn�, pocz�� marzy�:
� Boga mi! Przygna� tak z pi��dziesi�t ch�opa i osadzi� na Bogda�cu! Przetrzebi�oby si� puszczy szmat. Uro�liby�my oba. A ty wiedz, �e nigdzie tylu nie nabierzesz, ilu tam mo�na nabra�!
Lecz Zbyszko pocz�� g�ow� kr�ci�.
� O wa! koniuch�w natrocz�, ko�skim pad�em[200] �yj�cych, roli niezwyczajnych[201]! Co po nich w Bogda�cu?� A przy tym ja trzy niemieckie grzebienie �lubowa�em. Gdzie�e je znajd� mi�dzy Tatary?
� �lubowa�e�, bo� g�upi, ale takie to tam i �luby.
� A moja rycerska cze��? jak�e?
� A jak by�o z Rynga���?
� Rynga��a ksi�cia otru�a � i pustelnik mnie rozwi�za�.
� To ci� w Ty�cu opat[202] rozwi��e. Lepszy opat od pustelnika, jen[203] to wi�cej zb�jem ni�li zakonnikiem patrzy�[204].
� A nie chc�.
Ma�ko zatrzyma� si� i zapyta� z widocznym gniewem:
� No, to jako�e b�dzie?
� Jed�cie sobie sami do Witolda, bo ja nie pojad�.
� Ty knechcie[205]! A kto si� kr�lowi pok�oni?� i nie �al ci to moich ko�ci?
� Na wasze ko�ci drzewo si� zwali, jeszcze ich nie po�amie. A cho�by mi te� by�o was �al � nie chc� do Witolda.
� Co�e b�dziesz robi�? Sokolnikiem[206] czyli te� ryba�tem przy dworze mazowieckim zostaniesz?
� Albo to sokolnik co z�ego? Skoro wolicie mrucze� ni� mnie s�ucha�, to mruczcie.
� Gdzie pojedziesz? Za nic ci Bogdaniec? Pazurami b�dziesz w nim ora�? bez ch�op�w?
� Nieprawda! Chwacko�cie wym�drowali z Tatarami. Zabaczyli�cie[207], co prawili Rusini[208], �e Tatar�w tyle najdziesz, ile ich pobitych na polu le�y, a niewolnika nikt nie u�api, bo Tatara we stepie nie zgoni. Na czym�e go b�d� goni�? Na onych[209] ci�kich ogierach, kt�re�my na Niemcach wzi�li? Widzicie no! A co za �up wezm�? Parszywe ko�uchy i nic wi�cej. O, to dopiero bogaczem do Bogda�ca zjad�! to dopiero mnie komesem nazowi�!
Ma�ko umilk�, albowiem w s�owach Zbyszkowych wiele by�o s�uszno�ci, i dopiero po chwili rzek�:
� Aleby ci� knia� Witold nagrodzi�.
� Ba, wiecie: jednemu da on za du�o, drugiemu nic.
� To gadaj, gdzie pojedziesz.
� Do Juranda ze Spychowa.
Ma�ko przekr�ci� ze z�o�ci pas na sk�rzanym kaftanie i rzek�:
� Bodaj�e� olsn��[210]!
� Pos�uchajcie � odpowiedzia� spokojnie Zbyszko. � Gada�em z Miko�ajem z D�ugolasu i ten prawi, �e Jurand pomsty na Niemcach za �on� szuka. P�jd�, pomog� mu. Po pierwsze, sami�cie rzekli, �e niecudnie mi ju� z Niemcami si� potyka�, bo i ich, i sposoby na nich znamy. Po drugie, pr�dzej ja tam nad granic� one pawie czuby dostan�, a po trzecie, to wiecie, �e pawi grzebie� nie lada knecht[211] na �bie nosi, wi�c je�li Pan Jezus przysporzy grzebieni, to przysporzy i �upu. W ko�cu: niewolnik tamtejszy to nie Tatar. Takiego w boru osadzi� � nie �al si� Bo�e.
� C�e� ty, ch�opie, rozum straci�? przecie nie ma teraz wojny i B�g wie, kiedy b�dzie!
� O moi�cie wy! Zawar�y nied�wiedzie pok�j z bartnikami[212] i barci nie psowaj� ni miodu nie jedz�! Ha, ha! A czy to nowina wam, �e cho� wielkie wojska nie wojuj� i cho� kr�l z mistrzem pod pergaminem piecz�cie po�o��, na granicy zawsze m�t[213] okrutny? Zajm�-li sobie byd�o, trzody, to si� za jeden krowi �eb po kilka wsi�w[214] pali i zamki oblegaj�. A porywanie ch�op�w i dziewek? a kupc�w na go�ci�cach? Wspomnijcie czasy dawniejsze, o kt�rych sami�cie mi rozpowiadali. �le to by�o onemu Na��czowi[215], kt�ry czterdziestu rycerzy do Krzy�ak�w jad�cych chwyci�, w podziemiu osadzi� i p�ty nie pu�ci�, p�ki mu pe�nego woza grzywien[216] mistrz nie przys�a�? Jurand ze Spychowa te� nic innego nie czyni i nad granic� zawsze gotowa robota.
Przez chwil� szli w milczeniu, tymczasem rozwidni�o si� zupe�nie i jasne promienie s�o�ca roz�wieci�y ska�y, na kt�rych pobudowane by�o opactwo.
� B�g wsz�dzie mo�e poszcz�ci� � rzek� wreszcie udobruchanym g�osem Ma�ko � pro�, �eby ci b�ogos�awi�.
� Pewno, �e wszystko Jego �aska!
� I my�l o Bogda�cu, bo w tym mnie nie przekonasz, �e ty dla Bogda�ca, nie dla tego kaczego k�apaka[217] do Juranda ze Spychowa chcesz jecha�.
� Nie powiadajcie tak, bo si� rozgniewam. Rad j� widz� i tego si� nie zapieram; inne te� to ni� dla Rynga��y �lubowanie. Spotkali�cie urodziwsz�?
� Co mi ta jej uroda! Wolej[218] we� j�, jak doro�nie, je�li mo�nego komesa c�rka.
A Zbyszkowi rozja�ni�a si� twarz m�odym, dobrym u�miechem.
� Mo�e i to by�. Ni innej pani, ni innej �ony! Jak wam ko�ci sparciej�[219], b�dziecie wy jeszcze wnuki po mnie i po niej piastowali.
Na to u�miechn�� si� z kolei Ma�ko i odrzek� ca�kiem ju� udobruchany:
� Grady! Grady! a niech�e ich b�dzie jako gradu. Na staro�� rado��, a po �mierci zbawienie. To nam, Jezu, daj!
Ksi�na Danuta, Ma�ko i Zbyszko bywali ju� poprzednio w Ty�cu, ale w orszaku byli dworzanie, kt�rzy widzieli go po raz pierwszy � i ci, podnosz�c oczy, patrzyli ze zdumieniem na wspania�e opactwo, na z�bate mury biegn�ce wzd�u� ska� nad urwiskami, na gmachy stoj�ce to na zboczach g�ry, to wewn�trz blank�w[220], spi�trzone, wynios�e i ja�niej�ce z�otem od wschodz�cego s�o�ca. Z tych okaza�ych mur�w i gmach�w, z dom�w, z budowli przeznaczonych na rozliczne u�ytki, z ogrod�w le��cych u st�p g�ry i ze starannie uprawnych p�l, kt�re wzrok z wysoka ogarnia�, mo�na by�o na pierwszy rzut oka pozna� bogactwo odwieczne, nieprzebrane, do kt�rego nie przywykli i kt�rym zdumiewa� si� musieli ludzie z ubogiego Mazowsza. Istnia�y wprawdzie staro�ytne a mo�ne opactwa benedykty�skie[221] i w innych cz�ciach kraju, jak na przyk�ad w Lubuszu nad Odr�, w P�ocku, w Wielkopolsce w Mogilnie i w innych miejscach, �adne wszelako nie mog�o por�wna� si� z tynieckim, kt�rego posiad�o�ci przewy�sza�y niejedno ksi�stwo udzielne, a dochody mog�y budzi� zazdro�� nawet �wczesnych kr�l�w.
Mi�dzy dworzany[222] r�s� wi�c podziw, a niekt�rzy oczom prawie nie chcieli wierzy�. Tymczasem ksi�na, chc�c sobie drog� skr�ci� i zaciekawi� panny przyboczne, pocz�a prosi� jednego z zakonnik�w, by opowiedzia� starodawn� a straszn� powie�� o Walgierzu Wda�ym[223], kt�r� opowiadano jej ju�, chocia� niezbyt dok�adnie, w Krakowie.
Us�yszawszy to, panny zbi�y si� ciasnym stadkiem ko�o pani i sz�y zwolna pod g�r�, we wczesnych promieniach s�o�ca do id�cych kwiat�w podobne.
� Niech o Walgierzu prawi brat Hidulf, kt�remu on si� pewnej nocy ukaza� � rzek� jeden z zakonnik�w, spogl�daj�c na drugiego, cz�owieka s�dziwych ju� lat, kt�ry w pochylonej nieco postawie szed� obok Miko�aja z D�ugolasu.
� Zali[224]widzieli�cie go w�asnymi oczyma, pobo�ny ojcze? � spyta�a ksi�na.
� Widzia�em � odpowiedzia� pos�pnie zakonnik � albowiem zdarzaj� si� takowe terminy[225], w kt�rych z woli Bo�ej wolno mu jest opuszcza� piekielne podziemia i ukazywa� si� �wiatu.
� Kiedy� to bywa?
Zakonnik spojrza� na dw�ch innych i zamilk�, albowiem istnia�o podanie, �e duch Waigierza pojawia si� w�wczas, gdy w zakonie psuj� si� obyczaje i gdy zakonnicy wi�cej, ni� wypada, o �wiatowych[226] dostatkach i uciechach my�l�.
Tego w�a�nie �aden nie chcia� g�o�no wyzna�, �e jednak m�wiono tak�e, i� widmo przepowiada r�wnie� wojn� lub inne nieszcz�cia, przeto brat Hidulf po chwili milczenia rzek�:
� Ukazanie si� jego nie wr�y nic dobrego.
� Nie chcia�abym te� go widzie� � rzek�a �egnaj�c si� ksi�na � ale czemu to on jest w piekle, skoro, jako s�ysza�am, tylko za ci�k� w�asn� krzywd� si� pom�ci�?
� Cho�by te� i ca�e �ycie by� cnotliwy � odpar� surowo zakonnik � by�by i tak pot�pion, albowiem �y� za poga�skich czas�w i chrztem �wi�tym nie zosta� z pierworodnego grzechu[227] obmyty.
Po tych s�owach brwi ksi�nej �ci�gn�y si� bole�nie, przysz�o jej bowiem na my�l, �e jej wielki ojciec, kt�rego mi�owa�a ca�� dusz�, zmar� tak�e w b��dach poga�skich � i mia� gorze�[228] przez ca�� wieczno��.
� S�uchamy � rzek�a po chwili milczenia.
A brat Hidulf pocz�� opowiada�:
� By� za czas�w poga�skich grabia mo�ny, kt�rego dla wielkiej urody zwano Walgierzem Wda�ym. Ca�y ten kraj, jako okiem si�gn��, nale�a� do niego, a na wyprawy pr�cz pieszego ludu wodzi� po stu kopijnik�w[229], wszyscy bowiem w�odycy[230], na zach�d a� po Opole, a na wsch�d po Sandomierz, wasalami[231] jego byli. Trz�d jego nie m�g� nikt zliczy�, a w Ty�cu mia� wie�� ca�� nasypan� pieni�dzmi, jako teraz maj� w Malborgu Krzy�acy.
� Wiem, maj�! �przerwa�a ksi�na Danuta.
� I by� jako wielkolud � ci�gn�� dalej zakonnik � i d�by z korzeniami wyrywa�, a w pi�kno�ci, w graniu na lutni i w �piewaniu nikt w ca�ym �wiecie sprosta� mu nie m�g�. A raz, gdy by� na dworze kr�la francuskiego, rozmi�owa�a si� w nim kr�lewna Helgunda, kt�r� ojciec na chwa�� Bogu do zakonu chcia� odda�, i uciek�a z nim do Ty�ca, gdzie w sprosno�ci oboje �yli, gdy �aden ksi�dz �lubu chrze�cija�skiego da� im nie chcia�. By� za� w Wi�licy Wis�aw Pi�kny z rodu kr�la Popiela[232]. Jen podczas niebytno�ci Walgierza Wda�ego grabstwo[233] tynieckie pustoszy�. Tego pokona� Walgierz i do Ty�ca do niewoli przywi�d� nie bacz�c, �e kt�ra tylko niewiasta ujrza�a Wis�awa, gotowa by�a zaraz ojca, matki i m�a odst�pi�, byle swe ��dze nasyci�. Tak sta�o si� i z Helgund�. Zaraz ona takowe wi�zy na Waigierza wymy�li�a, �e on wielkolud, cho� d�by wyrywa�, przerwa� ich nie m�g� � i Wis�awowi go odda�a, kt�ry do Wi�licy go powi�z�. Lecz Rynga[234], siostra Wis�awa, us�yszawszy w podziemiu �piewanie Walgierzowe, wnet rozmi�owana, uwolni�a go z podziemia � a �w Wis�awa i Helgund� mieczem posiek�szy, cia�a ich krukom zostawi�, a sam z Ryng� do Ty�ca powr�ci�.
� Zali nies�usznie uczyni�? � spyta�a ksi�na.
A brat Hidulf rzek�:
� Gdyby by� chrzest przyj�� i Tyniec benedyktynom odda�, mo�e by mu B�g grzechy odpu�ci�, ale �e tego nie uczyni�, przeto go ziemia po�ar�a.
� A to benedyktyni byli ju� w tym Kr�lestwie?
� Benedyktyn�w w tym Kr�lestwie nie by�o, albowiem sami tu w�wczas �yli poganie.
� To jak�e m�g� chrzest przyj�� albo Tyniec odda�?
� Nie m�g� � i w�a�nie dlatego skazan jest do piek�a na m�ki wiekuiste � odrzek� z powag� zakonnik.
� Pewnie! s�usznie m�wi! � ozwa�o si� kilka g�os�w.
Lecz tymczasem zbli�yli si� do g��wnej bramy klasztornej, w kt�rej czeka� na ksi�n� opat na czele licznego orszaku zakonnik�w i szlachty.
Ludzi �wieckich: �ekonom�w�, �adwokat�w�, �prokurator�w� i rozmaitych urz�dnik�w zakonnych, zawsze bywa�o w klasztorze sporo. Wielu te� ziemian, mo�nych nawet rycerzy, trzyma�o nieprzeliczone ziemie klasztorne do�� wyj�tkowym w Polsce prawem lennym � i ci. jako �wasale[235]�, radzi przebywali na dworze �suzerena[236]�, gdzie przy wielkim o�tarzu �atwo by�o o darowizny, ulgi i wszelkiego rodzaju dobrodziejstwa, zale�ne nieraz od drobnej us�ugi, od zr�cznego s�owa lub od chwili dobrego humoru pot�nego opata. Przygotowuj�ce si� uroczysto�ci w stolicy �ci�gn�y te� wielu takich wasal�w z odleg�ych stron, ci za�, kt�rym trudno by�o z powodu nat�oku znale�� gospod� w Krakowie, mie�cili si� w Ty�cu. Z tych powod�w
By� to cz�owiek wysokiego wzrostu, z twarz� such�, rozumn�, z g�ow� wygolon� na wierzchu[238], ni�ej za�, nad uszami, otoczon� wie�cem siwiej�cych w�os�w. Na czole mia� blizn� po ranie, widocznie za m�odych rycerskich czas�w otrzymanej, oczy przenikliwe, wynio�le spod czarnych brwi patrz�ce. Ubrany by� w habit jak inni mnisi, ale na wierzchu mia� czarny p�aszcz podbity purpur�, na szyi za� z�oty �a�cuch, na kt�rego ko�cu zwiesza� si� r�wnie� z�oty, drogimi kamieniami sadzony[239] krzy� � god�o opackiej godno�ci. Ca�a jego postawa zdradza�a cz�owieka dumnego, przywyk�ego do rozkazywania i ufnego w siebie.
Wita� jednak ksi�n� uprzejmie, a nawet uni�enie, pami�ta� bowiem, �e m�� jej pochodzi� z tego samego rodu ksi���t mazowieckich, z kt�rego pochodzili kr�lowie W�adys�aw i Kazimierz, a po k�dzieli[240] i obecnie panuj�ca kr�lowa, w�adczyni jednego z najwi�kszych pa�stw w �wiecie. Przest�pi� wi�c pr�g bramy, sk�oni� nisko g�ow�, a nast�pnie, prze�egnawszy Ann� Danut� i ca�y dw�r ma�� z�ot� puszk�, kt�r� trzyma� w palcach prawej r�ki, rzek�:
� Witaj, mi�o�ciwa pani, w ubogich progach zakonnych. Niechaj �w. Benedykt z Nursji[241], �w. Maurus[242], �w. Bonifacy[243] i �w. Benedykt z Aniane[244], a tak�e i Jan z Tolomei[245] � patronowie nasi[246] w �wiat�o�ci wiekuistej �yj�cy, obdarz� ci� zdrowiem, szcz�ciem i niechaj b�ogos�awi� ci� po siedem razy dziennie, przez wszystek czas �ywota twego!
� Chybaby g�usi byli, gdyby nie mieli wys�ucha� s��w tak wielkiego opata � rzek�a uprzejmie ksi�na � tym bardziej �e my tu na msz� przybyli, podczas kt�rej ich opiece si� oddamy.
To rzek�szy, wyci�gn�a ku niemu r�k�, kt�r� on, przykl�kn�wszy dwornie na jedno kolano, uca�owa� po rycersku[247], a nast�pnie przeszli razem bram�. Ze msz� czekano ju� widocznie, gdy� w tej chwili ozwa�y si� dzwony i dzwonki, tr�bacze zad�li przy drzwiach ko�cielnych na cze�� ksi�ny w dono�ne tr�by, inni uderzyli w ogromne kot�y, wykute z miedzi czerwonej i obci�gni�te sk�r�, daj�c� huczny rozg�os. Na ksi�n�, kt�ra nie urodzi�a si� w kraju chrze�cija�skim, ka�dy ko�ci� silne dotychczas czyni� wra�enie, �w za�, tyniecki, sprawia� tym wi�ksze, �e pod wzgl�dem wspania�o�ci ma�o innych mog�o si� z nim por�wna�. Mrok nape�nia� g��bi� �wi�tyni, tylko przy wielkim o�tarzu drga�y pasemka �wiate� rozmaitych, pomieszane z blaskiem �wiec rozja�niaj�cych z�ocenia i rze�by. Zakonnik przybrany w ornat wyszed� ze msz�, sk�oni� si� ksi�nie � i rozpocz�� ofiar�. Wnet wznios�y si� dymy wonne a obfite, kt�re przes�oniwszy ksi�dza i o�tarz, sz�y w spokojnych k��bach ku g�rze, powi�kszaj�c tajemnicz� uroczysto�� ko�cio�a. Anna Danuta pochyli�a w ty� g�ow� i roz�o�ywszy r�ce na wysoko�ci twarzy, pocz�a si� modli� �arliwie. Lecz gdy ozwa�y si� rzadkie jeszcze w�wczas po ko�cio�ach organy[248] i pocz�y to potrz�sa� ca�� naw� grzmotem wspania�ym, to wype�nia� j� anielskimi g�osami, to zasypywa� jakoby pie�ni� s�owicz�, w�wczas oczy ksi�ny wznios�y si� do g�ry, na twarzy jej obok pobo�no�ci i l�ku odmalowa�a si� rozkosz bez granic � i patrz�cemu na ni� zdawa� si� mog�o, �e to jakowa� B�ogos�awiona, kt�ra w cudownym widzeniu ogl�da niebo otwarte.
Tak to modli�a si� urodzona w poga�stwie c�rka Kiejstuta[249], kt�ra cho� w �yciu codziennym r�wnie jak i wszyscy ludzie tych czas�w po przyjacielsku i poufale wspomina�a imi� Bo�e, jednak�e w domu Pana z dziecinn� boja�ni� i pokor� wznosi�a oczy ku tajemniczej i niezmierzonej pot�dze.
A tak samo pobo�nie, cho� z mniejszym l�kiem, modli� si� ca�y dw�r. Zbyszko kl�cza� przed stallami[250] w�r�d Mazur�w, bo tylko dw�rki wesz�y z ksi�n� za stalle, i poleca� si� opiece boskiej. Chwilami spogl�da� na Danusi�, kt�ra siedzia�a z przymkni�tymi oczyma ko�o ksi�ny � i my�la�, �e warto by�o wprawdzie zosta� rycerzem takiej dzieweczki, ale �e te� nie lada rzecz jej obieca�. Wi�c teraz, gdy piwo i wino, kt�re w gospodzie wypi�, wywietrza�o mu z g�owy, zatroska� si� niema�o, jakim sposobem j� wype�ni. Wojny nie by�o. W�r�d nadgranicznego m�tu[251] �atwo by�o wprawdzie natkn�� si� na jakiego zbrojnego Niemca i albo jemu ko�ci poko�ata�, albo samemu g�ow� na�o�y�. Tak to on i m�wi� Ma�kowi. �Jeno � my�la� � nie byle Niemiec nosi pawi lub strusi czub na he�mie�. Z go�ci krzy�ackich chyba jacy grafowie[252], a z samych Krzy�ak�w chyba komtur[253] � i to nie ka�dy. Je�li wojny nie b�dzie, to lata mog� up�yn��, nim on swoje trzy grzebienie dostanie, bo i to jeszcze przysz�o mu do g�owy, �e nie b�d�c dot�d pasowany[254] mo�e tylko niepasowanych na pojedynk� w b�j wyzywa�. Spodziewa� si� wprawdzie, �e pas rycerski otrzyma z r�k kr�lewskich w czasie gonitw, kt�re zapowiadano na chrzciny, bo na to dawno zarobi�, ale potem co? Pojedzie do Juranda ze Spychowa, b�dzie mu pomaga�, nat�ucze knecht�w[255], ile si� da � i na tym koniec. Knechci krzy�accy to nie rycerze z pawimi pi�rami na g�owach.
Wi�c w tym utrapieniu i niepewno�ci, widz�c, �e bez szczeg�lnej �aski Bo�ej niewiele wsk�ra� potrafi, pocz�� si� modli�:
�Daj, Jezu, wojn� z Krzy�aki i z Niemcami, kt�rzy s� nieprzyjaci�mi Kr�lestwa tego i wszystkich narod�w w naszej mowie Imi� Twoje �wi�te wyznawaj�cych. I nam b�ogos�aw, a ich zetrzyj, kt�rzy radziej staro�cie piekielnemu ni�eli Tobie s�u��c, przeciwko nam zawzi�to�� w sercu nosz�, najbardziej o to gniewni, �e kr�l nasz z kr�low� Litw� ochrzciwszy, wzbraniaj� im mieczem chrze�cija�skich s�ug Twoich �cina�. Za kt�ren[256] gniew ich ukarz.
A ja, grzeszny Zbyszko, kajam si� przed Tob� i od pi�ci[257]ran Twoich wspomo�enia b�agam, aby� mi trzech znacznych Niemc�w z pawimi czuby na he�mach jako najpr�dzej zes�a� i w mi�osierdziu swoim pobi� mi ich do �mierci pozwoli�. Ale to z takowej przyczyny, i�em ja one czuby pannie Danucie, Juranda c�rce a Twojej s�u�ce, obieca� i na moj� rycersk� cze�� poprzysi�g�.
Co zasi� wi�cej przy pobitych si� znajdzie, z tego ja dziesi�cin� wiernie ko�cio�owi Twemu �wi�temu oddam, aby� i Ty, s�odki Jezu, po�ytek i chwa�� ze mnie odni�s� i aby� pozna�, �em Ci szczerym sercem, nie po pr�nicy obiecowa�[258]. A jako to jest prawda, tak mi dopom�, amen!�
Lecz w miar� jak si� modli�, topnia�o w nim coraz bardziej z pobo�no�ci serce � i now� obietnic� przyrzuci�: �e po wykupieniu z zastawu Bogda�ca odda tak�e na ko�ci� wszystek wosk, kt�ry pszczo�y przez ca�y rok w barciach zrobi�. Spodziewa� si�, �e stryj Ma�ko temu si� nie sprzeciwi, a Pan Jezus szczeg�lniej b�dzie rad z wosku na �wiece � i chc�c go pr�dzej dosta�, pr�dzej mu te� pomo�e. Ta my�l wyda�a mu si� tak s�uszn�, i� rado�� nape�ni�a mu ca�kiem dusz�: by� teraz prawie pewien, �e zostanie wys�uchany i �e wojna niebawem nast�pi, a cho�by nie nast�pi�a, to i tak on swego doka�e. Poczu� w r�kach, w nogach moc tak wielk�, �e w tej chwili by�by sam jeden na ca�� chor�giew uderzy�. Pomy�la� nawet, �e przyczyniwszy obietnic Bogu mo�na by i Danusi ze dw�ch Niemc�w przyrzuci�! Zapalczywo�� m�odzie�cza popycha�a go do tego, lecz tym razem roztropno�� wzi�a g�r�, albowiem ba� si�, by zbytnim ��daniem cierpliwo�ci boskiej si� nie uprzykrzy�.
Jednak�e ufno�� jego wzros�a jeszcze, gdy po mszy i po d�ugim wypoczynku, na kt�ry uda� si� ca�y dw�r, wys�ucha� rozmowy, kt�r� opat[259] prowadzi� przy �niadaniu z Ann� Danut�.
�wczesne �ony ksi���t i kr�l�w, zar�wno przez pobo�no��, jak i wskutek wspania�ych dar�w, kt�rych nie szcz�dzili im mistrzowie Zakonu, wielk� okazywa�y przyja�� Krzy�akom. Nawet �wi�tobliwa Jadwiga[260] powstrzymywa�a, p�ki jej �ycia sta�o, wzniesion� nad nimi r�k� swego w�adnego ma��onka. Jedna tylko Anna Danuta, doznawszy od nich okrutnych krzywd rodzinnych, nienawidzi�a ich z ca�ej duszy. Tote� gdy opat zapyta� j� o Mazowsze i jego sprawy, pocz�a gorzko skar�y� si� na Zakon: �Jako� si� ma dzia� w ksi�stwie maj�cym takich s�siad�w? Niby jest pok�j: mijaj� si� poselstwa i listy, a mimo tego nie mo�na by� pewnym dnia i godziny. Kto wieczorem na pograniczu uk�ada si� spa�, nigdy nie wie, czyli nie rozbudzi si� w p�tach albo z ostrzem miecza na gardzieli, albo z p�on�cym pu�apem nad g�ow�. Nie ubezpiecz� od zdrady przysi�gi, piecz�cie i pergaminy. Nie inaczej przecie zdarzy�o si� pod Z�otoryj�, gdy w czasach najg��bszego pokoju porwano ksi�cia[261] w niewol�. Prawili Krzy�acy, �e zamek �w gro�nym dla nich sta� si� mo�e. Ale� zamki naprawia si� dla obrony, nie dla napadu � i kt�ry� ksi��� nie ma prawa we w�asnej ziemi ich stawia� albo przebudowywa�? Nie przejedna Zakonu ni s�aby, ni mocny, bo s�abym gardz�, mocnego za� do upadku przywie�� usi�uj�. Kto im dobrze uczyni, temu si� z�em wyp�ac�. Jest�e na �wiecie zakon, kt�ry by w innych kr�lestwach takie dobrodziejstwa otrzyma�, jakie oni od polskich ksi���t otrzymali � a jak�e si� wyp�acili? Oto nienawi�ci�, oto grabie�� ziem, oto wojn� i zdrad�. I pr�no wyrzeka�, pr�no samej Stolicy Apostolskiej si� na nich skar�y�, gdy� oni w zatwardzia�o�ci i pysze �yj�c, nawet papie�a rzymskiego nie s�uchaj�. Przys�ali niby teraz poselstwo na po��g kr�lowej i na spodziewane chrzciny, ale tylko dlatego, �e chc� od siebie gniew pot�nego kr�la za to, co uczynili na Litwie, odwr�ci�. W sercach zawsze jednak my�l� o zag�adzie Kr�lestwa i ca�ego plemienia polskiego�.
Opat s�ucha� uwa�nie i potakiwa� g�ow�, a potem rzek�:
� Wiem, i� przyjecha� do Krakowa na czele poselstwa komtur Lichtenstein[262], brat w Zakonie, dla znakomitego rodu, m�stwa i rozumu wielce szanowany. Mo�e go tu niebawem, mi�o�ciwa pani, ujrzycie, albowiem przys�a� mi wczoraj wiadomo��, �e chc�c si� przy naszych relikwiach pomodli�, zjedzie do Ty�ca w odwiedziny.
Us�yszawszy to, ksi�na pocz�a nowe �ale rozwodzi�:
� Prawi� ludzie � i bogdaj s�usznie, �e wkr�tce musi wielka wojna nast�pi�, w kt�rej po jednej stronie b�dzie Kr�lestwo Polskie i wszystkie narody m�wi�ce podobn� do polskiej mow�, a z drugiej wszyscy Niemcowie i Zakon. Jest podobno o tej wojnie proroctwo jakowej� �wi�tej�
� Brygidy[263] � przerwa� uczony opat � osiem rok�w temu [264]zosta�a ona w poczet �wi�tych zaliczona. Pobo�ny Piotr z Alwastra[265] i Maciej z Link�ping[266] spisali jej objawienia, w kt�rych wielka wojna istotnie jest przepowiedziana.
Zbyszko a� zadr�a� z rado�ci na te s�owa i nie mog�c wytrzyma� zapyta�:
� A pr�dko ma by�?
Lecz opat, zaj�ty ksi�n�, nie dos�ysza�, a mo�e uda�, �e nie dos�ysza� pytania.
Ksi�na za� m�wi�a dalej:
� Ciesz� si� i u nas m�odzi rycerze na on� wojn�, ale starsi i rozwa�niejsi tak m�wi�: �Nie Niemc�w � m�wi� � si� boim, cho� wielka jest ich pot�ga i pycha, nie ich kopii i miecz�w, ale � prawi� � relikwii krzy�ackich si� boim, bo przeciw tym na nic wszelka moc ludzka�.
Tu Anna Danuta spojrza�a z przestrachem na opata i doda�a cichszym g�osem:
� Podobno prawdziwe drzewo Krzy�a �wi�tego maj�: jak�e z nimi wojowa�?
� Przys�a� im je kr�l francuski � odrzek� opat.
Nasta�a chwila milczenia � po czym zabra� g�os Miko�aj z D�ugolasu, zwany Obuchem, cz�owiek bywa�y i do�wiadczony.
� By�em w niewoli u Krzy�ak�w � rzek� � i widywa�em procesje, na kt�rych ow� wielk� �wi�to�� noszono. Ale opr�cz tego jest w klasztorze w Oliwie si�a [267]innych najprzedniejszych[268] relikwii, bez kt�rych nie by�by Zakon do takiej pot�gi doszed�.
Na to powyci�gali benedyktyni g�owy ku m�wi�cemu i z wielkim zaciekawieniem pocz�li pyta�:
� Powiadajcie, co jest?
� Jest krajka[269] z szaty Naj�wi�tszej Panny � odrzek� dziedzic z D�ugolasu � jest trzonowy z�b Marii Magdaleny i g�owienki[270] z krza[271] ognistego, w kt�rym si� sam B�g Ojciec Moj�eszowi pokaza�, jest r�ka �w. Liberiusza[272], a co ko�ci innych �wi�tych, tych bym na palcach u r�k i n�g nie zliczy��
� Jako�e z nimi wojowa�? � powt�rzy�a z westchnieniem ksi�na.
A opat zmarszczy� swe wynios�e czo�o i zastanowiwszy si� przez chwil�, tak odrzek�:
� Ci�ko z nimi wojowa� cho�by i dlatego, �e s� zakonnikami i krzy� na p�aszczach nosz�; ale je�li przebrali miar� w grzechach, tedy i tym relikwiom mo�e mieszkanie mi�dzy nimi obrzydn��, a naonczas nie tylko one mocy im nie dodadz�, ale im j� odejm�, dlatego �eby mi�dzy pobo�niejsze r�ce si� dosta�. Niech B�g oszcz�dzi krwi chrze�cija�skiej, ale je�li wielka wojna nast�pi, s� te� i w naszym Kr�lestwie relikwie, kt�re za nas b�d� wojowa�. G�os zasi� w objawieniu �w. Brygidy[273] m�wi: �Postanowi�em ich pszczo�ami po�yteczno�ci i utwierdzi�em na brzegu ziem chrze�cija�skich. Ale oto powstali przeciwko mnie. Bo nie dbaj� o dusze i nie lituj� si� cia� tego ludu, kt�ry z b��du nawr�ci� si� ku wierze katolickiej i ku mnie. I uczynili z niego niewolnik�w, i nie ucz� go przykaza� Bo�ych, i odejmuj�c mu Sakramenta �wi�te na wi�ksze jeszcze m�ki piekielne go skazuj�, ni� gdyby by� w poga�stwie pozosta�. A wojny tocz� ku rozpostarciu swej chciwo�ci. Dlatego przyjdzie czas, i�e wy�amane b�d� ich z�by i b�dzie im uci�ta r�ka prawa, a prawa noga im ochromieje, aby uznali grzechy swoje�.
� Tak B�g daj! � zawo�a� Zbyszko.
Inni rycerze i zakonnicy nabrali tak�e wielkiej otuchy, s�ysz�c s�owa proroctwa, opat za� zwr�ci� si� do ksi�ny i rzek�:
� Dlatego miejcie ufno�� w Bogu, mi�o�ciwa pani, albowiem pr�dzej to ich dni ni� wasze s� policzone, a tymczasem przyjmijcie wdzi�cznym sercem t� oto puszk�, w kt�rej palec od nogi �w. Ptolomeusza, jednego z naszych patron�w, si� znajduje.
Ksi�na wyci�gn�a dr��ce ze szcz�cia d�onie � i kl�kn�wszy przyj�a puszk�, kt�r� zaraz pocz�a do ust przyciska�. Rado�� pani podzielali dworzanie i dworki, nikt bowiem nie w�tpi�, �e z takiego podarku sp�ynie b�ogos�awie�stwo i pomy�lno�� na wszystkich, a mo�e i na ca�e ksi�stwo. Zbyszko czu� si� tak�e szcz�liwym, gdy� zda�o mu si�, �e wojna powinna zaraz po uroczysto�ciach krakowskich nast�pi�.
By�o ju� dobrze z po�udnia, gdy ksi�na[274] wraz z orszakiem wyruszy�a z go�cinnego Ty�ca do Krakowa. Cz�stokro� �wcze�ni rycerze, wje�d�aj�c do wi�kszych miast lub do zamk�w w odwiedziny do znakomitych os�b, przywdziewali na si� pe�ny rynsztunek bojowy. By� wprawdzie zwyczaj zdejmowa� go zaraz po przebyciu bram, do czego w zamkach wzywa� sam gospodarz u�wi�conymi s�owy: �Zdejmcie zbroj�, szlachetny panie, albowiem przybyli�cie do przyjaci� � niemniej jednak wjazd �wojenny� uwa�a� si�[275] za okazalszy i podnosi� znaczenie rycerza. Gwoli[276] tej to okaza�o�ci tak Ma�ko, jak i Zbyszko przybrali si� w wyborne pancerze i w naramienniki zdobyte na rycerzach fryzyjskich[277] � jasne, b�yszcz�ce i po brzegach wpuszczon� nici� z�ot� ozdobne. Miko�aj z D�ugolasu, kt�ry du�o �wiata i wielu rycerzy w �yciu widzia�, a by� rzeczy wojennych znawc� niema�ym, pozna� zaraz, i� s� to zbroje kowane[278] przez mediola�skich, najs�ynniejszych w �wiecie p�atnerzy, takie, na jakie najbogatsi tylko rycerze wspom�c si� mog� i z kt�rych ka�da za dobr� maj�tno�� starczy. Wnioskowa� z tego, �e owi Fryzowie musieli by� znakomitymi lud�mi w swoim narodzie, i z tym wi�kszym szacunkiem pocz�� spogl�da� na Ma�ka i Zbyszka. Lecz he�my ich, lubo tak�e niepo�lednie, nie by�y tak bogate, natomiast olbrzymie ogiery, pi�knie pokryte, wzbudzi�y mi�dzy dworzanami podziw i zazdro��. I Ma�ko, i Zbyszko, siedz�c na niezmiernie wysokich kulbakach[279], spogl�dali z g�ry na ca�y dw�r. Ka�dy z nich dzier�y� w r�ku d�ug� kopi�, ka�dy mia� miecz przy boku i top�r u siod�a. Tarcze oddali wprawdzie dla wygody na wozy, ale i bez nich obaj wygl�dali tak, jakby ci�gn�li na bitw�, nie do miasta.
Obaj te� jechali w pobli�u kolaski, w kt�rej na tylnym siedzeniu siedzia�a ksi�na z Danusi�, na przodku za� stateczna dworka Ofka, wdowa po Krystynie z Jarz�bkowa, i stary Miko�aj z D�ugolasu. Danusia spogl�da�a z wielkim zaj�ciem na �elaznych rycerzy, ksi�na za�, dobywaj�c od czasu do czasu z zanadrza puszk� z relikwiami �w. Ptolomeusza, podnosi�a j� do ust.
� Ciekawam okrutnie, jak ko�ci w �rodku wygl�daj� � rzek�a wreszcie � ale sama nie otworz�, aby �wi�tego nie urazi�. Niech otworzy biskup w Krakowie.
Na co ostro�ny Miko�aj z D�ugolasu odrzek�:
� Ej, lepiej tego z r�k nie popuszcza�, zbyt to �akoma[280] rzecz.
� Mo�e i s�usznie m�wicie � rzek�a po chwili zastanowienia ksi�na, po czym doda�a:
�Dawno mi nikt nie sprawi� takiej uciechy jak �w zacny opat, i tym podarkiem, i tym, �e strach m�j przed krzy�ackimi relikwiami uspokoi�.
� M�drze m�wili i sprawiedliwie � ozwa� si� Ma�ko z Bogda�ca. � Mieli oni i pod Wilnem rozmaite relikwie, a to tym bardziej �e chcieli go�ci przekona�, i� z poganami wojna. No i co? Obaczyli nasi, �e byle w gar�cie splun��, a od ucha toporem machn��, to i he�m puszcza�, i �eb puszcza�. �wi�ci pomagaj� � grzech by m�wi� inaczej � ale jeno[281] sprawiedliwym, kt�rzy wedle s�uszno�ci w imi� Bo�e do bitwy id�. Tak te� i my�l�, mi�o�ciwa pani, �e przyjdzie�li do wielkiej wojny, to chocia�by wszystkie Niemcy pomaga�y Krzy�akom, zbijem ich na powa�[282], bo wi�kszy jest nasz nar�d i Pan Jezus wi�ksz� moc spu�ci� nam w ko�ci. A co do relikwii � albo to u nas w klasztorze �wi�tokrzyskim nie ma drzewa Krzy�a �wi�tego?
� Prawda, jak mi jest B�g mi�y � rzek�a ksi�na. � Ale u nas ono w klasztorze zostanie, a oni swoje ze sob� w potrzebie wo��.
� Wszystko jedno! Dla mocy Bo�ej nie ma daleko�ci[283].
� Prawda�e to? powiadajcie, jak jest? � pyta�a ksi�na, zwracaj�c si� do m�drego Miko�aja z D�ugolasu, a on odrzek�:
� Temu i ka�dy biskup przy�wiadczy. Do Rzymu te� daleko, a papie� �wiatem rz�dzi � co�e dopiero B�g!
S�owa te uspokoi�y do reszty ksi�n�, wi�c zwr�ci�a rozmow� na Tyniec i jego wspania�o�ci. Dziwi�a Mazur�w w og�le nie tylko zamo�no�� opactwa, ale i zamo�no��, a tak�e pi�kno�� ca�ego kraju, przez kt�ry teraz przeje�d�ali. Naok� by�y wsie g�ste, dostatnie, przy nich sady pe�ne drzew owocowych, gaje lipowe, bocianie gniazda na lipach, a ni�ej ule ze s�omianymi nakrywkami. Wzd�u� go�ci�ca z jednej i drugiej strony ci�gn�y si� �any zb� wszelkich. Wiatr chwilami pochyla� zielonawe jeszcze morze k�os�w, w�r�d kt�rego g�sto jak gwiazdy na niebie migota�y g�owy modrych chabr�w i jasnoczerwonych mak�w. Daleko, za �anami czernia� gdzieniegdzie b�r, gdzieniegdzie weseli�y oczy d�browy i olszy�ce[284], sk�pane w blasku s�onecznym, gdzieniegdzie wilgotne ��ki, pe�ne traw i czajek kr���cych nad mokrad�ami, i zn�w wzg�rza obsiad�e przez chaty, zn�w �any; widocznie ziemi� t� zamieszkiwa� lud rojny i pracowity, rozmi�owany w roli � i dok�d wzrok si�gn��, kraj wydawa� si� nie tylko mlekiem i miodem p�yn�cy, ale spokojny i szcz�liwy.
� Kazimierzowe[285] to kr�lewskie gospodarstwo � rzek�a ksi�na � ale te� �y� tu i nie umiera�.
� I Pan Jezus si� do takiej ziemi �mieje � odrzek� Miko�aj z D�ugolasu � i b�ogos�awie�stwo Bo�e jest nad ni�; ale jako� ma by� inaczej, kiedy tu, gdy zaczn� bi� dzwony, to nie masz takowego k�ta, do kt�rego by odg�os nie doszed�! Wiadomo przecie, �e z�e duchy znie�� tego, nie mog�c musz� a� na granic� w�giersk� do g�uchych bor�w ucieka�.
� To mi i dziwno � ozwa�a si� pani Ofka, wdowa po Krystynie z Jarz�bkowa � �e Walgierz Wda�y, o kt�rym zakonnicy prawili, mo�e si� w Ty�cu pokazowa�, gdzie siedem razy na dzie� dzwony bij�[286].
Uwaga ta zak�opota�a na chwil� Miko�aja, kt�ry te� dopiero po pewnym namy�le odrzek�:
� Naprz�d, wyroki boskie s� niezbadane, a po wt�re, to sobie zauwa�cie, �e on osobne pozwole�stwo za ka�dym razem otrzymuje.
� A niech ta b�dzie, jak chce, alem rada, �e w klasztorze nie nocujemy. Umar�abym chyba ze strachu, gdyby mi si� taki piekielny wielkolud pokaza�.
� Hej! nie wiadomo, bo m�wi�, �e okrutnie wda�y[287].
� Cho�by by� i najurodziwszy, nie chc� ja poca�owania od takiego, kt�remu siark� z g�by bucha.
� A sk�d wiecie, �e zaraz chcia�by was ca�owa�?
Na te s�owa ksi�na, a za ni� pan Miko�aj i obaj rycerze z Bogda�ca pocz�li si� �mia�. �mia�a si�, nie rozumiej�c dlaczego, za przyk�adem innych, i Danusia � za� Ofka z Jarz�bkowa zwr�ci�a zagniewan� twarz do Miko�aja z D�ugolasu i rzek�a:
� Wola�abym jego ni� was.
� Ej, nie wywo�ujcie wilka z lasu � odpowiedzia� weso�o Mazur � bo j�dzon[288] cz�sto i po go�ci�cu mi�dzy Krakowem a Ty�cem si� w��czy, szczeg�lnie pod wiecz�r; nu� was us�yszy i nu� si� wam w postaci wielkoluda uka�e!
� Na psa urok! � odrzek�a Ofka.
Lecz w tej chwili Ma�ko z Bogda�ca, kt�ry siedz�c na wynios�ym ogierze dalej m�g� widzie� ni� ci, kt�rzy siedzieli w kolasce, �ci�gn�� lejce i rzek�:
� O, jak mi B�g mi�y, a to co?
� Co takiego?
� Wielkolud jakowy� zza wzg�rza przed nami wyje�d�a.
� A s�owo sta�o si� cia�em! � zawo�a�a ksi�na. � Nie powiadajcie byle czego!
Lecz Zbyszko uni�s� si� na strzemionach i rzek�:
� Jako �ywo � wielkolud, Walgierz, nikt inny!
Na to wo�nica osadzi� ze strachu konie i nie wypuszczaj�c z r�k lejc pocz�� si� �egna�, albowiem i on dojrza� ju� z koz�a na przeciwleg�ym wzg�rzu olbrzymi� posta� je�d�ca.
Ksi�na podnios�a si� � i zaraz usiad�a z twarz� zmienion� przez trwog�, Danusia pochowa�a g�ow� w fa�dy sukni ksi�nej. Dworzanie, dw�rki i ryba�ci, kt�rzy jechali konno za kolas�, us�yszawszy z�owrogie imi�, pocz�li skupia� si� ko�o niej. M�owie niby �miali si� jeszcze, ale w oczach mieli niepok�j; panny poblad�y, jeno Miko�aj z D�ugolasu, kt�ry z niejednego pieca chleb jada� � zachowa� pogodne oblicze i chc�c uspokoi� ksi�n� rzek�:
� Nie b�jcie si�, mi�o�ciwa pani. To� s�o�ce jeszcze nie zasz�o, a cho�by by�a i noc, �wi�ty Ptolomeusz da rady Walgierzowi.
Tymczasem nieznany je�dziec, wjechawszy na pod�ugowaty grzbiet wzg�rza, zatrzyma� konia i stan�� nieruchomie. W promieniach zachodz�cego s�o�ca wida� go by�o doskonale � i istotnie posta� jego zdawa�a si� przechodzi�[289] ogromem zwyk�e ludzkie rozmiary. Przestrze� mi�dzy nim a orszakiem ksi�ny nie wynosi�a wi�cej nad trzysta krok�w.
� Czego on stoi? � rzek� jeden z ryba�t�w.
� Bo i my stoim � odpowiedzia� Ma�ko.
� Spogl�da ku nam, jakby sobie kogo chcia� wybra� � zauwa�y� drugi ryba�t � �ebym wiedzia�, �e cz�owiek, a nie z�e, to bym ku niemu podjecha� i lutni�[290] go przez �eb zwali�.
Kobiety przestraszy�y si� ju� ca�kiem i pocz�y si� g�o�no modli�. Zbyszko za�, chc�c si� popisa� odwag� wobec ksi�nej i Danusi, rzek�:
� A ja i tak pojad�. Co mi ta Walgierz!
Na to Danusia pocz�a wo�a� na wp� z p�aczem: �Zbyszku! Zbyszku!�, lecz on ruszy� koniem i jecha� coraz pr�dzej, ufny, �e cho�by i prawdziwego Walgierza znalaz�, to na wskro� go kopi� przebodzie.
A Ma�ko, kt�ry mia� wzrok bystry, rzek�:
� Wydaje si� wielkoludem, bo na wzg�rzu stoi. Ch�opisko jakie� du�e, ale cz�ek zwyczajny � nic innego. O wa! pojad� i ja, �eby do zwady mi�dzy nim a Zbyszkiem nie dopu�ci�.
Zbyszko tymczasem jad�c rysi�[291] rozmy�la�, czy od razu kopi� nastawi�, czy te� wpierw z bliska obaczy�, jak wygl�da �w stoj�cy na wzg�rzu cz�owiek. Postanowi� jednak wpierw zobaczy� i zaraz przekona� si�, �e by�a to my�l lepsza, albowiem w miar� jak si� zbli�a�, nieznajomy pocz�� traci� w jego oczach swoje nadzwyczajne rozmiary. M�� by� ogromny i siedzia� na olbrzymim koniu, ro�lejszym jeszcze od Zbyszkowego ogiera � ale miary ludzkiej nie przechodzi�[292]. By� nadto bez zbroi, w czapce aksamitnej na g�owie, maj�cej kszta�t dzwona, i w bia�ej p��ciennej os�aniaj�cej od kurzu opo�czy, spod kt�rej wygl�da�a zielona szata. Stoj�c na wzg�rzu, g�ow� mia� wzniesion� i modli� si�. Widocznie te� zatrzyma� konia dlatego, by sko�czy� wieczorne pacierze.
�Ej, co mi za Walgierz!� � pomy�la� m�ody ch�opak.
Dojecha� ju� tak blisko, �e m�g�by by� dosi�gn�� kopi� nieznajomego; �w za�, widz�c przed sob� wspaniale uzbrojonego rycerza, u�miechn�� si� do niego �yczliwie i rzek�:
� Pochwalony Jezus Chrystus!
� Na wieki wiek�w.
� Zali to nie dw�r ksi�nej mazowieckiej tam w dole?
� Tak jest.
� To z Ty�ca jedziecie?
Lecz na to nie by�o ju� odpowiedzi, albowiem Zbyszko zdumia� si� tak, �e nawet nie us�ysza� zapytania. Przez chwil� sta� jak skamienia�y, oczom w�asnym nie wierz�c, gdy� oto na �wier� stai[293] za nieznanym m�em ujrza� kilkunastu konnych �o�nierzy, na czele kt�rych, ale znacznie naprz�d, jecha� rycerz przybrany ca�y w �wiec�c� zbroj�, w bia�y sukienny p�aszcz z czarnym krzy�em i w stalowy he�m z przepysznym pawim czubem w grzebieniu.
� Krzy�ak! � szepn�� Zbyszko.
I na ten widok pomy�la�, �e modlitwy jego zosta�y wys�uchane, �e B�g w mi�osierdziu swoim zsy�a mu takiego Niemca, o jakiego w Ty�cu prosi�, �e trzeba z �aski boskiej korzysta�, wi�c nie wahaj�c si� ani chwili � zanim to wszystko przemkn�o mu przez g�ow�, zanim mia� czas och�on�� ze zdumienia, pochyli� si� w kulbace[294], z�o�y� glewi�[295] w p� ko�skiego ucha, wydawszy rodowy okrzyk: �Grady! Grady!� � ruszy� co ko� wyskoczy na Krzy�aka.
A tamten zdumia� si� tak�e, gdy� wstrzyma� konia i nie pochylaj�c kopii stercz�cej w g�r� od strzemienia, patrzy� przed siebie jakby niepewny, czy w niego godz�.
� Pochyl kopi�! � wrzeszcza� Zbyszko, wbijaj�c �elazne ko�ce strzemion w boki ko�skie.
� Grady! Grady!
Przestrze� dziel�ca ich pocz�a si� zmniejsza�. Krzy�ak widz�c, �e napad wymierzony jest naprawd� ku niemu, �ci�gn�� konia, nadstawi� bro� i ju�, ju� kopia Zbyszkowa mia�a si� roztrzaska� o jego piersi, gdy naraz jaka� pot�na d�o� przy�amala j� Zbyszkowi przy samym r�ku jak zesch�� trzcin�, potem ta� sama d�o� �ci�gn�a cugle[296] jego konia z tak straszliw� si��, a� rumak zary� si� wszystkimi czterema nogami w ziemi� i stan�� jak wkopany.
� Szalony cz�ecze, co czynisz? � ozwa� si� g��boki, gro�ny g�os � w pos�a godzisz[297], kr�la zniewa�asz!
Zbyszko spojrza� i pozna� tego� samego olbrzymiego m�a, kt�ry poczytan za Walgierza przestraszy� przed chwil� dworskie niewiasty ksi�ny.
� Puszczaj na Niemca! Co� za jeden? � zawo�a�, chwytaj�c za r�koje�� topora.
� Precz z toporem!� na mi�y B�g! precz z toporem � m�wi� � bo z konia zwal�! � zawo�a� gro�niej jeszcze nieznajomy. � Obrazi�e� majestat kr�la i pod s�d p�jdziesz.
Po czym zwr�ci� si� ku ludziom, kt�rzy jechali za Krzy�akiem, i krzykn��:
� Bywaj!
Ale tymczasem nadjecha� Ma�ko z twarz� niespokojn� i z�owrog�. Rozumia� i on jasno, �e Zbyszko post�pi� jak szalony i �e z tej sprawy zgubne dla niego mog� wynikn�� skutki, ale jednak got�w by� do bitki. Ca�y orszak nieznanego rycerza i Krzy�aka wynosi� zaledwie pi�tnastu ludzi, uzbrojonych po cz�ci w dzidy, po cz�ci w kusze � dw�ch wi�c ca�kiem pokrytych rycerzy mog�o si� z nimi potyka� nie bez nadziei zwyci�stwa. My�la� te� Ma�ko, �e je�eliby w nast�pstwie mia� im zagrozi� s�d, to mo�e i lepiej unikn�� go, przejechawszy przez tych ludzi, a potem pochowa� si� gdzie, p�ki burza nie przeminie. Wiec twarz skurczy�a mu si� zaraz jak paszcza wilka gotowego k�sa� i wspar�szy konia mi�dzy Zbyszka a nieznajomego m�a, pocz�� pyta�, imaj�c si� jednocze�nie miecza:
� Co�cie za jedni? Sk�d wasze prawo?
� Prawo moje st�d � odpar� nieznajomy � �e kr�l mi nad przezpiecze�stwem okolicy czuwa� rozkaza�, a zowi� mnie Powa�a z Taczewa[298].
Na te s�owa Ma�ko i Zbyszko spojrzeli na rycerza, a nast�pnie pochowali na wp� ju� wyci�gni�t� bro� do pochew i pospuszczali g�owy. Nie strach ich oblecia�, ale pochylili czo�a przed g�o�nym i dobrze sobie znanym nazwiskiem, albowiem Powa�a z Taczewa, szlachcic znakomitego rodu i pan mo�ny, posiadaj�cy liczne ziemie wedle Radomia, by� zarazem jednym z najs�awniejszych rycerzy w Kr�lestwie. Ryba�ci opiewali go w pie�niach jako wz�r honoru i m�stwa, s�awi�c jego imi� na r�wni z imieniem Zawiszy z Garbowa[299] i Farureja[300], i Skarbka z G�ry, i Dobka z Ole�nicy, i Ja�ka Naszana, i Miko�aja z Moskorzowa[301], i Zyndrama z Maszkowic[302]. W tej chwili przedstawia� on przy tym poniek�d osob� kr�lewsk�, wi�c porwa� si� na niego znaczy�o tyle, ile odda� g�ow� pod top�r kata.
Ma�ko te� och�on�wszy, ozwa� si� pe�nym poszanowania g�osem:
� Cze�� i pok�on wam, panie, waszej s�awie i m�stwu.
� Pok�on i wam, panie � odpowiedzia� Powa�a � cho� wola�bym nie w tak ci�kiej przygodzie uczyni� z wami znajomo��.
� Czemu to? � spyta� Ma�ko.
A Powa�a zwr�ci� si� do Zbyszka:
� C�e� ty, m�odzieniaszku, najlepszego uczyni�? Na publicznym go�ci�cu, pod bokiem kr�lewskim porwa�e� si� na pos�a! Zali wiesz, co� za to czeka?
� Porwa� si� na pos�a, bo m�ody i g�upi, przeto o uczynek �atwiej mu ni� o zastanowienie � rzek� Ma�ko. � Ale nie os�dzicie go surowie, gdy ca�� spraw� rozpowiem.
� Nie ja go b�d� s�dzi�. Moja rzecz jeno wi�zy mu na�o�y�
� Jak�e to? � ozwa� si� Ma�ko, obrzucaj�c zn�w ponurym wejrzeniem ca�� gromad� ludzi.
� Wedle kr�lewskiego rozkazania.
Po tych s�owach zapad�o milczenie.
� Szlachcic jest � rzek� wreszcie Ma�ko.
� To niech zaprzysi�e na rycersk� cze��, �e stawi si� na wszelki s�d.
� Poprzysi�gn� na cze��! � zawo�a� Zbyszko.
� To dobrze. Jako�e was zowi�?
Ma�ko wymieni� nazwisko i herb.
� Je�li�cie z dworu ksi�ny Januszowej, to pro�cie jej, by si� wstawi�a za wami do kr�la.
� Nie z dworu jeste�my. Z Litwy od ksi�cia Witolda[303] jedziem. Bogdaje�my byli nijakiego dworu nie napotkali! Z tego to spotkania przysz�o na ch�opa nieszcz�cie.
I tu Ma�ko pocz�� opowiada�, co si� zdarzy�o w gospodzie, wi�c m�wi� o spotkaniu dworu ksi�nej i o �lubowaniu Zbyszkowym, ale w ko�cu chwyci� go nag�y gniew na Zbyszka, przez kt�rego nierozwag� popadli w tak ci�kie po�o�enie, wi�c zwr�ciwszy si� do niego, zawo�a�:
� A bodaje� ty by� leg� pod Wilnem! C�e� ty sobie, warchlaku, my�la�?
� Ba � rzek� Zbyszko � po �lubowaniu modli�em si� do Pana Jezusa, by mi Niemc�w przysporzy� � i da�[304] mu obieca�em, wi�c gdym pawie pi�ra, a przy nich opo�cz� z czarnym krzy�em ujrza�, zaraz jakowy� g�os zawo�a� we mnie: �Bij w Niemca, bo to cud!� No � i skoczy�em � kto by by� nie skoczy�?
� S�uchajcie � przerwa� Powa�a. � Nie �ycz� ja wam z�ego, bo to widz� jasno, �e �w m�odzianek wi�cej przez p�ocho��[305] przyrodzon� wiekowi ni�li przez z�o�� zawini�. Rad bym te� zgo�a na jego uczynek nie baczy� pojecha� sobie dalej, jakoby si� nic nie sta�o. Ale m�g�bym to tylko w takim razie uczyni�, gdyby �w komtur obieca�, �e si� kr�lowi nie poskar�y. Pro�cie go o to: mo�e i jemu �al si� uczyni wyrostka.
� Wolej p�jd� pod s�d, ni�libym si� mia� Krzy�akowi pok�oni�! � zawo�a� Zbyszko. � Nie przystoi to mojej czci szlacheckiej.
Na to Powa�a z Taczewa spojrza� na niego surowo i rzek�:
� �le czynisz. Lepiej od ciebie starsi wiedz�, co przystoi, a co nie przystoi czci rycerskiej. O mnie te� ludzie s�yszeli, a to ci powiadam, �e gdybym taki uczynek pope�ni�, nie sroma�bym si� o darowanie winy prosi�, Zbyszko zawstydzi� si�, ale rzuciwszy wok� oczyma, odrzek�:
� Tu ziemia r�wna, byle j� troch� udepta�. Ni�li Niemca przeprasza�, wolej[306] bym si� z nim potyka� konn� albo piesz�, na �mier� albo niewol�.
� G�upi�! � przerwa� Ma�ko. � Jak�e to z pos�em b�dziesz si� potyka�? Ni tobie z nim, ni jemu z takim ch�ystkiem!
Tu zwr�ci� si� do Powa�y:
� Wybaczcie, szlachetny panie. Do reszty rozwydrzy�o mi si� ch�opisko przez wojn�, ale lepiej niech do Niemca nie gada, bo jeszcze by go zwymy�la�. Ja b�d� gada�, ja b�d� prosi�, a je�liby po sko�czonym pos�owaniu chcia� si� �w komtur w ogrodzie�cu samowt�r[307] potyka�, to i ja mu stan�.
� Wielkiego rodu to jest rycerz, kt�ry nie ka�demu stanie � odrzek� Powa�a.
� Jak�e? Albo to ja pasa i ostr�g nie nosz�? Mnie cho�by i ksi��� mo�e stan��.
� Prawda jest, ale mu o tym nie m�wcie, chybaby sam wspomnia�, bo si� boj�, �eby si� na was nie zawzi��. No, niech was tam B�g wspomaga.
� P�jd� za ci� oczyma �wieci� � rzek� do Zbyszka Ma�ko � ale poczekaj!
I to rzek�szy zbli�y� si� do Krzy�aka, kt�ry zatrzymawszy si� o kilka krok�w, siedzia� nieruchomie na swym ogromnym jak wielb��d koniu, podobny do odlanego z �elaza pos�gu, i s�ucha� z najwi�ksz� oboj�tno�ci� poprzedniej rozmowy. Ma�ko podczas d�ugich lat wojny nauczy� si� nieco po niemiecku, wiec pocz�� teraz t�umaczy� komturowi w jego rodowitym j�zyku, co si� sta�o, sk�ada� win� na m�ody wiek i porywczy umys� ch�opca, kt�remu wydawa�o si�, �e to sam B�g zes�a� mu rycerza z pawim czubem, a wreszcie prosi� o darowanie Zbyszkowi winy.
A twarz komtura ani drgn�a. Sztywny i wyprostowany, z podniesion� g�ow�, spogl�da� na m�wi�cego Ma�ka swymi stalowymi oczyma tak oboj�tnie, a zarazem i pogardliwie, jakby spogl�da� nie na rycerza i nawet nie na cz�owieka, ale na ko�ek w p�ocie. W�odyka[308] z Bogda�ca dostrzeg� to i lubo [309]s�owa jego nie przesta�y by� dworne, dusza pocz�a si� w nim widocznie burzy�; m�wi� z coraz wi�kszym przymusem, a na ogorza�ych policzkach pokaza�y si� mu rumie�ce. Widocznym by�o, �e wobec tej zimnej pychy walczy� ze sob�, by nie zazgrzyta� z�bami i nie wybuchn�� okropnie.
Powala za� spostrzeg� to i maj�c dobre serce postanowi� mu przyj�� w pomoc. I on, szukaj�c za m�odych lat na dworach: w�gierskim, rakuskim[310], burgundzkim[311] i czeskim, r�nych rycerskich przyg�d, kt�re szeroko rozs�awi�y jego imi�, wyuczy� si� by� po niemiecku, wiec teraz ozwa� si� w tym j�zyku do Ma�ka g�osem pojednawczym i umy�lnie �artobliwym:
� Widzicie, panie, �e szlachetny komtur mniema, �e ca�a sprawa nawet i s�owa jednego niewarta. Nie tylko w naszym Kr�lestwie, ale i wsz�dzie wyrostkowie bywaj� niespe�na rozumu, ale taki rycerz z dzie�mi nie wojuje ni mieczem, ni prawem.
Na to Lichtenstein wyd�� swe p�owe w�sy i nie rzek�szy ani s�owa ruszy� koniem przed siebie, pomijaj�c Ma�ka i Zbyszka.
A im gniew szalony pocz�� podnosi� w�osy pod he�mami, a r�ce dr�a�y im ku mieczom.
� Czekaj, krzy�acka ma� � m�wi� przez zaci�ni�te z�by starszy rycerz z Bogda�ca � teraz ja ci b�d� �lubowa� i znajd� ci�, by�e� pos�owa� przesta�.
Lecz Powa�a, kt�remu serce pocz�o r�wnie� zap�ywa� krwi�, rzek�:
� To potem. Niech teraz ksi�na przem�wi za wami, bo inaczej gorze ch�opcu[312].
To rzek�szy, pojecha� za Krzy�akiem, zatrzyma� go i przez czas jaki� rozmawiali z o�ywieniem. I Ma�ko, i Zbyszko zauwa�yli, �e rycerz niemiecki nie spogl�da� jednak�e na Powa�� z twarz� tak dumn� jak na nich � a to ich do wi�kszej jeszcze z�o�ci przywiod�o. Po chwili Powa�a zawr�ci� ku nim i poczekawszy chwil�, by si� Krzy�ak oddali�, rzek� im:
� M�wi�em za wami, ale to nieu�yty cz�ek. Powiada, �e tylko w takim razie si� nie poskar�y, je�li uczynicie to, czego b�dzie chcia��
� Czego chce?
� Powiedzia� tak: �Ja zatrzymam si�, by ksi�n� mazowieck� powita�: niech, prawi, nadjad�, niech zlez� z koni, niech zdejm� he�my � i z ziemi, z go�ymi g�owami mnie prosz�, w�wczas odpowiem�.
Tu spojrza� Powa�a bystro na Zbyszka i doda�:
� Ci�ko to ludziom szlachetnego rodu� rozumiem � ale musz� ci� przestrzec, �e je�li tego nie uczynisz, kto wie, co ci� czeka: mo�e katowski miecz.
Twarze Ma�ka i Zbyszka uczyni�y si� jakby kamienne. Nasta�o zn�w milczenie.
� No i co? � spyta� Powa�a.
A Zbyszko odrzek� spokojnie i z tak� powag�, jakby mu przez t� jedn� chwil� dwadzie�cia lat przyby�o:
� A c�! Moc boska nad lud�mi!
� Jak to?
� Tak, �e chocia�bym mia� dwie g�owy i cho�by mi kat obydwie mia� uci�� � jedn� mam cze��, kt�rej mi poha�bi� nie wolno.
Na to spowa�nia� Powa�a i zwr�ciwszy si� do Ma�ka, spyta� jeszcze:
� A wy co powiadacie?
� Ja powiadam � odrzek� pos�pnie Ma�ko � �em tego ch�opa od ma�o�ci wypiastowa�[313]� Na nim te� stoi nasz r�d, bom stary � ale tego on uczyni� nie mo�e, cho�by mia� sczezn��.
Tu sroga twarz pocz�a mu drga� i nagle mi�o�� do bratanka wybuchne�a w nim z tak� si��, �e chwyci� go w swoje okute �elazem r�ce i pocz�� wo�a�:
� Zbyszku! Zbyszku!
A m�ody rycerz a� zadziwi� si� i oddawszy stryjcowi u�cisk, rzek�:
� Aj! tom nie wiedzia�, �e mnie tak mi�ujecie!�
� Widz�, �e�cie prawi[314] rycerze � rzek� wzruszony Powa�a � a skoro m�ody przysi�g� mi na cze��, �e si� stawi, to go nie b�d� wi�zi�; takim jak wy ludziom mo�na zaufa�. B�d�cie te� dobrej my�li. Niemiec w Ty�cu z dzionek zabawi, wi�c ja kr�la pr�dzej obacz� i tak mu spraw� opowiem, �eby go jak najmniej rozsierdzi�. Szcz�cie, �em zd��y� kopi� przy�ama� � wielkie szcz�cie!
Lecz Zbyszko rzek�:
� Je�li ju� koniecznie mam g�ow� da�, to niechbym mia� przynajmniej t� uciech�, �em Krzy�akowi gnaty po�ama�.
� �e te� to swojej czci potrafisz broni�, a tego nie rozumiesz, �e na ca�y nasz nar�d ha�b� by� �ci�gn��! � odpar� niecierpliwie Powa�a.
� Rozumie�, to ja rozumiem � rzek� Zbyszko � ale dlatego mi i �al�
Powa�a za� zwr�ci� si� do Ma�ka:
� Wiecie, panie, je�li temu wyrostkowi uda si� jakowym sposobem wykr�ci�, powinni�cie mu kaptur na g�ow� za�o�y�, jako czyni� soko�om. Inaczej nie sko�czy on w�asn� �mierci�[315].
� Uda�oby si� mu wykr�ci�, gdyby�cie wy, panie, chcieli zatai� przed kr�lem to, co si� przygodzi�o.
� A z Niemcem c� uczynim? J�zyka mu przecie� na w�ze� nie zawi���.
� Prawda! Prawda!�
Tak rozmawiaj�c, ruszyli z powrotem ku dworowi ksi�ny. S�udzy Powa�y, kt�rzy przedtem pomieszani byli z lud�mi Lichtensteina, jechali teraz za nimi. Z daleka wida� by�o w�r�d mazowieckich czapek chwiej�ce si� w powiewie pawie pi�ra Krzy�aka i jego jasny, �wiec�cy w s�o�cu he�m.
� Dziwna to jest natura krzy�acka � ozwa� si� jakby w zamy�leniu rycerz z Taczewa. � Gdy z Krzy�akiem �le, b�dzie ci wyrozumia�y jak franciszkanin, pokorny jak jagni� i s�odki jak mi�d � tak �e lepszego na �wiecie nie znajdzie. Ale niech jeno poczuje za sob� moc � nikt ci si� wi�cej nie napuszy i u nikogo nie znajdziesz mniej zmi�owania. Wida� Pan Jezus da� im krzemienie zamiast serc. Przypatrywa�em ja si� przer�nym narodom i nieraz widzia�em, jako prawy rycerz oszcz�dzi drugiego, kt�ry jest s�abszy, m�wi�c sobie: �Nie przyb�dzie mi czci, skoro le��cego potratuj�. A Krzy�ak wtedy w�a�nie najzawzi�tszy. Dzier��e[316] go za �eb i nie puszczaj, bo inaczej gorze[317] ci! Oto i �w pose�! � zaraz chcia� nie tylko waszego przeproszenia, ale i waszej ha�by. Ale rad jestem, �e tego nie b�dzie.
� Niedoczekanie jego! � zawo�a� Zbyszko.
� Miarkujcie te�, �eby frasunku po was nie pozna�, bo zaraz by si� ucieszy�.
Po tych s�owach dojechali do orszaku i po��czyli si� z dworem ksi�ny.
Pose� krzy�acki ujrzawszy ich, przybra� natychmiast wyraz pychy i wzgardy, lecz oni zdawali si� go wcale nie widzie�. Zbyszko stan�� od strony Danusi i j�� weso�o m�wi� jej, �e ze wzg�rza wida� ju� dobrze Krak�w, Ma�ko za� opowiada� jednemu z ryba�t�w o nadzwyczajnej sile pana z Taczewa, kt�ry przy�ama� kopi� w r�ku Zbyszka jak suchy badyl.
� A po co�e j� przy�omi�? � spyta� ryba�t.
� Bo si� ch�opak do Niemca z�o�y�, ale jeno dla �miechu.
Ryba�towi, kt�ry by� szlachcic i cz�ek obyty, nie wyda� si� taki �art zbyt przystojnym[318], ale widz�c, �e Ma�ko m�wi o nim lekko, nie bra� go tak�e do serca. Tymczasem Niemca pocz�o takie zachowanie si� korci�. Raz i drugi spojrza� na Zbyszka, potem na Ma�ka: wreszcie zrozumia�, �e z koni nie zsi�d� i �e umy�lnie na niego nie zwa�aj�. W�wczas b�ysn�o mu co� w oczach jakby stal� � i zaraz pocz�� si� �egna�
W chwili za� gdy ruszy�, pan z Taczewa nie m�g� si� powstrzyma� i rzek� mu na rozstaniu:
� Jed�cie �miele, m�ny rycerzu. Kraj to spokojny i nikt na was nie napadnie, chyba jakowy dzieciak krotofilny[319]�
� Cho� dziwne s� obyczaje w tym kraju, nie obrony, ale towarzystwa waszego szuka�em � odpar� Lichtenstein � jako� tusz�[320], �e si� jeszcze spotkamy i na tutejszym dworze, i gdzie indziej�
W ostatnich s�owach brzmia�a jakby ukryta gro�ba, dlatego Powa�a odrzek� powa�nie:
� B�g to da�
To powiedziawszy, sk�oni� si� i odwr�ci�, po czym wzruszy� ramionami i rzzek� p�g�osem, tak jednak, aby go najbli�si s�yszeli:
� Chuchraku! Zdj��bym ci� z kulbaki ostrzem kopii i przez trzy pacierze dzier�y� w powietrzu!
I pocz�� rozmawia� z ksi�n�, kt�r� zna� dobrze. Anna Danuta pyta�a go, co robi na go�ci�cu, on za� oznajmi� jej, �e je�dzi z kr�lewskiego rozkazania, by utrzyma� bezpiecze�stwo w okolicy, w kt�rej z powodu wielkiej liczby go�ci �ci�gaj�cych zewsz�d do Krakowa, �atwo jakowa� zwada zdarzy� si� mo�e. I na dow�d przytoczy� to, czego przed chwil� sam by� �wiadkiem. Pomy�lawszy jednak, �e o or�downictwo ksi�ny za Zbyszkiem do�� b�dzie czasu prosi� w�wczas, gdy oka�e si� tego potrzeba, nie nadawa� zaj�ciu zbyt wielkiego znaczenia, nie chc�c psu� weso�o�ci. Jako� ksi�na �mia�a si� nawet ze Zbyszka, �e mu tak pilno by�o do pawich czub�w � inni za�, dowiedziawszy si� o przy�amaniu kopii, podziwiali pana z Taczewa, �e tak �atwo to jedn� r�k� uczyni��
On za� che�pliwym nieco b�d�c, cieszy� si� w sercu, �e go s�awi�, i sam wreszcie pocz�� opowiada� o swoich czynach, kt�re g�o�nym uczyni�y imi� jego szczeg�lniej w Burgundii, na dworze Filipa �mia�ego. Raz on tam w czasie turnieju chwyci�, po skruszeniu kopii, pewnego rycerza arde�skiego wp�, wywl�k� go z kulbaki i wyrzuci� na wysoko�� kopii w g�r�, chocia� Arde�czyk ca�y by� w �elazo zakuty. Filip �mia�y ofiarowa� mu za to z�oty �a�cuch, a ksi�na aksamitny trzewiczek, kt�ry on odt�d na he�mie nosi.
S�ysz�c to, wszyscy wpadli w wielkie zdumienie, z wyj�tkiem Miko�aja z D�ugolasu, kt�ry rzek�:
� Nie ma ju� w dzisiejszych zniewie�cia�ych czasach takich m��w, jacy bywali za mojej m�odo�ci, albo takich, o jakich ojciec m�j mi opowiada�. Zdarzy si� teraz szlachcicowi rozedrze� pancerz, naci�gn�� kusz� bez korby albo skr�ci� mi�dzy palcami tasak �elazny, to si� ju� mocarzem powiada i nad innych si� wynosi. A drzewiej czyni�y to i dziewki.
� Nie przeciwi� ja si� temu, �e dawniej byli ludzie t�si � odpowiedzia� Powa�a � ale znajd� si� i dzi� ch�opy krzepkie. Mnie Pan Jezus si�y w ko�ciach nie posk�pi�, wszelako nie powiadam si� najmocniejszym w tym Kr�lestwie. Widzia�e� wa�� kiedy Zawisz� z Garbowa? Ten by mnie zm�g�[321].
� Widzia�em. Bary u niego tak szerokie jak wa� od krakowskiego dzwonu.
� A Dobko z Ole�nicy? Raz on na turnieju, kt�ry Krzy�acy w Toruniu wyprawili, rozci�gn�� dwunastu rycerzy z wielk� chwa�� dla siebie i dla naszego narodu�
� Ale nasz Mazur Staszko Cio�ek t�szy by�, panie, i od was, i od Zawiszy, i od Dobka. Powiadali o nim, �e wzi�wszy w gar�� �wie�y ko�ek, sok z niego wyciska�.
� Sok ja te� wycisn�! � zawo�a� Zbyszko.
I nim go kto poprosi� o pr�b�, skoczy� na brzeg drogi, udar� spor� ga��� z drzewa, a nast�pnie �cisn�� j� za koniec w oczach ksi�ny i Danusi tak silnie, �e sok pocz�� istotnie kapa� kroplami na drog�.
� Aj, Jezu! � zawo�a�a na ten widok Ofka z Jarz�bkowa � nie chadzaj�e na wojn�, bo szkoda by by�a, �eby taki zgin�� przed o�enkiem�
� Szkoda by! � powt�rzy� zas�piwszy si� nagle Ma�ko.
Lecz Miko�aj z D�ugolasu pocz�� si� �mia�, a z nim i ksi�na. Inni wszeko wychwalali w g�os si�� Zbyszkow�, �e za� w owych czasach �elazn� r�k� ceniono nad wszystkie inne przymioty, wi�c panny wo�a�y na Danu�k�: �Raduj si�!� � ona za� rada by�a, chocia� nie rozumia�a dobrze, co jej przyj�� mo�e z tego kawa�ka wyci�ni�tego drzewa. Zbyszko, zapomniawszy ca�kiem o Krzy�aku, spogl�da� tak g�rnie, i� Miko�aj z D�ugolasu, pragn�c przywie�� go do pomiarkowania, rzek�:
� Pr�no by� puszy� si��, bo s� lepsi od ciebie. Jam tego nie widzia�, ale ojciec m�j by� �wiadkiem czego� lepszego, co przygodzi�o si�[322] na dworze Karola, cesarza rzymskiego. Pojecha� do niego w odwiedziny nasz kr�l Kazimierz z wielu dworzany, mi�dzy kt�rymi by� w�a�nie i �w s�ynny z mocy Staszko Cio�ek, syn wojewody Andrzeja. Pocznie si� tedy raz che�pi� cesarz, �e ma mi�dzy swoimi lud�mi pewnego Czecha, kt�ry nied�wiedzia wp� ob�apiwszy, na miejscu go udusi. Dopiero� wyprawili widowisko i Czech dw�ch nied�wiedzi po kolei udusi�. Bardzo si� tym zafrasowa� nasz kr�l, �eby ze wstydem nie odjecha�, i rzeknie: �Ale m�j Cio�ek nie da mu si� poha�bi�. Naznaczyli, �e za trzy dni b�d� si� zmaga�. Nazje�d�a�o si� pa� i rycerzy znacznych, a po trzech dniach chycili[323] si� Czech z Cio�kiem na zamkowym dworzyszczu; ale nied�ugo tego by�o, bo ledwie si� obj�li, prze�omi� Cio�ek Czechowi krzy�, pokruszy� wszystkie �ebra i dopiero nie�ywego, z wielk� chwa�� kr�lewsk�, z r�k wypu�ci�. Ten�e, przezwan od tej pory �omignatem, raz dzwon wielki na wie�� sam jeden zani�s�, kt�rego dwudziestu mieszczan z miejsca ruszy� nie mog�o.
� A ile mu by�o rok�w[324]? � pyta� Zbyszko.
� M�ody by�!
Tymczasem Powa�a z Taczewa, jad�c po prawej stronie przy ksi�nie, pochyli� si� wreszcie do jej ucha i powiedzia� ca�� prawd� o wa�no�ci przygody, a zarazem prosi� j�, by go popar�a, gdy si� b�dzie wstawia� za Zbyszkiem, kt�ry ci�ko mo�e za sw�j post�pek odpowiada�. Ksi�na, kt�rej si� Zbyszko podoba�, przyj�a t� wiadomo�� ze smutkiem i zaniepokoi�a si� bardzo.
� Biskup krakowski rad mnie widzi � rzek� Powa�a � to mo�e go uprosz� i kr�low� te�, ale im wi�cej b�dzie or�downik�w, tym b�dzie dla m�odziaszka lepiej�
� Byle kr�lowa za nim si� uj�a, w�os mu z g�owy nie spadnie � rzek�a Anna Danuta � bo kr�l j� i za �wi�tobliwo��, i za wiano czci wielce, a szczeg�lniej teraz, gdy zdj�ta jest z niej ha�ba bezp�odno�ci. Ale jest przecie w Krakowie umi�owana siostra kr�lewska ksi�na Ziemowitowa[325] � do niej si� udajcie. Ja te� uczyni�, co b�d� mog�a, ale ona mu rodzona, a ja stryjeczna.
� Kocha kr�l i was, mi�o�ciwa pani.
� Ej, nie tak � odrzek�a z pewnym smutkiem ksi�na � dla mnie ogniwko, dla niej ca�y �a�cuch; dla mnie liszka[326], dla niej sob�l. Nikogo z rodzonych nie mi�uje kr�l tak jak Aleksandr�. Nie ma takiego dnia, �eby z pr�nymi r�koma odesz�a�
Tak rozmawiaj�c, zbli�yli si� do Krakowa. Go�ciniec, rojny od samego Ty�ca, zaroi� si� jeszcze bardziej. Spotykali ziemian ci�gn�cych do miasta na czele pacho�k�w, czasem w zbrojach, czasem w letnich szatach i s�omianych kapeluszach. Niekt�rzy jechali konno, niekt�rzy kole�no[327], z �onami i c�rkami, kt�re chcia�y widzie� zapowiadane z dawna gonitwy. Miejscami ca�y go�ciniec zawalony by� przez wozy kupc�w, kt�rym nie wolno by�o omija� Krakowa, by nie pozbawi� miasta licznych op�at[328]. Wieziono na tych wozach s�l, wosk, zbo�a, ryby, sk�ry bydl�ce, konopie, drzewo. Inne sz�y z miasta �adowne suknem, beczkami piwa i przer�nym miejskim towarem. Krak�w by�o ju� wida� dobrze: ogrody kr�lewskie, pa�skie i mieszcza�skie, otaczaj�ce zewsz�d miasto, za nimi mury i wie�e ko�cio��w. Im by�o bli�ej, tym ruch czyni� si� wi�kszy, a przy bramach trudno by�o w�r�d og�lnego skrz�tu[329] przejecha�.
� To miasto! nie masz chyba takiego drugiego na �wiecie � rzek� Ma�ko.
� Zawsze jakoby jarmark � odrzek� jeden z ryba�t�w. � Dawno�cie tu byli, panie?
� Dawno. I dziwuj� si�, jakobym je pierwszy raz widzia�, gdy� z dzikich kraj�w przyje�d�amy.
� M�wi�, �e Krak�w okrutnie ur�s� od kr�la Jagie��y[330].
By�a to prawda: od czasu wst�pienia na tron wielkiego ksi�cia Litwy niezmierzone kraje litewskie i ruskie otwarte zosta�y dla krakowskiego handlu, wskutek czego miasto z dnia na dzie� porasta�o w ludno��, w dostatki, w budowle � i czyni�o si� jednym ze znaczniejszych w �wiecie�
� Krzy�ackie miasta te� zacne � ozwa� si� zn�w gruby ryba�t.
� By jeno si� do nich dosta� � odpowiedzia� Ma�ko. � By�by �up godny!
Lecz Powa�a my�la� o czym innym, mianowicie, �e m�ody Zbyszko, kt�ry tylko przez g�upi� zapalczywo�� zawini�, idzie jednak jak wilkowi w gardziel. Pan z Taczewa, srogi i zawzi�ty w czasie wojny, mia� jednak w swych pot�nych piersiach prawdziwie go��bie serce � �e za� lepiej rozumia� od innych, co winowajc� czeka, wi�c zdj�a go nad nim lito��
� Waguj� si�[331] i waguj� � rzek� zn�w do ksi�ny � czy m�wi� kr�lowi, co si� sta�o, czy nie m�wi�. Je�li Krzy�ak si� nie poskar�y, to i nijakiej sprawy nie b�dzie, ale je�li si� ma skar�y�, to mo�e by lepiej wszystko pierwej powiedzie�, by pan nag�ym gniewem nie zagorza��
� Krzy�ak jak mo�e kogo zgubi�, to zgubi � odrzek�a ksi�na � ale ja przedtem rzek� m�odzie�cowi, �eby do naszego dworu przysta�. Mo�e te� kr�l nie tak srodze dworzanina naszego ukarze.
To rzek�szy, zawo�a�a Zbyszka, kt�ry dowiedziawszy si�, o co idzie, zeskoczy� z konia, podj�� j� pod nogi i z najwi�ksz� rado�ci� zgodzi� si� by� jej dworzaninem, nie tyle dla wi�kszego bezpiecze�stwa, ile dlatego, �e w ten spos�b m�g� blisko Danusi pozosta�
Powa�a za� spyta� tymczasem Ma�ka:
� A gdzie zamieszkacie?
� W gospodzie.
� W gospodach z dawna nie masz �adnego miejsca.
� To p�jdziem do kupca znajomka. Amyleja, mo�e nas przenocuje�
� A ja wam powiem tak: p�jd�cie w go�cin� do mnie. Bratanek wasz m�g�by z dworzany[332] ksi�ny na zamku zamieszka�, ale lepiej mu b�dzie nie by� kr�lowi pod r�k�. Co si� w pierwszym gniewie uczyni, tego si� w drugim nie uczyni. Pewnie si� przy tym rozdzielicie dostatkiem, wozami i s�u�b�, a na to potrzeba czasu. Wiecie! �dobrze wam u mnie b�dzie i przezpiecznie[333].
Ma�ko, lubo[334] zaniepokoi� si� troch� tym, �e Powa�a tak o ich bezpiecze�stwie my�li, podzi�kowa� z wielk� wdzi�czno�ci� i wjechali do miasta. Lecz tu obaj ze Zbyszkiem zapomnieli zn�w na chwil� o troskach na widok cud�w, kt�re ich otoczy�y. Na Litwie i na pograniczu widzieli tylko pojedyncze zamki, a z miast znaczniejszych jedno Wilno � �le pobudowane i spalone, ca�e w popiele i gruzach, tu za� kamienice kupieckie cz�stokro� okazalsze by�y od tamtejszego wielkoksi���cego zamku. Wiele dom�w by�o wprawdzie drewnianych, ale i te dziwi�y wynios�o�ci� �cian i dach�w oraz oknami ze szklanych gom�ek [335]pooprawianych w o��w, kt�re odbija�y tak blaski zachodz�cego s�o�ca, �e mo�na by�o mniema�, i� w domu jest po�ar. W ulicach bli�szych rynku pe�no by�o jednak dworzyszcz[336] z czerwonej ceg�y albo zgo�a[337] kamiennych, wysokich, ozdobionych przystawkami i czarnym krzy�owaniem[338] po �cianach. Sta�y jedne obok drugich jak �o�nierze w szyku, niekt�re szerokie, drugie w�skie na dziewi�� �okci[339], ale strzeliste, ze sklepionymi sieniami � cz�sto ze znakiem Bo�ej M�ki lub z obrazem Naj�wi�tszej Panny nad bram�. By�y ulice, na kt�rych wida� by�o dwa szeregi dom�w, nad nimi pas nieba, na dole drog� ca�kiem wymoszczon� kamieniami, a po obu bokach, jak okiem dojrze�, sk�ady[340] i sk�ady � sowite[341] � pe�ne najprzedniejszych[342], cz�stokro� dziwnych albo zupe�nie nieznanych towar�w, na kt�re przywyk�y do ci�g�ej wojny i brania �upu Ma�ko spogl�da� jednak nieco �akomym okiem. Lecz w jeszcze wi�kszy podziw wprowadzi�y obydw�ch gmachy publiczne: ko�ci� Panny Marii w Rynku, sukiennice, ratusz z olbrzymi� piwnic�, w kt�rej sprzedawano piwo �widnickie, d�inghus, to� inne ko�cio�y, to� sk�ady sukna, to� ogromne mercatorium[343] przeznaczone dla kupc�w zagranicznych, to� budynek, w kt�rym zamykano wag� miejsk�, to� postrzygalnie, �a�nie, topnie miedzi, topnie wosku, z�ota i srebra, browary, ca�e g�ry beczek ko�o tak zwanego Schrotamtu[344] � s�owem, dostatki i bogactwa, kt�rych nie obyty z miastem cz�owiek, cho�by zamo�ny w�a�ciciel �grodku�, wyobrazi� sobie nawet nie umia��
Powa�a zaprowadzi� Ma�ka i Zbyszka do swego domostwa przy ulicy �w. Anny, kaza� im da� izb� obszern�, poleci� ich swym giermkom, sam za� uda� si� na zamek, z kt�rego wr�ci� na wieczerz� do�� p�n� noc�. Wraz z nim przyby�o kilku jego przyjaci� � i u�ywaj�c obficie na winie i mi�sie ucztowali weso�o, sam tylko gospodarz by� jaki� zatroskany � a gdy wreszcie go�cie porozchodzili si� do dom�w, rzek� do Ma�ka:
� Gada�em z jednym kanonikiem, bieg�ym w pi�mie i w prawie, kt�ren powiada, �e zniewaga pos�a to sprawa gard�owa[345]. Pro�cie� tedy Boga, by si� Krzy�ak nie skar�y��
Us�yszawszy to obaj rycerze, lubo przy uczcie przebrali nieco miar�, jednak�e udali si� na spoczynek nie z tak ju� weso�ym sercem. Ma�ko nie m�g� nawet zasn�� i po niejakim czasie, gdy si� ju� pok�adli, ozwa� si� do brata�ca:
� Zbyszku?
� A co?
� Bo tak pomiarkowawszy wszystko, my�l� wszelako[346], �e ci g�ow� utn�.
� My�licie? � spyta� Zbyszko sennym g�osem.
I obr�ciwszy si� do �ciany, zasn�� smaczno, gdy� by� utrudzon drog��
Nastepnego dnia obaj rycerze z Bogda�ca wraz z Powa��[347] udali si� na rann� msz� do katedry, tak dla nabo�e�stwa, jak i dlatego, by widzie� dw�r i go�ci, kt�rzy schodzili si� na zamek. Jako� po drodze ju� Powa�a spotka� mn�stwo znajomych, a mi�dzy nimi wielu rycerzy s�awnych w kraju i za granic�, na kt�rych z podziwem patrzy� m�ody Zbyszko, obiecuj�c sobie w duszy, �e je�li sprawa z Lichtensteinem ujdzie mu na sucho, to b�dzie si� stara� im wyr�wna� w m�stwie i we wszystkich cnotach. Jeden z tych rycerzy, Toporczyk, krewny kasztelana krakowskiego, powiedzia� im nowin� o powrocie z Rzymu Wojciecha Jastrz�bca[348], scholastyka, kt�ry je�dzi� do papie�a Bonifacego IX[349] z listem kr�lewskim, zapraszaj�cym na chrzciny do Krakowa. Bonifacy przyj�� zaprosiny, a jakkolwiek wyrazi� w�tpliwo��, czy b�dzie m�g� przyby� w�asn� osob�, upowa�ni� pos�a, aby w jego imieniu trzyma� do chrztu maj�ce si� narodzi� dzieci�, a zarazem prosi�, by w dow�d osobliwszej jego mi�o�ci dla obojga kr�lestwa dziecku nadano imi� Bonifacy lub Bonifacja.
M�wiono tak�e o bliskim przyje�dzie kr�la w�gierskiego Zygmunta i spodziewano si� go na pewno. Zygmunt bowiem przyje�d�a� i proszony, i nieproszony, zawsze gdy zdarzy�a si� sposobno�� jakowych� odwiedzin, uczt i gonitw[350], w kt�rych z zami�owaniem bra� udzia�, pragn�c zas�yn�� po �wiecie i jako w�adca, i jako �piewak, i jako jeden z pierwszych rycerzy. Powa�a, Zawisza z Garbowa[351], Dobko z Ole�nicy, Naszan i inni podobnej miary m�owie z u�miechem wspominali sobie, jako za poprzednich bytno�ci Zygmunta kr�l W�adys�aw prosi� ich po cichu, aby na turnieju nie nacierali zbyt ostro i oszcz�dzali �w�gierskiego go�cia�, kt�rego znana w �wiecie pr�no�� by�a tak wielka, �e w razie niepowodzenia wyciska�a mu �zy z oczu. Lecz najwi�ksze zaj�cie mi�dzy rycerstwem budzi�y sprawy Witoldowe[352]. Rozpowiadano cuda o wspania�o�ci owej kolebki, ulanej ze szczerego srebra, kt�r� od Witolda i �ony jego Anny przywie�li w darze kniazie i bojarzyni[353] litewscy. Potworzy�y si�, jako zwykle przed nabo�e�stwem, gromadki ludzi opowiadaj�ce sobie nowiny. W jednej z nich Ma�ko, pos�yszawszy o kolebce, zabra� g�os i opisywa� kosztowno�� daru, ale wi�cej jeszcze opowiada� o zamierzonej ogromnej wyprawie Witolda przeciw Tatarom, gdy� zarzucano go o ni� pytaniami. Wyprawa by�a prawie gotowa, albowiem ogromne wojska ruszy�y ju� na wsch�d Rusi; gdyby si� za� uda�a, rozci�gn�aby zwierzchnictwo kr�la Jagie��y[354] niemal na p� �wiata, a� do nieznanych g��bin azjatyckich, po granice Persji i brzegi Aralu[355]. Ma�ko, kt�ry poprzednio by� blisko osoby Witolda i m�g� zna� jego zamiary, umia� o nich rozpowiada� dok�adnie, a nawet i tak wymownie, �e zanim zadzwoniono na msz�, przed wschodami[356] katedry utworzy� si� naok� niego kr�g ciekawych. Sz�o � m�wi� � po prostu o wypraw� krzy�ow�[357]. Sam Witold, chocia� go pisz� wielkim kniaziem, rz�dzi przecie Litw� z ramienia Jagie��y i jest tylko wielkorz�dc�, zas�uga wiec spadnie na kr�la. I co za chwa�a b�dzie dla nowo ochrzczonej Litwy i dla pot�gi Polski, gdy po��czone wojska ponios� Krzy� w takie strony, w kt�rych, je�li wspominaj� imi� Zbawiciela, to chyba dlatego, by mu blu�ni�, i w kt�rych nie posta�a dot�d noga Polaka ni Litwina! Wyp�dzony Tochtamysz[358], gdy go polskie i litewskie wojska posadz� na nowo na utraconym kapczackim[359] tronie, uzna si� �synem� kr�la W�adys�awa i jako obieca�, wraz z ca�� Z�ot� Ord�[360] pok�oni si� Krzy�owi.
S�uchano z nat�eniem tych s��w, lecz wielu nie wiedzia�o dobrze, o co chodzi, komu Witold ma pomaga�, przeciw komu wojowa� � wi�c niekt�rzy pocz�li pyta�:
� Powiadajcie wyra�nie, z kim wojna?
� Z kim? Z Tymurem Chromym[361] � odrzek� Ma�ko.
Nasta�a chwila milczenia. O uszy rycerstwa zachodniego odbija�y si� wprawdzie niejednokrotnie nazwy Ord Z�otych, Sinych, Azowskich i rozmaitych innych, ale sprawy tatarskie i wojny domowe mi�dzy pojedynczymi Ordami nie by�y mu dobrze wiadome. Natomiast nie znalaz�by� ani jednego cz�owieka w �wczesnej Europie, kt�ry by nie s�ysza� o straszliwym Tymurze Chromym, czyli Tamerlanie, kt�rego imi� powtarzano z niemniejsz� trwog� ni� niegdy� imi� Attyli. By� to przecie �pan �wiata� i �pan czas�w� � w�adca dwudziestu siedmiu zawojowanych pa�stw, w�adca Rusi Moskiewskiej[362], w�adca Sybiru, Chin po Indie, Bagdadu, Ispahanu, Aleppu[363], Damaszku[364] � kt�rego cie� pada� przez piaski arabskie na Egipt a przez Bosfor na Cesarstwo Greckie � t�piciel ludzkiego rodzaju, potworny budowniczy piramid z czaszek ludzkich, zwyci�zca we wszystkich bitwach, niezwyci�ony w �adnej, �pan dusz i cia��. Tochtamysz przez niego posadzon jest na tronie Z�otej i Sinej Ordy � i uznan �synem�. Lecz gdy w�adztwo jego rozci�gn�o si� od Aralu do Krymu, przez wi�cej ziem, ni� ich by�o w reszcie Europy, �syn� chcia� by� w�adc� niepodleg�ym � za co �jednym palcem� strasznego ojcza pozbawion tronu uciek� do litewskiego rz�dcy, wzywaj�c go o pomoc. Jego to w�a�nie zamierzy� Witold wprowadzi� na powr�t na pa�stwo, ale aby to uczyni�, trzeba si� by�o wpierw zmierzy� ze �wiatow�adnym Kulawcem.
Z tego te� powodu imi� jego silne na s�uchaczach sprawi�o wra�enie � i po chwil, milczenia jeden z najstarszych rycerzy, Wojciech z Jag�owa, rzek�:
� Nie z byle kim sprawa.
� A o byle co � ozwa� si� roztropnie Miko�aj z D�ugolasu.� Bo czy tam za dziesi�t� ziemi� b�dzie Tochtamysz, czy jakowy� Kut�uk panowa� synom Beliala[365], c� nam z tego przyjdzie?
� Tochtamysz wiar� chrze�cija�sk� by przyj�� � odpowiedzia� Ma�ko.
� Przyj��by albo nie przyj��. Zali mo�na psubratom wierzy�, kt�rzy Chrystusa nie wyznawaj�? � Lecz dla imienia Chrystusowego godzi si� polec � odpar� Powa�a.
� I dla czci rycerskiej � doda� Toporczyk, krewny kasztelana. � S� przecie mi�dzy nami tacy, kt�rzy p�jd�. Pan Spytko z Melsztyna[366] m�od� ma �on� i umi�owan�, a dlatego ju� do kniazia Witolda poci�gn��.
� Bo i nie dziwno � wtr�ci� Ja�ko z Naszan � cho�by� mia� najbezecniejszy grzech na duszy, odpust[367] za tak� wojn� pewny i zbawienie pewne.
� A s�awa po wieki wiek�w � rzek� zn�w Powa�a z Tczewa. � Jak wojna, to wojna, a �e nie byle z kim, to lepiej. Tymur �wiat zawojowa� i ma dwadzie�cia siedem kr�lestw pod sob�. To� by by�a chwa�a dla naszego narodu, �eby�my go starli.
� Dlaczegoby nie? � odrzek� Toporczyk � cho�by i sto kr�lestw posiada�, niech si� go inni boj�, ale nie my! Godnie m�wicie! Skrzykn�� by jeno z dziesi�� tysi�cy kopijnik�w[368] dobrych � to i �wiat przejdziem.
� A kt�ry� nar�d ma Chromego[369] pokona�, je�li nie nasz?�
Tak rozmawiali rycerze, a Zbyszko a� si� zdziwi�� �e przedtem nigdy nie przysz�a mu ochota poci�gn�� z Witoldem w dzikie stepy� Ale za czasu pobytu w Wilnie chcia�o mu si� widzie� Krak�w, dw�r, wzi�� udzia� w gonitwach rycerskich, a teraz pomy�la�, �e tu znale�� mo�e nies�aw� i s�d, tam za� w najgorszym razie znalaz�by �mier� pe�n� chwa�y�
Lecz stuletni Wojciech z Jag�owa, kt�remu ze staro�ci trz�s�a si� ju� szyja, ale kt�ry rozum mia� odpowiedni wiekowi, obla� zimn� wod� ochot� rycerzy:
� G�upi�cie � rzek�. � Zali to �aden z was nie s�ysza�, �e wizerunek Chrystus�w[370] przem�wi� do kr�lowej, a je�eli sam Zbawiciel do takiej dopuszcza j� poufa�o�ci, czemu by Duch �wi�ty, kt�ry jest trzeci� Tr�jcy osob�, mia� na ni� by� mniej mi�o�ciw. Przez to ona przysz�e rzeczy widzi, jakoby si� przed ni� dzia�y, i m�wi�a tak�
Tu zatrzyma� si� i przez chwil� trz�s� g�ow�, a nast�pnie rzek�:
� Zapomnia�em, co powiedzia�a, ale zaraz sobie przypomn�.
I pocz�� si� namy�la�, oni za� czekali w skupieniu, albowiem powszechne by�o mniemanie, �e kr�lowa widzi przysz�e zdarzenia.
� Aha! � rzek� wreszcie � ju�em si� obaczy�[371]! Kr�lowa powiedzia�a, �e gdyby wszystko rycerstwo tutejsze posz�o z kniaziem Witoldem na Chromego, tedy by�aby moc poga�ska skruszona. Ale to nie mo�e by�, dla niepoczciwo�ci pan�w chrze�cija�skich. Trzeba granic pilnowa� i od Czech�w, i od W�grzyn�w, i od Zakonu, bo nikomu ufa� nie mo�na. Gdy za� gar�� jeno Polak�w z Witoldem p�jdzie, pokona go Tymur Kulawy albo jego wojewodowie, kt�rzy �mom[372] nieprzeliczonym przywodz��
� Przecie teraz jest spok�j � ozwa� si� Toporczyk � i sam Zakon daje podobno jakow�� pomoc Witoldowi. Nie mog� nawet Krzy�acy inaczej uczyni�, cho�by dla wstydu � �eby Ojcu �wi�temu pokaza�, i�e z pogany walczy� gotowi. Prawi�[373] te� dworscy[374], �e Kuno Lichtenstein nie tylko dla krzcin, ale i dla narad z kr�lem tu bawi�
� A oto i on! � zawo�a� ze zdziwieniem Ma�ko.
� Prawda! � rzek� ogl�daj�c si� Powa�a. � Dalib�g[375] on! Kr�tko bawi�[376] u opata i musia� chyba do dnia[377] z Ty�ca wyjecha�.
� Jako� mu by�o pilno � odrzek� pos�pnie Ma�ko.
Tymczasem Kuno Lichtenstein przeszed� ko�o nich. Ma�ko pozna� go po krzy�u wyszytym na p�aszczu, ale on nie pozna� ni jego, ni Zbyszka, gdy� widzia� ich poprzednio w he�mach, z he�mu za�, nawet przy otwartej przy�bicy, wida� by�o tylko ma�� cz�� twarzy rycerza. Przechodz�c skin�� g�ow� Powale z Taczewa i Toporczykowi, po czym wraz ze swymi giermkami pocz�� wst�powa� po schodach do katedry krokiem powa�nym i pe�nym majestatu.
Wtem ozwa�y[378] si� dzwony, p�osz�c stada kawek i go��bi gnie�d��cych si� po wie�ach a zarazem oznajmiaj�c, i� msza niebawem si� rozpocznie. Ma�ko i Zbyszko weszli razem z innymi do ko�cio�a, nieco zaniepokojeni szybkim powrotem Lichtensteina. Lecz starszy rycerz niepokoi� si� wi�cej[379], albowiem uwag� m�odszego poch�on�� ca�kowicie dw�r kr�lewski. Zbyszko nigdy w �yciu me widzia� nic r�wnie �wietnego jak ten ko�ci� i to zebranie. Na prawo i na lewo otaczali go najznakomitsi m�owie Kr�lestwa, s�ynni w radzie lub boju. Wielu, kt�rych rozum przeprowadzi� ma��e�stwo W. Ksi�cia Litwy z cudn�, m�odziuchn� kr�low� polsk�[380], ju� pomar�o, ale niekt�rzy �yli, jeszcze, i na tych spogl�dano ze czci� nadzwyczajn�. Nie m�g� si� napatrzy� m�ody rycerz wspania�ej postaci Ja�ka z T�czyna[381], kasztelana krakowskiego, w kt�rej ��czy�a si� surowo�� z powag� i prawo�ci�; podziwia� m�dre i stateczne twarze innych rajc�w[382] lub pot�ne oblicza rycerskie, z w�osami r�wno przyci�tymi nad brwi�, a sp�ywaj�cymi w d�ugich k�dziorach z bok�w g�owy i z ty�u. Niekt�rzy nosili siatki na g�owach, niekt�rzy tylko przepaski utrzymuj�ce w �adzie w�osy. Go�cie zagraniczni, pos�owie kr�la rzymskiego, czescy, w�gierscy i rakuscy[383], oraz ich przyboczni dziwili najwi�ksz� wykwintno�ci� ubior�w; kniazie[384] i bojarzynowie[385] litewscy przy boku kr�la zostaj�cy, pomimo lata i gor�cych dni, mieli na sobie dla okaza�o�ci szuby[386] podbite futrem kosztownym; kniazie ruscy, w szatach sztywnych a szerokich, wygl�dali na tle �cian i z�oce� ko�cielnych jak obrazy bizanty�skie[387]. Lecz z najwi�ksz� ciekawo�ci� oczekiwa� Zbyszko wej�cia kr�la i kr�lowej i t�oczy� si�, ile m�g�, ku stallom[388], za kt�rymi w pobli�u o�tarza wida� by�o dwie poduszki z czerwonego aksamitu, kr�lestwo[389] bowiem s�uchali mszy zawsze na kl�czkach. Jako� nie czekano d�ugo: kr�l wszed� pierwszy drzwiami od zakrystii i zanim doszed� przed o�tarz, mo�na mu si� by�o dobrze przypatrzy�. W�osy mia� czarne, zwichrzone i rzedniej�ce nieco nad czo�em, d�ugie, po bokach za�o�one za uszy, twarz smag��[390], ca�kiem ogolon�, nos garbaty i do�� spiczasty, ko�o ust zmarszczki, oczki czarne, ma�e, �wiec�ce, kt�rymi rzuca� na wszystkie strony, jakby chcia�, zanim dojdzie przed o�tarz, porachowa� wszystkich ludzi w ko�ciele. Oblicze jego mia�o wyraz dobrotliwy, ale zarazem i czujny, cz�owieka kt�ry wyniesion przez fortun� nad w�asne spodziewanie, musi my�le� ustawicznie[391] o tym, czy jego post�pki odpowiadaj� godno�ci, i kt�ry obawia si� z�o�liwych przygan[392]. Ale w�a�nie dlatego by�a w jego twarzy i ruchach jakby pewna niecierpliwo��. �atwo by�o odgadn��, �e gniew jego musi by� nag�y, straszny i �e jest to zawsze ten sam ksi���, kt�ry swego czasu, zniecierpliwiony matactwami Krzy�ak�w, wo�a� do ich wys�annik�w: �Ty do mnie z pergaminem, a ja do ciebie z dzid�!�
Lecz ju� teraz t� przyrodzon� zapalczywo�� hamowa�a wielka i szczera pobo�no��. Nie tylko �wie�o nawr�ceni kniazie litewscy, ale i pobo�ni z dziada pradziada wielmo�e polscy budowali si� widokiem kr�la w ko�ciele. Cz�sto on, odrzuciwszy poduszk�, kl�ka� dla wi�kszego umartwienia na go�ych kamieniach; cz�sto, wzni�s�szy r�ce do g�ry, trzyma� je wzniesione dop�ty, dop�ki mu same nie opad�y ze zm�czenia. S�ucha� najmniej trzech mszy dziennie i s�ucha� ich niemal z chciwo�ci�. Odkrycie kielicha i odg�os dzwonka na Podniesienie[393] nape�nia�y zawsze dusz� jego uniesieniem, zachwytem, rozkosz� i przestrachem. Po sko�czonej mszy wychodzi� z ko�cio�a jakby zbudzon ze snu, uspokojony, �agodny, i dworzanie wcze�nie zwiedzieli si�, �e w�wczas najlepiej jest go prosi� czy o przebaczenie, czy o dary.
Jadwiga[394] wesz�a przez drzwi od zakrystii. Ujrzawszy j�, rycerze bli�si stall�w, jakkolwiek msza si� jeszcze nie zacz�a, pokl�kali natychmiast, mimo woli oddaj�c jej cze�� jak �wi�tej. Zbyszko uczyni� to samo, albowiem w ca�ym tym zgromadzeniu nikt nie w�tpi�, �e ma naprawd� przed sob� �wi�t�, kt�rej obrazy b�d� zdobi�y z czasem o�tarze ko�cielne. Szczeg�lniej od kilku lat, surowe, pokutnicze �ycie Jadwigi sprawi�o, �e obok czci, winnej kr�lowej, oddawano jej cze�� niemal religijn�. Z ust do ust mi�dzy panami i ludem chodzi�y g�osy o cudach spe�nianych przez kr�low�. M�wiono, i� dotkni�cie jej d�oni leczy�o chorych: ludzie pozbawieni w�adzy w r�kach i nogach odzyskiwali j� po w�o�eniu starych szat kr�lowej. Wiarogodni �wiadkowie zapewniali, i� s�yszeli na w�asne uszy, jak raz Chrystus przem�wi� do niej z o�tarza. Czcili j� na kl�czkach monarchowie zagraniczni, czci� i obawia� si� j� obrazi� nawet hardy Zakon krzy�acki. Papie� Bonifacy IX nazywa� j� �wi�tobliw� i wybran� c�rk� Ko�cio�a. �wiat patrza� na jej post�pki i pami�ta�, �e to dzieci� domu Andegawe�skiego i polskich Piast�w, �e ta c�rka pot�nego Ludwika[395], wychowanka naj�wietniejszego dworu, a wreszcie najpi�kniejsza z dziewic na ziemi, zrzek�a si� szcz�cia, zrzek�a si� pierwszej dziewiczej mi�o�ci[396] i po�lubi�a jako kr�lowa �dzikiego� ksi�cia Litwy, aby wraz z nim sk�oni� do st�p Krzy�a ostatni poga�ski nar�d w Europie. Czego nie dokaza�y si�y wszystkich Niemc�w, pot�ga Zakonu, wyprawy krzy�owe, morze przelanej krwi � tego dokaza�o jedno jej s�owo. Nigdy chwa�a apostolstwa nie opromieni�a m�odszego i cudniejszego czo�a � nigdy apostolstwo nie po��czy�o si� z takim po�wi�ceniem � nigdy niewie�cia pi�kno�� nie za�wieci�a tak� anielsk� dobroci� i takim cichym smutkiem.
Opiewali j� te� minstrele[397] na wszystkich dworach Europy; zje�d�ali si� do Krakowa rycerze z najodleglejszych ziem, by widzie� t� polsk� kr�low�, kocha� j� jak �renic� oka jej w�asny nar�d, kt�remu przez zwi�zek z Jagie��� przymno�y�a pot�gi i s�awy. Jedna tylko wielka troska zaci��y�a nad ni� i nad narodem � oto tej wybrance swojej B�g odmawia� przez d�ugie lata potomstwa.
Lecz gdy nareszcie i ta niedola min�a, radosna wie�� o uproszonym b�ogos�awie�stwie rozbieg�a si� jak b�yskawica od Ba�tyku po Morze Czarne, po Karpaty i nape�ni�a weselem wszystkie ludy olbrzymiego pa�stwa. Z wyj�tkiem stolicy krzv�ackiej przyj�to j� rado�nie nawet po dworach zagranicznych. W Rzymie �piewano
Przychodzili wi�c do niej ludzie b�aga�, by uprosi�a im zdrowie, przychodzili wys�a�cy od ziem i powiat�w, by w miar� potrzeby modli�a si� to o deszcz, to o pogod� na �niwa, to o szcz�liw� ko�b�[399], to o pomyslne miodobranie, to o obfito�� ryby w jeziorach, to o zwierza w lasach. Gro�ni rycerze z nadgranicznych zamk�w i grodk�w, kt�rzy przyj�tym od Niemc�w zwyczajem trudnili si� zb�jnictwem lub wojn� mi�dzy sob�, na jedno jej napomnienie wk�adali miecze do pochew, puszczali je�c�w bez okupu, zwracali zagarni�te stada i podawali sobie d�onie do zgody. Wszelka niedola, wszelkie ub�stwo cisn�o si� do bram krakowskiego zamku. Czysty duch jej przenika� w serca ludzkie, �agodzi� los niewolnik�w, dum� pan�w, surowo�� s�dzi�w i unosi� si� jak �wit szcz�cia, jak anio� sprawiedliwo�ci i spokoju nad ca�� krain�.
Wszyscy te� z bij�cymi sercami oczekiwali dni b�ogos�awie�stwa.
Rycerze pilnie spogl�dali na posta� kr�lowej, aby z jej kszta�t�w wywnioskowa�, jak d�ugo przyjdzie im czeka� na przysz�ego dziedzica lub przysz�� dziedziczk� tronu. Ksi�dz biskup krakowski Wysz[400], kt�ry by� zarazem najbieglejszym w kraju, a s�ynnym i za granic� lekarzem, nie zapowiada� jeszcze rych�ego po�ogu[401], je�li za� czyniono przygotowania, to dlatego, �e zwyczajem wieku by�o rozpoczyna� wszelkie uroczysto�ci jak najwcze�niej, a przeci�ga� je przez ca�e tygodnie. Jako� posta� pani, lubo[402] podana nieco naprz�d[403], zachowa�a dotychczas dawn� wysmuk�o��. Odzie� nosi�a a� nazbyt prost�. Niegdy� � wychowana na �wietnym dworze i pi�kniejsza od wszystkich wsp�czesnych ksi�niczek � kocha�a si� w kosztownych tkaninach, w �a�cuchach, per�ach, w z�otych manelach[404] i pier�cieniach, obecnie � a nawet od lat ju� kilku � nie tylko nosi�a szaty mniszki, ale przys�ania�a nawet i twarz z obawy, by my�l o w�asnej pi�kno�ci nie wzbudzi�a w niej pychy �wiatowej[405]. Pr�no Jagie��o, dowiedziawszy si� o odmiennym jej stanie, poleci� w uniesieniu rado�ci, by �o�nic� przyozdobi�a z�otog�owiem[406], bisiorem[407] i klejnotami. Odpowiedzia�a, �e wyrzek�szy si� z dawna okaza�o�ci pami�ta, i� pora z�og�w[408] bywa cz�stokro� por� �mierci, a wi�c nie w�r�d klejnot�w, ale w cichej pokorze powinna przyj�� �ask�, kt�r� j� B�g nawiedza.
Z�oto i klejnoty sz�y tymczasem na Akademi�[409] lub na wysy�anie nowo ochrzczonej m�odzie�y litewskiej do zagranicznych uniwersytet�w.
Kr�lowa zgodzi�a si� tylko w tym zmieni� zakonny poz�r[410], i� od czasu jak nadzieja macierzy�stwa sta�a si� zupe�n� pewno�ci�, nie przys�ania�a wi�cej twarzy, s�usznie mniemaj�c, �e nie przystoi jej od tej chwili str�j pokutnicy�
Jako� wszystkie oczy spocz�y teraz z mi�o�ci� na tym cudnym obliczu, kt�remu ni z�oto, ni drogie kamienie nie mog�y przyda� ozdoby. Kr�lowa sz�a zwolna od drzwi zakrystii ku o�tarzowi, maj�c oczy wzniesione do g�ry, w jednej r�ce ksi��k�, w drugiej r�aniec. Zbyszko ujrza� liliow�[411] twarz, niebieskie �renice, rysy po prostu anielskie, pe�ne spokoju, dobroci, mi�osierdzia, i serce pocz�o mu bi� jak m�otem. Wiedzia� on, �e z rozkazania Bo�ego powinien kocha� i swego kr�la, i swoj� kr�low�, i mi�owa� ich po swojemu, ale teraz serce zawrza�o mu nagle mi�o�ci� wielk�, kt�ra powstaje nie z nakazu, ale bucha sama przez si� jak p�omie�, a jest zarazem i czci� najwi�ksz�, i pokor�, i ch�ci� ofiary. M�ody by� i porywczy rycerz Zbyszko, wi�c chwyci�a go zaraz ch��, by t� mi�o�� i wierno�� poddanego rycerza jako� okaza�, co� dla niej uczyni�, gdzie� lecie�, kogo� pop�ata�[412], co� zdoby� i samemu przy tym karkiem na�o�y�. �P�jd� chyba z kniaziem Witoldem � m�wi� sobie � bo jak�e �wi�tej Pani us�u��, skoro nie masz nigdzie blisko wojny?� Nie przysz�o mu nawet do g�owy, by mo�na inaczej us�u�y� ni� mieczem, rohatyn�[413] lub toporem, ale za to got�w by� sam jeden na ca�� pot�g� Tymura Chromego uderzy�. Chcia�o mu si� zaraz po mszy si��� na ko� i co� zacz��. Co? sam nie wiedzia�. Wiedzia� tylko, �e nie wytrzyma, �e go pal� r�ce i pali si� w nim dusza ca�a�
Zapomnia� te� zn�w ca�kiem o niebezpiecze�stwie, kt�re mu grozi�o. Zapomnia� nawet chwilowo i Danusi � a gdy przysz�a mu ona na my�l z powodu dziecinnych �piew�w, kt�re nagle ozwa�y si� w ko�ciele, mia� poczucie, �e �to co innego�. Danusi przyrzek� wierno��, przyrzek� trzech Niemc�w � i tego dotrzyma, ale przecie kr�lowa jest ponad wszystkie niewiasty � i gdy pomysla�, ilu by dla kr�lowej chcia� zabi� � ujrza� przed sob� ca�e zast�py pancerzy, he�m�w, pi�r strusich, pawich, i czu�, �e wedle ch�ci jeszcze by tego by�o za ma�o�
Tymczasem nie spuszcza� z niej oka, rozmyslaj�c w wezbranym sercu, jak� by j� uczci� modlitw�, s�dzi� bowiem, �e za kr�low� byle jak modli� si� nie mo�na. Umia� powiedzie�
Po sko�czonej mszy my�la� Zbyszko, �e gdyby mu wolno by�o stan�� przed kr�low�, upa�� przed ni� na twarz i obj�� jej stopy, to niechby potem nawet koniec �wiata nast�pi�, ale po pierwszej mszy wysz�a druga, potem trzecia, a nast�pnie pani odesz�a do swoich komnat, zwykle bowiem suszy�a[415] a� do po�udnia i umy�lnie nie bra�a udzia�u w weso�ych �niadaniach, przy kt�rych dla uciechy kr�la i go�ci wyst�powali trefnisie[416] i kuglarze. Natomiast przed Zbyszkiem pojawi� si� stary rycerz z D�ugolasu i wezwa� go do ksi�ny.
� B�dziesz pos�ugiwa� przy �niadaniu mnie i Danusi jako m�j dworzanin � rzek�a ksi�na � a nu� zdarzy ci si� przypodoba� kr�lowi jakowym� krotochwilnym[417] s�owem albo post�pkiem, kt�rym serce jego sobie zjednasz. Krzy�ak, je�li ci� pozna, nie b�dzie mo�e si� skar�y� widz�c, �e przy stole kr�lewskim mnie pos�ugujesz.
Zbyszko uca�owa� tedy[418] r�k� ksi�ny, po czym zwr�ci� si� do Danusi i jakkolwiek przywyk�y wi�cej do wojny i bitek ni� do dworskich obyczaj�w, wiedzia� jednak widocznie, co rycerzowi czyni� przystoi, gdy rankiem zobaczy dam� swych my�li � gdy� cofn�� si� i przybrawszy wyraz zdumienia, zawo�a� �egnaj�c si�:
� W imi� Ojca i Syna, i Ducha!�
A Danusia spyta�a, podnosz�c na niego modre oczki:
� Czego si� Zbyszko �egna, kiedy ju� po mszy?
� Bo przez t� noc tyle ci, pi�kna panno, g�adko�ci przyby�o, a�e mi cudnie!
Lecz Miko�aj z D�ugolasu nie lubi�, jako cz�owiek stary, nowotnych[419] zagranicznych zwyczaj�w rycerskich, wi�c wzruszy� ramionami i rzek�:
� Co tam b�dziesz po pr�nicy czas traci� i o urodzie jej prawi�! Skrzat to, kt�ren[420] ledwie od ziemi odr�s�.
Na to Zbyszko spojrza� zaraz na niego zawzi�cie:
� Warujcie si�[421] nazywa� j� skrzatem � rzek� bledn�c z gniewu � i to wiedzcie, �e gdyby wam by�o mniej rok�w[422], zaraz bym kaza� ziemi� za zamkiem udepta�, i niechby przysz�a wasza albo moja �mier�!�
� Cichaj, ch�ystku!� da�bym ci rady jeszcze dzi�!
� Cichaj! � powt�rzy�a ksi�na. � To zamiast o w�asnej g�owie my�le�, b�dzie tu jeszcze zwady szuka�! Wolej[423] bym by�a stateczniejszego dla Danusi poszuka�a rycerza. Ale to ci powiadam, �e je�li chcesz burzy�, chybaj sobie[424], gdzie chcesz, bo tu takich nie trzeba�
Zbyszko zawstydzi� si� s�owami ksi�ny i pocz�� j� przeprasza�. Pomy�la� przy tym, �e je�li pan Miko�aj z D�ugolasu ma doletniego[425] syna, to tam kiedy� wyzwie go na walk� piesz� lub konn�, byle za skrzata nie darowa�. Tymczasem jednak postanowi� zachowa� si� na pokojach kr�lewskich jak trusia i nie wyzywa� nikogo, chybaby tego koniecznie rycerska cze�� wymaga�a�
Odg�os tr�b oznajmi�, �e �niadanie gotowe, wi�c ksi�na Anna, wzi�wszy za r�k� Danusi�, uda�a si� do komnat kr�lewskich, przed kt�rymi stali, czekaj�c na jej przyj�cie, �wieccy dygnitarze i rycerze. Ksi�na Ziemowitowa wesz�a ju� by�a pierwej[426], gdy� jako rodzona siostra kr�lewska wy�sze bra�a miejsce za sto�em. Wnet zaroi�o si� w komnacie od go�ci zagranicznych i zaproszonych miejscowych dygnitarzy i rycerzy. Kr�l siedzia� u wy�szego ko�ca sto�u, maj�c przy sobie biskupa krakowskiego i Wojciecha Jastrz�bca[427], kt�ry chocia� ni�szy godno�ci� od infu�at�w[428], siedzia� jako pose� papieski po prawicy kr�la. Dwie ksi�ne zaj�y miejsca nast�pne. Za Ann� Danut� rozpar� si� wygodnie na szerokim krze�le by�y arcybiskup gnie�nie�ski Jan[429], ksi��� pochodz�cy z Piast�w �l�skich, syn Bolka III, ksi�cia opolskiego. Zbyszko s�ysza� o nim na dworze Witoldowym i teraz, stoj�c za ksi�n� i Danusi�, pozna� go natychmiast po niezmiernie obfitych w�osach, kt�re pozwijane w str�ki czyni�y g�ow� jego podobn� do ko�cielnego kropid�a. Na dworach ksi���t polskich przezywano go te� Kropid�em a nawet Krzy�acy dawali mu imi� �Grapidla�. By� to cz�owiek s�ynny z weso�o�ci i lekkich obyczaj�w. Otrzymawszy wbrew woli kr�la paliusz[430] na arcybiskupstwo gnie�nie�skie, chcia� je zaj�� zbrojn� r�k�, za co wyzuty z godno�ci i wyp�dzon, zwi�za� si� z Krzy�akami, kt�rzy dali mu na Pomorzu ubogie biskupstwo kamie�skie. W�wczas dopiero zrozumiawszy, �e z pot�nym kr�lem lepiej jest by� w zgodzie, przeb�aga� go, wr�ci� do kraju i czeka� na opr�nienie kt�rej ze stolic, spodziewaj�c si�, �e j� z r�k dobrotliwego pana otrzyma. Jako� nie zawi�d� si� w przysz�o�ci, a tymczasem stara� si� krotochwilami zaskarbi� sobie serce kr�lewskie. Zosta� mu jednak zawsze dawny poci�g do Krzy�ak�w. Nawet i teraz, na dworze Jagie��owym � niezbyt mile widziany przez dygnitarzy i rycerstwo � szuka� towarzystwa Lichtenstema i rad sadowi� si� obok niego przy stole.
Tak by�o i obecnie. Zbyszko, stoj�c za krzes�em ksi�ny, znalaz� si� tak blisko Krzy�aka, �e m�g�by go by� r�k� dosi�gn��. Jako� palce pocz�y go zaraz sw�dzi� i kurczy� si�, lecz to by�o mimo woli, gdy� pohamowa� sw� pop�dliwos� zupe�nie i nie pozwoli� sobie na zdro�n� my�l. Nie m�g� si� jednak powstrzyma� od rzucania od czasu do czasu nieco �akomych spojrze� na �ysiej�c� nieco z ty�u p�ow�[431] g�ow� Lichtensteina, na szyj�, plecy i ramiona, pragn�c zarazem wymiarkowa�[432], czyli te� wiele mia�by z nim do roboty, gdyby si� im spotka� przysz�o b�d� w bitwie, b�d� w pojedynczej walce. Wydawa�o mu si�, i� niezbyt wiele, bo cho� �opatki Krzy�aka rysowa�y si� do�� pot�nie pod obcis��, z szarego cienkiego sukna szat�, by� on jednak chuchrakiem w por�wnaniu do takiego Powa�y, do Paszka Z�odzieja z Biskupic[433], do obu przes�awnych Sulimczyk�w[434], do Krzona z Kozichg��w i do wielu innych rycerzy siedz�cych przy stole kr�lewskim.
Na nich to z podziwem i zazdro�ci� spogl�da� Zbyszko, lecz g��wn� uwag� jego zwr�ci� sam kr�l, kt�ry rzucaj�c spojrzenia na wszystkie strony, zagarnia� co chwila palcami w�osy za uszy, jakby zniecierpliwiony tym, �e �niadanie si� jeszcze nie rozpocz�o. Wzrok jego zatrzyma� si� przez mgnienie oka i na Zbyszku, a w�wczas m�ody rycerz dozna� pewnego uczucia strachu, i na my�l, �e pewno przyjdzie mu stan�� przed gniewnym obliczem kr�lewskim, opanowa� go okrutny niepok�j. Pierwszy to raz pomy�la� naprawd� o odpowiedzialno�ci i karze, jaka na� spa�� mog�a, dotychczas bowiem wydawa�o mu si� to wszystko dalekie, niewyra�ne, zatem nie warte troski.
Ale Niemiec ani si� domy�la�, �e �w rycerz, kt�ry natar� na niego zuchwale na go�ci�cu, znajduje si� tak blisko. Rozpocz�o si� �niadanie. Wniesiono polewk� winn�, zaprawn� jajami, cynamonem, gwo�dzikami[435], imbirem i szafranem tak silnie, �e zapach rozszed� si� po ca�ej izbie. Jednocze�nie trefni�[436] Ciaruszek siedz�cy we drzwiach na zydlu[437] pocz�� udawa� �piew s�owika, co widocznie weseli�o kr�la. Po nim drugi obchodzi� st� wraz ze s�u�b� obnosz�c� potrawy, stawa� nieznacznie za go��mi i na�ladowa� bliskie brz�czenie pszczo�y tak dok�adnie, �e jaki taki k�ad� �y�k� i poczyna� ogania� czupryn�. Na ten widok inni wybuchali �miechem. Zbyszko pilnie us�ugiwa� ksi�nie i Danusi, lecz gdy z kolei i Lichtenstein pocz�� si� klepa� w �ysiej�c� g�ow�, zapomnia� zn�w o niebezpiecze�stwie i pocz�� �mia� si� a� do �ez, a stoj�cy blisko niego m�ody knia� litewski Jamont, syn namiestnika smole�skiego, pomaga� mu w tym tak szczerze, �e a� roni�[438] potrawy z p�misk�w.
Lecz Krzy�ak, spostrzeg�szy wreszcie pomy�k�, si�gn�� do kalety[439], a jednocze�nie zwr�ciwszy si� do biskupa Kropid�y, przem�wi� do niego kilka s��w po niemiecku, kt�re biskup zaraz po polsku powt�rzy�:
� Szlachetny pan m�wi ci tak: � rzek� zwracaj�c si� do b�azna � dostaniesz dwa skojce[440], ale nie brz�cz za blisko, gdy� pszczo�y si� odp�dza, a trutni�w si� bije�
Na to trefni� pochowa� dwa skojce, kt�re mu poda� Krzy�ak, i korzystaj�c z przys�uguj�cej b�aznom na wszystkich dworach wolno�ci odrzek�:
� Du�o miodu w ziemi dobrzy�skiej, [441], dlatego j� trutnie obsiad�y. Bij�e ich, kr�lu W�adys�awie!
� Na�ci[442] i ode mnie grosz, bo� dobrze powiedzia� � rzek� Kropid�o � jeno pami�taj, �e gdy leziwo[443] si� urwie, to bartnik kark skr�ci. Maj� ��d�a te malborskie trutnie, kt�re Dobrzy� obsiad�y, i niebezpiecznie le�� na ich bar�.
� O wa! � zawo�a� Zyndram z Maszkowic[444], miecznik krakowski � mo�na ich wykurzy�!
� Czym?
� Prochem!
� Albo toporem bar� �ci��! � rzek� olbrzymi Paszko Z�odziej z Biskupic[445].
Zbyszkowi ros�o serce, s�dzi� bowiem, �e takie s�owa zapowiadaj� wojn�. Ale rozumia� je Kuno Lichtenstein, kt�ry przebywaj�c d�ugo w Toruniu i Che�mnie wyuczy� si� polskiej mowy i nie u�ywa� jej tylko przez pych�. Teraz jednak, podra�nion s�owami Zyndrama z Maszkowic, utopi� w nim swoje szare �renice i odrzek�:
� Zobaczymy.
� Widzieli ojce nasi pod P�owcami[446], a i my widzielim pod Wilnem � odpowiedzia� Zyndram.
�
� A z opsu do piek�a, jak m�wi� diabe�! � doda� trefni� Ciaruszek.
� Niech�e ci� porwie! � Cudniej b�dzie, je�li was porwie. Nie widziano jeszcze diab�a z Kropid�em, ale tak mysl�, �e wszyscy b�dziemy mieli t� uciech�
� Wpierw ciebie jeszcze pokropi�. Wina dajcie i niech �ywie mi�o�� miedzy chrze�cijany!
� Mi�dzy prawdziwymi chrze�cijany! � powt�rzy� z naciskiem Kuno Lichtenstein.
� Jak�e? � zawo�a� podnosz�c g�ow� biskup krakowski Wysz � zali[450] to nie w odwiecznie chrze�cija�skim kr�lestwie przebywacie? zali nie starsze tu ko�cio�y ni� w Malborgu? � Nie wiem � odpowiedzia� Krzy�ak Kr�l szczeg�lniej dra�liwy by�, gdy sz�o o chrze�cija�stwo. zdawa�o mu si�, �e Krzy�ak mo�e jemu w�a�nie chce przym�wi�, wi�c wystaj�ce policzki pokry�y mu si� zaraz czerwonymi pi�tnami, oczy pocz�y b�yska�.
� Co to! � odezwa� si� grubym g�osem. � Nie chrze�cija�ski ja kr�l? co?
� Kr�lestwo powiada si� chrze�cija�skim � odpar� zimno Krzy�ak � ale obyczaje s� w nim poga�skie�
Na to podnie�li si� gro�ni rycerze: Marcin z Wrocimowic[451], herbu P�koza, Florian z Korytnicy[452], Bartosz z Wodzinka, Domarat z Kobylan[453], Powa�a z Taczewa, Paszko Z�odziej z Biskupic[454], Zyndram z Maszkowic[455], Jaksa z Targowiska, Krzon z Kozichg��w, Zygmunt z Bobowy i Staszko z Charbimowic, pot�ni, s�awni, zwyci�scy w wielu bitwach, w wielu turniejach, i to p�on�c z gniewu, to bledn�c, to zgrzytaj�c z�bami, pocz�li wo�a� jeden przez drugiego:
� Gorze[456] nam! bo go�ciem jest i nie mo�e by� wyzwan!
A Zawisza Czarny, Sulimczyk, najs�ynniejszy mi�dzy s�ynnymi, �wz�r rycerzy�, zwr�ci� zmarszczone czo�o do Lichtensteina i rzek�:
� Nie poznaj� ci�, Kunonie. Jak�e mo�esz, rycerzem b�d�c, ha�bi� wspania�y nar�d, gdy wiesz, �e jako pos�owi �adna ci za to kara nie grozi?
Lecz Kuno wytrzyma� spokojnie gro�ne spojrzenia i odrzek� zwolna, dobitnie:
� Nasz Zakon, zanim do Prus przyby�, wojowa� w Palestynie, ale tam nawet i Saraceni[457] pos��w szanowali. Wy jedni ich nie szanujecie � i dlategom obyczaj wasz nazwa� poga�skim.
Na to gwar uczyni� si� jeszcze wi�kszy. Naok� sto�u ozwa�y si� zn�w okrzyki: �Gorze[458], gorze!� Ale uciszy�y si�, gdy kr�l, na kt�rego obliczu wrza� gniew, klasn�� obyczajem litewskim kilkakro� w d�onie. W�wczas wsta� stary Ja�ko Top�r z T�czyna, kasztelan krakowski, s�dziwy, powa�ny, postrach dostojno�ci� urz�du budz�cy, i rzek�:
� Szlachetny rycerzu z Lichtensteinu, je�li was jakowa� obelga jako pos�a spotka�a, m�wcie, a srogiej sprawiedliwo�ci wartko[459] stanie si� zado��.
� Nie przygodzi�oby mi si�[460] to w �adnym innym chrze�cija�skim pa�stwie � odrzek� Kuno. � Wczoraj na drodze do Ty�ca napad� mnie jeden wasz rycerz, i cho� z krzy�a na p�aszczu �acnie[461] m�g� pozna�, ktom jest � na �ycie moje godzi�.
Zbyszko, us�yszawszy te s�owa, poblad� mocno i mimo woli spojrza� na kr�la, kt�rego twarz by�a wprost straszna. Ja�ko z T�czyna zdumia� si� i rzek�:
� Mo�e� to by�?
� Zapytajcie pana z Taczewa, kt�ren by� �wiadkiem przygody.
Wszystkie oczy zwr�ci�y si� na Powa��, kt�ry sta� przez chwil� mroczny ze spuszczonymi powiekami, po czym rzek�:
� Tak jest!�
Us�yszawszy, to rycerze pocz�li wo�a�: �Ha�ba! ha�ba! Bogdaj si� ziemia pod takim zapad�a!� I ze wstydu jedni uderzali si� pi�ciami w uda i piersi, drudzy skr�cali w palcach cynowe misy na stole nie wiedz�c, gdzie oczy podzia�.
� Czemu� ty go nie ubi�? � zagrzmia� kr�l.
� Bo g�owa jego do s�du nale�y � odpar� Powa�a.
� Uwi�zili�cie go? � spyta� kasztelan Top�r z T�czyna.
� Nie, bo na cze�� rycersk� poprzysi�g�, �e si� stawi.
� I nie stawi si�! � zawo�a� szyderczo Kuno, podnosz�c g�ow�.
Wtem jaki� m�ody, smutny g�os ozwa� si� niedaleko za plecami Krzy�aka:
� Nie daj B�g, abych[462] ja ha�b� od �mierci wola�. Jam to uczyni�: Zbyszko z Bogda�ca.
Po tych s�owach porwali si� rycerze ku nieszcz�snemu Zbyszkowi, lecz powstrzyma�o ich gro�ne skinienie kr�la, kt�ry powstawszy z zaiskrzonymi oczyma, pocz�� wo�a� zdyszanym od gniewu g�osem, podobnym do turkotu, jaki wydaje w�z tocz�cy si� po kamieniach:
� Uci�� mu szyj�! Uci�� mu szyj�! Niech Krzy�ak g�ow� jego ode�le do Malborga mistrzowi!
Po czym krzykn�� na stoj�cego w pobli�u m�odego kniazia litewskiego, syna namiestnika smole�skiego:
� Trzymaj go, Jamont!
Przera�ony gniewem kr�lewskim Jamont po�o�y� dr��ce d�onie na ramionach Zbyszka, kt�ry zwr�ciwszy ku niemu poblad�� twarz, rzek�:
� Nie uciekn�
Lecz bia�obrody kasztelan krakowski, Top�r z T�czyna, podni�s� r�k� na znak, �e chce m�wi� � i gdy si� uciszy�o, rzek�:
� Mi�o�ciwy kr�lu! Niech�e si� �w komtur przekona, �e nie twoja zapalczywo��, ale nasze prawa karz� �mierci� za porwanie si� na osob� pos�a. Inaczej s�usznie by m�g� mniema�, �e nie masz praw chrze�cija�skich w tym Kr�lestwie. S�d nad winowajc� sam odprawi�!
Ostatnie s�owa wyrzek� g�osem podniesionym i widocznie nie dopuszczaj�c nawet my�li, aby �w g�os m�g� by� nie wys�uchanym, skin�� na Jamonta:
� Zamkn�� go do wie�y. Wy za�, panie z Taczewa, �wiadczy� b�dziecie.
� Opowiem ca�� win� tego wyrostka[463], kt�rej �aden �rza�y[464] m�� mi�dzy nami nigdy by si� nie dopu�ci� � odpowiedzia� Powa�a, spogl�daj�c pos�pnie na Lichtensteina.
� S�usznie prawi! � powt�rzyli zaraz inni � pachol�[465] to jeszcze! za c� nas wszystkich z jego przyczyny poha�biono?
Nasta�a chwila milczenia i niech�tnych spojrze� na Krzy�aka a tymczasem Jamont wi�d� Zbyszka, by odda� go w r�ce �ucznik�w stoj�cych na zamkowym dziedzi�cu. Czu� on w m�odym sercu lito�� dla wi�nia, kt�r� pot�gowa�a wrodzona mu nienawi�� do Niemc�w. Ale jako Litwin, przywyk�y �lepo spe�nia� wol� wielkiego ksi�cia i sam przera�ony gniewem kr�lewskim, pocz�� po drodze szepta� do m�odego rycerza sposobem �yczliwej namowy:
� Wiesz, co ci rzek�: powie� si�! najlepiej od razu powie� si�. �Korol[466]� rozsierdzi� si�[467], i tak ci g�ow� utn�. Czemu by� go nie mia� uweseli�? Powie� si�, druhu! u nas taki zwyczaj.
Zbyszko, na wp� przytomny ze wstydu i strachu, zdawa� si� z pocz�tku nie rozumie� s��w kniazika, ale wreszcie zrozumia� je i a� zatrzyma� si� ze zdumienia:
� Co�e ty prawisz?
� Powie� si�! Po co ci� maj� s�dzi�. Kr�la uweselisz! � powt�rzy� Jamont.
� Powiesz� si� sam! � zawo�a� m�ody rycerz. � To ci� niby ochrzcili, a sk�ra zosta�a na tobie poga�ska, i tego nawet nie rozumiesz, �e grzech chrze�cijaninowi tak� rzecz czyni�.
A knia� ruszy� ramionami:
� To� nie po dobrej woli. I tak ci g�ow� utn�.
Zbyszkowi przemkn�o przez my�l, �e za podobne s�owa wypada�oby zaraz wyzwa� bojarzynka[468] na walk� piesz� lub konn�, na miecze albo na topory, ale st�umi� w sobie t� ch�� wspomniawszy, �e ju� mu czasu na to nie stanie[469]. Wi�c spu�ci� smutnie g�ow� i w milczeniu pozwoli� si� odda� w r�ce przyw�dcy pa�acowych �ucznik�w.
A w sali tymczasem uwaga powszechna zwr�ci�a si� w inn� stron�. Danusia, widz�c co si� dzieje, przel�k�a si� z pocz�tku tak, i� dech zapar�o w jej piersi. Twarzyczka jej poblad�a jak p��tno, oczki sta�y si� okr�g�e z przera�enia � i patrza�a na kr�la bez ruchu jak woskowa figurka w ko�ciele. Lecz gdy wreszcie us�ysza�a, �e jej Zbyszkowi maj� g�ow� uci��, gdy go zabrali i wyprowadzili z izby, w�wczas chwyci� j� �al niezmierny; usta i brwi pocz�y jej si� trz���; nie pom�g� nic ni strach przed kr�lem, ni przygryzanie z�bkami ust � i nagle wybuchn�a p�aczem tak �a�osnym i dono�nym, �e wszystkie twarze zwr�ci�y si� ku niej, a sam kr�l spyta�:
� Co to jest?
� Kr�lu mi�o�ciwy! � zawo�a�a ksi�na Anna.� To jest c�rka Juranda ze Spychowa, kt�rej �w nieszcz�sny rycerzyk �lubowa�. �lubowa� ci jej trzy pawie czuby z he�m�w zedrze� � i ujrzawszy czub taki na he�mie tego komtura, mniema�, �e go mu sam B�g zes�a�. Nie ze z�o�ci on to czyni�, panie, jeno[470] przez g�upstwo, przeto b�d� mu mi�o�ciw i nie karz go, o co ci� na kolanach prosimy.
Tak rzek�szy, wsta�a i chwyciwszy Danusi� za r�k�, podbieg�a z ni� do kr�la, kt�ry widz�c to, pocz�� si� cofa�. Ale one obie ukl�k�y przed nim i Danusia, obj�wszy r�czynami nogi pa�skie, pocz�a wo�a�:
� Daruj Zbyszkowi, kr�lu, daruj Zbyszkowi!
I z uniesienia, a zarazem ze strachu, pochowa�a sw� jasn� g��wk� w fa�dy szarej szaty kr�lewskiej, ca�uj�c mu przy tym kolana i dygoc�c jak li��. Ksi�na Anna Ziemowitowa kl�k�a z drugiej strony i, z�o�ywszy r�ce, patrzy�a b�agalnie na kr�la, w kt�rego twarzy odbi�o si� wielkie zak�opotanie. Cofa� si� wprawdzie wraz z krzes�em, ale nie odpycha� przemoc� Danusi, macha� tylko obu r�kami, jakby op�dzaj�c si� od much.
� Dajcie mi spok�j! � wo�a� � zawini�, ca�e Kr�lestwo poha�bi�! niech mu g�ow� utn�!
Lecz ma�e r�czyny zaciska�y si� coraz silniej wok� jego kolan, a dziecinny g�osik wo�a� coraz �a�o�niej:
� Daruj Zbyszkowi, kr�lu, daruj Zbyszkowi!
Wtem ozwa�y si� g�osy rycerskie:
� Jurand ze Spychowa, rycerz s�awny, postrach na Niemc�w!
� I �w wyrostek wielce si� ju� pod Wilnem zas�u�y� � doda� Powa�a.
Lecz kr�l broni� si� dalej, lubo sam widokiem Danusi wzruszony:
� Dajcie mi spok�j! Nie mnie zawini� i nie ja mog� mu darowa�. Niech mu pose� Zakonu daruje, to i ja daruj�, a nie, to niech mu g�ow� utn�.
� Daruj mu, Kunonie! � rzek� Zawisza Czarny, Sulimczyk � sam mistrz ci tego nie przygani!
� Daruj mu, parnie! � zawo�a�y obie ksi�ne.
� Daruj mu, daruj! � powt�rzy�y g�osy rycerskie.
Kuno przymkn�� powieki i siedzia� z podniesionym czo�em, jakby rozkoszuj�c si� tym, �e i obie ksi�ne i tak znamienici rycerzezanosz� do niego pro�by. Nagle zmieni� si� w mgnieniu oka, spusci� g�ow�, skrzy�owa� r�ce na piersiach, z dumnego sta� si� pokorny i ozwa� si� przyciszonym, �agodnym g�osem:
� Chrystus, Zbawiciel nasz, przebaczy� �otrowi na krzy�u i nieprzyjacio�om swoim�
� Prawy to rycerz m�wi! � ozwa� si� biskup Wysz.
� �Jak�ebym ja nie mia� przebaczy� � ci�gn�� dalej Kuno � kt�rym jest nie tylko chrze�cijaninem, ale i zakonnikiem? Przeto przebaczam mu z duszy serca jako Chrystusowy s�uga i zakonnik!
� S�awa mu! � hukn�� Powa�a z Taczewa.
� S�awa! � powt�rzyli inni.
� Ale � rzek� Krzy�ak � jestem tu pos�em mi�dzy wami i nosz� w sobie majestat ca�ego Zakonu, kt�ry jest Chrystusowym Zakonem. Kto wi�c mnie jako pos�a ukrzywdzi�, ukrzywdzi� Zakon, a kto obrazi� Zakon � obrazi� samego Chrystusa, i takiej krzywdy ja wobec Boga i ludzi darowa� me mog� � je�li za� prawo wasze j� daruje, niech si� dowiedz� o tym wszyscy panowie chrze�cija�scy.
Po tych s�owach zapad�o g�uche milczenie. Po chwili tylko ozwa�y si� gdzieniegdzie zgrzytania z�b�w, ci�kie oddechy t�umionej w�ciek�o�ci i �kanie Danusi.
Do wieczora wszystkie serca przechyli�y si� ku Zbyszkowi. Ci sami rycerze, kt�rzy z rana byliby go gotowi na jedno skinienie kr�la roznie�� na mieczach, wysilali teraz umys�y, jakim by sposobem przyj�� mu z pomoc�. Ksi�ne postanowi�y uda� si� z pro�b� do kr�lowej, by sk�oni�a Lichtensteina do zupe�nego odst�pienia od skargi lub w razie potrzeby napisa�a do mistrza Zakonu prosz�c, by ten rozkaza� Kunonowi zaniecha� sprawy. Droga zdawa�a si� pewna, gdy� Jadwig�[471] otacza�a cze�� tak nadzwyczajna, �e wielki mistrz �ci�gn��by na siebie gniew papie�a i nagan� wszystkich chrze�cija�skich ksi���t, gdyby jej takiej rzeczy odm�wi�. Nie by�o te� to prawdopodobnym i dlatego, �e Konrad von Jungingen[472] by� cz�owiekiem spokojnym i o wiele od swoich poprzednik�w �agodniejszym. Na nieszcz�cie, biskup krakowski Wysz, kt�ry by� zarazem g��wnym lekarzem kr�lowej, zakaza� najsurowiej wspomina� jej cho�by jednym s�owem o ca�ej sprawie. �Nigdy ona o �miertelnych wyrokach rada nie s�ucha � m�wi� � i cho�by o prostego zb�ja chodzi�o, zaraz to do serca bierze, a c� dopiero, je�li o szyj� m�odzianka idzie, kt�ren s�usznie jej mi�osierdzia m�g�by wygl�da�. Ale wszelka turbacja[473] �atwo do ci�kiej niemocy[474] mo�e j� przywie��, zdrowie za� jej wi�cej dla ca�ego Kr�lestwa znaczy ni�eli dziesi�� g��w rycerskich�. Zapowiedzia� wreszcie, �e gdyby kto o�mieli� si� wbrew jego s�owom turbowa�[475] pani�, na tego on �ci�gnie straszny gniew kr�lewski, a w dodatku kl�tw� ko�cieln� go ob�o�y.
Zl�k�y si� tej zapowiedzi obie ksi�ne i postanowi�y milcze� przed kr�low�, a natomiast p�ty b�aga� kr�la, p�ki jakowej� �aski nie oka�e. Ca�y dw�r i wszyscy rycerze stali ju� po stronie Zbyszka. Powa�a z Taczewa zapowiada�, i� wyzna szczer� prawd�, ale �e z�o�y �wiadectwo dla m�odzie�ca przychylne i ca�� spraw� przedstawi� jako ch�opi�c� zap�dliwo��[476]. Z tym wszystkim ka�dy przewidywa�, a kasztelan Ja�ko z T�czyna g�o�no o�wiadcza�, �e je�li Krzy�ak si� zatnie[477], to srogiemu prawu musi si� sta� zado��.
Burzy�y si� wi�c tym bardziej przeciw Lichtensteinowi rycerskie serca i niejeden my�la� lub nawet m�wi� otwarcie: �Pos�em jest i w szranki powo�an by� nie mo�e[478], ale gdy do Malborga wr�ci, nie daj B�g, aby swoj� w�asn� szczez�[479] �mierci��. I nie by�y to pr�ne gro�by, albowiem rycerzom, kt�rzy nosili pas, nie wolno by�o jednego s�owa na wiatr uroni�, kto zas co zapowiada�, musia� tego dokaza�[480] lub zgin��. Gro�ny Powa�a okaza� si� przy tym najzawzi�tszym, albowiem mia� w Taczewie umi�owan� c�ruchn� w wieku Danusi � skutkiem czego �zy Danusine ca�kiem skruszy�y w nim serce.
Jako� jeszcze tego samego dnia odwiedzi� Zbyszka w podziemiu, kaza� mu by� dobrej my�li i opowiedzia� o pro�bach obu ksi�n i o �zach Danusi� Zbyszko dowiedziawszy s�, i� dziewczyna rzuci�a si� dla niego do n�g kr�lewskich, rozczuli� si� tym uczynkiem a� do �ez i nie wiedz�c, jak swoj� wdzi�czno�� i t�sknot� wyrazi�, rzek� obcieraj�c wierzchem d�oni powieki:
� Hej! niech�e j� B�g b�ogos�awi, a mnie jako najpr�dzej zezwoli jakow� walk� piesz� albo konn� za ni� stoczy�! Za ma�o ja jej Niemc�w obieca� � bo takiej trzeba by�o tylu �lubowa�, ile ma rok�w[481]. Byle mnie Pan Jezus z tej obierzy wybawi�, ju�e ja jej nie posk�pi�!�
I podni�s� pe�ne wdzi�czno�ci oczy ku g�rze�
� Naprz�d ko�cio�owi jakiemu co obiecuj � odrzek� pan z Taczewa � bo je�li si� twoja obietnica Bogu spodoba, pewnikiem wnet wolny b�dziesz. A po wt�re, s�uchaj: poszed� do Lichtensteina tw�j stryk[482], a potem p�jd� jeszcze i ja. Nie ha�ba ci b�dzie przeprosi� go za win�, bo� zawini� � i nie �adnego Lichtensteina, ale pos�a b�dziesz przeprasza�. Got�w�e jeste�?
� Skoro mi taki rycerz jak wasza mi�o�� m�wi, i� si� to godzi � uczyni�! ale je�li b�dzie chcia�, �ebym go tak przeprasza�, jako ��da� na drodze z Ty�ca, to niech�e mi g�ow� utn�. Stryk ostanie[483] i stryk mu odp�aci, gdy si� jego poselstwo sko�czy�
� Obaczym, co powie Ma�kowi � rzek� Powa�a.
A Macko rzeczywi�cie by� wieczorem u Niemca, ale ten przyj�� go wzgardliwie: �wiat�a nawet nie kaza� zapali� i w zmroku z nim gada�. Wr�ci� wi�c stary rycerz od niego pos�pny jak noc i uda� si� do kr�la. Kr�l przyj�� go dobrotliwie, bo si� ju� by� ca�kiem uspokoi�, i gdy Ma�ko kl�kn��, kaza� mu zaraz wsta� pytaj�c, czego by ��da�.
� Mi�o�ciwy panie � rzek� Ma�ko � by�a wina, musi by� kara, bo inaczej nie by�oby nijakiego prawa na �wiecie. Jeno jest i moja wina, i�em przyrodzonej zapalczywo�ci tego wyrostka nie tylko nie hamowa�, alem mu j� jeszcze chwali�. Takem go to hodowa�, a potem od ma�o�ci hodowa�a go wojna. Moja wina, mi�o�ciwy kr�lu, bom mu nieraz powiada�: wpierw tnij, a potem obaczysz, kogo� rozci��. I dobrze z tym by�o na wojnie, �le zasi� przy dworze! Ale to ch�op jak szczere z�oto, ostatni z rodu � i �al mi go okrutny�
� Mnie poha�bi�, Kr�lestwo poha�bi� � rzek� kr�l � mam-li go za to miodem smarowa�?
A Ma�ko umilk�, gdy� na wspomnienie o Zbyszku �al �cisn�� go nagle za gard�o, i dopiero po d�ugiej chwili j�� m�wi� wzruszonym jeszcze i przerywanym g�osem:
� Anim ja wiedzia�, �e go tak mi�uj� � i dopiero teraz si� pokaza�o, jak bieda przysz�a. Ale ja stary, a on z rodu ostatni. Nie b�dzie jego � nie b�dzie nas. Kr�lu mi�o�ciwy i panie, ulituj�e ty si� nad rodem naszym!
Tu kl�kn�� znowu Ma�ko i wyci�gn�wszy przed si� spracowane na wojnach r�ce, m�wi� ze �zami:
� Bronili�my Wilna: �upy B�g da� godne, komu ja to ostawi�[484]? Chce Krzy�ak kary, panie � niech b�dzie kara, ale pozw�lcie, abych ja swoj� g�ow� odda�. Co mi tam po �ywocie bez Zbyszka! M�ody jest, niech ziemi� wykupi i potomstwo p�odzi, jako B�g cz�owiekowi przykaza�. Nie zapyta si� nawet Krzy�ak, czyja g�owa spad�a, byle spad�a. Ha�ba te� z tego nijaka na r�d nie spadnie. Ci�ko cz�owiekowi i�� na �mier�, ale pomiarkowawszy[485], to lepiej, �eby cz�ek zgin��, ni� �eby r�d mia� zgin��
I tak m�wi�c, obj�� nogi kr�lewskie, kr�l za� pocz�� mruga� oczyma, co by�o u niego oznak� wzruszenia, a wreszcie rzek�:
� Nie b�dzie tego, �eby ja opasanemu rycerzowi g�ow� kaza� niewinnie ucina�! nie b�dzie, nie b�dzie!
� I nie by�oby w tym sprawiedliwo�ci � doda� kasztelan.�Prawo winnego przyci�nie, ale nie smok ci to �aden, kt�ry nie patrzy, czyj� krew ch�epce. A wy uwa�cie, �e w�a�nie ha�ba by na wasz r�d spad�a, bo je�liby bratanek wasz przysta� na to[486], co m�wicie, tedyby i samego, i jego potomstwo za bezecnych wszyscy mieli�
Na to Ma�ko:
� Nie przysta�by on. Ale gdyby si� to bez jego wiadomo�ci sta�o, to by mnie potem pom�ci�, jako i ja jego pomszcz�.
� Ha! � rzek� T�czy�ski � wsk�rajcie u Krzy�aka, by skargi zaniecha��
� Ju�em u niego by�.
� I co? � spyta� wyci�gaj�c szyj� kr�l � co powiedzia�?
� Powiedzia� mi tak: �Trzeba by�o na tynieckiej drodze o darowanie prosi� � nie chcieli�cie, to teraz i ja nie chc�. � A wy czemu nie chcieli?
� Bo przykaza� nam z koni zsi��� i na piechot� przeprasza�.
Kr�l za�o�y� w�osy za uszy i chcia� co� odpowiedzie�, gdy wtem wszed� dworzanin z oznajmieniem, i� rycerz z Lichtensteinu prosi o pos�uchanie.
Us�yszawszy to, Jagie��o spojrza� na Ja�ka z T�czyna, potem na Ma�ka, lecz kaza� im pozosta�, mo�e w nadziei, �e uda mu si� przy tej sposobno�ci za�agodzi� spraw� swoj� powag� kr�lewsk�.
Tymczasem Krzy�ak wszed�, sk�oni� si� kr�lowi i rzek�:
� Mi�o�ciwy panie! Oto jest spisana skarga o zniewag�, jaka mnie w kr�lestwie waszym spotka�a.
� Skar�cie si� jemu � odpowiedzia� kr�l, ukazuj�c na Ja�ka z T�czyna.
Krzy�ak za� rzek�, patrz�c wprost w twarz kr�la:
� Nie znam waszych praw ni waszych s�d�w, wiem jeno, �e pose� Zakonu przed samym tylko kr�lem skar�y� si� mo�e.
Ma�e oczki Jagie��y zamigota�y z niecierpliwo�ci, wyci�gn�� jednak r�k� wzi�� skarg� i odda� T�czy�skiemu.
Ten za� rozwin�� j� i pocz�� czyta�, ale w miar� jak czyta� twarz stawa�a mu si� coraz wi�cej frasobliwa i smutna.
� Panie � rzek� wreszcie � tak nastajecie na �ycie tego m�odzianka, jakby on ca�emu waszemu Zakonowi by� straszny. Zali wy, Krzy�acy, ju� si� i dzieci boicie?
� My, Krzy�acy, nie boim si� nikogo � odpar� dumnie komtur.
A stary kasztelan doda� z cicha:
� A zw�aszcza Boga.
Powa�a z Taczewa czyni� nazajutrz przed s�dem kasztela�skim wszystko, co by�o w jego mocy, aby win� Zbyszka umniejszy�. Lecz pr�no uczynek przypisywa� dzieci�stwu i niedo�wiadczeniu, pr�no m�wi�, �e nawet i kto� starszy, gdyby trzy pawie czuby �lubowa� i o zes�anie ich si� modli�, a potem ujrza� nagle taki czub przed sob�, m�g�by tak�e pomy�le�, �e jest w tym zrz�dzenie boskie. Jednej rzeczy nie m�g� zacny rycerz zaprze�[487], to jest, �e gdyby nie on, to kopia Zbyszkowa by�aby uderzy�a o pier� Krzy�aka. Kuno za� kaza� przynie�� do s�du zbroj�, w kt�r� owego dnia by� przybrany, i okaza�o si�, �e by�a z cienkiej blachy, u�ywana tylko do uroczystych odwiedzin i tak wiotka, �e Zbyszko, zwa�ywszy jego nadzwyczajn� si��, by�by j� niechybnie grotem na wylot przeb�d� i pos�a �ycia pozbawi�. Za czym pytano jeszcze Zbyszka, czy my�la� Krzy�aka zabi�; lecz on nie chcia� si� tego zapiera�. �Wo�a�em na niego z daleka � rzek� � by kopii nadstawi�, bo ju�ci �ywy nie da�by sobie ze �ba he�mu zedrze� � ale gdyby i on by� z daleka wo�a�, i�e jest pos�em, tedybym go by� w spokoju ostawi��.
Podoba�y si� te s�owa rycerzom, kt�rzy przez �yczliwo�� dla m�odzianka t�umnie si� na s�d zgromadzili, i zaraz podnios�y si� liczne g�osy: �Prawda! czemu nie wo�a�!� Lecz twarz kasztelana pozosta�a pos�pna i surowa. Nakazawszy obecnym milczenie, sam tak�e przez chwil� milcza�, po czym utkwi� w Zbyszka badawcze �renice i zapyta�:
� Mo�esz-li na m�k� Pa�sk� poprzysi�c, �e� p�aszcza i krzy�a nie widzia�?
� Nijak! � odpowiedzia� Zbyszko � �eby ja krzy�a nie widzia�, to my�la�bym, �e to nasz rycerz, a w naszego przecie bym nie godzi�.
� A jako� m�g� si� inny Krzy�ak pod Krakowem znajdowa�, je�li nie pose� albo nie z poselskiego pocztu?
Na to nic nie rzek� Zbyszko, bo nie by�o co rzec. Dla wszystkich by�o rzecz� a� nazbyt jasn�, �e gdyby nie pan z Taczewa, to w obecnej chwili le�a�by przed s�dem nie pancerz pos�a, ale sam pose�, z przebit� na wieczn� ha�b� narodowi polskiemu piersi� � wi�c ci nawet, kt�rzy z ca�ej duszy sprzyjali Zbyszkowi, rozumieli, �e wyrok nie mo�e by� dla niego �askawy�
Jako� po chwili kasztelan rzek�:
� I�e� w zapalczywo�ci swej nie pomy�la�, w kogo bijesz, i czyni� bez z�o�ci, przeto ci Zbawiciel nasz to policzy i daruje, ale ty si�, niebo�e, Naj�wi�tszej Pannie pole�, gdy� prawo nie mo�e ci tego darowa�
Us�yszawszy to Zbyszko, chocia� spodziewa� si� podobnych s��w, przyblad� nieco, ale wnet potem wstrz�sn�� w ty� swe d�ugie w�osy, prze�egna� si� i rzek�:
� Wola boska! Ano, trudno!
Nast�pnie zwr�ci� si� do Ma�ka i ukaza� mu oczyma na Lichtensteina, jakby polecaj�c go jego pami�ci, a Ma�ko kiwn�� g�ow� na znak, �e rozumie i pami�ta. Zrozumia� to spojrzenie i ten ruch tak�e i Lichtenstein, i jakkolwiek w piersiach bi�o mu zar�wno m�ne, jak i zawzi�te serce, jednak�e dreszcz przebieg� go na chwil� od st�p do g��w, tak straszn� i z�owrog� twarz mia� w tej chwili stary wojownik. Widzia� Krzy�ak, �e mi�dzy nim a owym starym rycerzem, kt�rego twarzy nie m�g� nawet dobrze pod he�mem dojrze�, p�jdzie odt�d na �mier� i �ycie, �e gdyby si� nawet chcia� przed nim skry�, to si� nie skryje, i �e gdy przestanie by� pos�em, to si� musz� spotka� cho�by w Malborgu.
Tymczasem kasztelan uda� si� do przyleg�ej izby, by podyktowa� wyrok na Zbyszka bieg�emu w pi�mie sekretarzowi. Ten i �w z rycerzy zbli�a� si� podczas owej przerwy do Krzy�aka m�wi�c:
� Bogdaj na s�dzie ostatecznym �askawiej-� os�dzono! Rad�e� tej krwi?
Lecz Lichtensteinowi chodzi�o tylko o Zawisz�, gdy� ten, z powodu swych czyn�w bojowych, znajomo�ci praw rycerskich i niezmiernej surowo�ci w ich przestrzeganiu, znany by� po �wiece szeroko. W sprawach najbardziej zawik�anych, w kt�rych chodzi�o o honor rycerski, udawano sie do niego nieraz bardzo z daleka, i nikt nigdy nie �mia� mu przeczy�, nie tylko dlatego, �e pojedyncza walka z nim by�a niepodobna[488], ale i dlatego, �e uwa�ano go za �zwierciad�o czci�. Jedno s�owo przygany albo pochwa�y z ust jego szybko rozchodzi�o si� mi�dzy rycerstwem Polski, W�gier, Czech, Niemiec i mog�o stanowi� o z�ej lub dobrej s�awie rycerza.
Do niego wi�c zbli�y� si� Lichtenstein i jakby chc�c usprawiedliwi� si� ze swej zawzi�to�ci rzek�:
� Sam tylko wielki mistrz wraz z kapitu��[489] m�g�by mu �ask� okaza� � ja nie mog�
� Nic waszemu mistrzowi do naszych praw; �ask� mo�e tu okaza� nie on, jeno kr�l nasz � odpowiedzia� Zawisza.
� A ja, jako pose�, musia�em ��da� kary.
� Pierwej by�e� rycerzem ni� pos�em, Lichtensteinie�
� Zali mniemasz, �em czci uchybi�?
� Znasz nasze ksi�gi rycerskie i wiesz, �e dwoje zwierz�t kazano na�ladowa� rycerzowi: lwa i baranka. Kt�rego�e� z nich w tej przygodzie na�ladowa�?
� Nie ty� moim s�dzi��
� Pyta�e�, czy� czci nie uchybi�, tom ci i odkaza�[490], jako my�l�.
� �le� mi odkaza�, bo tego nie mog� prze�kn��.
� W�asn� si�, nie moj� z�o�ci� ud�awisz.
� Ale mi Chrystus policzy, �em o majestat Zakonu wi�cej dba� ni� o swoj� chwalb�
� On te� nas wszystkich b�dzie s�dzi�.
Dalsz� rozmow� przerwa�o wej�cie kasztelana i sekretarza. Wiedziano ju�, �e wyrok b�dzie niepomy�lny, jednak�e uczyni�a si� g�ucha cisza. Kasztelan zaj�� miejsce za sto�em i wzi�wszy w r�k� krucyfiks[491], rozkaza� Zbyszkowi kl�kn��.
Sekretarz zacz�� odczytywa� po �acinie wyrok. Ani Zbyszko, ani obecni rycerze nie zrozumieli go, jednak�e wszyscy domy�lili si�, �e jest to wyrok �mierci. Zbyszko po sko�czeniu czytania uderzy� si� kilkakrotnie pi�ci� w piersi, powtarzaj�c: �Bo�e, b�d� mi�o�ciw mnie grzesznemu�. Po czym wsta� i rzuci� si� w ramiona Ma�ka, kt�ry pocz�� ca�owa� w milczeniu jego g�ow� i oczy.
Wieczorem za� tego dnia herold og�asza� przy odg�osie tr�b rycerzom, go�ciom i mieszcza�stwu na czterech rogach rynku, i� szlachetny Zbyszko z Bogda�ca skazan jest z wyroku kasztela�skiego na uci�cie g�owy mieczem�
Lecz Ma�ko wyprosi�, by egzekucja nie nast�pi�a rych�o[492], co mu przysz�o �atwo, gdy� ludziom �wczesnym, zami�owanym w drobiazgowym rozporz�dzaniu mieniem, zostawiano zwykle czas do uk�ad�w z rodzin�, jak r�wnie� do pojednania si� z Bogiem. Nie chcia� te� nastawa� na pr�dkie wykonanie wyroku i sam Lichtenstein rozumiej�c, �e skoro obra�onemu majestatowi Zakonu sta�o si� zado��, nie nale�y do reszty zra�a� pot�nego monarchy, do kt�rego by� wys�an nie tylko dla wzi�cia udzia�u w uroczysto�ciach chrzcin, ale i dla uk�ad�w o ziemi� dobrzy�sk�. Najwa�niejszym jednak wzgl�dem by�o zdrowie kr�lowej. Biskup Wysz[493] ani chcia� s�ysze� o egzekucji przed po�ogiem, s�usznie mniemaj�c, �e takiej sprawy nie mo�na b�dzie przed pani� ukry�, ta za�, gdy si� raz o niej dowie, wpadnie w turbacj�[494] mog�c� jej ci�ko zaszkodzi�. W ten spos�b pozostawa�o Zbyszkowi mo�e i kilka miesi�cy �ycia do ostatecznych rozporz�dze� i po�egnania si� ze znajomymi.
Jako� Ma�ko odwiedza� go codziennie i pociesza�, jak umia�. Rozmawiali �a�o�nie o nieuniknionej �mierci Zbyszkowej, a jeszcze �a�o�niej o tym, �e r�d mo�e wygin��.
� Nie b�dzie inaczej, jeno musicie bab� bra� � rzek� raz Zbyszko.
� Wolej[495] bym krewniaka jakiego cho� z daleko�ci odszuka� � odpowiedzia� stroskany Ma�ko. � Gdzie mnie o babach my�le�, kiedy tobie maj� szyj� uci��. A cho�by te� koniecznie przysz�o kt�r� bra�, nie uczyni� tego, nim Lichtensteinowi zapowiedzi rycerskiej nie po�l� i pomsty nie dokonam. Ju� ty si� nie b�j!�
� B�g wam zap�a�. Niech�e mam cho� t� uciech�! Alem to wiedzia�, �e mu nie darujecie. Jako�e uczynicie?
� Jak si� pos�owanie jego sko�czy, b�dzie albo wojna, albo spok�j � rozumiesz? Je�li b�dzie wojna, wy�l� mu zapowied�, �eby przed bitw� do pojedynczej walki ze mn� stan��.
� Na udeptanej ziemi?
� Na udeptanej ziemi, konno alibo pieszo, ale jeno na �mier�, nie na niewol�. B�dzie-li za� spok�j, to do Malborga pojad� i kopi� w bram� zamkow� uderz�, a tr�baczowi ka�� otr�bi�[496], �e go na �mier� wyzywam. Ju� ci si� nie pochowa.
� Pewnie, �e si� nie pochowa, i rady mu dacie, jakobym widzia�.
� Rady?� Zawiszy bym nie da�, Paszkowi bym nie da�, Powale te�; ale nie chwal�cy si�, takim jak on poradz� dwom. Obaczy krzy�acka jego ma�! Zali nie t�szy by� �w rycerz od Fryz�w? A jakem go ci�� z g�ry bez[497] he�m, gdzie mi si� top�r zatrzyma�? Na z�bach si� zatrzyma�. Albo nie?
Odetchn�� na to Zbyszko z wielk� ulg� i rzek�:
� L�ej b�dzie gin��.
I pocz�li wzdycha� obydwa, po czym stary szlachcic j��[498] m�wi� wzruszonym g�osem:
� Ty si� nie frasuj[499]. Nie b�d� twoje ko�ci szuka�y jedna drugiej na s�dzie ostatecznym. Trumn� ci kaza�em sporz�dzi� d�bow�, tak�, �e i kanonicy od Panny Marii nie maj� lepszych. Nie zginiesz ty jako �ciercia�ka[500] . Ba! i tego nawet nie dopuszcz�, �eby� mieli �cina� na tym samym suknie, na kt�rym mieszczan�w[501] �cinaj�. Ju�em si� z Amylejem zgodzi�, �e da ca�kiem nowe, tak zacne, �e starczy�oby i kr�lowi na poszycie ko�ucha. I mszy ci nie po�a�uj� � nie b�j si�!
Uradowa�o si� na to serce Zbyszka, wi�c pochyliwszy si� do r�ki stryjca, powt�rzy�:
� B�g wam zap�a�.
Czasem jednak, mimo wszystkich pociech, zdejmowa�a go okrutna t�sknota, wi�c innym razem, gdy Ma�ko przyszed� go odwiedzi�, ledwie si� z nim przywitawszy, zapyta� spogl�daj�c przez krat� w murze:
� A co tam na dworze?
� Pogoda jak z�oto, a s�onko przygrzewa, a�e[502] ca�emu �wiatu mi�o.
Na to Zbyszko za�o�y� na kark obie d�onie i przechyliwszy w ty� g�ow�, m�wi�:
� Hej, mocny Bo�e! Konia pod sob� mie� i je�dzi� po polach, po szerokich. �al gin�� m�odemu! Okrutny �al!
� Gin� ludzie i z konia! � odpar� Ma�ko.
� Ba! Ale ilu sami przedtem nabij�!�
I pocz�� wypytywa� o rycerzy, kt�rych na dworze kr�la widzia�: o Zawisz�, o Farureja, o Powa�� z Taczewa, o Lisa z Targowiska i o wszystkich innych � co robi�, czym si� zabawiaj�[503], na jakich zacnych �wiczeniach czas im schodzi? I s�ucha� chciwie opowiada� Ma�ka, kt�ry prawi�, jako rano we zbrojach przez konie skacz�, jako powrozy targaj�, jako si� pr�buj� na miecze i na topory z o�owianymi ostrzami, a w ko�cu, jak ucztuj� i jakie pie�ni �piewaj�. Chcia�o si� Zbyszkowi lecie� do nich z ca�ej duszy i serca, a gdy si� dowiedzia�, �e Zawisza zaraz po chrzcinach wybiera si� a� hen gdzie� w d� W�gr�w[504] na Turk�w, nie m�g� si� wstrzyma� od okrzyku:
� Pu�ciliby mnie z nim! niechbym cho� przeciw poganom zgin��.
Ale nie mog�o to by�, a tymczasem zdarzy�o si� co� innego. Oto obie ksi�ne mazowieckie nie przesta�y my�le� o Zbyszku, kt�ry uj�� je swoj� m�odo�ci� i urod�. Wreszcie ksi�na Aleksandra Ziemowitowa[505] umy�li�a wys�a� list do mistrza. Mistrz nie m�g� wprawdzie zmieni� wyroku wydanego przez kasztelana, ale m�g� wstawi� si� za m�odzie�cem do kr�la. Jagielle nie wypada�o wprawdzie okazywa� �aski, gdy sz�o o zamach na pos�a, zdawa�o si� jednak rzecz� niew�tpliw�, �e rad j� oka�e na wstawiennictwo samego mistrza. Wi�c nadzieja na nowo wst�pi�a w serce obu pa�. Ksi�na Aleksandra[506], maj�c sama s�abo�� do polerowanych[507] rycerzy zakonnych, by�a i przez nich nadzwyczaj ceniona. Niejednokrotnie sz�y dla niej z Malborga bogate dary i listy, w kt�rych mistrz nazywa� j� czcigodn�, �wi�tobliw� dobrodziejk� i osobliwsz� or�downiczk� Zakonu. S�owa jej wiele mog�y i by�o rzecz� wielce prawdopodobn�, i� nie doznaj� odmowy. Chodzi�o tylko o znalezienie go�ca, kt�ry by do�o�y� wszelkiej gorliwo�ci, aby jak najpr�dzej list odda� i z odpowiedzi� powr�ci�. Us�yszawszy o tym, stary Ma�ko podj�� si� tego bez wahania�
Uproszony kasztelan wyznaczy� termin, do kt�rego obieca� powstrzyma� wykonanie wyroku. Pe�en otuchy Ma�ko zakrz�tn�� si� tego samego dnia ko�o odjazdu, po czym uda� si� do Zbyszka, aby mu szcz�liw� nowin� zwiastowa�.
Jako� w pierwszej chwili Zbyszko wybuchn�� tak wielk� rado�ci�, jakby mu ju� otworzono drzwi wie�y. Nast�pnie jednak zamy�li� si�, spos�pnia� nagle i rzek�:
� Kto si� tam od Niemc�w czego dobrego doczeka! Lichtenstein te� m�g� prosi� kr�la o �ask� � i jeszcze by na tym wygra�, bo pomsty by�by si� uchroni� � a dlatego nie chcia� nic uczyni�
� On si� zawzi�� za to, �e�my go na tynieckiej drodze nie chcieli przeprosi�. O mistrzu Kondracie nie m�wi� ludzie �le. Wreszcie straci� na tym � nie stracisz.
� Pewnie � rzek� Zbyszko � ale mu si� tam nisko nie k�aniajcie.
� Co si� mam k�ania�? List od ksi�nej Aleksandry wioz� � i tyla�
� Ha! kiedy�cie tacy dobrzy, to niech wam tam B�g dopomo�e�
Nagle spojrza� bystro na stryjca i rzek�:
� Ale je�li mi kr�l daruje, to Lichtenstein b�dzie m�j, nie wasz. Pami�tajcie�
� Jeszcze� szyi niepewny[508], to �adnych zapowiedzi nie czy�. Do�� masz tamtych g�upich �lub�w � odrzek� z gniewem stary.
Po czym rzucili si� sobie w obj�cia � i Zbyszko zosta� sam. Nadzieja i niepewno�� miota�y na przemian jego dusz�, a gdy przysz�a noc, a z ni� burza na niebie, gdy zakratowane okno pocz�o roz�wieca� si� z�owrogim �wiat�em b�yskawic, a mury trz��� si� od grzmot�w, gdy wreszcie wicher wpad� ze �wistem do wie�y i zgasi� md�y[509] kaganek[510] przy �o�u: pogr��ony w ciemno�ci Zbyszko straci� zn�w wszelk� otuch� � i ca�� noc ani na chwil� oczu nie m�g� zamru�y�
�Ju� ja si� �mierci nie wywin� � my�la� � i wszystko nic nie pomo�e�.
Wszelako nazajutrz przysz�a do niego w odwiedziny zacna ksi�na Anna Januszowa, a z ni� i Danusia ze swoj� lute�k� za pasem. Zbyszko pad� im kolejno do n�g, po czym jakkolwiek by� w utrapieniu, po bezsennej nocy, w niedoli i niepewno�ci, nie do tyla jednak zapomnia� o rycerskiej powinno�ci, aby nie okaza� Danusi zdumienia nad jej urod��
Lecz ksi�na podnios�a na niego oczy pe�ne smutku i rzek�a:
� Nie dziwuj si� ty jej, bo je�li Ma�ko dobrej odpowiedzi nie przywiezie albo zgo�a nie wr�ci, b�dziesz ty si� wkr�tce, niebo��, lepszym rzeczom w niebie dziwowa�.
Po czym j�a roni� �zy, rozmy�laj�c o przysz�ym niepewnym losie rycerzyka, a Danusia zawt�rowa�a jej zaraz. Zbyszko pochyli� si� na nowo do ich n�g, bo i jego serce zmi�k�o wobec tych p�acz�w jak wosk w cieple. Nie kocha� on tak Danusi, jak m�� kocha niewiast�, poczu� jednak, �e j� kocha z ca�ej duszy i �e na jej widok dzieje mu si� w piersiach co� takiego, jakby w nich tkwi� drugi cz�owiek, mniej srogi, mniej zap�dliwy[511], mniej wojn� dysz�cy, a natomiast jakby s�odkiego kochania spragniony. Chwyci� go wreszcie �al ogromny, i� musi j� porzuci� i nie b�dzie m�g� dotrzyma� tego, co �lubowa�.
� Ju� ja ci, niebogo, pawich czub�w pod nogi nie pod�o�� � m�wi�. � Ale je�li przed boskim obliczem stan�, tedy tak powiem: �Odpu�� mi, Panie, grzechy, ale co jest dobra wszelkiego na ziemi, to daj nie komu innemu, tylko pannie Jurand�wnie ze Spychowa�.
� Niedawno�cie si� poznali � rzek�a ksi�na. � Nie da B�g, by to by�o na pr�no.
Zbyszko zacz�� wspomina� wszystko, co zasz�o w gospodzie tynieckiej, i rozczuli� si� zupe�nie. W ko�cu j�� prosi� Danusi, by mu za�piewa�a t� sam� pie��, kt�r� �piewa�a w�wczas, kiedy j� to chwyci� z �awki i przyni�s� do ksi�nej.
Wi�c Danusia, cho� by�o jej nie do �piewania, wznios�a zaraz g��wk� ku sklepieniu i przymkn�wszy jako ptaszek oczki, pocz�a:
Gdybym ci ja mia�a
Skrzyd�eczka jak g�ska,
Polecia�abym ja
Za Ja�kiem do �l�ska.
Usiad�abym ci ja
Na �l�skowskim p�ocie�
�Przypatrz si�, Jasiulku..[512].�
Lecz nagle spod stulonych rz�s�w[513] wyp�yn�y jej �zy obfite � i nie mog�a d�u�ej �piewa�. A Zbyszko porwa� j� na r�ce tak samo jak niegdy� w tynieckiej gospodzie i pocz�� chodzi� z ni� po izbie, powtarzaj�c w uniesieniu:
� Nie paniej jeno ja bym w tobie szuka�. Niechby mnie B�g wyratowa�, niechby� doros�a � i niechby rodzic pozwolili � to by ja ci� bra�, dziewczyno!� Hej!�
Danusia, obj�wszy go za szyj�, skry�a sp�akan� twarz na jego ramieniu � a w nim �al wstawa� coraz wi�kszy, kt�ry p�yn�c z g��bi wolnej natury s�owia�skiej, zmienia� si� w tej prostej duszy niemal w pie�� poln�:
To by ja ci� bra�, dziewczyno!
To by ja ci� bra�!�
Wtem zaszed� wypadek, wobec kt�rego inne sprawy straci�y wszelkie znaczenie w ludzkich oczach. Pod wiecz�r dnia 21 czerwca rozesz�a si� po zamku wiadomo�� o nag�ym zas�abni�ciu kr�lowej[514]. Wezwani medycy pozostali wraz z biskupem Wyszem[515] przez ca�� noc w jej komnacie, a tymczasem dowiedziano si� od niewiast s�u�ebnych, i� pani zagrozi�a s�abo�� przedwczesna. Kasztelan krakowski Ja�ko Top�r z T�czyna wys�a� tej�e nocy go�c�w do nieobecnego kr�la. Nazajutrz rano wie�� gruchn�a po mie�cie i okolicy. By� dzie� niedzielny, wi�c t�umy nape�ni�y wszystkie �wi�tynie, w kt�rych ksi�a nakazali modlitwy za zdrowie kr�lowej. W�wczas usta�a wszelka w�tpliwo��. Po nabo�e�stwie go�cie rycerscy, kt�rzy si� ju� byli zjechali na spodziewane uroczysto�ci, szlachta oraz deputacje[516] kupieckie uda�y si� na zamek; cechy [517]i bractwa[518] wyst�pi�y z chor�gwiami. Od po�udnia nieprzeliczone roje ludu otoczy�y Wawel, mi�dzy kt�rymi utrzymywali �ad �ucznicy kr�lewscy, nakazuj�c spokojno�� i cisz�. Miasto wyludni�o si� prawie zupe�nie i tylko przez opustosza�e ulice przeci�ga�y od czasu do czasu gromady okolicznego ch�opstwa, kt�re r�wnie� ju� zwiedzia�o si� o chorobie uwielbianej pani i d��y�o pod zamek. Wreszcie w g��wnej bramie pojawili si� biskup i kasztelan[519], z nimi za� kanonicy[520] katedralni, rajcy[521] kr�lewscy i rycerze. Ci rozeszli si� wzd�u� mur�w, mi�dzy lud, z twarzami zwiastuj�cymi nowin�, zacz�li jednak od surowego rozkazu, aby powstrzymano si� od wszelkich okrzyk�w, te bowiem mog�yby chorej zaszkodzi�. Za czym zwiastowali wszem wobec, i� kr�lowa powi�a c�rk�. Nowina nape�ni�a rado�ci� serca, zw�aszcza gdy zarazem dowiedziano si�, i� jakkolwiek po��g by� przedwczesny, nie masz[522] jednak widomego [523]niebezpiecze�stwa ni dla matki, ni dla dzieci�cia. T�umy pocz�y si� rozchodzi�, albowiem pod zamkiem nie wolno by�o krzycze�, ka�dy za� chcia� pofolgowa� rado�ci. Jako�, gdy wype�ni�y si� ulice prowadz�ce na rynek, ozwa�y si� wnet pie�ni i radosne nawo�ywania. Nie trapiono si� tym, �e przysz�a na �wiat c�rka. �Albo �le by�o, m�wiono, �e kr�l Louis[524] nie mia� syn�w i �e Kr�lestwo dosta�o si� Jadwidze? Przez jej to ma��e�stwo z Jagie��� podwoi�a si� moc pa�stwa. Tak b�dzie i teraz. Gdzie� szuka� takiej dziedziczki, jako b�dzie nasza kr�lewna, gdy ni cesarz rzymski, ni �aden z innych kr�l�w nie posiadaj� tak wielkiego pa�stwa, tak obszernych ziemi ni tak licznego rycerstwa! B�d� si� dobijali o jej r�k� najpot�niejsi monarchowie ziemi, b�d� si� k�aniali kr�lowej i kr�lowi, b�d� zje�d�ali do Krakowa, a nam, kupcom, korzy�� z tego wypadnie, nie m�wi�c o tym, �e nowe jakie� pa�stwo, czeskie albo w�gierskie, z naszym si� Kr�lestwem po��czy.� Tak to mi�dzy sob� m�wili kupcy � i rado�� stawa�a si� z ka�d� chwil� powszechniejsza. Ucztowano w domach prywatnych i w gospodach. Rynek zaroi� si� od latarni i pochodni. Po przedmie�ciach podkrakowscy kmiecie[525], kt�rych coraz wi�cej �ci�ga�o si� do miasta, porozk�adali si� obozem przy w�zkach. �ydzi rajcowali[526] przy synagodze na Kazimierzu. Do p�na w noc, prawie do brzasku, wrza�o na rynku, szczeg�lniej ko�o ratusza i wagi, jak w czasie wielkich jarmark�w. Udzielano sobie wzajem wiadomo�ci; posy�ano po nie na zamek i oblegano t�umnie wracaj�cych z nowinami.
Najgorsza z nich by�a ta, �e ksi�dz biskup Piotr ochrzci� dziecko tej samej nocy, z czego wnoszono[527], �e musi by� bardzo s�abe. Do�wiadczone mieszczki przytacza�y jednak wypadki, w kt�rych dzieci urodzone na wp� martwe odzyskiwa�y si�� do �ycia w�a�nie po chrzcie. Wi�c pokrzepiano si� nadziej�, kt�r� wzmaga�o i imi� nadane dziewczynce. M�wiono, �e �aden Bonifacy ni �adna Bonifacja nie mo�e umrze� zaraz po urodzeniu, gdy� przeznaczono im jest co� dobrego uczyni�, w pierwszych za� leciech[528], tym bardziej w pierwszych miesi�cach �ycia, dziecko nie mo�e czyni� ni �le, ni dobrze.
Nast�pnego dnia jednak przysz�y z zamku wiadomo�ci niepomy�lne i o niemowl�ciu, i o matce � i wzburzy�y miasto. W ko�cio�ach przez ca�y dzie� panowa� t�ok jak w czasie odpustu. Posypa�y si� wota[529] za zdrowie kr�lowej i kr�lewny. Widziano ze wzruszeniem ubogich wie�niak�w ofiaruj�cych �wiartki zbo�a, jagni�ta, kury, wianuszki suszonych grzyb�w lub krobie[530] orzech�w. P�yn�y znaczne ofiary od rycerstwa, od kupc�w, od rzemie�lnik�w. Rozes�ano go�c�w do cudownych miejsc. Astrologowie badali gwiazdy. W samym Krakowie nakazano uroczyste procesje. Wyst�pi�y wszystkie cechy[531] i wszystkie bractwa[532]. Ca�e miasto zakwit�o chor�gwiami. Odby�a si� i procesja dzieci, s�dzono bowiem, �e niewinne istoty naj�atwiej ub�agaj� Boga o �ask�. Przez bramy miejskie zje�d�a�y coraz nowe t�umy z okolicy.
I tak p�yn�� dzie� za dniem w�r�d ustawicznego[533] bicia w dzwony, w�r�d gwaru po ko�cio�ach, procesyj i nabo�e�stw. Lecz gdy up�yn�� tydzie�, a i dostojna chora, i dzieci� �y�y jeszcze, pocz�a otucha wst�powa� w serca. Zdawa�o si� ludziom rzecz� niepodobn�, aby B�g zabra� przedwcze�nie w�adczyni� pa�stwa, kt�ra tyle dla niego uczyniwszy, musia�aby pozostawi� niedoko�czone ogromne dzie�o � i aposto�k�, kt�ra ofiar� w�asnego szcz�cia przywiod�a do chrze�cija�stwa ostatni poga�ski nar�d w Europie. Uczeni wspominali, ile uczyni�a dla Akademii[534], duchowni � ile dla chwa�y Bo�ej, staty�ci[535] � ile dla pokoju mi�dzy chrze�cija�skimi monarchami, prawoznawcy � ile dla sprawiedliwo�ci, biedni � ile dla ub�stwa, i wszystkim nie mie�ci�o si� w g�owie, i�by �ycie tak potrzebne dla Kr�lestwa i �wiata ca�ego mog�o by� przedwcze�nie przeci�te.
Tymczasem 13 lipca dzwony �a�obne oznajmi�y �mier� dziecka. Zawrza�o zn�w miasto i niepok�j ogarn�� ludzi, a t�umy powt�rnie obieg�y Wawel, dopytuj�c o zdrowie kr�lowej. Lecz tym razem nikt nie wychodzi� z dobr� nowin�. Owszem, twarze pan�w wje�d�aj�cych na zamek lub wyje�d�aj�cych przez bramy by�y pos�pne i z ka�dym dniem pos�pniejsze. M�wiono, �e ksi�dz Stanis�aw ze Skarbimierza[536], mistrz nauk wyzwolonych[537] w Krakowie, nie odst�puje ju� kr�lowej, kt�ra codziennie przyst�puje do komunii. M�wiono r�wnie�, �e po ka�dym przyst�pieniu komnata jej nape�nia si� �wiat�em niebieskim. Niekt�rzy widzieli je nawet przez okna, ale widok ten raczej przera�a� oddane pani serca jako oznaka, �e rozpoczyna si� ju� dla niej �ycie zaziemskie.
Niekt�rzy nie wierzyli jednak, aby si� mog�a sta� rzecz tak straszna, i ci krzepili [538]si� nadziej�, �e sprawiedliwe nieba poprzestan� na jednej ofierze. Tymczasem w pi�tek z rana dnia 17 lipca gruchn�o mi�dzy ludem, i� kr�lowa kona. Kto �y�, spieszy� pod zamek. Miasto opustosza�o tak, �e zostali w nim tylko kalecy, albowiem nawet matki z niemowl�tami po�pieszy�y do bram. Sklepy by�y pozamykane; nie gotowano jad�a. Usta�y wszystkie sprawy, a natomiast pod Wawelem czernia�o jedno morze ludu � niespokojne, przera�one, ale milcz�ce.
Wtem o godzinie trzynastej z po�udnia ozwa� si� dzwon na katedralnej wie�y. Nie zrozumiano od razu, co to znaczy, jednakowo� niepok�j pocz�� podnosi� w�osy na g�owach. Wszystkie g�owy i wszystkie oczy zwr�ci�y si� ku wie�ycy na ko�ysz�cy si� z coraz wi�kszym rozmachem dzwon, kt�rego �a�osny j�k pocz�y powtarza� inne w mie�cie: u Franciszkan�w, u �w. Tr�jcy, u Panny Marii � i hen dalej, jak miasto d�ugie i szerokie. Zrozumiano wreszcie, co znacz� owe j�ki; dusze ludzkie nape�ni�y si� przera�eniem i takim b�lem, jakby one spi�owe serca dzwon�w uderza�y wprost w serca wszystkich obecnych.
Nagle na wie�y ukaza�a si� czarna chor�giew z wielk� trupi� g�ow� po�rodku, pod kt�r� biela�y dwa z�o�one na krzy� piszczele ludzkie. W�wczas usta�a wszelka w�tpliwo��. Kr�lowa odda�a ducha Bogu.
Pod zamkiem rozleg� si� ryk i p�acz stu tysi�cy ludzi � i pomiesza� si� z ponurymi odg�osami dzwon�w. Niekt�rzy rzucali si� na ziemi�, inni darli na sobie szaty lub rozdrapywali twarze, inni spogl�dali na mury w niemym os�upieniu, niekt�rzy j�czeli g�ucho, niekt�rzy wyci�gaj�c r�ce ku ko�cio�owi i komnacie kr�lowej wzywali cudu i Bo�ego mi�osierdzia. Lecz ozwa�y si� tak�e g�osy gniewne, kt�re w uniesieniu i rozpaczy dochodzi�y do blu�nierstw. �Przecz[539] nam zabrano nasz� umi�owan�? Na c� si� zda�y nasze procesje, nasze modlitwy i b�agania? To mi�e by�y srebrne i z�ote wota, a za to nic? Wzi�� wzi�to, a da� nie dano!� Inni wszelako powtarzali, zalewaj�c si� �zami i j�cz�c: �Jezu! Jezu! Jezu!� T�umy chcia�y wej�� do zamku, by spojrze� jeszcze raz na ukochan� twarz Pani. Nie puszczono ich, ale im przyobiecano, �e wkr�tce cia�o b�dzie wystawione w ko�ciele, a wtedy ka�dy b�dzie m�g� ogl�da� je i modli� si� przy nim. Za czym pod wiecz�r pos�pne t�umy zacz�y wraca� ku miastu, opowiadaj�c sobie o ostatnich chwilach kr�lowej, o przysz�ym pogrzebie i o cudach, kt�re si� b�d� dzia�y przy jej ciele i oko�o jej grobowca, a kt�rych wszyscy byli zupe�nie pewni. Rozpowiadano r�wnie�, �e kr�lowa zaraz po �mierci b�dzie kanonizowan�[540] � gdy za� niekt�rzy w�tpili, czy si� to mo�e sta�, pocz�to si� oburza� i grozi� Awinionem[541]�
Smutek ponury pad� na miasto, na ca�y kraj, i nie tylko ludowi pospolitemu, ale i wszystkim wyda�o si�, �e wraz z kr�low� zagas�a dla Kr�lestwa pomy�lna gwiazda. Nawet mi�dzy panami krakowskimi byli tacy. kt�rzy czarno patrzyli w przysz�o��. Pocz�to zadawa� sobie i innym pytania, co teraz b�dzie? czyli Jagie��o po �mierci kr�lowej ma prawo panowa� w Kr�lestwie, czyli te� wr�ci na swoj� Litw� i poprzestanie na wielkoksi���cym tronie? Niekt�rzy przewidywali � i jak si� okaza�o, nie bez s�uszno�ci � �e sam on zechce ust�pi� i �e w takim razie odpadn� od Korony obszerne ziemie, rozpoczn� si� zn�w napady od strony Litwy i krwawe odwety zawzi�tych mieszka�c�w Kr�lestwa. Zakon si� wzmo�e,[542] wzmo�e si� cesarz rzymski i kr�l w�gierski � a Kr�lestwo, do wczoraj jedno z najpot�niejszych w �wiecie, przyjdzie do upadku i poha�bienia.
Kupcy, dla kt�rych stan�y otworem obszerne kraje litewskie i ruskie, czynili w przewidywaniu strat �luby pobo�ne, aby Jagie��o pozosta� na Kr�lestwie, lecz w takim zn�w razie przepowiadano rych�� wojn� z Zakonem. Wiadomo by�o, �e powstrzymywa�a j� tylko kr�lowa. Ludzie przypominali sobie teraz, jak niegdy�, oburzona na chciwo�� i drapie�no�� Krzy�ak�w, m�wi�a im w proroczym widzeniu: �P�ki ja �yj�, p�ty powstrzymuj� r�k� i s�uszny gniew m�a mojego, lecz pami�tajcie, i� po mojej �mierci spadnie na was kara za wasze grzechy!'�
Oni w pysze i za�lepieniu nie l�kali si� wprawdzie wojny licz�c, �e gdy po �mierci kr�lowej urok jej �wi�tobliwo�ci nie b�dzie powstrzymywa� nap�ywu ochotnik�w z pa�stw zachodnich, na�wczas przyjd� im w pomoc tysi�ce bojownik�w z Niemiec, z Burgundii[543], Francji i dalszych jeszcze kraj�w. Lecz �mier� Jadwigi[544] by�a jednak�e wypadkiem tak donios�ym, �e pose� krzy�acki Lichtenstein, nie czekaj�c nawet na przyjazd nieobecnego kr�la, ruszy� co pr�dzej do Malborga. by jak najpr�dzej donie�� wielkiemu mistrzowi i kapitule[545] wa�n� i poniek�d gro�n� nowin�.
Pos�owie: w�gierski, rakuski[546], cesarski, czeski, wyruszyli za nim lub te� wys�ali go�c�w do swych monarch�w. Jagie��o[547] przyjecha� do Krakowa w ci�kiej rozpaczy. W pierwszej chwili o�wiadczy� panom, �e nie chce ju� dalej kr�lowa� bez kr�lowej i �e odjedzie na swoje dziedzictwo do Litwy, po czym z �alu wpad� jakoby w odr�twienie, nie chcia� rozstrzyga� �adnych spraw, nie odpowiada� na pytania, chwilami za� wpada� w straszny gniew na samego siebie za to, �e by� odjecha�, �e nie by� przy �mierci kr�lowej, �e si� z ni� nie po�egna� i nie wys�ucha� jej ostatnich s��w i polece�. Pr�no Stanis�aw ze Skarbimierza i biskup Wysz [548]przedk�adali[549] mu, �e choroba kr�lowej wypad�a niespodzianie i �e wedle[550] ludzkich oblicze� mia� wszelki czas wr�ci�, gdyby po��g odby� si� by� w porze w�a�ciwej. Nie przynosi�o mu to �adnej pociechy ani nie koi�o jego �alu. �Nie kr�l ja bez niej � odpowiada� biskupowi � jeno grzesznik pokajany[551], kt�ry nie zazna pociechy�. Po czym wbija� oczy w ziemi� i nikt nie m�g� od niego s�owa wi�cej wydoby�.
Tymczasem wszystkie umys�y zaj�y si� pogrzebem kr�lowej. Z ca�ego kraju pocz�y �ci�ga� nowe t�umy pan�w, szlachty i ludu, zw�aszcza ub�stwa, kt�re spodziewa�o si� obfitych zysk�w z ja�mu�n przy obrz�dzie pogrzebowym, maj�cym trwa� przez ca�y miesi�c. Cia�o kr�lowej ustawiono w katedrze na podwy�szeniu urz�dzonym w ten spos�b, �e szersza cz�� trumny, w kt�rej spoczywa�a g�owa zmar�ej, znajdowa�a si� znacznie wy�ej od dolnej. Urz�dzono tak umy�lnie, by lud m�g� lepiej widzie� twarz kr�lowej. W katedrze odprawia�o si� nieustaj�ce nabo�e�stwo: przy katafalku p�on�y tysi�ce �wiec woskowych, a w�r�d tych blask�w i w�r�d kwiat�w le�a�a Ona, spokojna, u�miechni�ta, podobna do bia�ej r�y mistycznej � ze z�o�onymi w krzy� r�koma na lazurowej sukni.Lud widzia� w niej �wi�t�, przyprowadzano do niej op�tanych, kaleki, chore dzieci � i raz w raz w �rodku �wi�tyni rozlega� si� krzyk to jakiej� matki, kt�ra na twarzy chorego dziecka spostrzeg�a rumie�ce, zwiastuny zdrowia, to jakiego� paralityka, kt�ry nagle odzyskiwa� w�adz� w schorza�ych cz�onkach. W�wczas serca ludzkie przejmowa� dreszcz, wie�� o cudzie przelatywa�a ko�ci�, zamek, miasto i �ci�ga�a coraz wi�ksze roje n�dzy ludzkiej, kt�ra od cudu tylko mog�a spodziewa� si� poratowania.
O Zbyszku zapomniano tymczasem zupe�nie, kt� bowiem wobec tak olbrzymiego nieszcz�cia pami�ta� m�g� o zwyczajnym pachol�ciu [552]szlacheckim i o jego uwi�zieniu w baszcie zamkowej! Zbyszko wiedzia� jednakowo� od str��w wi�ziennych o chorobie kr�lowej, s�ysza� gwar ludu ko�o zamku, a gdy us�ysza� jego p�acz i bicie we dzwony, rzuci� si� na kolana i przepomniawszy o w�asnym losie, z ca�ej duszy j�� op�akiwa� �mier� uwielbionej Pani. Zdawa�o mu si�, �e razem z ni� zgas�o co� i dla niego i �e wobec takiej �mierci nie warto nikomu �y� na �wiecie.
Echa pogrzebu, dzwony ko�cielne, �piewy procesyj i zawodzenia t�um�w dochodzi�y go przez ca�e tygodnie. Przez ten czas spos�pnia�, straci� ochot� do jad�a, do snu i chodzi� po swoim podziemiu jak dziki zwierz po klatce. Ci��y�a mu samotno��, gdy� bywa�y dni, �e nawet str� wi�zienny nie przynosi� mu �wie�ego jad�a i wody, tak dalece wszyscy byli zaj�ci pogrzebem kr�lowej. Od czasu jej �mierci nie odwiedzi� go nikt: ani ksi�na, ani Danusia, ani Powa�a z Taczewa, kt�ry dawniej tyle okazywa� mu �yczliwo�ci, ani kupiec Amylej, znajomek Ma�ka. Zbyszko z gorycz� my�la�, �e gdy Ma�ka nie sta�o[553], zapomnieli o nim wszyscy. Chwilami przychodzi�o mu do g�owy, �e mo�e zapomni o nim i prawo � i �e przyjdzie mu gni� do �mierci w tym wi�zieniu. W�wczas modli� si� o �mier�.
Wreszcie gdy od pogrzebu kr�lowej up�yn�� miesi�c, a rozpocz�� si� drugi, pocz�� w�tpi� i o powrocie Ma�ka. Obieca� przecie Ma�ko jecha� po�piesznie, konia nie �a�owa�. Malborg nie na ko�cu �wiata. Przez dwana�cie niedziel[554] mo�na by�o dojecha� i wr�ci� � zw�aszcza gdy komu� pilno by�o. �Ale mo�e i jemu niepilno! � my�la� z �alem Zbyszko � mo�e sobie gdzie po drodze bab� upatrzy� i rad j� do Bogda�ca powiezie, aby si� w�asnego potomstwa doczeka�, a ja tu b�d� przez wieki zmi�owania boskiego wygl�da�!�
Straci� wreszcie rachub� czasu, przesta� ca�kiem rozmawia� ze str�[555] i tylko z paj�czyny, pokrywaj�cej coraz obficiej �elazn� krat� w oknie, miarkowa�, �e na �wiecie nadchodzi jesie�. Siadywa� teraz ca�ymi godzinami na �o�u, z �okciami na kolanach, z palcami we w�osach, kt�re mu ju� daleko za ramiona si�ga�y � i w p�nie, w p�odr�twieniu nie podnosi� g�owy nawet i w�wczas, gdy stra�nik zagada� do niego, przynosz�c spy��[556]. A� pewnego dnia skrzypn�y wrzeci�dze i znajomy g�os zawo�a� od progu wi�zienia:
� Zbyszku!
� Stryjko! � krzykn�� Zbyszko, zerwawszy si� z tapczana[557].
Maciek chwyci� go w ramiona, po czym obj�� mu jasn� g�ow� d�o�mi i pocz�� j� ca�owa�. �al, gorycz i t�sknota tak wezbra�y w sercu m�odzianka, �e pocz�� p�aka� na piersiach stryjca jak ma�e dziecko.
� My�la�em, �e ju� nie wr�cicie � rzek� �kaj�c.
� Bo� i niewiele brak�o � odrzek� Maciek.
Dopiero� Zbyszko podni�s� g�ow� i spojrzawszy na niego, zawo�a�:
� A z wami co si� sta�o?
I patrzy� ze zdumieniem na wyn�dznia��, zapad�� i blad� jak p��tno twarz starego wojownika, na jego pochylon� posta� i na posiwia�e w�osy.
� Co z wami? � powt�rzy�.
Ma�ko siad� na tapczanie i przez chwil� oddycha� ci�ko.
� Co si� sta�o? � rzek� wreszcie. � Ledwiem granic� przejecha�, postrzelili mnie w boru Niemcy z kuszy. Zb�je-rycerze! � wiesz? Ci�ko mi jeszcze dycha� B�g zes�a� mi pomoc � inaczej by� mnie tu nie widzia�.
� Kt� was zratowa�?
� Jurand ze Spychowa � odrzek� Ma�ko.
Nasta�a chwila milczenia.
� Oni napadli mnie, a w p� dzionka p�niej on ich. Ledwie po�owa mu ich usz�a. Mnie wzi�� do gr�dka, i tam w Spychowie ze �mierci�-m si� przez trzy niedziele [558]zmaga�. B�g nie da� skona� � i cho� mi jeszcze ci�ko, alem wr�ci�.
� A to nie byli�cie w Malborgu?
� Z czym�em mia� jecha�? Obdarli mnie do cna[559] i list z innymi rzeczami zabrali. Wr�ci�em prosi� ksi�ny Ziemowitowej o drugi, alem si� z ni� w drodze rozmin�� � i czy j� zgoni�[560] � nie wiem � bo mi si� te� na tamten �wiat wybiera�.
To rzek�szy, splun�� na d�o� i wyci�gn�wszy j� ku Zbyszkowi, ukaza� na niej czyst� krew m�wi�c:
� Widzisz?
A po chwili doda�:
� Wida� wola boska.
Czas jaki� milczeli obaj pod brzemieniem pos�pnych my�li, po czym Zbyszko rzek�:
� To tak ci�gle krwi� plwacie[561]?
� Jako�e nie mam plwa�, kiedy mi na p� pi�dzi[562] grota mi�dzy �ebrami utkwi�o! Plwa�by� i ty � nie b�j si�. Ale u Juranda ze Spychowa ju� mi si� lepiej uczyni�o, jeno �em si� ninie[563] okrutnie zn�w zm�czy�, bo droga d�uga, a pilnom[564] jecha�.
� Hej! po co wam si� by�o spieszy�?
� Bom chcia� ksi�n� Aleksandr�[565] zdyba�[566] i bra� od niej drugie pisanie. A Jurand ze Spychowa prawi�[567] tak: �Jed�cie � powiada � i wracajcie z listem do Spychowa. Ja � prawi � mam kilku Niemc�w pod pod�og�, to jednego na s�owo rycerskie uwolni� i ten list do mistrza powiezie�. A on ich tam zawsze kilku przez pomst� za �mier� �ony pod sob� trzyma i rad s�ucha, jako mu nocami j�cz� a �elaziwem brz�kaj�, gdy� jest cz�ek zawzi�ty. Rozumiesz?
� Rozumiem. Jeno to mi dziwno, �e�cie pierwszy list stracili, bo skoro Jurand u�api� tych, kt�rzy was napadli, to list powinien by� by� przy nich.
� Nie u�api� ci ich wszystkich. Usz�o co� z pi�ciu. Taka ju� dola nasza.
To rzek�szy, Ma�ko odchrz�kn��, splun�� zn�w krwi� i st�kn�� troch� z b�lu w piersiach.
� Ci�ko was postrzelili � rzek� Zbyszko. � Jak�e to? Z zasadzki?
� Z kuszcz�w[568] tak g�stych, �e na krok nie by�o nic wida�. A jecha�em bez zbroi, bo mi kupcy m�wili, �e kraj bezpieczny � i upa� by�.
� Kt� zb�jom przywodzi�? Krzy�ak?
� Nie zakonnik, ale Niemiec, Che�mi�czyk z Lentzu, ws�awion z rozboj�w i grabie�y.
� C� si� z nim sta�o?
� U Juranda na �a�cuchu. Ale on te� ma w podziemiu dw�ch szlachty Mazur�w, kt�rych chce za siebie odda�.
Zn�w zapad�o milczenie.
� Mi�y Jezu � rzek� wreszcie Zbyszko � to Lichtenstein b�dzie �yw i �w z Lentzu tak�e, a nam trzeba gin�� bez pomsty. Mnie g�ow� utn�, a i wy pewnikiem ju� si� nie przezimujecie.
� Ba! i do zimy nie doci�gn�. �eby cho� ciebie jako zratowa�
� Widzieli�cie tu kogo?
� By�em u kasztelana[569] krakowskiego, bo jakem si� dowiedzia�, �e Lichtenstein wyjecha�, my�la�em, �e ci pofolguj�[570].
� A to Lichtenstein wyjecha�?
� Zaraz po �mierci kr�lowej, do Malborga. By�em tedy u kasztelana, ale on powiedzia� tak: �Nie dlatego waszemu bratankowi g�ow� utn�, aby si� Lichtensteinowi pochlebi�, jeno �e taki jest wyrok, a czy Lichtenstein tu jest, czy go nie ma, to wszystko jedno. Cho�by te� Krzy�ak i umar�, nic to nie zmieni, bo � powiada � prawo jest wedle sprawiedliwo�ci � nie tak jako kubrak, kt�ren[571] mo�esz do g�ry podszewk� przewr�ci�. Kr�l � prawi � mo�e �ask� okaza�, ale nikt inny�.
� A gdzie kr�l?
� Pojecha� po pogrzebie a� na Ru�.
� No, to i nie ma rady.
� Nijakiej. Kasztelan powiada� jeszcze: ��al mi go, bo i ksi�na Anna[572] za nim prosi, ale jak nie mog�, to nie mogꅔ
� A ksi�na Anna jeszcze te� jest?�
� Niech jej ta B�g zap�aci! To dobra pani. Jeszcze tu jest, bo Jurand�wna zachorza�a, a ksi�na j� mi�uje jak w�asne dziecko.
� O, dla Boga! To i Danu�k� choro�� napad�a. Co�e jej takiego?
� Bo ja wiem!� ksi�na powiada, �e j� kto� urzek�[573].
� Pewnie Lichtenstein! nikt inny, jeno Lichtenstein � sobacza ma�!
� Mo�e i on. Ale co mu zrobisz? � nic.
� To dlatego wszyscy mnie tu zabaczyli[574], �e i ona by�a chora�
To rzek�szy, Zbyszko j�� chodzi� wielkimi krokami po izbie, a wreszcie chwyci� r�k� Ma�ka, uca�owa� j� i rzek�:
-� B�g wam zap�a� za wszystko, bo� z mojej przyczyny pomrzecie, ale skoro�cie je�dzili a� do Prus, to p�ki do reszty nie zes�abniecie, uczy�cie� jeszcze dla mnie jedn� rzecz. P�jd�cie do kasztelana i pro�cie, �eby mnie na s�owo rycerskie pu�ci� cho� na dwana�cie niedziel[575]. Potem wr�c� i niech mi szyj� utn�, ale � to przecie tak nie mo�e by�, by�my bez nijakiej pomsty pogin�li. Wiecie� pojad� do Malborga i zara[576] zapowied� Lichtensteinowi po�l�. Ju� te� nie mo�e by� inaczej. Jego �mier� albo moja! Ma�ko pocz�� trze� czo�o:
� P�j�� p�jd�, ale czy kasztelan pozwoli?
� S�owo rycerskie dam. Na dwana�cie niedziel � wi�cej mi nie trza�
� Co ta gada�: na dwana�cie niedziel! A jak b�dziesz ranny i nie wr�cisz, co pomy�l�?�
� To cho�by na czworakach wr�c�. Ale nie b�jcie si�! I widzicie, mo�e przez ten czas zjedzie kr�l z Rusi; to mu si� b�dzie mo�na o zmi�owanie pok�oni�.
� Prawda jest � rzek� Ma�ko.
Lecz po chwili doda�:
� Bo mnie kasztelan i to jeszcze powiada�: �Przepomnieli�my[577] o waszym bratanku z przyczyny �mierci kr�lowej, ale teraz niech�e si� to ju� sko�czy�.
� Ej, pozwoli � odpowiedzia� z otuch� Zbyszko. � Ju�ci przecie wie, �e szlachcic mu s�owo zdzier�y[578], a czy mi teraz g�ow� utn�, czy po �wi�tym Michale, to mu wszystko jedno.
� Ha! p�jd� dzi� jeszcze.
� Dzi� id�cie do Amyleja i legnijcie troch�. Niech wam jakowej driakwi[579] na ran� przy�o��, a jutro p�jd�cie do kasztelana.
� No, to z Bogiem!
� Z Bogiem!
U�ciskali si� i Ma�ko zwr�ci� si� ku drzwiom, ale w progu zatrzyma� si� jeszcze i namarszczy� czo�o, jakby sobie co� nagle przypomniawszy.
� Ba, to� przecie ty pasa rycerskiego jeszcze nie nosisz: powie ci Lichtenstein, �e z niepasowanym nie b�dzie si� potyka� � i co mu zrobisz? Zbyszko zafrasowa�[580]si�, ale tylko na chwil�, po czym rzek�:
� A jako�e bywa na wojnie? Czy to koniecznie pasowany[581] tylko pasowanych wybiera?
� Wojna to wojna, a walka samowt�r[582] co innego.
� Prawda� ale� poczekajcie� Trzeba poradzi� Ano, widzicie! � jest rada. Ksi��� Janusz[583] b�dzie mnie pasowa�. Jak go ksi�na z Danu�k� poprosz�, to b�dzie pasowa�. A ja po drodze b�d� si� zaraz na Mazowszu z synem Miko�aja z D�ugolasu te� potyka�.
� Za co?
� Bo Miko�aj � wiecie � ten, co jest przy ksi�nie i kt�rego Obuchem zowi� � powiedzia� na Danu�k�: �skrzat�.
Ma�ko popatrzy� na niego ze zdumieniem, a Zbyszko, chc�c widocznie lepiej wyt�umaczy�, o co mu chodzi�o, m�wi� dalej:
� Ju�ci tego te� darowa� nie mog�, a z Miko�ajem przecie nie b�d� si� potyka�, bo mu chyba z osiemdziesi�t lat.
Na to Ma�ko:
� S�uchaj, ch�opie! szkoda mi twojej g�owy, ale rozumu nie szkoda, ile �e� g�upi jak cap.
� A wy si� czego sierdzicie[584]?
Ma�ko nie odrzek� nic i chcia� wyj��, ale Zbyszko poskoczy� jeszcze ku niemu:
� A jako�e Danu�k�? zdrowa ju�? Nie gniewajcie si� za byle co. Przecie, was tyle czasu nie by�o.
I pochyli� si� zn�w do r�ki starego, ten za� wzruszy� ramionami, ale odrzek� �agodniej:
� Jurand�wna zdrowa, jeno jej jeszcze z komnaty nie puszczaj�. Bywaj zdr�w.
Zbyszko pozosta� sam, ale jakby odrodzony na duszy i ciele. Mi�o mu by�o pomy�le�, �e b�dzie mia� jeszcze ze trzy miesi�ce �ycia przed sob�, �e pojedzie w dalekie kraje, wyszuka Lichtensteina i stoczy z nim walk� �mierteln�. Na sam� my�l o tym rado�� zape�nia�a mu piersi. Dobrze cho� przez dwana�cie niedziel czu� konia pod sob�, je�dzi� po szerokim �wiecie, bi� si� i nie zgin�� bez pomsty. A potem � niech si� dzieje, co chce � to przecie ogromny szmat czasu. Mo�e kr�l wr�ci� z Rusi i darowa� win�, mo�e wybuchn�� ta wojna, kt�r� wszyscy z dawna zapowiadali � mo�e i sam kasztelan, gdy po trzech miesi�cach ujrzy zwyci�zc� hardego Lichtensteina, powie: �Ruszaj�e teraz na bory, lasy!� Czu� bowiem jasno Zbyszko, �e zawzi�to�ci nikt, pr�cz Krzy�aka, przeciw niemu nie �ywi� � i �e sam surowy pan krakowski[585] tylko jakoby z musu skaza� go na �mier�.
Wi�c nadzieja wst�powa�a w niego coraz wi�ksza, gdy� nie w�tpi�, �e mu tych trzech miesi�cy nie odm�wi�. Owszem, my�la�, �e mu dadz� nawet wi�cej, to bowiem, by szlachcic, poprzysi�g�szy na cze�� rycersk�, mia� s�owa nie dotrzyma�, nawet nie przyjdzie staremu panu z T�czyna do g�owy.
Tote� gdy Ma�ko przyszed� nazajutrz o zmroku do wi�zienia, Zbyszko, kt�ry ledwie m�g� ju� usiedzie�, skoczy� ku niemu do proga i zapyta�:
� Pozwoli�?
Ma�ko siad� na tapczanie, bo sta� z wielkiego os�abienia nie m�g�; przez chwil� oddycha� ci�ko i wreszcie rzek�:
� Kasztelan powiedzia� tak: �Je�li wam potrzeba podzieli� grunt albo statek[586], to waszego bratanka na jedn� albo na dwie niedziele na rycerskie s�owo wypuszcz�, ale na d�u�ej nie�.
Zbyszko zdumia� si� tak, i� czas jaki� s�owa nie m�g� przem�wi�.
� Na dwie niedziele? � zapyta� po chwili. � A to� ja przez dwie niedziele nawet do granicy nie zajad�! � C�e to jest?� Chyba�cie kasztelanowi nie powiedzieli, po co ja chc� do Malborga?
� Nie tylko ja za tob� prosi�em, ale i ksi�na Anna.
� No i co?
� I co? Powiedzia� jej stary, �e mu po twojej szyi nic i �e sam ci� �a�uje. �Niechbym, powiada, jakie prawo za nim znalaz� � ba! niechby i poz�r � to bym go ca�kiem pu�ci� � ale jak nie mog�, to nie mog�. Nie b�dzie, powiada, dobrze w tym Kr�lestwie, gdy ludzie poczn� na prawo oczy zamyka� i po przyja�ni sobie folgowa�[587]; czego ja nie uczyni�, cho�by o Toporczyka, mego krewniaka, albo zgo�a[588] brata chodzi�o�. � Tacy to tu ludzie nieu�yci. � A on jeszcze powiada� tak: �My nie potrzebujemy si� ogl�da� na Krzy�ak�w, ale ha�bi� si� nam przed nimi nie wolno. Co by pomy�leli i oni, i ich go�cie, kt�rzy z ca�ego �wiata przychodz�, gdyby ja skazanego na �mier� szlachcica pu�ci� po to, by mia� wol� pojecha� sobie do nich na bitk�? Zaliby[589] uwierzyli, �e go kara dosi�gnie i �e jest jaka� w naszym pa�stwie sprawiedliwo��? Wol� ja jedn� g�ow� uci�� ni�li kr�la i Kr�lestwo na �miech podawa�. � Powiedzia�a na to ksi�na, �e cudna[590] jej taka sprawiedliwo��, od kt�rej nawet krewna kr�lewska nie mo�e cz�eka wyprosi�, ale stary jej odrzek�: �I samemu kr�lowi s�u�y �aska, ale nie s�u�y bezprawie�. Dopiero� wzi�li si� k��ci�, bo ksi�n� porwa� gniew: �To go, powiada, nie gn�jcie w wi�zieniu!� A kasztelan na to: �Dobrze! od jutra ka�� pomostek na rynku stawi�. I na tym si� rozeszli. Ju� ciebie, niebo��, chyba sam Pan Jezus zratuje�
Nasta�a d�uga chwila milczenia.
� Jak�e? � ozwa� si� g�uchym g�osem Zbyszko. � To to ju� zaraz b�dzie?
� Za dwa albo trzy dni. Jak nie ma rady, to nie ma. Co ta mog�em, tom uczyni�. Pad�em do n�g kasztelanowi, prosz� o zmi�owanie, ale on swoje: �Wynajd� prawo alibo poz�r�. A co ja wynajd�? By�em u ksi�dza Stanis�awa ze Skarbimierza[591], aby do ciebie z Panem Bogiem przyszed�. Niech�e cho� ta s�awa b�dzie, �e ci� ten sam spowiada�, co i kr�low�. Ale go nie znalaz�em doma[592], bo by� u ksi�ny Anny.
� Mo�e u Danu�ki?
� Bogda� tam. Dziewka coraz zdrowsza. P�jd� do niego jeszcze jutro do dnia[593]. Powiadaj�, �e po jego spowiedzi to ci zbawienie tak pewne, jakoby� je mia� w torbie.
Zbyszko siad�, wspar� �okcie na kolanach i pochyli� g�ow� tak, �e w�osy ca�kiem mu pokry�y oblicze. Stary wpatrywa� si� w niego przez czas d�ugi, wreszcie pocz�� z cicha wo�a�:
� Zbyszku! Zbyszku!
Ch�opak podni�s� twarz raczej rozdra�nion� i pe�n� ch�odnej zawzi�to�ci ni� zbola��.
� A co?
� S�uchaj�e pilnie, bom mo�e co i znalaz�.
To rzek�szy, przysun�� si� blisko i pocz�� prawie szepta�:
� S�ysza�e� ty o ksi�ciu Witoldzie[594], jako drzewiej[595], uwi�zion przez dzisiejszego naszego kr�la w Krewie[596], wyszed� z wi�zienia w niewie�cim przebraniu. Niewiasta tu �adna za ciebie nie ostanie, ale bierz m�j kubrak, bierz kaptur i wychod� � rozumiesz. A nu� si� nie postrzeg�. I pewno. Za drzwiami ciemno. W oczy nie b�d� ci �wieci�. Widzieli mnie wczoraj, jakom wychodzi�, i �aden ani spojrza�. Cicho b�d� i s�uchaj: znajd� mnie jutro � i co? Utn� mi g�ow�? To ci im b�dzie pociecha, kiedy mnie i tak za dwie lub trzy niedziele �mier� pisana. A ty, jak st�d wyjdziesz, siadaj na konia i prosto do kniazia[597] Witolda ruszaj. Przypomnisz mu si�, pok�onisz, to ci� przyjmie i b�dzie ci u niego jak u Pana Boga za piecem. Tu ludzie gadaj�, �e wojska kniaziowe zniesione przez Tatar�w. Nie wiadomo, czy prawda, ale mo�e by�, bo nieboszczka kr�lowa tak prorokowa�a. Je�li prawda, to tym bardziej b�dzie knia� rycerzy potrzebowa� i rad ci� obaczy. Ty zasi� trzymaj si� go, bo nie masz na �wiecie lepszej s�u�by. Przegra-li inszy kr�l wojn�, to ju� po nim, a w kniaziu Witoldzie taka obrotno��, �e po przegranej jeszcze si� czyni pot�niejszy. I hojny jest, a naszych mi�uje okrutnie. Powiedz mu wszystko, jako by�o. Powiedz, �e� chcia� na Tatary z nim i��, ale� nie m�g�, bo� w wie�y siedzia�. B�g da, �e ci� obdarzy ziemi�, ch�opami � i rycerzem b�dzie ci� pasowa�, i do kr�la si� za tob� wstawi. Dobry to or�downik � obaczysz! � co?
Zbyszko s�ucha� w milczeniu, Ma�ko za� jakby podniecony w�asnymi s�owami m�wi� dalej:
� Nie gin�� tobie za m�odu, ale do Bogda�ca wraca�. A jak wr�cisz, zaraz masz �on� bra�, �eby nasz r�d nie zgin��. Dopiero jak dzieci nap�odzisz, mo�esz Lichtensteina na �mier� pozwa�, ale przedtem waruj mi si�[598] od szukania pomsty, bo nu�by ci� postrzelili gdzie w Prusach tak jako mnie � to by ju� nie by�o nijakiej rady. Bierz�e teraz kubrak, bierz kaptur i ruszaj w imi� Bo�e.
To rzek�szy, Ma�ko wsta� i pocz�� si� rozdziewa� � lecz Zbyszko podni�s� si� tak�e, zatrzyma� go i rzek�:
� Nie uczyni� ja tego, czego ode mnie chcecie, tak mi pomagaj B�g i �wi�ty Krzy�.
� Czemu? � spyta� ze zdumieniem Ma�ko.
� Bo nie uczyni�.
A Ma�ko a� poblad� ze wzruszenia i gniewu.
� Bogdaje� ty si� by� nie rodzi�.
� M�wili�cie ju� kasztelanowi � rzek� Zbyszko � i�e swoj� g�ow� za moj� oddajecie.
� Sk�d wiesz?
� Powiada� mi pan z Taczewa.
� To i co z tego?
� Co z tego? A c� wam kasztelan rzek�, �e ha�ba by spad�a na mnie i na ca�y nasz r�d. Zali nie wi�ksza by jeszcze ha�ba by�a, gdyby ja st�d uciek�, a was tu na pomst� prawu zostawi�?
� Na jak� pomst�? Co mnie prawo uczyni, kiedy ja i tak zamr�? Miej�e rozum, na mi�osierdzie Bo�e!
� A to� tym bardziej. Niech�e mnie B�g pokarze, je�li ja was starego i chorego tu opuszcz�. Tfu! ha�ba�
Nasta�o milczenie; s�ycha� by�o tylko ci�ki, rz꿹cy oddech Ma�ka � i nawo�ywania �ucznik�w stoj�cych na stra�y przy bramach. Na dworze uczyni�a si� ju� noc g��boka�
� S�uchaj � ozwa� si� wreszcie Ma�ko z�amanym g�osem � nie by�a ha�ba kniaziowi Witoldowi ucieka� tak z Krewa � nie b�dzie i tobie�
� Hej! � odrzek� z pewnym smutkiem Zbyszko � wiecie! knia� Witold, wielki knia�: ma ci koron� z r�k kr�lewskich, bogactwo i panowanie � a ja, ubogi �lachcic � jeno cze��
Po chwili za� zawo�a� jakby z nag�ym wybuchem gniewu:
� A to nie rozumiecie, �e was tako� mi�uj� i �e waszej g�owy za swoj� nie dam?
Na to Ma�ko podni�s� si� na chwiejnych nogach, wyci�gn�� przed si� r�ce � i cho� natury �wczesnych ludzi twarde by�y, jakby je kowano[599] z �elaza � rykn�� nagle rozdzieraj�cym g�osem:
� Zbyszku!�
A nast�pnego dnia pacho�cy s�dowi pocz�li zwozi� na rynek belki na rusztowanie, kt�re mia�o by� wzniesione naprzeciw g��wnej bramy ratusza.
Ksi�na jednak�e naradza�a si� jeszcze z Wojciechem Jastrz�bcem[600], ze Stanis�awem ze Skarbimierza i z innymi uczonymi kanonikami, bieg�ymi zar�wno w prawie pisanym i obyczajowym. Zach�ca�y j� do tych usi�owa� s�owa kasztelana, kt�ry o�wiadczy�, �e gdyby mu znaleziono �prawo alibo poz�r�, nie omieszka�by Zbyszka uwolni�. Radzono wi�c d�ugo i gorliwie, czyby nie mo�na czego� znale��, a chocia� ksi�dz Stanis�aw przygotowa� Zbyszka na �mier� i da� mu Ostatnie Sakramenta, jednak�e prosto z podziemia wr�ci� raz jeszcze na narad�, kt�ra trwa�a niemal do �witu.
Tymczasem nadszed� dzie� egzekucji. Od rana t�umy �ci�ga�y na rynek, gdy� g�owa szlachcica wi�ksz� budzi�a ciekawo�� ni� zwyk�a, a do tego pogoda uczyni�a si� cudna. Mi�dzy kobietami rozesz�a si� te� wie�� o m�odzie�czym wieku i nadzwyczajnej pi�kno�ci skazanego, wi�c ca�a droga wiod�ca od zamku zakwit�a jak kwiatami od ca�ych gromad strojnych mieszczanek; w oknach na rynku i w wystaj�cych przystawkach wida� te� by�o czepce, z�ote i aksamitne czo�ka lub przetow�ose[601] g�owy dziewcz�t, zdobne tylko wie�cami z r� i lilij. Rajcy[602] miejscy, cho� sprawa w�a�ciwie do nich nie nale�a�a, wyszli wszyscy dla dodania sobie powagi i ustawili si� w pobli�u rusztowania tu� za rycerstwem, kt�re chc�c okaza� swoje wsp�czucie m�odzie�cowi, stan�o gromadnie najbli�ej pomostu. Za nimi pstrzy� si� t�um, z�o�ony z pomniejszych kupc�w i rzemie�lnik�w w barwach cechowych. �aki[603] i w og�le dzieci, wypychane w ty�, kr��y�y jak uprzykrzone muchy w�r�d t�umu wdzieraj�c si� wsz�dzie, gdzie ukaza�o si� cho� troch� wolnego miejsca. Nad ow� zbit� mas� g��w ludzkich widnia� pomost pokryty nowym suknem, na kt�rym sta�o trzech ludzi: jeden kat, barczysty i gro�ny Niemiec przybrany w czerwony kubrak i taki� kaptur, z ci�kim, obosiecznym mieczem w r�ku � i dw�ch jego pacho�k�w z obna�onymi ramionami i powrozami u pas�w. U n�g ich stal pie� i trumna obita r�wnie� suknem. Na wie�ach Panny Marii bi�y dzwony, nape�niaj�c miasto spi�owym d�wi�kiem i p�osz�c stada kawek i go��bi. Ludzie patrzyli to na drog� wiod�c� z zamku, to na pomost i stercz�cego na nim kata z pa�aj�cym w s�onecznym blasku mieczem, to wreszcie na rycerzy, na kt�rych zawsze z chciwo�ci� i szacunkiem spogl�dali mieszczanie. Tym razem by�o za� na co patrze�, gdy� najs�awniejsi stan�li w kwadrat ko�o rusztowania. Podziwiano wi�c szeroko�� ramion i powag� Zawiszy Czarnego[604], jego kruczy w�os spadaj�cy na ramiona � podziwiano kr�p�, kwadratow� posta� oraz pa��czaste[605] nogi Zyndrama z Maszkowic[606] i olbrzymi, nadludzki niemal wzrost Paszka Z�odzieja z Biskupic[607], i gro�n� twarz Bartosza z Wodzinka � i urod� Dobka z Ole�nicy, kt�ry w Toruniu pokona� na turnieju dwunastu rycerzy niemieckich � i Zygmunta z Bobowy, kt�ry podobnie ws�awi� si� z W�grami w Koszycach � i Krzona z Kozichg��w, i strasznego w r�cznym spotkaniu Lisa z Targowiska, i Staszka z Charbimowic, kt�ry konia w biegu dogania�. Powszechn� uwag� zwraca� tak�e Ma�ko z Bogda�ca swoj� wyblad�� twarz�, podtrzymywany przez Floriana z Korytnicy i Marcina z Wrocimowic[608]. S�dzono powszechnie, i� jest to ojciec skazanego.
Ale najwi�ksz� ciekawo�� wzbudza� Powa�a z Taczewa[609], kt�ry stoj�c w pierwszym szeregu trzyma� w swych pot�nych ramionach Danusi�, przybran� ca�kiem bia�o, z zielonym rucianym wianuszkiem na jasnych w�osach. Ludzie nie rozumieli, co to znaczy i dlaczego ta bia�o ubrana dzieweczka ma patrze� na egzekucj� skazanego. Jedni m�wili sobie, �e to siostra, inni odgadywali w niej pani� my�li m�odego rycerza, ale i ci nie umieli sobie wyt�umaczy� ani jej ubioru, ani obecno�ci przy pomo�cie. Natomiast we wszystkich sercach widok jej podobnej do rumianego jab�uszka, ale zalanej �zami twarzy � budzi� wsp�czucie i wzruszenie. W zbitych t�umach ludu pocz�to szemra� na nieugi�to�� kasztelana, na surowo�� prawa � i szemrania owe przechodzi�y stopniowo w pomruk wprost gro�ny � a wreszcie tu i �wdzie j�y podnosi� si� g�osy, �e gdyby zburzono rusztowanie, egzekucja musia�aby by� od�o�ona.
T�um o�ywi� si� i rozko�ysa�. Podawano sobie z ust do ust, �e gdyby kr�l by� obecny, by�by niew�tpliwie u�askawi� m�odzianka, kt�ry, jak zapewniano, nie dopu�ci� si� �adnej winy.
Ale wszystko ucich�o, gdy dalekie okrzyki oznajmi�y zbli�anie si� �ucznik�w i halebardnik�w[610] kr�lewskich, mi�dzy kt�rymi szed� skazany. Jako� wkr�tce orszak pojawi� si� na rynku. Poch�d otwiera�o bractwo pogrzebowe, przybrane w czarne, do ziemi si�gaj�ce opo�cze i takie� zas�ony na twarzach z powycinanymi otworami na oczy. Lud ba� si� tych pos�pnych postaci i na ich widok umilk�. Za nimi szed� oddzia� kusznik�w, z�o�ony z doborowych Litwin�w, przybranych w �osiowe niewyprawne kubraki. By� to oddzia� gwardii kr�lewskiej. Z ty�u orszaku wida� by�o halebardy[611] drugiego oddzia�u, w �rodku za�, mi�dzy pisarzem s�dowym, kt�ry mia� czyta� wyrok, a ksi�dzem Stanis�awem ze Skarbimierza, nios�cym krucyfiks[612], szed� Zbyszko.
Wszystkie oczy zwr�ci�y si� teraz na niego i ze wszystkich okien i przystawek wychyli�y si� niewie�cie postacie. Zbyszko szed� przybrany w sw� zdobyczn� bia�� jak�[613], haftowan� w z�ote gryfy i zdobn� z�ot� fr�dzl� u do�u � i w tym �wietnym stroju wydawa� si� oczom t�um�w jakowym� ksi���tkiem albo pachol�ciem z wielkiego domu. Ze wzrostu, z bark�w, widnych pod obcis�ym ubraniem, z t�gich ud i szerokich piersi wydawa� si� by� m�em ca�kiem dojrza�ym, ale nad t� postaw� m�a wznosi�a si� g�owa dziecinna prawie i twarz m�oda, z pierwszym meszkiem nad ustami � i zarazem cudna � twarz kr�lewskiego pazia ze z�otym w�osem, uci�tym r�wno nad brwiami, a puszczonym d�ugo na ramiona. Szed� krokiem r�wnym i spr�ystym, ale z czo�em poblad�ym. Chwilami patrzy� na t�um jakby nieco przez sen, chwilami wznosi� oczy ku wie�om ko�cielnym, ku stadom kawek i ku rozko�ysanym dzwonom, kt�re wydzwania�y mu ostatni� godzin�; chwilami wreszcie odbija�o mu si� na twarzy jakby zdziwienie, �e te d�wi�ki i szlochania niewie�cie, i ca�a ta uroczysto��, to wszystko dla niego. Na rynku ujrza� wreszcie z daleka pomost i na nim czerwon� sylwetk� kata. W�wczas drgn�� i prze�egna� si� � ksi�dz za� w tej�e chwili poda� mu krucyfiks[614] do poca�owania. O kilka krok�w dalej pad� mu pod nogi p�k chabr�w rzucony przez m�od� dziewczyn� z ludu. Zbyszko schyli� si�, podni�s� go, a nast�pnie u�miechn�� si� do dziewczyny, kt�ra wybuchn�a g�o�nym p�aczem. Lecz on pomy�la� widocznie, �e wobec tych t�um�w i wobec niewiast powiewaj�cych chustkami z okien trzeba umrze� odwa�nie i zostawi� po sobie przynajmniej pami�� �dzielnego ch�opa�, wi�c wyt�y� ca�� odwag� i wol�, nag�ym ruchem odrzuci� w ty� w�osy, podni�s� g�ow� jeszcze wy�ej i szed� hardo, tak prawie, jak idzie zwyci�zca po sko�czonych rycerskich gonitwach, gdy go prowadz� po nagrod�. Posuwali si� jednak zwolna, gdy� t�um by� przed nimi coraz wi�kszy i niech�tnie ust�puj�cy. Pr�no kusznicy litewscy, id�cy w pierwszym szeregu, wo�ali co chwila: �Eyk szalin! Eyk szalin!� (precz z drogi!). Nie chciano si� domy�la�, co znacz� te s�owa � i czyni�o si� coraz cia�niej. Jakkolwiek �wczesne mieszcza�stwo krakowskie sk�ada�o si� w dw�ch trzecich z Niemc�w � jednak�e naok� rozlega�y si� gro�ne kl�twy przeciw Krzy�akom: �Ha�ba! ha�ba! niechby sczez�y te krzy�owe wilki, je�li dzieci gwoli[615] im b�d� tu wytraca�! Wstyd dla kr�la i Kr�lestwa!� Litwini widz�c op�r, zdj�wszy napi�te kusze z ramion, pocz�li spogl�da� spode �b�w na lud, nie �mieli jednak szy� w g�stw� bez rozkazu. Lecz kapitan wys�a� naprz�d halebardnik�w, halebardami bowiem �atwiej by�o torowa� sobie drog�, i w ten spos�b dotarli a� do rycerzy stoj�cych w kwadrat ko�o rusztowania.
Ci rozst�pili si� bez oporu. Pierwsi weszli halebardnicy, za nimi szed� Zbyszko z ksi�dzem i pisarzem. Lecz w�wczas sta�o si� to, czego si� nikt nie spodziewa�. Oto nagle spomi�dzy rycerzy wyst�pi� Powa�a z Danusi� na r�ku i krzykn��: �St�j!�, tak grzmi�cym g�osem, i� ca�y orszak zatrzyma� si� jak wkopany w ziemi�. Ni kapitan, ni nikt z �o�nierzy nie chcia� sprzeciwi� si� panu i pasowanemu rycerzowi, kt�rego codziennie widywano w zamku, a nieraz w poufnych z kr�lem rozmowach. Wreszcie i inni, r�wnie� znamienici, pocz�li wo�a� rozkazuj�cymi g�osami: �St�j! st�j!� � pan z Taczewa za� zbli�y� si� do Zbyszka i poda� mu bia�o ubran� Danusi�.
�w mniemaj�c, �e to po�egnanie, chwyci� j�, obj�� i przycisn�� do piersi � lecz Danusia, zamiast przytuli� si� do niego i zarzuci� mu na szyj� r�cz�ta, zerwa�a co pr�dzej ze swych jasnych w�os�w, spod rucianego wianka, bia�� zas�on� i owin�a w ni� ca�kiem g�ow� Zbyszka, a jednocze�nie pocz�a wo�a� z ca�ej si�y rozp�akanym dziecinnym g�osem:
� M�j ci jest! m�j ci jest!
� Jej ci jest! � powt�rzy�y pot�ne g�osy rycerzy. � Do kasztelana!
Odpowiedzia� im podobny do grzmotu krzyk ludu: �Do kasztelana! do kasztelana!� Spowiednik podni�s� oczy w g�r�, zmiesza� si� pisarz s�dowy, kapitan i halebardnicy opu�cili bro�, albowiem wszyscy zrozumieli, co si� sta�o.
By� stary, polski i s�owia�ski obyczaj, mocny jak prawo, znany na Podhalu, w Krakowskiem, a nawet i w innych krajach, �e gdy na prowadzonego na �mier� ch�opca rzuci�a niewinna dziewka zas�on� na znak, �e chce za niego wyj�� za m��, tym samym zbawia�a go od �mierci i kary. Znali �w obyczaj rycerze, znali kmiecie, zna� polski lud miejski � a s�yszeli o jego mocy i Niemcy, z dawniejszych czas�w w grodach i miastach polskich zamieszkali. Stary Ma�ko te� a� zes�ab� na ten widok ze wzruszenia, rycerze odsun�wszy wnet kusznik�w, otoczyli Zbyszka i Danusi�; wzruszony i rozradowany lud krzycza� coraz pot�niej: �Do kasztelana! do kasztelana!� T�umy ruszy�y si� nagle, na kszta�t olbrzymich we�n[616] morskich. Kat i pomocnicy zbiegli co pr�dzej z pomostu. Uczyni�o si� zamieszanie. Dla wszystkich sta�o si� jasnym, �e gdyby Ja�ko z T�czyna chcia� si� teraz oprze� u�wi�conemu obyczajowi, w mie�cie wszcz��by si� gro�ny rozruch. Jako� �awa ludzka rzuci�a si� zaraz na rusztowanie. W mgnieniu oka �ci�gni�to sukno i rozerwano je w kawa�ki, potem belki i deski, ci�gni�te silnymi r�koma lub r�bane toporami, pocz�y ugina� si�, trzeszcze�, p�ka� � i w kilka pacierzy p�niej na rynku nie zosta�o �ladu z pomostu.
A Zbyszko, wci�� trzymaj�c Danusi� na r�ku, wraca� na zamek, ale tym razem jak prawdziwy zwyci�zca-tryumfator. Naok� niego bowiem szli z radosnymi twarzami pierwsi rycerze Kr�lestwa, a z bok�w, z przodu i z ty�u t�oczy�y si� tysi�ce kobiet, m�czyzn i dzieci krzycz�c wniebog�osy, �piewaj�c, wyci�gaj�c r�ce ku Danusi i s�awi�c obojga m�stwo i urod�. Z okien bia�e r�ce bogatych mieszczek bi�y im oklaski, wsz�dzie wida� by�o oczy zalane �zami rado�ci. Deszcz wianuszk�w r�anych, liliowych, deszcz wst��ek, a nawet z�ocistych przepasek i p�tlik�w[617] pada� szcz�liwemu m�odziankowi pod nogi, a on, rozpromieniony jak s�o�ce, z sercem przepe�nionym wdzi�czno�ci�, podnosi� co chwila w g�r� swoj� bia�� panienk�, czasem ca�owa� jej w uniesieniu kolana, a ten widok rozczula� do tego stopnia mieszczki, �e niekt�re rzuca�y si� w obj�cia swoim kochankom o�wiadczaj�c, �e byle zas�u�yli na �mier� � zostan� tak�e uwolnieni. I Zbyszko, i Danusia stali si� jakby ukochanymi dzie�mi rycerzy, mieszczan i pospolitego t�umu. Stary Ma�ko, kt�rego wiedli wci�� pod r�ce Florian z Korytnicy i Marcin z Wrocimowic, odchodzi� niemal od zmys��w z rado�ci i zarazem ze zdumienia, �e taki �rodek ratunku dla bratanka nawet mu do g�owy nie przyszed�. Powa�a z Taczewa opowiada� w�r�d og�lnego wrzasku swym pot�nym g�osem rycerzom, jako �w spos�b wymy�lili, a raczej przypomnieli na naradach z ksi�n� Wojciech Jastrz�biec[618] i Stanis�aw ze Skarbimierza, biegli w prawie pisanym i obyczajowym � rycerze za� dziwili si� jego prostocie, m�wi�c mi�dzy sob�, �e chyba dlatego nikt inny o owym obyczaju nie pami�ta�, i� w mie�cie przez Niemc�w zamieszkanym z dawna ju� nie by� praktykowany.
Wszystko jednak zale�a�o jeszcze od kasztelana. Rycerze i lud poci�gn�li na zamek, w kt�rym pod niebytno�� kr�la mieszka� pan krakowski[619] � i zaraz pisarz s�dowy, ksi�dz Stanis�aw ze Skarbimierza, Zawisza, Farurej, Zyndram z Maszkowic i Powa�a z Taczewa udali si� do niego, aby przedstawi� moc obyczaju i przypomnie�, jako sam m�wi�, i� gdyby znalaz� �prawo alibo poz�r� � to wnet by skazanego uwolni�. A czy� mog�o by� lepsze prawo nad starodawny obyczaj, kt�rego nie �amano nigdy? Pan z T�czyna odpowiedzia� wprawdzie, �e wi�cej si� do prostego ludu i do podhalskich[620] zb�jnik�w �w obyczaj stosuje ni� do szlachty, ale zbyt on sam by� bieg�ym we wszelakim zakonie[621], aby m�g� si�y jego nie uzna�. Przykrywa� przy tym srebrn� brod� d�oni� i u�miecha� si� pod palcami, bo widocznie by� rad. Wreszcie wyszed� na niski kru�ganek, maj�c przy sobie ksi�n� Ann� Danut�, kilku duchownych i rycerzy.
Zbyszko ujrzawszy go, podni�s� zn�w w g�r� Danusi� � a on po�o�y� zgrzybia�� r�k� na jej z�otych w�osach, chwil� j� trzyma� � a potem skin�� powa�nie i dobrotliwie s�dziw� g�ow�.
Zrozumiano ten znak i a� mury zamkowe zatrz�s�y si� od okrzyk�w. �Pomagaj ci B�g! �yj d�ugo, sprawiedliwy panie! �yj i s�d� nas!� � wo�ano ze wszystkich stron. Potem nowe okrzyki wznios�y si� dla Danusi i Zbyszka, a w chwil� p�niej oboje, wszed�szy na kru�ganek, padli do n�g dobrej ksi�nie Annie Danucie, kt�rej Zbyszko zawdzi�cza� �ycie, ona to bowiem obmy�li�a z uczonymi spos�b i nauczy�a Danusi�, co ma robi�.
� Niech �ywie[622] m�oda para! � zawo�a� na widok kl�cz�cych Powa�a z Taczewa.
� Niech �ywie! � powt�rzyli inni.
A s�dziwy kasztelan zwr�ci� si� do ksi�ny i rzek�:
� Ju� te�, mi�o�ciwa ksi�no, zr�kowiny[623] musz� by� zaraz, bo �w obyczaj tak ka�e.
� Zr�kowiny uczyni� zaraz � odpowiedzia�a z rozpromienion� twarz� dobra pani � ale pok�adzin[624] bez ojcowej woli Juranda ze Spychowa nie dopuszcz�.
U kupca Amyleja Ma�ko i Zbyszko naradzali si� nad tym, co czyni�. Stary rycerz spodziewa� si� rych�ej �mierci, a �e przepowiada� mu j� tak�e znaj�cy si� na ranach franciszkanin o. Cybek, wi�c chcia� wraca� do Bogda�ca, aby by� pochowanym wedle[625] ojc�w na cmentarzu w Ostrowiu.
Nie wszyscy jednak ojce tam le�eli. By� to niegdy� liczny r�d. Czasu wojen zwo�ywali si� okrzykiem: �Grady!�, w herbie za� � mieni�c si�[626] lepszymi od innych w�odyk�w, kt�rym nie zawsze przys�ugiwa�o prawo herbu � nosili T�p� Podkow�. Roku 1331, w bitwie pod P�owcami[627], siedmdziesi�ciu czterech wojownik�w z Bogda�ca wystrzelali na bagnie kusznicy niemieccy, ocala� tylko jeden, Wojciech, przezwiskiem Tur, kt�remu kr�l W�adys�aw �okietek[628] po pogromie Niemc�w potwierdzi� osobnym przywilejem herb i ziemie bogdanieckie. Tamtych ko�ci biela�y odt�d na polach p�owieckich, Wojciech za� wr�ci� do domowych pieleszy, lecz po to tylko; by ca�kowit� zgub� rodu swego ogl�da�.
Albowiem, podczas gdy m�owie z Bogdanca gin�li pod strza�ami Niemc�w, zb�jnicy-rycerze z pobliskiego �l�ska napadli na ich gniazdo[629], spalili do cna osad�, ludno�� wysiekli lub uprowadzili w niewol� po to, by j� sprzeda� w odleg�e kraje niemieckie. Wojciech zosta� sam jeden w starym domostwie, kt�re ocala�o od ognia, jako dziedzic obszernych, ale pustych ziem, poprzednio do ca�ego w�odyczego rodu nale��cych. W pi�� lat p�niej o�eni� si� i sp�odziwszy dw�ch syn�w, Ja�ka i Ma�ka � od tura w lesie na �owach zabit.
Synowie ro�li pod opiek� matki, Kachny ze Spalenicy, kt�ra w dw�ch wyprawach pom�ci�a na �l�skich Niemcach dawne krzywdy, w trzeciej za� poleg�a. Ja�ko, doszed�szy do lat[630], poj�� w ma��e�stwo Jagienk� z Mocarzewa, z kt�r� sp�odzi� Zbyszka. Ma�ko za�, pozostawszy w stanie bez�ennym, pilnowa� maj�tno�ci i synowca, o ile pozwala�y mu na to wyprawy wojenne.
Lecz gdy w czasie wojny domowej Grzymalit�w z Na��czami [631]spalono po raz drugi cha�upy w Bogda�cu i rozproszono kmieci�w,[632] samotny Ma�ko pr�no usi�owa� go na nowo d�wign��. Nabiedziwszy si� lat niema�o, zastawi� wreszcie ziemi� krewnemu opatowi[633], sam za� z ma�ym jeszcze Zbyszkiem poci�gn�� na Litw� przeciw Niemcom.
Nigdy on jednak nie traci� z oczu Bogda�ca. Na Litw� poci�gn�� w�a�nie dlatego, by wzbogaciwszy si� �upami, z czasem powr�ci�, wykupi� ziemi�, zaludni� j� je�cami, odbudowa� gr�dek i osadzi� na nim Zbyszka. Teraz te�, po szcz�liwym ocaleniu m�odzianka, o tym tylko my�la� i nad tym naradza� si� z nim u kupca Amyleja.
Ziemi� mieli za co wykupi�. Z �up�w, z okup�w, kt�re sk�adali wzi�ci przez nich do niewoli rycerze, i z dar�w Witolda[634] zebrali zapasy do�� znaczne. Szczeg�lnie du�� korzy�� przynios�a im owa walka na �mier� z dwoma rycerzami fryzyjskimi[635]. Same zbroje, kt�re po nich wzi�li, stanowi�y w owych czasach prawdziw� maj�tno��, pr�cz zbroi za� wzi�li przecie wozy, konie, ludzi, szaty, pieni�dze i ca�y bogaty sprz�t wojenny. Wiele z tych �up�w naby� teraz kupiec Amylej, a mi�dzy innymi dwie sztuki cudnego flandryjskiego[636] sukna, kt�re przezorni i mo�ni Fryzyjczycy mieli z sob� na wozach. Ma�ko przeda� tak�e kosztown� zdobyczn� zbroj� mniemaj�c, �e wobec bliskiej �mierci na nic mu si� ju� nie przyda. P�atnerz[637], kt�ry j� naby�, odprzeda� j� na drugi dzie� Marcinowi z Wrocimowic[638] herbu P�koza z zyskiem znacznym, gdy� pancerze pochodzenia mediola�skiego ceniono w�wczas nad wszystkie w �wiecie.
Zbyszkowi te� �al by�o tej zbroi z ca�ej duszy.
� Je�li wam B�g wr�ci zdrowie � m�wi� do stryja � gdzie tak� drug� znajdziecie?
� Tam, gdziem i t� znalaz�, na jakowym innym Niemcu � odpowiedzia� Ma�ko. � Ale ju� ja si� �mierci nie wywin�. �ele�ce[639] si� mi mi�dzy �ebrami rozszczepi�o i szczebrzuch[640] osta� we mnie. Com go zmaca� i chcia�em pazurami wyci�gn��, tom go jeno g��biej zapycha�. A teraz nijakiej rady nie ma.
� Nied�wiedziego sad�a by wam si� saganek jeden i drugi napi�!
� Ba! Ojciec Cybek m�wi te�, �e dobrze by by�o, bo mo�e by si� jako drzazga wy�lizg�a. Ale sk�d tu dostan�? W Bogda�cu jeno by top�r wzi��, a pod barci�[641] na noc przykucn��!
� To i trza do Bogda�ca. Tylko mi tam gdzie w drodze nie zamrzyjcie.
Stary Ma�ko spojrza� z pewnym rozczuleniem na bratanka.
� Wiem ja, gdzie by ci si� chcia�o: na dw�r ksi�cia Janusza[642] albo do Juranda ze Spychowa, che�mi�skich Niemc�w naje�d�a�.
� Tego si� nie zapr�[643]. Razem z dworem ksi�ny rad bym do Warszawy albo do Ciechanowa pojecha�, a to z przyczyny, by jako najd�u�ej by� z Danu�k�. Nijak mi teraz bez niej, bo to nie tylko moja pani, ale i moje mi�owanie. Tak ci j� rad widz�, �e jak o niej pomy�l�, to a� mnie ci�goty bior�. P�jd� ja za ni� cho�by na kraj �wiata, ale teraz pierwsze moje prawo to wy. Nie opu�cili�cie mnie, to ja i was nie opuszcz�. Jak do Bogda�ca, to do Bogda�ca!
� To� dobry ch�op � rzek� Ma�ko.
� B�g by mnie skara�, gdyby ja by� dla was inny. Obaczcie, �e ju� wozy �aduj�, a jeden kaza�em sianem dla was wymo�ci�. Amylej�wna podarowa�a te� pierzyn� zacn�, jeno nie wiem, czy na niej od gor�ca wyle�ycie. Pojedziemy wolno razem z ksi�n� i dworem, �eby wam starunku nie zbrak�o. Potem oni nawr�c� na Mazowsze, a my do siebie � i pomagaj B�g!
� Niechbym tyle po�y�, by gr�dek na nowo wznie�� � rzek� Ma�ko � bo to wiem, �e po mojej �mierci niewiele ty b�dziesz o Bogda�cu my�la�.
� Co nie mia�bym my�le�!
� Bo ci b�d� w g�owie bitki i kochanie.
� A wam to nie by�a w g�owie wojna? W�a�nie, �em sobie ju� ca�kiem wymiarkowa�[644], co mam czyni� � i pierwsza rzecz gr�dek z d�biny mocnej zbudujem, a rowem ka�emy okopa� na porz�dek[645].
� Tak�e my�lisz? � spyta� zaciekawiony Ma�ko. � No, a jak gr�dek stanie?� Gadaj!
� Jak gr�dek stanie, dopiero� na dw�r ksi���cy do Warszawy albo do Ciechanowa pojad�.
� Po mojej �mierci?
� Je�li pr�dko zamrzecie, to po waszej �mierci, ale wprz�d[646] was godnie pochowam; a je�li Pan Jezus da wam zdrowie, to w Bogda�cu ostaniecie. Mnie ksi�na[647] obieca�a, �e tam pas rycerski od ksi�cia dostan�. Inaczej nie chcia�by si� ze mn� Lichtenstein potyka�.
� To potem do Malborga wyruszysz?
� Do Malborga albo cho�by na kraj �wiata, byle tylko Lichtensteina dosta�.
� Tego ci nie przygani�. Twoja �mier� albo jego!
� Ju� ja wam jego r�kawic� i pas do Bogda�ca przywioz� � nie b�jcie si�!
� Jeno si� strze� zdrady. U nich o zdrad� �atwo.
� Pok�oni� si� ksi�ciu Januszowi, �eby pos�a� po glejt[648] do mistrza. Teraz jest spok�j. Pojad� za glejtem do Malborga, a tam zawsze go�ci rycerstwa kupa. To wiecie? � naprz�d Lichtenstein, a potem b�d� upatrywa�, kt�rzy pawie czuby na he�mach maj� � i po kolei ich wyzywa�. Boga mi! zdarzy-li Pan Jezus zwyci�stwo, to zarazem i �lub spe�ni�.
Tak m�wi�c, Zbyszko u�miecha� si� do swoich w�asnych my�li, przy czym twarz mia� zupe�nie pachol�cia[649], kt�re zapowiada, jakich to czyn�w rycerskich dokona, gdy doro�nie.
� Hej! � rzek� kiwaj�c g�ow� Ma�ko � �eby� ty trzech rycerzy ze znakomitych rod�w pokona�, to nie tylko by� �lub spe�ni�, ale jaki by� sprz�t po nich wzi�� � mi�y Bo�e!
� Co to trzech! � zawo�a� Zbyszko. � Ju� ja w wi�zieniu powiedzia�em sobie, �e nie b�d� Danu�ce sk�pi�. Ile palc�w u r�k � nie trzech!
Ma�ko wzruszy� ramionami.
� Dziwujcie si� albo i nie wierzcie � rzek� Zbyszko � a ja przecie z Malborga do Juranda ze Spychowa pojad�. Jak�e mu si� nie pok�oni�, kiedy to Danu�kowy ojciec? I z nim b�dziem che�mi�skich Niemc�w naje�d�ali. Sami�cie przecie m�wili, �e wi�kszego wilko�aka na Niemc�w nie masz na ca�ym Mazowszu.
� A jak ci Danu�ki nie da?
� Mia�by nie da�! On swojej pomsty szuka, ja swojej. Kog� lepszego sobie upatrzy? Wreszcie, skoro ksi�na na zr�kowiny[650] pozwoli�a, to i on si� nie przeciwi.
� Ju� ja jedno miarkuj� � rzek� Ma�ko � �e ty wszystkich ludzi z Bogda�ca zabierzesz, �eby poczet mie�, jako si� rycerzowi patrzy, a ziemia ostanie bez r�k. P�ki b�d� �yw, to nie dam, ale po mojej �mierci, ju� widz�, �e zabierzesz.
� Pan B�g mi poczet obmy�li, a przecie i Janko z Tulczy krewniak, wi�c nie posk�pi.
A wtem drzwi si� otworzy�y, i jakby na dow�d, �e Pan B�g Zbyszkowi poczet obmy�li, wesz�o dw�ch ludzi, czarniawych, kr�pych, przybranych w ��te, podobne do �ydowskich kaftany, w czerwone krymki[651] i w niezmiernie szerokie hajdawery[652]. Ci, stan�wszy we drzwiach, pocz�li przyk�ada� palce do czo�a, do ust, do piersi i zarazem bi� pok�ony a� do ziemi.
� C� to za odmie�cy? � zapyta� Ma�ko. � Co�cie za jedni?
� Niewolnicy wasi � odpowiedzieli polskim �amanym j�zykiem przybysze.
� A to jak? sk�d? kto was tu przys�a�?
� Przys�a� nas pan Zawisza w darze m�odemu rycerzowi, aby�my niewolnikami jego byli.
� O dla Boga! dw�ch ch�op�w wi�cej! � zawo�a� z rado�ci� Ma�ko. � A z jakiego narodu?
� My Turki.
� Turki? � powt�rzy� Zbyszko. � B�d� mia� dw�ch Turk�w w poczcie. Widzieli�cie kiedy Turk�w?
I skoczywszy ku nim, pocz�� ich okr�ca� d�o�mi i ogl�da� jak osobliwe zamorskie stworzenia. Ma�ko za� rzek�:
� Widzie�, nie widzia�em, alem s�ysza�, �e pan z Garbowa[653] ma w s�u�bie Turk�w, kt�rych pobra�, wojuj�c nad Dunajem u cesarza rzymskiego Zygmunta[654]. Jak�e to? to�cie, psubraty, poganie?
� Pan kaza� si� ochrzci� � rzek� jeden z je�c�w.
� A wykupi� si� nie mieli�cie za co?
� My z daleka, z azjatyckiego brzegu, z Brussy[655].
Zbyszko, kt�ry chciwie zawsze s�ucha� wszelkich opowiada� wojennych, a zw�aszcza gdy chodzi�o o czyny przes�awnego Zawiszy z Garbowa, pocz�� wypytywa� ich, jakim sposobem dostali si� do niewoli. Ale w opowiadaniach je�c�w nie by�o nic nadzwyczajnego: Zawisza napad� ich kilkudziesi�ciu przed trzema laty w w�wozie, cz�ci� wytraci�, cz�ci� pochwyta� � i wielu potem rozdarowa�. Zbyszkowi i Ma�kowi serca zalewa�y si� rado�ci� na widok tak znakomitego daru, zw�aszcza �e o ludzi by�o w owych czasach trudno i posiadanie ich stanowi�o prawdziwy maj�tek.
Tymczasem po chwili nadszed� i sam Zawisza w towarzystwie Powa�y i Paszka Z�odzieja z Biskupic[656]. Poniewa� wszyscy oni pracowali nad ocaleniem Zbyszka i radzi byli, �e uda�o im si� tego dokaza�, przeto ka�dy sk�ada� mu jakowy� dar na po�egnanie i pami�tk�. Hojny pan z Taczewa da� mu kropierz[657] na konia, szeroki, bogaty, obszyty na piersiach fr�dzl� z�ot�. Paszko za� miecz w�gierski, warto�ci kilku grzywien[658]. Nadeszli potem Lis z Targowiska, Farurej[659] i Krzon z Kozichg��w z Marcinem z Wrocimowic[660], a na ostatku przyszed� Zyndram z Maszkowic[661] � ka�dy z pe�nymi r�koma.
Zbyszko wita� ich z wezbranym sercem, podw�jnie uszcz�liwiony � i z dar�w, i z tego, �e najs�awniejsi w Kr�lestwie rycerze okazuj� mu przyja��. Oni za� wypytywali go o odjazd i o zdrowie Ma�ka radz�c, jako ludzie do�wiadczeni, cho� m�odzi, rozmaite ma�cie i driakwie[662] cudownie rany goj�ce.
Lecz Ma�ko poleca� im jeno[663] Zbyszka, sam za� wybiera� si� na tamten �wiat. Trudno �y� z �elazn� drzazg� pod �ebrami. Skar�y� si� te�, �e ustawicznie krwi� spluwa i je�� nie mo�e. Kwarta wy�uskanych orzech�w, dwie pi�dzie[664] kie�basy, misa jajecznicy � ot i ca�e jego dzienne jedzenie. Ojciec Cybek puszcza� mu krew[665] kilkakrotnie, my�l�c, �e w ten spos�b odci�gnie mu gor�czk� spod serca i wr�ci ochot� do jad�a � ale i to nie pomog�o.
By� jednak tak uradowany z dar�w dla bratanka, �e w tej chwili czu� si� zdrowszym, i gdy kupiec Amylej kaza� dla uczczenia tak znakomitych go�ci przynie�� do izby bary�k� z winem � zasiad� razem z nimi do kielicha. Pocz�to rozmawia� o ocaleniu Zbyszka i o jego zr�kowinach[666] z Danu�k�. Rycerze nie w�tpili, i� Jurand ze Spychowa nie b�dzie si� chcia� sprzeciwi� woli ksi�ny, zw�aszcza je�li Zbyszko pom�ci pami�� jej matki i �lubowane pawie czuby zdob�dzie.
� Jeno[667] co do Lichtensteina � rzek� Zawisza � nie wiemy, czy ci b�dzie chcia� stan��, gdy� jest zakonnik, a do tego i jeden ze starost�w w Zakonie. Ba! powiadali ludzie z jego orszaku, �e byle doczeka�, to i wielkim mistrzem z czasem zostanie.
� Je�li walki odm�wi, to cze�� utraci � ozwa� si� Lis z Targowiska.
� Nie � odpowiedzia� Zawisza � gdy� nie jest rycerz �wiecki, zakonnikom za� nie wolno do pojedynczej walki[668] stawa�.
� A przecie� cz�sto bywa, �e staj�.
� Bo si� prawa w Zakonie popsowa�y. R�ne oni sk�adaj� �luby � i s�yn� z tego, �e ku zgorszeniu ca�ego chrze�cija�skiego �wiata raz w raz je �ami�. Ale do walki na �mier� mo�e Krzy�ak, a zw�aszcza komtur, nie stan��.
� Ha! to go chyba na wojnie dostaniesz.
� Kiedy powiadaj�, �e wojny nie b�dzie � rzek� Zbyszko � gdy� Krzy�acy boj� si� teraz naszego narodu.
Na to Zyndram z Maszkowic rzek�:
� Nied�ugo tego spokoju. Z wilkiem nie mo�e by� zgody, bo on musi cudzym �y�.
� A tymczasem mo�e nam przyjdzie z Tymurem Kulawym[669] za bary si� wzi�� � ozwa� si� Powa�a. � Ksi��� Witold kl�sk� poni�s� od Edygi[670] � to ju� pewna.
� Pewna. I wojewoda Spytko nie wr�ci� � przywt�rzy� Paszko Z�odziej z Biskupic.
� A kniazi�w litewskich si�a[671] zosta�a na polu.
� Kr�lowa nieboszczka przepowiada�a, �e tak b�dzie � rzek� pan z Taczewa.
� Ha! to mo�e i przyjdzie nam na Tymura wyruszy�.
Tu rozmowa zwr�ci�a si� na litewsk� wypraw� przeciw Tatarom. Nie by�o ju� �adnej w�tpliwo�ci, �e ksi��� Witold, w�dz wi�cej porywczy ni� bieg�y, poni�s� straszliw� kl�sk� pod Worskl�[672], w kt�rej leg�o mn�stwo bojar�w[673] litewskich, ruskich, a z nimi razem gar�� posi�kowych rycerzy polskich, a nawet i krzy�ackich. Zebrani u Amyleja biadali szczeg�lnie nad losem m�odego Spytka z Melsztyna[674], najwi�kszego pana w Kr�lestwie, kt�ry poci�gn�� na wypraw� jako ochotnik i po bitwie przepad� bez wie�ci. Wynoszono te� pod niebo jego prawdziwie rycerski post�pek, �e dostawszy od wodza nieprzyjaci� ko�pak[675] ochronny, nie chcia� takowego w czasie bitwy wdzia�, przek�adaj�c �mier� s�awn� nad �ycie z �aski poga�skiego w�adcy. Nie by�o jednak jeszcze pewno�ci, czy zgin��, czy popad� w niewol�. Z niewoli mia� zreszt� czym si� wykupi�, gdy� bogactwa jego by�y niezmierne, a w dodatku kr�l W�adys�aw pu�ci� mu by� w lenne posiadanie ca�e Podole.
Lecz kl�ska Litwin�w mog�a by� gro�n� i dla ca�ego Jagie��owego pa�stwa, nikt bowiem dobrze nie wiedzia�, czy Tatarzy zach�ceni zwyci�stwem nad Witoldem nie rzuc� si� na ziemie i grody przynale�ne do W. Ksi�stwa. W takim razie zosta�oby wci�gni�te do wojny i Kr�lestwo. Wielu te� rycerzy, kt�rzy jak Zawisza, Farurej, Dobko, a nawet i Powa�a, przywykli byli szuka� przyg�d i bitew na dworach zagranicznych, nie opuszcza�o umy�lnie Krakowa nie wiedz�c, co niedaleka przysz�o�� przyniesie. Gdyby Tamerlan, pan dwudziestu siedmiu kr�lestw, poruszy� ca�y �wiat mongolski, w�wczas niebezpiecze�stwo mog�o by� straszne. Ot� byli ludzie, kt�rzy przewidywali, �e to nast�pi.
� Je�eli b�dzie potrzeba, to si� i z samym Kulawcem zmierzymy. Nie p�jdzie mu tak �atwo z naszym narodem, jako posz�o z tymi wszystkimi, kt�re wytraci� i podbi�. A przecie inni ksi���ta chrze�cija�scy przyjd� nam w pomoc.
Na to Zyndram z Maszkowic, kt�ry p�on�� szczeg�ln� nienawi�ci� przeciw Zakonowi, odrzek� z gorycz�:
� Ksi���ta � nie wiem, ale Krzy�acy gotowi z Tatarami si� pokuma� i na nas z drugiej strony uderzy�.
� To i b�dzie wojna! � zawo�a� Zbyszko � ja przeciw Krzy�akom!
Lecz inni rycerze zacz�li zaprzecza�. Nie znaj� Krzy�acy boja�ni Bo�ej i swego dobra tylko patrz�, ale przecie poganom by przeciw chrze�cija�skiemu narodowi nie pomagali. Zreszt� Tymur daleko gdzie� w Azji wojuje, a w�dz tatarski Edyga tyle ludzi w bitwie utraci�[676], �e si� podobno w�asnego zwyci�stwa przel�k�. Ksi��� Witold zaradny jest i pewno grody dobrze opatrzy�[677], a zreszt�, chocia� nie uda�o si� tym razem Litwinom, jednak�e nie nowina im Tatar�w zwyci�a�.
� Nie z Tatarami nam, ale z Niemcami na �mier� i �ycie � rzek� Zyndram z Maszkowic � i je�li ich nie zetrzem, od nich zguba przyjdzie.
Po czym zwr�ci� si� do Zbyszka:
� A najpierw zginie Mazowsze. Znajdziesz tam zawsze robot� � nie b�j si�!
� Hej! �eby stryj by� zdr�w, zaraz bym tam poci�gn��.
� Pomagaj ci B�g! � rzek� Powa�a wznosz�c kielich.
� Na zdrowie twoje i Danu�ki!
� A na zatrat� Niemcom! � doda� Zyndram z Maszkowic.
I pocz�li go �egna�. A tymczasem wszed� dworzanin ksi�ny z soko�em na r�ku i sk�oniwszy si� obecnym rycerzom, zwr�ci� si� z jakim� dziwnym u�miechem do Zbyszka:
� Ksi�na[678] pani kaza�a wam powiedzie� � rzek� � �e przenocuje jeszcze w Krakowie, a w drog� ruszy jutro rano.
� To i dobrze � rzek� Zbyszko � ale czemu to? zali kto nie zachorza�?
� Nie. Jeno ksi�na ma go�cia z Mazowsza.
� Sam�e ksi��� przyjecha�?
� Nie ksi���, jeno Jurand ze Spychowa � odrzek� dworzanin.
Us�yszawszy to, Zbyszko zmiesza� si� okrutnie i serce pocz�o mu si� tak t�uc w piersi jak w�wczas, gdy mu czytano wyrok �mierci.
Ksi�na Anna[679] nie zdziwi�a si� zbytnio przyjazdem Juranda ze Spychowa, zdarza�o si� bowiem cz�sto, �e w�r�d ustawicznych po�cig�w, napad�w i walk z s�siednimi rycerzami niemieckimi porywa�a go nag�a t�sknota za Danusi�. W�wczas zjawia� si� niespodzianie b�d� w Warszawie, b�d� w Ciechanowie lub gdziekolwiek czasowo bawi� dw�r ksi�cia Janusza[680]. Na widok dziecka wybucha� zawsze okropn� �a�o�ci�. Danusia bowiem z up�ywem lat stawa�a si� tak do matki podobna, �e za ka�dym razem zdawa�o mu si�, �e widzi swoj� nieboszczk�, tak�, jak� niegdy� pozna� u ksi�ny Anny w Warszawie. Ludzie my�leli nieraz, �e od tej �a�o�ci skruszeje w nim wreszcie �elazne, zem�cie tylko oddane serce. Ksi�na namawia�a te� go cz�sto, by porzuciwszy sw�j krwawy Spych�w, zosta� przy dworze i przy Danusi. Sam ksi���, ceni�c jego m�stwo i znaczenie, a zarazem chc�c unikn�� k�opot�w, na jakie nara�a�y go ustawiczne zaj�cia graniczne, ofiarowa� mu urz�d miecznika[681]. Zawsze na pr�no. W�a�nie widok Danusi rozdziera� w nim dawne rany. Po kilku dniach traci� ochot� do jad�a, do snu, do rozmowy. Serce poczyna�o mu si� widocznie burzy� i zalewa� krwi�, a wreszcie znika� z dworu i wraca� w swoje bagna spychowskie, by �al i gniew we krwi zatopi�. Ludzie w�wczas m�wili: �Gorze Niemcom! wcale ci oni nie owce, ale dla Juranda owce, bo on im wilkiem�. Jako� po up�ywie pewnego czasu rozchodzi�y si� wie�ci to o pochwytanych go�ciach, ochotnikach, kt�rzy szlakiem granicznym d��yli do Krzy�ak�w, to o popalonych gr�dkach, to o zagarni�tych ch�opach lub walkach na �mier�, z kt�rych straszny Jurand zawsze wychodzi� zwyci�sko. Przy drapie�nym usposobieniu Mazur�w i rycerzy niemieckich, kt�rzy z ramienia Zakonu dzier�yli ziemi� i gr�dki do Mazowsza przyleg�e, nawet w czasach najwi�kszego pokoju mi�dzy ksi���ty mazowieckimi a Zakonem na granicy nie ustawa�a nigdy wrzawa bojowa. Nawet na �cinanie drzew w boru lub na �niwa mieszka�cy wybierali si� z kuszami lub zbrojni w dzidy. Ludzie �yli w niepewno�ci jutra, w ci�g�ym wojennym pogotowiu, w zatwardzia�o�ci serc. Nikt nie przestawa� [682]na samej obronie, ale za grabie� p�aci� grabie��, za po�og� po�og�, za napad napadem. I zdarza�o si�, �e gdy Niemcy przekradali si� cicho le�nymi rubie�ami, by ubiec jakowy� gr�dek, porwa� ch�op�w lub stada, Mazury w tym samym czasie czynili to samo. Nieraz te� spotykali si� z sob� i bili si� do upad�ego, cz�sto wszak�e tylko wodzowie wyzywali si� na �mierteln� walk�, po kt�rej zwyci�zca zabiera� poczet pokonanego przeciwnika. Tote� gdy na dw�r warszawski przychodzi�y skargi na Juranda, ksi��� odpowiada� skargami na napady poczynione w innych stronach przez rycerzy niemieckich. W ten spos�b, gdy obie strony ��da�y sprawiedliwo�ci, a nie chcia�a i nie mog�a jej uczyni� �adna � wszystkie grabie�e, po�ogi, napady uchodzi�y ca�kiem bezkarnie.
Lecz Jurand, siedz�c w swym b�otnym, poros�ym sitowiem Spychowie i p�on�c nieugaszon� ch�ci� zemsty sta� si� tak ci�kim dla swych zagranicznych s�siad�w, i� w ko�cu przestrach ich sta� si� wi�kszym od zawzi�to�ci. Pola granicz�ce ze Spychowem le�a�y od�ogiem, lasy zarasta�y dzikim chmielem i leszczyn�, ��ki szuwarem. Niejeden rycerz niemiecki, przywyk�y do prawa pi�ci w ojczy�nie, pr�bowa� osiada� w s�siedztwie Spychowa, lecz ka�dy po pewnym czasie wola� odbiec lenna[683], stad i ch�op�w, ni� �y� pod bokiem nieub�aganego m�a. Cz�sto te� rycerze zmawiali si�, aby uczyni� wsp�ln� na Spych�w wypraw�, lecz ka�da z nich ko�czy�a si� kl�sk�. Pr�bowano r�nych sposob�w. Raz sprowadzono znanego z si�y i srogo�ci rycerza znad Menu, kt�ry we wszystkich walkach bywa� zwyci�zc�, aby wyzwa� Juranda na udeptan� ziemi�. Lecz gdy stan�li w szrankach, upad�o w Niemcu jakoby przez czary serce na widok strasznego Mazura i zwr�ci� konia do ucieczki, Jurand za� mu niezbrojny[684] po�ladek kopi� przeszy� i w ten spos�b czci i �wiat�o�ci dziennej go pozbawi�. Od tej pory tym wi�ksza trwoga ogarn�a s�siad�w, i kt�ry Niemiec chocia� z daleka dymy spychowskie spostrzeg�, wnet �egna� si� i do patrona swego w niebiesiech[685] rozpoczyna� modlitw�, albowiem utrwali�a si� wiara, �e Jurand nieczystym si�om dusz� dla pomsty zaprzeda�.
Opowiadano te� o Spychowie straszliwe rzeczy: �e przez grz�skie bagna, w�r�d drzemi�cych, zaros�ych rz�s� i wodnym rdestem topielisk, wiod�a do niego droga tak w�ska, i� dw�ch m��w na koniach nie mog�o obok siebie po niej jecha�; �e po obu jej stronach wala�y si� ko�ci niemieckie, nocami za� przechadza�y si� na paj�czych nogach g�owy potopionych j�cz�c, wyj�c i wci�gaj�c ludzi razem z ko�mi w g��bin�. Powtarzano, �e w samym gr�dku cz�stok�[686] przybrany by� w czaszki ludzkie. Prawd� w tym wszystkim by�o tylko to, �e w zakratowanych jamach, wykopanych pod dworzyszczem w Spychowie, j�cza�o zawsze kilku lub kilkunastu je�c�w i �e imi� Juranda straszniejsze by�o od owych wymys��w o ko�ciotrupach i topielcach.
Zbyszko, dowiedziawszy si� o jego przybyciu, po�pieszy� do niego natychmiast, ale jako do ojca Danusi, szed� z pewnym niepokojem w sercu. �e Danu�k� obra� sobie na pani� my�li i �e jej �lubowa�, tego mu nikt nie m�g� wzbroni�, ale p�niej ksi�na wyprawi�a mu z Danu�k� zr�kowiny[687]. Co Jurand na to powie? Zgodzi si� czy nie zgodzi! i co b�dzie, je�eli jako ojciec zakrzyknie, i� nigdy tego nie dopu�ci? Pytania te przejmowa�y trwog� dusz� Zbyszka, gdy� ju� mu o Danusi� chodzi�o wi�cej ni� o wszystko na �wiecie. Otuchy dodawa�a mu tylko my�l, �e Jurand poczyta mu za zas�ug�, nie za ujm�, napa�� na Lichtensteina, bo przecie to uczyni� tak�e przez zemst� za Danusin� matk� � i omal w�asnej szyi nie straci�.
Tymczasem j�� bada� dworzanina, kt�ry po niego przyszed� do Amyleja:
� A gdzie mnie wiedziecie? � pyta� � na zamek?
� Ju�ci na zamek. Jurand razem z dworem ksi�ny stan��.
� Powiedzcie mi te�, jaki to cz�owiek?� �ebym wiedzia�, jako z nim gada�
� Co wam powiem! To jest cz�ek zgo�a od innych ludzi odmienny. Powiadaj�, �e dawniej by� wes�, p�ki mu si� krew w w�trobie nie zapiek�a.
� A m�dry jest?
� Chytry jest, bo innych �upi, a sam si� nie da. Hej! jedno on oko ma, gdy� drugie mu Niemcy z kuszy wystrzelili, ale tym jednym do dna ci cz�owieka przejrzy. Nikt z nim na swoim nie postawi� Jeno ksi�n�, nasz� pani�, to mi�uje, bo jej dw�rk� za �on� wzi��, a teraz si� dziewka u nas hoduje.
Zbyszko odetchn��.
� To m�wicie, �e on si� woli ksi�ny nie sprzeciwi?
� Wiem ja, czego by�cie si� chcieli dowiedzie�, i com za� s�ysza�, to powiem. M�wi�a z nim ksi�na o waszych zr�kowinach, bo� nie�adnie by�oby utai�, ale co on na to rzek� � nie wiadomo.
Tak rozmawiaj�c, doszli do bramy. Kapitan �ucznik�w kr�lewskich, ten sam, kt�ry poprzednio prowadzi� Zbyszka na �mier�, skin�� mu teraz przyja�nie g�ow�, wi�c przeszed�szy warty, znale�li si� w dziedzi�cu, a potem weszli na prawo do oficyny, kt�r� zajmowa�a ksi�na.
Dworzanin, spotkawszy przed drzwiami pacho�ka, spyta�:
� A gdzie Jurand ze Spychowa?
� W Krzywej komnacie, z c�rk�.
� To tam�j � rzek� dworzanin, ukazuj�c drzwi.
Zbyszko prze�egna� si� i podni�s�szy zas�on� w otwartych drzwiach, wszed� z bij�cym sercem. Ale nie od razu dostrzeg� Juranda z Danusi�, gdy� komnata nie tylko by�a krzywa, ale i mroczna. Po chwili dopiero ujrza� jasn� g��wk� dziewczyny siedz�cej na kolanach ojca. Oni te� nie us�yszeli, gdy wszed�, wi�c zatrzyma� si� przy zas�onie, chrz�kn�� i wreszcie ozwa� si�:
� Niech b�dzie pochwalony.
� Na wieki wiek�w � odpowiedzia� wstaj�c Jurand.
W tej chwili Danusia skoczy�a ku m�odemu rycerzowi i chwyciwszy go za r�k�, pocz�a wo�a�:
� Zbyszku! Tatu� przyjechali!
Zbyszko uca�owa� jej r�ce, po czym wsta�, zbli�y� si� wraz z ni� do Juranda i rzek�:
� Przyszed�em si� wam pok�oni�; wiecie, ktom jest?
I schyli� si� lekko, czyni�c r�koma ruch, jakby go chcia� podj�� pod nogi[688]. Lecz on chwyci� jego d�o�, obr�ci� go ku �wiat�u i pocz�� mu si� w milczeniu przypatrywa�.
Zbyszko ju� by� nieco och�on��, wi�c podni�s�szy zaciekawiony wzrok ku Jurandowi, ujrza� przed sob� m�a postawy ogromnej, z p�owym w�osem i r�wnie� p�owymi w�sami, z twarz� dziobat� i jednym okiem barwy �elaza. Zdawa�o mu si�. �e oko to chce go przewierci� na wylot, tak �e zmieszanie pocz�o go zn�w ogarnia�, wreszcie nie wiedz�c, co ma rzec, a chc�c koniecznie co� powiedzie�, by przerwa� k�opotliwe milczenie, zapyta� :
� To wy�cie Jurand ze Spychowa, ociec Danusin?
Lecz tamten wskaza� mu tylko �aw� obok d�bowego krzes�a, na kt�rym sam zasiad�, i nie odrzek�szy ni s�owa, przypatrywa� mu si� dalej.
Zbyszko zniecierpliwi� si� wreszcie.
� Bo wiecie � rzek� � niesk�adnie[689] mi tak siedzie� jako na s�dzie.
Dopiero� Jurand ozwa� si�:
� Ty� chcia� bi� w Lichtensteina?
� Ano! � odrzek� Zbyszko.
W oku pana ze Spychowa b�ysn�o jakie� dziwne �wiat�o i gro�na jego twarz rozja�ni�a si� nieco. Po chwili spojrza� na Danusi� i zn�w spyta�:
� I to dla niej?
� A dla kogo� by? Musieli wam stryjko powiada�, jakom jej �lubowa� Niemcom ze �b�w pawie czuby pozdziera�. Ale nie b�dzie ich trzy, jeno co najmniej tyle, ile palc�w u obu r�k. Przez to i wam do pomsty dopomog�, bo� to przecie za Danusin� ma�[690].
� Gorze im! � odrzek� Jurand.
I zn�w zapad�o milczenie. Zbyszko jednak pomiarkowawszy, i� okazuj�c swoj� zawzi�to�� na Niemc�w, trafia do serca Jurandowego, rzek�:
� Nie daruj� ja za swoje, cho� ma�o mi ju� szyi nie uci�li.
Tu zwr�ci� si� ku Danusi i doda�:
� Ona mnie zratowa�a.
� Wiem � rzek� Jurand.
� A nie krzywi�cie o to[691]?
� Skoro� jej �lubowa�, to jej s�u�, bo jest taki rycerski obyczaj.
Zbyszko zawaha� si� nieco, lecz po chwili pocz�� m�wi� z widocznym niepokojem:
� Bo to uwa�cie� na��czk�[692] mi g�ow� nakry�a� Wszystko rycerstwo s�ysza�o i franciszkanin, kt�ry by� przy mnie krzy�em, s�ysza�, jako rzek�a: �M�j ci jest!� I pewno, i� niczyj inny do �mierci nie b�d�, tak mi dopom� B�g.
To rzek�szy, przykl�kn�� zn�w i chc�c pokaza�, �e zna rycerski obyczaj, uca�owa� z wielk� czci� oba trzewiki siedz�cej na por�czy od krzes�a Danusi, po czym wsta� i zwr�ciwszy si� do Juranda, zapyta�:
� Widzieli�cie tak� drug�� co?
A Jurand za�o�y� nagle na g�ow� swe straszne m�ob�jcze r�ce � i zamkn�wszy powieki, odrzek� g�ucho:
� Widzia�em, ale Niemce ci mi j� zabili.
� To s�uchajcie � rzek� z zapa�em Zbyszko � jedna nam krzywda i jedna pomsta. I naszych kup� z Bogda�ca, co im konie w m�ace[693] polgn�y, psubraty z kusz wystrzelali� Ju� wy nikogo lepszego ode mnie do waszej roboty nie znajdziecie� Nie nowina mi to! Spytajcie stryka. Na kopie alibo na topory, na d�ugie alibo na kr�tkie miecze, za jedno mi! A powiada� wam stryk o onych Fryzach?� Narzn� ja wam Niemc�w jako baran�w, a co do dziewczyny, to wam kl�kaj�cy[694] �lubuj�, jako si� b�d� o ni� bodaj z samym piekielnym starost�[695] potyka� i jako nie odst�pi� jej ni za ziemi�, ni za stada, ni za sprz�t �aden, a cho�by mi i zamek o szklanych oknach bez niej dawali, to i zamek porzuc�, a za ni� na kraj �wiata pow�druj�.
Jurand siedzia� czas jaki� z g�ow� w d�oniach, lecz wreszcie ockn�� si� jakoby ze snu i rzek� z �a�o�ci� i smutkiem:
� Uda�e� ty mi si�[696], pacho�ku, ale ci jej nie dam, bo nie tobie ona pisana, niebo�e!
Zbyszko, us�yszawszy to, a� oniemia� i pocz�� patrze� na Juranda okr�g�ymi oczyma, nie mog�c s�owa przem�wi�.
Lecz Danusia przysz�a mu w pomoc. Bardzo jej mi�y by� Zbyszko i mi�o jej by�o uchodzi� nie za �skrzata�, ale za ��rza��[697] dziewk�. Podoba�y jej si� i zr�kowiny[698], i s�odko�ci, jakie jej rycerzyk codziennie znosi�, wi�c teraz, gdy zrozumia�a, �e jej to wszystko chc� odj��, zsun�a si� co pr�dzej z por�czy krzes�a i ukrywszy g�ow� na kolanach ojca, pocz�a wo�a�:
� Tatulu! tatulu! bo b�dem[699] p�aka�!
On za� widocznie kocha� j� nad wszystko, gdy� po�o�y� �agodnie d�o� na jej g�owie. W twarzy jego nie by�o ni zawzi�to�ci, ni gniewu, tylko smutek.
Zbyszko tymczasem och�on�� i rzek�:
� Jak�e to? To woli boskiej chcecie si� przeciwi�?
A na to Jurand:
� Jak b�dzie wola boska, to j� dostaniesz, jeno ci mojej nie mog� przychyli�. Ba, rad bym ci przychyli�, ale nie l�a[700]�
To powiedziawszy, podni�s� Danusi� i wzi�wszy j� na r�ce, skierowa� si� ku drzwiom, gdy za� Zbyszko chcia� mu zast�pi� drog�, zatrzyma� si� jeszcze na chwil� i rzek�:
� Nie b�d� na ci� krzyw o rycerskie s�u�by, ale mnie wi�cej nie pytaj, gdy� nie mog� ci nic rzec.
I wyszed�.
Nast�pnego dnia nie unika� Jurand bynajmniej Zbyszka ani mu te� przeszkadza� w oddawaniu Danusi w drodze rozmaitych przys�ug, kt�re jako rycerz powinien by� jej oddawa�. Owszem � Zbyszko, cho� wielce w sercu strapiony, zauwa�y� przecie, i� pos�pny pan ze Spychowa spogl�da na niego �yczliwie i jakby z �alem, �e musia� mu da� tak okrutn� odpowied�. Pr�bowa� te� m�ody w�odyka[701] niejednokrotnie zbli�y� si� do niego i zacz�� z nim rozmow�. Po wyruszeniu z Krakowa, w czasie podr�y, o sposobno�� nie by�o trudno, gdy� obaj towarzyszyli ksi�nej konno. Jurand, lubo zwykle milcz�cy, rozmawia� do�� ch�tnie, ale gdy tylko Zbyszko chcia� dowiedzie� si� czego� o przeszkodach dziel�cych go od Danusi, rozmowa urywa�a si� nagle, a twarz Jurandowa czyni�a si� chmurna. My�la� Zbyszko, �e ksi�na[702] wie wi�cej � upatrzywszy zatem sposobn� chwil�, stara� si� od niej jak�kolwiek wiadomo�� wydosta�, ale ona niewiele tak�e mog�a mu powiedzie�.
� Ju�ci jest tajemnica � rzek�a. � Powiedzia� mi o tym sam Jurand, jeno prosi� zarazem, abym go nie wypytywa�a. Pewnikiem[703] przysi�g� jakow�� zwi�zan, jak to mi�dzy lud�mi bywa. B�g wszelako da, �e z czasem wszystko to wyjdzie na jaw.
� Tako by mi bez Danu�ki na �wiecie by�o jako psu na powrozie albo jak nied�wiedziowi w dole[704] � odrzek� Zbyszko. � Ni rado�ci nijakiej, ni uciechy. Nic, jedno frasunek i wzdychanie. Poszed�by ja ju� do Tawani[705] z ksi�ciem Witoldem[706], niechby mnie tam Tatarzy zabili. Ale wpierw musz� stryjca odwie��, a potem one pawie czuby Niemcom ze �b�w po�ci�ga�, jakom zaprzysi�g�. Mo�e mnie przy tym zabij� � co i wol� ni� patrze�, jako Danu�k� inny zabierze.
Ksi�na podnios�a na niego swoje dobre, niebieskie oczy i spyta�a z pewnym zdziwieniem:
� A to by� na to przyzwoli�?
� Ja? P�ki mi tchu w nozdrzach, nie b�dzie tego! Chybaby mi r�ka usch�a i topora zdzier�y�[707] nie mog�a!
� Ano, widzisz.
� Ba! Ale jako�e mi j� przeciw ojcowej woli bra�?
Na to ksi�na jakby do siebie:
� Mocny Bo�e! albo to si� i tak nie przytrafia�
Potem za� do Zbyszka:
� Zali wola boska nie mocniejsza od ojcowej? A co�e Jurand rzek�? �Jak � powiada � b�dzie wola boska, to j� dostanie�.
� To samo i mnie rzek�! � zawo�a� Zbyszko. � �Jak � powiada � b�dzie wola boska, to j� dostaniesz�.
� A widzisz?
� To� przy waszej �asce, mi�o�ciwa pani � jedyna pociecha.
� Moj� �ask� masz, a Danu�ka ci dotrzyma. Wczoraj jeszcze m�wi� jej: Danu�ka, a dotrzymasz-li ty Zbyszkowi? A ona powiada tak: �B�dem Zbyszkowa albo niczyja�. Zielona to jeszcze jagoda, ale jak co powie, to i dotrzyma, bo� to szlacheckie dziecko, nie �adna powsinoga. I matka jej by�a taka sama.
� Da�by B�g! � rzek� Zbyszko.
� Jeno pami�taj, by� i ty dotrzyma� � bo to niejeden ch�op bywa p�ochy: obiecuje wiernie mi�owa�, a zaraz ci potem d�ba[708] do innej, �e go i na postronku nie utrzymasz! Sprawiedliwie m�wi�!
� A niech�e mnie Pan Jezus wpierw skarze! � zawo�a� z zapa�em Zbyszko.
� No, to pami�taj. A jak stryjca odwieziesz, to na nasz dw�r przyje�d�aj. Zdarzy si� tam sposobno��, �e ostrogi dostaniesz[709], a potem zobaczym, jako B�g da. Danu�ka przez ten czas dojrzeje i wol� Bo��[710] poczuje, bo teraz mi�uje ci� ona wprawdzie okrutnie � inaczej nie mog� rzec � ale nie tak jeszcze, jako wyros�e dziewki mi�uj�. Mo�e te� i Jurand si� w duszy do ciebie nak�oni, bo jako miarkuj�, to on by rad. Pojedziesz i do Spychowa, i razem z Jurandem na Niemc�w, mo�e si� przytrafi�, �e mu si� jako przys�u�ysz i ca�kiem go sobie zjednasz.
� To w�a�nie, mi�o�ciwa ksi�no, tak samo my�la�em uczyni�, ale z pozwole�stwem b�dzie mi �acniej.
Rozmowa ta wielce doda�a ducha Zbyszkowi. Tymczasem jednak na pierwszym popasie stary Ma�ko zachorza� tak, �e trzeba by�o przyzosta�[711] i czeka�, p�ki cho� troch� si� do dalszej podr�y nie odzyska. Zostawi�a mu dobra ksi�na Anna Danuta wszystkie leki i driakwie, jakie z sob� mia�a, ale sama musia�a jecha� dalej, przysz�o wi�c obu rycerzom z Bogda�ca rozsta� si� z dworem mazowieckim. Pad� Zbyszko jak d�ugi do n�g naprz�d ksi�nie, potem Danusi, poprzysi�g� jej jeszcze raz wierne s�u�by rycerskie, obieca� przyjecha� rych�o do Ciechanowa albo do Warszawy, wreszcie porwa� j� w swoje silne ramiona i podni�s�szy do g�ry, j�� powtarza� wzruszonym g�osem:
� Pami�taj�e ty o mnie, kwiatuszku najmilejszy, pami�taj, rybe�ko moja z�ota!
A Danusia, obj�wszy go ramionami tak w�a�nie, jak m�odsza siostra obejmuje mi�ego brata, przy�o�y�a sw�j zadarty nosek do jego policzka i p�aka�a wielkimi jak groch �zami, powtarzaj�c:
� Nie chc� do Ciechanowa bez Zbyszka, nie chc� do Ciechanowa!
Widzia� to Jurand, ale gniewem nie wybuchn��. Owszem, po�egna� i sam bardzo �yczliwie m�odzianka, a gdy ju� siedzia� na koniu, nawr�ci� jeszcze raz ku niemu i rzek�:
� Ostawaj z Bogiem i urazy do mnie nie chowaj.
� Jakobym mia� uraz� do was chowa�, kiedy�cie Danu�k�w ojciec! � odrzek� szczerze Zbyszko.
I pochyli� mu si� do strzemion, �w za� �cisn�� mu silnie r�k� i rzek�:
� Szcz�� ci Bo�e we wszystkim!� rozumiesz?
I odjecha�. Zbyszko jednak�e zrozumia�, jak wielka �yczliwo�� tkwi�a w ostatnich jego s�owach, i wr�ciwszy do wozu, na kt�rym le�a� Ma�ko, rzek�:
� Wiecie? on by te� chcia�, jeno[712] mu co� przeszkadza. Wy�cie byli w Spychowie i rozum macie bystry, to starajcie si� wymiarkowa�, co to jest.
Lecz Ma�ko zbyt by� chory. Gor�czka, kt�r� mia� od rana, powi�kszy�a si� pod wiecz�r do tego stopnia, �e pocz�� traci� przytomno��, wi�c zamiast odpowiedzie� Zbyszkowi, spojrza� na niego jakby ze zdziwieniem, potem spyta�:
� A gdzie tu dzwoni�?
Zbyszko zl�k� si�, przysz�o mu bowiem do g�owy, �e skoro chory s�yszy dzwony, to wida�, �e ju� �mier� ku niemu idzie. Pomy�la� te�, �e stary mo�e umrze� bez ksi�dza, bez spowiedzi, a tym samym dosta� si�, je�eli zgo�a nie do piek�a, to przynajmniej na d�ugie wieki do czy��ca � wi�c postanowi� go jednak wie�� dalej, by jak najpr�dzej dojecha� do jakowej� parafii, w kt�rej Ma�ko m�g�by przyj�� Ostatnie Sakramenta[713].
W tym celu ruszyli na ca�� noc. Zbyszko siad� na w�z z sianem, na kt�rym le�a� chory, i czuwa� nad nim a� do bia�ego dnia. Od czasu do czasu poi� go winem, kt�rym zaopatrzy� ich na drog� kupiec Amylej, a kt�re spragniony Ma�ko pi� chciwie, albowiem przynosi�o mu ono widoczn� ulg�. Po drugiej kwarcie[714] odzyska� nawet przytomno��, po trzeciej za� zasn�� tak g��boko, �e Zbyszko pochyla� si� nad nim chwilami, by si� przekona�, �e nie umar�.
I na my�l o tym zdejmowa� go �al g��boki. Do czasu swego uwi�zienia w Krakowie nie zdawa� sobie nawet dobrze sprawy, jak dalece mi�uje tego stryjca, kt�ry mu by� w �yciu ojcem i matk�. Lecz teraz wiedzia� o tym dobrze, a zarazem czu�, �e po jego �mierci b�dzie okrutnie sam na �wiecie � bez krewnych, pr�cz opata[715], kt�ry trzyma� w zastawie Bogdaniec, bez przyjaci� i bez pomocy. Jednocze�nie przychodzi�o mu na my�l, �e Ma�ko, je�li umrze, to te� przez Niemc�w, przez kt�rych on sam ma�o szyi nie straci�, przez kt�rych zgin�li wszyscy jego ojce i Danusina matka, i wielu, wielu niewinnych ludzi, kt�rych zna� lub o kt�rych s�ysza� od znajomych � i a� poczyna�o go zdejmowa� zdziwienie. �Zali � m�wi� sobie � w ca�ym tym Kr�lestwie nie ma cz�owieka, kt�ry by od nich krzywdy nie dozna� i pomsty nie pragn��?� Tu przypomnia� sobie Niemc�w, z kt�rymi wojowa� pod Wilnem, i pomy�la�, �e pewnie i Tatarzy sro�ej od nich nie wojuj� i �e takiego drugiego narodu chyba na �wiecie nie ma.
�wit przerwa� mu te rozmy�lania. Dzie� wstawa� jasny, ale ch�odny. Ma�ko widocznie mia� si� lepiej, bo oddycha� r�wniej i spokojniej. Zbudzi� si� dopiero, gdy s�o�ce dobrze ju� przygrza�o, otworzy� oczy i rzek�:
� Ul�y�o mi. A gdzie jeste�my?
� Doje�d�amy do Olkusza. Wiecie?� gdzie srebro kopi� i olbory[716] do skarbu oddaj�.
� �eby tak mie�, co jest w ziemi! Ot by mo�na Bogdaniec zabudowa�!
� Wida�, �e wam lepiej � odrzek� �miej�c si� Zbyszko. � Hej! starczy�oby i na murowany zamek! Ale zajedziem do fary[717], bo tam i go�cin� nam dadz�, i b�dziecie si� mogli wyspowiada�. Wszystko jest w boskich r�ku, ale r�wno lepiej mie� sumienie na porz�dek.
� Ja grzeszny cz�owiek, rad si� pokajam � odrzek� Ma�ko. � �ni�o mi si� w nocy, �e mi diabli sk�rznie[718] z n�g �ci�gaj�� I po niemiecku z sob� szwargotali[719]. B�g �askaw, �e mi ul�y�o. A ty spa�e� krzyn�?
� Jako�em mia� spa�, kiedym was pilnowa�?
� To przylegnij sobie troch�. Jak dojedziemy, to ci� zbudz�.
� Gdzie mnie tam do spania!
� A co ci przeszkadza?
Zbyszko spojrza� na stryjca oczyma dziecka.
� A co, jak nie kochanie? A�e mnie kolki od wzdychania w do�yszku spar�y, ale si�d� troch� na konia, to mi ul�y.
I zlaz�szy z wozu, siad� na konia, kt�rego mu Turczynek, podarowany przez Zawisz�, sprawnie poda�. Ma�ko tymczasem bra� si� nieco z b�lu za bok, ale widocznie my�la� o czym innym, nie o w�asnej chorobie, bo kr�ci� g�ow�, cmoka� ustami i wreszcie rzek�:
� To� dziwuj� si�, dziwuj� i nie mog� si� wydziwowa�, sk�de� ty na to kochanie taki pa�erny[720], bo ani tw�j rodzic nie by� taki, ani ja te�.
Lecz Zbyszko zamiast odpowiedzie� wyprostowa� si� nagle w kulbace, wzi�� si� w boki, g�ow� zadar� do g�ry i hukn�� ca�� si�� piersi:
P�aka�em ci bez[721]noc, p�aka�em i z rana,
Gdzie� mi si� podzia�a, dziewucho kochana!
Nic mi nie pomo�e, cho� oczy wyp�acz�,
Bo ciebie, dziewczyno, nigdy nie zobacz�.
Hej!
I to �hej!� run�o po lesie, odbi�o si� o pnie przydro�ne, wreszcie ozwa�o si� dalekim echem i ucich�o w g�stwinach.
A Ma�ko pomaca� si� zn�w po boku, w kt�rym ugrz�z�o niemieckie �ele�ce[722], i rzek� st�kaj�c troch�:
� Drzewiej ludzie byli m�drzejsi � rozumiesz?
Po chwili jednak zamy�li� si�, jakby sobie przypominaj�c jakie� dawne czasy, i doda�:
� Chocia� poniekt�ry bywa� i drzewiej[723] g�upi.
Ale tymczasem wyjechali z boru, za kt�rym ujrzeli szopy gwark�w[724], a dalej z�bate mury Olkusza wzniesione przez kr�la Kazimierza i wie�� fary zbudowanej przez W�adys�awa �okietka[725].
Kanonik od fary[726] wyspowiada� Ma�ka i zatrzyma� ich go�cinnie na nocleg, tak �e wyjechali dopiero nazajutrz rano. Za Olkuszem skr�cili ku �l�skowi, kt�rego granic� mieli wci�� jecha� a� do Wielkopolski. Droga sz�a po wi�kszej cz�ci puszcz�, w kt�rej pod zach�d s�o�ca odzywa�y si� cz�sto, podobne do podziemnych grzmot�w, ryki tur�w[727] i �ubr�w, nocami za� pob�yskiwa�y spo�r�d leszczynowej g�stwy oczy wilcze. Wi�ksze jednak niebezpiecze�stwo ni� od zwierza grozi�o na tej drodze w�drownikom i kupcom od niemieckich lub zniemcza�ych rycerzy ze �l�ska, kt�rych zameczki wznosi�y si� tu i �wdzie nad granic�. Wprawdzie wskutek wojny z Opolczykiem Naderspanem[728], kt�remu pomagali przeciw kr�lowi W�adys�awowi synowcowie[729] �l�scy, wi�ksz� cz�� tych zameczk�w pokruszy�y r�ce polskie, zawsze jednak trzeba si� by�o mie� na baczno�ci i zw�aszcza po zachodzie s�o�ca nie popuszcza� broni z r�ki.
Jechali jednak spokojnie, tak �e Zbyszkowi poczyna�a si� ju� droga przykrzy�, i dopiero na dzie� ko�owej jazdy od Bogda�ca pos�yszeli za sob� pewnej nocy parskanie i tupot koni.
� Jacy� ludzie jad� za nami � rzek� Zbyszko.
Ma�ko, kt�ry nie spa�, spojrza� na gwiazdy i odpowiedzia� jako cz�owiek do�wiadczony:
� �wit niedaleko. Przecie�by zb�je nie napadali przy schy�ku nocy, bo nade dniem czas im do domu.
Zbyszko wstrzyma� jednak w�z, uszykowa� ludzi w poprzek drogi czo�em do nadje�d�aj�cych, sam za� wysun�� si� naprz�d i czeka�.
Jako� po pewnym czasie ujrza� w pomroce kilkunastu konnych. Jeden z nich jecha� na czele, na kilka krok�w przed innymi, ale widocznie nie mia� zamiaru si� ukrywa�, albowiem �piewa� g�o�no. Zbyszko nie m�g� dos�ysze� s��w, ale do uszu jego dochodzi�o weso�e: �hoc! hoc!�, kt�rym nieznajomy ko�czy� ka�d� zwrotk� pie�ni.
� Nasi! � rzek� sobie.
Po chwili jednak zawo�a�:
� St�j!
� A ty se siednij � odpowiedzia� �artobliwy glos.
� Co�cie za jedni?
� Co�cie za drudzy?
� A czemu nas naje�d�acie?
� A czemu� drog� zagradzasz?
� Odpowiadaj, bo kusze napi�te.
� A u nas� wypi�te � strzelaj!
� Odkazuj�e[730] po ludzku, bo ci b�dzie bieda.
Na to odpowiedzia�a Zbyszkowi weso�a pie��:
Jedna bieda z drug� bied�
Na rozstaju w taniec id��
Hoc! hoc! hoc!
Na c� im si� taniec przyda?
Dobry taniec, chocia� bieda�
Hoc! hoc! hoc!
Zdumia� si� us�yszawszy tak� odpowied� Zbyszko; a tymczasem pie�� usta�a, ale ten sam g�os spyta�:
� A jak si� ta ma stary Ma�ko? Dycha jeszcze?
Ma�ko przypodni�s� si� na wozie i rzek�:
� Dla Boga, to jacy� swoi!
Zbyszko za� ruszy� koniem naprz�d:
� Kto o Ma�ka pyta?
� A somsiad[731], Zych ze Zgorzelic. Ju� z tydzie� jad� za wami i rozpytuj� ludzi po drodze.
� Rety! Stryjku! Zych ze Zgorzelic tu jest! � zawo�a� Zbyszko.
I pocz�li si� wita� rado�nie, Zych bowiem by� istotnie ich s�siadem, a do tego cz�owiekiem dobrym i powszechnie lubionym dla wielkiej weso�o�ci.
� No, jak si� macie? pyta�, potrz�saj�c d�o� Ma�ka. � Hoc jeszcze, czyli ju� nie hoc!
� Hej, ju� nie hoc! � odrzek� Ma�ko. � Ale rad was widz�. Mi�y Bo�e, to jakbym ju� by� w Bogda�cu!
� A co wam jest, bo jak s�ysza�em, to was Niemce postrzelili?
� Postrzelili psubraty! �ele�ce[732] mi si� mi�dzy �ebrami osta�o�
� B�jcie si� Boga! No i co? A pr�bowali�cie nied�wiedziego sad�a si� napi�?
� Widzicie! � rzek� Zbyszko � ka�dy nied�wiedzie sad�o rai[733]. Byle do Bogda�ca. Zara p�jd� na noc z toporem po barcie[734].
� Mo�e Jagienka b�dzie mia�a, a nie, to po�l� pyta�.
� Jaka Jagienka? Waszej przecie by�o Ma�gochna? � spyta� Ma�ko.
� Oo! co ta Ma�gochna! Na �wi�ty Micha� b�dzie trzecia jesie�, jak Ma�gochna na ksi�ej grudzi[735]. Zadzier�ysta[736] by�a baba � Panie, �wie� nad jej dusz�! � Ale Jagienka po niej posz�a, jeno[737] �e m�oda�
�Za do�ami �wieci g�rka,
Jaka ma� taka i c�rka�
Hoc! hoc!
�A Ma�gochnie gada�em: Nie le� na sosn�, kiedy ci pi��dziesi�t rok�w[738]. Nieprawda! Wlaz�a. A to ga��� si� u�omi�a[739] i buch! To powiadam wam, �e a� dziur� w ziemi wybi�a, ale te� we trzy dni pu�ci�a ostatni� par�.
� Panie, �wie� jej! � rzek� Ma�ko. � Pami�tam, pami�tam� kiedy to si� w boki wzi�a, a pocz�a cudowa�, to si� parobcy w siano chowali. Ale do gospodarki by�a sprawna! I z sosny jej si� zlecia�o?� Widzicie ludzie!�
� Zlecia�a jak szyszka na zim� Oj, by� frasunek[740]. Wiecie? po pogrzebie tom si� tak z �a�o�ci upi�, �e trzy dni nie mogli mnie dobudzi�. My�leli, �em si� te� wykopyrtn��. A com si� potem nap�aka�, to by�cie cebrem nie wynie�li! Ale do gospodarstwa i Jagienka sprawna. Wszystko to teraz na jej g�owie.
� Ledwie �e j� pami�tam. Nie wi�ksza by�a, kiedym wyje�d�a�, jak toporzysko[741]. Pod koniem mog�a przej�� g�ow� o brzuch nie zawadziwszy. Ba! dawno to ju� i musia�a wyrosn��.
� Na �wi�t� Agnieszk� sko�czy�a pi�tna�cie lat; alem jej te� ju� blisko rok nie widzia�.
� A c� si� z wami dzia�o? Sk�d wracacie?
� Z wojny. Albo to mi niewola maj�cy Jagienk� w domu siedzie�?
Ma�ko, chocia� chory, na wzmiank� o wojnie nadstawi� ciekawie uszu i zapyta�:
-� Byli�cie mo�e z kniaziem Witoldem[742] pod Worskl�[743]?
� A by�em � odrzek� weso�o Zych ze Zgorzelic. � No, Pan B�g mu nie poszcz�ci�: ponie�li�my kl�sk� od Edygi[744] okrutn�. Naprz�d konie nam wystrzelali. Tatar ci nie uderzy wr�cz jako rycerz chrze�cija�ski, jeno z �uk�w z daleka szyje. Ty na niego obces[745], to ci si� umknie i zn�w szyje. R�b�e z nim, co chcesz! Bo widzicie, w naszym wojsku che�pili si� rycerze bez pomiarkowania i gadali tak: �Kopij nawet nie b�dziemy pochyla� ni miecz�w dobywa�, jeno na kopytach to robactwo rozniesiem�. Tak to oni si� chwalili, a� tu jak wzi�y groty warcze�, to a� si� ciemno uczyni�o � i po bitwie, co? Ledwie jeden na dziesi�ciu �yw osta�. Dacie wiar�? Wi�cej ni� po�owa wojska, siedemdziesi�ciu kniazi�w litewskich i ruskich zosta�o na polu, a co bojarzyn�w[746] i r�nych tam dworzan, czyli jako oni zowi�: otrok�w[747], tego by�cie i bez dwie niedziele nie policzyli.
� S�ysza�em � przerwa� Ma�ko. � I naszych posi�kowych rycerzy te� si�a [748]leg�o.
� Ba, nawet i dziewi�ciu Krzy�ak�w, gdy� i ci musieli Witoldowej pot�dze s�u�y�. A naszych tak�e kupa, �e to, jako wiecie, gdzie inny si� obejrzy za siebie, tam nasz si� nie obejrzy. Dufa� najbardziej wielki knia� naszym rycerzom i nie chcia� mie� innej stra�y w bitwie ko�o siebie, jeno samych Polak�w. Hi! hi! Mostem si� te� ko�o niego po�o�yli, a jemu nic! Leg� pan Spytko z Melsztyna[749] i miecznik Bernat, i cze�nik[750] Miko�aj, i Prokop, i Przec�aw, i Dobrogost, i Ja�ko z Lazewic, i Pilik Mazur, i Warsz z Michowa, i wojewoda Socha, i Ja�ko z D�browy, i Pietrko z Mi�os�awia, i Szczepiecki, i Oderski, i Tomko �agoda. Kto by ich ta wszystkich zliczy�! A niekt�rych tom widzia� tak nabitych grotami, �e jako je�e po �mierci wygl�dali, a� �miech bra� patrze�!
Tu roze�mia� si� istotnie, jak gdyby opowiada� rzecz najweselsz� � i nagle pocz�� �piewa�:
Oj pozna�e�, co to Tatar,
Kiej ci dobrze sk�ry natar�!
� No, a potem co? � spyta� Zbyszko.
� Potem umkn�� wielki knia�[751], ale zaraz ducha nabra�, jako to on zwykle. Im mocniej go przygniesz, tym ci lepiej odskoczy, jak leszczynowy kierz[752]. Poskoczyli�my tedy do Tawa�skiego brodu broni� przeprawy. Przysz�a te� gar�� rycerzy nowych z Polski. No i nic! Dobrze! Na drugi dzie� nadci�gn�� Edyga z �m�[753] tatarstwa, ale ju� nic nie wsk�ra�. Hej, by�o wesele! Co on chce przez br�d, to my go w pysk. Nijak nie m�g�. Jeszcze�my ich nabili i na�apali niema�o. Ja sam pi�ciu u�owi�em, kt�rych z sob� do Zgorzelic prowadz�. Obaczycie po dniu, jakie maj� psie mordy.
� W Krakowie powiadali, �e i na Kr�lestwo mo�e przyj�� wojna.
� Albo to Edyga g�upi. Wiedzia� ci on dobrze, jakie u nas rycerstwo, a i to te�, �e najwi�ksi rycerze ostali doma, bo kr�lowa nierada by�a, �e Witold na swoj� r�k� wojny wszczyna. Ej, chytry on jest � stary Edyga! Zaraz pomiarkowa� u Tawani[754], �e knia� w si�� ro�nie, i poszed� sobie precz, hen, za dziewi�t� ziemi�!�
� A wy�cie wr�cili?
� A wr�ci�em. Ju� tam nie ma co robi�. I w Krakowie dowiedzia�em si� o was, �e�cie ma�o co przede mn� wyjechali.
� To dlatego wiedzieli�cie, �e to my?
� Wiedzia�em, �e to wy, bom si� wsz�dzie o was na popasach pyta�.
Tu zwr�ci� si� do Zbyszka:
� Hej, m�j Bo�e, to ja ci� ma�ego ostatni raz widzia�, teraz zasie cho� i po ciemku miarkuj�, �e� ch�op jak tur. A zaraz got�w by� z kuszy dzia�!� Wida�, �e na wojnie bywa�e�.
� Mnie od ma�o�ci wojna chowa�a. Niech stryjko powie, czyli mi do�wiadczenia brak.
� Nie potrzebuje mi stryjko nic m�wi�. Widzia�em w Krakowie pana z Taczewa, kt�ry mi o tobie rozpowiada�� Ale pono �w Mazur nie chce ci dziewki da�, a ja bym ta nie by� taki zawzi�ty, bo� mi si� uda�� Zapomnisz ty o tamtej, jeno zobaczysz moj� Jagienk�. To ci rzepa!�
� A nieprawda! Nie zapomn�, cho�bym i dziesi�� takich jak wasza Jagna obaczy�.
� Za ni� p�jd� Moczydo�y, gdzie jest m�yn. By�o te� na ��gach[755], jakem wyje�d�a�, dziesi�� �wierzop dobrych ze �rebi�ty� Niejeden mi si� jeszcze o Jagn� pok�oni � nie b�j si�!
Zbyszko chcia� odpowiedzie�: �Ale nie ja!� � lecz Zych ze Zgorzelic pocz�� sobie zn�w po�piewywa�:
Ja wam si� do kolan nagn�,
A wy za to dajcie Jagn�,
Bogdaj was!
� Wam zawsze weso�o�� i �piewanie w g�owie � zauwa�y� Ma�ko.
� Ba, a c� b�ogos�awione dusze w niebie robi�?
� �piewaj�.
� No, to widzicie! A pot�pione p�acz�. Wol� ja i�� do �piewaj�cych ni� do p�acz�cych. �wi�ty Pieter te� powie tak: �Trzeba go pu�ci� do raju, bo inaczej b�dzie jucha[756] i w piekle �piewa�a, a to nie przystoi�. Patrzcie � �wita ju�.
I rzeczywi�cie czyni� si� dzie�. Po chwili wyjechali na szerok� polan�, na kt�rej by�o ju� wcale widno. Na jeziorku zajmuj�cym wi�ksz� cz�� polany jacy� ludzie �apali ryby, ale na widok zbrojnych m��w porzucili niew�d[757] i wypad�szy z wody, pochwycili co pr�dzej za os�ki[758], za dr�gi i stan�li w gro�nej postawie, gotowi do bitki.
� Wzi�li nas za zb�j�w � rzek� �miej�c si� Zych. � Hej, rybitwy[759]! a czyi�cie wy?
Tamci stali jeszcze czas jaki� w milczeniu, spogl�daj�c nieufnie, na koniec jednak starszy mi�dzy nimi, rozpoznawszy rycerzy, odrzek�:
� Ksi�dza opata z Tulczy.
� Naszego krewniaka � rzek� Ma�ko � kt�ry Bogdaniec w zastawie trzyma. To musz� by� jego bory, ale chyba niedawno je kupi�.
� Boga� kupi� � odpowiedzia� Zych. � Wojowa� on o nie z Wilkiem z Brzozowej i wida� wywojowa�. Mieli si� nawet rok temu potyka� konno na kopie i na d�ugie miecze o ca�� t� stron�[760], ale nie wiem, jako si� sko�czy�o, bom by� wyjecha�.
� No, my swojaki � rzek� Ma�ko � z nami si� nie b�dzie dar�, a mo�e jeszcze co z zastawu odpu�ci.
� Mo�e. Z nim byle po dobrej woli, to jeszcze ze swego do�o�y. Rycerski to opat, kt�remu nie nowina he�mem g�ow� nakry�. A przy tym pobo�ny i bardzo pi�knie odprawia nabo�e�stwo. Musicie przecie pami�ta� Jak ci huknie przy mszy, to a� jask�ki pod pu�apem z gniazd wylatuj�. No, i chwa�a Bo�a ro�nie.
� Co nie mam pami�ta�! Przecie o dziesi�� krok�w �wiece tchem w o�tarzu gasi�. Zaje�d�a��e on cho� raz do Bogda�ca?
� A jak�e. Zaje�d�a�. Pi�ciu nowych ch�op�w z �onami na karczunkach osadzi�. I u nas, w Zgorzelicach, te� bywa�, bo jako wiecie, on mi krzci�[761] Jagienk�, kt�r� zawsze bardzo nawidzi[762] i c�ruchn� j� zowie.
� Da�by B�g, �eby chcia� mi ch�op�w ostawi� � rzek� Ma�ko.
� O wa! co tam dla takiego bogacza pi�ciu ch�op�w! Wreszcie, jak Jagienka go poprosi, to ostawi.
Tu rozmowa umilk�a na chwil�, albowiem znad ciemnego boru i znad rumianej zorzy podnios�o si� jasne s�o�ce i roz�wieci�o okolic�. Powitali je rycerze zwyk�ym: �Niech b�dzie pochwalony!�, a nast�pnie, prze�egnawszy si�, pocz�li ranne pacierze.
Zych sko�czy� pierwszy i uderzywszy si� po kilkakro� w piersi, ozwa� si� do towarzysz�w:
� Teraz si� wam dobrze przypatrz�. Hej, zmienili�cie si� obaj� Wy, Ma�ku, musicie wpierw do zdrowia przyj�� Jagienka b�dzie mia�a o was staranie, bo to w waszym dworze baby nie u�wi�ci� Ano, zna�, �e wam szczebrzuch[763] tkwi mi�dzy �ebrami� I dobrze nie bardzo�
Tu zwr�ci� si� do Zbyszka:
� Poka��e si� i ty� Oj, mocny Bo�e! Pami�tam ci� male�kim, jako� przez ogon �rebakom na grzbiet �azi�, a teraz, wciorna�ci, co za rycerzyk!� Z g�by czyste pani�tko[764], ale ch�op pleczysty� Takiemu si� cho� i z nied�wiedziem bra�
� Co mu ta nied�wied�! � rzek� na to Ma�ko. � To� m�odszy by� ni� dzi�, gdy go �w Fryzyjczyk[765] nazwa� go�ow�sem, a on, �e to nie ca�kiem mu si� spodoba�o, zaraz mu gar�ci� w�sy wydar��
� Wiem � przerwa� Zych. � I potykali�cie si� potem, i wzi�li�cie ich poczet. Wszystko mi rozpowiada� pan z Taczewa:
Wyszed� Niemiec z wielgim[766]zyskiem,
Pogrzebli go z go�ym pyskiem,
Hoc! hoc!
I pocz�� spogl�da� na Zbyszka rozbawionymi oczyma, on za� patrzy� tak�e z wielk� ciekawo�ci� na jego d�ug� jak tyczka posta�, na chud� twarz z ogromnym nosem i na okr�g�e, pe�ne �miechu oczy.
� O! � rzek� � przy takim somsiedzie, byle B�g stryjkowi wr�ci� zdrowie � to i nie b�dzie smutku.
� Lepiej mie� weso�ego somsiada, bo z weso�ym nie mo�e by� zwady � odrzek� Zych. � A teraz pos�uchajcie, co wam po dobremu i po krze�cija�sku powiem. Doma dawno�cie nie byli i porz�dk�w nijakich w Bogda�cu nie zastaniecie. Nie m�wi�: w gospodarstwie � bo opat dobrze gospodarzy�� lasu szmat wykarczowa� i ch�op�w nowych osadzi�� Ale �e sam jeno czasem doje�d�a, wi�c w spi�arni b�d� pustki, ba, i w domu ledwie tam �awa jaka jest � albo i wi�zka grochowin[767] do spania � a choremu potrzeba wygody. Wi�c wiecie co? �jed�cie ze mn� do Zgorzelic. Zabawicie jaki miesi�czek albo dwa, to mi b�dzie po sercu[768], a bez ten czas Jagienka o Bogda�cu pomy�li. Tylko si� na ni� zdajcie i niech was g�owa o nic nie boli� Zbyszko b�dzie doje�d�a� gospodarki pilnowa�, a ksi�dza opata te� wam do Zgorzelic sprowadz�, to si� z nim zaraz porachujecie� O was, Ma�ku, b�dzie dziewka mia�a taki starunek[769] jak o ojcu � a w chorobie babski starunek od innego lepszy. No! Moi�cie wy! uczy�cie�e tak, jako was prosz�.
� Wiadoma rzecz, �e�cie dobry cz�owiek i zawsze�cie tacy byli � odrzek� z pewnym wzruszeniem Ma�ko � ale widzicie, mam-li umrze� przez t� juch� zadzior�, co mi pod ziobrem siedzi, to wol� na w�asnych �mieciach. Przy tym w domu, cho� ta cz�ek i chory, to o niejedno si� rozpyta, niejednego dopatrzy i niejedno z�adzi[770]. Je�li B�g ka�e i�� na tamten �wiat � no, to nie ma rady! Czy przy wi�kszym starunku, czy przy mniejszym � jednako si� nie wykr�cisz. Do niewyg�d my na wojnie przywykli. Mi�a i wi�cha grochowin temu, co przez kilka rok�w na go�ej ziemi sypia�. Ale za wasze serce to wam szczerze dzi�kuj�, i je�li nie ja si� wywdzi�cz�, to da B�g, Zbyszko si� wywdzi�czy.
Zych ze Zgorzelic, kt�ry s�yn�� istotnie z dobroci i uczynno�ci, pocz�� zn�w nalega� i prosi�, ale Ma�ko si� upar�: kiedy umiera�, to na w�asnym podw�rku! Cni�o[771] mu si� oto bez tego Bogda�ca ca�ymi latami, wi�c teraz, gdy granica ju� niedaleko, nie wyrzeknie si� go za nic, cho�by to mia� by� ostatni nocleg. B�g �askaw i tak, �e mu cho� pozwoli� tu si� przywlec.
Tu roztar� pi�ciami �zy, kt�re wezbra�y mu pod powiekami, obejrza� si� wko�o i rzek�:
� Je�li tu ju� bory Wilka z Brzozowej, to zaraz po po�udniu dojedziem.
� Nie Wilka z Brzozowej, jeno ninie [772]opatowe � zauwa�y� Zych.
U�miechn�� si� na to chory Ma�ko i po chwili odrzek�:
� Je�li opatowe, to mo�e kiedy� b�d� nasze.
� Ba! dopiero�cie m�wili o �mierci � zawo�a� weso�o Zych � a teraz chce wam si� opata przetrzyma�.
� Nie ja go przetrzymam, jeno Zbyszko.
Dalsz� rozmow� przerwa�y im odg�osy rog�w w boru, kt�re ozwa�y si� daleko przed nimi. Zych wstrzyma� zaraz konia i pocz�� s�ucha�.
� Kto� ci tu chyba poluje � rzek�. � Poczekajcie.
� Mo�e opat. To by dobrze by�o, �eby�my si� zaraz spotkali.
� Cichajcie no!
Tu zwr�ci� si� do orszaku:
� St�j!
Stan�li. Rogi ozwa�y si� bli�ej, a w chwil� p�niej rozleg�o si� szczekanie ps�w.
� St�j! � powt�rzy� Zych. � Ku nam id�.
Zbyszko za� zeskoczy� z konia i pocz�� wo�a�:
� Dawajcie kusz�! mo�e zwierz na nas wypadnie! wartko! wartko!
I porwawszy kusz� z r�k pacho�ka, wspar� j� o ziemi�, przycisn�� brzuchem, pochyli� si�, wypr�y� grzbiet jak �uk i chwyciwszy palcami obu r�k ci�ciw�, naci�gn�� j� w mgnieniu oka na �elazny zastawnik, za czym za�o�y� strza�� i skoczy� przed siebie w b�r.
� Napi��! bez korby ci napi��! � szepn�� Zych zdumiony przyk�adem tak nadzwyczajnej si�y.
� Ho, to morowy ch�op! � odszepn�� z dum� Ma�ko.
Tymczasem rogi i granie ps�w ozwa�o si� jeszcze bli�ej, a� nagle po prawej stronie boru rozleg� si� ci�ki tupot, trzask �amanych krz�w i ga��zi � na drog� wypad� z g�stwiny, jak piorun, stary brodaty �ubr z olbrzymi�, nisko pochylon� g�ow�, z krwawymi oczyma i wywalonym ozorem, zziajany, straszny. Trafiwszy na wyrw� przydro�n�, przesadzi�[773] j� jednym skokiem, upad� z rozp�du na przednie nogi, ale podni�s� si� i ju�, ju� mia� skry� si� w g�stwinie po drugiej stronie drogi, gdy nagle zawarcza�a z�owrogo ci�ciwa kuszy, rozleg� si� �wist grotu, po czym zwierz wspi�� si�, zakr�ci�, rykn�� okropnie i run�� jak gromem ra�ony na ziemi�.
Zbyszko wychyli� si� zza drzewa, napi�� zn�w kusz� i zbli�y� si� got�w do strza�u ku le��cemu bykowi, kt�rego zadnie[774] nogi kopa�y jeszcze ziemi�.
Lecz popatrzywszy chwil�, zawr�ci� spokojnie do orszaku i z daleka pocz�� wo�a�:
� Tak dosta�, a�e gnojem popu�ci�!
� A niech�e ci�! � ozwa� si� podje�d�aj�c Zych � od jednej strza�y!
� Ba, blisko by�o, a to przecie okrutny p�d. Obaczcie: nie tylko �ele�ce, ale i brzechwa[775] ca�kiem mu si� schowa�a pod �opatk�.
� My�liwcy musz� by� ju� blisko; pewnikiem ci go zabior�.
� Nie dam! � odpowiedzia� Zbyszko � na drodze zabit, a droga niczyja.
� A je�li to opat poluje?
� A, je�li opat, to niech go bierze.
Tymczasem z lasu wychyli�y si� naprz�d psy, kt�rych by�o kilkana�cie. Ujrzawszy zwierza, rzuci�y si� na niego ze strasznym harmidrem, zbi�y si� na nim w kup� i niebawem pocz�y si� mi�dzy sob� gry��.
� Zaraz b�d� i my�liwi � rzek� Zych. � Ot patrz! ju� s�, jeno dalej przed nami wypadli i nie widz� jeszcze zwierza. Hop! hop! bywajcie tu, bywajcie!� le�y! le�y!�
Lecz nagle umilk�, przys�oni� oczy r�k�, a po chwili ozwa� si�:
� Dla Boga! co�e to jest? Czym o�lep�, czy mi si� zdaje�
� Jeden na wronym[776] koniu na przedzie � rzek� Zbyszko.
Lecz Zych zawo�a� nagle:
� Mi�y Jezu! dy�[777] to chyba Jagienka!
I naraz pocz�� krzycze�:
� Jagna! Jagna!�
Po czym ruszy� naprz�d, ale nim zd��y� pu�ci� w cwa� podjezdka[778], Zbyszko ujrza� najdziwniejsze w �wiecie widowisko: Oto na chybkim srokaczu[779] sadzi�a ku nim, siedz�c po m�sku dziewczyna z kusz� w r�ku i z oszczepem na plecach. W rozpuszczone od p�du w�osy powszczepia�y jej si� chmielowe szyszki; twarz mia�a rumian� jak zorza, na piersiach rozche�stan� koszulin�, a na koszuli serdak we�n� do g�ry. Dopad�szy, osadzi�a na miejscu konia; przez chwil� na twarzy jej odbija�o si� niedowierzanie, zdumienie, rado�� � na koniec jednak nie mog�c �wiadectwom oczu i uszu zaprzeczy�, pocz�a krzycze� cienkim, nieco jeszcze dziecinnym g�osem:
� Tatulo! tatu� najmilejsi!
I w mgnieniu oka zsun�a si� z konia, a gdy Zych zeskoczy� tak�e dla powitania jej na ziemi�, rzuci�a mu si� na szyj�. Przez d�ugi czas Zbyszko s�ysza� tylko odg�os poca�unk�w i dwa wyrazy: �Tatulo! Jagula! Tatulo! Jagula!� � powtarzane w radosnym upojeniu.
Nadjecha�y oba poczty, nadjecha� na wozie Ma�ko, a oni jeszcze powtarzali: �Tatulo! Jagula!�, i jeszcze si� obejmowali za szyj�. A� gdy wreszcie mieli ju� do sytu powita� i okrzyk�w, pocz�a go Jagienka wypytywa�:
� To z wojny wracacie? Zdrowi�cie aby?
� Z wojny. Co nie mam by� zdr�w! A ty? A m�odsze ch�opaki? My�l�, �e zdrowe? � tak? Bo inaczej nie lata�aby� po lesie. Ale co�e ty tu robisz najlepszego, dziewczyno?
� Przecie widzicie: poluj� � odpowiedzia�a �miej�c si� Jagienka.
� W cudzych lasach?
� Opat da� mi pozwole�stwo[780]. Jeszcze przys�a� pacho�k�w do tego uczonych i psy.
Tu zwr�ci�a si� do swej czeladzi[781]:
� A odp�dzi� mi ta psy, bo sk�r� podr�!
Po czym do Zycha:
� Oj, te� rada jestem, rada, �e was widz�!� U nas wszystko dobrze.
� A jam to nierad? � odpar� Zych. � Daj�e jeszcze, dziewucho, pyska!
I pocz�li si� zn�w ca�owa�, a gdy sko�czyli, Jagna rzek�a:
� Do domu okrutny szmat drogi� take�my si� za on� besti� zagnali.
Chyba ze dwie mile�my gnali, �e ju� i konie ustawa�y. Ale t�gi �ubr � widzieli�cie?� ma on ze trzy moje strza�y w sobie, a od ostatniej musia� pa��.
� Pad� on od ostatniej, ale nie od twojej: ten to rycerzyk go ustrzeli�.
Jagienka odgarn�a d�oni� w�osy, kt�re si� jej nasun�y na oczy, i spojrza�a bystro, lubo[782] niezbyt �yczliwie na Zbyszka.
� Wiesz, kto to jest? � spyta� Zych.
� Nie wiem.
� Nie dziwota, �e� go nie pozna�a, bo wyr�s�. Ale mo�e starego Ma�ka z Bogda�ca poznasz?
� Dla Boga! to Ma�ko z Bogda�ca! � zawo�a�a Jagienka.
I zbli�ywszy si� do woza, poca�owa�a Ma�ka w r�k�.
� To�cie wy?
� A ja. Jenom na wozie, bo mnie Niemcy postrzelili.
� Jakie Niemcy? przecie to z Tatary by�a wojna? Wiem ci ja to, bom si� niema�o tatula naprosi�a, �eby mnie z sob� wzi��.
� By�a wojna z Tatary, ale my na niej nie byli, bo�my na Litwie przedtem wojowali i ja, i Zbyszko.
� A gdzie jest Zbyszko?
� To� nie pozna�a, �e to Zbyszko? � rzek� ze �miechem Ma�ko.
� To jest Zbyszko? � zawo�a�a dziewczyna spogl�daj�c zn�w na m�odego rycerza.
� A jak�e!
� Daj�e mu po znajomo�ci g�by � zawo�a� weso�o Zych.
Jagienka zwr�ci�a si� �ywo ku Zbyszkowi, lecz nagle cofn�a si� i zakrywszy r�k� oczy, rzek�a:
� Kiedy si� wstydam�
� My si� przecie od ma�o�ci znamy! � ozwa� si� Zbyszko.
� Aha! dobrze si� znamy. Pami�tam ci ja, pami�tam. Z o�m rok�w[783] temu przyjechali�cie do nas z Ma�kiem i nieboszczka matula przynie�li nam orzech�w z miodem. A wy, jak jeno starsi wyszli z izby, zaraz mnie pi�ci� w nos, a orzechy sami�cie zjedli!
� Nie uczyni�by on teraz tego! � rzek� Ma�ko. � U kniazia Witolda bywa�, w Krakowie na zamku bywa� i obyczaj dworski zna.
Lecz Jagience przysz�o co innego do g�owy, zwr�ciwszy si� bowiem do Zbyszka, spyta�a:
� To wy�cie �ubra zabili?
� Ja.
� Obejrzym, gdzie tkwi grot.
� Nie obaczycie, bo mu si� ca�kiem pochowa� pod �opatk�.
� Daj spok�j, nie prawuj si�[784] � rzek� Zych. � Widzielim wszyscy, jak go ustrzeli�, i widzielim jeszcze co� lepszego, bo kusz� w mig bez korby naci�gn��.
Jagienka spojrza�a po raz trzeci na Zbyszka, ale tym razem z podziwem:
� Naci�gn�li�cie kusz� bez korby? � spyta�a.
Zbyszko odczu� w jej g�osie jakby pewne niedowierzanie, wspar� wi�c o ziemi� kusz�, kt�r� by� poprzednio spu�ci�, naci�gn�� j� w mgnieniu oka, a� zaskrzypia�a �elazna obr�cz, po czym chc�c pokaza�, �e zna dworski obyczaj, przykl�kn�� na jedno kolano i poda� j� Jagience.
Dziewczyna za�, zamiast j� wzi�� z jego r�k, zaczerwieni�a si� nagle, sama nie wiedz�c dlaczego, i pocz�a zaci�ga� pod szyj� zgrzebn�[785] koszul�, kt�ra si� by�a od szybkiej jazdy po lesie otwar�a.
Drugiego dnia po przyje�dzie do Bogda�ca Ma�ko i Zbyszko pocz�li rozgl�da� si� po swojej starej siedzibie i wkr�tce dostrzegli, i� Zych ze Zgorzelic mia� s�uszno�� m�wi�c, �e z pocz�tku dokuczy im bieda niema�a. Z gospodarstwem sz�o jeszcze jako tako. By�o kilka �an�w[786] obrabianych przez ch�op�w dawnych albo �wie�o osadzonych przez opata[787]. Niegdy� bywa�o w Bogda�cu uprawnej ziemi daleko wi�cej, ale od czasu gdy w bitwie pod P�owcami[788] r�d Grad�w wygin�� prawie do szcz�tu[789] � zbrak�o r�k roboczych, a po napadzie �l�skich Niemc�w i po wojnie Grzymalit�w z Na��czami[790] �yzne niegdy� niwy[791] bogda�skie pozarasta�y po wi�kszej cz�ci lasem. Ma�ko nie m�g� sam da� rady. Pr�no chcia� przed kilkunastu laty przyci�gn�� wolnych kmieci�w[792] z Krze�ni i pu�ci� im ziemi� za odsepy[793] � ci bowiem woleli siedzie� na swoich w�asnych �lechach[794]� ni�li uprawia� cudzy zagon. Przywabi� jednak nieco ludzi bezdomnych; w r�nych wojnach wzi�� kilkunastu je�c�w, kt�rych po�eni�, osadzi� po chatach � i w ten spos�b wie� pocz�a si� d�wiga� na nowo. Ale trudno mu to sz�o, wi�c gdy zdarzy�a si� sposobno�� zastawu, zastawi� Ma�ko skwapliwie[795] ca�y Bogdaniec, mniemaj�c naprz�d, �e mo�nemu opatowi[796] �atwiej b�dzie zagospodarowa� ziemi�, a po wt�re, �e tymczasem jemu i Zbyszkowi wojna przysporzy ludzi i pieni�dzy. Jako� opat rz�dzi� spr�y�cie. Si�� robocz� Bogda�ca powi�kszy� o pi�� rodzin ch�opskich, stada byd�a i koni pomno�y�, a przy tym zbudowa� spichlerz, chru�cian� obor� i tak�� stajni�. Natomiast nie mieszkaj�c stale w Bogda�cu, o dom nie dba� � i Ma�ko, kt�ry marzy� czasami, �e wr�ciwszy, zastanie go otoczonym rowem i cz�stoko�em[797], zasta� wszystko tak, jak by� zostawi�, z t� chyba r�nic�, �e w�g�y[798] pokrzywi�y si� nieco, a �ciany wydawa�y si� ni�sze, bo osiad�y i zasun�y si� w ziemi�.
Dw�r sk�ada� si� z ogromnej sieni, dw�ch obszernych izb z komorami[799] i z kuchni. W izbach by�y okna z b�on, na �rodku za� ka�dej ognisko w ulepionej z gliny pod�odze, z kt�rego dym wychodzi� przez szpary w pu�apie. Pu�ap �w, czarny zupe�nie, bywa� za lepszych czas�w zarazem i w�dlarni�[800], na ko�kach bowiem powbijanych w belki wieszano w�wczas szynki wieprzowe, dzicze, nied�wiedzie i �osie, combry[801] jelenie i sarnie, grzbiety wo�owe i ca�e zwoje kie�bas. W Bogda�cu jednak haki by�y teraz puste, jak r�wnie� i p�ki biegn�ce wzd�u� �cian, na kt�rych po innych �dworach� ustawiano misy cynowe i gliniane. Tylko �ciany pod p�kami nie wydawa�y si� ju� zbyt nagie. Zbyszko bowiem kaza� ludziom porozwiesza� na nich pancerze, he�my, miecze kr�tkie i d�ugie, a dalej oszczepy, wid�y, kusze, kopie rycerskie, wreszcie tarcze i topory, i kropierze[802] na konie. Bro� czernia�a od takiego rozwieszania w dymie i trzeba by�o cz�sto j� czy�ci�, ale za to by�a wszystka pod r�k� i w dodatku czerw[803] nie toczy� drzewa w kopiach, kuszach i toporzyskach[804]. Szaty kosztowne kaza� troskliwy Ma�ko poprzenosi� do komory, w kt�rej sypia�.
W przednich izbach by�y te� w pobli�u b�oniastych okien sto�y zbite z sosnowych desek i takie� �awy, na kt�rych panowie zasiadali wraz z czeladzi�[805] do jad�a. Ludziom odwyk�ym przez d�ugie lata wojny od wyg�d nie trzeba by�o wiele, w Bogda�cu jednak brak�o chleba, m�ki i r�nych innych zapas�w, a zw�aszcza statk�w[806]. Ch�opi poznosili, co mogli, liczy� g��wnie Ma�ko na to, �e jako bywa w takich razach, przyjd� mu w pomoc s�siedzi � i rzeczywi�cie nie omyli� si�, przynajmniej co do Zycha ze Zgorzelic.
Drugiego dnia po przyje�dzie siedzia� w�a�nie stary na k�odzie przed domem, chc�c u�y� pi�knej jesiennej pogody, gdy na dziedziniec zajecha�a na tym samym wronym[807] koniu Jagienka. Czeladnik, kt�ry drzewo r�ba� ko�o p�ota, chcia� jej do zsiadania pom�c, lecz ona zeskoczywszy w jednej chwili na ziemi� zbli�y�a si� do Ma�ka, zdyszana nieco od pr�dkiej jazdy i zarumieniona jak jab�uszko.
� Niech b�dzie pochwalony! Przyjecha�am pok�oni� si� wam od tatula i zapyta� o zdrowie.
� Nie gorzej ni� by�o w drodze � odrzek� Ma�ko � cz�ek si� przynajmniej wyspa� na w�asnych �mieciach.
� Ale niewygod� musicie mie� wielk�, a choremu potrzeba starunku[808].
� Twarde my ch�opy. Ju�ci, z pocz�tku nie ma wyg�d, ale nie ma i g�odu. Kazalim[809] zar�n�� wo�u i dwie owce, mi�sa jest do��. Poznosi�y te� baby troch� m�ki i jaj, ale tego ma�o, a ju� najgorzej statk�w[810] nam brak.
� Bo ja kaza�am wy�adzi�[811] dwa wozy. Na jednym id� dwie po�ciele i statki, a na drugim spy�a[812] r�na. S� placki i m�ka, i s�onina, i suszone grzyby, jest beczu�eczka piwa, a druga miodu � i co tam by�o w domu, ze wszystkiego po trochu.
Ma�ko, kt�ry rad[813] by� zawsze z ka�dego przybytku w domu, wyci�gn�� r�k�, pog�adzi� Jagienk� po g�owie i rzek�:
� B�g zap�a� tobie i twojemu rodzicowi. Jak si� zagospodarujem, to oddamy.
� Bogdaj�e was! A czy to my Niemce, �eby�my mieli odbiera� to, co dajem!
� No, to jeszcze bardziej B�g wam zap�a�. Powiada� o tobie rodzic, jaka� gospodarna. To� ty ca�ymi Zgorzelicami bez[814] rok rz�dzi�a?
� Ano!� Jak wam b�dzie czego wi�cej potrzeba, to kogo przy�lijcie, jeno[815] takiego, co by wiedzia�, czego trzeba � bo to czasem g�upi jaki s�uga przyjedzie i nie wie, po co go przys�ali.
Tu Jagienka pocz�a si� nieco ogl�da�, a Ma�ko, spostrzeg�szy to, u�miechn�� si� i zapyta�:
� Za kim�e si� ogl�dasz?
� Nie ogl�dam si� za nikim!
� Przy�l� Zbyszka, niech za mnie tobie i Zychowi podzi�kuje. Uda� ci si�[816] Zbyszko? co?
� A, nie patrzy�am!
� To przypatrz�e mu si� teraz, bo ci w�a�nie nadchodzi.
Jako� Zbyszko nadchodzi� rzeczywi�cie od wodopoju i ujrzawszy Jagienk�, przy�pieszy� kroku. Ubrany by� w �osi kubrak[817] i okr�g�� pil�niow�[818] myck�[819], tak�, jakich u�ywano pod he�my, w�osy mia� bez p�tlika[820], obci�te r�wno nad brwiami, a po bokach sp�ywaj�ce w z�otych zwojach na ramiona � i zbli�a� si� szybko, ros�y, ho�y[821], do giermka z wielkiego domu zupe�nie podobny.
Jagienka odwr�ci�a si� ca�kiem do Ma�ka, aby przez to okaza�, �e tylko do niego przyjecha�a, lecz Zbyszko przywita� j� weso�o, a nast�pnie wzi�wszy jej r�k�, podni�s� j� do ust mimo oporu dziewczyny.
� Czemu mnie w r�k� ca�ujesz? � spyta�a � czy to ja ksi�dz?
� Nie bro�cie si�! To taki zwyczaj.
� A cho�by ci� i w drug� poca�owa� za to, co� przywioz�a � wtr�ci� Ma�ko � nie by�oby nadto.
� Co za� przywioz�a? � zapyta� Zbyszko, rozgl�daj�c si� po dziedzi�cu, nie widz�c nic wi�cej pr�cz wronego konia, kt�ry sta� przywi�zany do palika.
� Wozy jeszcze nie nadesz�y, ale przyjd� � odpowiedzia�a Jagienka.
Ma�ko pocz�� wymienia�, co przywioz�a, niczego nie opuszczaj�c, gdy za� wspomnia� o dw�ch po�cielach, Zbyszko rzek�:
� Ja tam rad i na �ubrowej sk�rze przylegam, ale dzi�kuj� wam, �e�cie i o mnie pomy�leli.
� To nie ja: tatulo� � odrzek�a czerwieni�c si� dziewczyna. � Je�li wolicie na sk�rze, to niewoli nie ma.
� Wol�, na czym wypadnie. Bywa�o, nieraz w polu, po bitwie, to si� sypia�o i z zabitym Krzy�akiem pod g�ow�.
� Albo�cie to zabili kiedy Krzy�aka? Pewno, �e nie!
Zbyszko, zamiast odpowiedzie�, pocz�� si� �mia�. Ma�ko za� zawo�a�:
� B�j�e si� Boga, dziewczyno, to ty jego nie znasz! Nic ci on innego nie czyni�, jeno[822] w Niemc�w bi�, a�e grzmia�o. Na kopie, na topory, do wszystkiego got�w, a jak Niemca z dala dopatrzy, to cho� go na powrozie trzymaj, tak si� do niego rwie. W Krakowie chcia� nawet w pos�a Lichtensteina bi�, za co ma�o mu g�owy nie uci�li. Taki to ch�op! I o Fryzach[823] dw�ch ci opowiem, po kt�rych wzi�li�my poczet i �up tak godny, �e za po�ow� tego mo�na by Bogdaniec wykupi�.
Tu Ma�ko j��[824] opowiada� o pojedynku z Fryzyjczykami, a nast�pnie o innych przygodach, jakie si� im przytrafia�y, i czynach, jakich dokonali. Potykali si� przecie zza mur�w i w otwartym polu z najwi�kszymi rycerzami, jacy w cudzoziemskich krajach �yj�. Bili w Niemc�w, bili we Francuz�w, bili w Angielczyk�w i w Burgund�w[825]. Bywali w zaciek�ych wirach bitew, �e z koni, z ludzi, ze zbroi, z Niemc�w i pi�r czyni� si� jakoby jeden k��b. A czego to oni przy tym nie widzieli! Widzieli krzy�ackie zamki z czerwonej ceg�y, litewskie grod�ce[826] drewniane i ko�cio�y, jakich ko�o Bogda�ca nie ma, i miasta, i srogie puszcze, w kt�rych nocami kwili�y powyp�dzane ze �wi�ty� litewskie bo�eczki, i r�ne, r�ne cuda; wsz�dzie za�, gdzie do bitki przysz�o, Zbyszko na przedzie, tak �e dziwowali mu si� najwi�ksi rycerze.
Jagienka, przysiad�szy na k�odzie obok Ma�ka, s�ucha�a z otwartymi ustami tego opowiadania kr�c�c g�ow�, jakby j� mia�a na �rubkach, to w stron� Ma�ka, to w stron� Zbyszka, i spogl�daj�c na m�odego rycerza z coraz wi�kszym podziwem. Wreszcie, gdy Ma�ko sko�czy�, westchn�a i rzek�a:
� Bogdaj[827] si� to ch�opakiem urodzi�!
Lecz Zbyszko, kt�ry przez czas opowiadania przygl�da� si� jej r�wnie� bacznie, my�la� w tej chwili widocznie o czym innym, gdy� niespodzianie rzek�:
� Ale te� z was kra�na[828] dziewka!
Jagienka za� odrzek�a, na wp� z niech�ci�, a na wp� ze smutkiem:
� Widzieli�cie wy kra�niejsze ode mnie.
Zbyszko jednak m�g� bez k�amstwa odpowiedzie� jej, �e wiele takich nie widzia�, gdy� od Jagienki bi� po prostu blask zdrowia, m�odo�ci i si�y. Stary opat nie pr�no mawia� o niej, �e wygl�da jak na wp� kalina[829], wp� sosenka. Wszystko w niej by�o pi�kne: i wysmuk�a postawa, i szerokie ramiona, i piersi jak ze ska�y wykute, i czerwone usta, i modre oczki bystro patrz�ce. By�a te� przybrana staranniej ni� poprzednio w lesie na �owach. Na szyi mia�a kra�ne[830] paciorki, ko�uszek otwarty na przodzie, kryty zielonym suknem, sp�dnic� z samodzia�u[831] w pr��ki i nowe buty. Nawet stary Ma�ko zauwa�y� ten pi�kny str�j i popatrzywszy na ni� przez chwil�, zapyta�:
� A czemu� to si� tak przybra�a, jako na odpust?
Lecz ona, zamiast odpowiedzie�, pocz�a wo�a�:
� Id� wozy, id�!�
Jako�, gdy wozy zajecha�y, skoczy�a ku nim, a za ni� poszed� Zbyszko. Wy�adowanie trwa�o a� do zachodu s�o�ca, ku wielkiemu zadowoleniu Ma�ka, kt�ry ka�d� rzecz z osobna ogl�da� i za ka�d� wys�awia� Jagienk�. Mrok te� ju� zapada� zupe�ny, gdy dziewczyna pocz�a si� zabiera� do domu. Przy wsiadaniu na ko� Zbyszko chwyci� j� nagle wp� i nim zd��y�a s�owo wym�wi�, podni�s� j� w g�r� i posadzi� na kulbak�[832]. W�wczas zarumieni�a si� jak zorza i zwr�ciwszy ku niemu twarz, rzek�a przyt�umionym nieco g�osem;
� Mocarny z was pacho�ek�
On za�, nie dojrzawszy jej rumie�c�w i zmieszania z powodu ciemno�ci, roze�mia� si� i zapyta�:
� A nie boicie si� zwierza?� ju� zaraz noc!
� Jest na wozie oszczep� podajcie mi go.
Zbyszko poszed� do wozu, wyj�� oszczep i wr�czy� go Jagience:
� B�d�cie zdrowi!
� B�d�cie zdrowi!
� B�g wam zap�a�! Przyjad� jutro alibo pojutrze do Zgorzelic pok�oni� si� Zychowi i wam za somsiedzk�[833] uczynno��.
� Przyje�d�ajcie! Radzi b�dziem! Wi�ta!
I ruszywszy koniem, znik�a po chwili w przydro�nych krzach[834].
Zbyszko wr�ci� do stryja.
� Czas wam do izby wraca�.
Lecz Ma�ko odrzek�, nie ruszaj�c si� z k�ody:
� Hej! co za dziewczyna! A�e podw�rze od niej poja�nia�o!
� Bo pewnie!
Nasta�a chwila milczenia. Ma�ko zdawa� si� o czym� rozmy�la�, patrz�c w ukazuj�ce si� gwiazdy, po czym zn�w rzek� jakby sam do siebie:
� I przyszczypne[835] to, i gospodarne, cho� nie ma wi�cej nad pi�tna�cie rok�w[836]�
� Ano! � rzek� Zbyszko � stary Zych mi�uje j� te� jak oko w g�owie.
� I m�wi�, �e Moczydo�y za ni� p�jd�, a tam jest w ��gach[837] stadko �wierzop[838] ze �rebi�ty.
� W borach moczyd�owskich pono� okrutne bagna?�
� Ale �eremia[839] bobrowe w nich s�.
I zn�w nasta�o milczenie. Ma�ko spogl�da� czas jaki� z ukosa na Zbyszka, a wreszcie spyta�:
� C�e� si� tak zapami�ta�[840]? O czym rozmy�lasz?
� Bo� widzicie� po Jagience tak mi si� Danu�ka przypomnia�a, a�e mnie co� w sercu zabola�o.
� Chod�my do izby � rzek� na to stary. � P�no ju�.
I wstawszy z trudem, wspar� si� na Zbyszku, kt�ry odprowadzi� go do komory.
Zbyszko pojecha� jednak zaraz nazajutrz do Zgorzelic, albowiem Ma�ko bardzo o to przynagla�. Wym�g� r�wnie� na bratanku, by wzi�� z sob� dla okaza�o�ci dw�ch pacho�k�w i przybra� si� jak najpi�kniej, aby w ten spos�b cze�� Zychowi wyrz�dzi� i nale�yt� wdzi�czno�� mu okaza�. Zbyszko ust�pi� i pojecha� wystrojony jak na wesele w t� sam� zdobyczn� jak�[841] z bia�ego at�asu[842], obszyt� z�ot� fr�dzl� i zahaftowan� w z�ote gryfy. Zych przyj�� go z otwartymi ramionami, rado�ci� i ze �piewaniem, Jagienka za�, wszed�szy na pr�g izby, stan�a jak wryta i omal nie upu�ci�a �agiewki[843] z winem na widok m�odziana, my�la�a bowiem, �e kr�lewicz jaki przyjecha�. Straci�a te� od razu �mia�o�� i siedzia�a w milczeniu, przecieraj�c tylko kiedy niekiedy oczy, jak gdyby si� chcia�a ze snu obudzi�. Zbyszko, kt�remu brak�o do�wiadczenia, my�la�, �e z niewiadomych mu przyczyn nierada go widzi, rozmawia� wi�c tylko z Zychem, s�awi�c jego s�siedzk� hojno�� i podziwiaj�c dw�r zgorzelicki, kt�ry rzeczywi�cie w niczym nie by� do bogdanieckiego podobny.
Wsz�dzie zna� tu by�o dostatek i zasobno��. W izbach by�y okna z szybami z rogu, zestruganego cienko i tak wyg�adzonego, �e by� prawie jak szk�o prze�roczysty. Nie by�o ognisk na �rodku izb, tylko wielkie kominy z okapami po rogach. Pod�oga by�a z modrzewiowych desek czysto umytych, na �cianach zbroje i mn�stwo mis b�yszcz�cych jak s�o�ca oraz pi�knie wyci�tych �y�nik�w[844], z szeregami �y�ek, z kt�rych dwie by�y ze srebra. Gdzieniegdzie wisia�y te� makatki, z�upione w wojnach lub nabyte od w�drownych kupc�w. Pod sto�ami le�a�y olbrzymie p�owe[845] sk�ry turze[846], a tako� �ubrze i dzicze. Zych z ch�ci� pokazywa� swoje bogactwa, m�wi�c co chwila, �e to Jagienkowe gospodarowanie. Zaprowadzi� tak�e Zbyszka do alkierza[847], pachn�cego ca�kiem �ywic� i mi�t�, w kt�rym u pu�apu wisia�y cale p�ki sk�r wilczych, lisich, kunich i bobrowych. Pokaza� mu sernik[848], sk�ady wosku i miodu, beczki z m�k�, sk�ady suchar�w, konopi i suszonych grzyb�w. Wzi�� go nast�pnie do spichrz�w, ob�r, stajen i chlew�w, do szop, w kt�rych by�y wozy, sprz�ty my�liwskie, sieci, i tak ol�ni� oczy jego dostatkiem, �e Zbyszko, wr�ciwszy na wieczerz�, nie m�g� utrzyma� w sobie podziwu.
� �y� nie umiera� w waszych Zgorzelicach! � rzek�.
� W Moczydo�ach bez ma�a[849] takie same porz�dki � odrzek� Zych. � Pami�tasz Moczydo�y? To przecie ku Bogda�cowi. � Drzewiej[850] wadzili si� nawet nasi ojce o granice i zapowiedzi sobie posy�ali na bitki, ale ja ta nie b�d� si� wadzi�.
Tu tr�ci� si� ze Zbyszkiem kubkiem miodu i zapyta�:
� A mo�e by� chcia� sobie co� za�piewa�?
� Nie � rzek� Zbyszko � ciekawie was s�ucham.
� Zgorzelice, widzisz, wezm� nied�wiadki. Byle si� jeno[851] kiedy� o nie nie podarli!�
� Jakie nied�wiadki?
� Ano, ch�opaki, Jagienkowi bracia.
� Hej! nie b�d� potrzebowali �apy przez zim� ssa�.
� A nie. Ale i Jagience w Moczydo�ach sperki[852] w g�bie nie zabraknie�
� Pewnikiem[853]!
� A czemu nie jesz i nie pijesz? Jagienka, nalej i jemu, i mnie.
� Jem i pij�, jako mog�.
� Jak nie b�dziesz m�g�, to si� odpasz� Pi�kny pas! Wy te� na Litwie musieli�cie wzi�� �up godny?
Nie narzekamy � odrzek� Zbyszko, korzystaj�c ze sposobno�ci, aby okaza�, �e i dziedzice Bogda�ca nie byle w�odyczkowie[854]. � Cz�� �up�w przedali�my w Krakowie i wzi�li�my czterdzie�ci grzywien[855] srebra�
� B�j si� Boga! To� za to mo�na kupi� wie�.
� Bo by�a jedna zbroja mediola�ska, kt�r� stryjko spodziewaj�cy si� �mierci sprzeda�, a to wiecie�
� Wiem! No! to warto na Litw� i��. Ja swego czasu chcia�em, alem si� boja�[856].
� Czego? Krzy�ak�w?
� E, kto by si� ta ich ba�. P�ki ci� nie zabij�, to czeg� si� ba�, a jak ci� zabij�, to ju� i nie czas na strach. Boja�em si� onych poga�skich bo�k�w, czyli diab��w. Po lasach to podobno tego jak mrowia.
� A gdzie� maj� siedzie�, kiedy im bo�nice[857] popalili?� Dawniej mieli dostatek, a teraz jeno grzybami i mr�wkami �yj�.
� Widzia�e� te� ich?
� Ja sam nie widzia�em, ale s�ysza�em, �e ludzie widzieli� Wysunie ta poniekt�ry kosmat� �apin� i zza drzewa potrz�sa ni�, �eby mu co da�
� Powiadali to samo Ma�ko � ozwa�a si� Jagienka.
� A jak�e! prawi�[858] ci i mnie o tym w drodze � doda� Zych. � No, nie dziwota! Przecie i u nas, cho� kraj dawno krze�cija�ski, czasem si� co� po bajorach �mieje, a i w domu, cho� ksi�a o to krzycz�, lepiej zawsze skrzatom misk� z jad�em na noc ostawi�, bo inaczej tak ci skrobi� w �ciany, �e i oka nie zmru�ysz� Jagienka!� postaw, c�ruchno, pod progiem misk�!
Jagienka wzi�a glinian� misk� pe�n� klusk�w[859] z serem i postawi�a j� pod progiem. Zych za� rzek�:
� Ksi�a krzycz�, pomstuj�! Panu Jezusowi przecie przez troch� klusk�w chwa�y nie ub�dzie, a skrzat byle by� syt i �yczliwy, to i od ognia, i od z�odzieja ustrze�e.
Po czym zwr�ci� si� do Zbyszka:
� Ale mo�e by� si� odpasa� i troch� sobie za�piewa�?
� Za�piewajcie wy, bo ju� widz�, �e z dawna macie ochot�, ale mo�e panna Jagienka za�piewa?
� B�dziem po kolei �piewali � zawo�a� uradowany Zych. � Jest te� w domu pacho�ek, kt�ry nam do wt�ru na drewnianej fujarce zapiska. Wo�a� pacho�ka!
Zawo�ano pacho�ka, kt�ry siad� na zydlu[860] i w�o�ywszy �piszczk� w usta, a nast�pnie rozstawiwszy na niej palce, j�� spogl�da� po obecnych, czekaj�c, komu ma zawt�rowa�.
Oni za� pocz�li si� sprzecza�, nikt bowiem nie chcia� by� pierwszy. Kaza� wreszcie Zych da� przyk�ad Jagience, wi�c Jagienka, chocia� bardzo jej by�o wstyd Zbyszka, wsta�a z �awy, w�o�y�a r�ce pod fartuch i pocz�a:
Gdybym ci ja mia�a
Skrzyd�eczka jak g�ska,
Polecia�abym ja
Za Ja�kiem do �l�ska!�[861]
Zbyszko otworzy� naprz�d szeroko oczy, po czym zerwa� si� na r�wne nogi i zawo�a� wielkim g�osem:
� A wy sk�d to umiecie �piewa�?
Jagienka spojrza�a na niego ze zdumieniem.
� Przecie to wszyscy �piewaj�� Co wam?
Zych za�, kt�ry s�dzi�, �e Zbyszko podpi�, zwr�ci� ku niemu rozradowan� twarz i rzek�:
� Odpasz si�! Zaraz ci ul�y!
Lecz Zbyszko sta� przez chwil� z mieni�c� si� twarz�, po czym opanowawszy wzruszenie, ozwa� si� do Jagienki:
� Przepraszam was. Cosik mi si� niespodzianie przypomnia�o. �piewajcie dalej.
� A mo�e wam smutno s�ucha�?
� Ej, gdzie tam! � odrzek� drgaj�cym g�osem. � S�ucha�bym tego przez ca�� noc.
To rzek�szy, siad� i zakrywszy d�oni� brwi, umilk�, nie chc�c �adnego s�owa uroni�.
Jagienka za�piewa�a drug� zwrotk�, lecz sko�czywszy j�, spostrzeg�a wielk� �z� staczaj�c� si� po palcach Zbyszkowej d�oni.
W�wczas przysun�a si� �ywo ku niemu i siad�szy obok, pocz�a go tr�ca� �okciem:
� No? Co wam? Nie chc�, by�cie p�akali. M�wcie, co wam jest?
� Nic, nic! � odrzek� z westchnieniem Zbyszko. � Si�a[862] by gada� Co by�o, to przesz�o. Ju� mi weselej.
� A mo�e by�cie si� wina s�odkiego napili?
� Po�ciwa[863] dziewka! � zawo�a� Zych. � Czemu to m�wicie sobie: wy? M�w mu: Zbyszku, a ty jej: Jagienko. Znacie si� przecie od ma�o�ci�
Po czym zwr�ci� si� do c�rki:
� �e ci� tam ongi[864] spra�, to nic!� Ninie[865] tego nie uczyni.
� Nie uczyni�! � rzek� weso�o Zbyszko. � Niech�e mnie ona za to teraz spierze, je�li jej wola.
Na to Jagienka, chc�c go do reszty rozweseli�, z�o�y�a d�o� w pi�stk� i �miej�c si�, pocz�a udawa�, �e bije Zbyszka.
� A masz ci za m�j rozbity nos! a masz! a masz!
� Wina! � zawo�a� rozochocony dziedzic Zgorzelic.
Jagienka skoczy�a do komory i po chwili wynios�a kamionk�[866] z winem, dwa kubki pi�kne, wygniatane w srebrne kwiaty, roboty wroc�awskich z�otnik�w, i par� gom�ek[867] z daleka pachn�cych.
Zycha, maj�cego ju� w g�owie, rozczuli� ten widok zupe�nie, wi�c przygarn�� do siebie kamionk�, przycisn�� j� do �ona i s�dz�c widocznie, �e to Jagienka, pocz�� m�wi�:
� Oj, c�ruchno ty moja! oj, niebogo sieroto! Co ja, biedny chudzina, w Zgorzelicach poczn�, jak mi ci� zabior� � co ja poczn�!�
� A trza j� b�dzie niezad�ugo da�! � zawo�a� Zbyszko.
Zych za� w mgnieniu oka z rozczulenia przeszed� do �miechu:
� Chy! chy! A dziewce pi�tna�cie rok�w[868] i ju� j� do ch�op�w ci�gnie!� ju� jak kt�rego cho� z daleka uwidzi[869], to a�e kolanem o kolano trze!�
� Tatusiu, bo sobie p�jd� � rzek�a Jagienka.
� Nie chod�! dobrze z tob��
Po czym j�� mruga� tajemniczo na Zbyszka.
� Zaje�d�a ich tu dw�ch: jeden m�ody Wilk, syn starego Wilka z Brzozowej, a drugi Cztan[870] z Rogowa. �eby ci� tu zastali, zaraz by wzi�li na ci� zgrzyta�, jako i na si� wzajem zgrzytaj�.
� O wa! � rzek� Zbyszko.
Po czym zwr�ci� si� do Jagienki i m�wi�c jej: ty, wedle polecenia Zycha, zapyta�:
� A ty kt�rego wolisz?
� �adnego.
� Wilk, sierdzisty[871] pacho�ek!�zauwa�y� Zych.
� Niech w inn� stron� wyje!
� A Cztan?
Jagienka pocz�a si� �mia�.
� Cztan � m�wi�a zwracaj�c si� do Zbyszka � takie ci ma kud�y na g�bie jak cap, �e mu oczu nie wida� � i sad�a tyle na nim co na nied�wiedziu.
A Zbyszko uderzy� si� w g�ow�, jakby co� sobie nagle przypominaj�c, i rzek�:
� Ale!� kiedy�cie tacy dobrzy, to was jeszcze o jedn� rzecz poprosz�: nie ma te� u was w domu nied�wiedziego sad�a, bo stryjkowi na lek potrzebne, a w Bogda�cu nie mog�em dopyta�?
� By�o � rzek�a Jagienka � ale ch�opaki na dw�r wynie�li do smarowania �uk�w � i psi do szcz�tu zjedli� Bodaj�e to!
� Nic nie osta�o?
� Do czysta wylizane!
� Ha! to nie ma innej rady, jeno trza b�dzie w boru poszuka�.
� Uczy�cie ob�aw�, bo nied�wiedzi nie brak, a je�li my�liwskiego sprz�tu chcecie, to damy.
� Gdzie mi tam czeka�! P�jd� na noc pod barcie[872].
� We�cie z pi�ciu narocznik�w[873]. S� mi�dzy nimi ch�opy sprawne.
� Nie b�d� kup� chodzi�, bo jeszcze mi zwierza sp�osz�.
� To jak�e? Z kusz� p�jdziecie?
� A co bym z kusz� w boru po ciemku zrobi�? Miesi�c[874] teraz przecie nie �wieci. Wezm� wid�y z zadziorami, top�r dobry i p�jd� jutro sam.
Jagienka umilk�a na chwil�, po czym w twarzy jej odbi� si� niepok�j.
� Poszed� od nas �o�skiego roku[875] � rzek�a � my�liwiec Bezduch i nied�wied� go rozdar�. Zawsze to jest nieprzezpieczna[876] rzecz, bo on, jak samego cz�owieka w nocy uwidzi, a tym bardziej przy barciach, to zaraz na zadnie[877] �apy staje.
� �eby ucieka�, to by si� go nie dosta�o � odrzek� Zbyszko.
Tymczasem Zych, kt�ry si� by� zdrzemn��, zbudzi� si� nagle i pocz�� �piewa�:
A ty, Kuba, od roboty,
A ja, Maciek, od ochoty!
Id��e rano z soch�[878]w pole!
A ja z Kasi� w �ytko wol�.
Hoc! hoc!
Po czym do Zbyszka:
� Wiesz? jest ich dw�ch: Wilk z Brzozowej i Cztan z Rogowa� a ty�
Lecz Jagienka boj�c si�, �eby Zych nie powiedzia� czego� nadto, zbli�y�a si� szybko do Zbyszka i j�a wypytywa�:
� I kiedy p�jdziesz? jutro?
� Jutro, po zachodzie s�o�ca.
� A do kt�rych barci?
� Do naszych, do bogda�skich, niedaleko od waszych kopc�w[879], wedle Radzikowego b�ota. Powiadali mi, �e tam o misia �atwo.
Zbyszko wybra� si�, jak zapowiedzia�, gdy� Ma�ko czu� si� coraz gorzej. Z pocz�tku podtrzymywa�a go rado�� i pierwsze domowe zaj�cia, lecz trzeciego dnia wr�ci�a mu gor�czka i b�l w boku ozwa� mu si�[880] z tak� si��, i� musia� si� po�o�y�. Zbyszko poszed� naprz�d w dzie�, obejrza� barci[881], zobaczy�, �e jest blisko ogromny �lad na b�ocie � i rozm�wi� si� z bartnikiem Wawrkiem, kt�ry nocami sypia� w pobli�u w sza�asie, razem z par� srogich podhalskich[882] kundli, ale w�a�nie mia� si� ju� wynie�� do wsi z powodu ch�od�w jesiennych.
Obaj rozrzucili sza�as, zabrali psy, tu i �wdzie rozsmarowali troch� miodu po pniach, by zapach zn�ci� zwierza, za czym Zbyszko wr�ci� do domu i pocz�� si� gotowa� na wypraw�. Ubra� si� dla ciep�a w kubrak �osi[883], bez r�kaw�w; na ciemi� nawdzia�[884] �elazny czepiec z drutu, aby nied�wied� nie m�g� mu obedrze� sk�ry z g�owy, wreszcie wzi�� wid�y dobrze okute, dwuz�bne, z zadziorami, i top�r stalowy, szeroki, na d�bowym toporzysku[885] nie tak kr�tkim, jakich za�ywaj�[886] cie�le. O wieczornym udoju[887] by� ju� u celu i wybrawszy sobie dogodne miejsce prze�egna� si�, zasiad� i czeka�.
Czerwone promienie zachodz�cego s�o�ca �wieci�y mi�dzy ga��ziami chojar�w[888]. Po wierzcho�kach sosen t�uk�y si� wrony, kracz�c i �opoc�c skrzyd�ami; gdzieniegdzie kica�y ku wodzie zaj�ce, czyni�c szelest po ��ciej�cych jagodziskach[889] i po opad�ych li�ciach; czasem �mign�a po buczku chybka[890] kuna. W g�szczach odzywa� si� jeszcze �wiegot ptak�w, kt�ry stopniowo ustawa�.
O samym zachodzie nie by�o w boru spokoju. Przesz�o niebawem opodal Zbyszka stadko dzik�w z wielkim ha�asem i fukaniem, a potem k�usowa�y �osie d�ugim rz�dem trzymaj�c jeden drugiemu �eb na ogonie. Suche ga��zie trzeszcza�y im pod racicami i las a� dudni�, one atoli[891] po�yskuj�c czerwono w s�o�cu, d��y�y do b�ota, gdzie im by�o noc� bezpiecznie i b�ogo. Nareszcie zorze rozpali�y si� na niebie, od kt�rych wierzcho�ki sosen zdawa�y si� p�on�� jak w ogniu, i zwolna j�o[892]si� wszystko uspokaja�. B�r szed� spa�. Mrok wstawa� od ziemi i podnosi� si� w g�r� ku �wietlistym zorzom, kt�re te� w ko�cu pocz�y omdlewa�, zas�pia� si�, czernie� i gasn��.
�Teraz p�ki si� wilki nie odezw�, to b�dzie cicho� � pomy�la� Zbyszko. �a�owa� jednak, �e nie wzi�� kuszy, m�g�by by� bowiem z �atwo�ci� po�o�y� dzika lub �osia. Tymczasem od strony b�ota dochodzi�y jeszcze czas jaki� przyt�umione odg�osy, podobne do ci�kiego st�kania i po�wistywania. Zbyszko spogl�da� ku temu b�otu z pewn� nieufno�ci�, albowiem ch�op Radzik, kt�ry mieszka� tu niegdy� w ziemnej chacie, znik� razem z rodzin�, jakby si� pod ziemi� zapad�. Jedni m�wili, �e porwali ich zb�je, byli wszelako ludzie, kt�rzy widzieli p�niej wedle[893] chaty jakie� dziwne �lady ni to ludzkie, ni zwierz�ce � i kt�rzy bardzo kr�cili nad tym g�owami, a nawet namy�lali si�, czyby nie sprowadzi� ksi�dza z Krze�ni, aby t� cha�up� po�wi�ci�. Nie przysz�o wprawdzie do tego, bo nie znalaz� si� nikt, kt�ry by chcia� tu zamieszka�, i chat�, a raczej glin� na chru�cianych �cianach, rozp�uka�y z czasem d�d�e[894] � miejsce jednak�e nie u�ywa�o[895] odt�d dobrej s�awy. Nie uwa�a� wprawdzie na to Wawrek, bartnik, kt�ry tu nocowa� latem w sza�asie, ale i o tym Wawrku r�nie m�wiono. Zbyszko, maj�c wid�y i top�r, nie obawia� si� dzikich zwierz�t � my�la� natomiast z pewnym niepokojem o si�ach nieczystych i rad te� by�, gdy owe gwary wreszcie umilk�y.
Ostatnie odblaski znik�y i uczyni�a si� noc zupe�na. Wiatr usta�, nie by�o nawet zwyk�ego szumu w wierzcho�kach sosen. Kiedy niekiedy spada�a tu i �wdzie szyszka, wydaj�c na tle og�lnego milczenia odg�os mocny i dono�ny, ale zreszt� by�o tak cicho, �e Zbyszko s�ysza� w�asny oddech.
W ten spos�b przesiedzia� d�ugi czas rozmy�laj�c naprz�d o nied�wiedziu, kt�ry m�g� nadej��, a nast�pnie o Danusi, kt�ra z dworem mazowieckim jecha�a w dalekie strony. Przypomnia� sobie, jak j� chwyci� na r�ce w chwili rozstania si� z ksi�n� i jak jej �zy sp�ywa�y mu po policzku, przypomnia� sobie jej jasn� twarz, jej przetow�os�[896] g��wk�, jej chabrowe wianuszki i jej �piewanie, jej czerwone trzewiczki z d�ugimi nosami, kt�re ca�owa� na odjezdnym � wreszcie wszystko, co zasz�o od chwili, jak si� poznali; i ogarn�� go taki �al, �e jej blisko nie ma, i taka po niej t�sknota, �e ca�kiem w niej zaton��, straci� pami��, �e jest w lesie, �e czatuje na zwierza, a natomiast pocz�� sobie m�wi� w duszy:
�P�jd� ja k'tobie[897], bo mi nie �y� bez ciebie�.
I czu�, �e tak jest � i �e musi jecha� na Mazowsze, bo inaczej skapieje[898] w Bogda�cu. Przyszed� mu na my�l Jurand i jego dziwny op�r, wi�c pomy�la�, �e tym bardziej trzeba mu jecha�, aby si� dowiedzie�, co to za tajemnica, co za przeszkody i czyby jakowy� pozew do walki na �mier� nie zdo�a� ich usun��. Wreszcie wyda�o mu si�, �e Danusia wyci�ga do niego r�ce i wo�a: �Bywaj[899], Zbyszku, bywaj!� Jak�e mu do niej nie i��!
I nie spa� � a widzia� j� tak wyra�nie, jakby w zjawieniu[900] albo we �nie. Jedzie teraz oto Danu�ka obok ksi�ny, brz�ka jej na lute�ce[901] i po�piewuje, a my�li o nim. My�li, �e go ujrzy niezad�ugo, a mo�e si� i obziera[902], czy on za nimi w skok[903] nie p�dzi � a on tymczasem w boru ciemnym.
Tu ockn�� si� Zbyszko � i ockn�� si� nie tylko dlatego, �e sobie przypomnia� b�r ciemny, ale i dla tej przyczyny, �e z dala za nim ozwa� si� jaki� szelest.
W�wczas �cisn�� mocniej wid�y w gar�ciach, nadstawi� uszu i pocz�� s�ucha�.
Szelest zbli�a� si� i po niejakim czasie sta� si� ca�kiem wyra�ny. Chrupa�y pod czyj�� ostro�n� stop� suche ga��zki, szura�y opad�e li�cie i jagodziska� Co� sz�o.
Chwilami szelest ustawa�, jak gdyby zwierz zatrzymywa� si� przy drzewach, i w�wczas robi�a si� taka cisza, �e Zbyszkowi poczyna�o a� w uszach dzwoni� � po czym zn�w odzywa�y si� kroki wolne i przezorne. W og�le by�o w tym zbli�aniu si� co� tak ostro�nego, �e Zbyszka ogarn�o zdziwienie.
� Musi si� �Stary[904]� ps�w ba�, kt�re tu by�y przy sza�asie � rzek� sobie � ale mo�e to i wilk, kt�ry mnie zwietrzy�.
Tymczasem kroki ucich�y. Zbyszko jednak s�ysza� wyra�nie, �e co� zatrzyma�o si� mo�e o dwadzie�cia albo o trzydzie�ci krok�w za nim i jakby przysiad�o. Obejrza� si� raz i drugi � ale lubo[905] pnie rysowa�y si� w zmroku do�� wyra�nie, nie m�g� nic dojrze�. Nie by�o innej rady, tylko czeka�.
I czeka� tak d�ugo, �e a� zdziwienie ogarn�o go po raz wt�ry.
� Nied�wied� nie przyszed�by tu przecie spa� pod barci�, a wilk by�by mnie ju� zawietrzy� i te� by nie czeka� do rana.
I nagle mrowie przesz�o go od st�p do g�owy.
A nu� to co �paskudnego� wylaz�o z b�ota i zachodzi mu z ty�u? Nu� niespodzianie chwyc� go jakie o�lizg�e ramiona topielca albo zajrz� mu w twarz zielone oczy upiora, nu� si� co� roze�mieje okropnie tu� za nim albo zza sosny wylezie sina g�owa na paj�czych nogach?
I uczu�, �e pod �elaznym czepcem w�osy poczynaj� mu si� je�y�.
Lecz po chwili szelest odezwa� si� przed nim � i tym razem wyra�niejszy jeszcze ni� poprzednio. Zbyszko odetchn��. Przypuszcza� wprawdzie, �e to samo �dziwo� obesz�o go, a teraz zbli�a si� z przodu. Ale to wola�. Chwyci� wygodnie wid�y, podni�s� si� cicho i czeka�.
Wtem nad g�ow� us�ysza� szum sosen, na twarzy uczu� silny powiew, ci�gn�cy od strony b�ota, a jednocze�nie do jego nozdrzy dolecia� sw�d nied�wiedzi.
Nie by�o teraz najmniejszej w�tpliwo�ci: szed� mi�!
Zbyszko jednej chwili przesta� si� ba� i pochyliwszy g�ow�, wyt�y� wzrok i s�ucha�. Kroki zbli�a�y si� ci�kie, wyra�ne, sw�d czyni� si� ostrzejszy; wkr�tce da�o si� s�ysze� sapanie i pomruk.
�Byle nie sz�o dw�ch!� � pomy�la� Zbyszko.
Ale w tej chwili zobaczy� przed sob� wielki i ciemny kszta�t zwierz�cia, kt�re id�c z wiatrem, do ostatniej chwili nie mog�o go zwietrzy�[906], tym bardziej �e zajmowa� je zapach rozsmarowanego po pniach miodu.
� Bywaj, dziadku! � zawo�a� Zbyszko wysuwaj�c si� spod sosny.
Nied�wied� rykn�� kr�tko, jakby przera�ony niespodzianym zjawiskiem, lecz by� ju� zbyt blisko, aby m�g� ratowa� si� ucieczk�, wi�c w jednej chwili podni�s� si� na zadnie �apy, rozwar�szy przednie jak do u�cisku. Tego w�a�nie czeka� Zbyszko; zebra� si� w sobie, skoczy� jak b�yskawica i ca�� si�� pot�nych ramion oraz w�asnego ci�aru wbi� wid�y w piersi zwierza.
Ca�y b�r zatrz�s� si� teraz od przera�liwego ryku. Nied�wied� chwyci� �apami wid�y, pragn�c je wyrwa�, ale zadziory przy ostrzach wstrzyma�y, wi�c poczuwszy b�l, zagrzmia� jeszcze straszliwiej. Chc�c dosi�gn�� Zbyszka, wspar� si� na wid�ach i wbi� je w siebie mocniej. Zbyszko nie wiedz�c, czy ostrza wesz�y do�� g��boko, nie puszcza� r�koje�ci. Cz�owiek i zwierz pocz�li si� szarpa� i szamota�. B�r trz�s� si� wci�� od ryku, w kt�rym brzmia�a w�ciek�o�� i rozpacz.
Zbyszko nie m�g� si� j��[907] topora, nie wbiwszy poprzednio drugiego, zaostrzonego ko�ca wide� w ziemi�, nied�wied� za� chwyciwszy za osad�[908] �apami miota� ni� i Zbyszkiem jakby rozumiej�c, o co chodzi, i � mimo b�lu, kt�ry sprawia�o mu ka�de poruszenie utkwionych g��boko ostrzy, nie daj�c si� �podeprze�. W ten spos�b straszna walka przed�u�a�a si� � i Zbyszko zrozumia�, �e si�y jego w ko�cu wyczerpi� si�. M�g� tak�e upa��, a w�wczas by�by zgin��, wi�c zebra� si� w sobie, wyt�y�[909] ramiona, rozstawi� nogi, wygi�� grzbiet jak �uk, by si� nie przewr�ci� na wznak, i pocz�� powtarza� przez zaci�ni�te z�by:
� Moja �mier� albo twoja!�
I chwyci� go wreszcie taki gniew, taka zawzi�to��, �e istotnie wola�by by� w tej chwili sam zgin�� ni� besti� pu�ci�. Wreszcie, zawadziwszy nog� o korze� sosny, zachwia� si� i by�by pad�, gdyby nie to, �e w tej chwili stan�a przy nim jaka� ciemna posta� � i drugie wid�y �podpar�y� besti�, a jednocze�nie g�os jaki� zawo�a� mu nagle tu� nad uchem:
� Toporem!�
Zbyszko w uniesieniu walki ani na jedno mgnienie oka nie zastanowi� si�, sk�d mu niespodziewana pomoc nadesz�a, natomiast chwyci� top�r i ci�� strasznie. Trzasn�y teraz wid�y z�amane ci�arem i ostatni� konwulsj� [910]zwierza � �w za� zwali� si� jakby piorunem ra�ony na ziemi� i pocz�� na niej chrapa�. Lecz zaraz usta�. Nasta�a cisza przerywana tylko g�o�nym oddechem Zbyszka, kt�ry wspar� si� o sosn�, gdy� nogi chwia�y si� pod nim. Po chwili dopiero podni�s� g�ow�, spojrza� na stoj�c� obok siebie posta� � i przel�k� si� my�l�c, �e to mo�e nie cz�owiek.
� Kto� jest? � zapyta� niespokojnie.
� Jagienka! � odpowiedzia� cienki niewie�ci g�os.
Zbyszko a� zaniem�wi� ze zdziwienia oczom w�asnym nie wierz�c. Ale w�tpliwo�ci jego nie trwa�y d�ugo, gdy� g�os Jagienki ozwa� si� znowu:
� Nakrzesam ognia�
Wraz ozwa� si� szcz�k krzesiwa o krzemie�, iskry pocz�y si� sypa� i przy ich migotliwym blasku ujrza� Zbyszko bia�e czo�o, ciemne brwi i wysuni�te naprz�d usta dziewczyny, kt�re dmucha�y w zatlon�[911] hubk�[912]. W�wczas dopiero pomy�la�, �e ona przysz�a do tego boru, �eby mu da� pomoc, �e bez jej wide� mog�oby by� z nim �le � i poczu� tak wielk� wdzi�czno�� dla niej, �e nie namy�laj�c si� d�ugo, chwyci� j� wp� i uca�owa� w oba policzki.
A jej hubka i krzesiwo wypad�y na ziemi�.
� Daj spok�j! Czego? � pocz�a powtarza� st�umionym g�osem, ale jednocze�nie nie usuwa�a mu twarzy, owszem, ustami dotkn�a nawet niby wypadkiem ust Zbyszka.
On za� pu�ci� j� i rzek�:
� B�g ci zap�a�. Nie wiem, co by si� bez ciebie przygodzi�o[913].
A Jagienka kucn�wszy w ciemno�ci, by odnale�� krzesiwo i hubk�, pocz�a si� t�umaczy�:
� Boja�am si�[914] o ciebie, bo Bezduch poszed� te� z wid�ami i z toporem � i nied�wied� go ozdar�[915]. Bro� czego Bo�e, Ma�kowi by�oby markotno, a on przecie i tak ledwie dycha� No, to i wzi�am wid�y, i posz�am.
� To� to ty zachodzi�a tam za sosny?
� Ja.
� A ja my�la�, �e to �z�e�.
� Niema�y i mnie strach bra�, bo tu ko�o Radzikowego b�ota w nocy bez ognia niedobrze.
� Czemu� si� nie obezwa�a[916]?
� Bom si� ba�a, �e mnie odp�dzisz.
I to rzek�szy, zn�w zacz�a krzesa�, a nast�pnie po�o�y�a na hubk� k�aczek suchych konopnych pa�dzierzy[917], kt�re wnet strzeli�y jasnym p�omieniem.
� Mam dwie szczypki[918] � rzek�a � a ty nazbieraj wartko[919] sucharzy[920]; b�dzie ogie�.
Jako� po chwili buchn�o rzeczywi�cie weso�e ognisko, kt�rego blask roz�wieci� ogromne, rude cielsko nied�wiedzia le��ce w ka�u�y krwi.
� Hej, sroga stwora! � ozwa� si� z pewn� che�pliwo�ci� Zbyszko.
� Ale ci �eb prawie calu�ki rozwalony! o Jezu!
To powiedziawszy, schyli�a si� i zanurzy�a r�k� w kud�y nied�wiedzie, aby przekona� si�, czy zwierz du�o ma w sobie sad�a, po czym podnios�a si� z weso�� twarz�:
� B�dzie sad�a na jakie dwa roki!
� A wid�y po�amane, patrz!
� To i bieda, bo co ja w domu powiem?
� Albo co?
� Bo tatu� nie byliby mnie wcale do boru pu�cili, wi�c musia�am czeka�, p�ki si� wszyscy nie pok�ad�.
Po chwili za� doda�a:
� Nie powiadaj[921] te�, �em tu by�a, �eby nade mn� nie cudowali.
� Ale ci� pod dom odprowadz�, bo jeszcze wilcy na ci� napadn�, a wide� nie masz.
� No � dobrze!
I tak rozmawiali czas jaki� przy weso�ym brzasku ogniska, nad trupem nied�wiedzia, podobni oboje do jakich� m�odych le�nych stworze�.
Zbyszko popatrza� na wdzi�czn� twarz Jagienki o�wiecon� blaskiem p�omienia i rzek� z mimowolnym zdziwieniem:
� Ale takiej drugiej dziewczyny jak ty, to chyba na �wiecie nie ma. Tobie by na wojn� chodzi�!
Ona za� spojrza�a mu na chwil� w oczy, po czym odrzek�a prawie smutno:
� Ja wiem� ale nie �miej si� ze mnie.
Jagienka sama wytopi�a du�y garnek nied�wiedziego sad�a, kt�rego pierwsz� kwart�[922] wypi� Ma�ko z ochot�, albowiem by�o �wie�e, nie przypalone i mia�o zapach dzi�gielu, kt�rego znaj�ca si� na lekach dziewczyna dorzuci�a w miar�[923] do garnka. Pokrzepi� si� te� zaraz Ma�ko na duchu i nabra� nadziei, �e wyzdrowieje.
� Tego mi by�o trzeba � m�wi�. � Jak si� w cz�eku wszystko godnie[924] wyt�u�ci, to si� mo�e i ta, psia ma�, drzazga kt�r�dy wypsnie[925].
Nast�pne kwarty[926] nie smakowa�y mu jednak tak dobrze jak pierwsza, ale pi� przez rozum[927]. Jagienka dodawa�a mu te� otuchy, m�wi�c:
� B�dziecie zdrowi. Biludowi z Ostroga wbili ogniwa od kolczugi[928] g��boko pod karkiem, a od sad�a mu wysz�y. Jeno[929], jak si� rana otworzy, trzeba skromem[930] bobrowym zatyka�.
� A skrom masz?
� Mamy. Je�li zasie �wie�ego b�dzie trzeba, to p�jdziem ze Zbyszkiem do �eremi�w[931]. O bobra nietrudno. Ale nie wadzi�oby[932] tak�e, �eby�cie jakiemu �wi�temu co przyobiecali, takiemu, kt�ry jest patronem od ran.
� Mnie ju� to przez g�ow� przechodzi�o, tylko �e nie wiem dobrze: kt�remu? �wi�ty Jerzy[933] jest patronem rycerz�w: on ci strze�e wojennika[934] od przygody i w�dy[935] m�stwa we wszelakiej potrzebie mu przydawa[936], a powiadaj�, �e cz�sto osob� w�asn� po sprawiedliwej stronie staje i niemi�ych Bogu bi� pomaga. Ale taki, co sam rad[937] bije, rzadko rad sam smaruje, i od tego mo�e by� inny, kt�remu on nie b�dzie chcia� wchodzi� w drog�. Ka�dy �wi�ty ma w niebie sw�j urz�d i swoj� gospodark� � to si� wie! A jeden do drugiego nigdy si� nie miesza, bo z tego mog�yby niezgody wynikn��, w niebie za� nie przystoi si� �wi�tym wadzi� alibo si� potyka� S� Kosma i Damian[938], te� wielcy �wi�ci, do kt�rych si� medycy modl� o to, by chor�bska na �wiecie nie wygin�y, gdy� inaczej nie mieliby co je��. Jest tak�e �wi�ta Apolonia[939] od z�b�w i �wi�ty Liboriusz [940]od kamienia � ale to wszystko nie to! Przyjedzie opat[941], to mi powie, do kogo mam si� uda� � bo i nie byle kleryk wszystkie tajemnice boskie posiad�, i nie ka�dy takie rzeczy wie, chocia� ma g�ow� wygolon�[942].
� A �eby�cie samemu Panu Jezusowi �lubowali.
� Pewnie, �e On nad wszystkimi. Ale to by�oby tak, jakoby mi, nie przymierzaj�c, tw�j ojciec ch�opa pobi�, a ja bym do Krakowa do kr�la na skarg� jecha�. Co by mi ta kr�l powiedzia�? Powiedzia�by tak: �Ja nad ca�ym Kr�lestwem gospodarz, a ty do mnie z twoim ch�opem przychodzisz! A to nie masz urz�d�w? nie mo�esz i�� do grodu, do mojego kasztelana[943] i po�rzednika[944]?� Pan Jezus jest gospodarzem nad ca�ym �wiatem � rozumiesz? � a od mniejszych spraw ma �wi�tych.
� To ja wam powiem � rzek� Zbyszko, kt�ry nadszed� na koniec rozmowy � �lubujcie naszej nieboszczce kr�lowej, �e je�li si� za wami przyczyni, to pielgrzymk� do Krakowa, do jej grobu odprawicie. Albo to si� tam ma�o cud�w ju� w naszych oczach przygodzi�o[945]? Po co obcych �wi�tych szuka�, kiedy jest swoja Pani od innych lepsza.
� Ba! �ebym to wiedzia�, �e ona od ran!
� A cho�by ta i nie by�a od ran! Nie b�dzie si� �mia� na ni� skrzywi� byle �wi�ty, a skrzywi si�, to jeszcze sam od Pana Boga oberwie, bo� to przecie nie �adna zwyczajna nawojka[946], ale kr�lowa polska�
� Kt�ra w ostatku[947] poga�sk� krain� do krze�cija�skiej wiary przywiod�a. To� m�drze rzek� � odpowiedzia� Ma�ko. � Wysoko ona tam musi siada� w boskim wiecu i pewno, �e lada pacho�ek przeciw niej nie wsk�ra. Tak te� uczyni�, jak radzisz, �ebym tak zdr�w by�!
Rada ta podoba�a si� i Jagience, kt�ra nie mog�a oprze� si� podziwieniu dla Zbyszkowego rozumu, a Ma�ko uczyni� uroczysty �lub tego samego wieczora i odt�d z wi�ksz� jeszcze otuch� pi� nied�wiedzie sad�o, wygl�daj�c z dnia na dzie� niechybnego uzdrowienia. Po tygodniu jednak pocz�� traci� nadziej�. M�wi�, �e sad�o �burzy� mu w �ywocie[948], a na sk�rze, wedle[949] ostatniego �ebra, co� mu ro�nie jakoby guz. Po dziesi�ciu dniach by�o jeszcze gorzej: guz ur�s� i poczerwienia�, a sam Ma�ko zes�ab� bardzo, i gdy przysz�a gor�czka, pocz�� zn�w gotowa� si� na �mier�.
A� pewnej nocy zbudzi� nagle Zbyszka:
� Zapal wartko[950] �uczywo � rzek� � bo co�ci si� dzieje ze mn�, ale nie wiem, czy co dobrego, czy z�ego.
Zbyszko zerwa� si� na r�wne nogi i nie krzesz�c ognia, rozdmucha� w przyleg�ej do komory izbie ognisko, zapali� od niego smoln� szczypk�[951] i wr�ci�.
� Co z wami?
� Co ze mn�! Guz mi co� przebod�o, pewno zadziora! Trzymam ci j�, ale wydoby� nie mog�! czuj� jeno, jako mi pod pazdurami[952] brz�ka i zbyrczy[953]�
� Zadziora! nic innego. Chy�cie[954] dobrze i ci�gnijcie.
Ma�ko j�� si� przekr�ca� i sycze� z b�lu, ale tka� [955]palce coraz g��biej, p�ki nie obj�� dobrze twardego przedmiotu: wreszcie szarpn�� i wyci�gn��.
� O Jezu!
� Jest? � spyta� Zbyszko.
� Jest. A� na mnie zimne poty uderzy�y. Ale jest: patrzaj!
To rzek�szy, pokaza� Zbyszkowi pod�ugowat�, ostr� drzazg�, kt�ra si� by�a od �le ukutego grotu od�upa�a i od kilku miesi�cy tkwi�a w ciele.
� Chwa�a Bogu i kr�lowej Jadwidze! Teraz b�dziecie zdrowi.
� Mo�e[956], �e mi ul�y�o, ale okrutnie boli � m�wi� Ma�ko, wyciskaj�c guz, z kt�rego pocz�a wyp�ywa� obficie krew pomieszana z rop�. � Tyle b�dzie tego paskudztwa w cz�eku mniej, to i musi choro��[957] popu�ci�. Jagienka m�wi�a, �e teraz trzeba b�dzie skromem bobrowym zatyka�.
� P�jdziemy po bobra zaraz jutro.
Ma�kowi jednak�e zrobi�o si� zaraz nazajutrz znakomicie lepiej. Spa� do p�na, a zbudziwszy si�, wo�a� o jedzenie. Na nied�wiedzie sad�o nie m�g� ju� patrze�, ale za to rozbito mu dwadzie�cia jaj do rynki, gdy� na wi�cej nie chcia�a przez ostro�no�� Jagienka pozwoli�. On za� spo�y� je �apczywie wraz z p�bochenkiem chleba i popi� garncem piwa, po czym j��[958] wo�a�, by mu przywiedli[959] Zycha, bo mu si� uczyni�o weso�o.
Pos�a� wi�c Zbyszko jednego ze swoich Turczynk�w, darowanych przez Zawisz�[960], po Zycha, kt�ry siad� na ko� i przyjecha� po po�udniu, w�a�nie wtedy kiedy m�odzi wybierali si� do Odstajanego jeziorka po bobry. By�o z pocz�tku �miechu, �art�w i �piewania przy miodzie bez miary, ale p�niej starzy pocz�li rozmawia� o dzieciach i wychwala� ka�dy swoje.
� Co to za ch�op Zbyszko! � m�wi� Ma�ko � to takiego drugiego na �wiecie nie ma. A m�ne to, a wartkie[961] jako ry�, a sprawne. Wiecie! jak go na �mier� w Krakowie prowadzili, to tak dziewki w oknach piszcza�y, jakby je kto z ty�u stoj�cy szyd�em k�u�, i to jakie dziewki: rycerskie i kasztela�skie[962] c�rki, o r�nych cudnych mieszczkach nie wspominaj�c.
� A niech ta b�d� i kasztela�skie, i cudne, a od mojej Jagienki nie lepsze! � odrzek� Zych ze Zgorzelic.
� Albo ja wam m�wi�, �e lepsze? Milszej dziewki ku ludziom ni�e Jagienka chyba nie znale��.
� Ja te� na Zbyszka nic nie powiadam: kusz� ci bez pokr�tki[963] naci�ga!�
� I nied�wiedzia sam jeden podeprze. Widzieli�cie, jak go ci��? Ca�y �eb z jedn� �ap� odwali�.
� �eb odwali�, ale podpar� nie sam, Jagienka mu pomog�a.
� Pomog�a?� nie m�wi� mi nic.
� Bo jej obieca�� �e to dziewce wstyd po nocy do boru chodzi�. Mnie zaraz powiedzia�a, jako by�o. Inne rade zmy�laj�, ale ona prawdy nie ukryje. Szczerze rzek�szy, nie by�em rad, bo kto ta wie� Chcia�em j� skrzycze�, ona zasie powiedzia�a tak: �Jak ja sama wianka nie upilnuje, to i wy, tatulu, nie upilnujecie, ale nie b�jcie si�. Zbyszko te� wie, co rycerska cze��.
� Bo pewno. Przecie i dzi� sami poszli.
� Ale przed wieczorem wr�c�. Po nocy diabe� najgorszy, a wstydzi� si� dziewce nie potrzeba, bo ciemno.
Ma�ko pomy�la� chwil�, po czym rzek� jakby do siebie:
� A wszelako[964] radzi[965] si� oni widz��
� Ba! �eby to innej nie by� �lubowa�.
� To, jak wiecie, jest rycerski obyczaj� Kt�ry by z m�odych swojej paniej nie mia�, tego inni za prostaka uwa�aj�� �lubowa� on pawie czuby i te musi ze �b�w pozdziera�, gdy� poprzysi�g� na rycersk� cze��; Lichtensteina te� musi dosta�, ale od innych �lub�w mo�e go opat[966] uwolni�.
� Opat zjedzie lada dzie�
� My�licie? � spyta� Ma�ko, po czym ozwa� si� zn�w:
� Wreszcie co tam takie �lubowanie, kiedy Jurand wr�cz mu powiedzia�, �e dziewki nie da! Czy j� innemu obieca�, czy na s�u�b� Bo�� ochwiarowa�[967], tego ja nie wiem � ale wr�cz powiedzia�, �e nie da�
� M�wi��em wam � zapyta� Zych � �e opat tak Jagienk� mi�uje, jakby by�a jego? Ostatni raz to jej rzek� tak: �Krewnych mam jeno po k�dzieli[968], ale z tej k�dzieli wi�cej b�dzie nici dla ciebie ni� dla nich�.
Na to Ma�ko spojrza� niespokojnie, a nawet podejrzliwie na Zycha i dopiero po chwili odpowiedzia�:
� Naszej krzywdy przecie by�cie nie chcieli�
� Za Jagienk� p�jd� Moczydo�y � rzek� wymijaj�co Zych.
� Zaraz?
� Zaraz. Innej bym nie popu�ci�, a jej popuszcz�.
� Bogdaniec i tak w po�owie Zbyszk�w[969], a da B�g zdrowie, to mu go zagospodaruj� jako si� patrzy. Mi�ujecie� wy Zbyszka?
Na to Zych pocz�� mruga� oczyma i rzek�:
� Gorzej to, �e jako� Jagienka, byle kto o nim wspomnia�, zaraz si� do �ciany obraca.
� A jak wspominacie innych?
� Jak innego wspomn�, to jeno prychnie i powiada: �czeg�?!�
� Ano widzicie. Da B�g, �e przy takiej dziewce zapomni Zbyszko o tamtej. Ja stary, a te� bym zapomnia�� Napijecie si� miodu?
� Napij� si�.
� No, opat� ju�ci m�dry cz�owiek! Bywaj� mi�dzy opatami, jako wiecie, ca�kiem �wieccy ludzie, ale ten, cho� mi�dzy mnichami nie siedzi � przecie jest ksi�dz � a ksi�dz zawsze lepiej poradzi od zwyk�ego cz�eka, bo i na czytaniu si� zna, i z Duchem �wi�tym jest w poblisko�ci. A wy, �e dziewczynie zaraz Moczydo�y pu�cicie � to s�usznie. Ja te�, byle Pan Jezus do zdrowia pom�g�, co b�d� m�g� Wilkowi z Brzozowej kmieci�w odm�wi�[970], to odm�wi�. Po �rebiu[971] dobrej ziemi ka�demu dam, bo w Bogda�cu ziemi nie brak. A Wilkowi[972] niech si� na Bo�e Narodzenie[973] pok�oni� i do mnie przyjd�. Albo to im nie wolno? Z czasem to i gr�dek w Bogda�cu zbuduj�, godny kasztelik z d�b�w i z rowem wok� Zbyszko i Jagienka niech sobie ninie[974] na polowiczko[975] razem chadzaj�� My�l�, �e i �niegu niezad�ugo czeka� Wezwyczai[976] si� jedno do drugiego � i ch�opak o tamtej zapomni. Niech sobie chadzaj�. Co tam d�ugo gada�! Daliby�cie mu Jagienk� czy nie dali?
� Da�bym. Z dawna my to przecie uradzili[977], �eby jedno by�o dla drugiego, a Moczydo�y i Bogdaniec dla naszych wnuk�w.
� Grady! � zawo�a� z rado�ci� Ma�ko. � B�g da, �e posypie si� ich jak gradu. � Opat b�dzie ich nam krzci��
� Byle nad��y�! � zawo�a� weso�o Zych. � Ale was to ju� dawno w takiej rado�ci nie widzia�em.
� Bo mi pocieszno w sercu� Zadziora wysz�a, a co do Zbyszka, wy si� o niego nie b�jcie. Wczoraj, jak Jagienka na ko� siada�a� wiecie� wiatr d��� Pytam ja tedy Zbyszka: �Widzia�e�?� � a jego zaraz ci�goty[978] wzi�y. I tom te� zmiarkowa�[979], �e z pocz�tku ma�o ze sob� gadali, a teraz, jak razem chodz�, to ci�gle jedno ku drugiemu szyj� obraca i tak uradzaj�� uradzaj�!� Napijcie si� jeszcze.
� Napij� si�
� Za zdrowie Zbyszka i Jagienki!
Stary Ma�ko nie myli� si� m�wi�c, �e Zbyszko i Jagienka radzi[980] z sob� przestaj�[981], a nawet �e t�skni� do siebie. Jagienka pod pozorem odwiedzin chorego Ma�ka przyje�d�a�a cz�stokro� do Bogda�ca, z ojcem lub sama, Zbyszko przez sam� wdzi�czno�� wpada� co czas jaki� do Zgorzelic, wi�c wraz z up�ywem dni wyrodzi�a si� mi�dzy nimi bliska za�y�o�� i przyja��. Pocz�li si� lubi� i ch�tnie z sob� �uradza�, to jest rozmawia� o wszystkim, co ich mog�o obchodzi�. By�o te� troch� wzajemnego podziwu w tej przyja�ni, albowiem m�ody i �liczny Zbyszko, kt�ry i na wojnie si� ju� ws�awi�, i w gonitwach[982] bra� udzia�, i na pokojach kr�lewskich bywa�, wydawa� si� dziewczynie w por�wnaniu z takim Cztanem z Rogowa lub z Wilkiem z Brzozowej prawdziwym dworskim rycerzem i niemal kr�lewiczem, jego za� zdumiewa�a chwilami uroda dziewczyny. My�la� wiernie o swojej Danusi, nieraz jednak, gdy spojrza� niespodzianie na Jagienk�, czy to w lesie, czy w domu, mimo woli m�wi� sobie: �Hej! to ci �ania!� � gdy za� wzi�wszy j� pod boki, wsadza� na konia i wyczuwa� pod d�o�mi jej czerstwe[983], jakby z kamienia wykrzesane[984] cia�o, to a� go ogarnia� niepok�j i � jak powiada� Ma�ko: � �bra�y go ci�goty[985]�, a zarazem co� poczyna�o mu chodzi� po ko�ciach i morzy� go niby sen.
Jagienka, z natury harda, skora do wy�miewania, a nawet zaczepna, stawa�a si� stopniowo z nim coraz pokorniejsza, zupe�nie jak s�u�ka, kt�ra tylko w oczy patrzy, w czym by us�u�y� i dogodzi�, on za� rozumia� t� jej wielk� przychylno��, by� jej wdzi�czen[986] i coraz mu milej by�o z ni� przestawa�[987]. W ko�cu, zw�aszcza od czasu gdy Ma�ko pocz�� pija� nied�wiedzie sad�o, widywali si� prawie codziennie, a po wyj�ciu szczebrzucha[988] z rany, wybrali si� razem na bobry po �wie�y skrom[989] do gojenia bardzo potrzebny.
Wzi�li kusz�, siedli na ko� i pojechali naprz�d do Moczydo��w, kt�re mia�y by� w przysz�o�ci wianem[990] Jagienkowym, potem pod las, gdzie zostawili konie pacho�kowi, i dalej poszli piechot�, gdy� przez g�stw� i mokrad�a trudno by�o przejecha�. Po drodze pokaza�a Jagienka za rozleg��, pokryt� szuwarami ��k� sin� wst�g� lasu i rzek�a:
� To bory Cztana z Rogowa.
� Tego, kt�ry by ci� rad wzi��?
A ona pocz�a si� �mia�:
� Wzi��by, �ebym si� jeno[991] da�a!
� �acnie[992] mu si� obronisz, maj�c Wilka do pomocy, kt�ry, jako s�ysza�em, na tamtego z�by szczerzy. I dziwno mi to nawet, �e si� jeszcze nie pozwali na �mier�.
� Bo tatulo, jad�c na wojn�, powiedzieli im tak: �Je�li si� pobijecie, to �adnego na oczy nie chc� widzie�. To i c� mieli robi�? Jak s� w Zgorzelicach, to na si� sapi�, ale potem pij� razem w gospodzie w Krze�ni, p�ki pod �awy nie pozlatuj�.
� G�upie ch�opy!
� Czemu?
� Bo jak Zycha nie by�o doma, powinien by� jeden alibo drugi nast�pi� na Zgorzelice i si�� ci� bra�. C� by Zych uczyni�, je�liby wr�ciwszy, znalaz� ci� z dzieciakiem na r�ku!
A modre oczy Jagienki zaiskrzy�y si� od razu:
� To my�lisz, �ebym si� by�a da�a? A czy to w Zgorzelicach nie ma ludzi, a ja to nie umiem chyci�[993] oszczepu albo kuszy? Niechby spr�bowali! Pogna�abym ja ka�dego do domu, jeszcze bym sama Rog�w albo Brzozow� najecha�a. Wiedzieli tatu�, �e mog� przezpiecznie[994] na wojn� i��.
I tak m�wi�c, pocz�a marszczy� swe �liczne brwi i potrz�sa� tak gro�nie kusz�, �e a� Zbyszko roze�mia� si� i rzek�:
� No, tobie rycerzem by�, nie dziewczyn�.
Ona za�, uspokoiwszy si�, odrzek�a:
� Cztan mnie strzeg� od Wilka, a Wilk od Cztana. By�am ci ja zreszt� pod opatow�[995] opiek�, a z opatem lepiej nikomu nie zadziera�
� O wa! � odpowiedzia� Zbyszko � wszyscy si� tu opata boj�! A ja, niech mi tak �wi�ty Jerzy[996] pomaga, jako ci m�wi� prawd�, �e nie boja�bym si� ni opata, ni Zycha, ni zgorzelickich osacznik�w[997], ni ciebie, jeno bym ci� bra��
Na to Jagienka zatrzyma�a si� na miejscu i podni�s�szy oczy na Zbyszka, spyta�a jakim� dziwnym, mi�kkim i przewlek�ym g�osem:
� Bra�by�?�
Po czym usta jej rozchyli�y si� i czeka�a odpowiedzi, zarumieniona jak zorza.
Lecz on widocznie my�la� tylko o tym, co by uczyni� na miejscu Cztana lub Wilka, po chwili bowiem potrz�sn�� sw� z�ot� g�ow� i m�wi� dalej:
� Co tu dziewce z ch�opami wojowa�, kiedy jej trzeba za m��! Nie zdarzy-li si� trzeci, to jednego z nich musisz wybra�, bo jak�e?
� Ty mi tego nie powiadaj � odpowiedzia�a smutno dziewczyna.
� Bo co? Dawnom tu nie bywa�, wi�c nie wiem, zali[998] tu jest kto ko�o Zgorzelic, kt�ry by ci si� wi�cej uda�?�
� Hej! � odrzek�a Jagienka. � Daj spok�j!
I szli dalej w milczeniu, przedzieraj�c si� przez g�stw� tym bardziej zbit�, �e krze[999] i drzewa pokryte by�y dzikim chmielem. Zbyszko szed� naprz�d, rozrywaj�c zielone zwoje, �ami�c tu i �wdzie ga��zie, Jagienka za� pod��a�a za nim z kusz� na plecach jak jakowa� boginka my�liwa.
� B�dzie � rzek�a � za t� g�stwin� g��boka struga, ale wiem miejsce, gdzie jest br�d.
� Mam sk�rznie[1000] za kolana, to i sucho przejdziem � odpar� Zbyszko.
Jako� po niejakim czasie trafili na strug�. Jagienka znaj�ca dobrze moczydolskie lasy odnalaz�a z �atwo�ci� br�d, pokaza�o si� jednak, �e rzeczu�ka nieco wezbra�a od deszcz�w i �e woda jest do�� g��boka. W�wczas Zbyszko nie pytaj�c chwyci� dziewczyn� na r�ce.
� Przesz�abym i tak � rzek�a Jagienka.
� Trzymaj si� szyi! � odpowiedzia� Zbyszko.
I szed� zwolna przez rozlan� wod�, pr�buj�c za ka�dym krokiem nog�, czy nie trafi na g��bin�, dziewczyna za� przytula�a si� wedle rozkazu do niego, wreszcie gdy ju� byli niedaleko drugiego brzegu, rzek�a:
� Zbyszku!
� Ano?
� Nie p�jdem[1001] ni za Cztana, ni za Wilka�
On tymczasem doni�s� j�, spu�ci� uwa�nie na szczerk[1002] i odpowiedzia� nieco wzburzony:
� A niech ci ta B�g da jak najlepszego! Nie b�dzie on mia� krzywdy.
Do Odstajanego jeziorka nie by�o ju� daleko. Jagienka, id�c teraz na przedzie, odwraca�a si� niekiedy i k�ad�c palce na usta, nakazywa�a Zbyszkowi milczenie. Szli w�r�d k�p �ozin[1003] i szarych wierzb po gruncie mokrym i niskim. Od prawej strony dolatywa�y ich gwary ptasie, kt�rym dziwi� si� Zbyszko, gdy� by�a to ju� pora odlotu.
� Tam oparzelisko[1004] � szepn�a Jagienka � gdzie kaczki zimuj�, ale i w jeziorku woda jeno[1005] z brzegu na wielkie mrozy zamarza. Obacz, jako dymi�
Zbyszko spojrza� przez �ozin� i spostrzeg� przed sob� jakoby tuman mg�y: by�o to Odstajane jeziorko.
Jagienka zn�w przy�o�y�a palec do ust i po chwili doszli. Dziewczyna pierwsza wczo�gn�a si� cicho na grub� star� wierzb�, pochylon� ca�kiem nad wod�. Zbyszko poszed� za jej przyk�adem i przez d�ugi czas le�eli spokojnie, nie widz�c przed sob� nic z powodu mg�y, s�ysz�c tylko �a�o�liwy pisk czajek i rybitew nad g�owami. Wreszcie jednak powia� wiatr, zaszele�ci� �ozin�, ��ciej�cymi li��mi wierzb, i ods�oni� zapad�� to� jeziorka, zmarszczon� nieco od powiewu i pust�.
� Nie wida�? � szepn�� Zbyszko.
� Nie wida�. Cichaj!�
Jako� po chwili wiatr opad� i nasta�a cisza zupe�na. W�wczas na powierzchni wody zaczernia�a jedna g�owa, potem druga � a wreszcie znacznie bli�ej spu�ci� si� do wody z brzegu du�y b�br ze �wie�o uci�t� ga��zi� w pysku i pocz�� p�yn�� w�r�d rz�sy i kacze�ca, podnosz�c paszcz� w g�r� i holuj�c ga��� przed sob�. Zbyszko, le��c na pniu poni�ej Jagienki, ujrza� nagle, jak �okcie jej poruszy�y si� cicho, a g�owa pochyli�a si� ku przodowi: widocznie mierzy�a[1006] do zwierza, kt�ry nie podejrzewaj�c �adnego niebezpiecze�stwa, przep�ywa� nie dalej ni� na p� strzelenia ku niezaros�ej toni.
Wreszcie zawarcza�a ci�ciwa kuszy, a jednocze�nie g�os Jagienki zawo�a�:
� Jest! jest!�
Zbyszko wdrapa� si� w mgnieniu oka wy�ej i spojrza� przez ga��zie na wod�: b�br to zanurza� si�, to wyp�ywa� na powierzchni�, kozio�kuj�c przy tym i ukazuj�c chwilami ja�niejszy od grzbietu brzuch.
� Dobrze dosta�! zaraz si� uspokoi! � rzek�a Jagienka.
I zgad�a, gdy� ruchy zwierza stawa�y si� coraz s�absze, a po up�ywie jednej zdrowa�ki sp�yn�� na powierzchni� brzuchem do g�ry.
� P�jd� po niego � rzek� Zbyszko.
� Nie chod�. Tu z brzegu jest mu�u na kilku ch�op�w. Kto nie wie, jak sobie poradzi�, utopi si� na pewno.
� To jak�e go dostaniem?
� Ju� on wieczorem b�dzie w Bogda�cu, niech ci� o to g�owa nie boli: a nam czas do domu�
� Ale� go dobrze ustrzeli�a!
� Ba! nie pierwszego!�
� Inne dziewki boj� si� i spojrze� na kusz�, a z tak� to cho�by ca�e �ycie po boru chodzi�!�
Jagienka, s�ysz�c t� pochwa��, u�miechn�a si� z rado�ci, ale nie odrzek�a nic, i poszli t� sam� drog� przez �ozin�. Zbyszko pocz�� wypytywa� o �eremia[1007] bobrowe, ona za� opowiada�a mu, ile jest bobr�w na Moczydo�ach, ile na Zgorzelicach i jak sobie po jeziorkach i strugach bobruj�.
Nagle jednak uderzy�a si� d�oni� po biodrze.
� Ot!�zawo�a�a � zabaczy�am[1008] grot�w na wierzbie. Czekaj!
I nim zd��y� odpowiedzie�, �e sam po nie p�jdzie, skoczy�a jak sarna z powrotem, a po chwili znik�a mu z oczu. Zbyszko czeka� i czeka�, a� wreszcie pocz�� si� dziwi�, dlaczego jej tak d�ugo nie ma.
� Chyba pogubi�a groty i szuka ich � rzek� sobie � ale p�jd�, obacz�, czy jej si� co nie sta�o�
Zaledwie jednak przeszed� par� krok�w, gdy dziewczyna zjawi�a si� przed nim z kusz� w r�ku, ze �miej�c� si� rumian� twarz� i z bobrem na plecach.
� Dla Boga! � zawo�a� Zbyszko � a ty jake� go wy�owi�a?
� Jak? wlaz�am do wody i tyla! mnie nie pierwszyzna, a ciebie nie chcia�am pu�ci�, bo kto tam nie wie, jak p�ywa�, zaraz go mu� wci�gnie.
� A jam ci tu czeka� jak kto g�upi! Chytra z ciebie dziewka.
� No to i co? Mia�am si� przy tobie rozdziewa�[1009] czy jak?
� To� i grot�w nie zapomnia�a?
� A nie, jeno chcia�am ci� odwie�� od brzegu.
� Ba, a �ebym tak za tob� poszed�, to bym dopiero dziwo zobaczy�. By�oby si� nad czym cudowa�! Hej!�
� Cichaj!
� Jak mi B�g mi�y, takem ju� szed�.
� Cichaj!�
Po chwili za�, chc�c widocznie odwr�ci� rozmow�, rzek�a:
� Wy�mij mi warkocz, bo mi okrutnie plecy moczy.
Zbyszko chwyci� jedn� r�k� warkocz blisko g�owy, drug� za� pocz�� go wykr�ca�, m�wi�c przy tym:
� Najlepiej go rozple�, to wiatr zaraz wysuszy.
Lecz ona nie chcia�a tego uczyni� z powodu g�stwiny, przez kt�r� musieli si� przedziera�. Zbyszko wzi�� teraz bobra na plecy, Jagienka za�, id�c na przedzie, m�wi�a:
� Pr�dko teraz Ma�ko wyzdrowieje, bo na rany nie masz nad nied�wiedzie sad�o do �rodka, a bobrowy skrom na wierzch. Za jakie dwie niedziele[1010] na ko� b�dzie siada�.
� Daj�e mu Bo�e! � odrzek� Zbyszko. � Czekam te� tego jak zbawienia, bo mi nijak od chorego odje�d�a�, a ci�ko mi tu siedzie�.
� Ci�ko ci tu siedzie�? � spyta�a Jagienka. � Czemu to?
� To ci nic Zych nie m�wi� o Danusi?
� Co� mi tam m�wi�� Wiem� ona ci� na��czk�[1011] nakry�a� wiem!� M�wi� mi tak�e, �e ka�dy rycerz �luby jakowe� czyni, �e b�dzie swojej paniej[1012] s�u�y�� Ale powiada�, �e to nic � taka s�u�ba� bo poniekt�ry, cho� �eniaty[1013], a te� jakowej� pani s�u�y. A ta Danusia, Zbyszku, to co? � powiadaj!� co ona Danusia?
I przysun�wszy si� blisko, podnios�a oczy i pocz�a patrze� z wielkim niepokojem w jego twarz, on za�, nie zwr�ciwszy najmniejszej uwagi na jej trwo�ny g�os i spojrzenie, rzek�:
� Pani ci to jest moja, ale i kochanie najmilejsze. Nie m�wi� ja tego nikomu, ale tobie powiem jakoby w�a�nie siostrze, bo si� od ma�ego znamy. Poszed�by ja za ni� za dziewi�t� rzek� i za dziewi�te morze, do Niemc�w i do Tatar�w, gdy� nie ma takiej drugiej w calu�kim �wiecie. Niech stryk w Bogda�cu siedzi, a ja za� przed si� ku niej pow�druj� Co mi ta bez niej Bogdaniec, co statek[1014], co stada, co opatowe bogactwa! Si�d�, ot na ko� i na zamry[1015] pojad�, a tak mi dopom� B�g, jako �e to, com jej �lubowa�, spe�ni�, chyba �e wprz�dy sam legn�.
� Nie wiedzia�am� � odpar�a g�ucho Jagienka.
Zbyszko za� pocz�� jej opowiada�, jako si� z Danusi� w Ty�cu poznali, jak jej zaraz �lubowa�, i wszystko, co nast�pi�o potem, wi�c swoje uwi�zienie, ratunek, jaki mu da�a Danusia, Jurandow� odmow�, po�egnanie, swoje t�sknoty i wreszcie rado�� z tego, �e po wyzdrowieniu Ma�ka b�dzie m�g� jecha� do kochanej dziewczyny, by spe�ni�, co jej obieca�. Opowiadanie przerwa� mu dopiero widok pacho�ka z ko�mi, kt�ry czeka� na skraju lasu.
Jagienka siad�a zaraz na ko� i pocz�a si� �egna� ze Zbyszkiem.
� Niech pacho�ek jedzie z bobrem za tob�, a ja nawr�c� do Zgorzelic.
� A to nie pojedziesz do Bogda�ca? Zych tam jest.
� Nie. Tatulo mieli wr�ci� i mnie kazali.
� No, to B�g ci zap�a� za bobra.
� Z Bogiem�
I po chwili Jagienka zosta�a sama. Jad�c przez wrzosy ku domowi, czas jaki� ogl�da�a si� za Zbyszkiem, a gdy znik� wreszcie za drzewami, zakry�a oczy d�oni�, jakby chroni�c si� od blasku s�o�ca. Wkr�tce jednak spod r�ki pocz�y jej sp�ywa� po policzkach �zy wielkie i pada� jedna za drug� jak groch na siod�o i grzyw� ko�sk�.
Po rozmowie ze Zbyszkiem Jagienka przez trzy dni nie ukazywa�a si� w Bogda�cu, atoli[1016] czwartego wpad�a z wiadomo�ci�, �e opat[1017] przyjecha� do Zgorzelic. Ma�ko przyj�� nowin� z pewnym wzruszeniem. Mia� on wprawdzie z czego sp�aci� sum� zastawn�, a nawet wyliczy�, �e do�� mu zostanie na pomno�enie osadnik�w, zaprowadzenie stad i inne potrzeby gospodarskie, niemniej jednak du�o w ca�ej sprawie zale�a�o od �yczliwo�ci bogatego krewnego, kt�ry m�g� na przyk�ad ch�op�w, osadzonych przez si� na �rebiach[1018], zabra� albo zostawi�, i tym samym zni�y� albo powi�kszy� warto�� maj�tku.
Wypyta� zatem Ma�ko bardzo dok�adnie Jagienk� o opata, jaki przyjecha�: wes� czy chmurny, co o nich m�wi� i kiedy zjedzie do Bogda�ca? � ona za� odpowiada�a mu roztropnie na pytania, staraj�c si� pokrzepi� go i uspokoi� we wszystkim.
M�wi�a, i� opat przyjecha� zdr�w i wes�, ze znacznym pocztem, w kt�rym pr�cz zbrojnych pacho�k�w by�o kilku kleryk�w-wagant�w[1019] i ryba�t�w[1020], �e po�piewuje z Zychem i rad podaje ucha pie�niom, nie tylko duchownym, lecz i �wieckim. Zauwa�y�a te�, �e rozpytywa� z wielk� troskliwo�ci� o Ma�ka, a opowiada� Zychowych o przeprawach [1021]Zbyszka w Krakowie chciwie s�ucha�.
� Sami najlepiej wiecie, co wam czyni� nale�y � rzek�a w ko�cu m�dra dziewczyna � ale ja tak my�l�, i�e wypada�oby Zbyszkowi zaraz jecha�, starszego krewnego powita�, nie czekaj�c, a� on pierwszy do Bogda�ca zjedzie.
Ma�kowi trafi�a ta rada do przekonania, wi�c kaza� przywo�a� Zbyszka i rzek� mu:
� Przybierz si� pi�knie i pojedziesz pod nogi opata podj��, cze�� mu wyrz�dzi�, aby i on ci� umi�owa�.
Nast�pnie zwr�ci� si� do Jagienki:
� Nie dziwowa�bym si�, cho�by� by�a g�upia, bo� od tego niewiasta, ale �e rozum masz, to si� dziwuj�. Powiedz�e mi, jako mam najlepiej opata ugo�ci� i czym go ucieszy�, gdy tu przyjedzie?
� Co do jad�a, sam powie, na co ma ochot�; lubi on dobrze podje��, ale byle du�o by�o szafranu, to i nie przebredza[1022].
Ma�ko, s�ysz�c to, porwa� si� za g�ow�.
� Sk�d ja mu szafranu wezm�!�
� Przywioz�am � rzek�a Jagienka.
� A bogdaj si� takie dziewki na kamieniu rodzi�y! � zawo�a� uradowany Ma�ko. � I ku oczom to mi�e, i gospodarne, i roztropne, i ludziom �yczliwe! Hej! �ebym tak by� m�ody, zaraz bym ci� bra�!�
Na to Jagienka spojrza�a nieznacznie na Zbyszka i westchn�wszy cicho, m�wi�a dalej:
� Przywioz�am te� i ko�ci, i kubek, i sukno, bo on po ka�dym jedzeniu rad si� ko��mi zabawia[1023].
� Mia� ten obyczaj i drzewiej[1024], a gniewliwy[1025] przy tym bywa� okrutnie.
� Gniewliwy to on ci i teraz bywa; nieraz kubkiem o ziemi� pra�nie i precz za drzwi do pola[1026] wyskoczy. Ale potem �miej�cy si� wraca i sam pierwszy nad swoim gniewem wydziwia� Wy go przecie znacie� Jeno[1027] mu si� nie przeciwi�, to nie ma lepszego cz�owieka na �wiecie.
� A kto by mu si� tam sprzeciwia�, kiedy on i rozum ma od innych wi�kszy!
Tak to oni ze sob� rozmawiali, gdy tymczasem Zbyszko przebiera� si� w alkierzu[1028]. Wyszed� wreszcie tak pi�kny, �e Jagienk� a� ol�ni�o, zupe�nie jak w�wczas, gdy pierwszy raz przyjecha� w swojej bia�ej jace[1029] do Zgorzelic. Ale tym razem zdj�� j� g��boki �al na my�l, �e ta jego uroda nie dla niej i �e on inn� umi�owa�.
Ma�ko za� rad by�, pomy�la� bowiem, �e opat[1030] pewno sobie Zbyszka upodoba i przy uk�adach nie b�dzie czyni� trudno�ci. Ucieszy� si� nawet t� my�l� tak dalece, i� postanowi� jecha� razem.
� Ka� mi wymo�ci� w�z � rzek� do Zbyszka � mog�em jecha� z Krakowa a�e do Bogda�ca z �ele�cem[1031] mi�dzy �ebrami, to mog� teraz bez �ele�ca do Zgorzelic.
� Byle was nie zamroczy�o � rzek�a Jagienka.
� Ej, nic mi nie b�dzie, bo ju� czuj� w sobie moc. A cho�by mnie ta troch� i zamroczy�o, b�dzie wiedzia� opat, jakom ku niemu �pieszy�, i tym hojniejszym si� oka�e.
� Milsze mi wasze zdrowie ni� jego hojno�� � ozwa� si� Zbyszko.
Lecz Ma�ko upar� si� i postawi� na swoim. Po drodze st�ka� troch�, nie przestawa� jednak dawa� Zbyszkowi nauk, jak si� ma zachowa� w Zgorzelicach, szczeg�lniej za� zaleca� mu pos�usze�stwo i pokor� wobec mo�nego krewnego, kt�ry nigdy nie znosi� najmniejszego oporu.
Przyjechawszy do Zgorzelic, znale�li Zycha i opata na przy�apie[1032], spogl�daj�cych przed si� na pogodny �wiat Bo�y i popijaj�cych wino. Za nimi, pod �cian�, siedzia�o rz�dem na �awie sze�ciu pocztowych[1033], w tym dw�ch ryba�t�w i jeden p�tnik[1034], kt�rego �atwo by�o rozezna� po zakrzywionym kiju, obo�ce[1035] u pasa i po ma��owinach naszytych na ciemnej opo�czy. Inni wygl�dali na kleryk�w, albowiem g�owy mieli z wierzchu pogolone, odzie� jednak�e nosili �wieck�, pasy z byczej sk�ry, a przy boku kordy[1036].
Na widok Ma�ka, kt�ry zajecha� na wozie, ruszy� si� �ywo[1037] Zych, opat za�, widocznie bacz�c na sw� duchown� godno��, zosta� na miejscu, pocz�� tylko co� m�wi� do swoich kleryk�w, kt�rych jeszcze kilku wysypa�o si� przez otwarte drzwi izby. Zbyszko i Zych wprowadzili pod r�ce s�abego Ma�ka na przy�ap[1038].
� Trocha jeszcze nie mog� � rzek� Ma�ko, ca�uj�c opata w r�k� � alem przyjecha�, aby si� wam, dobrodziejowi mojemu, pok�oni�, za gospodarstwo w Bogda�cu podzi�kowa� i o b�ogos�awie�stwo poprosi�, kt�re grzesznemu cz�owiekowi najpotrzebniejsze.
� S�ysza�em, �e�cie zdrowsi � rzek� opat, �ciskaj�c go za g�ow� � i �e�cie si� do grobu naszej nieboszczki kr�lowej ofiarowali.
� Bo nie wiedz�c, do kt�rego �wi�tego si� uda�, do niej si� uda�em.
� Dobrze�cie uczynili! � zawo�a� zapalczywie opat � lepsza ona od innych i niechby jej kt�ry �mia� pozazdro�ci�!
I w jednej chwili gniew wyst�pi� mu na oblicze, policzki nap�yn�y krwi�, oczy pocz�y si� iskrzy�.
Znali t� jego zapalczywo�� obecni, wi�c Zych pocz�� si� �mia� i wo�a�:
� Bij, kto w Boga wierzy!
Opat za� odsapn�� rozg�o�nie, potoczy� oczyma po obecnych, za czym roze�mia� si�, r�wnie nagle jak poprzednio wybuchn�� i spojrzawszy na Zbyszka, zapyta�:
� A to wasz bratanek i m�j krewniak?
Zbyszko pochyli� si� i uca�owa� go w r�k�.
� Ma�ego widzia�em; nie pozna�bym! � m�wi� opat. � Poka� si� jeno[1039]!
I pocz�� go ogl�da� od st�p do g�owy bystrymi oczyma, a wreszcie rzek�:
� Zbyt urodziwy! panna to, nie rycerz!
Na to Ma�ko:
� Brali t� pann� Niemce w taniec, ale co ci j� kt�ry wzi��, wnet si� wykopyrtn��[1040] i ju� nie wsta�.
� I kusz� bez pokr�tki[1041] napnie! � zawo�a�a nagle Jagienka.
Opat zwr�ci� si� ku niej:
� A ty tu czego?
Ona za� zaczerwieni�a si� tak, �e a� szyja i uszy jej sta�y si� r�owe, i odrzek�a ogromnie zmieszana:
� Bom widzia�a�
� Strze��e si�, by ci� przypadkiem nie ustrzeli�; musia�aby� si� bez trzy kwarta�y[1042] goi�
Na to ryba�towie, p�tnik i klerycy-waganci[1043] wybuchn�li jednym gromkim �miechem, od kt�rego Jagienka stropi�a si�[1044] do reszty, tak �e opat ulitowa� si� nad ni� i podni�s�szy rami�, ukaza� jej olbrzymi r�kaw swej sukni.
� Pochowaj si�, dziewucho � rzek� � bo ci krew z jag�d[1045] try�nie.
Tymczasem Zych usadzi� Ma�ka na �awie i kaza� przynie�� wina, po kt�re skoczy�a Jagienka. Opat zwr�ci� oczy na Zbyszka i pocz�� tak m�wi�:
� Do�� krotochwil[1046]! Nie dla sromoty[1047] ja ci� do dziewki por�wna�, jeno z weso�o�ci dla twojej urody, kt�rej i niejedna dziewka mog�aby pozazdro�ci�. Ale wiem, �e� ch�op na schwa�! S�ysza�em i o twoich uczynkach pod Wilnem, i o Fryzach[1048], i o Krakowie. Powiadali mi Zych o wszystkim � rozumiesz!�
Tu pocz�� patrze� przenikliwie w oczy Zbyszka i po chwili ozwa� si� znowu:
� I�e� trzy pawie czuby poprzysi�g�, to ich sobie szukaj! Chwalebny to jest i Bogu mi�y uczynek nieprzyjaci� naszego plemienia �ciga� Ale je�eli� � i co innego przy tym �lubowa�, to wiedz, �e ci� tu na poczekaniu mog� od onych �lub�w rozwi�za�, bo takow� moc mam.
� Hej! � rzek� Zbyszko � jak cz�owiek co Panu Jezusowi w duszy obieca�, to jaka� moc mo�e go od tego rozwi�za�?
Us�yszawszy to, Ma�ko spojrza� z pewn� obaw� na opata, lecz on widocznie by� w wybornym humorze, gdy� zamiast wybuchn�� gniewem pogrozi� weso�o palcem Zbyszkowi i rzek�:
� To ci m�drala! Bacz[1049], by ci si� nie przygodzi�o to, co Niemcowi Beyhardowi.
� A co mu si� przygodzi�o? � spyta� Zych.
� A spalili go na stosie.
� Za co?
� Bo gada�, �e �wiecki cz�ek potrafi tak samo tajemnice boskie wyrozumie� jako i osoba duchowna.
� Surowie ci go pokarali!
� Ale s�usznie! � zagrzmia� opat � gdy� przeciw Duchowi �wi�temu poblu�ni�. C� to sobie my�licie! Mo�e-li cz�ek �wiecki co z tajemnic boskich wymiarkowa�?
� Nijak nie mo�e! � ozwali si� zgodnym ch�rem w�drowni klerycy.
� A wy, �szpylmany[1050]�, cicho siedzie�! � rzek� opat � bo�cie te� �adni duchowni, cho� g�owy macie pogolone.
� Nie szpylmany my ju� ni goliardowie[1051], jeno waszej mi�o�ci dworzanie � odpowiedzia� jeden z nich, zagl�daj�c w tym�e czasie do du�ej konwi[1052], od kt�rej z daleka bi� zapach s�odu[1053] i chmielu.
� Patrzcie!� m�wi jakoby z beczki!�zawo�a� opat. � Hej, ty kud�aty! A czego do konwi zagl�dasz? �aciny tam na dnie nie znajdziesz.
� Ja te� nie �aciny szukam, jedno piwa, kt�rego nie mog� nale��.
Opat za� zwr�ci� si� do Zbyszka, kt�ry ze zdziwieniem spogl�da� na tych dworzan, i rzek�:
� Wszystko to
� Wiedzia�em � odrzek� ochryp�ym g�osem p�tnik � ale jak mnie wzi�a frybra[1058] na Dunaju trz���, tak i wszystko wytrz�s�a.
� Najbardziej si� mieczom dziwuj� � rzek� Zbyszko � bo takich nigdy u w�drownych kleryk�w nie widzia�em.
� Im wolno � rzek� opat � gdy� nie maj� �wi�ce�, a �e ja tak�e kord[1059] przy boku nosz�, to nie dziwota. Rok temu pozwa�em Wilka z Brzozowej na udeptan� ziemie o te bory, przez kt�re�cie przeje�d�ali do Bogda�ca. Nie stawi� si�
� Jako�e mia� duchownemu stawa�? � przerwa� Zych.
Na to zaperzy� si�[1060] opat i uderzywszy pi�ci� w st�, zawo�a�:
� Gdym we zbroi, to ja nie ksi�dz, jeno �lachcic!� A on nie stan��, bo mnie wola� z pacho�kami noc� w Tulczy najecha�. Ot, dlaczego kord przy boku nosz�!�
Umilkli, zas�yszawszy �acin�, Zych, Ma�ko i Zbyszko i schylili g�owy przed m�dro�ci� opata, gdy� �aden ni jednego s�owa nie wyrozumia�; on za� toczy� jeszcze czas jaki� woko�o gniewnymi oczyma, a wreszcie rzek�:
� Kto go wie, czy on i tu na mnie napadnie?
� Owa! niech jeno napadnie � zawo�ali w�drowni klerycy, chwytaj�c za r�koje�� miecz�w.
� A niechby napad�! Cni si�[1062] ju� i mnie bez bitki.
� Nie uczyni on tego � rzek� Zych � pr�dzej z pok�onem i zgod� przyjdzie. Bor�w si� ju� wyrzek�, a o syna mu chodzi� Wiecie!� Ale niedoczekanie jego!�
Tymczasem opat uspokoi� si� i rzek�:
� M�odego Wilka widzia�em, jako pi� z Cztanem z Rogowa w gospodzie w Krze�ni. Nie uznali[1063] nas zrazu, by�o ciemno � i precz[1064] uradzali o Jagience.
Tu zwr�ci� si� do Zbyszka:
� I o tobie.
� A oni czego ode mnie chcieli?
� Oni od ciebie niczego nie chcieli, jeno nie po my�li im to, i� jest w pobli�u Zgorzelic trzeci. Tak tedy m�wi Cztan do Wilka: �Jak mu sk�r� wygarbuj�[1065], to przestanie by� g�adki�. A Wilk m�wi: �Mo�e si� nas b�dzie boja�[1066], a nie, to mu gnaty w mig po�ami�!� A potem pocz�li si� obaj upewnia�, �e si� b�dziesz boja�.
Us�yszawszy to, Ma�ko spojrza� na Zycha, Zych na niego, i oblicza obu przybra�y wyraz chytry i radosny. �aden nie by� pewny, czy opat s�ysza� istotnie tak� rozmow�, czy te� zmy�la dlatego jedynie, by Zbyszkowi doda� bod�ca; natomiast rozumieli obaj, a zw�aszcza znaj�c dobrze Zbyszka Ma�ko, �e nie by�o na �wiecie lepszego sposobu, aby go popchn�� do Jagienki.
A opat jakby umy�lnie doda�:
� I po prawdzie, morowe to ch�opy!�
Zbyszko za� nie pokaza� po sobie nic, tylko pocz�� pyta� Zycha jakim� jakby nieswoim g�osem:
� A to jutro niedziela?
� Niedziela.
� Na msz� �wi�t� za� pojedziecie?
� Ano!�
� Dok�d? do Krze�ni?
� Bo najbli�ej. Gdzie�by�my jechali?
� No, to dobrze!
Zbyszko, dogoniwszy Zycha i Jagienk� jad�cych w towarzystwie opata[1067] i jego kleryk�w do Krze�ni, przy��czy� si� do nich i jecha� razem, chodzi�o mu bowiem o to, by dowie�� opatowi, �e si� ni Wilka z Brzozowej, ni Cztana z Rogowa nie l�ka i chowa� si� przed nimi nie my�li. Zdziwi�a go zn�w w pierwszej chwili uroda Jagienki, bo chocia� nieraz widywa� j� i w Zgorzelicach, i w Bogda�cu przybran� pi�knie do go�ci, ale nigdy tak, jak teraz do ko�cio�a. Odzie� mia�a z czerwonego sukna podbit� gronostajami[1068], czerwone r�kawiczki i gronostajowy, naszyty z�otem kapturek na g�owie, spod kt�rego wysuwa�y si� na ramiona dwa warkocze. Nie siedzia�a te� na koniu po m�sku, ale na wysokim siodle z por�cz� i z �aweczk� pod stopy, kt�re ledwie by�o wida� spod d�ugiej i u�o�onej w r�wne zagi�tki sp�dnicy. Zychowi, kt�ry pozwala� dziewczynie ubiera� si� w domu w ko�uch i ja�owicze[1069] buty, chodzi�o o to, by przed ko�cio�em ka�dy pozna�, i� przyjecha�a nie c�rka byle szarego w�odyczki[1070] albo �ciecia�ki [1071], lecz panna z mo�nego rycerskiego domu. W tym celu konia jej prowadzi�o dw�ch wyrostk�w[1072], przybranych od do�u obcis�o, od g�ry w buchaste[1073] szaty, jakie nosili zwykle paziowie. Czterech dworskich ludzi jecha�o z ty�u, a z nimi opatowi klerycy, z kordami[1074] i lutniami[1075] przy pasach. Zbyszko podziwia� wielce ca�y orszak, szczeg�lnie za� Jagienk�, wygl�daj�c� jak obrazek, i opata, kt�ry w czerwieni i z olbrzymimi r�kawami u sukni wydawa� mu si� jak jaki podr�uj�cy ksi���. Najskromniej ze wszystkich przybrany by� sam Zych, kt�ry dba� o okaza�o�� dla innych, dla siebie za� tylko o weso�o�� i �piewanie.
Zr�wnawszy si�, jechali w szeregu: opat, Jagienka, Zbyszko i Zych. Opat z pocz�tku kaza� �piewa� nabo�ne pie�ni swoim szpylmanom[1076] � p�niej atoli [1077], maj�c ich dosy�, pocz�� rozmawia� ze Zbyszkiem, kt�ry z u�miechem spogl�da� na jego pot�ny kord, nie mniejszy od dwur�cznych niemieckich brzeszczot�w.
� Widz� � rzek� z powag� � �e cudujesz si� nad moim mieczem: wiedz przeto, �e synody[1078] zezwalaj� duchownym na miecze, a nawet na balisty[1079] i katapulty w podr�y � my zasie jeste�my w podr�y. Wreszcie gdy Ojciec �wi�ty miecz�w i czerwonych szat ksi�om zabrania�, to pewnikiem my�la� o ludziach niskiego stanu, �lachcica bowiem B�g stworzy� do broni, i kto by mu chcia� j� odj��, ten by si� odwiecznym Jego wyrokom przeciwia�.
� Widzia�em ksi�cia mazowieckiego Henryka, kt�ry si� w szrankach[1080] potyka� � odrzek� Zbyszko.
� Nie to mu si� te� gani, �e si� potyka� � odpowiedzia�, podnosz�c w g�r� palec opat � ale to, �e si� o�eni�, i do tego nieszcz�liwie, albowiem
Tu a� zatrzyma� konia i pocz�� naucza� z wi�ksz� jeszcze powag�:
� Kto-li bo masz si� �eni�, czyli
�
Wszyscy s�uchali w wielkim skupieniu s��w opata, dziwi�c si� jego wymowie i bieg�o�ci w Pi�mie, on za� nie m�wi� rzekomo wprost do Zbyszka, owszem, wi�cej zwraca� si� do Zycha i Jagienki, jakby szczeg�lnie ich chcia� zbudowa�. Jagienka jednak poj�a widocznie, o co chodzi, gdy� spogl�da�a pilnie spod swoich d�ugich rz�s na ch�opaka, kt�ry namarszczy� brew i spu�ci� g�ow� niby g��boko rozwa�aj�c to, co s�ysza�.
Po chwili orszak ruszy� dalej, ale w milczeniu; dopiero gdy ju� Krze�ni� by�o wida�, zmaca� si� opat po pasie, obr�ci� go ku przodowi, tak aby �atwo by�o chwyci� za r�koje�� korda, i rzek�:
� A stary Wilk z Brzozowej pewnie z dobrym pocztem przyjedzie.
� Pewnie � potwierdzi� Zych � ale co� tam s�udzy gadali, �e zachorza�.
� A jeden z moich kleryk�w s�ysza�, �e ma na nas nast�pi�[1094] przed gospod� po ko�ciele.
� Nie uczyni�by on tego bez zapowiedzi i zw�aszcza po mszy �wi�tej.
� Niech mu tam B�g ze�le upami�tanie. Ja wojny z nikim nie szukam i krzywdy cierpliwie znosz�.
Tu obejrza� si� na swoich szpylman�w i rzek�:
� Nie wydobywa� mi miecz�w i pami�ta�, �e�cie duchowni s�udzy, a dopiero gdyby tamci pierwsi wydobyli, to w nich!
Zbyszko za�, jad�c wedle Jagienki, wypytywa� j� ze swej strony o sprawy, o kt�re mu g��wnie chodzi�o.
� Cztana i m�odego Wilka zastaniem niechybnie w Krze�ni � m�wi�. � Poka�esz mi ich z daleka, abym wiedzia�, kt�rzy s�.
� Dobrze, Zbyszku � odrzek�a Jagienka.
� Przed ko�cio�em i po ko�ciele zapewne ci� oni spotykaj�. Co�e w�wczas robi�?
� S�u�� mi, jako umiej�.
� Nie b�d� ci dzi� s�u�yli, rozumiesz?
A ona odrzek�a zn�w niemal z pokor�:
� Dobrze, Zbyszku.
Dalsz� rozmow� przerwa� im g�os drewnianych ko�atek, gdy� w Krze�ni nie by�o jeszcze dzwon�w. Po chwili dojechali. Z t�um�w czekaj�cych na msz� przed ko�cio�em wysun�li si� natychmiast m�ody Wilk i Cztan z Rogowa, lecz Zbyszko uprzedzi� ich, zeskoczy� z konia, nim zdo�ali dobiec, i chwyciwszy pod boki Jagienk�, zsadzi� j� z siod�a, po czym wzi�� za r�k� i spogl�daj�c na nich wyzywaj�co, prowadzi� do ko�cio�a.
W przedsionku ko�cielnym czeka� ich nowy zaw�d. Obaj pospieszyli do kropielnicy[1095] i obaj zanurzywszy w ni� r�ce wyci�gn�li je do dziewczyny. Lecz to samo uczyni� Zbyszko, ona za� dotkn�a jego palc�w, a nast�pnie prze�egna�a si� i z nim razem wesz�a do ko�cio�a. Wtedy nie tylko m�ody Wilk, ale i Cztan z Rogowa, chocia� mia� rozum mia�ki[1096], domy�li� si�, i� to wszystko by�o uczynione umy�lnie, i obydw�ch ogarn�� gniew tak dziki, �e a� w�osy pocz�y si� im je�y� pod p�tlikami[1097]. Zachowali zaledwie tyle przytomno�ci, �e w gniewie nie chcieli, boj�c si� kary boskiej, wchodzi� do ko�cio�a; natomiast Wilk wypad� z przedsionka i lecia� jak szalony przez cmentarz mi�dzy drzewami, sam nie wiedz�c dok�d. Cztan lecia� za nim tak�e nie wiedz�c, w jakim to czyni celu.
Zatrzymali si� a� w rogu parkanu, gdzie le�a�y wielkie kamienie przygotowane pod fundamenta dzwonnicy, kt�r� miano stawia� w Krze�ni. Tam Wilk, chc�c sp�dzi� z�o��, kt�ra burzy�a mu si� a� pod szyj� w piersiach, chwyci� za jeden z g�az�w i j�� nim potrz�sa� ze wszystkich si�, co widz�c Cztan chwyci� go tak�e i po chwili pocz�li obaj toczy� go ze w�ciek�o�ci� przez ca�y cmentarz, a� ku wrotom ko�cielnym.
Ludzie patrzyli na nich ze zdziwieniem mniemaj�c, �e uczynili �lub jakowy� i �e w ten spos�b chc� si� do budowy dzwonnicy przyczyni�. Lecz im wysi�ek �w ul�y� znacznie, tak �e oprzytomnieli obaj, stali tylko bladzi z nat�enia, sapi�c i spogl�daj�c na si� niepewnym wzrokiem.
Milczenie przerwa� pierwszy Cztan z Rogowa.
� No i co? � spyta�.
� A co?�odpowiedzia� Wilk.
� Zaraz-li go napadniem?
� Jako�e w ko�ciele b�dziesz napada�?
� Nie w ko�ciele, jeno[1098] po mszy.
� Z Zychem jest � i z opatem. A to� zabaczy�, co m�wi� Zych, �e niech-li si� zdarzy bitka, obydw�ch ze Zgorzelic wy�enie[1099]. Gdyby nie to, by�bym ci dawno �ebra po�omi�[1100].
� Albo ja tobie! � odpar� Cztan, �ciskaj�c swe pot�ne pi�ci.
I oczy pocz�y im si� skrzy� z�owrogo, lecz wnet pomiarkowali obaj, �e teraz wi�cej im potrzeba zgody ni� kiedykolwiek. Nieraz ju� oni bili si� z sob�, lecz zawsze jednali si� po bitce, bo chocia� rozdziela�a ich mi�o�� do Jagienki, jednak �y� bez siebie nie mogli i t�sknili jeden do drugiego zawsze. Obecnie za� mieli wsp�lnego wroga i czuli obaj, �e jest to wr�g okrutnie niebezpieczny.
Po chwili Cztan spyta�:
� Co robi�? Chyba mu zapowied�[1101] pos�a� do Bogda�ca?
Wilk, kt�ry by� m�drzejszy, nie wiedzia� jednak�e na razie, co robi�. Na szcz�cie przysz�y mu w pomoc ko�atki, kt�re ozwa�y si� znowu na znak, i� nabo�e�stwo si� poczyna. Wi�c rzek�:
� Co robi�? P�j�� na msz�, a potem b�dzie, co B�g da.
Ucieszy� si� z tej rozumnej odpowiedzi Cztan z Rogowa.
� Mo�e ta Pan Jezus nas natchnie � rzek�.
� I pob�ogos�awi � doda� Wilk.
� Po sprawiedliwo�ci.
I poszli do ko�cio�a, a wys�uchawszy pobo�nie nabo�e�stwa nabrali otuchy. Nie stracili g��w nawet w�wczas, gdy Jagienka po mszy w przedsionku znowu przyj�a wod� �wi�con� z r�ki Zbyszka. Na cmentarzu przy wrotach podj�li pod nogi Zycha, Jagienk�, a nawet i opata[1102], cho� ten by� nieprzyjacielem starego Wilka z Brzozowej. Na Zbyszka patrzyli wprawdzie spode �ba, ale �aden nie warkn��, chocia� serca skowyta�y im w piersiach z b�lu, z gniewu i zazdro�ci, gdy� nigdy Jagienka nie wydawa�a im si� tak cudn� i tak do kr�lewny podobn�. Dopiero gdy �wietny orszak ruszy� z powrotem i gdy z dala dosz�a ich weso�a pie�� w�drownych kleryk�w, Cztan pocz�� ociera� pot ze swych zaros�ych policzk�w i parska� jak ko�. Wilk za� ozwa� si�, zgrzytaj�c z�bami:
� Do gospody! do gospody! gorze[1103] mi!�
Po czym pami�taj�c, co im poprzednio ul�y�o, chwycili zn�w g�az i potoczyli go zapalczywie na dawne miejsce.
Zbyszko za� jecha� wedle Jagienki, s�uchaj�c pie�ni opatowych szpylman�w, lecz gdy ujechali pi�� albo sze�� staja�[1104], zatrzyma� nagle konia i rzek�:
� Ba, mia�em da� na msz� za stryjkowe zdrowie i zabaczy�em[1105], wr�c� si�.
� Nie wracaj! � zawo�a�a Jagienka � po�lem ze Zgorzelic.
� Wr�c�, a wy nie czekajcie na mnie. Z Bogiem!
� Z Bogiem! � rzek� opat.�Jed�!
I twarz mu powesela�a, a gdy Zbyszko znik� im z oczu, tr�ci� nieznacznie Zycha i rzek�:
� Rozumiecie?
� Co mam rozumie�?
� Pobije si� w Krze�ni z Wilkiem i Cztanem, jako amen w pacierzu, ale tegom chcia� i do tegom prowadzi�.
� To morowe ch�opy! Jeszcze go porani�, i co z tego?
� Jak to co z tego? Je�li za Jagienk� si� pobije, to jak�e mu potem o tej Jurand�wnie my�le�? Jagienka ci mu odt�d b�dzie pani� � nie tamta; tego za� chc�, bo to m�j krewny i uda� mi si�!
� Ba, a �lubowanie?
� Na poczekaniu go rozgrzesz�! Zali�cie nie s�yszeli, �em to ju� obieca�?
� Wasza g�owa na wszystko poradzi � odrzek� Zych.
Opat uradowa� si� pochwa��, po czym przysun�� si� do Jagienki i zapyta� :
� Czego�e� taka frasobliwa[1106]?
Ona pochyli�a si� w siodle i chwyciwszy r�k� opatow� podnios�a j� do ust:
� Ojcze krzestny, a mo�e by�cie te� podes�ali z paru szpylman�w do Krze�ni.
� Po co? Popij� mi si� w gospodzie i tyla.
� Ale mo�e jakowej zwadzie przeszkodz�.
Opat spojrza� jej bystro w oczy i nagle rzek� ostro:
� A cho�by go tam i zabili!
� To niech i mnie zabij�! � zawo�a�a Jagienka.
I gorycz, kt�ra nagromadzi�a si� z �alem w jej piersiach od czasu rozmowy ze Zbyszkiem, sp�yn�a teraz nag�ym potokiem �ez. Widz�c to, opat obj�� ramieniem dziewczyn�, tak �e nakry� j� prawie ca�� swoim olbrzymim r�kawem, i pocz�� m�wi�:
� Nie b�j si�, c�ruchno, o nic. Zwada mo�e si� przygodzi�[1107], ale przecie i tamci s� �lacht�, przeto go kup� nie napadn�, jeno na pole rycerskim obyczajem pozw�, a ju� tam on da sobie rady, cho�by si� na raz z obydwoma mia� potyka�. A co do Jurand�wny, o kt�rej s�ysza�a�, to ci jeno tyle rzek�, �e drzewo na tamt� �o�nic� w nijakim boru nie ro�nie.
� Skoro mu tamta milsza, to i ja o niego nie dbam! � odpowiedzia�a przez �zy Jagienka.
� To czeg� chlipiesz?
� Bo si� o niego boj�.
� Ot, babski rozum! � rzek� �miej�c si� opat.
Po czym schyliwszy si� do ucha Jagienki pocz�� m�wi�:
� Pomiarkuj si�, dziewczyno, �e cho� ci� i we�mie, to te� nieraz zdarzy mu si� potyka�, bo od tego �lachcic.
Tu schyli� si� jeszcze ni�ej i doda�:
� A we�mie ci� � i to niezad�ugo, jako B�g w niebie!
� Za�by tam bra�! � odpowiedzia�a Jagienka.
A jednocze�nie pocz�a si� u�miecha� przez �zy i spogl�da� na opata, jakby si� go chcia�a zapyta�, sk�d to wie.
A tymczasem Zbyszko wr�ciwszy do Krze�ni zajecha� wprost do ksi�dza, chcia� bowiem rzeczywi�cie da� na msz� za zdrowie Ma�ka; po za�atwieniu za� tej sprawy uda� si� wprost do gospody, w kt�rej spodziewa� si� znale�� m�odego Wilka z Brzozowej i Cztana z Rogowa.
Jako� zasta� obydw�ch, a opr�cz tego pe�no ludzi � i szlachty, i skartabell�w[1108], i kmieci�w, i kilku �sowizdrza��w[1109]� pokazuj�cych rozmaite niemieckie sztuki. W pierwszej chwili nie m�g� jednak�e nikogo rozezna�, gdy� okna karczmy z b�onami z wo�owych p�cherzy ma�o przepuszcza�y �wiat�a � i dopiero gdy miejscowy pacho�ek dorzuci� na komin szczypek[1110] sosnowych, ujrza� w k�cie za �agwiami piwa w�ochaty pysk Cztana i srog�, zapalczyw� twarz Wilka z Brzozowej.
Wtedy pocz�� i�� zwolna ku nim, roztr�caj�c po drodze ludzi i doszed�szy, uderzy� pi�ci� w st�, a� zagrzmia�o w ca�ej gospodzie.
A oni podnie�li si� natychmiast i j�li �piesznie przekr�ca� na sobie sk�rzane pasy, nim jednak�e chwycili za r�koje�ci, Zbyszko rzuci� na st� r�kawic� i m�wi�c przez nos, jak mieli zwyczaj m�wi� rycerze przy wyzwaniu, ozwa� si� w nast�puj�ce, niespodziane dla nikogo s�owa:
� Pakliby[1111] kt�ry z was dw�ch albo z innych ludzi rycerskich w izbie b�d�cych przeciwi� si� temu, i�e najcudniejsza i najcnotliwsza dziewka na �wiecie jest panna Danuta Jurand�wna ze Spychowa, tego pozywam na walk� konn� albo piesz� do pierwszego kl�kni�cia alibo[1112] do ostatniego tchu.
Zdumieli si� Wilk i Cztan, r�wnie jak by�by zdumia� si� opat, gdyby co� podobnego us�ysza� � i przez chwil� s�owa nie mogli przem�wi�. Co to za panna? Im przecie o Jagienk�, nie o ni� chodzi�o?� A je�li temu �bikowi nie o Jagienk� idzie, to czego od nich chce? Czemu ich rozsierdzi� przed ko�cio�em ? Po co tu przyszed� i po co szuka z nimi zaczepki ? � Od tych pyta� zrobi�a im si� w g�owie taka kasza, �e pootwierali szeroko usta, Cztan za� wytrzeszczy� tak oczy, jakby nie cz�owieka, ale jakby jakie� dziwo niemieckie mia� przed sob�.
Lecz bystrzejszy Wilk, kt�ry zna� nieco rycerskie zwyczaje i wiedzia�, �e nieraz innym niewiastom rycerze s�u�by �lubuj�, a z innymi si� �eni�, pomy�la�, �e i w tym wypadku tak by� mo�e i �e gdy zdarza si� taka sposobno�� uj�cia si� za Jagienk�, to nale�y w lot z niej skorzysta�.
Wi�c wysun�� si� zza sto�u i zbli�ywszy si� ze z�owrog� twarz� do Zbyszka, zapyta�:
� Jak to, psubracie, to nie Jagienka Zych�wna najcudniejsza?
Za nim wysun�� si� Cztan � a ludzie pocz�li si� wok� nich kupi�, bo ju� wszystkim by�o wiadomo, �e si� to na byle czym nie sko�czy.
Jagienka, wr�ciwszy do domu, wys�a�a natychmiast parobka do Krze�ni, aby dowiedzia� si�, czy w gospodzie nie zasz�a jakowa� bitka albo czy kto kogo nie wyzwa�. Ten jednak�e, dostawszy na drog� skojca[1113], pocz�� pi� z ksi�ymi s�ugami i nie my�la� o powrocie. Drugi, wys�any do Bogda�ca, kt�ry mia� zapowiedzie� Ma�kowi przyjazd opata, wr�ci� spe�niwszy polecenie i zarazem oznajmi�, �e widzia� Zbyszka zabawiaj�cego si� ze starym dziedzicem w ko�ci.
Uspokoi�o to w cz�ci Jagienk�, wiedz�c bowiem o do�wiadczeniu i sprawno�ci Zbyszkowej, nie tyle ba�a si� dla niego wyzwania, ile jakowej� dora�nej ci�kiej przygody w karczmie. Mia�a te� ochot� razem z opatem[1114] jecha� do Bogda�ca, ale �w sprzeciwi� si� temu, pragn�� bowiem rozm�wi� si� z Ma�kiem w sprawie zastawu i w innej, jeszcze wa�niejszej, przy kt�rej nie chcia� mie� za �wiadka Jagienki.
Zreszt� wybiera� si� na noc. Dowiedziawszy si� o szcz�liwym powrocie Zbyszka, wpad� w wyborny humor i kaza� swoim klerykom-wagantom[1115] �piewa� i huka� tak, �e a� si� b�r trz�s�, a w samym Bogda�cu a� kmiecie[1116] wygl�dali z cha�up patrz�c, czy si� nie pali albo czy nieprzyjaciel nie nast�pi�. Ale jad�cy naprz�d p�tnik z krzyw� lag�[1117] uspokaja� ich, i� to jedzie osoba duchowna wysokiej godno�ci � wi�c k�aniali mu si�, a niekt�rzy nawet k�adli na piersi znak krzy�a; on za� widz�c, jak go szanuj�, jecha� w dumie radosnej, rad ze �wiata i pe�en dla ludzi �yczliwo�ci.
Ma�ko i Zbyszko, zas�yszawszy krzyki i �piewy, wyszli a� do wr�t na jego spotkanie. Niekt�rzy z kleryk�w bywali ju� z opatem w Bogda�cu, ale byli i tacy, kt�rzy przy��czywszy si� niedawno do kompanii, nie widzieli go dotychczas nigdy. Tym upad�y serca na widok n�dznego domu, kt�ry nie m�g� i�� w por�wnanie z obszernym dworzyszczem w Zgorzelicach. Skrzepi� ich jednakowo� widok dymu dobywaj�cego si� przez s�omiane poszycie dachu, a zw�aszcza nabrali ca�kiem otuchy, gdy wszed�szy do izby, poczuli zapach szafranu i rozmaitych mi�siw, a zarazem spostrzegli dwa sto�y pe�ne cynowych mis, jeszcze wprawdzie pustych, ale tak ogromnych, i� ka�de oczy musia�y powesele� na ich widok. Na mniejszym stole �wieci�a przygotowana dla opata misa ca�a srebrna i taka� cudnie rze�biona �agiewka[1118], obie zdobyte razem z innymi skarbami na Fryzach[1119].
Ma�ko i Zbyszko pocz�li zaraz prosi� do sto�u, lecz opat, kt�ry by� dobrze podjad� na odjezdnym w Zgorzelicach, odm�wi�, tym bardziej �e zajmowa�o go co innego. Od pierwszej chwili przybycia spogl�da� on bacznie, a zarazem niespokojnie na Zbyszka, jakby chcia� �lad�w bitki na nim dopatrzy�, widz�c za� spokojn� twarz m�odzianka, niecierpliwi� si� widocznie, a� wreszcie nie m�g� ju� d�u�ej ciekawo�ci swej pohamowa�.
� P�jdziemy do alkierza[1120] � rzek� � o zastawie uradza�. Nie przeciwcie si�, bo si� zgniewam!
Tu zwr�ci� si� do kleryk�w i zagrzmia�:
� A wy, cicho mi siedzie� i pode drzwiami nie pods�uchiwa�!
To rzek�szy, otworzy� drzwi do alkierza, w kt�re zaledwie m�g� si� pomie�ci�, i wszed�, a za nim weszli Zbyszko i Ma�ko. Tam, gdy siedli na skrzyniach, opat zwr�ci� si� do m�odego rycerza.
� By�e� z nawrotem[1121] w Krze�ni? � zapyta�.
� By�em.
� No i co?
� A da�em na msz� za stryjowe zdrowie, i tyla.
Opat poruszy� si� niecierpliwie na skrzyni.
�Ha! � pomy�la� � nie spotka� si� ni z Cztanem, ni z Wilkiem; mo�e ich nie by�o, a mo�e ich nie szuka�. Omyli�em si�!� Ale z�y by�, �e si� pomyli� i �e go wyrachowanie zawiod�o, wi�c zaraz poczerwienia�o mu oblicze i pocz�� sapa�.
� Gadajmy o zastawie! � rzek� po chwili. �Macie pieni�dze?� bo jak nie, to dziedzina moja!�
Na to Ma�ko, kt�ry wiedzia�, jak z nim post�powa�, podni�s� si� w milczeniu, otworzy� skrzyni�, na kt�rej siedzia�, wydoby� z niej przygotowany ju� widocznie worek z grzywnami[1122] i rzek�:
� Ubodzy�my ludzie, ale pieni�dze mamy, i co si� nale�y, to p�acimy, jako stoi w �li�cie[1123]� i jakom znakiem krzy�a �wi�tego sam po�wiadczy�[1124]. Je�eliby�cie zasie chcieli jeszcze za porz�dki i za dobytek dop�aty, to te� nie b�dziem si� sprzeczali, jeno zap�acim, co ka�ecie, i pod nogi was, dobrodzieja naszego, podejmiem.
To rzek�szy, pochyli� mu si� do kolan, a za nim uczyni� te� to samo Zbyszko. Opat, kt�ry spodziewa� si� spor�w i targ�w, wielce by� takim post�powaniem zaskoczony, a nawet i nie ca�kiem rad[1125], gdy� przy targach chcia� stawia� r�ne swoje warunki, a tymczasem sposobno�� omin�a.
Wi�c oddaj�c �list�, czyli kwit zastawny, na kt�rym Ma�ko by� znakiem krzy�a podpisany, rzek�:
� Czego mi o dop�acie prawicie[1126]?
� Bo nie chcem[1127] darmoch bra� � odpowiedzia� chytrze Ma�ko wiedz�c, �e im wi�cej b�dzie si� w tym wypadku sprzecza�, tym wi�cej zyska.
Jako� opat zaperzy� si�[1128] w mgnieniu oka:
� Widzicie ich! Nie chc� od krewnych darmoch bra�! Chleb ludzi bodzie[1129]! Nie bra�em pustki i nie oddaj� pustki, a jak mi si� spodoba i tym tu oto workiem prasn��, to i prasn�!
� Tego nie uczynicie! � zawo�a� Ma�ko.
� Nie uczyni�? Ot mi wasz zastaw! ot mi wasze grzywny! Da�em, bo moja �aska, a cho�by mi wola by�a na go�ci�cu ostawi�, to wam do tego nic. Ot, jak nie uczyni�!
To rzek�szy, porwa� worek za zwitk� i grzmotn�� nim o pod�og�, a� z rozp�k�ego p��tna posypa�y si� pieni�dze.
� B�g zap�a�! B�g wam zap�a�, ojcze i dobrodzieju! � pocz�� wo�a� Ma�ko, kt�ry tylko czeka� na t� chwil�. � Od innego bym nie wzi��, ale od krewniaka i duchownego � wezm�
Opat za� spogl�da� czas jaki� gro�nie to na niego, to na Zbyszka, wreszcie rzek�:
� Wiem ci ja, cho� i gniewaj�cy si�, co robi�; za czym trzymajcie, co�cie dostali, bo to wam te� zapowiadam, �e wi�cej jednego skojca nie uwidzicie.
� Nie spodziewali�my si� i tego.
� Ale wiedzcie, �e co po mnie zostanie, to we�mie Jagienka.
� I ziemi�?�spyta� naiwnie Ma�ko.
� I ziemi�! � hukn�� opat.
Na to przed�u�y�a si� Ma�kowi twarz, ale opanowa� si� i rzek�:
� Ej, co tam o �mierci my�le�! Niech wam Pan Jezus da sto lat albo i wi�cej, a przedtem biskupstwo zacne.
� A cho�by!� albo to ja gorszy od innych! � odrzek� opat.
� Nie gorszy, jeno lepszy.
Te s�owa podzia�a�y uspokajaj�co na opata, gdy� w og�le gniew jego by� kr�tkotrwa�y.
� No � rzek� � wy�cie moi krewni, a ona tylko krze�niaczka, ale ja mi�uj� i j�, i Zycha od dawnych lat. Lepszego cz�eka ni� Zych nie ma na �wiecie, i lepszej dziewki ni� Jagienka te�! Co b�dzie mia� kto na nich powiedzie�?
I pocz�� toczy� wyzywaj�cym wzrokiem, lecz Ma�ko nie tylko nie przeczy�, ale skwapliwie potwierdzi�, �e godniejszego s�siada pr�no by w ca�ym Kr�lestwie szuka�.
� A co do dziewki � rzek� � c�rki rodzonej wi�cej bym nie mi�owa�, ni�li j� mi�uj�. Za jej to przyczyn� przyszed�em do zdrowia i tego jej do �mierci nie zapomn�.
� Pot�pieni b�dziecie i jeden, i drugi, je�li zapomnicie � rzek� opat � i pierwszy was za to przekln�. Ja krzywdy waszej nie chc�, bo�cie moi krewni, i dlatego wymy�li�em spos�b, �eby to, co po mnie zostanie, by�o i Jagienkowe, i wasze � rozumiecie?
� Da�by B�g, aby si� to sta�o! � odrzek� Ma�ko. � Mi�y Jezu! piecht�[1130] bym poszed� do grobu Kr�lowej w Krakowie i na �ys� G�r�, aby si� drzewu Krzy�a �wi�tego pok�oni�.
Uradowa� si� opat szczero�ci�, z jak� m�wi� Ma�ko, u�miechn�� si� i rzek�:
� Dziewka ma prawo przebiera�, bo i g�adka[1131], i wiano godne, i r�d zacny! Co ta dla niej Cztan albo Wilk, kiedy i wojewodzi�ski syn nie by�by nadto. Ale niechbym tak ja, nie przymierzaj�c, kogo zaswata� � to by za niego posz�a, bo mnie mi�uje i wie, �e jej �le nie poradz�
� Dobrze temu b�dzie, kogo zaswatacie � rzek� Ma�ko.
Lecz opat zwr�ci� si� do Zbyszka:
� A ty co?
� Ano, ja tako my�l�, jako i stryjko�
Zacne oblicze opata rozja�ni�o si� jeszcze bardziej; uderzy� Zbyszka d�oni� w �opatk�, a� si� rozleg�o w alkierzu, i zapyta�:
� Czemu� to przy ko�ciele ni Cztana, ni Wilka do Jagienki nie dopu�ci�?� co?�
� By za� nie my�leli, �e si� ich boj�, i by�cie nie my�leli i wy.
� Ale i �wi�con� wod� jej poda�e�.
� A poda�em.
Opat uderzy� go po raz drugi:
� To� to j� bierz!
� Bierz j�! � zawo�a� jak echo Ma�ko.
Na to Zbyszko zagarn�� pod siatk� w�osy i odpowiedzia� spokojnie:
� Jako�e j� mam bra�, kiedym ja przed o�tarzem w Ty�cu Danusi Jurand�wnie �lubowa�?
� �lubowa�e� pawie czuby, to ich szukaj, a Jagienk� zaraz bierz.
� Nie � odrzek� Zbyszko � potem jak na mnie na��czk�[1132] rzuci�a, �lubowa�em, �e j� za �on� wezm�.
Twarz opata pocz�a nabiega� krwi�; uszy mu posinia�y, a oczy pocz�y wychodzi� na wierzch: zbli�y� si� do Zbyszka i rzek� pot�umionym przez gniew g�osem:
� Twoje �luby plewa, a ja wiatr � rozumiesz! Ot!
I dmuchn�� mu w g�ow� tak pot�nie, �e a� p�tlik[1133] zlecia�, a w�osy rozsypa�y si� w nie�adzie po ramionach i plecach. W�wczas Zbyszko zmarszczy� brwi i patrz�c opatowi wprost w oczy rzek�:
� W moim �lubowaniu moja cze��, a nad moj� czci� ja sam str�a[1134]!
Us�yszawszy to, nieprzywyk�y do oporu opat straci� do tego stopnia dech, i� mowa by�a mu na czas jaki� odj�ta. Nasta�o z�owrogie milczenie, kt�re przerwa� wreszcie Ma�ko:
� Zbyszku! � zawo�a� � upami�taj si�! co� jest?
Opat tymczasem podni�s� rami� i wskazuj�c m�odzianka, pocz�� krzycze�:
� Co mu jest? Ja wiem, co mu jest: dusza w nim nie rycerska i nie �lachecka, jeno zaj�cza. To mu jest, �e si� Cztana i Wilka boi!
A Zbyszko, kt�ry nie straci� ani na chwil� zimnej krwi, ruszy� niedbale ramionami i odpowiedzia�:
� O wa! porozbija�em im �by w Krze�ni.
� B�j si� Boga! � zawo�a� Ma�ko.
Opat patrza� czas jaki� na Zbyszka wytrzeszczonymi oczyma. Gniew walczy� w nim o lepsz� z podziwem, a jednocze�nie przyrodzony bystry rozum pocz�� mu przypomina�, �e z tego pobicia Wilka i Cztana mo�e dla swych zamiar�w korzy�� wyci�gn��.
Wi�c och�on�wszy nieco, krzykn�� na Zbyszka:
� Czemu� nie gada�?
� Bo mi by�o wstyd. My�la�em, �e mnie pozw�, jako rycerzom przysta�o, na walk� konn� albo piesz�, ale to zb�je, nie rycerze. Pierwszy Wilk udar� desk� ze sto�u, Cztan udar� drug�, i do mnie! To i c�em mia� robi�? Chwyci�em �aw� te�, no� i wiecie!�
� �ywi aby? � zapyta� Ma�ko.
� �ywi, jeno ich zamroczy�o. Ale jeszcze przy mnie pocz�li[1135] dycha�.
Opat s�ucha�, tar� czo�o, po czym zerwa� si� nagle ze skrzyni, na kt�rej by� poprzednio przysiad� dla lepszego namys�u, i zawo�a�:
� Poczkaj[1136]!� Ja ci teraz co� powiem!
� A co powiecie? � zapyta� Zbyszko.
� To ci powiem, �e je�li� ty si� za Jagienk� bi� i ludziom przez ni� �by rozwala�, to� ty naprawd� jej rycerz, nie czyj inny, i musisz j� bra�.
To rzek�szy, wzi�� si� w boki i pocz�� spogl�da� tryumfalnie na Zbyszka, lecz �w u�miechn�� si� tylko i rzek�:
� Hej, dobrzem ja wiedzia�, dlaczego�cie chcieli mnie na nich napu�ci�, ale to wam zgo�a chybi�o.
� Czemu chybi�o?� gadaj!
� Bo ja im kaza� przy�wiadczy�, jako najg�adsza i najcnotliwsza dziewka w �wiecie jest Danu�ka Jurand�wna, a oni w�a�nie uj�li si� za Jagienk�, i z tego by�a bitka.
Us�yszawszy to, opat sta� przez chwil� na miejscu jak skamienia�y i tylko po mruganiu oczyma mo�na by�o pozna�, �e �yw jeszcze. Nagle zawr�ci� si� na miejscu, wywali� nog� drzwi alkierza, wpad� do izby, tam chwyci� krzyw� lag� z r�k p�tnika i pocz�� ni� ok�ada� swoich szpylman�w, rycz�c przy tym jak ranny tur:
� Na ko�, skomorochy[1137]! na ko�, psiawiary! Noga moja w tym domu nie postanie! Na ko�, kto w Boga wierzy! Na ko�!�
I zn�w wywaliwszy drzwi, wyszed� na dziedziniec, a przera�eni klerycy-waganci[1138] za nim. Tak ruszywszy hurmem do szopy, pocz�li w mig kulbaczy�[1139] konie. Pr�no Ma�ko pogoni� za opatem, pr�no prosi�, b�aga�, bo�y� si�[1140], �e nie winien � nic nie pomog�o! Opat kl��, przeklina� dom, ludzi, pola, a gdy podano mu konia, skoczy� na niego bez strzemion i pu�ci� si� w cwa� z miejsca, z rozwianymi przez wiatr r�kawami, podobny do olbrzymiego czerwonego ptaka. Klerycy lecieli za nim w trwodze na kszta�t stada, kt�re pod��a za przewodnikiem.
Ma�ko spogl�da� czas jaki� za nimi, a� gdy znikli w boru, wr�ci� zwolna do izby i rzek� do Zbyszka, kiwaj�c pos�pnie g�ow�:
� C�e� ty najlepszego narobi�!�
� Nie by�oby tego, gdybym by� sobie wcze�niej pojecha�, a �em nie pojecha�, to przez was.
� Jak to przeze mnie?
� Ba, bom nie chcia� was chorych odje�d�a�.
� A teraz jako b�dzie?
� A teraz pojad�.
� Dok�d?
� Na Mazury, do Danu�ki� � i pawich czub�w szuka� mi�dzy Niemc�w.
Ma�ko pomilcza� chwil�, po czym rzek�:
� �List� odda�, ale zastaw jest i w ksi�dze s�dowej zapisany. Nie daruje nam tera[1141] opat ni skojca.
� To niech nie daruje. Pieni�dze macie, a ja na drog� nie potrzebuj�. Przecie mnie wsz�dzie przyjm� i koniom dadz� �re�; a by�em mia� pancerz na grzbiecie a kord[1142] w gar�ci, to i o nic nie dbam.
Ma�ko zamy�li� si� i pocz�� rozwa�a� wszystko, co si� sta�o. Nic nie posz�o po jego my�li ni wedle jego serca. Sam on �yczy� sobie tak�e z ca�ej duszy Jagienki dla Zbyszka; zrozumia� jednak, �e nie mo�e by� chleba z tej m�ki i �e wobec gniewu opata, wobec Zycha i Jagienki, wreszcie wobec b�jki z Cztanem i Wilkiem lepiej, �eby sobie Zbyszko pojecha�, ni� �eby mia� by� dalszych niezg�d i poswark�w[1143] przyczyn�.
� Ha! � rzek� wreszcie � �b�w krzy�ackich i tak musisz szuka�, wi�c skoro nie ma innej rady, to jed�. Niech si� ta stanie wedle woli Pana Jezusowej� Ale mnie trzeba zaraz do Zgorzelic; mo�e jako Zycha i opata przejednam� Zycha mi osobliwie �al.
Tu spojrza� w oczy Zbyszkowi i spyta� nagle:
� A tobie Jagienki nie �al?
� Niech�e jej B�g da zdrowie i wszystko najlepsze! � odrzek� Zbyszko.
Ma�ko czeka� cierpliwie przez kilka dni, czy nie dojdzie go jaka wie�� ze Zgorzelic lub czy opat si� nie udobrucha, a� wreszcie sprzykrzy�a mu si� niepewno�� i czekanie i postanowi� sam wybra� si� do Zycha. Wszystko, co si� sta�o, sta�o si� bez jego winy, chcia� jednak wiedzie�, czy Zych nie czuje i do niego urazy, bo co do opata by� pewnym, �e gniew jego b�dzie odt�d ci��y� i na Zbyszku, i na nim.
Chcia� jednak uczyni� wszystko, co by�o w jego mocy, by �w gniew z�agodzi�, wi�c jad�c rozmy�la� i uk�ada� sobie, co komu w Zgorzelicach powie, aby uraz� zmniejszy� i star� s�siedzk� przyja�� zachowa�. My�li jednak nie klei�y mu si� jako� w g�owie, rad te� by�, �e zasta� sam� Jagienk�, kt�ra przyj�a go po staremu pok�onem, uca�owaniem r�ki � s�owem: przyja�nie, cho� troch� smutno.
� A ojciec doma[1144]? � zapyta�.
� Doma, jeno si� wybrali z opatem na �owy. Ma�o patrze�, jak wr�c��
To rzek�szy, wprowadzi�a go do izby, w kt�rej zasiad�szy, milczeli oboje przez d�u�sz� chwil�, po czym dziewczyna spyta�a pierwsza:
� Cni si�[1145] wam samemu w Bogda�cu?
� Cni � odpowiedzia� Ma�ko. � A to ju� wiesz, �e Zbyszko pojecha�?
Jagienka westchn�a cicho:
� Wiem. Wiedzia�am tego samego dnia � i my�la�am� �e wst�pi cho� dobre s�owo rzec, a nie wst�pi�.
� Jak�e mu by�o wst�powa�! � rzek� Ma�ko � to� opat chybaby go rozerwa� na dwoje, a i ojciec tw�j nierad by go te� widzia�.
Ona za� potrz�sn�a g�ow� i odrzek�a:
� Ej! Nie da�aby ja mu krzywdy uczyni� nikomu.
Na to Ma�ko, cho� serce mia� hartowne[1146], wzruszy� si� jednak, przyci�gn�� do si� dziewczyn� i rzek�:
� B�g z tob�, dziewucho! Tobie smutek, ale i mnie smutek, bo to ci jeno[1147] rzek�, �e ni opat, ni ociec rodzony nie mi�uj� ci� barziej[1148] ode mnie. Niechbym by� lepiej sczez� [1149]od tej rany, z kt�rej mnie wygoi�a�, byle on ciebie bra�, nie inn�.
A na Jagienk� przysz�a taka chwila �alu i t�sknoty, w kt�rej cz�owiek nie potrafi niczego w sobie zatai� � i rzek�a:
� Nie obacz� ju� ja go nigdy, a je�li obacz�, to z Jurand�wn� � wola�abym zasi� wpierw oczy wyp�aka�.
I podni�s�szy ko�ce fartucha, przes�oni�a nim oczy, kt�re zasz�y jej �zami.
A Ma�ko:
� Daj spok�j! Pojecha� ci, bo pojecha�, ale za �ask� bosk� z Jurand�wn� nie wr�ci.
� Co nie ma wr�ci�! � ozwa�a si� spod fartucha Jagienka.
� Bo mu Jurand nie chce dziewki da�.
Na to Jagienka ods�oni�a nagle twarz i zwr�ciwszy si� do Ma�ka, spyta�a �ywo:
� M�wi� mi! � ale prawda-li to?
� Prawda, jako B�g na niebie.
� A czemu?
� Kto jego wie. �lubowanie jakie� czy co, a na �lubowanie nie ma rady!
Uda� mu si� Zbyszko, ile �e[1150] mu obiecowa� do pomsty pomaga�, ale i to nie pomog�o. Na nic by�o i ksi�ny Anny[1151] swatanie. Ni pro�by, ni namowy, ni rozkazania nie chcia� Jurand s�ucha�. Powiada�, �e nie mo�e. No, i wida� przyczyna takowa jest, �e nie mo�e, a to cz�ek twardy, kt�ry tego, co rzek�, nie zmieni. Ty, dziewczyno, nie tra� otuchy i pokrzep si�. Po sprawiedliwo�ci musia� ch�op jecha�, bo� te pawie grzebienie w ko�ciele zaprzysi�g�. Dziewka te� go na��czk� przykry�a na znak, �e go chce za m�a bra�, bez[1152] co mu g�owy nie uci�li � za to jej powinien[1153] � nie ma co gada�. Nie b�dzie, da B�g, ona jego, ale on jest wedle prawa jej. Zych na niego krzyw[1154], opat pewnikiem pomstuje, a �e sk�ra cierpnie, mnie te� gniewno, a wszelako pomiarkowawszy, co on mia� robi�? Skoro tamtej powinien, to i trza mu by�o jecha�. Przecie jest �lachcic. Ale ci to jeno[1155] powiadam, �e je�li go tam gdzie Niemce godnie[1156] nie poko�acz�, to jak pojecha�, tak i wr�ci � i wr�ci nie tylko do mnie starego, nie tylko do Bogda�ca, ale do ciebie, bo ci� strasznie rad[1157] widzia�.
� Gdzie on mnie ta rad widzia�! � rzek�a Jagienka.
Ale jednocze�nie przysun�a si� do Ma�ka i tr�ciwszy go �okciem, zapyta�a:
� Sk�d wiecie? � co? Pewnie nieprawda?�
� Sk�d wiem? � odrzek� Ma�ko. � Bo widzia�em, jak mu ci�ko by�o odje�d�a�. I jeszcze by�o tak, �e jak ju� stan�o na tym, �e ma jecha�, tak pytam ja go: �A nie �al ci te� Jagienki?� � A on prawi: �Niech�e jej B�g da zdrowie i wszystko najlepsze�. I tak ci zaraz wzi�� wzdycha�, jakby mia� kowalski miech w brzuchu�
� Pewnie nieprawda!� � powt�rzy�a ciszej Jagienka � ale powiadajcie jeszcze�
� Jak mi B�g mi�y, prawda!� Ju� mu tamta nie b�dzie tak po tobie smakowa�, bo to i sama wiesz, �e j�drniejszej a za� urodziwszej dziewki na ca�ym �wiecie nie znale��. Czu� on do ciebie wol� Bo��[1158] � nie b�j si� � mo�e i wi�cej ni� ty do niego.
� Boga� tam[1159]! � zawo�a�a Jagienka.
I pomiarkowawszy, co w pr�dko�ci[1160] wyrzek�a, zakry�a rumian� jak jab�ko twarz r�kawem, a Ma�ko u�miechn�� si�, poci�gn�� r�k� po w�sach i rzek�:
� Hej, �eby ja by� m�ody! Ale ty si� pokrzep, bo ju� widz�, jako b�dzie: Pojedzie, ostrogi[1161] na dworze mazowieckim zyszcze[1162], gdy� tam granica blisko i o Krzy�aka nietrudno� Ju�ci wiem, �e i mi�dzy Niemcami bywaj� t�dzy rycerze, a �elazo od jego sk�ry nie odskoczy, ale tak my�l�, �e byle kt�ry rady mu nie da, bo to jucha do bitki okrutnie sprawna. Patrz�e, jako Cztana z Rogowa i Wilka z Brzozowej w mig potarmosi�, cho� to przecie, m�wi�, ch�opy na schwa� i mocarne jak nied�wiedzie. Przywiezie on swoje czuby, jeno Jurand�wny nie przywiezie, bo i ja gada�em z Jurandem i wiem, jako jest. No, a potem co? Potem tu wr�ci, bo gdzie�by mia� wraca�.
� Kiedy tam wr�ci?
� Ba! je�li nie wytrzymasz, to ci nie b�dzie krzywdy. Ale tymczasem powt�rz opatowi i Zychowi to, co ci m�wi�. Niechby ta w gniewie na Zbyszka cho� troch� pofolgowali[1163].
� Jako�e mam m�wi�? Tatu� wi�cej frasobliwi[1164] ni� gniewni, ale przy opacie i wspomnie� o Zbyszku nieprzezpiecznie[1165]. Da� ci on i mnie, i tatusiowi za tego pacho�ka, kt�rego Zbyszkowi pos�a�am.
� Za jakiego pacho�ka?
� Wiecie. By� tu u nas Czech, co go tatu� pojmali pod Boles�awcem, dobry pacho�ek i wierny. Wo�ali na niego Hlawa. Tatu� mi go dali do pos�ug, bo si� powiada� tamtejszym w�odyk�[1166], a ja da�am ci mu zbroiczk� godn� i pos�a�am go Zbyszkowi, aby mu s�u�y� i strzeg� go w przygodzie[1167], a bro� Bo�e czego, �eby da� zna� Da�am ci mu i trzosik na drog�, a on zaprzysi�g� mi na zbawienie duszy, �e do �mierci b�dzie Zbyszkowi wiernie s�u�y�.
� Moja� ty dziewczyno! B�g ci zap�a�! a Zych si� nie przeciwi�?
� Co si� mia� przeciwi�! Zrazu ca�kiem tatu� nie pozwalali, dopiero jak wzi�am go pod nogi podejmowa�, tak i stan�o na moim. Z tatusiem nijakiego k�opotu nie masz, ale jak opat zwiedzia� si� o tym od swoich skomoroch�w[1168], w mig pe�niu�k� izb� nakl�� i taki by� s�dny dzie�, �e tatu� do stod� uciekli. Dopiero wieczorem ulitowa� si� opat moich �ez i jeszcze mi paciorki podarowa�� Ale ja rada by�am pocierpie�, byle Zbyszko poczet mia� wi�kszy.
� Jak mi B�g mi�y, tak nie wiem, czy wi�cej jego mi�uj�, czy ciebie, ale on i tak poczet wzi�� zacny � i pieni�dzy te� mu da�em, cho� nie chcia�� No, Mazury przecie nie za morzem�
Dalsz� rozmow� przerwa�o im ujadanie ps�w, okrzyki i odg�osy tr�b mosi�nych przed domem. Us�yszawszy to, Jagienka rzek�a:
� Tatu� i opat wr�cili z �ow�w. P�jdziemy na przy�ap[1169], bo lepiej, �eby was opat pierwej z daleka uwidzia�[1170], nie za� znienacka w izbie.
To rzek�szy, wyprowadzi�a Ma�ka na przy�ap, z kt�rego ujrzeli w podw�rzu na �niegu kup� ludzi, koni, ps�w, a zarazem pobodzone oszczepami lub postrzelone z kuszy �osie i wilki. Opat ujrzawszy Ma�ka, zanim jeszcze zsiad� z konia, cisn�� w jego stron� oszczepem, nie dlatego wprawdzie, aby go ugodzi�, ale by w ten spos�b tym dowodniej[1171] sw� zawzi�to�� przeciw bogdanieckim ludziom okaza�. Lecz Ma�ko sk�oni� mu si� z dala czapk�, jak gdyby nic nie zauwa�y�, Jagienka za� nie zauwa�y�a tego istotnie, gdy� przede wszystkim zdumia�a j� obecno�� dw�ch jej zalotnik�w w orszaku.
� S� Cztan i Wilk! � zawo�a�a � musieli si� w boru z tatusiem zdyba�[1172].
A Ma�ka a� zak�u�o co� w dawnej ranie na ich widok. W lot przez g�ow� przebieg�a mu my�l, �e jeden z nich mo�e dosta� Jagienk�, a z ni� Moczydo�y, opatowe ziemie, bory i pieni�dze� I �al wesp� ze z�o�ci� chwyci�y go za serce, zw�aszcza �e po chwili ujrza� rzecz now�. Oto Wilk z Brzozowej, cho� z jego ojcem chcia� si� niedawno opat potyka�, skoczy� teraz do jego strzemienia, aby mu pom�c zsi��� z konia, on za� zsiadaj�c, opar� si� przyja�nie na ramieniu m�odego szlachcica.
�Pogodzi si� opat ze starym Wilkiem takowym sposobem � pomy�la� Ma�ko � �e za dziewczyn� odda bory i ziemie�.
Lecz przerwa� mu owe przykre my�li g�os Jagienki, kt�ra w tej samej chwili rzek�a:
� Wygoili si� ju� po Zbyszkowym biciu, ale cho�by tu co dnia przyje�d�ali � niedoczekanie ich!
Ma�ko spojrza� � twarz dziewczyny by�a rumiana zar�wno z gniewu, jak i z zimna, a modre jej oczy iskrzy�y si� gniewem, pomimo i� wiadomo jej by�o dobrze, �e Wilk i Cztan za ni� w�a�nie uj�li si� w gospodzie i przez ni� zostali pobici.
Wi�c Ma�ko rzek�:
� Ba! uczynisz, co opat ka�e.
A ona na to z miejsca:
� Opat uczyni, co ja zechc�.
�Mi�y Bo�e! � pomy�la� Ma�ko � i ten g�upi Zbyszko takiej dziewki odbie�a�[1173]!�
A tymczasem �g�upi Zbyszko� wyjecha� by� z Bogda�ca istotnie z ci�kim sercem. Naprz�d, by�o mu jako� obco i nieswojo bez stryjca, z kt�rym dotychczas od dawnych lat si� nie roz��cza� i do kt�rego tak nawyk�, �e sam teraz dobrze nie wiedzia�, jak si� bez niego i w podr�y, i na wojnie obejdzie. Po wt�re[1174], �al mu by�o i Jagienki, bo chocia� m�wi� sobie, �e jedzie do Danusi, kt�r� mi�owa� z ca�ej duszy, jednak�e bywa�o mu tak dobrze przy Jagience, i� teraz dopiero uczu�, jaka przy niej by�a rado��, a jaki bez niej mo�e by� smutek. I a� sam si� dziwi� swojemu �alowi, a nawet si� nim zaniepokoi�, bo �eby to t�skni� po Jagience, jak brat t�skni po siostrze, nic by to by�o. Ale on spostrzeg�, �e mu si� �cni[1175]� za tym, by j� przed si� pod boki bra� i na konia sadza� albo z kulbaki[1176] zdejmowa�, by j� przez strugi przenosi�, wod� jej z warkocza wykr�ca�, by z ni� po lasach chadza� i patrze� na ni�, i �uradza� z ni�. Tak za� do tego przywyk� i takie mu to by�o mi�e, �e gdy teraz pocz�� o tym my�le�, zaraz si� zapami�ta� i ca�kiem zapomnia�, �e w d�ug� drog� a� na Mazury jedzie, a natomiast stan�a mu w oczach ta chwila, gdy Jagienka da�a mu pomoc w lesie, gdy si� z nied�wiedziem boryka�[1177]. I zda�o mu si�, �e to by�o wczoraj, jak r�wnie� �e wczoraj chodzili na bobry do Odstajanego jeziorka. Nie widzia� jej przecie w�wczas, gdy si� wp�aw po bobra pu�ci�a, a teraz zda�o mu si�, �e j� widzi � i zaraz pocz�y go bra� takie same ci�goty[1178], jakie bra�y go par� tygodni temu, gdy wiatr nazbyt z Jagienkow� sukni� poswawoli�. Potem za� przypomnia� sobie, jak jecha�a wspaniale przybrana do ko�cio�a w Krze�ni i jak si� dziwi�, �e taka prosta dziewczyna naraz wyda�a mu si� niby dwornie jad�ce wysokiego rodu pani�tko[1179]. Wszystko to sprawi�o, �e ko�o serca zacz�o mu si� czyni� jako� ba�amutnie[1180], zarazem b�ogo i smutno, i po��dliwie, a gdy jeszcze pomy�la�, �e by�by z ni� m�g� uczyni�, co chcia�, i jak j� te� ku niemu ci�gn�o, jak mu patrzy�a w oczy i jak si� do niego garn�a, to ledwie �e na koniu m�g� usiedzie�. �Niechbym jej by� gdzie dopad� i cho� po�egna�, a obj�� na drog� � m�wi� sobie � mo�e by mnie by�o popu�ci�o� � ale wnet uczu�, �e to nieprawda i �e nie by�oby go popu�ci�o, gdy� na sam� my�l o takim po�egnaniu pocz�y mu skry po sk�rze chodzi�, chocia� na �wiecie by� przymrozek.
A� wreszcie przestraszy� si� owych wspomnie� nazbyt do ��dz podobnych i strz�sn�� je z duszy jak suchy �nieg z opo�czy[1181].
� Do Danu�ki jad�, do mojej najmilejszej! � rzek� sobie.
I wraz zmiarkowa�, �e to jest inne kochanie, jakby pobo�niejsze i mniej po ko�ciach chodz�ce. Powoli te�, w miar� jak w strzemionach marz�y mu nogi, a ch�odny wiatr studzi� mu krew, wszystkie my�li jego polecia�y ku Danusi Jurand�wnie. Tej � to by� naprawd� powinien. Gdyby nie ona, dawno by jego g�owa by�a spad�a na krakowskim rynku. Przecie gdy wyrzek�a wobec rycerzy i mieszczan: �M�j ci jest� � to go przez to samo katom z r�k odj�a � i od tej pory on tak nale�y do niej jak niewolnik do pana. Nie on j� bra�, ale ona jego wzi�a; na to �adne sprzeciwianie si� Jurandowe nie poradzi. Ona jedna mog�aby go odp�dzi�, jako pani mo�e s�ug� odp�dzi�, chocia� on i w�wczas nie poszed�by daleko, bo go i w�asne �lubowanie wi��e. Pomy�la� jednak, �e ona go nie odp�dzi, �e raczej p�jdzie za nim z mazowieckiego dworu cho�by na kraj �wiata � i pomy�lawszy to, pocz�� j� wys�awia� w duszy ze szkod� Jagienki, jakby to by�a wy��cznie jej wina, �e go napastowa�y pokusy i �e dwoi�o si� w nim serce. Nie przysz�o mu do g�owy teraz, �e Jagienka wygoi�a starego Ma�ka, a pr�cz tego, �e bez jej pomocy by�by mu mo�e nied�wied� obdar� owej nocy ze sk�ry g�ow� � i burzy� si�[1182] przeciw Jagience rozmy�lnie, s�dz�c, �e tym sposobem Danusi si� zas�u�y i we w�asnych oczach si� usprawiedliwi.
A wtem nadjecha� Czech Hlawa wys�any przez Jagienk� � prowadz�c ze sob� jucznego konia.
� Pochwalony! � rzek�, k�aniaj�c si� nisko.
Zbyszko widzia� go raz lub dwa razy w Zgorzelicach, ale go nie pozna�, wi�c ozwa� si�:
� Pochwalony na wieki wiek�w. A co� za jeden?
� Wasz pacho�ek, slowutny[1183] panie.
� Jak to m�j pacho�ek? Tamci moi pacho�cy � rzek�, ukazuj�c na dw�ch Turczynk�w, podarowanych mu przez Sulimczyka Zawisz�[1184], i na dw�ch t�gich parobk�w, kt�rzy siedz�c na mierzynach[1185], prowadzili rycerskie ogiery � tamci moi � a ciebie kto przys�a�?
� Panna Jagienka Zych�wna ze Zgorzelic.
� Panna Jagienka?
Zbyszko dopiero co w�a�nie burzy� si� by� przeciw niej i serce jego pe�ne by�o jeszcze niech�ci, wi�c rzek�:
� Wr��e do dom i podzi�kuj pannie za �ask�, bo ci� nie chc�.
Lecz Czech potrz�sn�� g�ow�.
� Nie wr�c�, panie. Mnie wam podarowali, a pr�cz tego ja zaprzysi�g� do �mierci wam s�u�y�.
� Je�li mi ci� podarowali, to� m�j s�uga.
� Wasz, panie.
� Wi�c rozkazuj�� wr�ci�.
� Ja zaprzysi�g�, a cho� ja jeniec spod Boles�awca i chudy pacho�ek, ale w�odyczka[1186]�
A Zbyszko rozgniewa� si�:
� Ruszaj precz! Jak�e to! B�dziesz mi za� przeciw mojej woli s�u�y� czy co? Ruszaj, bo ka�� kusz� napi��.
Czech za� odtroczy�[1187] spokojnie sukienn� opo�cz� podbit� wilkami, odda� j� Zbyszkowi i rzek�:
� Panna Jagienka i to wam przys�a�a, panie.
� Chcesz, abych ci ko�ci po�omi�[1188]? � zapyta� Zbyszko, bior�c drzewce z r�k parobka.
� A jest i trzosik na wasze rozkazanie � odrzek� Czech.
Zbyszko zamierzy� si� drzewcem, lecz wspomnia�, �e pacho�ek, chocia� jeniec, jest jednak�e z rodu w�odyk�, kt�ren[1189] widocznie dlatego tylko zosta� u Zycha, �e nie mia� si� za co wykupi� � wi�c opu�ci� ratyszcze[1190].
Czech za� pochyli� mu si� do strzemienia i rzek�:
� Nie gniewajcie si�, panie. Nie ka�ecie mi ze sob� jecha�, to pojad� za wami o stajanie[1191] albo o dwa, ale pojad�, bom to na zbawienie duszy mojej zaprzysi�g�.
� A jak ci� ka�� ubi� albo zwi�za�?
� Jak mnie ka�ecie ubi�, to nie b�dzie m�j grzech, a jak mnie ka�ecie zwi�za�, to ostan�, p�ki mnie dobrzy ludzie nie rozwi��� alibo wilcy nie zjedz�.
Zbyszko nie odpowiedzia� � ruszy� jeno[1192] koniem przed siebie, a za nim ruszyli jego ludzie. Czech z kusz� za plecami i z toporem na ramieniu wl�k� si� z ty�u zatulaj�c si� w kosmat� sk�r� �ubrz�, albowiem pocz�� d�� ostry wiatr, nios�cy krupki �niegowe.
Nawa�nica wzmaga�a si� nawet z ka�d� chwil�. Turczynkowie, lubo w to�ubach[1193], kostnieli od niej, parobcy Zbyszkowi pocz�li �zabija� r�ce, a on sam, b�d�c r�wnie� przybrany nie do�� ciep�o, rzuci� raz i drugi oczyma na wilcz� opo�cz� przywiezion� przez Hlaw� i po chwili rzek� do Turczynka, aby mu j� poda�.
I owin�wszy si� w ni� szczelnie, wkr�tce poczu� ciep�o rozchodz�ce si� po ca�ym ciele. Wygodny by� szczeg�lnie kaptur, kt�ry os�ania� mu oczy i znaczn� cz�� twarzy, tak i� wicher przesta� mu prawie dokucza�. W�wczas mimo woli pomy�la�, �e Jagienka to jednak poczciwa z ko�ciami[1194] dziewka � i wstrzyma� nieco konia, albowiem wzi�a go ch�� wypyta� Czecha o ni� i o wszystko, co si� w Zgorzelicach dzia�o.
Wi�c skin�wszy na pacho�ka, rzek�:
� Zali stary Zych wie, �e ci� panna do mnie wys�a�a?
� Wie � odpowiedzia� Hlawa.
� I nie przeciwi� si�?
� Przeciwi�.
� Powiadaj�e, jako by�o.
� Pan chodzi� po izbie, a panna za nim. On krzycza�, a panienka nic � jeno co si� ku niej nawr�ci�, to ona mu do kolan. I ani s�owa. Powiada wreszcie panisko: �Czy� og�uch�a, �e nic nie m�wisz na moje przyczyny[1195]? Przem�w, bo wreszcie pozwol�, a jak pozwol�, to mi opat �eb urwie!�
Dopiero� panna pomiarkowa�a[1196], �e ju� na swoim postawi, i nu� z p�aczem dzi�kowa�. Pan jej wymawia�, �e go pozbad�a[1197], i narzeka�, �e we wszystkim musi by� jej wola, w ko�cu za� rzek�: �Przyrzecz mi, �e chy�kiem nie wyskoczysz �egna� si� z nim, to pozwol�, inaczej nie�. Dopiero� zafrasowa�a si�[1198] panienka, ale przyrzek�a � i pan rad by�, bo oni oba z opatem okrutnie si� tego bali, by jej nie przysz�a ch�� widzie� si� z wasz� mi�o�ci�� No, nie na tym koniec, bo p�niej panna chcia�a, by by�y dwa konie, a pan broni�, panna chcia�a wilczury[1199] i trzosika, pan broni�. Ale co tam z takich zakazowa�! �eby jej si� umy�li�o dom spali�, to by te� panisko przysta�. � Dlatego jest drugi ko�, jest wilczura i jest trzosik�
�Po�ciwa dziewka!� � pomy�la� w duchu Zbyszko.
Po chwili za� zapyta� g�o�no:
� A z opatem nie by�o biedy?�
Czech u�miechn�� si� jak roztropny pacho�ek, kt�ry zdaje sobie spraw� ze wszystkiego, co si� wok� niego dzieje, i odrzek�:
� Oni to oboje w tajemnicy przed opatem czynili, a nie wiem, co by�o, gdy si� dowiedzia�, bom wcze�niej wyjecha�. Opat jako opat! � huknie czasem i na panienk�, ale potem to jeno oczyma za ni� wodzi i patrzy, czyli jej zbyt nie pokrzywdzi�. Sam widzia�em, jako j� raz skrzycza�, a potem do skrzyni poszed�, �a�cuch przyni�s� taki, �e zacniejszego i w Krakowie nie dosta� � i powiada jej: �na!� � Poradzi sobie ona i z opatem, gdy� i ojciec rodzony wi�cej jej nie mi�uje.
� Pewnie, �e tak jest.
� Jak B�g na niebie�
Tu umilkli i jechali dalej w�r�d wiatru i �nie�nych krup�w; nagle jednak Zbyszko powstrzyma� konia, gdy� z pobocza le�nego ozwa� si� jaki� �a�osny g�os, na wp� przyt�umiony przez szum le�ny:
� Chrze�cijanie, ratujcie Bo�ego s�ug� w nieszcz�ciu!
I jednocze�nie na drog� wybieg� cz�owiek, przybrany w odzie� na wp� duchown�, na wp� �wieck�, i stan�wszy przed Zbyszkiem, pocz�� wo�a�:
� Ktokolwiek jeste�, panie, daj pomoc cz�owiekowi i bli�niemu w ci�kiej przygodzie!
� Co� si� przytrafi�o i co� zacz? � zapyta� m�ody rycerz.
� S�ugam Bo�y, chocia� bez �wi�ce�, a przygodzi�o mi si�[1200], i� dzisiejszego rana wyrwa� mi si� ko�, skrzynie ze �wi�to�ciami nios�cy. Zosta�em sam, bez broni, a wiecz�r si� zbli�a i rych�o czeka�, jako luty[1201] zwierz ozwie si� w boru. Zgin�, je�li mnie nie poratujecie.
� Je�liby� z mojej przyczyny zgin�� � odrzek� Zbyszko � musia�bym za twoje grzechy odpowiada�, ale po czym�e poznam, �e prawd� m�wisz i �e� nie powsinoga[1202] jakowy� albo nie rzezimieszek, jakich wielu po drogach si� w��czy?
� Po skrzyniach poznasz, panie. Niejeden odda�by trzos nabity dukatami, byle posi��� to, co si� w nich znajduje, ale ja tobie darmo z nich udziel�, byle�cie mnie i moje skrzynie zabrali.
� M�wisz, �e� s�uga Bo�y, a tego nie wiesz, �e poratunek nie dla ziemskich, jeno[1203] dla niebieskich trzeba dawa� nagr�d. Ale jak�e� to skrzynie ocali�, skoro ci nios�cy je ko� uciek�?
� Bo konia, nimem go odnalaz�, wilcy w lesie na polance zar�n�li, a zasi� skrzynie osta�y, kt�re ja do drogi przywlok�em, aby czeka� na zmi�owanie i pomoc dobrych ludzi. To rzek�szy i chc�c zarazem da� dow�d, �e prawd� m�wi, wskaza� na dwie �ubowe[1204] skrzynki le��ce pod sosn�. Zbyszko patrzy� na niego do�� nieufnie, gdy� cz�owiek nie wydawa� mu si� zbyt zacnym, a przy tym mowa jego, lubo czysta, zdradza�a pochodzenie z dalekich stron. Nie chcia� jednak�e odm�wi� mu pomocy i pozwoli� mu przysi��� si� wraz ze skrzyniami, kt�re okaza�y si� dziwnie lekkie, na lu�nego konia, kt�rego powodowa�[1205] Czech.
� Niech B�g pomno�y twoje zwyci�stwa, m�ny rycerzu! � rzek� nieznajomy.
Po czym, widz�c m�odocian� twarz Zbyszkow�, doda� p�g�osem:
� A r�wnie� twoje w�osy na brodzie.
I po chwili jecha� obok Czecha. Przez czas jaki� nie mogli rozmawia�, albowiem d�� silny wiatr i w boru szum by� okrutny, lecz gdy si� nieco uspokoi�o, Zbyszko us�ysza� za sob� nast�puj�c� rozmow�:
� Nie przecz� ci, �e w Rzymie by�e�, ale wygl�dasz na piwo��opa � m�wi� Czech.
� Strze� si� wiekuistego pot�pienia � odrzek� nieznajomy � albowiem m�wisz do cz�owieka, kt�ry zesz�ej Wielkanocy jad� jaja na twardo z Ojcem �w. Nie m�w mi na takie zimno o piwie, chyba o grzanym, ale je�li masz gdzie przy sobie g�siorek[1206] z winem, to daj mi dwa lub trzy �yki, a ja ci miesi�c czy��ca odpuszcz�.
� Nie masz �wi�ce�, bom s�ysza�, �e� sam o tym m�wi�, jako�e wi�c odpu�cisz mi miesi�c czy��ca?
� �wi�ce� nie mam, ale g�ow� mam ogolon�[1207], gdy� na to pozwole�stwo otrzyma�em, pr�cz tego odpusty i relikwie wo��.
� W tych �ubach[1208]? � zapyta� Czech.
� W tych �ubach. A gdyby�cie wszystko ujrzeli, co mam, padliby�cie na twarze nie tylko wy, ale i wszystkie sosny w boru razem z dzikimi zwierz�ty.
Lecz Czech, kt�ry by� pacho�ek roztropny i do�wiadczony, spojrza� podejrzliwie na przekupnia odpust�w i rzek�:
� A wilcy konie zjedli?
� Zjedli, gdy� s� diab�om pokrewni, ale pop�kali. Jednegom ci rozpukni�tego na w�asne oczy widzia�. Je�li masz wino, to daj, bo cho� wiatr usta�, alem przemarz�, siedz�c przy drodze.
Czech wina jednak nie da� i zn�w jechali w milczeniu, a� przekupie� reiikwij sam pocz�� pyta�:
� Dok�d jedziecie?
� Daleko. Ale tymczasem do Sieradza. Pojedziesz z nami?
� Bo musz�. Prze�pi� si� w stajni, a jutro mo�e mi ten pobo�ny rycerz konia podaruje � i rusz� dalej.
� Sk�d�e jeste�?
� Spod pruskich pan�w, spod Malborga.
Us�yszawszy to, Zbyszko zwr�ci� g�ow� i kiwn�� na nieznajomego, aby si� przybli�y�.
� Spod Malborga jeste�? � rzek�. � Stamt�d jedziesz?
� Spod Malborga.
� Ale chyba nie Niemiec, ile �e nasz� mow� dobrze m�wisz. Jako ci� wo�aj�?
� Niemiec jestem, a wo�aj� mnie Sanderus; wasz� mow� m�wi�, gdy� si� w Toruniu urodzi�em, gdzie wszystek nar�d tak m�wi. P�niej mieszka�em w Malborgu, ale i tam to samo! Ba! nawet i bracia zakonni wasz� mow� rozumiej�.
� A dawno� z Malborga?
� By�em, panie, w Ziemi �w., potem za� w Konstantynopolu i w Rzymie, sk�d przez Francj� wr�ci�em do Malborga, a z Malborga jecha�em na Mazowsze, obwo��c relikwie �wi�te, kt�re pobo�ni chrze�cijanie radzi dla zbawienia duszy kupuj�.
� By�e� w P�ocku czyli te� w Warszawie?
� By�em i tu, i tu. Niech B�g da zdrowie obum ksi�nom! Nie pr�no ksi�n� Aleksandr�[1209] nawet panowie pruscy mi�uj�, bo to �wi�tobliwa pani � chocia� i ksi�na Anna[1210] Januszowa nie gorsza.
� Widzia�e� w Warszawie dw�r?
� Nie napotka�em go w Warszawie, jeno w Ciechanowie, gdzie mnie oboje ksi�stwo jako s�ug� Bo�ego go�cinnie przyj�li i hojnie na drog� obdarowali. Ale i ja te� zostawi�em im relikwie, kt�re b�ogos�awie�stwo boskie musz� na nich �ci�gn��.
Zbyszko chcia� zapyta� o Danusi�, ale naraz zdj�a go jakby pewna nie�mia�o�� i pewien wstyd, zrozumia� bowiem, �e by�oby to samo, co zwierzy� si� z mi�o�ci przed nieznajomym, gminnego pochodzenia cz�ekiem, kt�ry przy tym wygl�da� podejrzanie i m�g� by� prostym oszustem. Wi�c po chwili milczenia spyta�:
� Jakie� to relikwie po �wiecie wozisz?
� Wo�� i odpusty[1211], i relikwie, kt�re to odpusty s� r�ne: s� ca�kowite i na pi��set lat, i na trzysta, i na dwie�cie, i na mniej, ta�sze, aby i ubodzy ludzie mogli je nabywa� i tym sposobem czy��cowe m�ki sobie skraca�. Mam odpusty na przesz�e grzechy i na przysz�e, ale nie my�lcie, panie, abym pieni�dze, za kt�re je kupuj�, sobie chowa�� Kawa�ek czarnego chleba i �yk wody � ot, co dla mnie � a reszt�, co zbieram, do Rzymu odwo��, aby si� z czasem na now� wypraw� krzy�ow�[1212] zebra�o. Je�dzi ci wprawdzie po �wiecie wielu wydrwigrosz�w, kt�rzy wszystko maj� fa�szywe: i odpusty, i relikwie, i piecz�cie, i �wiadectwa � i takich s�usznie Ojciec �wi�ty listami �ciga, ale mnie przeor[1213] sieradzki krzywd� i niesprawiedliwo�� wyrz�dzi� � gdy� moje piecz�cie s� prawdziwe. Obejrzyjcie, panie, wosk i sami powiecie.
� A c� przeor sieradzki?
� Ach, panie! Bogdajbym nies�usznie mniema�, �e heretyck� nauk� Wiklefa[1214] zara�on. Ale je�li, jako mi wasz giermek powiedzia�, jedziecie do Sieradza, tedy[1215] mu si� wol� nie pokazowa�, aby go do grzechu i blu�nierstw przeciw �wi�to�ciom nie przywodzi�.
� To si� znaczy, niewiele m�wi�c, �e ci� wzi�� za oszusta i rzezimieszka[1216]?
� �eby� to mnie, panie! odpu�ci�bym mu dla mi�o�ci bli�niego, jak zreszt� ju� uczyni�em, ale on przeciw towarom moim �wi�tym poblu�ni�, za co, obawiam si� wielce, �e pot�piony zostanie bez ratunku.
� Jakie� to masz towary �wi�te?
� Takie, �e si� i m�wi� o nich z nakryt� g�ow� nie godzi, ale tym razem, maj�c gotowe odpusty, daj� wam, panie, pozwolenie nie zrzuca� kaptura, gdy� wiatr dmie znowu. Kupicie za to odpu�cik na popasie i grzech nie b�dzie wam policzon. Czego ja nie mam! Mam kopyto osio�ka, na kt�rym odby�a si� ucieczka do Egiptu, kt�re znalezione by�o ko�o piramid. Kr�l arago�ski[1217] dawa� mi za nie pi��dziesi�t dukat�w dobrym z�otem. Mam pi�ro ze skrzyde� archanio�a Gabriela, kt�re podczas Zwiastowania uroni�; mam dwie g�owy przepi�rek zes�anych Izraelitom na puszczy; mam olej, w kt�rym poganie �w. Jana chcieli usma�y� � i szczebel z drabiny, o kt�rej si� �ni�o Jakubowi � i �zy Marii Egipcjanki[1218], i nieco rdzy z klucz�w �w. Piotra� Ale wszystkiego wymieni� nie zdo�am, dlatego �em przemarz�, a tw�j giermek, panie, nie chcia� mi da� wina, a po wt�re dlatego, �e do wieczora bym nie sko�czy�.
� Wielkie s� te relikwie, je�li prawdziwe! � rzek� Zbyszko.
� Je�li prawdziwe? We�, panie, dzid� z r�k pacho�ka i nadstaw, bo diabe� jest w pobli�u, kt�ry ci takie my�li poddaje. Trzymaj go, panie, na d�ugo�� kopii. A nie chcesz-li nieszcz�cia na si� sprowadzi�, to kup u mnie odpust za ten grzech � inaczej w trzech niedzielach[1219] umrze ci kto�, kogo najwi�cej na �wiecie mi�ujesz.
Zbyszko przel�k� si� gro�by, gdy� przysz�a mu na my�l Danusia, i odrzek�:
� To� nie ja nie wierz�, jeno przeor dominikan�w w Sieradzu.
� Obejrzyjcie, panie, sami wosk na piecz�ciach; a co do przeora, B�g wie, zali on jeszcze �yw, albowiem pr�dka bywa sprawiedliwo�� boska.
Lecz gdy przyjechali do Sieradza, pokaza�o si�, �e przeor by� �yw.
Zbyszko uda� si� nawet do niego, aby da� na dwie msze, z kt�rych jedna mia�a si� odprawi� na intencj� Ma�ka, druga na intencj� owych pawich pi�ropusz�w, po kt�re Zbyszko jecha�. Przeor, jak wielu w�wczas w Polsce, by� cudzoziemcem, rodem z Cylii, ale przez czterdzie�ci lat �ycia w Sieradzu wyuczy� si� dobrze polskiej mowy i by� wielkim nieprzyjacielem Krzy�ak�w.
Za czym, dowiedziawszy si� o Zbyszkowym przedsi�wzi�ciu, rzek�:
� Wi�ksza ich jeszcze spotka kara boska, ale i ciebie od tego, co� zamierzy�, nie odwodz�[1220], naprz�d z tej przyczyny, i�e� zaprzysi�g�, a po wt�re, �e za to, co tu w Sieradzu uczynili, nigdy ich dosy� polska r�ka nie przyci�nie.
� Co�e uczynili? � zapyta� Zbyszko, kt�ry rad by� wiedzie� o wszystkich nieprawo�ciach krzy�ackich.
Na to staruszek przeor roz�o�y� d�onie i naprz�d pocz�� odmawia� g�o�no �Wieczny odpoczynek�, potem za� siad� na zydlu[1221], przez chwil� oczy trzyma� zamkni�te, jakby chc�c zebra� dawne wspomnienia, i wreszcie tak m�wi� pocz��:
� Sprowadzi� ich tu Wincenty z Szamotu�[1222]. By�o mi wtedy dwana�cie rok�w[1223] i w�a�niem przyby� tu z Cylii, sk�d mnie wuj m�j Petzoldt, kustosz, zabra�. Krzy�acy napadli w nocy na miasto i zaraz je podpalili. Widzieli�my z mur�w, jako w rynku m��w, dzieci i niewiasty �cinali mieczami albo jako niemowl�ta rzucali w ogie� Widzia�em zabijanych i ksi�y, gdy� w z�o�ci swej nie przepuszczali nikomu. A zdarzy�o si�, i� przeor Miko�aj, z Elbl�ga rodem b�d�c, zna� komtura[1224] Hermana, kt�ry wojskiem przewodzi�. Wyszed� on tedy ze starszymi bra�mi do owego lutego[1225] rycerza i kl�kn�wszy przed nim, zaklina� go po niemiecku, aby si� chrze�cija�skiej krwi ulitowa�. Kt�ren[1226] mu rzek�: �Nie rozumiem� � i dalej rzeza� ludzi nakaza�. Wtedy to wyci�to i zakonnik�w, a z nimi wuja mego Petzoldta, a zasi� Miko�aja koniowi do ogona przywi�zali[1227]� A nad ranem nie by�o jednego �ywego cz�owieka w mie�cie, pr�cz Krzy�ak�w i pr�cz mnie, kt�ry si� na belce ode dzwonu zatai�em. B�g ich ju� pokara� za to pod P�owcami, ale oni ci�gle na zgub� tego chrze�cija�skiego Kr�lestwa dybi� i p�ty dyba� b�d�, p�ki ich ca�kiem nie zetrze rami� boskie.
� Pod P�owcami[1228] to� � odrzek� Zbyszko � wszyscy prawie m�owie z rodu mego wygin�li; ale ich nie �a�uj�, skoro B�g kr�la �okietka[1229] tak wielkim zwyci�stwem udarowa� i dwadzie�cia tysi�cy Niemc�w wygubi�.
� Doczekasz ty si� jeszcze wi�kszej wojny i wi�kszych zwyci�stw � rzek� przeor.
� Amen! � odpowiedzia� Zbyszko.
I pocz�li m�wi� o czym innym. M�ody rycerz wypytywa� troch� o przekupnia relikwii, kt�rego zdyba�[1230] w drodze, i dowiedzia� si�, i� wielu podobnych oszust�w w��czy si� po drogach, durz�c[1231] �atwowiernych ludzi. M�wi� mu tak�e przeor, i� s� bulle papieskie nakazuj�ce biskupom �ciga� podobnych przekupni�w, i kt�ren by nie mia� prawdziwych list�w i piecz�ci, zaraz go s�dzi�. Poniewa� �wiadectwa owego w��cz�gi wyda�y si� przeorowi podejrzane, wi�c chcia� go zaraz do jurysdykcji[1232] biskupiej odes�a�. Je�liby si� okaza�o, �e prawdziwym jest wys�annikiem od odpust�w, tedyby mu si� krzywda nie sta�a. Ale on wola� uciec. Mo�e jednak ba� si� mitr�gi[1233] w podr�y � ale przez t� ucieczk� w jeszcze wi�ksze podejrzenie si� poda�.
Pod koniec odwiedzin zaprosi� te� przeor Zbyszka na odpoczynek i nocleg do klasztoru, lecz �w nie m�g� si� na to zgodzi�, chcia� bowiem wywiesi� kart� przed gospod� z wyzwaniem na �walk� piesz� alibo konn�� wszystkich rycerzy, kt�rzy by zaprzeczyli, �e panna Danuta Jurand�wna jest najurodziwsz� i najcnotliwsz� dziewk� w Kr�lestwie � nie wypada�o za� �adn� miar� wywiesza� takowego wyzwania na furcie klasztornej. Ni przeor, ni inni ksi�a nie chcieli mu nawet karty napisa�, skutkiem czego m�ody rycerz wpad� w wielki k�opot i ca�kiem nie wiedzia�, jak sobie poradzi�.
A� dopiero po powrocie do gospody przysz�o mu na my�l uda� si� o pomoc do przekupnia odpust�w.
� Przeor zgo�a nie wie, czyli� nie hultaj � rzek� � bo powiada tak: �Czego by si� mia� ba� biskupiego s�du, gdyby prawe[1234] mia� �wiadectwa''� � Nie boj� si� te� biskupa � odrzek� Sariderus �jeno mnich�w, kt�rzy si� na piecz�ciach nie znaj�. W�a�nie chcia�em do Krakowa jecha�, ale �e konia nie mam, wi�c musz� czeka�, p�ki mi go kto� nie podaruje. Ale tymczasem pismo po�l�, do kt�rego w�asn� piecz�� przy�o��.
� Jam te� sobie pomy�la�, i� je�li poka�e si�, �e znasz pismo, to b�dzie znak, �e� nie prostak. Ale jak�e list po�lesz?
� Przez jakiego p�tnika[1235] albo w�drownego mnicha. Ma�o� to ludzi do Krakowa do grobu kr�lowej je�dzi?
� A mnie potrafisz kart� napisa�?
� Wypisz�, panie, wszystko, co ka�ecie � g�adko a do rzeczy, cho�by na desce.
� Lepiej, �e na desce � rzek� uradowany Zbyszko � bo to si� nie zedrze i na p�niej si� przyda.
Jako�, gdy po up�ywie pewnego czasu pacholikowie znale�li i przynie�li �wie�� desk�, zabra� si� Sanderus do pisania. Co tam napisa�, tego Zbyszko przeczyta� nie umia�, ale kaza� zaraz przybi� wyzwanie na wrotach, pod nim za� zawiesi� tarcz�, kt�rej Turczynkowie pilnowali na przemian. Kto by w ni� kopi� uderzy�, ten by da� znak, �e wyzwanie przyjmuje. W Sieradzu jednak brak�o widocznie ochotnik�w do takich spraw, tego bowiem dnia ani nazajutrz do po�udnia nie zad�wi�cza�a tarcza ani razu od uderzenia � o po�udniu za� wybra� si� strapiony nieco m�odzie�czyk w dalsz� drog�.
Jednak�e przedtem jeszcze przyszed� do Zbyszka Sanderus i rzek� mu:
� Gdyby�cie, panie, wywiesili tarcz� w krajach pan�w pruskich, pewnie by ju� teraz giermek musia� na was rzemienie od zbroi doci�ga�.
� Jak to! przecie Krzy�ak, jako zakonnik, nie mo�e mie� damy, w kt�rej si� kocha, bo mu nie wolno.
� Nie wiem, czy im wolno, jeno wiem, �e je miewaj�. Prawda, �e Krzy�ak bez zgorszenia do pojedynczej walki stan�� nie mo�e, gdy� przysi�ga, �e tylko za wiar� b�dzie si� wesp� z drugimi potyka�, ale tam pr�cz zakonnik�w si�a jest i �wieckich rycerzy z dalekich stron, kt�rzy panom pruskim w pomoc przychodz�. Ci patrz� jeno, z kim by si� sczepi�, a szczeg�lniej rycerze francuscy.
� O wa! widzia�em ja ich pod Wilnem, a da B�g zobacz� i w Malborgu.
Potrzeba mi pawich pi�r z he�m�w, bom to �lubowa� � rozumiesz?
� Kupcie, panie, ode mnie dwie albo trzy krople potu �w. Jerzego[1236], kt�re wyla�, ze smokiem walcz�c. �adna relikwia lepiej si� rycerzowi nie przygodzi. Dacie mi za to konia, na kt�rego kazali�cie mi si� przysi���, to wam jeszcze i odpust do�o�� za t� krew chrze�cija�sk�, kt�r� w walce przelejecie.
� Daj spok�j, bo si� za� zgniewam. Nie b�d� twego towaru bra�, p�ki nie wiem, czy dobry.
� Jedziecie, panie, jako�cie rzekli, na dw�r mazowiecki do ksi�cia Janusza. Spytajcie si� tam, ile relikwi�w[1237] ode mnie nabrali � i sama ksi�na, i rycerze, i panny na weselach, na kt�rych by�em.
� Na jakich weselach? � zapyta� Zbyszko.
� Jako zwyczajnie przed adwentem. �enili si� rycerze jeden przez drugiego, bo ludzie prawi�, �e b�dzie wojna mi�dzy kr�lem polskim a pruskimi pany o ziemi� dobrzy�sk�� M�wi te� sobie poniekt�ry: �Bogu wiadomo, czy �yw b�d� � i chce przedtem szcz�liwo�ci z niewiast� za�y�.
Zbyszka zaj�a mocno wie�� o wojnie, ale jeszcze mocniej to, co Sanderus m�wi� o zam�ciach, wi�c zapyta�:
� Jakie� tam dziewki si� wyda�y?
� A dw�rki ksi�ny. Nie wiem, czy jedna osta�a, bom s�ysza�, jako ksi�na m�wi�a, �e przyjdzie jej nowych s�u�ebnych niewiast[1238] szuka�.
Us�yszawszy to, Zbyszko umilk� na chwil�, po czym spyta� nieco zmienionym g�osem:
� A panna Danuta Jurand�wna, kt�rej imi� na desce stoi, te� si� wyda�a ?
Sanderus zawaha� si� z odpowiedzi�, naprz�d dlatego, �e sam nic dobrze nie wiedzia�, a po wt�re, �e pomy�la�, i� utrzymuj�c rycerza w niepewno�ci, nabierze nad nim pewnej przewagi i potrafi go lepiej wyzyska�. Ju� on poprzednio rozwa�y� to w duszy, i� nale�y mu si� trzyma� tego rycerza, kt�ren poczet mia� zacny i opatrzon by� dostatnio. Sanderus zna� si� na ludziach i na rzeczach. Wielka m�odo�� Zbyszka pozwala�a mu przypuszcza�, �e b�dzie to pan hojny a nieopatrzny[1239] i �atwo groszem rzucaj�cy. Zobaczy� ju� by� tak�e ow� kosztown� zbroj� mediola�sk� i ogromne ogiery bojowe, kt�rych byle kto posiada� nie m�g� � wi�c powiedzia� sobie, �e przy takim pani�tku b�dzie si� mia�o i go�cinno�� po dworach zapewnion�, i niejedn� sposobno�� do zyskownej sprzeda�y odpust�w, i bezpiecze�stwo w drodze � i wreszcie obfito�� jad�a i napoju, o kt�r� mu przede wszystkim chodzi�o.
Zatem, us�yszawszy Zbyszkowe pytanie, namarszczy� czo�o, podni�s� w g�r� oczy, jakby nat�aj�c pami��, i odrzek�:
� Panna Danuta Jurand�wna� A sk�d ona jest?
� Jurand�wna Danuta ze Spychowa.
� Widzia�em ci ja je wszystkie, ale jak tam na kt�r� wo�ali � nie bardzo pomn�[1240].
� M��dka[1241] to jeszcze jest, na lute�ce grywaj�ca, kt�ra �piewaniem ksi�n� rozwesela.
� Aha� m��dka� na lute�ce[1242] grywaj�ca� wychodzi�y i m��dki� Nie czarna� ona jest jako agat?
Zbyszko odetchn��.
� To nie ta! Tamta bia�a jako �nieg, jeno na jagodach[1243] rumiana � i p�owa[1244].
A na to Sanderus:
� Bo jedna, czarna jak agat[1245], przy ksi�nie osta�a, a inne prawie wszystkie si� wyda�y.
� Przecie m�wisz, �e �prawie wszystkie�, to si� znaczy, �e nie co do jednej. Na mi�y B�g, chcesz-li ode mnie co mie�, to sobie przypomnij.
� Tak we trzy albo cztery dni to bym sobie przypomnia� � a najmilszy by�by mi ko�, kt�ry by moje �wi�te towary nosi�.
� To go dostaniesz, byle� prawd� rzek�.
Wtem Czech, kt�ry s�ucha� tej rozmowy od pocz�tku i u�miecha� si� w gar��, ozwa� si�:
� Prawda b�dzie wiadoma na mazowieckim dworze.
Sanderus popatrzy� na niego przez chwil�, po czym rzek�:
� A to my�lisz, �e si� dworu mazowieckiego boj�?
� Ja nie m�wi�, �e si� dworu mazowieckiego boisz, jeno �e zaraz ni te� po trzech dniach z koniem nie odjedziesz, a poka�e si� li, �e� ze�ga�, to i na w�asnych nogach nie odejdziesz, bo ci je Jego Mi�o�� ka�e po�ama�.
� Jako �ywo! � rzek� Zbyszko.
Sanderus pomy�la�, �e wobec takiej zapowiedzi lepiej by� ostro�nym, i odrzek�:
� Gdybym chcia� ze�ga�, to by�bym od razu powiedzia�, �e si� wydala albo �e si� nie wyda�a, a ja rzek�em: nie pomn�. �eby� mia� rozum, to by� zaraz cnot� moj� z tej odpowiedzi wymiarkowa�.
� Nie brat m�j rozum twojej cnocie, bo ona mo�e by� psu siostra.
� Nie szczeka moja cnota, jako tw�j rozum; a kto za �ycia szczeka, ten snadnie[1246] mo�e wy� po �mierci.
� I pewnie! Twoja cnota nie b�dzie po �mierci wy�a, jeno zgrzyta�a, chyba �e za �ycia na us�ugach diab�u z�by straci.
I pocz�li si� k��ci�, gdy� Czech wartki[1247] mia� j�zyk i na ka�de s�owo Niemca dwa znajdowa�. Lecz tymczasem da� Zbyszko rozkaz odjazdu i niebawem ruszyli, wypytawszy wprz�d dobrze ludzi bywa�ych o drog� do ��czycy.
Wkr�tce za Sieradzem wjechali w g�uche bory, kt�rymi wi�ksza cz�� kraju by�a poro�ni�ta. Lecz �rodkiem ich szed� go�ciniec, miejscami nawet okopany, miejscami na nizinach wymoszczony okr�glakami, zabytek kr�la Kazimierzowej gospodarki[1248]. Wprawdzie po jego �mierci w�r�d zawieruchy wojennej, jak� wzniecili Na��cze i Grzymalici[1249], podupad�y nieco drogi, lecz za Jadwigi po uspokojeniu Kr�lestwa zawrza�y zn�w w r�kach zabieg�ego[1250] ludu �opaty po bagnach, siekiery po lasach i pod koniec jej �ycia wsz�dzie ju� kupiec m�g� mi�dzy znaczniejszymi grodami prowadzi� swoje �adowne wozy bez obawy, i� mu si� po�ami� w�r�d wyboj�w lub pogrz�zn� w m�akach[1251]. Zwierz chyba dziki lub zb�je mogli wstr�t czyni�[1252] po drogach, lecz od zwierza by�y kaganki na noc, za� kusze do obrony w dzie�, a zb�j�w, zawalidrog�w mniej by�o ni� w krajach o�ciennych. Zreszt�, kto jecha� z pocztem i zbrojny, ten m�g� si� niczego nie obawia�.
Zbyszko te� nie obawia� si� zb�j�w ni zbrojnych rycerzy, a nawet i nie my�la� o nich, gdy� opad� go srogi niepok�j � i dusz� ca�� by� na mazowieckim dworze. Zastanie-li jeszcze swoj� Danu�k� dw�rk� ksi�ny, czyli te� �on� jakiego mazowieckiego rycerza � sam nie wiedzia� i od rana do nocy bi� si� z my�lami nad tym pytaniem. Czasem wydawa�o mu si� to niepodobie�stwem, by ona mia�a o nim zapomnie� � lecz chwilami przychodzi�o mu do g�owy, �e mo�e Jurand przyby� na dw�r ze Spychowa i wyda� dziewk� za m�� za jakiego s�siada lub przyjaciela. M�wi� on przecie jeszcze w Krakowie, �e nie Zbyszkowi Danusia pisana i �e mu jej odda� nie mo�e � wi�c widocznie przyrzek� j� komu� innemu, widocznie by� zwi�zan przysi�g�, a teraz przysi�gi dotrzyma�. Zbyszkowi, gdy o tym my�la�, zda�o si� rzecz� pewn�, �e ju� nie ujrzy Danu�ki dziewczyn�[1253]. Wo�a� w�wczas Sanderusa i zn�w go bada�, zn�w wypytywa�, ale �w m�ci� coraz bardziej. Nieraz ju�, ju� przypomina� sobie dw�rk� Jurand�wn� i jej wesele � a potem nagle wsadza� palec w usta, zamy�la� si� i odpowiada�: �Chyba nie ta!� W winie, kt�re mu mia�o jasno�� w g�owie czyni�, nie odnajdowa� te� Niemiec pami�ci � i trzyma� ci�gle m�odego rycerza mi�dzy �mierteln� obaw� a nadziej�.
Jecha� wi�c Zbyszko w trosce, zmartwieniu i niepewno�ci. Po drodze nie my�la� ju� wcale ni o Bogda�cu, ni o Zgorzelicach, tylko o tym, co mu nale�y czyni�. Przede wszystkim nale�a�o jecha� dowiedzie� si� prawdy na mazowieckim dworze, jecha� wi�c spiesznie, zatrzymuj�c si� tylko na kr�tkie noclegi po dworach, gospodach i miastach, aby koni nie zniszczy�. W ��czycy kaza� wywiesi� zn�w desk� z wyzwaniem przed bram�, rozumuj�c sobie w duszy, �e czy Danu�ka jeszcze trwa w panie�skim stanie, czy za m�� wysz�a, zawsze jest pani� jego serca i potyka� si� o ni� powinien. Ale w ��czycy nie bardzo kto umia� wyzwanie przeczyta�, ci za� z rycerzy, kt�rym odczytali je biegli w pi�mie klerycy, wzruszali ramionami, nie znaj�c obcego obyczaju i m�wi�c: �G�upi to jaki� jedzie, bo jak�e mu kto ma przy�wiadczy� albo si� sprzeciwi�, skoro onej dziewki na oczy nie widzia��. A Zbyszko jecha� dalej w coraz wi�kszym strapieniu i z coraz wi�kszym po�piechem.
Nigdy on nie ustawa� kocha� swojej Danu�ki, ale w Bogda�cu i w Zgorzelicach �uradzaj�c� prawie co dzie� z Jagienk� i patrz�c na jej urod�, nie tak cz�sto o tamtej my�la�, a teraz dniem i noc� nie schodzi�a mu ni z oczu, ni z pami�ci, ni z my�li. We �nie nawet widywa� j� przed sob�, przetow�os�[1254], z lutni� w r�ku, w czerwonych trzewikach i z wianeczkiem na g�owie. Wyci�ga�a do niego r�ce, a Jurand j� od niego odci�ga�. Rankiem, gdy sny pierzcha�y, przychodzi�a zaraz na ich miejsce t�sknota wi�ksza, ni� by�a przedtem � i nigdy tak Zbyszko tej dziewczyny nie kocha� w Bogda�cu, jak zacz�� j� kocha� w�a�nie teraz, gdy nie by� pewien, czy mu jej nie zabrali. Przychodzi�o mu te� do g�owy, �e pewnie j� po niewoli wydali, wi�c jej w duszy nie oskar�a�, zw�aszcza �e dzieckiem b�d�c, woli swej jeszcze mie� nie mog�a. Burzy� si� natomiast w duszy przeciw Jurandowi i przeciw ksi�nie Januszowej, a gdy pomy�la� o Danusinym m�u, zaraz serce podnosi�o mu si� a� po szyj� w piersiach i gro�nie si� na pacho�k�w, wioz�cych pod oponami[1255] zbroje, ogl�da�. Uk�ada� te� sobie, �e s�u�y� jej nie przestanie i �e cho�by j� cudz� �on� zasta�, to pawie grzebienie z�o�y� jej u n�g musi. Ale by�o w tej my�li wi�cej �alu ni� pociechy, bo ca�kiem nie wiedzia�, co pocznie potem.
Pociesza�a go tylko my�l o wielkiej wojnie. Chocia� nie chcia�o mu si� bez Danu�ki �y�, nie obiecywa� sobie, �e koniecznie zginie, natomiast czu�, �e tak mu si� jako� zapodzieje w czasie wojny dusza i pami��, i� zb�dzie wszelkich innych trosk i frasunk�w[1256]. A wielka wojna wisia�a jakby w powietrzu. Nie wiadomo by�o, sk�d si� bra�y o niej wie�ci, gdy� mi�dzy kr�lem a Zakonem panowa� spok�j � a jednak�e wsz�dy, gdzie Zbyszko zajecha�, nie m�wiono o niczym innym. Ludzie mieli jakby przeczucie, �e to nast�pi� musi, a niekt�rzy m�wili otwarcie: �Po c� nam si� by�o z Litw� ��czy�, je�li nie przeciw onym wilkom krzy�ackim? Raz wi�c trzeba z nimi sko�czy�, aby za� d�u�ej nie szarpali nam wn�trzno�ci�. Inni wszelako powiadali: �Szaleni mnichowie! ma�o im by�o P�owc�w! �mier� jest nad nimi, a oni jeszcze ziemi� dobrzy�sk�[1257] porwali, kt�r� wraz z krwi� wyrzyga� musz��. I gotowano si� po wszystkich ziemiach Kr�lestwa powa�nie, bez che�pliwo�ci, jako zwyczajnie do boju na �mier� i �ycie, ale z g�uch� zawzi�to�ci� pot�nego ludu, kt�ry zbyt d�ugo krzywdy znosi� i wreszcie do wymierzenia straszliwej kary si� gotowa�. Po wszystkich dworach spotyka� Zbyszko ludzi przekonanych, �e lada dzie� trzeba b�dzie na ko� siada�, i a� dziwi� si� temu, albowiem mniemaj�c r�wnie� jak i inni, �e do wojny przyj�� musi, nie s�ysza� jednak o tym, by mia�a nast�pi� tak pr�dko. Nie przysz�o mu wszelako do g�owy, �e ludzka ch�� wyprzedza w tym razie[1258] wypadki. Wierzy� innym, nie sobie, i radowa� si� w sercu na widok owej przedwojennej krz�taniny, kt�r� na ka�dym spotyka� kroku. Wsz�dzie wszystkie inne troski ust�powa�y trosce o konie i zbroje, wsz�dzie ogl�dano w wielkim skupieniu kopie, miecze, topory, rohatyny[1259], he�my, pancerze, rzemienie przy napierstnikach[1260] i kropierzach[1261]. Kowale dzie� i noc bili m�otami w �elazne blachy, kowaj�c zbroje grube, ci�kie, kt�re by ledwie d�wign�� mogli wytworni rycerze z Zachodu, ale kt�re z �atwo�ci� nosili krzepcy �dziedzice� z Wielkopolski i Ma�opolski. Starcy wydobywali ze skrzy� w alkierzach[1262] sple�nia�e worki z grzywnami[1263] na wojenn� wypraw� dla dzieci. Raz nocowa� Zbyszko u mo�nego szlachcica Bartosza z Bielaw, kt�ry maj�c dwudziestu dw�ch t�gich syn�w, zastawi� liczne ziemie klasztorowi w �owiczu, aby zakupi� dwadzie�cia dwa pancerze, tyle� he�m�w i innych przybor�w na wojn�.
Wi�c Zbyszko, cho� o tym w Bogda�cu nie s�ysza�, my�la� tak�e, �e zaraz przyjdzie do Prus poci�gn��, i dzi�kowa� Bogu, �e tak przednio jest na wypraw� opatrzon. Jako� zbroja jego budzi�a powszechny podziw. Brano go za wojewodzi�skie dziecko, a gdy powiada� ludziom, �e prostym jest tylko szlachcicem i �e tak� zbroj� mo�na u Niemc�w kupi�, byle godnie toporem zap�aci�, wzbiera�y serca ochot� wojenn�. Lecz niejeden na widok tej zbroi nie mog�c po��dliwo�ci pot�umi�, dogania� Zbyszka na go�ci�cu i m�wi�: �Nu� by� si� o ni� spotka�?� Ale on, maj�c drog� piln�, nie chcia� si� potyka�, a Czech kusz� naci�ga�. Przesta� nawet Zbyszko wywiesza� po gospodach desk� z wyzwaniem, albowiem pomiarkowa�, i� im g��biej od granic w kraj wje�d�a�, tym mniej si� ludzie na tym rozumieli i tym bardziej poczytywali go za g�upiego.
Na Mazowszu mniej ludzie m�wili o wojnie. Wierzyli i tu, �e b�dzie, ale nie wiedzieli kiedy. W Warszawie spok�j by�, tym bardziej �e dw�r bawi� w Ciechanowie, kt�ry ksi��� Janusz[1264] po dawnym napadzie litewskim przebudowywa�, a raczej ca�kiem na nowo wznosi�, gdy� z dawnego zosta� tylko zamek. W grodzie warszawskim przyj�� Zbyszka Ja�ko Socha, starosta zamkowy, syn wojewody Abrahama, kt�ry pod Worskl�[1265] poleg�. Ja�ko zna� Zbyszka, gdy� by� z ksi�n� w Krakowie, wi�c te� i ugo�ci� go z rado�ci� � on za�, nim do jad�a i napoju zasiad�, zaraz pocz�� go wypytywa� o Danusi� i o to, czy si� wraz z innymi dw�rkami ksi�ny nie wyda�a.
Lecz Socha nie umia� mu na to odpowiedzie�. Ksi�stwo bawili na zamku ciechanowskim od wczesnej jesieni. W Warszawie zosta�a tylko gar�� �ucznik�w i on dla stra�y. S�ysza�, �e by�y w Ciechanowie r�ne uciechy i wesela, jak bywa zwyczajnie przed adwentem, ale kt�ra by z dw�rek za m�� posz�a, a kt�ra si� osta�a, o to, jako cz�ek �onaty, nie wypytywa�.
� My�l� wszelako � m�wi� � �e Jurand�wna si� nie wyda�a, gdy�by si� to bez Juranda oby� nie mog�o, a nie s�ysza�em, aby przyje�d�a�. Bawi� te� u ksi�stwa w go�cinie dwaj bracia zakonni, komturowie[1266], jeden z Jansborku, a drugi ze Szczytna, a z nimi podobno jacy� go�cie zagraniczni � a wtedy Jurand nigdy nie przyje�d�a, gdy� jego widok bia�ego p�aszcza do szale�stwa zaraz przywodzi. Nie by�o zasi� Juranda, nie by�o i wesela! A chcesz, to po�l� ci go�czego zapyta�, kt�remu pilno wraca� ka��, cho� jako �ywo tak my�l�, �e Jurand�wn� w panie�skim jeszcze stanie napotkasz.
� Sam zaraz jutro pojad�, ale za pociech� B�g ci zap�a�. Niech jeno konie odpoczn�, to pojad�, gdy� nie b�d� mia� spokoju, p�ki si� prawdy nie dowiem, B�g ci wszelako zap�a�, bo zaraz mi ul�y�o.
Socha nie poprzesta� jednak na tym i pocz�� si� przepytywa� mi�dzy szlacht� bawi�c� przygodnie w zamku i mi�dzy �o�nierzami, czy kto czego o weselu Jurand�wny nie s�ysza�. Nie s�ysza� jednak nikt � cho� znale�li si� tacy, kt�rzy byli w Ciechanowie, a nawet i na niekt�rych weselach: �Chybaby kto j� wzi�� w ostatnich tygodniach albo w ostatnich dniach�. Jako� mog�o si� i tak zdarzy�, gdy� w owych czasach nie tracili ludzie czasu na namys�. Ale tymczasem Zbyszko poszed� spa� wielce pokrzepiony. Ju� w �o�u b�d�c, namy�la� si�, czy nie odp�dzi� nazajutrz Sanderusa, pomy�la� jednak, �e hultaj mo�e mu si� dla swej znajomo�ci niemieckiej mowy przyda� w�wczas, gdy si� przeciw Lichtensteinowi wybierze. Pomy�la� tak�e, �e Sanderus nie ok�ama� go, a chocia� by� nabytkiem kosztownym, gdy� jad� i pi� po gospodach za czterech, by� jednak us�u�ny i okazywa� nowemu panu pewne przywi�zanie. Nadto posiada� tak�e sztuk� pisania, czym g�rowa� nad giermkiem Czechem i nad samym Zbyszkiem.
To wszystko sprawi�o, i� m�ody rycerz pozwoli� mu jecha� ze sob� do Ciechanowa, z czego Sanderus by� rad nie tylko dla wiktu[1267], ale i dlatego, i� zauwa�y�, �e w zacnym towarzystwie wi�cej wzbudza ufno�ci i �acniej[1268] znajduje kupc�w na sw�j towar. Po jeszcze jednym noclegu w Nasielsku, jad�c ni zbyt wartko, ni zbyt wolno, ujrzeli nast�pnego dnia pod wiecz�r mury ciechanowskiego zamku. Zbyszko zatrzyma� si� w gospodzie, aby wdzia� na si� zbroj� i wjecha� obyczajem rycerskim do zamku, w he�mie i z kopi� w r�ku � za czym siad� na olbrzymiego zdobycznego ogiera i uczyniwszy w powietrzu znak krzy�a � ruszy� przed siebie.
Lecz nie ujecha� i dziesi�ciu krok�w, gdy jad�cy z ty�u Czech por�wna� si� z nim i rzek�:
� Wasza mi�o��, rycerze jacy� za nami wal�, Krzy�aki chyba czy co?
Zbyszko zawr�ci� konia i nie dalej jak na p� stajania za sob� ujrza� okaza�y poczet, na kt�rego czele jecha�o dw�ch rycerzy na t�gich pomorskich koniach, obaj w pe�nych zbrojach, ka�dy w bia�ym p�aszczu z czarnym krzy�em i w he�mie z wysokim pawim pi�ropuszem.
� Krzy�acy, na mi�y B�g! � rzek� Zbyszko.
I mimo woli pochyli� si� w siodle i z�o�y� kopi� w p� ucha ko�skiego, co widz�c Czech splun�� w gar�cie, aby mu si� nie �lizga�o w nich toporzysko.
Czeladnicy Zbyszkowi, ludzie bywali i znaj�cy obyczaj wojenny, stan�li tak�e w gotowo�ci � nie do walki wprawdzie, albowiem w spotkaniach rycerskich s�u�ba nie bra�a udzia�u, ale do odmierzenia miejsca pod bitw� konn� lub do udeptania za�nie�onej ziemi pod piesz�. Jeden Czech tylko szlachcicem b�d�c, mia� si� ku robocie, lecz i on spodziewa� si�, �e Zbyszko przem�wi, zanim uderzy, i w duszy mocno si� nawet dziwi�, i� m�ody pan pochyli� kopi� przed wyzwaniem.
Lecz i Zbyszko opami�ta� si� w por�. Przypomnia� sobie sw�j szalony uczynek pod Krakowem, gdy nieopatrznie chcia� bi� w Lichtensteina � i wszystkie nieszcz�cia, jakie z tego wynik�y, wi�c podni�s� kopi�, odda� j� Czechowi i nie dobywaj�c miecza, ruszy� koniem ku rycerzom zakonnym.
Zbli�ywszy si�, zauwa�y�, �e pr�cz nich by� jeszcze trzeci rycerz, r�wnie� z pi�rami na g�owie, i czwarty, niezbrojny, d�ugow�osy, kt�ry wydawa� mu si� Mazurem.
Widz�c za� ich, rzek� sobie w duszy : ��lubowa�em mojej panience w wi�zieniu nie trzy czuby, jeno tyle, ile palic�w u r�k, ale trzy, byle to nie byli pos�owie � mog�oby by� zaraz�. Jednak�e pomy�la�, �e to w�a�nie musz� by� jacy� pos�owie do ksi�cia mazowieckiego, wi�c westchn�wszy, ozwa� si� g�o�no:
� Pochwalony Jezus Chrystus!
� Na wieki wiek�w � odpowiedzia� d�ugow�osy niezbrojny je�dziec.
� Szcz�� wam Bo�e.
� I wam, panie.
� Chwa�a �w. Jerzemu!
� Nasz ci to patron. Witajcie, panie, w podr�y.
Tu pocz�li si� sobie k�ania�, a nast�pnie Zbyszko wymieni�, kto jest, jakiego herbu, zawo�ania i sk�d na dw�r mazowiecki pod��a, d�ugow�osy za� rycerz oznajmi�, i� zowie si� J�drek z Kropiwnicy i go�ci ksi�ciu wiedzie: brata Gotfryda, brata Rotgiera oraz pana Fulka de Lorche z Lotaryngii[1269], kt�ry u Krzy�ak�w bawi�c, chce ksi�cia mazowieckiego, a zw�aszcza ksi�n�[1270], c�rk� s�awnego �Kynstuta[1271]�, na w�asne oczy obaczy�. Przez ten czas, gdy wymieniano ich nazwiska, rycerze zagraniczni, siedz�c prosto na koniach, pochylali raz po raz przybrane w �elazne he�my g�owy, s�dz�c bowiem ze �wietnej zbroi Zbyszkowej mniemali, �e ksi��� kogo� znacznego, mo�e krewnego lub syna, na spotkanie ich wys�a�.
J�drek za� z Kropiwnicy m�wi� dalej:
� Komtur[1272], jakoby�cie po naszemu rzekli: starosta z Jansborku, bawi w go�cinie u ksi�cia, kt�remu rozpowiada� o tych trzech rycerzach, jako maj� �ywn� ochot� przyby�, ale nie �mi�, a zw�aszcza �w rycerz z Lotaryngii, on bowiem z daleka b�d�c, mniema�, �e za krzy�ack� granic� zaraz mieszkaj� Saraceny[1273], z kt�rymi wojna nie ustaje. Ksi���, jako ludzki pan, wnet mnie na granic� pos�a�, abym ich bezpiecznie w�r�d zamk�w przeprowadzi�.
� To bez waszej pomocy nie mogliby przejecha�?
� Jest nasz nar�d okrutnie na Krzy�ak�w zawzi�ty, a to z przyczyny nie tyle ich napa�ci � bo i my do nich zagl�damy, ile z przyczyny wielkiej ich zdradliwo�ci, �e to, je�li ci� Krzy�ak ob�api, a z przodu w g�b� ci� ca�uje, to z ty�u got�w ci� w tym samym czasie no�em �gn��[1274], kt�ren obyczaj zgo�a jest �wi�ski i nam Mazurom przeciwny� ba! ju�ci!� Pod dach i Niemca ka�dy przyjmie, i go�ciowi krzywdy nie uczyni, ale na drodze rad mu zast�pi. A s� i tacy, kt�rzy nic innego nie czyni�, przez pomst� alibo dla chwa�y, kt�r� daj B�g ka�demu.
� Kt�ren�e jest mi�dzy wami najs�awniejszy?
� Jest jeden taki, �e lepiej by Niemcu �mier� obaczy� ni� jego; zowie si� Jurand ze Spychowa.
Zadrga�o w m�odym rycerzu serce, gdy us�ysza� to nazwisko � i wraz postanowi� poci�gn�� J�drka z Kropiwnicy za j�zyk.
� Wiem! � rzek� � s�ysza�em: to �w, kt�rego c�rka Danuta dw�rk� ksi�ny by�a, p�ki si� nie wyda�a.
I to rzek�szy, pocz�� pilnie patrzy� w oczy mazowieckiego rycerza, tamuj�c prawie dech w piersiach, �w za� odrzek� z wielkim zdziwieniem:
� A wam to kto powiada�? Dy�[1275] to m��dka[1276]. Bywa po prawdzie, �e i takie wychodz� za m��, ale Jurand�wna nie wysz�a. Sze�� dni temu, jak wyjecha�em z Ciechanowa i widzia�em j� przy ksi�nie. Jako�e jej w adwencie wychodzi�?
Zbyszko, s�ysz�c to, wyt�y� ca�� si�� woli, by nie pochwyci� Mazura za szyj� i nie zakrzykn�� mu: �B�g ci zap�a� za nowin�!� � pohamowa� si� jednak i rzek�:
� Bo s�ysza�em, �e j� Jurand komu� odda�.
� Ksi�na chcia�a j� odda�, nie Jurand, jeno przeciw woli Jurandowej nie mog�a. Chcia�a j� odda� jednemu rycerzowi w Krakowie, kt�ry dziewce �lubowa� i kt�rego ona mi�uje.
� Mi�uje ci go? � zakrzykn�� Zbyszko.
Na to J�drek spojrza� na niego bystro, u�miechn�� si� i rzek�:
� Wiecie, jako� strasznie si� o t� dziewuch� przepytujecie.
� Przepytuj� o znajomych, ku kt�rym jad�.
Ma�o Zbyszkowi wida� by�o twarzy spod he�mu, ledwie oczy, nos i troch� policzk�w, ale za to nos i policzki tak by�y czerwone, �e skory do drwin, a przechera[1277], Mazur rzek�:
� Pewnikiem od mrozu tak wam g�ba pokra�nia�a jako wielkanocne jaje!
A m�odzian zmiesza� si� jeszcze bardziej i odpowiedzia�:
� Pewnikiem�
Ruszyli i jechali czas jaki� w milczeniu, tylko konie parska�y, wyrzucaj�c z nozdrzy s�upy pary � i obcy rycerze pocz�li mi�dzy sob� szwargota�[1278].
Lecz po chwili J�drek z Kropiwnicy zapyta�:
� Jako�e was zowi�, bom niedobrze dos�ysza�?
� Zbyszko z Bogda�ca.
� Moi�cie wy! A to� tamtemu, co to Jurand�wnie �lubowa�, podobnie by�o.
� Zali my�licie, �e si� zapr�[1279]? � odpowiedzia� pr�dko i z dum� Zbyszko.
� Bo i nie ma czego. Mi�y Bo�e, to wy�cie �w Zbyszko, kt�remu dziewucha na��czk�[1280] g�ow� nakry�a! Po powrocie z Krakowa wszystkie dw�rki o niczym innym nie gada�y, jeno o was, a niejednemu to a� �luzy[1281], s�uchaj�cy[1282], po jagodach[1283] ciek�y. To�cie wy! Hej! rado�� te� b�dzie na dworze� �e to i ksi�na was nawidzi.
� B�g jej b�ogos�aw i wam tak�e za dobr� nowin� Bo jak mi powiedzieli, �e si� wyda�a, to a�em �cierp�.
� Co si� mia�a wyda�!� �akoma to jest rzecz taka dziewka, bo za ni� ca�y Spych�w stoi, ale cho� si�a jest g�adkich[1284] ch�op�w na dworze, �aden ci jej w �lepia nie zagl�da�, bo ka�den i jej uczynek, i wasze �lubowanie szanowa�. Nie by�aby te� dopu�ci�a do tego i ksi�na. Hej! b�dzie rado��. Po prawdzie przekomarzali si� czasem dziewusze! Powie jej kto: �Nie wr�ci tw�j rycerz� � to ona jeno pi�tami przytupuje: �Wr�ci! wr�ci!� � chocia� nieraz, gdy kto jej rzek�, �e�cie inn� wzi�li, to i do p�akania przychodzi�o.
Rozczuli�y te s�owa Zbyszka, ale zarazem chwyci� go gniew na ludzkie gadanie, wi�c rzek�:
� Kto o mnie takie rzeczy szczeka�, to go pozw�!
A J�drek z Kropiwnicy pocz�� si� �mia�:
� Baby na przek�r gada�y! B�dziecie pozywa� baby? Mieczem przeciw k�dzieli [1285]nie poradzisz!
Zbyszko rad, �e mu B�g zes�a� tak weso�ego i �yczliwego towarzysza, pocz�� go wypytywa� o Danusi�, potem o obyczaje mazowieckiego dworu, i zn�w o Danusi�, potem o ksi�cia Janusza, o ksi�n�, i zn�w o Danusi� � na koniec jednak, wspomniawszy o swych �lubach, rozpowiedzia� J�drkowi, co s�ysza� po drodze o wojnie � jako si� ludzie do niej gotuj�, jako jej z dnia na dzie� czekaj� � a wreszcie zapyta�, czyli i w ksi�stwach mazowieckich tak samo my�l�.
Lecz dziedzic Kropiwnicy nie my�la�, aby wojna by�a tak bliska. Gadaj� ludzie, �e nie mo�e inaczej by�, ale on s�ysza� oto, jak raz sam ksi��� m�wi� do Miko�aja z D�ugolasu, �e pochowali rogi Krzy�acy i �e byle kr�l nastawa�, to i z ziemi dobrzy�skiej[1286], kt�r� porwali, odst�pi�, bo si� pot�gi jego boj� � albo przynajmniej b�d� spraw� przew��czy�, p�ki si� dobrze nie przygotuj�.
� Zreszt� � rzek� � ksi��� niedawno do Malborga je�dzi�, gdzie pod niebytno�� mistrza wielki marsza�ek go podejmowa� i gonitwy dla niego wyprawi�, a teraz u ksi�cia komtury bawi� � i ot, nowi go�cie jeszcze jad��
Tu jednak zastanowi� si� przez chwil� i doda�:
� Powiadaj� ludzie, �e te Krzy�aki nie bez przyczyny u nas i u ksi�cia Ziemowita w P�ocku siedz�. Chcieliby oni pono[1287], �eby w razie wojny nasi ksi���ta nie wspomagali kr�la polskiego, jeno[1288] ich, a je�li si� nie dadz� do tego poci�gn��, to �eby cho� na boku spokojnie ostali � ale tego nie b�dzie�
� B�g da, �e nie b�dzie. Jak�eby�cie to w domu usiedzieli? Wasi ksi���ta przecie Kr�lestwu Polskiemu powinni. Nie usiedzicie, my�l�.
� Nie usiedzimy � odrzek� J�drek z Kropiwnicy.
Zbyszko spojrza� zn�w na obcych rycerzy i na ich pawie pi�ra:
� To i ci po to jad�?
� Bracia zakonni, mo�e i po to. Kto ich wie?
� A �w trzeci?
� Trzeci jedzie, bo ciekawy.
� Znaczny jaki� musi by�.
� Ba! woz�w idzie za nim okutych trzy z godnym sprz�tem, a ludzi pocztowych jest dziewi�ciu. Bogdajby si� z takim zewrze�! A�e �lina do g�by idzie.
� Ale nie mo�ecie?
� Jak�e! To� mi ksi��� kaza� ich strzec. W�os im z g�owy nie spadnie do Ciechanowa.
� A nu�bym ich pozwa�? Nu�by si� chcieli ze mn� potyka�?
� Tedy musieliby�cie si� wpierw ze mn� potyka�, bo p�kim �yw, nie b�dzie z tego nic.
Zbyszko, us�yszawszy, to spojrza� przyja�nie na m�odego szlachcica i rzek�:
� Rozumiecie, co rycerska cze��. Z wami nie b�d� si� potyka�, bom wam przyjacielem, ale w Ciechanowie, da B�g, przyczyn� przeciw Niemcom znajd�.
� W Ciechanowie r�bcie sobie, co wam si� podoba. Nie obejdzie si� te� tam bez jakowych� gonitw, to mo�e p�j�� i na ostre, byle ksi��� i komturowie dali pozwole�stwo.
� Mam ci ja tak� desk�, na kt�rej stoi pozwanie dla ka�dego, kto by nie przyzna�, �e panna Danuta Jurand�wna najcnotliwsza i najg�adsza dziewka na �wiecie. Ale wiecie� wsz�dy ludzie jeno ramionami ruszali i �miali si�.
� Bo te� to jest obcy obyczaj, a prawd� rzek�szy, g�upi, kt�rego u nas ludzie nie znaj�, chyba gdzie� na pograniczach. To i ten tu Lotary�czyk zaczepia� po drodze szlacht�, ka��c jak�� swoj� pani� nad inne wys�awia�. Ale go nikt nie rozumia�, a jam do bitki nie dopuszcza�.
� Jak to? kaza� swoj� pani� wys�awia�? B�jcie si� Boga! Chyba �e wstydu w oczach nie ma.
Tu spojrza� na zagranicznego rycerza, jakby si� chc�c przekona�, jak te� wygl�da cz�owiek, kt�ry wstydu w oczach nie ma, ale w duszy musia� jednak przyzna�, i� Fulko de Lorche nie wygl�da� wcale na zwyk�ego zawalidrog�. Owszem, spod uchylonej przy�bicy patrzy�y oczy �agodne i wychyla�a si� twarz m�oda, a pe�na jakiego� smutku.
� Sanderus! � zawo�a� nagle Zbyszko.
� Do us�ug � odpowiedzia� zbli�aj�c si� Niemiec.
� Zapytaj si� tego rycerza, jaka jest najcnotliwsza i najcudniejsza dziewka na �wiecie.
� Jaka jest najcudniejsza i najcnotliwsza dziewka na �wiecie? � zapyta� Sanderus.
� Ulryka de Elner! � odpowiedzia� Fulko de Lorche.
I podni�s�szy oczy w g�r�, pocz�� raz po razu wzdycha�, Zbyszkowi za�, gdy us�ysza� takie blu�nierstwo, oburzenie zapar�o dech w piersi, a gniew chwyci� go tak wielki, �e zdar� na miejscu ogiera; zanim jednak zdo�a� przem�wi�, J�drek z Kropiwnicy przedzieli� go koniem od cudzoziemca i rzek�:
� Nie b�dziecie si� tu wadzi�.
Lecz Zbyszko zwr�ci� si� zn�w do przekupnia relikwij.
� Powiedz mu ode mnie, �e sow� mi�uje.
� Pan m�j m�wi, szlachetny rycerzu, �e mi�ujecie sow�! � powt�rzy� jak echo Sanderus.
Na to pan de Lorche pu�ci� cugle i praw� r�k� pocz�� odpina�, a nast�pnie �ci�ga� �elazn� r�kawic�, po czym rzuci� j� w �nieg przed Zbyszkiem, �w za� skin�� na swego Czecha, aby j� podj�� ostrzem kopii.
Wtem J�drek z Kropiwnicy zwr�ci� si� do Zbyszka z twarz� ju� gro�n� i rzek�:
� Nie spotkacie si�, powiadam, p�ki si� moje str�owanie nie sko�czy. Nie pozwol�, ni jemu, ni wam.
� Przecie ja go nie pozwa�em, jeno[1289] on mnie.
� Ale za sow�. Do�� mi tego, a kt�ry by si� przeciwi�� Ej�e!� wiem i ja, jako pas okr�ci�.
� Nie chc� si� z wami bi�.
� A musieliby�cie ze mn�, bo ja tamtego poprzysi�g� broni�.
� To jak�e b�dzie? � spyta� uparty Zbyszko.
� Ciechan�w niedaleko.
� Ale co Niemiec pomy�li?
� Niech mu wasz cz�owiek powie, �e tu spotkania by� nie mo�e i �e pierwej [1290]musi by� ksi���ce pozwole�stwo dla was, a komturowe dla niego.
� Ba! a je�eli pozwole�stwa nie dadz�?
� To si� przecie znajdziecie. Do�� gadania.
Zbyszko widz�c, �e nie ma rady, i rozumiej�c, �e J�drek z Kropiwnicy nie mo�e istotnie na bitk� pozwoli�, zawo�a� zn�w Sanderusa, aby wyt�umaczy� lotary�skiemu rycerzowi, �e bi� si� b�d�, dopiero jak stan� na miejscu. De Lorche, wys�uchawszy s��w Niemca, skin�� g�ow� na znak, �e rozumie, a nast�pnie wyci�gn�wszy ku Zbyszkowi r�k�, potrzyma� przez chwil� jego d�o� i �cisn�� j� mocno po trzykro�, co wedle zwyczaj�w rycerskich oznacza�o, �e bi� si� ze sob� gdziekolwiek i kiedykolwiek musz�.
Po czym w pozornej zgodzie ruszyli ku ciechanowskiemu zamkowi, kt�rego t�pe wie�e wida� ju� by�o na tle zarumienionego nieba.
Wjechali jeszcze za widna, lecz nim opowiedzieli si� przy bramach zamkowych i nim spuszczono most, nasta�a g��boka noc. Przyj�� ich i ugo�ci� znajomy Zbyszkowy, Miko�aj z D�ugolasu, kt�ren przywodzi� za�odze z�o�onej z gar�ci rycerstwa i trzystu niechybnych �ucznik�w puszcza�skich.
Zaraz na wst�pie dowiedzia� si� ku wielkiemu swemu strapieniu Zbyszko, �e dworu nie by�o. Ksi���, chc�c uczci� komtur�w ze Szczytna i z Jansborka, wyprawi� wielkie �owy w puszczy, na kt�re uda�a si� dla przydania okaza�o�ci widowisku i ksi�na wraz z dworskimi pannami. Ze znajomych niewiast znalaz� Zbyszko tylko Ofk�, wdow� po Krzychu z Jarz�bkowa, kt�ra by�a klucznic� w zamku. Ta rada mu by�a bardzo, albowiem od czasu powrotu z Krakowa opowiada�a ka�demu, kto chcia� i nie chcia�, o jego mi�o�ci do Danusi i przygodzie z Lichtensteinem. Jedna�y jej te opowiadania wielki mir[1291] w�r�d m�odszych dworzan i panien � by�a wi�c wdzi�czna Zbyszkowi � i teraz stara�a si� pocieszy� m�odzianka w smutku, jakim przej�a go nieobecno�� Danusi.
� Nie poznasz jej � m�wi�a. � Dziewczynie roki id�, i w szatkach ju� jej szwy poczynaj� pod szyj� trzaska�, bo wszystko w niej p�cznieje. Nie skrzat to ju� taki, jaki by�, i inaczej ci� mi�uje ni� dawniej. Teraz niech jej kto jeno krzyknie do ucha: �Zbyszko� � to jakby j� kto szyd�em �gn��[1292].
Taka ju� nas wszystkich niewiast dola, przeciw czemu nie ma rady, gdy� to z rozkazania boskiego� A stryjko tw�j, powiadasz, zdrowi? Czemu za� nie przyjechali?� Ju�ci, �e taka dola� Cni si�, cni[1293] samej niewie�cie na �wiecie�
�aska boska, �e dziewczyna n�g nie po�ama�a, bo co dzie� na wie�� wy�azi, a na drog� spogl�da� Ka�da z nas potrzebuje przyjacielstwa�
� Popas� jeno konie i pojad� ku niej � cho�by i noc� pojad� � odpowiedzia� Zbyszko.
� Uczy� to, jeno przewodnika z zamku we�, bo w puszczy zab��dzisz.
Jako� na wieczerzy, kt�r� Miko�aj z D�ugolasu dla go�ci wyprawi�, o�wiadczy� Zbyszko, �e zaraz za ksi�ciem pojedzie i o przewodnika prosi.
Zdro�eni bracia zakonni poprzysuwali si� po uczcie do olbrzymich komin�w, na kt�rych p�on�y ca�e pnie sosnowe, i postanowili jecha� dopiero nazajutrz, po wypoczynku. Lecz de Lorche wypytawszy si�, o co chodzi, oznajmi� ch�� jechania razem ze Zbyszkiem, m�wi�c, �e inaczej mogliby si� sp�ni� na �owy, kt�re chcia� widzie� koniecznie.
Po czym zbli�y� si� do Zbyszka i wyci�gn�wszy do� r�k�, zn�w trzykrotnie �cisn�� jego palce.
Lecz nie mia�o i tym razem przyj�� mi�dzy nimi do bitki, gdy� Miko�aj z D�ugolasu dowiedziawszy si� od J�drka z Kropiwnicy, o co im chodzi, wzi�� od obydw�ch s�owo, �e si� bez wiedzy ksi�cia i komtur�w[1294] potyka� nie b�d�, w razie za� oporu grozi� zamkni�ciem bram. Zbyszkowi chcia�o si� jak najpr�dzej zobaczy� Danusi�, wi�c nie �mia� si� sprzeciwia�, de Lorche za�, kt�ry bi� si� ch�tnie, gdy by�o trzeba, ale nie by� cz�owiekiem krwio�erczym, poprzysi�g� bez trudno�ci na sw� rycersk� cze��, i� b�dzie czeka� na pozwolenie ksi�cia, tym bardziej �e post�puj�c przeciwnie, obawia�by si� mu ubli�y�. Chodzi�o te� Lotary�czykowi[1295], kt�ry nas�uchawszy si� pie�ni o turniejach, lubi� �wietne zgromadzenia i okaza�e uroczysto�ci, aby potyka� si� w�a�nie wobec dworu, dostojnik�w i dam � gdy� s�dzi�, �e w ten spos�b zwyci�stwo jego nabierze wi�kszego rozg�osu i tym �atwiej z�ote ostrogi mu wyjedna. Przy tym zaciekawia� go kraj i ludzie, wi�c po my�li by�a mu zw�oka � zw�aszcza �e Miko�aj z D�ugolasu, kt�ren[1296] lata cale u Niemc�w w niewoli przesiedzia� i z cudzoziemcami m�g� �atwo si� rozm�wi�, dziwy opowiada� o �owach ksi���cych na r�ne bestie nie znane ju� w krajach zachodnich. O p�nocy wi�c ruszyli razem ze Zbyszkiem ku Przasnyszowi, maj�c ze sob� swe zbrojne poczty i ludzi z kagankami dla ochrony od wilk�w, kt�re zbieraj�c si� zim� w nieprzeliczone gromady, mog�y okaza� si� gro�ne nawet dla kilkunastu je�d�c�w, cho�by najlepiej uzbrojonych. Z tej strony Ciechanowa nie brak�o ju� tak�e las�w, kt�re niedaleko za Przasnyszem przechodzi�y w olbrzymi� puszcz� kurpiesk�[1297], ��cz�c� si� na wsch�d z nieprzebytymi borami Podlasia i dalszej Litwy.
Przed niedawnymi czasy tymi to borami sp�ywa�a zwykle na Mazowsze, omijaj�c jednak gro�nych miejscowych osadnik�w, dzicz litewska, kt�ra w r. 1337 dosz�a a� pod Ciechan�w i zburzy�a miasto. De Lorche z najwi�ksz� ciekawo�ci� s�ucha� opowiada� o tym starego przewodnika, Ma�ka z Turoboj�w, albowiem pa�a� w duszy ch�ci� zmierzenia si� z Litwinami, kt�rych � jak i inni rycerze zachodni � za Saracen�w[1298] uwa�a�. Przyby� on przecie w te strony na wypraw� krzy�ow�[1299], pragn�c uzyska� s�aw� i zbawienie duszy, a jad�c mniema�, �e wojna nawet i z Mazurami, jako z poga�skim przez p� narodem, tak�e zupe�ny odpust zapewnia. Oczom te� prawie nie wierzy�, gdy wjechawszy w Mazowsze, ujrza� ko�cio�y po miastach, krzy�e na wie�ach, duchownych, rycerzy ze �wi�tymi znamionami na zbrojach i nar�d bujny wprawdzie, zapalczywy, do zwady i bitki pochopny[1300], ale chrze�cija�ski i wcale od Niemc�w, w�r�d kt�rych m�ody rycerz przeje�d�a�, nie drapie�niejszy. Wi�c gdy mu prawiono[1301], �e od wiek�w ten nar�d Chrystusa wyznaje, sam nie wiedzia�, co o Krzy�akach my�le�, a gdy si� dowiedzia�, �e i Litw� ju� nieboszczka kr�lowa krakowska ochrzci�a, zdumienie jego, a zarazem i troska nie mia�y granic.
Wi�c pocz�� rozpytywa� Ma�ka z Turoboj�w, czy w owych lasach, ku kt�rym jad�, nie ma przynajmniej smok�w, kt�rym ludzie musz� ofiarowywa� dziewice i z kt�rymi mo�na by walczy�. Lecz odpowied� Ma�ka i pod tym wzgl�dem sprawi�a mu zaw�d zupe�ny.
� W borach jest rozmaity godny zwierz, jako wilcy, tury[1302], �ubry i nied�wiedzie, z kt�rymi do�� jest roboty � odrzek� Mazur. � Mo�e te� po bagnach s� i duchy nieczyste, ale o smokach nie s�ysza�em, a cho�by i by�y, pewnie by�my im dziewek nie dawali, ale kup� by�my na nie poszli. Ba, gdyby by�y, ju� by dawno osadnicy puszcza�scy pasy z ich sk�ry nosili!
� Co to za nar�d i czyby nie mo�na z nim walczy�? � spyta� de Lorche.
� Walczy� z nim mo�na, ale niezdrowo � odrzek� Ma�ko � a wreszcie rycerzowi nie przystoi, gdy� to jest nar�d ch�opski.
� Szwajcarowie tak�e s� ch�opami. Zali ci Chrystusa wyznaj�?
� Nie masz innych na Mazowszu, a ci s� ludzie nasi i ksi���cy. Widzieli�cie przecie �ucznik�w na zamku. Sami to Kurpie, albowiem nie masz nad nich �ucznik�w w �wiecie.
� Anglicy i Szkoci, kt�rych na dworze burgundzkim widzia�em�
� Widzia�em ich i w Malborgu � przerwa� Mazur. � T�gie pacho�ki, ale nie daj im B�g kiedy przeciw tym stawa�! U nich dzieciak w siedmiu leciech p�ty je�� nie dostanie, p�ki jad�a strza�� z wierzcho�ka sosny nie zrzuci.
� O czym gadacie? � zapyta� nagle Zbyszko, o kt�rego uszy odbi� si� kilkakrotnie wyraz: Kurpie.
� O �ucznikach kurpieskich i angielskich. Prawi ten rycerz, i�e angielscy, a zasi� szkoccy, nad wszystkimi celuj�.
� Widzia�em ich i ja pod Wilnem. O wa! s�ysza�em ich groty ko�o uszu. Byli te� tam i rycerze ze wszystkich kraj�w, kt�rzy zapowiadali, �e nas bez soli zjedz�, ale popr�bowawszy raz i drugi, stracili do jad�a ochot�.
Ma�ko roz�mia� si� i powt�rzy� s�owa Zbyszkowe panu de Lorche.
� M�wili o tym na r�nych dworach � odrzek� Lotary�czyk � chwalono tam zawzi�to�� waszych rycerzy, ale przyganiano im, i� pogan przeciw Krzy�owi broni�.
� Bronili�my nar�d, kt�ry chcia� si� ochrzci�, przeciw napa�ciom i niesprawiedliwo�ci. Niemcy to chc� ich w poga�stwie utrzyma�, aby pow�d do wojny mieli.
� B�g to os�dzi � rzek� de Lorche.
� Mo�e i niezad�ugo ju� � odpowiedzia� Ma�ko z Turoboj�w.
Lecz Lotary�czyk zas�yszawszy, i� Zbyszko by� pod Wilnem, pocz�� si� go o nie wypytywa�, albowiem wie�� o walkach i pojedynkach rycerskich tam stoczonych rozesz�a si� ju� szeroko po �wiecie. Szczeg�lniej �w pojedynek, na kt�ry wyzwa�o si� czterech rycerzy polskich i czterech francuskich, podnieci� wyobra�ni� wojownik�w zachodnich. Wi�c de Lorche pocz�� spogl�da� z wi�kszym szacunkiem na Zbyszka, jako na cz�owieka, kt�ry w tak s�awnych bojach bra� udzia� � i radowa� si� w sercu, i� nie z byle kim przyjdzie mu si� potyka�.
Jechali wi�c dalej w pozornej zgodzie, �wiadcz�c sobie grzeczno�ci na postojach i cz�stuj�c si� wzajem winem, kt�rego de Lorche mia� znaczne zapasy w wozach. Lecz gdy z rozmowy mi�dzy nim a Ma�kiem z Turoboj�w okaza�o si�, �e Ulryka de Elner naprawd� nie jest pann�, ale czterdziestoletni� zam�n� niewiast�, maj�c� sze�cioro dzieci, wzburzy�a si� tym bardziej dusza w Zbyszku, �e �w dziwny cudzoziemiec �mie �bab� nie tylko z Danu�k� por�wnywa�, ale i pierwsze�stwa dla niej wymaga�.
Pomy�la� jednakowo�, �e mo�e to by� cz�owiek niespe�na zmys��w, kt�remu ciemna izba i batogi wi�cej by si� przyda�y od podr�y po �wiecie � i my�l ta powstrzyma�a w nim wybuch natychmiastowego gniewu.
� Czy nie my�licie � rzek� do Ma�ka � �e z�y duch rozum mu pomiesza�? Mo�e te� siedzi mu diabe� w g�owie jako czerw[1303] w orzechu i got�w po nocy na kt�rego z nas przeskoczy�. Trzeba si� nam mie� na baczno�ci�
Us�yszawszy to, Ma�ko z Turoboj�w zaprzeczy� wprawdzie, ale pocz�� jednak spogl�da� z pewnym niepokojem na Lotary�czyka i w ko�cu rzek�:
� Czasem bywa, �e ich w op�tanym siedzi sto, i wi�cej, a ciasno-li im, to radzi[1304] pomieszkania w innych ludziach szukaj�. Najgorszy te� taki diabe�, kt�rego baba na�le.
Po czym zwr�ci� si� nagle do rycerza:
� Pochwalony Jezus Chrystus!
� I ja go chwal� � odpowiedzia� z pewnym zdziwieniem de Lorche.
Ma�ko z Turoboj�w uspokoi� si� zupe�nie.
� No, widzicie � rzek� � �eby w nim z�e siedzia�o, zaraz by si� zapieni� alboby go o ziem rzuci�o, bom go nagle zagabn��[1305]. Mo�em jecha�.
Jako� ruszyli dalej spokojnie. Z Ciechanowa do Przasnysza nie by�o zbyt daleko i latem goniec na dobrym koniu m�g� we dwie godziny przebiec drog� dziel�c� dwa miasta. Ale oni jechali daleko[1306] wolniej z powodu nocy, postoj�w i zasp �nie�nych le��cych w lasach, a poniewa� wyjechali znacznie po p�nocy, wi�c do my�liwskiego dworu ksi���cego, kt�ry le�a� za Przasnyszem, na brzegu bor�w, przybyli dopiero o brzasku. Dw�r sta� prawie oparty o puszcz�, du�y, niski, drewniany, maj�cy jednak�e szyby w oknach ze szklanych gom�ek[1307]. Przed dworem wida� by�o �urawie studzienne i dwie szopy dla koni, naok� za� dworu roi�o si� od sza�as�w, skleconych napr�dce z sosnowych ga��zi, i od namiot�w ze sk�r. Przy szarzej�cym dopiero dniu b�yszcza�y jasno przed namiotami ogniska, a wok� nich stali osacznicy [1308]w ko�uchach we�n� do g�ry, w to�ubach[1309] lisich, wilczych i nied�wiedzich.
Panu de Lorche wyda�o si�, �e widzi dzikie bestie na dw�ch �apach przed ogniem, albowiem wi�kszo�� tych ludzi przybrana by�a w czapki uczynione ze �b�w zwierz�cych. Niekt�rzy stali wsparci na oszczepach, inni na kuszach, niekt�rzy zaj�ci byli zwijaniem ogromnych sieci i powroz�w � inni obracali nad w�glami pot�ne �wierci �ubrze i �osie, przeznaczone widocznie na ranny posi�ek. Blask p�omienia pada� na �nieg, o�wiecaj�c zarazem te dzikie postacie poprzes�aniane nieco dymem ognisk, mg�� oddech�w i par� podnosz�c� si� z pieczonych mi�siw. Za nimi wida� by�o zar�owione pnie olbrzymich sosen i nowe gromady ludzi, kt�rych mnogo�� dziwi�a nieprzywyk�ego do widoku takich �owieckich zebra� Lotary�czyka.
� Wasi ksi���ta � rzek� � na �owy jakoby na wojenne wyprawy chodz�.
� Jakby�cie wiedzieli � odrzek� Ma�ko z Turoboj�w � �e nie brak im ni my�liwskiego sprz�tu, ni te� ludzi. To s� osacznicy ksi���cy, ale s� te� i inni, kt�rzy dla targu z puszcza�skich komyszy[1310] tu przychodz�.
� Co b�dziem czynili? � przerwa� Zbyszko � we dworze �pi� jeszcze.
� Ano, zaczekamy, a� si� pobudz� � odpar� Ma�ko. � Przecie nie b�dziem do drzwi ko�ata� i ksi�cia, pana naszego, budzi�.
To rzek�szy, zaprowadzi� ich do ogniska, przy kt�rym osacznicy ponarzucali im sk�r �ubrzych i nied�wiedzich, a nast�pnie pocz�li ich skwapliwie cz�stowa� dymi�cym mi�sem � s�ysz�c za� obc� mow�, j�li si� skupia�, a�eby na Niemca popatrze�. Wnet roznios�o si� przez ludzi Zbyszkowych, �e to jest rycerz �a� zza morza� � i w�wczas sta�o si� naok� tak ciasno, �e pan na Turobojach musia� u�y� powagi, aby cudzoziemca od zbytniej ciekawo�ci uchroni�. De Lorche zauwa�y� te� w t�umie niewiasty, poprzybierane przewa�nie r�wnie� w sk�ry, ale rumiane jak jab�ka i nadzwyczaj urodziwe, wi�c pocz�� pyta�, czy one tak�e w �owach bior� udzia�.
Ma�ko Turobojski wyja�ni� mu, �e do �ow�w one nie nale��, ale �e przybywaj� wraz z osacznikami[1311] przez babsk� ciekawo�� albo jakby na jarmark, dla kupna miejskich towar�w i sprzeda�y le�nych bogactw. Jako� tak by�o w istocie; �w dworzec[1312] ksi���cy by� jakby ogniskiem, naok� kt�rego, nawet w czasie nieobecno�ci ksi�cia, kupi�y si�[1313] dwa �ywio�y: miejski i le�ny. Osacznicy nie lubili wychodzi� z puszczy, gdy� nieswojo im by�o bez szumu drzew nad g�owami, wi�c Przasnyszanie zwozili na ow� le�n� kraw�d� s�ynne swe piwa, m�k� mielon� w miejskich wiatrakach lub na wodnych m�ynach na W�gierce, s�l rzadk� w puszczy i poszukiwan� chciwie, �elaziwo, rzemienie i tym podobny owoc ludzkiej przemy�lno�ci, a brali w zamian sk�ry, kosztowne futra, suszone grzyby, orzechy, zio�a w chorobach przydatne lub bry�ki bursztynu, o kt�re mi�dzy Kurpiami nie by�o zbyt trudno. Z tego powodu oko�o ksi���cego dworca wrza� jakby ustawiczny targ, kt�ry pot�gowa� si� jeszcze w czasie ksi���cych �ow�w, gdy i obowi�zek, i ciekawo�� wywabia�y mieszka�c�w z g��bin le�nych.
De Lorche s�ucha� opowiada� Ma�kowych, przypatruj�c si� z zaj�ciem postaciom osacznik�w, kt�rzy �yj�c w zdrowym, �ywicznym powietrzu i karmi�c si�, jak zreszt� wi�kszo�� ch�op�w �wczesnych, przewa�nie mi�sem � zdumiewali nieraz zagranicznych w�drowc�w wzrostem i si��, Zbyszko za�, siedz�c przy ogniu, spogl�da� ustawicznie na drzwi i okna dworca, zaledwie mog�c wytrwa� na miejscu. �wieci�o si� tylko jedno okno, widocznie od kuchni, gdy� dym wychodzi� przez szpary mi�dzy nie do�� szczelnie dopasowanymi szybami. Inne by�y ciemne, po�yskuj�ce tylko od blask�w dnia, kt�ry biela� z ka�d� chwil� i posrebrza� coraz mocniej o�nie�on� puszcz� za dworem. W ma�ych drzwiach wybitych w bocznej �cianie domostwa ukazywa�a si� czasem s�u�ba w barwie ksi���cej � i z wiadrami lub cebrami na powerkach[1314] bieg�a po wod� do studzien. Ludzie ci, zapytywani, czy wszyscy �pi� jeszcze, odpowiadali, �e dw�r strudzon wczorajszymi �owami spoczywa dot�d, ale �e ju� warzy si� strawa na ranny posi�ek przed wyruszeniem.
Jako� przez okno kuchenne pocz�� wydobywa� si� zapach t�uszcz�w i szafranu, kt�ry rozszed� si� daleko mi�dzy ogniskami. Skrzypn�y wreszcie i otwar�y si� drzwi g��wne, odkrywaj�c wn�trze suto o�wieconej sieni � i na ganek wyszed� cz�owiek, w kt�rym Zbyszko na pierwszy rzut oka pozna� jednego z ryba�t�w[1315], kt�rych w swoim czasie widzia� mi�dzy s�u�b� ksi�ny w Krakowie. Na �w widok, nie czekaj�c na Ma�ka z Turoboj�w ni na de Lorche, skoczy� Zbyszko z takim p�dem ku dworowi, �e a� zdziwiony Lotary�czyk zapyta�:
� Co si� sta�o temu m�odemu rycerzowi?
� Nic si� nie sta�o � odrzek� Ma�ko z Turoboj�w �jeno mi�uje jedn� dw�rk� ksi�ny i rad by j� jako najpr�dzej uwidzie�.
� Ach! � odpowiedzia� de Lorche, przyk�adaj�c obie d�onie do serca.
I podni�s�szy oczy w g�r�, pocz�� wzdycha� raz po razu tak �a�o�nie, �e a� Ma�ko wzruszy� ramionami i w duchu rzek�: �Zaliby do swojej starki[1316] tak wzdycha�? Nu�by szczerze[1317] by� niespe�na rozumu?� Ale tymczasem wprowadzi� go do dworca i obaj znale�li si� w obszernej sieni, przybranej rogami tur�w, �ubr�w, �osi i jeleni, i o�wieconej przez p�on�ce na pot�nym kominie suche k�ody. W �rodku sta� nakryty kilimkiem st� z przygotowanymi misami do jad�a, w sieni by�o zaledwie kilku dworzan, z kt�rymi rozmawia� Zbyszko. Ma�ko z Turoboj�w zapozna� ich z panem de Lorche, ale �e nie umieli po niemiecku, musia� sam dalej dotrzymywa� mu towarzystwa. Jednak�e dworzan przybywa�o co chwila, ch�op�w po wi�kszej cz�ci na schwa�, surowych jeszcze, ale ros�ych, pleczystych, p�owow�osych, poprzybieranych ju� jak do puszczy. Ci, kt�rzy znali Zbyszka i wiedzieli o jego przygodach krakowskich, witali si� z nim jak ze starym przyjacielem � i zna� by�o, �e ma mir[1318] mi�dzy nimi.
Inni patrzyli na niego z takim podziwem, z jakim zwykle patrzy si� na cz�owieka, nad kt�rego karkiem wisia� top�r katowski. Naok� s�ycha� by�o g�osy: �Ju�ci! Jest ksi�na, jest Jurand�wna, zaraz j� tu ujrzysz, niebo��, i na �owy z nami pojedziesz�. A wtem weszli dwaj go�cie krzy�accy, brat Hugo de Danveld, starosta z Ortelsburga, czyli ze Szczytna, kt�rego krewny by� w swoim czasie marsza�kiem, i Zygfryd de L�we, tak�e z zas�u�onej w Zakonie rodziny � w�jt z Jansborku. Pierwszy do�� m�ody jeszcze, ale oty�y, z twarz� chytrego piwo��opa i grubymi, wilgotnymi wargami, drugi wysoki o rysach surowych, ale szlachetnych. Zbyszkowi wyda�o si�, �e Danvelda widzia� niegdy� przy ksi�ciu Witoldzie[1319] i �e go Henryk, biskup p�ocki, zwali� w gonitwach z konia, lecz wspomnienia owe pomiesza�o mu wej�cie ksi�cia Janusza[1320], ku kt�remu zwr�cili si� z pok�onami i Krzy�acy, i dworzanie. Zbli�y� si� ku niemu de Lorche i komturowie[1321], i Zbyszko, on za� wita� uprzejmie, ale z powag� na swej bezw�sej, wie�niaczej twarzy, okolonej w�osami obci�tymi r�wno nad czo�em, a spadaj�cymi a� na ramiona po obu bokach. Wnet zagrzmia�y za oknami tr�by na znak, �e ksi��� zasiada do sto�u: zagrzmia�y raz, drugi, trzeci, a� za trzecim razem otworzy�y si� du�e drzwi po prawej stronie izby i ukaza�a si� w nich ksi�na Anna[1322], maj�c przy sobie cudn� przetow�os� dzieweczk� z lutni� zawieszon� na ramieniu.
Ujrzawszy je, Zbyszko wysun�� si� naprz�d i z�o�ywszy przy ustach r�ce, kl�kn�� na oba kolana w postawie pe�nej czci i uwielbienia.
Na ten widok szmer uczyni� si� w sali, gdy� zdziwi� Mazur�w post�pek Zbyszka, a nawet niekt�rych i zgorszy�. �A wiera � m�wili starsi � pewnikiem nauczy� si� tego obyczaju od zamorskich jakowych� rycerzy, a mo�e zgo�a[1323] od pogan, gdy� nie masz go nawet mi�dzy Niemcami�. M�odzi wszelako my�leli: �Nie dziwota, to� dziewce szyj� powinien�. A ksi�na i Jurand�wna nie pozna�y zrazu Zbyszka, gdy� kl�kn�� plecami do ognia i twarz mia� w cieniu. Ksi�na my�la�a w pierwszej chwili, i� to kt�ry� z dworzan, zawiniwszy co� wzgl�dem ksi�cia, prosi jej o wstawiennictwo, lecz Danusia, kt�ra wzrok mia�a bystrzejszy, post�pi�a krok naprz�d � i pochyliwszy sw� jasn� g�ow�, krzykn�a nagle cienkim, przera�liwym g�osem:
� Zbyszko!
Po czym, nie my�l�c o tym, �e patrzy na ni� ca�y dw�r i zagraniczni go�cie, skoczy�a jak sarna ku m�odemu rycerzowi i obj�wszy go ramionami, pocz�a ca�owa� jego oczy, usta, policzki, tul�c si� do niego i piszcz�c przy tym z wielkiej rado�ci p�ty, p�ki nie zagrzmieli jednym wielkim �miechem Mazurowie i p�ki ksi�na nie poci�gn�a j� za ko�nierz ku sobie.
W�wczas spojrza�a po ludziach i stropiwszy si�[1324] okrutnie, z r�wn� szybko�ci� schowa�a si� za ksi�n� ukrywszy si� w fa�dach jej sp�dnicy, tak �e jej ledwie wierzch g�owy by�o wida�.
Zbyszko obj�� nogi pani, ta za� podnios�a go i pocz�a wita�, a zarazem wypytywa� si� o Ma�ka: czy zmar�, czy te� �yw, a je�li �yw, czy nie przyjecha� tak�e na Mazowsze? Zbyszko odpowiada� niezbyt przytomnie na te pytania, albowiem przechylaj�c si� na obie strony, stara� si� dojrze� za ksi�n� Danu�k�, kt�ra to wychyla�a si� przez ten czas ze sp�dnicy pani, to zn�w dawa�a nurka w jej fa�dy. Mazurowie w boki si� brali na owo widowisko, �mia� si� i sam ksi���, a� wreszcie, gdy wniesiono gor�ce misy, zwr�ci�a si� rozradowana pani do Zbyszka i rzek�a:
� S�u��e nam, mi�y s�u�ko, a bogdaj nie tylko przy jedle[1325], ale i na zawsze.
Potem za� do Danusi:
� A ty, mucho utrapiona, wyle��e raz zza sp�dnicy, bo mi j� do reszty oberwiesz.
Wi�c Danusia wysz�a zza sp�dnicy, sp�oniona, pomieszana, podnosz�ca co chwila na Zbyszka oczy l�kliwe, zawstydzone, a ciekawe � i tak cudna, �e a� rozp�yn�o si� serce nie tylko w Zbyszku, ale i w innych m�ach: starosta krzy�acki ze Szczytna pocz�� przyk�ada� raz po razu d�o� do swych grubych, wilgotnych warg, de Lorche za� zdumia� si�; podni�s� obie r�ce w g�r� i zapyta�:
� Na �wi�tego Jakuba z Kompostelli, kto jest ta dziewica?
Na to starosta ze Szczytna, kt�ry przy oty�o�ci by� niski, podni�s� si� na palce i rzek� do ucha Lotary�czyka:
� C�rka diab�a.
De Lorche popatrzy� na niego, mrugaj�c oczyma, nast�pnie zmarszczy� brwi i zacz�� m�wi� przez nos:
� Nie praw to rycerz, kt�ry przeciw pi�kno�ci szczeka.
� Nosz� z�ote ostrogi � i jestem zakonnikiem � odpar� z wynios�o�ci� Hugo de Danveld.
Tak wielka by�a cze�� dla pasowanych rycerzy, i� Lotary�czyk spu�ci� g�ow�, lecz po chwili odrzek�:
� A jam krewny ksi���t Brabantu[1326].
�
Lecz nie zd��y� nic opowiedzie�, albowiem w tej chwili ksi��� Janusz[1328] zasiad� do �niadania, a dowiedziawszy si� poprzednio od w�jta z Jansborku o wielkich pokrewie�stwach pana de Lorche, da� mu znak, aby siad� ko�o niego. Naprzeciw zaj�a miejsce ksi�na z Danusi�. Zbyszko za� stan��, jak ongi w Krakowie, za ich krzes�ami do us�ugi. Danusia trzyma�a g�ow�, jak mog�a najni�ej, nad misk�, bo wstyd jej by�o ludzi, ale troch� na bok, by Zbyszko m�g� widzie� jej twarz. On za� patrza� chciwie i z zachwyceniem na jej jasn�, drobn� g�ow�, na r�owy policzek, na ramiona przybrane w obcis�� odzie�, kt�re przestawa�y ju� by� dziecinne, i czu�, �e wzbiera w nim jakby rzeka nowej mi�o�ci, kt�ra zalewa mu ca�e piersi. Czu� tak�e na oczach, na ustach i na twarzy �wie�e jej poca�unki. Niegdy� dawa�a mu je ona tak jak siostra bratu i on przyjmowa� je jak od mi�ego dziecka. Teraz, na �wie�e ich wspomnienie, dzia�o si� z nim to, co czasem dzia�o si� przy Jagience: bra�y go ci�goty i ogarnia�a go omdla�o��, pod kt�r� tai� si� �ar jak w przysypanym popio�em ognisku. Danusia wydawa�a mu si� doros�� zupe�nie pann� � bo te� i rzeczywi�cie wyros�a, rozkwit�a. A przy tym tyle i tak ci�gle m�wiono przy niej o mi�o�ci, �e r�wnie jak p�czek kwiatowy przygrzany s�o�cem kra�nieje i otwiera si� coraz bardziej, tak i jej otworzy�y si� oczy na mi�o�� � i skutkiem tego by�o w niej teraz co�, czego nie by�o poprzednio � jaka� uroda, ju� nie tylko dziecinna, i jaka� pon�ta, mocna, upajaj�ca, bij�ca od niej tak, jak bije ciep�o od p�omienia albo zapach od r�y.
Zbyszko to czu�, ale nie zdawa� sobie z tego sprawy, gdy� si� zapami�ta�.
Zapomnia� nawet o tym, �e trzeba przy stole s�u�y�. Nie widzia�, �e dworzanie patrz� na niego, tr�caj� si� �okciami, �e pokazuj� sobie ich oboje z Danusi� i �miej� si�. Nie zauwa�y� r�wnie� ani jakby skamienia�ej ze zdumienia twarzy pana de Lorche, ani wypuk�ych oczu krzy�ackiego starosty ze Szczytna, kt�re ustawicznie utkwione by�y w Danusi�, i odbijaj�c zarazem p�omie� komina, wydawa�y si� tak czerwone i b�yszcz�ce jak wilcze.
Ockn�� si� dopiero, gdy tr�by ozwa�y si� ponownie, daj�c znak, �e czas do puszczy � i gdy ksi�na Anna Danuta, zwr�ciwszy si� ku niemu, rzek�a:
� Przy nas pojedziesz, aby� za� mia� uciech� i dziewce o kochaniu m�g� prawi�[1329], czego i ja rada pos�ucham.
To powiedziawszy, wysz�a z Danusi�, aby si� na ko� przybra�. Zbyszko za� skoczy� na podw�rzec, na kt�rym trzymano ju� pokryte s�dzielizn�[1330] i parskaj�ce konie dla ksi�stwa, go�ci i dworzan. Na dziedzi�cu nie by�o tak rojno jak przedtem, gdy� osacznicy wyszli ju� pierwej z sieciami i poton�li w puszczy. Ogniska poprzygasa�y, dzie� uczyni� si� jasny, mro�ny, �nieg skrzypia�, a z drzew poruszanych lekkim powiewem sypa�a si� sad�[1331] sucha, iskrz�ca. Wkr�tce wyszed� i siad� na ko� ksi���, maj�c za sob� pacho�ka z kusz� i z oszczepem tak d�ugim i ci�kim, �e ma�o kto m�g� nim w�ada�; ksi��� jednak w�ada� nim z �atwo�ci�, albowiem, jak i inni Piastowie mazowieccy, posiada� si�� nadzwyczajn�. Bywa�y nawet i takie niewiasty w tym rodzie, kt�re wychodz�c za obcych ksi���t, zwija�y w palcach przy weselnych ucztach szerokie tasaki �elazne[1332]. Blisko ksi�cia trzyma�o si� te� dw�ch m��w gotowych w nag�ym razie do pomocy, a wybranych ze wszystkich dziedzic�w ziemi warszawskiej i ciechanowskiej, strasznych na samo wejrzenie, o barach jak pnie le�ne � na kt�rych patrza� z podziwem przyby�y z daleka pan de Lorche.
Tymczasem wysz�a i ksi�na z Danusi�, obie przybrane w kaptury ze sk�r bia�ych �asic. Nieodrodna c�rka Kiejstuta lepiej umia�a �szy� z �uku ni� ig��, niesiono wi�c i za ni� ozdobn�, nieco tylko l�ejsz� od innych kusz�.
Zbyszko, przykl�kn�wszy na �niegu, wyci�gn�� d�o�, na kt�rej pani wspar�a, siadaj�c na ko� � nog�, po czym uni�s� w g�r� Danusi�, tak samo jak w Bogda�cu unosi� Jagienk� � i ruszyli. Orszak wyci�gn�� si� w d�ugiego w�a: skr�ci� na prawo od dworu mieni�c si� i migoc�c na brzegu puszczy jak barwna krajka [1333]na brzegu ciemnego sukna, a nast�pnie pocz�� si� w ni� z wolna zanurza�.
Byli ju� do�� g��boko w boru, gdy ksi�na, zwr�ciwszy si� do Zbyszka, rzek�a:
� Przecz�e[1334] nie gadasz? Nu�e, m�w do niej.
Zbyszko, lubo tak zach�cony, milcza� jeszcze przez chwil�, albowiem opanowa�a go jaka� nie�mia�o�� � i dopiero po up�ywie jednej lub dw�ch zdrowasiek ozwa� si�:
� Danu�ka!
� Co, Zbyszku?
� Mi�uj� ci� tak�
Tu zaci�� si�, szukaj�c s��w, o kt�re by�o mu trudno, bo chocia� kl�ka� jak zagraniczny rycerz przed dziewczyn�, cho� wszelkimi sposobami cze�� jej okazywa� i stara� si� unika� gminnych wyra�e�, jednak�e pr�no si� sili� na dworno��, gdy� maj�c dusz� poln�, tylko po prostu umia� m�wi�.
Wi�c i teraz po chwili rzek�:
� Mi�uj� ci� tak, a�e mi dech zapiera!
Ona za� podnios�a na niego spod �asiczego kapturka modre ocz�ta i twarz wyszczypan� na r�owo przez zimne le�ne powietrze:
� I ja, Zbyszku! � odrzek�a jakby z po�piechem.
Po czym zaraz nakry�a oczy rz�sami, bo ju� wiedzia�a, co to jest mi�o��.
� Hej, krocie ty moje! hej, dziewczyno ty moja! � zawo�a� Zbyszko.
� Hej!�
I znowu umilk� ze szcz�cia i ze wzruszenia, lecz dobra, a zarazem ciekawa ksi�na przysz�a im powt�rnie z pomoc�:
� Powiadaj�e � rzek�a � jako ci si� cni�o[1335] bez niej, a zdarzy si� li g�szczyk, to cho�by� j� tam i w g�b� poca�owa�, nie b�d� krzywa[1336], bo� to najlepiej o twoim kochaniu za�wiadczy.
Wi�c pocz�� opowiada�, �jako mu si� cni�o� bez niej i w Bogda�cu przy dogl�daniu Ma�ka, i mi�dzy �somsiadami�. O Jagience nic tylko nie wspomnia� chytry wykr�tnik � ale zreszt�[1337] szczerze m�wi�, bo w tej chwili tak kocha� �liczn� Danusi�, �e chcia�o mu si� chwyci� j�, przesadzi� na swego konia, wzi�� przed si� i trzyma� przy piersiach.
Nie �mia� jednak tego uczyni�; natomiast gdy pierwszy g�szczyk przedzieli� ich od jad�cych za nimi dworzan i go�ci, pochyli� si� ku niej, obj�� j� i pochowa� twarz w �asiczy kaptur, �wiadcz�c tym uczynkiem o swej mi�o�ci.
Ale �e zim� nie ma li�ci na krzach leszczynowych, dojrza� go Hugo von Danveld i pan de Lorche, dojrzeli go r�wnie� dworzanie i pocz�li mi�dzy sob� m�wi�:
� Pobo�ka� [1338]ci j� przy ksi�nie! Wier�, jako wnet im pani weselisko wyprawi.
� Chwacki to jaki� pacho�ek, ale i ona siarczysta Jurandowa krew!
� Krzemie� to i krzesiwo, cho� dziewka niby trusia. P�jd� z nich iskry, nie b�j si�! Przywar� ci do niej jak kleszcz do �ywej sk�ry!
Tak oni rozmawiali, �miej�c si�, lecz starosta krzy�acki ze Szczytna zwr�ci� ku panu de Lorche sw� ko�l�, z�� i lubie�n� twarz � i zapyta�:
� Czy chcieliby�cie, panie, by jaki Merlin[1339] zmieni� was czarnoksi�sk� moc� w tamtego oto rycerzyka?
� A wy, panie? � zapyta� de Lorche.
Na to Krzy�ak, w kt�rym widocznie zawrza�a zazdro�� i ��dza, �ci�gn�� niecierpliw� r�k� konia i zawo�a�:
� Na moj� dusz�!�
W tej chwili jednak opami�ta� si� i pochyliwszy g�ow�, odrzek�:
� Zakonnikiem jestem, kt�ry �lubowa� czysto��.
I spojrza� bystro na Lotary�czyka, w obawie, czy nie zobaczy na jego twarzy u�miechu, albowiem pod tym wzgl�dem Zakon z�� mia� s�aw� u ludzi, a mi�dzy zakonnikami Hugo de Danveld najgorsz�. By� on przed kilku laty pomocnikiem w�jta w Sambii i tam skargi na niego sta�y si� tak g�o�ne, �e pomimo ca�ej pob�a�liwo�ci, z jak� patrzano na podobne sprawy w Malborgu, musiano go przenie�� na dow�dc� zamkowej za�ogi w Szczytnie. Przybywszy w ostatnich dniach z tajnymi zleceniami na dw�r ksi�cia i ujrzawszy cudn� Jurand�wn�, zapa�a� do niej ��dz�, dla kt�rej wiek Danusi nie by� �adnym hamulcem, albowiem w tych czasach m�odsze od niej wychodzi�y za m��. Lecz �e zarazem wiedzia� Danveld, jaki by� r�d dziewczyny, i �e imi� Juranda ��czy�o si� ze strasznym wspomnieniem w jego pami�ci, wi�c i jego ��dza wyros�a na podk�adzie dzikiej nienawi�ci.
A de Lorche pocz�� go w�a�nie wypytywa� o te dzieje.
� Nazwali�cie, panie, t� pi�kn� dziewic� c�rk� diab�a; dlaczego�cie j� tak nazwali?
Danveld pocz�� na to opowiada� histori� Z�otoryi: jako przy odbudowywaniu zamku porwano szcz�liwie ksi�cia wraz z dworem i jako w tym zdarzeniu zgin�a matka Jurand�wny, za kt�r� Jurand m�ci� si� od owej pory w okropny spos�b na wszystkich rycerzach zakonnych. I nienawi�� bucha�a z Krzy�aka przy tym opowiadaniu jak p�omie�, albowiem mia� i osobiste do niej powody. Oto i on sam zetkn�� si� przed dwoma laty z Jurandem, ale w�wczas na widok strasznego �Dzika ze Spychowa� pierwszy raz w �yciu upad�o w nim serce tak nikczemnie, �e opu�ci� dw�ch swoich krewnych, ludzi, �upy i jak ob��kany ucieka� dzie� ca�y a� do Szczytna, gdzie z trwogi na d�ugi czas zachorza�[1340]. Gdy przyszed� do zdrowia, wielki marsza�ek Zakonu odda� go pod s�d rycerski, kt�rego wyrok uniewinni� go wprawdzie, gdy Danveld poprzysi�g� na krzy� i cze��, �e rozhukany ko� uni�s� go z pola walki � ale zamkn�� mu drog� do wy�szych dostoje�stw w Zakonie. Krzy�ak zamilcza� wprawdzie teraz o tych wypadkach przed panem de Lorche, natomiast wypowiedzia� tyle skarg na okrucie�stwo Juranda i zuchwa�o�� ca�ego polskiego narodu, �e wszystko to zaledwie mog�o pomie�ci� si� w g�owie Lotary�czyka.
� My wszelako � rzek� po chwili � jeste�my u Mazur�w, nie u Polak�w?
� To osobne ksi�stwo, ale jeden nar�d � odpowiedzia� starosta jednaka ich bezecno�� i jednaka przeciw Zakonowi zawzi�to��. B�g daj, aby niemiecki miecz ca�e to plemi� wygubi�!
� S�usznie m�wicie, panie; bo �eby ten ksi���, kt�ry na poz�r zacny si� wydaje, �mia� zamek przeciw wam w waszych ziemiach wznosi� � o podobnym bezprawiu nawet i mi�dzy poganami nie s�ysza�em.
� Zamek on wznosi� przeciw nam, ale Z�otoryja le�y w jego, nie w naszych ziemiach.
� Tedy chwa�a Chrystusowi, �e wam da� nad nim zwyci�stwo. Jako�e sko�czy�a si� ta wojna?
� Nie by�o w�wczas wojny.
� A wasze zwyci�stwo pod Z�otoryj�?
� B�g nam w�a�nie i w tym pob�ogos�awi�, �e ksi��� by� bez wojska, jeno[1341] z dworem i niewiastami.
Na to de Lorche spojrza� ze zdumieniem na Krzy�aka.
� Jak to? Wi�c w czasie pokoju napadli�cie na niewiasty i na ksi�cia, kt�ry we w�asnych ziemiach zamek budowa�?
� Dla chwa�y Zakonu i chrze�cija�stwa nie masz bezecnych uczynk�w.
� A �w�e straszny rycerz jeno za m�od� ma��onk� pomsty szuka, zabit� przez was czasu pokoju?
� Kto przeciw Krzy�akowi r�k� podnosi, synem ciemno�ci jest.
Zaduma� si�, us�yszawszy to, pan de Lorche, ale nie mia� ju� czasu Danveldowi odpowiedzie�, gdy� wyjechali na obszern�, za�nie�onym szuwarem pokryt� polank�, na kt�rej ksi��� zsiad� z konia, a za nim pocz�li zsiada� i inni.
Biegli le�nicy pocz�li pod wodz� wielkiego �owczego[1342] rozstawia� my�liwych d�ugim rz�dem na skraju polany, tak aby b�d�c sami w ukryciu, mieli przed sob� pust� przestrze�, u�atwiaj�c� strza�y z kusz i �uk�w. Dwa kr�tsze boki polany obstawione by�y sieciami, za kt�rymi taili si� borowi �nawrotnicy�, kt�rych obowi�zkiem by�o nawraca� zwierza ku strzelcom lub je�li, nie daj�c si� sp�oszy�, zapl�tywa� si� w sieciach, dobija� go oszczepami. Nieprzeliczone gromady Kurpi�w, umiej�tnie rozstawione w tak zwan� otok�[1343], mia�y p�dzi� wszelkie �ywe stworzenie z g��bin le�nych na polan�. Za strzelcami zn�w znajdowa�a si� sie�, rozpi�ta w tym celu, by zwierz, kt�ry zdo�a przedrze� si� przez ich szereg, zosta� ni� powstrzymany i w jej skr�tach dobity.
Ksi��� stan�� w po�rodku szeregu w lekkim zag��bieniu, kt�re bieg�o przez ca�� szeroko�� polany. G��wny �owczy, Mrokota z Mocarzewa, wybra� mu to stanowisko, wiedz�c, �e tym w�a�nie wg��bieniem b�dzie pomyka�[1344] przed otok� najgrubszy zwierz z puszczy. Sam ksi��� mia� w r�ku kusz�, tu� pod bokiem pana sta� oparty o drzewo ci�ki oszczep, a nieco z ty�u trzymali si� dwaj �bro�cy� z toporami na ramionach, ogromni, do pni le�nych podobni, kt�rzy pr�cz topor�w mieli jeszcze gotowe napi�te kusze dla podania ksi�ciu[1345] w razie potrzeby. Ksi�na[1346] i Jurand�wna nie zsiada�y z koni, albowiem nie zezwala� na to nigdy ksi��� ze wzgl�du na niebezpiecze�stwo od tur�w[1347] i �ubr�w, przed kt�rych w�ciek�o�ci� �atwiej si� by�o w razie wypadku chroni� konno ni� pieszo. De Lorche, lubo[1348] wezwany przez ksi�cia, aby zaj�� miejsce po prawej jego stronie, prosi�, aby mu wolno by�o zosta� dla obrony dam na koniu, i sta� opodal ksi�ny do d�ugiego gwo�dzia podobny, z rycersk� kopi�, z kt�rej podrwiwali z cicha pod w�sem Mazurowie jako z broni ma�o na �owach przydatnej. Natomiast Zbyszko wbi� oszczep w �nieg, kusz� przekr�ci� na plecy i stoj�c przy koniu Danusi, podnosi� ku niej g�ow�, chwilami szepta� do niej, a chwilami obejmowa� jej nogi i ca�owa� kolana, albowiem wcale si� ju� przed lud�mi ze swoj� mi�o�ci� nie kry�.
Uspokoi� si� dopiero w�wczas, gdy Mrokota z Mocarzewa, kt�ry w puszczy o�miela� si� i na samego ksi�cia burcze�, nakaza� mu gro�nie milczenie.
Tymczasem daleko, daleko w g��bi puszczy ozwa�y si� rogi kurpieskie[1349], kt�rym z polany odpowiedzia� kr�tko wrzaskliwy g�os krzywu�y[1350] � po czym nasta�a cisza zupe�na. Ledwie niekiedy zaskrzecza�a s�jka w wierzcho�kach sosen, niekiedy zakrakali jak kruki ludzie z otoki. My�liwi wyt�yli oczy na bia��, pust� przestrze�, na kt�rej wiatr porusza� oszronionym sitowiem i bezlistnymi krzami[1351] wikliny � ka�dy czeka� z niecierpliwo�ci�, jaki te� pierwszy zwierz pojawi si� na �niegu � w og�le za� wr�ono sobie �owy obfite i wspania�e, gdy� puszcza roi�a si� od �ubr�w, tur�w, dzik�w. Kurpie wykurzyli te� z bar�og�w[1352] i kilka nied�wiedzi, kt�re zbudzone w ten spos�b chodzi�y po g�szczach, z�e, g�odne i czujne, domy�laj�c si�, �e wkr�tce przyjdzie im stoczy� walk� nie o spokojny sen zimowy, ale o �ycie.
Trzeba by�o jednak czeka� d�ugo, gdy� ludzie, kt�rzy parli zwierza ku klamrom otoki i ku polanie, zaj�li ogromny szmat boru i szli z tak daleka, �e do uszu my�liwych nie dochodzi�o nawet szczekanie ps�w, kt�re zaraz po odezwaniu si� tr�b spuszczone zosta�y ze smyczy. Jeden z nich, spuszczony widocznie za wcze�nie albo te� w��cz�cy si� luzem za ch�opami, ukaza� si� na polanie i przebieg�szy j� ca�� z nosem ku ziemi, przeszed� mi�dzy my�liwcami. I zn�w uczyni�o si� pusto i cicho, tylko nawrotnicy krakali ci�gle jak krucy, daj�c w ten spos�b zna�, �e wkr�tce robota si� rozpocznie.
Jako� po up�ywie kilku pacierzy na skraju pojawi�y si� wilki, kt�re jako najczujniejsze pierwsze usi�owa�y si� wynie�� z obierzy[1353]. By�o ich kilka. Ale wypad�szy na polan� i zawietrzywszy wok� ludzi, da�y zn�w nurka w b�r, szukaj�c widocznie innego wyj�cia. Potem dziki wynurzywszy si� z kniei, pocz�y biec d�ugim, czarnym �a�cuchem przez za�nie�on� przestrze�, podobne z dala do swojskiej trzody chlewnej, kt�ra na wo�anie gospodarnej niewiasty zd��a, trz�s�c uszyma, ku chacie. Ale �a�cuch �w zatrzymywa� si�, s�ucha�, wietrzy� � zawraca� i zn�w s�ucha�; wyboczy�[1354] ku sieciom i poczuwszy nawrotnik�w, zn�w pu�ci� si� ku my�liwym, chrapi�c, zbli�aj�c si� coraz ostro�niej, ale coraz bardziej, p�ki wreszcie nie rozleg� si� szcz�k �elaznych zastawnik�w przy kuszach, warkot grot�w i p�ki pierwsza krew nie splami�a bia�ej, �nie�ystej pod�cieli. W�wczas rozleg� si� okrzyk i stado rozproszy�o si�, jakby w nie piorun uderzy�; jedne posz�y na o�lep przed siebie, drugie rzuci�y si� ku sieciom, inne pocz�y biega� to w pojedynk�, to po kilka, mieszaj�c si� z innym zwierzem, od kt�rego zaroi�a si� tymczasem polana. Ju� te� dochodzi�y wyra�nie do uszu g�osy rog�w, ujadanie ps�w i daleki gwar ludzi id�cych w g��wnej �awie z g��bi boru. Mieszka�cy le�ni, odp�dzani z bok�w przez rozci�gni�te szeroko w puszczy skrzyd�a otoki, zape�niali coraz szczelniej le�n� ��k�. Nic podobnego nie mo�na by�o zobaczy� nie tylko w krajach zagranicznych, ale nawet i w innych ziemiach polskich, w kt�rych nie by�o ju� takich puszcz jak na Mazowszu. Krzy�acy, chocia� bywali na Litwie, gdzie czasem zdarza�o si�, �e �ubry, uderzaj�c na wojsko, sprawia�y w nim zamieszanie � dziwili si� niepoma�u tej niezmiernej ilo�ci zwierza, a zw�aszcza dziwi� si� pan de Lorche. Stoj�c przy ksi�nie i dw�rkach jak �uraw na stra�y, a nie mog�c si� z �adn� rozm�wi�, pocz�� on ju� by� nudzi� si�, marzn�� w swej �elaznej zbroi i mniema�, �e �owy chybi�y. A� oto ujrza� przed sob� ca�e stada lekkonogich sarn, p�owych jeleni i �osi�w o �bach ci�kich, ukoronowanych, pomieszane z sob�, wichrz�ce po polanie, o�lepione trwog� i szukaj�ce na pr�no wyj�cia. Ksi�na, w kt�rej na ten widok zagra�a Kiejstutowa, ojcowska krew, wypuszcza�a grot za grotem w ow� pstr� ci�b�[1355], pokrzykuj�c z rado�ci za ka�dym razem, gdy ugodzony jele� lub �o� wspina� si� w p�dzie do g�ry, a nast�pnie wali� si� ci�ko i kopa� �nieg nogami. Inne dw�rki pochyla�y te� cz�sto twarze ku kuszom, albowiem wszystkie ogarn�� zapa� my�liwski. Jeden tylko Zbyszko nie my�la� o �owach, ale wspar�szy �okcie na kolanach Danusi, a g�ow� na d�oniach, patrzy� jej w oczy, ona za�, na wp� �miej�ca si�, na wp� zawstydzona, pr�bowa�a mu zamyka� palcami powieki, niby nie mog�c takiego wzroku wytrzyma�.
Lecz uwag� pana de Lorche zwr�ci� ogromny, siwy na karku i �opatkach nied�wied�, kt�ry niespodzianie wychyn�� z szuwar�w w pobli�u strzelc�w. Ksi��� strzeli� do niego z kuszy, a nast�pnie wypad� ku niemu z oszczepem i gdy zwierz podni�s� si�, rycz�c okropnie, na zadnie �apy � sk�u� go na oczach ca�ego dworu tak sprawnie i szybko, �e �aden z dwu �bro�c�w� nie potrzebowa� u�y� topora. Pomy�la� tedy m�ody Lotary�czyk, �e jednak niewielu pan�w, na dworach kt�rych bawi�[1356] po drodze, wa�y�oby si� na tak� zabaw� i �e z takimi ksi���ty i z takim ludem ci�k� mo�e Zakon mie� kiedy� przepraw� i ci�kie prze�y� godziny. Lecz w dalszym ci�gu zobaczy� sk�ute w ten sam spos�b przez innych my�liwych srogie, bia�ok�ywe ody�ce, ogromne, daleko wi�ksze i zacieklejsze od tych, na kt�re polowano w lasach Ni�szej Lotaryngii i w puszczach niemieckich. Tak wprawnych i dufnych[1357] w si�� d�oni �owc�w ani te� takich uderze� oszczepem nie widzia� pan de Lorche nigdzie � co, jako cz�owiek bywa�y, t�umaczy� sobie tym, �e wszyscy ci w�r�d niezmiernych bor�w siedz�cy ludzie przywykaj� od dzieci�cych lat do kuszy i oszczepu � za czym i do wi�kszej w ich u�yciu dochodz� od innych bieg�o�ci. Polana us�a�a si� wreszcie g�sto trupami wszelkiego rodzaju zwierz�t, lecz �owom daleko jeszcze by�o do ko�ca. Owszem, najciekawsza a zarazem najbardziej niebezpieczna ich chwila mia�a dopiero nadej��, gdy� otoka wpar�a w�a�nie na pusta�[1358] kilkana�cie �ubr�w i tur�w. Chocia� w lasach trzyma�y si� one zwykle osobno, sz�y teraz pomieszane razem, ale bynajmniej nie o�lep�e z trwogi, raczej gro�ne ni� przera�one. Nie sz�y te� zbyt szybko, jakby pewne w poczuciu okrutnej si�y, �e z�ami� wszelkie zapory i przejd� � ziemia jednak zacz�a dudni� pod ich ci�arem. Brodate byki, id�ce na czele gromady ze �bami nisko nad ziemi�, zatrzymywa�y si� chwilami jakby rozwa�aj�c, w kt�r� stron� uderzy�. Z potwornych ich p�uc wydobywa� si� g�uchy ryk do podziemnego grzmotu podobny, z nozdrz�w dymi�o par�, a kopi�c �nieg przednimi nogami, zdawa�y si� upatrywa� spod grzyw krwawymi oczyma ukrytego nieprzyjaciela.
Tymczasem nawrotnicy podnie�li ogromny krzyk, kt�remu od strony g��wnej �awy i od skrzyde� otoki odpowiedzia�y setki gromkich g�os�w; zawrza�y rogi i piszcza�ki; zadr�a�a puszcza a� hen do najdalszych g��bin, a jednocze�nie wypad�y na polan� ze strasznym harmidrem goni�ce po tropie psy kurpieskie. Widok ich wprawi� w mgnieniu oka we w�ciek�o�� samice maj�ce przy sobie m�ode. Id�ce dot�d z wolna stado rozproszy�o si� w szalonym po�cigu po ca�ej polanie. Jeden z tur�w, p�owy, olbrzymi, niemal potworny byk, ogromem �ubry przenosz�cy[1359], pu�ci� si� w ci�kich skokach ku szeregowi strzelc�w, zawr�ci� ku prawej stronie polany, po czym ujrzawszy o kilkadziesi�t krok�w mi�dzy drzewami konie, zatrzyma� si� i hucz�c pocz�� ora� nogami ziemi�, jakby podniecaj�c si� do skoku i walki.
Na ten straszny widok nawrotnicy podnie�li krzyk jeszcze wi�kszy, w szeregu za� my�liwych ozwa�y si� przera�liwe g�osy: �Ksi�na, ksi�na! ratujcie pani�!� Zbyszko porwa� za utkwiony w �niegu oszczep i skoczy� na skraj lasu, za nim skoczy�o kilku Litwin�w gotowych zgin�� w obronie c�rki Kiejstuta � a wtem zgrzytn�a w r�kach pani kusza, za�wiszcza� grot i przeleciawszy ponad schylonym �bem zwierz�cia, utkwi� w jego karku � Dosta�! � zawo�a�a ksi�na � nie p�jdzie�
Ale dalsze jej s�owa zg�uszy� ryk tak straszliwy, �e a� konie przysiad�y na zadach. Tur rzuci� si� jak burza wprost na pani�, lecz nagle z nie mniejszym p�dem wypad� spomi�dzy drzew m�ny pan de Lorche i pochylony na koniu, z kopi� wyci�gni�t� jak na rycerskim turnieju, run�� wprost na zwierza.
Obecni ujrzeli przez jedno mgnienie oka kopi� utkwion� w karku byka, kt�ra wnet wygi�a si� jak pa��k i prys�a w drobne z�amki, za czym olbrzymi rogaty �eb znikn�� ca�kiem pod brzuchem konia pana de Lorche i zanim kto z obecnych zdo�a� wykrzykn��, i rumak, i je�dziec wylecieli jak z procy w powietrze.
Ko�, spad�szy na bok, pocz�� bi� w przed�miertnych drgawkach nogami, opl�tuj�c je we w�asne wyprute trzewia, pan de Lorche le�a� w pobli�u bez ruchu, podobny na �niegu do �elaznego klina, tur za� zdawa� si� przez chwil� waha�, czy nie pomin�� ich i nie uderzy� na inne konie, lecz maj�c tu� przed sob� te pierwsze ofiary, zwr�ci� si� zn�w ku nim i j�� pastwi� si� nad nieszcz�snym rumakiem, gniot�c go �bem i orz�c z w�ciek�o�ci� rogami jego otwarty brzuch.
Z boru jednak�e sypn�li si� ludzie na ratunek obcego rycerza. Zbyszko, kt�remu chodzi�o o ochron� ksi�ny i Danusi, dobieg� pierwszy i wbi� ostrze oszczepu pod �opatk� zwierz�cia. Lecz uderzy� z takim rozmachem, �e oszczep przy nag�ym zwrocie tura p�k� mu w r�ku, on sam za� upad� twarz� w �nieg. �Zgin��! zgin��!� � ozwa�y si� g�osy biegn�cych z pomoc� Mazur�w. Tymczasem �eb byka pokry� Zbyszka i przycisn�� go do ziemi. Od strony ksi�cia ju�, ju� nadbiegali dwaj pot�ni �bro�cy� � byliby jednak przybyli za p�no, gdyby na szcz�cie nie uprzedzi� ich darowany przez Jagienk� Zbyszkowi Czech Hlawa. Ten dopad� przed nimi i podni�s�szy obur�cz szeroki top�r, ci�� w pochylony kark tura tu� za rogami.
Ci�cie by�o tak straszne, �e zwierz run�� jak gromem ra�ony z przer�banymi kr�gami i �bem niemal do po�owy odwalonym; lecz padaj�c, przygni�t� Zbyszka. Obaj �bro�cy� odci�gn�li w mgnieniu oka potworne cielsko, a tymczasem ksi�na i Danusia zeskoczywszy z koni, nadbieg�y, nieme z przera�enia, do rannego m�odzianka. On za� blady, ca�y zalany krwi� tura i w�asn�, podni�s� si� nieco, spr�bowa� wsta�, ale zachwia� si�, upad� na kolana i wspar�szy si� na r�ku, zdo�a� przem�wi� jedno tylko s�owo:
� Danu�ka�
Po czym wyrzuci� krew ustami i ciemno�ci obj�y mu g�ow�. Danusia chwyci�a go przez plecy za ramiona, ale nie mog�c go utrzyma�, pocz�a krzycze� o ratunek. Jako� otoczono go ze wszystkich stron, tarto �niegiem, wlewano wino do ust, wreszcie �owczy Mrokota z Mocarzewa rozkaza� po�o�y� go na opo�czy i tamowa� krew za pomoc� mi�kkich hubek borowych.
� �yw b�dzie, je�li jeno ziobra, nie pacierze[1360], ma po�amione � rzek�, zwracaj�c si� do ksi�ny.
Wszelako inne dw�rki zaj�y si� przy pomocy my�liwc�w ratunkiem pana de Lorche. Obracano nim na wszystkie strony, szukaj�c na zbroi dziur lub wgi�� uczynionych przez rogi byka, ale pr�cz �lad�w �niegu, kt�ry wbi� si� mi�dzy z�o�enia blach, nie mo�na by�o znale�� innych. Tur m�ci� si� g��wnie na koniu, kt�ry le�a� obok ju� martwy, maj�c pod brzuchem wszystkie swe wn�trzno�ci, pan de Lorche za� nie by� ugodzon. Omdla� tylko wskutek upadku � i jak si� pokaza�o p�niej, r�k� praw� mia� ze stawu wybit�. Teraz jednak, gdy zdj�to mu he�m i wlano do ust wina, wnet otworzy� oczy, oprzytomnia� � i widz�c pochylone nad sob� zatroskane twarze dw�ch m�odych i ho�ych dw�rek, rzek� po niemiecku:
� Pewniem ju� w raju i anio�owie s� nade mn�?
Dw�rki nie zrozumia�y wprawdzie tego, co powiedzia�, ale rade, �e o�y� i przem�wi�, pocz�y si� do niego u�miecha� i przy pomocy my�liwc�w podnios�y go z ziemi, on za� j�kn��, poczuwszy b�l w prawej r�ce, lew� wspar� si� na ramieniu jednego z �anio��w� � i przez chwil� sta� nieruchomo, boj�c si� kroku post�pi�, gdy� nie czu� si� pewny w nogach. Za czym powi�d� m�tnym jeszcze wzrokiem po pobojowisku: ujrza� p�owe cielsko tura, kt�re z bliska wydawa�o si� potwornie wielkie, ujrza� �ami�c� r�ce nad Zbyszkiem Danusi� � i samego Zbyszka na opo�czy.
� Ten to rycerz przyby� mi z pomoc�? � zapyta�. � �ywy-li?
� Ci�ko pobit � odpowiedzia� jeden z umiej�cych po niemiecku dworzan.
� Nie z nim, ale za niego b�d� si� odt�d potyka�! � rzek� Lotary�czyk.
Lecz w tej chwili ksi���, kt�ry poprzednio sta� nad Zbyszkiem, zbli�y� si� do niego i pocz�� go wys�awia�: �e swoim �mia�ym post�pkiem ochroni� od srogiego niebezpiecze�stwa ksi�n� i inne niewiasty, a mo�e i �ycie im ocali� � za co, pr�cz rycerskich nagr�d, otoczy go chwa�a u ludzi, kt�rzy teraz �yj�, i u potomnych.
� W dzisiejszych zniewie�cia�ych czasach � rzek� � coraz mniej prawych[1361] rycerzy je�dzi po �wiecie, b�d�cie mi wi�c go�ciem jako najd�u�ej albo i ca�kiem na Mazowszu osta�cie, gdzie �ask� moj� ju�e�cie zdobyli, a mi�o�� ludzk� r�wnie� �atwie[1362] cnymi uczynkami zdob�dziecie!
Rozp�ywa�o si� od takich s��w chciwe na s�aw� serce pana de Lorche, gdy za� pomy�la�, �e tak przewa�nego czynu rycerskiego dokona� i na takie pochwa�y zarobi� w owych dalekich ziemiach polskich, o kt�rych tyle dziwnych rzeczy opowiadano na Zachodzie � z rado�ci nie czu� prawie wcale b�lu w zwichni�tym ramieniu. Rozumia�, �e rycerz, kt�ry na dworze brabanckim[1363] lub burgundzkim[1364] b�dzie m�g� opowiedzie�, i� na �owach ocali� �ycie ksi�nie mazowieckiej, b�dzie chodzi� w chwale jak w s�o�cu. Pod wp�ywem tych my�li chcia� nawet zaraz i�� do ksi�ny i na kl�czkach jej wierne s�u�by �lubowa�, ale i sama pani, i Danusia zaj�te by�y Zbyszkiem.
�w oprzytomnia� znowu na chwil�, ale tylko u�miechn�� si� do Danusi, podni�s� d�o� do pokrytego zimnym potem czo�a i zaraz powt�rnie omdla�.
Do�wiadczeni �owcy widz�c, jak zawar�y si�[1365] przy tym jego r�ce, a usta pozosta�y otwarte, m�wili mi�dzy sob�, �e nie wy�yje, lecz do�wiadcze�si jeszcze Kurpie, z kt�rych niejeden nosi� na sobie �lady nied�wiedzich pazur�w, dziczych k��w lub �ubrzych rog�w, lepsz� czynili nadziej� twierdz�c, �e r�g tura obsun�� si� mi�dzy �ebrami rycerza, �e mo�e jedno z nich albo dwa s� z�amane, ale krzy� ca�y, gdy� inaczej nie m�g�by si� m�ody pan ani na chwil� przypodnie��. Pokazywali te�, �e w miejscu, gdzie upad� Zbyszko, by�a jakby zaspa �nie�na i to w�a�nie go ocali�o � albowiem zwierz, przycisn�wszy go mi�dzyro�em[1366], nie podo�a� zgnie�� mu do szcz�tu[1367] piersi ni krzy�a. Nieszcz�ciem lekarz ksi���cy, ksi�dz Wyszoniek z Dziewanny, nie by� na �owach, cho� zwykle na nich bywa�, albowiem zaj�ty by� tym razem wypiekaniem op�atk�w we dworze. Skoczy� po niego dowiedziawszy si� o tym Czech, tymczasem jednak ponie�li Kurpie Zbyszka na opo�czy do ksi���cego dworu. Danusia chcia�a i�� przy nim piechot�, lecz ksi�na sprzeciwi�a si� temu, albowiem droga by�a daleka i w parowach le�nych le�a�y ju� g��bokie �niegi, chodzi�o za� o po�piech. Starosta krzy�acki, Hugo de Danveld, pom�g� wi�c dziewczynie si��� na ko�, a nast�pnie jad�c przy niej, tu� za lud�mi, kt�rzy nie�li Zbyszka, rzek� po polsku przyciszonym g�osem, tak aby przez ni� tylko m�g� by� s�yszany: Mam w Szczytnie cudowny balsam goj�cy, kt�ry od pewnego pustelnika w Hercy�skim Lesie[1368] dosta�em i kt�ry m�g�bym we trzech dniach sprowadzi�.
� B�g wam wynagrodzi, panie! � odpowiedzia�a Danusia.
� B�g zapisuje ka�dy mi�osierny uczynek, ale czy mam i od was spodziewa� si� zap�aty?
� Jako� mog� wam zap�aci�?
Krzy�ak przysun�� si� bli�ej z koniem, widocznie chcia� co� m�wi�, ale si� zawaha� i dopiero po chwili rzek�:
� W Zakonie, pr�cz braci, s� i siostry� Jedna z nich przywiezie balsam goj�cy, a wtedy powiem o zap�acie.
Ksi�dz Wyszoniek opatrzy� rany Zbyszka, uzna�, i� tylko jedno �ebro jest z�amane, ale pierwszego dnia nie r�czy� za wyzdrowienie, nie wiedzia� bowiem, �czy si� w chorym nie przekr�ci�o serce i czy si� w nim w�troba nie oberwa�a�.
Pana de Lorche opanowa�a te� pod wiecz�r niemoc tak wielka, i� musia� si� po�o�y�, na drugi dzie� za� nie m�g� ni r�k�, ni nog� bez wielkiego b�lu we wszystkich ko�ciach poruszy�. Ksi�na i Danusia oraz inne dw�rki pilnowa�y chorych i warzy�y[1369] dla nich wedle przepisu ksi�dza Wyszo�ka rozliczne smarowania i driakwie[1370]. Zbyszko jednak�e ci�ko by� pobity i od czasu do czasu oddawa� krew ustami, co wielce niepokoi�o ksi�dza Wyszo�ka. By� jednak�e przytomny i na drugi dzie�, lubo[1371] jeszcze os�abiony bardzo, dowiedziawszy si� od Danusi, komu �ycie zawdzi�cza, przywo�a� swego Czecha, aby mu podzi�kowa� i wynagrodzi�. Musia� jednak przy tym pomy�le�, �e mia� go od Jagienki i �e gdyby nie jej �yczliwe serce, by�by zgin��. My�l ta by�a mu nawet ci�ka, czu� bowiem, �e nie wyp�aci si� nigdy poczciwej dziewczynie dobrem za dobre i �e b�dzie dla niej tylko zmartwie� i okrutnego smutku przyczyn�. Powiedzia� sobie wprawdzie zaraz: �To� si� na dwoje nie rozetn� � ale na dnie duszy zosta� mu jakby wyrzut sumienia, Czech za� zaogni� jeszcze �w wewn�trzny niepok�j.
� Przysi�g�em mojej panience � rzek� � na w�odycz�[1372] cze��, �e was b�d� strzeg� � to i b�d�, bez nijakiej nagrody. Jej to, nie mnie, powinni�cie, panie, za ratunek.
Zbyszko nie odpowiedzia�, jeno[1373] pocz�� oddycha� ci�ko � a Czech pomilcza� przez chwil�, po czym ozwa� si� znowu:
� Je�liby�cie kazali mi skoczy� do Bogda�ca, to skocz�. Mo�e by�cie radzi[1374] starego pana ujrzeli, gdy� B�g to wie, co z wami b�dzie.
� A co powiada ksi�dz Wyszoniek? � zapyta� Zbyszko.
� Ksi�dz Wyszoniek powiada, �e poka�e si� to na nowiu[1375], a do nowiu jeszcze cztery dni.
� Hej! to nie trzeba ci do Bogda�ca. Albo zamr� przedtem, nim stryk[1376] nad��y, albo ozdrowiej�.
� Pos�aliby�cie cho� pismo do Bogda�ca. Sanderus czysto wszystko wypisze. B�d� przynajmniej o was wiedzie� i bogdaj na msz� dadz�.
� Daj mi teraz spok�j, bom s�aby. Je�li zamr�, wr�cisz do Zgorzelic i powiesz, jak co by�o � wtedy dadz� na msz�. A mnie tu pochowaj� albo w Ciechanowie.
� Chyba �e w Ciechanowie albo w Przasnyszu, bo w boru jeno Kurpie si� grzebi�, nad kt�rymi wilcy wyj�. S�ysza�em te� od s�u�by, �e ksi��� za dwa dni razem ze dworem do Ciechanowa, a potem do Warszawy wraca.
� Przecie� mnie tu nie ostawi�[1377] � odrzek� Zbyszko.
Jako� odgad�, bo ksi�na tego� dnia jeszcze uda�a si� do ksi�cia z pro�b�, aby pozwoli� jej zabawi� w puszcza�skim dworcu wraz z Danusi�, z pannami s�u�ebnymi i z ksi�dzem Wyszo�kiem, kt�ry przeciwny by� pr�dkiemu przewo�eniu Zbyszka do Przasnysza. Pan de Lorche mia� si� po dw�ch dniach znacznie lepiej i pocz�� wstawa�, dowiedziawszy si� jednak, �e �damy� zostaj�, pozosta� tak�e, aby towarzyszy� im w drodze powrotnej i w razie napadu Saracen�w[1378] broni� ich od z�ej przygody. Sk�d si� mieli wzi�� owi Saraceni � tego pytania nie zadawa� sobie m�ny Lotary�czyk.
Nazywano tak wprawdzie na dalekim Zachodzie Litwin�w � od nich jednak nie mog�o grozi� �adne niebezpiecze�stwo c�rce Kiejstuta[1379], rodzonej siostrze Witolda[1380], a stryjecznej pot�nego �kr�la krakowskiego�, Jagie��y[1381]. Ale pan de Lorche zbyt d�ugo bawi� mi�dzy Krzy�aki, aby mimo wszystkiego, co na Mazowszu s�ysza� i o chrzcie Litwy, i o po��czeniu dwu koron na g�owie jednego w�adcy, nie mia� przypuszcza�, �e od Litwin�w zawsze wszystkiego z�ego mo�na si� spodziewa�. Tak m�wili Krzy�acy, a on jeszcze nie ca�kiem straci� wiar� w ich s�owa.
Ale tymczasem zaszed� wypadek, kt�ry pad� cieniem mi�dzy go�ci krzy�ackich i ksi�cia Janusza. Na dzie� przed wyjazdem dworu przybyli bracia Gotfryd i Rotgier, kt�rzy byli zostali poprzednio w Ciechanowie, a z nimi przyjecha� niejaki pan de Fourcy jako zwiastun niepomy�lnej dla Krzy�ak�w nowiny. Oto zdarza�o si�, �e go�cie zagraniczni bawi�cy[1382] u starosty krzy�ackiego w Lubawie, a wi�c on, pan de Fourcy, a dalej pan de Bergow i pan Majneger, obaj z rodzin poprzednio ju� w Zakonie zas�u�onych, nas�uchawszy si� wie�ci o Jurandzie ze Spychowa, nie tylko si� ich nie ul�kli, ale postanowili wywabi� w pole s�ynnego wojownika, aby przekona� si�, czy rzeczywi�cie jest tak straszny, za jakiego go g�osz�. Starosta sprzeciwia� si� wprawdzie, powo�uj�c si� na pok�j mi�dzy Zakonem a ksi�stwami mazowieckimi, w ko�cu jednak, mo�e w nadziei, i� uwolni si� od gro�nego s�siada, nie tylko postanowi� patrze� przez szpary[1383] na wypraw�, ale i knecht�w[1384] zbrojnych na ni� pozwoli�. Rycerze pos�ali wyzwanie Jurandowi, kt�ry je skwapliwie przyj�� pod warunkiem, �e ludzi odprawi�, a samotrze� z nim i z dwoma towarzyszami b�d� si� potykali na samej granicy Prus i Spychowa. Gdy jednak nie chcieli ani knecht�w odprawi�, ani z ziem spychowskich ust�pi�, napad� na nich, knecht�w wytraci�, pana Majnegera sam okrutnie kopi� przeb�d�, a pana de Bergow wzi�� w niewol� i do piwnic spychowskich wtr�ci�. De Fourcy jeden si� ocali� i po trzechdniowym b��kaniu si� po mazowieckich lasach, dowiedziawszy si� od smolarzy, i� w Ciechanowie bawi� bracia zakonni, przedar� si� do nich, aby razem z nimi zanie�� skarg� przed majestat ksi�cia, prosi� o kar� i o rozkaz uwolnienia pana de Bergow. Wie�ci te wnet zm�ci�y dobre stosunki mi�dzy ksi�ciem i go��mi, gdy� nie tylko dwaj przybyli bracia, ale i Hugo de Danveld, i Zygfryd de L�we pocz�li natarczywie upomina� si� u ksi�cia, aby raz przecie uczyni� sprawiedliwo�� Zakonowi, uwolni� granic� od drapie�nika i rycza�tem kar� za wszystkie winy wymierzy�. Szczeg�lniej Hugo de Danveld, maj�cy w�asne dawne rachunki z Jurandem, kt�rych wspomnienie piek�o go b�lem i wstydem � upomina� si� niemal gro�nie o zemst�.
� P�jdzie skarga do wielkiego mistrza � m�wi� � i je�li sprawiedliwo�ci od waszej ksi���cej mo�ci nie uzyskamy, on sam potrafi j� uczyni�, cho�by za owym zb�jem ca�e Mazowsze stan�o.
Lecz ksi���, lubo[1385] z natury �agodny, rozgniewa� si� i rzek�:
� Jakiej�e to sprawiedliwo�ci si� domagacie? Gdyby Jurand pierwszy na was nast�pi�[1386], wsie popali�, stada zagarn�� i ludzi pobi�, pewnie bym go na s�d wezwa� i kar� mu odmierzy�. Ale wasi to sami go naszli. Wasz starosta knecht�w na wypraw� pozwoli� � a c�e Jurand? Jeszcze wyzwanie przyj��, a tego jeno ��da�, by ludzie odeszli. Jako�e mam go za to kara� alibo na s�d pozywa�? Zaczepili�cie strasznego m�a, kt�rego si� wszyscy boj�, i dobrowolnie �ci�gn�li�cie kl�sk� na wasze g�owy � wi�c czeg� chcecie? Zali[1387] mam mu rozkaza�, aby si� nie broni�, gdy si� wam spodoba go najecha�?
� Nie Zakon go napastowa�, jeno go�cie, obcy rycerze � odpar� Hugo.
� Za go�ci Zakon odpowiada, a do tego byli z nimi knechci z lubawskiej za�ogi.
� Mia��e starosta go�ci jako na rze� wyda�?
Na to ksi��� zwr�ci� si� do Zygfryda i rzek�:
� Patrzcie�e, w co si� sprawiedliwo�� w waszych u�ciech[1388] obraca i zali wasze wykr�ty nie obra�aj� Boga?
Lecz surowy Zygfryd odrzek�:
� Pan de Bergow musi by� z niewoli wypuszczon, albowiem m�owie z jego rodu bywali starszymi w Zakonie i wielkie Krzy�owi oddali us�ugi.
� A �mier� Majnegera musi by� pomszczona � doda� Hugo de Danveld.
Ksi���, us�yszawszy to, odgarn�� na obie strony w�osy i wstawszy z �awy, pocz�� i�� ku Niemcom z twarz� z�owrog�, po chwili jednak wspomnia� widocznie, �e byli jego go��mi, wi�c pohamowa� si� raz jeszcze, po�o�y� r�k� na ramieniu Zygfryda i rzek�:
� S�uchajcie, starosto: krzy� na p�aszczu nosicie, wi�c odpowiedzcie wedle sumienia � na ten krzy�! � praw[1389]-li by� Jurand czy te� nie praw?
� Pan de Bergow musi by� z niewoli wypuszczon � odpowiedzia� Zygfryd de L�we.
Nasta�a chwila milczenia, po czym ksi��� rzek�:
� B�g[1390], daj mi cierpliwo��.
Zygfryd za� m�wi� dalej g�osem ostrym, do ci�� miecza podobnym:
� Ta krzywda, kt�ra nas w osobach go�ci naszych spotka�a � to jeno nowa sposobno�� do skargi. Jak Zakon Zakonem, nigdy, ni w Palestynie, ni w Siedmiogrodzie[1391], ni mi�dzy dotychczas poga�sk� Litw�, nie uczyni� nam jeden zwyk�y m�� tyle z�ego, ile ten zb�j ze Spychowa. Wasza Ksi���ca Mo��! my sprawiedliwo�ci i kary ��damy nie za jedn� krzywd�, ale za tysi�c, nie za jedn� bitw�, ale za pi��dziesi�t, nie za krew raz przelan�, ale za ca�e lata takowych post�pk�w, za kt�re ogie� niebieski powinien by� spali� to bezbo�ne gniazdo z�o�ci i okrucie�stwa. Czyje� tam j�ki wo�aj� o pomst� do Boga? � nasze! Czyje �zy? � nasze! Pr�no zanosili�my skargi, pr�no wo�ali o s�d. Nigdy nie uczyniono nam zado��!
Us�yszawszy to, ksi��� Janusz pocz�� kiwa� g�ow� i odrzek�:
� Hej! nieraz drzewiej[1392] Krzy�acy go�cili w Spychowie i nie by� Jurand waszym wrogiem, p�ki mu umi�owana niewiasta na waszym powrozie nie skona�a. Ale ile� to razy zaczepiali�cie go sami, chc�c go zg�adzi�, jako i ninie[1393], za to, �e pozywa� i zwyci�a� waszych rycerzy? Ile razy nasadzali�cie[1394] na niego zb�jc�w albo bili�cie do niego z kusz w boru? Nast�powa�[1395] ci on na was, prawda, bo go piek�a zemsta � ale czyli� wy lub rycerze, kt�rzy na ziemiach waszych siedz�, nie nast�powali na spokojnych ludzi na Mazowszu, nie zagarniali stad, nie palili wsi�w, nie mordowali m��w, niewiast i dzieci? A gdym si� skar�y� mistrzowi, to mi odpowiada� z Malborga: Zwyczajna graniczna swawola!� Dajcie mi spok�j! Nie wam przystoi si� skar�y�, kt�rzy�cie chwycili mnie samego, bez broni, w czasie pokoju, na mojej w�asnej ziemi � i gdyby nie strach przed gniewem kr�la krakowskiego, to mo�e bym dotychczas w podziemiach waszych j�cza�. Tak odp�acili�cie si� mnie, kt�ry z rodu waszych dobrodziej�w pochodz�. Dajcie mi spok�j, bo nie wam gada� o sprawiedliwo�ci!
Us�yszawszy to, Krzy�acy spojrzeli po sobie niecierpliwie, gdy� przykro i wstyd im by�o, �e ksi��� wspomnia� o zaj�ciu pod Z�otoryj� wobec pana de Fourcy, wi�c Hugo de Danveld, chc�c po�o�y� koniec dalszej o tym rozmowie, rzek�:
� Z wasz� ksi���c� mo�ci� zdarzy�a si� omy�ka, kt�r��my nie ze strachu przed kr�lem krakowskim, ale dla sprawiedliwo�ci naprawili, a za graniczn� swawol� mistrz nasz nie mo�e odpowiada�, bo ile jest kr�lestw na �wiecie, wsz�dy na granicach niespokojne duchy swawol�.
� To sam to gadasz, a s�du na Juranda wo�asz. Czego�e chcecie?
� Sprawiedliwo�ci i kary.
Ksi��� zacisn�� swe ko�ciste pi�ci i powt�rzy�:
� B�g, daj mi cierpliwo��!
� Niech wasz ksi���cy majestat wspomni te� i na to � m�wi� dalej Danveld � �e nasi swywolnicy[1396] krzywdz� jeno �wieckich i nie nale��cych do niemieckiego plemienia ludzi, wasi za� przeciw niemieckiemu Zakonowi r�k� podnosz�, przez co samego Zbawiciela obra�aj�. A jakich�e m�k i kar dosy� na krzywdzicieli Krzy�a?
� S�uchaj! � rzek� ksi��� � Bogiem nie wojuj, bo Go nie oszukasz!
I po�o�ywszy r�ce na ramionach Krzy�aka, potrz�sn�� nim silnie, on za� stropi� si�[1397] zaraz i pocz�� �agodniejszym ju� g�osem:
� Je�li prawda, �e go�cie pierwsi naszli Juranda i �e nie odes�ali ludzi, nie pochwal� im tego, ale czy istotnie Jurand przyj�� wyzwanie?
To rzek�szy, pocz�� patrze� na pana de Fourcy, mrugaj�c przy tym nieznacznie oczyma, jakby mu chc�c da� do zrozumienia, �eby zaprzeczy� � lecz �w, nie mog�c czy nie chc�c tego uczyni�, odrzek�:
� Chcia�, by�my odes�awszy ludzi samotrze�[1398] si� z nim potykali.
� Pewni jeste�cie?
� Na moj� cze��! Ja i de Bergow zgodzili�my si�, ale Majneger nie przysta�[1399].
Wtem ksi��� przerwa�:
� Starosto ze Szczytna! wy lepiej od innych wiecie, �e Jurand nie uchybi� wyzwaniu.
Tu zwr�ci� si� do wszystkich i rzek�:
� Kt�ry by z was chcia� go pozwa� na piesz� alibo na konn� walk�, daj� na to pozwole�stwo. Je�liby Jurand by� zabit lub pojman, pan Bergow wyjdzie bez wykupu z niewoli. Wi�cej ode mnie nie ��dajcie, bo nie wsk�racie.
Lecz po tych s�owach zapad�a cisza g��boka. I Hugo de Danveld, i Zygfryd de L�we, i brat Rotgier, i brat Gotfryd, jakkolwiek m�ni, zbyt dobrze znali strasznego dziedzica Spychowa, by kt�rykolwiek z nich podj�� z nim walk� na �mier� i �ycie. M�g� to uczyni� chyba cz�owiek obcy, pochodz�cy z dalekich stron, jak de Lorche lub Fourcy, ale de Lorche nie by� obecny przy rozmowie, za� pan de Fourcy nadto pe�en by� jeszcze wewn�trznego przera�enia.
� Raz go widzia�em � mrukn�� z cicha � i nie chc� widzie� wi�cej.
Za� Zygfryd de L�we rzek�:
� Zakonnikom nie wolno jest w pojedynczej walce si� potyka�, chyba za osobnym mistrza i wielkiego marsza�ka pozwoleniem, ale my tu nie pozwole�stwa na walk� ��damy, jeno by de Bergow by� z niewoli wypuszczon, a Jurand na gardle skaran.
� Nie wy prawa w tej ziemi stanowicie.
� Bo�my do tej pory cierpliwie ci�kie s�siedztwo znosili. Ale mistrz nasz potrafi wymierzy� sprawiedliwo��.
� Zasi�[1400] mistrzowi i wam od Mazowsza!
� Za mistrzem stoj� Niemcy i cesarz rzymski[1401].
� A za mn� kr�l polski, kt�remu wi�cej ziem i narod�w podlega.
� Czy wasza ksi���ca mo�� chce wojny z Zakonem?
� Gdybym chcia� wojny, nie czeka�bym was na Mazowszu, jeno szed� ku wam, ale i ty mi nie gro�, bo� si� nie boj�.
� C� mam donie�� mistrzowi?
� Wasz mistrz o nic nie pyta�. M�w mu, co chcesz.
� Tedy sami wymierzym kar� i pomst�.
Na to ksi��� wyci�gn�� rami� i pocz�� kiwa� gro�nie palcem przy samej twarzy Krzy�aka.
� Waruj si�[1402]! � rzek� st�umionym przez gniew g�osem � waruj si�! Jam ci pozwoli� wyzwa� Juranda, ale gdyby� z wojskiem zakonnym wdar� mi si� do kraju, tedy na ci� uderz� � i wi�niem, nie go�ciem, tu osi�dziesz.
I widocznie cierpliwo�� jego by�a ju� wyczerpana, gdy� cisn�� ze wszystkich si� czapk� o st� i wyszed� z izby trzasn�wszy drzwiami. Krzy�acy pobladli ze w�ciek�o�ci, a pan de Fourcy spogl�da� na nich jak b��dny.
� Co tedy b�dzie? � spyta� pierwszy brat Rotgier.
A Hugo de Danveld przyskoczy� niemal z pi�ciami do pana de Fourcy.
� Po co� powiedzia�, �e wy�cie pierwsi na�li[1403] Juranda?
� Bo prawda!
� Trzeba ci by�o ze�ga�.
� Jam tu przyjecha� bi� si�, nie �ga�.
� T�go si� bi�e� � ni s�owa!
� A ty� to nie pomyka� przed Jurandem do Szczytna?
�
� I wszystko jedno, co rzek� � wtr�ci� brat Gotfryd. � Bez s�du nie skaraliby Juranda, a na s�dzie rzecz by musia�a wyj�� na wierzch.
� Co tedy[1405] b�dzie? � powt�rzy� brat Rotgier.
Nasta�a chwila milczenia, po czym zabra� g�os surowy i zawzi�ty Zygfryd de L�we.
� Trzeba z tym krwawym psem raz sko�czy�! � rzek�. � De Bergow musi by� z wi�z�w wydobyty. �ci�gniem za�ogi ze Szczytna, z Insburka, z Lubawy, wezwiem che�mi�sk� szlacht� i uderzym na Juranda� Czas z nim sko�czy�!
Lecz przebieg�y Danveld, kt�ry umia� ka�d� rzecz na obie strony rozwa�y�, za�o�y� r�ce na g�ow�, namarszczy� si� i po namy�le rzek�:
� Bez pozwolenia mistrza nie mo�na.
� Je�li si� uda, to mistrz pochwali! � ozwa� si� brat Gotfryd.
� A je�li si� nie uda? Je�li ksi��� ruszy kopijnik�w i uderzy na nas?
� Jest pok�j mi�dzy nim i Zakonem: nie uderzy!
� Ba! jest pok�j, ale my go pierwsi naruszym. Za�ogi nasze przeciw Mazurom nie wystarcz�.
� To mistrz ujmie si� za nami i b�dzie wojna.
Danveld zn�w si� namarszczy� i zamy�li�:
� Nie! nie! � rzek� po chwili. � Je�li si� uda, mistrz b�dzie w duchu rad� P�jd� pos�y do ksi�cia, b�d� uk�ady i ujdzie nam bezkarnie. Ale w razie kl�ski Zakon nie ujmie si� za nami i wojny ksi�ciu nie wypowie� Innego by na to trzeba mistrza� Za ksi�ciem stoi kr�l polski, a z nim mistrz nie zadrze�
� Wszelako wzi�li�my ziemi� dobrzy�sk�[1406], to wida� nie strach nam Krakowa.
� Bo by�y pozory� Opolczyk[1407]� Wzi�li�my niby zastaw, a i to�
Tu obejrza� si� naok� i zni�onym g�osem doda�:
� S�ysza�em w Malborgu, i� gdyby wojn� grozili, to byle nam zastaw wr�cono � oddamy.
� Ach! � rzek� brat Rotgier � gdyby tu mi�dzy nami by� Markwart Salzbach[1408] albo Szomberg[1409], kt�ry szczeni�ta Witoldowe wydusi� � ci znale�liby rad� na Juranda. C� Witold[1410]! namiestnik Jagie���w[1411]! Wielki knia�, a pomimo tego Szombergowi nic� Wydusi� Witoldowi dzieci � i nic mu!� Zaprawd�, brak mi�dzy nami ludzi, kt�rzy na wszystko potrafi� znale�� spos�b�
Us�yszawszy to, Hugo de Danveld wspar� �okcie na stole, g�ow� na r�kach i na d�ugi czas zatopi� si� w rozmy�laniu. Nagle rozja�ni�y mu si� oczy, obtar� wedle zwyczaju wierzchem d�oni wilgotne, grube wargi i rzek�:
� B�ogos�awiona niech b�dzie chwila, w kt�rej wspomnieli�cie, pobo�ny bracie, imi� m�nego brata Szomberga.
� Czemu tak? Zali�cie[1412] co� obmy�lili? � spyta� Zygfryd de L�we.
� M�wcie �ywo! � zawo�ali bracia Rotgier i Gotfryd.
� S�uchajcie � rzek� Hugo. � Jurand ma tu c�rk�, jedyne dziecko, kt�r� jako �renic� oka mi�uje.
� Ma! znamy j�. Mi�uje j� i ksi�na Anna Danuta[1413].
� Tak. Ot� s�uchajcie, gdyby�cie porwali t� dziewk�, Jurand odda�by za ni� nie tylko Bergowa, ale wszystkich je�c�w, siebie samego i Spych�w w dodatku!
� Na krew �w. Bonifacego przelan� w Dochum! � zawo�a� brat Gotfryd � by�oby tak, jako m�wicie!
Po czym zamilkli, jakby przestraszeni �mia�o�ci� i trudno�ciami przedsi�wzi�cia.
Dopiero po chwili brat Rotgier zwr�ci� si� do Zygfryda de L�we:
� Rozum wasz i do�wiadczenie � rzek� � r�wne s� m�stwu; co tedy o tym mniemacie?
� Mniemam, �e sprawa warta rozwagi.
� Bo � m�wi� dalej Rotgier � dziewka jest przyboczn� ksi�ny � ba, wi�cej, gdy� prawie c�rk� umi�owan�. Pomy�lcie, pobo�ni bracia, jaki powstanie ha�as.
A Hugo de Danveld pocz�� si� �mia�.
� Sami�cie m�wili � rzek� � �e Szomberg[1414] wytru� czy te� wydusi� Witoldowe[1415] szczeni�ta � i c� mu za to? Ha�as oni z byle przyczyny podnosz�, ale gdyby�my pos�ali mistrzowi Juranda na �a�cuchu, czeka nas pewniej nagroda ni� kara.
� Tak � ozwa� si� de L�we � sposobno�� do najazdu jest. Ksi��� wyje�d�a, Anna Danuta zostaje tu jeno z dworskimi dziewki. Jednak�e najazd na dw�r ksi���cy w czasie pokoju � nie byle sprawa. Dw�r ksi���cy � nie Spych�w. To zn�w jak w Z�otoryi! Zn�w p�jd� skargi do wszystkich kr�lestw i do papie�a na gwa�ty Zakonu; zn�w odezwie si� z gro�b� przekl�ty Jagie��o[1416], a mistrz � znacie go przecie: rad on uchwyci, co si� da chwyci�, ale wojny z Jagie��� nie chce� Tak! krzyk si� podniesie we wszystkich ziemiach Mazowsza i Polski.
� A tymczasem ko�ci Juranda zbielej� na haku � odpar� brat Hugo. � Kto wreszcie m�wi wam, by j� tu z dworca spod boku ksi�ny porywa�?
� Przecie nie z Ciechanowa, gdzie pr�cz szlachty jest trzystu �ucznik�w.
� Nie. Ale zali[1417] Jurand nie mo�e zachorze�[1418] i przys�a� ludzi po dziewk�. Nie wzbroni jej wtedy ksi�na jecha�, a je�li dziewka w drodze przepadnie, kto powie wam lub mnie: �Ty� j� porwa�!� � Ba! � odrzek� zniecierpliwiony de L�we � sprawcie, by Jurand zachorza� i dziewk� wezwa��
Na to u�miechn�� si� z tryumfem Hugo i odrzek�:
� Mam ci ja u siebie z�otnika, kt�ry z Maiborga za z�odziejstwo wyp�dzon w Szczytnie osiad� i kt�ry ka�d� piecz�� wyci�� potrafi; mam i ludzi, kt�rzy, cho� nasi poddani, z mazurskiego narodu pochodz�� Zali mnie jeszcze nie rozumiecie?�
� Rozumiem! � zawo�a� z zapa�em brat Gotfryd.
A Rotgier podni�s� d�onie do g�ry i rzek�:
� Niech ci B�g szcz�ci, pobo�ny bracie, bo ni Markwart Salzbach[1419], ni Szomberg[1420] nie znale�liby lepszego sposobu.
Po czym przymru�y� oczy, jakby chcia� dojrze� co� dalekiego.
� Widz� Juranda � rzek� �jako z powrozem na szyi stoi przy Gda�skiej bramie w Malborgu i jako kopi� go nogami knechty nasze�
� A dziewka zostanie s�u�k� Zakonu � doda� Hugo.
Us�yszawszy to, de L�we zwr�ci� oczy na Danvelda, on za� uderzy� si� zn�w wierzchem d�oni w usta i rzek�:
� A teraz do Szczytna nam jak najpr�dzej!
Jednak�e przed wyruszeniem do Szczytna czterej bracia i de Fourcy przyszli jeszcze po�egna� si� z ksi�ciem[1421] i ksi�n�[1422].
By�o to po�egnanie niezbyt przyjazne, wszelako ksi��� nie chc�c, wedle starego polskiego obyczaju, wypuszcza� go�ci z domu z pr�nymi r�koma podarowa� ka�demu z braci pi�kny b�am[1423] kuni i po grzywnie[1424] srebra, oni za� przyj�li z rado�ci�, zapewniaj�c, �e jako zakonnicy zaprzysi�eni na ub�stwo nie zatrzymaj� tych pieni�dzy dla siebie, ale rozdadz� je ubogim, kt�rym zarazem polec� si� modli� za zdrowie, s�aw� i przysz�e zbawienie ksi�cia. U�miechali si� pod w�sem z tych zapewnie� Mazurowie, albowiem dobrze znana im by�a chciwo�� zakonna, a jeszcze lepiej k�amstwa Krzy�ak�w. Powtarzano na Mazowszu, �e �jako tch�rz cuchnie, tak Krzy�ak ��e�. Ksi��� te� jeno[1425] machn�� r�k� na podobn� podzi�k�, a po ich wyj�ciu rzek�, i� rakiem[1426] chyba pojecha�by do nieba za przyczyn� modlitw krzy�ackich.
Lecz przedtem jeszcze, przy po�egnaniu si� z ksi�n�, w chwili gdy Zygfryd de L�we ca�owa� jej r�k�, Hugo von Danveld zbli�y� si� do Danusi, po�o�y� d�o� na jej g�owie i g�aszcz�c j�, rzek�:
� Nam przykazano dobrem za z�e p�aci� i mi�owa� nawet nieprzyjaci� naszych, wi�c przyjedzie tu siostra zakonna i przywiezie wam, panienko, goj�cy balsam hercy�ski[1427].
� Jako�e mam wam podzi�kowa�, panie? � odpowiedzia�a Danusia.
� B�d�cie przyjaci�k� Zakonu i zakonnik�w.
Zauwa�y� t� rozmow� de Fourcy, a �e uderzy�a go przy tym uroda dziewczyny, wi�c gdy ju� ruszyli ku Szczytnu, zapyta�:
� Co to za pi�kna dw�rka, z kt�r� rozmawiali�cie na odjezdnym?
� C�rka Juranda! �odpowiedzia� Krzy�ak.
A pan de Fourcy zdziwi� si�.
� Ta, kt�r� macie pochwyci�?
� Ta. A gdy j� pochwycim, Jurand nasz.
� Nie wszystko wida� z�e, co od Juranda pochodzi. Warto by� str�em takiego je�ca.
� My�licie, �e �atwiej by by�o wojowa� z ni� ni� z Jurandem?
� To znaczy, �e my�l� tak samo jak i wy. Ojciec wr�g Zakonu, a do c�rki m�wili�cie miodem smarowane s�owa i w dodatku obiecali�cie jej balsam.
Hugo de Danveld uczu� widocznie potrzeb� usprawiedliwienia si� kilkoma s�owy.
� Obieca�em jej balsam � rzek� � dla tego m�odego rycerza, kt�ry od tura [1428]pobit i z kt�rym, jako wiecie, jest zm�wiona[1429]. Je�li podnios� krzyk po pochwyceniu dziewki, powiemy, �e�my nie tylko nie chcieli jej krzywdy, ale�my jej jeszcze leki przez chrze�cija�skie mi�osierdzie posy�ali.
� Dobrze � rzek� de L�we. � Trzeba jeno[1430] pos�a� kogo� pewnego.
� Po�l� jedn� pobo�n� niewiast�, ca�kiem Zakonowi oddan�. Przyka�� jej patrzy� i s�ucha�. Gdy ludzie nasi niby od Juranda przyb�d�, znajd� gotowe porozumienie�
� Takich ludzi trudno b�dzie dobra�.
� Nie. Nar�d u nas m�wi tym samym j�zykiem. S� te� w mie�cie, ba! nawet mi�dzy knechtami[1431] w za�odze, ludzie, kt�rzy prawem �cigani z Mazowsza zbiegli � zb�je, z�odzieje � prawda, ale �adnej trwogi nie znaj�cy i na wszystko gotowi. Tym obiecn�, je�li wsk�raj�, wielkie nagrody, je�li nie wsk�raj� � powr�z.
� Ba! a nu� zdradz�?
� Nie zdradz�, bo na Mazowszu ka�dy dawno na �amanie ko�em[1432] zarobi� i nad ka�dym wyrok ci�y. Trzeba im tylko da� och�do�ne[1433] szaty, aby ich za prawych[1434] Jurandowych pacho�k�w poczytano � i g��wna rzecz: list z piecz�ci� od Juranda.
� Nale�y wszystko przewidzie� � rzek� brat Rotgier. � Jurand po ostatniej bitwie zechce mo�e zobaczy� ksi�cia, aby si� na nas poskar�y�, a siebie usprawiedliwi�. B�d�c w Ciechanowie, zajedzie do c�rki, do le�nego dworca. Mo�e si� wtedy przygodzi�[1435], �e nasi ludzie, przybywszy po Jurand�wn�, natkn� si� na samego Juranda.
� Ci ludzie, kt�rych wybior�, s� szelmy[1436] kute na cztery nogi. B�d� oni wiedzie�, �e je�li si� natkn� na Juranda, p�jd� na haki[1437]. Ich g�owa w tym, �eby si� nie spotkali.
� Jednak mo�e si� zdarzy�, �e ich pochwyc�.
� Tedy wyprzemy si� i ich, i listu. Kto nam dowiedzie, �e to my�my ich wys�ali? Wreszcie: nie b�dzie porwania, nie b�dzie krzyku, a �e kilku wisielc�w [1438]Mazury po�wiertuj�, nie stanie si� przez to szkoda dla Zakonu.
A brat Gotfryd, najm�odszy mi�dzy zakonnikami, rzek�:
� Nie rozumiem tej waszej polityki ani tej waszej boja�ni, aby si� nie wyda�o, �e dziewka z naszego nakazu porwana. Maj�c j� raz w r�ku, musimy przecie pos�a� kogo� do Juranda i powiedzie� mu: �Twoja c�rka jest u nas � chcesz-li, by odzyska�a wolno��, oddaj za ni� de Bergowa i siebie samego..�. Jak�e inaczej?� Ale wtedy b�dzie wiadomo, �e to my nakazali�my dziewczyn� pochwyci�.
� Prawda! � rzek� pan de Fourcy, kt�remu niezbyt przypad�a do smaku ca�a sprawa.
� Po co ukrywa� to, co musi si� wyda�.
A Hugo de Danveld pocz�� si� �mia� i zwr�ciwszy si� do brata Gotfryda, zapyta�:
� Jak dawno nosicie bia�y p�aszcz?
� Sko�czy si� sze�� lat na pierwsz� niedziel� po �wi�tej Tr�jcy.
� Jak go przenosicie jeszcze sze��, b�dziecie lepiej rozumieli sprawy Zakonu. Jurand zna nas lepiej ni� wy. Powie mu si� tak: �Twojej c�rki pilnuje brat Szomberg[1439] i je�li s�owo pi�niesz � to wspomnij na dzieci Witolda[1440]�� � A p�niej?
� P�niej de Bergow b�dzie wolny, a Zakon b�dzie tak�e uwolnion od Juranda.
� Nie! � zawo�a� brat Rotgier � wszystko jest tak rozumnie pomy�lane, �e B�g powinien pob�ogos�awi� naszemu przedsi�wzi�ciu.
� B�g b�ogos�awi wszelkim uczynkom maj�cym na celu dobro Zakonu � rzek� pos�pny Zygfryd de L�we.
I jechali dalej w milczeniu � a przed nimi na dwa lub trzy strzelania z kuszy sz�y ich poczty, aby torowa� drog�, kt�ra sta�a si� kopna[1441], albowiem w nocy spad� �nieg obfity. Na drzewach le�a�a bogata oki��[1442], dzie� by� chmurny, ale ciep�y, tak �e z koni podnosi� si� opar. Z las�w ku ludzkim siedliskom lecia�y stada wron, nape�niaj�c powietrze pos�pnym krakaniem.
Pan de Fourcy pozosta� nieco za Krzy�akami i jecha� w g��bokim zamy�leniu. By� on od kilku lat go�ciem Zakonu, bra� udzia� w wyprawach na �mud�, gdzie odznaczy� si� wielkim m�stwem i podejmowany wsz�dy tak, jak tylko Krzy�acy umieli podejmowa� rycerzy z dalekich stron, przywi�za� si� do nich mocno, a nie maj�c w�asnej fortuny, zamierza� wst�pi� w ich szeregi. Tymczasem to przesiadywa� w Malborgu, to odwiedza� znajome komandorie[1443], szukaj�c w podr�ach rozrywki i przyg�d. Przybywszy �wie�o do Lubawy wraz z bogatym de Bergowem i zas�yszawszy o Jurandzie, pocz�� p�on�� ��dz� zmierzenia si� z m�em, kt�rego otacza�a groza powszechna.
Przybycie Majnegera, kt�ry ze wszystkich walk wychodzi� zwyci�zc�, przyspieszy�o wypraw�. Komtur z Lubawy da� na ni� ludzi; naopowiada� jednak tyle trzem rycerzom nie tylko o okrucie�stwie, ale o podst�pach i wiaro�omstwie Juranda, i� gdy �w za��da�, by odprawili �o�nierzy, nie chcieli si� na to zgodzi�, boj�c si�, �e gdy to uczyni�, otoczy ich, wytraci lub wtr�ci do piwnic spychowskich. W�wczas Jurand mniemaj�c, �e chodzi im nie tylko o walk� rycersk�, ale i o grabie�, uderzy� na nich wst�pnym bojem i zada� im kl�sk� okrutn�. De Fourcy widzia� Bergowa obalonego wraz z koniem, widzia� Majnegera z od�amem w��czni w brzuchu, widzia� ludzi pr�no b�agaj�cych o lito��. Sam ledwo zdo�a� si� przebi� � i kilka dni tu�a� si� po drogach i lasach, gdzie by�by zamar� z g�odu lub sta� si� �upem dzikiego zwierza, gdyby wypadkiem nie dosta� si� do Ciechanowa, w kt�rym znalaz� braci Gotfryda i Rotgiera. Z ca�ej wyprawy wyni�s� uczucie upokorzenia, wstydu, nienawi�ci, zemsty i �alu za Bergowem, kt�ry by� mu bliskim przyjacielem. Tote� z ca�ej duszy przy��czy� si� do skargi zakonnych rycerzy, gdy domagali si� kary i wolno�ci dla nieszcz�snego towarzysza, a gdy ta skarga pozosta�a bezowocn� � w pierwszej chwili got�w by� zgodzi� si� na wszystkie �rodki, kt�re wiod�y do zemsty nad Jurandem. Teraz jednak ozwa�y si� w nim nagle skrupu�y. Przys�uchuj�c si� rozmowom zakonnik�w, a zw�aszcza temu, co m�wi� Hugo de Danveld, niejednokrotnie nie m�g� oprze� si� zdziwieniu. Poznawszy bli�ej w ci�gu kilku lat Krzy�ak�w, widzia� ju� wprawdzie, �e nie s� oni tacy, za jakich przedstawiaj� ich w Niemczech i na Zachodzie. W Malborgu pozna� jednak�e kilku prawych i surowych rycerzy; ci, sami cz�sto rozwodzili skargi nad zepsuciem braci, nad ich rozpust�, brakiem karno�ci � i de Fourcy czu�, �e maj� s�uszno��, ale sam b�d�c rozpustnym i niekarnym, nie bra� zbyt za z�e innym tych wad, zw�aszcza �e wszyscy rycerze zakonni nagradzali je m�stwem. Widzia� ich przecie pod Wilnem uderzaj�cych piersi� o pier� polskich rycerzy, przy zdobywaniu zamk�w bronionych z nadludzk� uporczywo�ci� przez posi�kowe polskie za�ogi; widzia� ich gin�cych pod ciosami topor�w i miecz�w, w szturmach og�lnych lub w pojedynczych walkach. Byli nieub�agani i okrutni dla Litwy, ale byli zarazem jako lwy � i chodzili w chwale jak w s�o�cu. Teraz jednak wyda�o si� panu de Fourcy, �e Hugo de Danveld m�wi takie rzeczy i podaje takie sposoby, na kt�re wzdrygn�� si� powinna dusza w ka�dym rycerzu � a za� inni bracia nie tylko nie powstaj� na niego z gniewem, ale przytakuj� ka�demu jego s�owu. Wi�c zdziwienie ogarnia�o go coraz wi�ksze i wreszcie zaduma� si� g��boko, czy mu przystoi do takich uczynk�w r�k� przyk�ada�. Gdyby bowiem chodzi�o tylko o porwanie dziewczyny, a nast�pnie o wymienienie jej za Bergowa, by�by si� mo�e na to zgodzi�, chocia� poruszy�a go i uj�a za serce uroda Danusi. Gdyby przysz�o mu by� jej str�em, nie mia�by tak�e nic przeciwko temu, a nawet nie by� pewien, czyby z r�k jego wysz�a tak�, jak� w nie wpad�a. Ale Krzy�akom sz�o widocznie o co innego.
Oni przez ni� chcieli dosta� wraz z Bergowem i samego Juranda � obieca� mu, �e j� wypuszcz�, je�li si� za ni� odda, a potem zamordowa� go, a z nim razem, dla ukrycia oszustwa i zbrodni � zapewne i dziewczyn�. Wszak�e ju� grozili jej losem dzieci Witoldowych na wypadek, gdyby Jurand �mia� si� skar�y�. �Niczego nie chc� dotrzyma� � oboje oszuka� i oboje zg�adzi� � rzek� sobie de Fourcy � a przecie krzy� nosz� i czci wi�cej od innych przestrzega� winni�. � I burzy�a si� w nim dusza co chwila mocniej na tak� bezczelno��, ale postanowi� jeszcze sprawdzi�, o ile jego podejrzenia s� s�uszne � wi�c podjecha� zn�w do Danvelda i zapyta�:
� A je�li Jurand si� wam odda, czy wypu�cicie dziewk�?
� Gdyby�my j� wypu�cili, ca�y �wiat wnet by wiedzia�, �e to my chwycili�my oboje � odrzek� Danveld.
� Ba, c� z ni� uczynicie?
Na to Danveld pochyli� si� ku m�wi�cemu i ukaza� w u�miechu swe spr�chnia�e z�by spod grubych warg.
� O co pytacie? Czy o to, co uczynimy z ni� przedtem, czy o to, co potem?
Lecz Fourcy wiedz�c ju�, co chcia� wiedzie�, zamilk� � przez chwil� jeszcze zdawa� si� walczy� z sob�, a nast�pnie podni�s� si� nieco na strzemionach i rzek� tak g�o�no, aby go wszyscy czterej zakonnicy us�yszeli:
� Pobo�ny brat Ulryk von Jungingen[1444], kt�ry jest wzorem i ozdob� rycerstwa, rzek� mi raz tak: �Jeszcze mi�dzy starymi w Malborgu znajdziesz godnych Krzy�a rycerzy, ale ci, kt�rzy na pogranicznych komandoriach siedz�, zaka��[1445] jeno Zakonowi przynosz��.
� Wszyscy�my grzeszni, ale Panu naszemu s�u�ymy � odrzek� Hugo.
� Gdzie wasza rycerska cze��? Nie przez haniebne uczynki Panu si� s�u�y � chyba �e nie Zbawicielowi s�u�ycie. Kt� to wasz Pan? Wiedzcie przeto, �e nie tylko do niczego r�ki nie przy�o��, ale i wam nie pozwol�
� Na co nie pozwolicie?
� Na podst�p, na zdrad�, na ha�b�.
� A jako�e mo�ecie nam zabroni�? W bitwie z Jurandem postradali�cie poczet i wozy. �y� musicie tylko z �aski Zakonu � i z g�odu zamrzecie, je�li wam kawa�ka chleba nie rzucim. A w dodatku: wy�cie jeden, nas czterech � jako�e nie pozwolicie?
� Jako nie pozwol�? � powt�rzy� Fourcy. � Mog� nawr�ci� do dworca i ostrzec ksi�cia, mog� przed ca�ym �wiatem wasze zamiary rozg�osi�.
Na to spojrzeli po sobie bracia zakonni i twarze zmieni�y im si� w okamgnieniu. Szczeg�lniej Hugo de Danveld popatrzy� przez d�ug� chwil� pytaj�cym wzrokiem w oczy Zygfryda de L�we, po czym za� zwr�ci� si� do pana de Fourcy:
� Przodkowie wasi � rzek� � s�ugiwali ju� w Zakonie � i wy chcecie do niego wst�pi�, ale my zdrajc�w nie przyjmujem.
� Ja za� nie chc� ze zdrajcami s�u�y�.
� Ej�e! nie spe�nicie waszej gro�by. Wiecie, �e Zakon umie kara� nie tylko zakonnik�w�
A de Fourcy, kt�rego podnieci�y te s�owa, wydoby� miecz, lew� r�k� schwyci� za ostrze, praw� d�o� po�o�y� na r�koje�ci i rzek�:
� Na t� r�kojmi� maj�c� kszta�t krzy�a, na g�ow� �w. Dionizego[1446], mego patrona, i na moj� rycersk� cze��, ostrzeg� ksi�cia mazowieckiego i mistrza.
Hugo de Danveld zn�w popatrzy� pytaj�cym wzrokiem na Zygfryda de L�we, a �w przymkn�� powieki jakby daj�c znak, �e si� na co� zgadza.
W�wczas Danveld ozwa� si� jakim� dziwnie g�uchym i zmienionym g�osem:
� �w. Dionizy m�g� nie�� pod pach� sw� uci�t� g�ow�, ale gdy wasza raz spadnie�
� Grozicie mi? � przerwa� de Fourcy.
� Nie, jeno zabijam! � odpowiedzia� Danveld.
I pchn�� go no�em w bok z tak� si��, �e a� ostrze schowa�o si� w ciele po krzy�yk. De Fourcy zawrzasn�� strasznym g�osem, przez chwil� usi�owa� chwyci� praw� r�k� miecz, kt�ry poprzednio trzyma� w lewej, ale upu�ci� go na ziemi�, w tym samym za� czasie pozostali trzej bracia pocz�li go �ga�[1447] bez lito�ci no�ami w szyj�, w plecy, w brzuch, dop�ki nie spad� z konia.
Po czym nasta�o milczenie. De Fourcy, krwawi�c okropnie z kilkunastu ran, drga� na �niegu i dar� go powykrzywianymi przez konwulsje palcami.
Spod o�owianego nieba dochodzi�o tylko krakanie wron, lec�cych z g�uchych puszcz ku ludzkim siedliskom.
A nast�pnie pocz�a si� �pieszna rozmowa morderc�w:
� Ludzie nic nie widzieli! � rzek� zdyszanym g�osem Danveld.
� Nic. Poczty s� na przedzie; nie wida� ich � odpar� L�we.
� S�uchajcie: b�dzie pow�d do nowej skargi. Rozg�osim, �e mazowieccy rycerze napadli na nas i zabili nam towarzysza. Podniesiem krzyk � a� go w Malborgu us�ysz�, �e nawet na go�ci ksi��� nasadza morderc�w. S�uchajcie! nale�y m�wi�, i� Janusz nie tylko nie chcia� wys�ucha� naszych skarg na Juranda, ale kaza� zamordowa� skar�yciela.
De Fourcy przewr�ci� si� tymczasem w ostatniej konwulsji na wznak i le�a� nieruchomy, z krwaw� pian� na ustach i z przera�eniem w martwych ju�, szeroko otwartych oczach. Brat Rotgier popatrzy� na niego i rzek�:
� Uwa�cie[1448], pobo�ni bracia, jako B�g karze sam zamiar zdrady.
� Co�my uczynili, uczynili�my dla dobra Zakonu � odrzek� Gotfryd. � Chwa�a tym�
Lecz przerwa�, bo w tej samej chwili z ty�u za nimi, na zakr�cie �nie�nej drogi, ukaza� si� jaki� je�dziec, kt�ry p�dzi� co ko� wyskoczy. Ujrzawszy go, Hugo de Danveld zawo�a� pr�dko:
� Ktokolwiek ten cz�owiek jest � musi zgin��.
A de L�we, kt�ry, lubo[1449] najstarszy mi�dzy bra�mi, mia� wzrok nadzwyczaj bystry, rzek�:
� Poznaj� go: to �w giermek, kt�ry tura toporem zabi�. Tak jest: to on!
� Pochowajcie no�e, aby si� nie sp�oszy� � m�wi� Danveld. � Ja zn�w pierwszy uderz�, wy za mn�.
Tymczasem Czech dojecha� i o dziesi�� lub o�m krok�w zapar� konia w �nieg. Dojrza� trupa w ka�u�y krwi, konia bez je�d�ca i zdumienie odbi�o mu si� na twarzy, ale trwa�o tylko przez jedno mgnienie oka. Po chwili zwr�ci� si� do braci, tak jakby nic nie widzia�, i rzek�:
� Czo�em, m�ni rycerze!
� Poznali�my ci� � odpowiedzia� zbli�aj�c si� z wolna Danveld. � Masz-li co do nas?
� Wys�a� mnie rycerz Zbyszko z Bogda�ca, za kt�rym kopi� nosz�, a kt�ry od tura na �owach pobit sam nie m�g� ku wam.
� Czego chce od nas tw�j pan?
� Za to, �e�cie nies�usznie Juranda ze Spychowa oskar�yli z ujm� dla jego rycerskiej czci, pan m�j ka�e wam powiedzie�, i�e�cie nie jako prawi rycerze czynili, ale jako psi szczekali; a kt�ren by by� krzyw[1450] o te s�owa, tego pozywa na walk� piesz� alibo konn�, a� do ostatniego tchu, do kt�rej stanie, gdzie mu wska�ecie, gdy tylko za �ask� i zmi�owaniem Bo�ym dzisiejsza krzypota[1451] go popu�ci.
� Powiedz panu swemu, �e rycerze zakonni obelgi cierpliwie dla imienia Zbawiciela znosz�, zasi� do walki bez osobliwego pozwole�stwa mistrza albo wielkiego marsza�ka stawa� nie mog�, o kt�re to pozwole�stwo jednak�e b�dziem do Malborga pisali. Czech zn�w spojrza� na trupa pana de Fourcy, albowiem do niego to g��wnie by� pos�any. Zbyszko wiedzia� ju� przecie, �e zakonnicy do pojedynk�w nie staj�, zas�yszawszy jednak, �e by� mi�dzy nimi rycerz �wiecki, jego szczeg�lniej chcia� pozwa�, s�dz�c, �e tym sobie ujmie i zjedna Juranda.
Tymczasem rycerz �w le�a� oto teraz zar�ni�ty jak w� mi�dzy czterema Krzy�akami. Czech nie zrozumia� wprawdzie, co zasz�o, ale poniewa� by� od dziecka ze wszelkimi niebezpiecze�stwy oswojon, wi�c zwietrzy� jakie� niebezpiecze�stwo. Zdziwi�o go te� i to, �e Danveld, m�wi�c z nim, zbli�a� si� coraz bardziej ku niemu, inni za� pocz�li zje�d�a� na boki, jakby go chcieli nieznacznie okr��y�. Z tych powod�w pocz�� si� mie� na baczno�ci, zw�aszcza �e nie mia� przy sobie broni, bo jej w po�piechu wzi�� nie zd��y�.
A Danveld tymczasem by� tu� i m�wi� dalej:
� Obieca�em twemu panu balsam goj�cy, wi�c �le mi si� za uczynno�� wyp�aca. Zwyk�a to zreszt� u Polak�w rzecz� ale �e ci�ko jest pobit i wkr�tce przed Bogiem mo�e stan��, wi�c powiedz mu�
Tu wspar� lew� d�o� na ramieniu Czecha.
� Wi�c powiedz mu, �e ja, ot, jak odpowiadam!�
I w tej samej chwili b�ysn�� no�em przy gardle giermka. Lecz nim zdo�a� pchn��, Czech, kt�ry ju� od dawna �ledzi� jego ruchy, chwyci� go swymi �elaznymi r�koma za prawic�, wygi�� j�, zakr�ci�, a� chrupn�y stawy i ko�ci � i dopiero us�yszawszy okropny ryk b�lu, wspi�� konia � i pomkn�� jak strza�a, zanim inni zdo�ali mu zast�pi�. Bracia Rotgier i Gotfryd pocz�li go goni�, ale wnet wr�cili, przera�eni strasznym krzykiem Danvelda. De L�we podtrzymywa� go pod ramiona, on za� z twarz� blad� i zarazem zsinia�� krzycza� tak, �e a� pocztowi, jad�cy przy wozach znacznie na przedzie, wstrzymali konie.
� Co wam jest? � pytali bracia.
Lecz de L�we kaza� im jecha� co si�, sprowadzi� w�z, albowiem Danveld widocznie nie m�g� si� na kulbace[1452] utrzyma�. Po chwili zimny pot okry� mu czo�o i zemdla�. Po sprowadzeniu wozu u�o�ono go na s�omie i ruszono ku granicy. De L�we pili�[1453], albowiem rozumia�, �e po tym, co zasz�o, nie mo�na czasu traci� nawet dla opatrunku Danvelda. Siad�szy przy nim na wozie, wyciera� od czasu do czasu �niegiem jego twarz, ale nie m�g� przywr�ci� mu przytomno�ci.
Dopiero w pobli�u granicy Danveld otworzy� oczy i pocz�� obziera� si�[1454] jakby ze zdziwieniem doko�a.
� Jak wam jest? � spyta� L�we.
� Nie czuj� b�lu, ale nie czuj� i r�ki � odrzek� Danveld.
� Bo wam ju� zdr�twia�a � dlatego i b�l min��. W ciep�ej izbie wr�ci. Tymczasem podzi�kujcie Bogu i za chwil� ulgi.
A Rotgier i Gotfryd zbli�yli si� zaraz do wozu.
� Sta�o si� nieszcz�cie � rzek� pierwszy � co teraz b�dzie?
� Powiemy � odpar� s�abym g�osem Danveld � �e giermek zamordowa� de Fourcy'ego.
� Nowa ich zbrodnia i winowajca wiadomy! � doda� Rotgier.
Czech tymczasem polecia� jednym p�dem wprosi do le�nego dworca i zastawszy jeszcze w nim ksi�cia[1455], opowiedzia� jemu pierwszemu, co si� sta�o. Na szcz�cie, znale�li si� dworzanie, kt�rzy widzieli, �e giermek wyjecha� bez broni. Jeden z nich krzykn�� mu by� nawet na drog� p�artem, aby wzi�� jakie �elaziwo, bo inaczej Niemcy go poko�acz�, �w jednak, boj�c si�, aby rycerze nie przejechali tymczasem granicy, skoczy� na konia tak jak sta�, w ko�uchu tylko, i pogna� za nimi. �wiadectwa te rozproszy�y wszelkie w�tpliwo�ci ksi�cia co do tego, kto m�g� by� zab�jc� de Fourcy'ego, ale nape�ni�y go niepokojem i gniewem tak wielkim, �e w pierwszej chwili chcia� wys�a� po�cig za Krzy�akami, aby ich w �a�cuchach odes�a� wielkiemu mistrzowi na ukaranie. Po chwili jednak sam zmiarkowa�[1456], �e po�cig nie zdo�a�by ju� dosi�gn�� rycerzy przed granic�, i rzek�:
� Wy�l� wszelako pismo do mistrza, aby zasi� wiedzia�, co oni tu wyrabiaj�. �le si� poczyna dzia� w Zakonie, bo drzewiej pos�uch by� okrutny, a teraz byle komtur[1457] na swoj� r�k� poczyna. Dopust Bo�y, ale za dopustem idzie kara.
Po czym zamy�li� si�, a po chwili zn�w pocz�� m�wi� do dworzan:
� Tego jeno[1458] nie mog�em nijak wyrozumie�, po co oni go�cia zabili � i �eby nie to, �e pacho�ek bez broni pojecha�, mia�bym na niego pos�dzenie.
� Ba � rzek� ksi�dz Wyszoniek � a po c� by go pacho� mia� zabija�, kt�ren[1459] go przedtem nigdy nie widzia�, a po drugie, cho�by i mia� bro�, jak�e mu by�o jednemu na pi�ciu uderzy� � i na ich poczty zbrojne.
� Ju�ci prawda � rzek� ksi���. � Musia� si� im �w go�� w czym przeciwi� albo mo�e nie chcia� tak �ga�, jako im by�o trzeba, bom i to ju� widzia�, �e mrugali na niego, aby powiedzia�, �e Jurand pierwszy zacz��.
A Mrokota z Mocarzewa rzek�:
� Chwacki[1460] to pacho�, je�li on temu psu Danveldowi r�k� pokruszy� � Powiada, �e s�ysza�, jak w Niemcu gnaty chrupn�y � odpowiedzia� ksi��� � i miarkuj�c z tego, jako si� w boru popisa� � mo�e to by�! Wida� i s�uga, i pan sierdzite[1461] ch�opy. �eby nie Zbyszko, by�by si� tur[1462] na konie rzuci�. I Lotary�czyk, i on wielce si� do zratowania ksi�nej [1463]przyczynili�
� Pewnie, �e sierdzity ch�op � przywt�rzy� ksi�dz Wyszoniek. � Ot i teraz, ledwie dycha, a jednak si� za Jurandem uj�� i tamtych pozwa�� Takiego w�a�nie Jurandowi trzeba zi�cia.
� Co� ta Jurand inaczej w Krakowie gada�, ale teraz my�l�, �e si� nie przeciwi � rzek� ksi���.
� Pan Jezus to sprawi � ozwa�a si� ksi�na, kt�ra wszed�szy w�a�nie w tej chwili, us�ysza�a koniec rozmowy. � Nie mo�e si� Jurand teraz przeciwi�, byleby B�g Zbyszkowi zdrowie powr�ci�. Ale i z naszej strony musi by� te� nagroda.
� Najlepsza dla niego nagroda b�dzie Danu�ka, a ja te� my�l�, �e j� dostanie, a to przez t� przyczyn�, �e jak si� baby na co zawezm�, to przeciw nim i taki Jurand nie poradzi.
� Albo nie po sprawiedliwo�ci si� zawzi�am? � zapyta�a ksi�na. � �eby Zbyszko by� p�ochy[1464], to nie m�wi�, ale wierniejszego chyba na �wiecie nie ma. I dziewczyna te�. Krokiem teraz od niego nie odst�pi � i po g�bie go g�adzi, a on si� do niej w bole�ci �mieje. A�e mi samej czasem �luzy[1465] z oczu pociekn�! Sprawiedliwie m�wi�!� Takiemu kochaniu warto pom�c, bo i Matka Boska rada na szcz�liwo�� ludzk� patrzy.
� Byle by�a wola boska � rzek� ksi��� � to i szcz�liwo�� si� zdarzy. Ale co prawda, to ma�o mu przez t� dziewczyn� g�owy nie uci�li, a teraz znowu tur go starmosi�.
� Nie powiadaj, �e �przez ni��! � zawo�a�a �ywo ksi�na � bo� nie kto inny, jeno Danu�ka go w Krakowie zratowa�a.
� Prawda. Ale �eby nie ona, nie by�by w Lichtensteina bi�, aby mu pi�ra ze �ba zedrze�, a za Lorchego to� by karku tak ochotnie nie nadstawi�. Co zasi� do nagrody, to rzek�em ju�, �e im obum si� nale�y, i w Ciechanowie j� obmy�l�.
� Niczego by Zbyszko tak rad[1466] nie widzia� jak rycerskiego pasa i z�otych ostr�g.
Ksi��� u�miechn�� si� na to dobrotliwie i odrzek�:
� To niech�e mu je dziewczyna poniesie, a gdy krzypota[1467] go popu�ci, w�wczas dopilnujem, aby wszystko wedle zwyk�ego obyczaju si� odby�o. Niech mu wnet poniesie, bo pr�dka rado�� najlepsza!
Ksi�na, us�yszawszy to, u�ciska�a pana wobec dworzan, potem uca�owa�a kilkakrotnie jego r�ce, on za� u�miecha� si� wci��, a wreszcie rzek�:
� Widzicie� No! dobra ci rzecz do g�owy przysz�a! �e te� to Duch �w. i niewiastom krzyny rozumu nie posk�pi�! Zawo�aj�e teraz dziewczyn�.
� Danu�ka! Danu�ka! � zawo�a�a ksi�na.
I po chwili we drzwiach bocznej komory ukaza�a si� Danusia, z zaczerwienionymi od bezsenno�ci oczyma i z dwojakami[1468] w r�ku, pe�nymi dymi�cej kaszy, kt�r� ksi�dz Wyszoniek ok�ada� pot�uczone ko�ci Zbyszka, a kt�r� stara dw�rka w�a�nie przed chwil� jej odda�a.
� P�jd��e tu jeno do mnie, sierotko! � rzek� ksi��� Janusz. � Postaw dwojaki i chod�.
I gdy zbli�y�a si� z pewn� nie�mia�o�ci�, �Pan� bowiem wzbudza� w niej zawsze pewn� obaw�, przygarn�� j� z dobroci� do siebie i pocz�� g�adzi� po twarzy, m�wi�c:
� Ano, bieda na ci�, dziecko, przysz�a � co?
� Ju�ci! � odpowiedzia�a Danusia.
I maj�c smutek w sercu, a �zy na pogotowiu, pocz�a zaraz p�aka�, ale cichutko, by ksi�cia nie urazi�; on za� zn�w spyta�:
� Czeg� p�aczesz?
� Bo Zbyszko chory � odrzek�a, wk�adaj�c pi�stki w oczy.
� Nie b�j si�, nic mu nie b�dzie. Prawda, ojcze Wyszo�ku?
� Hej! bli�ej mu ta za wol� bosk� do �lubu ni� do truch�y[1469] � odpowiedzia� dobry ksi�dz Wyszoniek.
A ksi��� rzek�:
� Poczekaj! tymczasem dam ci dla niego lek, kt�ren mu ul�y albo go i ca�kiem uzdrowi.
� Balsam Krzy�aki przys�a�y? � zawo�a�a �ywo Danusia, odejmuj�c od oczu r�ce.
� Tym, co Krzy�aki przy�l�, psa lepiej posmaruj, nie za� rycerzyka, kt�rego mi�ujesz. Ale ja dam ci co innego.
Po czym zwr�ci� si� do dworzan i zawo�a�:
� Chybaj[1470] mi ta kt�ry do komory po ostrogi i pas!
Po chwili za�, gdy mu je przyniesiono, rzek� do Danusi:
� Bierz, a nie� Zbyszkowi � i powiedz mu, �e od tej pory jest przepasan[1471]. Je�li zamrze, to przed Bogiem jako
Us�yszawszy to, Danusia naprz�d podj�a Pana pod nogi, po czym chwyci�a jedn� r�k� oznaki rycerskie, drug� dwojaki i skoczy�a do izby, w kt�rej le�a� Zbyszko. Ksi�na, nie chc�c traci� widoku ich rado�ci, posz�a za ni�.
Zbyszko ci�ko by� chory, ale ujrzawszy Danusi�, zwr�ci� ku niej poblad�� z bole�ci twarz i zapyta�:
� A Czech, jag�dko, wr�ci�?
� Co tam Czech! � odpowiedzia�a dziewczyna. � Lepsz� ja ci tu nowin� przynosz�. Pan ci� rycerzem pasowa� i ot, co ci przeze mnie posy�a.
To rzek�szy, po�o�y�a przy nim pas i z�ote ostrogi. Zbyszkowi zap�on�y rado�ci� i zdumieniem blade policzki, spojrza� na Danusi�, potem na oznaki, a nast�pnie przymkn�� oczy i pocz�� powtarza�:
� Jak�e to m�g� mnie rycerzem pasowa�?
A gdy w tej chwili wesz�a ksi�na, przypodni�s� si� nieco na ramionach i pocz�� jej dzi�kowa� a przeprasza� mi�o�ciw� pani�, �e jej do n�g nie mo�e pa��, gdy� wraz odgad�, �e to za jej wstawiennictwem spotka�o go takie szcz�cie. Lecz ona kaza�a mu zachowa� si� spokojnie i w�asnymi r�koma pomog�a Danusi u�o�y� zn�w jego g�ow� na wezg�owiu. Tymczasem nadszed� ksi���, a z nim ksi�dz Wyszoniek, Mrokota i kilku innych dworzan. Ksi��� Janusz z daleka da� znak r�k�, by Zbyszko si� nie rusza�, a nast�pnie, siad�szy przy �o�u, tak przem�wi�:
� Wiecie! Nie ma to ludziom by� dziwno, �e za m�ne a zacne uczynki jest zap�ata, bo je�liby cnota mia�a osta� bez nagrody, tedy i nieprawo�ci ludzkie chodzi�yby po �wiecie bez kary. A �e� ty �ywota nie szcz�dzi� i z utrat� zdrowia od srogiej �a�oby nas broni�, przeto[1473] pozwalamy ci pasem rycerskim si� przepasa� i we czci a s�awie odt�d chadza�.
� Mi�o�ciwy panie � odrzek� Zbyszko � ja bym i dziesi�ciu �ywot�w nie �a�owa��
Lecz nie m�g� nic wi�cej powiedzie� i ze wzruszenia, i dlatego, i� ksi�na po�o�y�a mu r�k� na ustach, gdy� ksi�dz Wyszoniek nie pozwala� mu m�wi�. Ksi��� za� m�wi� dalej:
� Tak my�l�, �e powinno�ci rycerskie znasz i �e b�dziesz godnie one[1474] ozdoby nosi�. Zbawicielowi naszemu jako si� patrzy masz s�u�y�, a ze starost� piekielnym[1475] wojowa�. Pomaza�cowi ziemskiemu[1476] masz by� wierny, wojny nies�usznej unika� i niewinno�ci w ucisku broni�, w czym ci pomagaj B�g i �wi�ta Jego M�ko!
� Amen � rzek� ksi�dz Wyszoniek.
Ksi��� za� wsta�, prze�egna� Zbyszka i na odchodnym doda�:
� A jak wyzdrowiejesz, to prosto do Ciechanowa jed�, gdzie i Juranda sprowadz�.
W trzy dni p�niej przyjecha�a zapowiedziana niewiasta z hercy�skim[1477] balsamem, a z ni� razem przyby� i kapitan �ucznik�w ze Szczytna z listem podpisanym przez braci i opatrzonym piecz�ci� Danvelda, w kt�rym Krzy�acy niebo i ziemi� brali na �wiadk�w krzywd, kt�re ich na Mazowszu spotka�y, i pod zagro�eniem pomsty Bo�ej wo�ali o kar� za zamordowanie �ukochanego towarzysza i go�cia�. Danveld podyktowa� do listu i skarg� od siebie, upominaj�c si� w s�owach zarazem pokornych i gro�nych o zap�at� za ci�kie kalectwo i o wyrok �mierci na czeskiego pacho�ka. Ksi��� przedar� list w oczach kapitana, rzuci� mu pod nogi i rzek�:
� Przys�a� tu ich, krzy�ackie macie, mistrz po to, aby mnie zjednali, a oni mnie do gniewu przywiedli. Powiedz�e im ode mnie, �e sami go�cia u�miercili i pacho�ka chcieli u�mierci� � o czym do mistrza napisz� i to te� dodam, aby innych pos��w wybiera�, je�li chce, bym w razie wojny z kr�lem krakowskim po �adnej stronie nie stan��.
� Mi�o�ciwy panie � odpar� kapitan � czy jeno[1478] tak� odpowied� mam pot�nym i pobo�nym braciom odnie��?
� Je�li� nie dosy�, powiedz im jeszcze, �e ich za psubrat�w, nie za prawych[1479] rycerzy uwa�am.
I na tym sko�czy�o si� pos�uchanie. Kapitan odjecha�, bo i ksi��� tego� dnia odjecha� do Ciechanowa. Zosta�a tylko �siostra� z balsamem, kt�rego nieufny ksi�dz Wyszoniek u�y� jednak�e nie chcia�, tym bardziej �e chory poprzedniej nocy zasn�� dobrze, a nazajutrz obudzi� si� wprawdzie os�abiony bardzo, ale bez gor�czki. Siostra po wyje�dzie ksi�cia wyprawi�a zaraz z powrotem jednego ze swoich s�ug niby po nowe lekarstwo � po �jaje bazyliszka�, kt�re, jak twierdzi�a, mia�o moc przywracania si� nawet konaj�cym � sama za� chodzi�a po dworcu, pokorna, nie w�adn�ca jedn� r�k�, przybrana w �wieck� wprawdzie, ale podobn� do zakonnej odzie� � z r�a�cem i ma�� p�tnicz�[1480] tykw�[1481] u pasa. M�wi�c dobrze po polsku, dopytywa�a z wielk� troskliwo�ci� s�u�b� i o Zbyszka, i o Danusi�, kt�rej przy sposobno�ci podarowa�a r�� jerycho�sk�[1482], a na drugi dzie� w czasie snu Zbyszka, gdy dziewczyna siedzia�a w izbie jadalnej, przysun�a si� do niej i rzek�a:
� Bo�e wam b�ogos�aw, panienko. Dzi� w nocy po pacierzu �ni�o mi si�, �e przez �nieg padaj�cy sz�o ku wam dw�ch rycerzy, ale jeden doszed� pierwej i w bieluchny p�aszcz was obwin��, a drugi za� rzek�:��nieg jeno widz�, a jej nie ma� � i wr�ci� si�.
A Danusia, kt�rej chcia�o si� spa�, otworzy�a zaraz ciekawie swe modre oczy i spyta�a:
� A co to znaczy?
� To znaczy, �e ten was dostanie, kt�ry was najbardziej mi�uje.
� To Zbyszko! � odrzek�a dziewczyna.
� Nie wiem, bom mu twarzy nie widzia�a, widzia�am jeno[1483] bia�y p�aszcz, a potem obudzi�am si� zaraz, gdy� Pan Jezus zsy�a mi ka�dej nocy b�le w nogach, a r�k� ca�kiem mi odj��.
� A �e to wam ten balsam nie pom�g�?
� Nie pomo�e mi, panienko, i balsam, gdy� to za ci�ki grzech m�j, a chcecie wiedzie�, za jaki, to opowiem.
Danusia skin�a g�ow� na znak, �e chce wiedzie�, wi�c siostra m�wi�a dalej:
� S� w Zakonie i s�u�ki, i niewiasty, kt�re cho� �lub�w nie czyni�, bo nawet i m�ate by� mog�, wszelako powinno�ci wzgl�dem Zakonu wedle rozkazania braci pe�ni� s� obowi�zane. A kt�r� takowa �aska i cze�� ma spotka�, ta otrzymuje pobo�ne poca�owanie od brata-rycerza, na znak, �e odt�d uczynkami i mow� Zakonowi ma s�u�y�. Ach, panienko! � i mnie tak wielka �aska mia�a spotka�, ale ja w grzesznej zatwardzia�o�ci, zamiast j� przyj�� wdzi�cznie, pope�ni�am ci�ki grzech i kar� na si� �ci�gn�am.
� C�e�cie takiego uczynili?
� Brat Danveld przyszed� do mnie i da� mi zakonne poca�owanie, ja zasi� my�l�c, i� on to przez swawol� jakow�� czyni, podnios�am na niego bezbo�n� r�k�
Tu zacz�a si� bi� w piersi i powt�rzy�a kilkakrotnie:
� Bo�e, b�d� mi�o�ciw mnie grzesznej.
� I c� si� sta�o? � zapyta�a Danusia.
� I zaraz mi r�k� odj�o i od tej pory kalek� jestem. M�oda by�am i g�upia � nie wiedzia�am! a jednak kara na mnie spad�a. Bo cho�by niewie�cie si� wyda�o, �e brat zakonny chce co� z�ego uczyni�, niech Bogu s�d ostawi, a sama si� nie sprzeciwia, gdy� kto si� Zakonowi albo krzy�owemu bratu sprzeciwi, tego gniew Bo�y dosi�gnie�
Danusia s�ucha�a tych s��w z przykro�ci� i l�kiem, siostra za� pocz�a wzdycha� i dalej �ale rozwodzi�.
� Nie staram jeszcze i dzi� � m�wi�a � ledwie mi trzydzie�ci rok�w[1484], ale B�g razem z r�k� odj�� m�odo�� i urod�.
� �eby nie r�ka � odrzek�a Danusia � to by�cie jeszcze nie mogli narzeka�
Po czym nasta�o milczenie. Nagle siostra, jakby sobie co� przypomniawszy, rzek�a:
� A �ni�o mi si�, �e was jaki� rycerz w bia�y p�aszcz na �niegu owin��. Mo�e to by� Krzy�ak! gdy� oni te� bia�e p�aszcze nosz�.
� Nie chc� ja ni Krzy�ak�w, ni ich p�aszcz�w � odpowiedzia�a dziewczyna.
Lecz dalsz� rozmow� przerwa� ksi�dz Wyszoniek, kt�ry wszed�szy do komory, kiwn�� na Danusi� i rzek�:
� Chwal�e Boga i chod� do Zbyszka! Zbudzi� si� i je�� wo�a. Znacznie go popu�ci�o[1485].
Jako� tak by�o rzeczywi�cie. Zbyszko mia� si� lepiej i ksi�dz Wyszoniek mia� ju� prawie pewno��, �e b�dzie zdr�w, gdy nagle niespodziane zdarzenie pomiesza�o wszystkie rachuby i nadzieje. Oto od Juranda przybyli wys�annicy z pismem do ksi�ny, zawieraj�cym same z�e i straszne nowiny. W Spychowie spali�a si� cz�� Jurandowego gr�dka, on sam za� zosta� przy ratunku p�on�c� belk� przyt�uczon. Ksi�dz Kaleb, kt�ry w imieniu jego list pisa�, donosi� wprawdzie, �e wyzdrowie� jeszcze Jurand mo�e, ale �e skry i w�gle tak przypali�y mu jedyne pozosta�e oko, i� ju� mu niewiele �wiat�a w nim pozosta�o � i grozi mu niechybna �lepota.
Z tej przyczyny wzywa� Jurand c�rk�, by spiesznie przybywa�a do Spychowa, bo chce j� widzie� jeszcze, zanim ciemno�ci go ogarn�. M�wi� te�, �e odt�d ma ju� pozosta� przy nim, bo je�li nawet mi�dzy �lepcami, kt�rzy po proszonym chlebie mi�dzy lud�mi chadzaj�, ma ka�dy jakowe� pachol�, kt�re go za r�k� wiedzie i drog� mu pokazuje, czemu� by on tej ostatniej pociechy mia� by� pozbawion i mi�dzy obcymi umiera�? By�y te� pokorne podzi�ki dla ksi�ny, kt�ra dziewczyn� jakby rodzona matka hodowa�a � a w ko�cu obiecywa� Jurand, �e cho� i �lepy, raz jeszcze do Warszawy przyjedzie, aby upa�� pani do n�g i o �ask� i opiek� na dalsze lata dla Danusi jej prosi�.
Ksi�na, gdy jej ojciec Wyszoniek przeczyta� �w list, przez jaki� czas s�owa prawie nie mog�a przem�wi�. Mia�a ona nadziej�, �e gdy Jurand, kt�ry pi�� lub sze�� razy do roku przyje�d�a� do dziecka, przyjedzie na bliskie �wi�ta, w�wczas go powag� w�asn� i ksi�cia Janusza przejedna dla Zbyszka i zgod� jego na bliskie wesele uzyska. Tymczasem list �w nie tylko burzy� jej zamiary, ale pozbawia� jej zarazem i Danusi, kt�r� kocha�a na r�wni z w�asnymi dzie�mi. Przysz�o jej do g�owy, �e Jurand mo�e i wyda zaraz dziewczyn� za kt�rego z s�siad�w, aby reszty dni pomi�dzy swoimi do�y�. O Zbyszku nie by�o co i my�le�, aby m�g� do Spychowa jecha�, gdy� �ebra dopiero mu si� zacz�y zrasta�, i zreszt�, kt� m�g� wiedzie�, jak by by� w Spychowie przyj�ty? Wiedzia�a przecie pani, �e Jurand wr�cz mu swego czasu Danusi odm�wi� � i jej samej powiedzia�, �e dla tajemnych przyczyn nigdy na ich po��czenie nie zezwoli. Wi�c w ci�kim frasunku[1486] kaza�a wezwa� do siebie starszego spomi�dzy przys�anych ludzi, aby go o nieszcz�cie spychowskie rozpyta�, a zarazem czego� si� o zamiarach Jurandowych dowiedzie�.
I zdziwi�a si� nawet, gdy na jej wezwanie wszed� cz�owiek zupe�nie nieznany, nie za� stary Tolima, kt�ry tarcz� za Jurandem nosi� i zwykle z nim razem przyje�d�a� � �w jednak odpowiedzia� jej, �e Tolima w bitce ostatniej z Niemcami okrutnie poszczerbion ze �mierci� w Spychowie si� zmaga, za� Jurand ci�k� chorob� z�o�ony o pr�dki powr�t c�rki prosi, gdy� coraz mniej widzi, a za dni par� mo�e i ca�kiem o�lepnie. Prosi� nawet usilnie wys�annik, by zaraz, jak tylko konie odetchn�, wolno by�o wzi�� dziewczyn�, ale �e to by� wiecz�r, sprzeciwi�a si� temu stanowczo pani � zw�aszcza by i Zbyszkowi, i Danusi, i sobie do reszty serca przez pr�dkie po�egnanie nie rozdziera�.
A Zbyszko ju� wiedzia� o wszystkim i le�a� w izbie jakby uderzony obuchem w g�ow�, a gdy pani wesz�a i �ami�c r�ce, ozwa�a si� zaraz z proga: �Nie ma rady, bo� to przecie ojciec!� � powt�rzy� za ni� jak echo: �Nie ma rady� � i zamkn�� oczy jak cz�owiek, kt�ry si� spodziewa, �e zaraz �mier� do niego przyst�pi.
Lecz �mier� nie nadesz�a, cho� w piersiach zbiera� mu si� �al coraz wi�kszy, a przez g�ow� przelatywa�y mu my�li coraz ciemniejsze, takie w�a�nie jak chmury, kt�re gnane wichrem jedna za drug� przys�aniaj� blask s�oneczny i gasz� wszelk� rado�� na �wiecie. Rozumia� bowiem Zbyszko r�wnie jak i ksi�na, �e gdy Danusia raz do Spychowa wyjedzie, b�dzie dla niego tak jak stracona. Tu wszyscy byli dla niego �yczliwi, tam Jurand mo�e go nawet przyj�� ani wys�ucha� nie zechce, zw�aszcza je�li go wi��e �lub lub jaka� inna nieznana przyczyna, r�wnie jak religijny �lub wa�na. Zreszt�, gdzie mu tam jecha� do Spychowa, gdy oto chory jest i ledwie si� mo�e na �o�u poruszy�. Przed kilku dniami, gdy z �aski ksi�cia spad�y na� z�ote ostrogi wraz z rycerskim pasem, my�la�, �e rado�� przemo�e [1487]w nim chorob�, i modli� si� z ca�ej duszy, aby rych�o[1488] m�g� powsta� i z Krzy�akami si� zmierzy�, ale teraz straci� zn�w wszelk� nadziej�, czu� bowiem, �e gdy mu zbraknie przy �o�u Danusi, to razem z ni� zbraknie mu i ochoty do �ycia, i si� do walki ze �mierci�. Przyjdzie oto dzie� jutrzejszy i pojutrzejszy, nadejdzie wreszcie Wigilia i �wi�ta, ko�ci go b�d� tak samo bola�y i tak samo b�dzie go chwyta�o omdlenie, a nie b�dzie przy nim tej jasno�ci, kt�ra po ca�ej izbie rozchodzi si� od Danusi, ni tego uradowania oczu, kt�re na ni� patrz�. Co za pociecha i co za os�oda by�a pyta� kilka razy na dzie�: �Mi�ym ci?� � i widzie� j� potem, jak sobie przys�ania �miej�ce si� i zawstydzone oczy d�oni� albo te� pochyla si� i odpowiada: �A kt� inny?� Obecnie za� tylko choroba zostanie i b�l zostanie, i t�sknota, a szcz�cie odejdzie � i nie wr�ci.
�zy zab�ys�y w oczach Zbyszkowych i stoczy�y mu si� z wolna po policzkach, po czym zwr�ci� si� do ksi�ny i rzek�:
� Mi�o�ciwa pani, ju� ja tak my�l�, �e Danu�ki wi�cej w �yciu nie obacz�.
A pani, sama stroskana, odpowiedzia�a:
� Bo i nie dziwno by by�o, �eby� zamar� od �a�o�ci. Ale Pan Jezus jest mi�osierny.
Po chwili za�, chc�c go jednak cho� troch� pokrzepi�, doda�a:
� Chocia� �eby, nie przymierzaj�c, Jurand umar� przed tob�, to opieku�stwo przesz�oby na ksi�cia i na mnie, a my by�my ci dziewczyn� zaraz oddali.
� Kiedy on tam umrze! � odrzek� Zbyszko.
Lecz nagle widocznie jaka� nowa my�l b�ysn�a mu w g�owie, gdy� przypodni�s� si�, siad� na �o�u i rzek� zmienionym g�osem:
� Mi�o�ciwa pani�
Wtem przerwa�a mu Danusia, kt�ra wbieg�szy z p�aczem, pocz�a od progu wo�a�:
� To ju� wiesz, Zbyszku! Oj, �al mi tatusia, ale �al i ciebie, niebo��!
Zbyszko za�, gdy zbli�y�a si� ku niemu, ogarn�� zdrowym ramieniem swoje kochanie i pocz�� m�wi�:
� Jak�e mi �y� bez ciebie, dziewczyno? Nie po tom tu przez rzeki i bory jecha�, nie po tom ci �lubowa� i s�u�y�, abym ci� za� mia� utraci�. Hej, nie pomo�e �al, nie pomo�e p�akanie, ba! i �mier� sama, bo cho�by i murawa na mnie poros�a, dusza o tobie nie zapomni, by i na Pana Jezusowym dworze, by i u samego Boga Ojca na pokojach� I rzek�, rady nie ma, a rada musi by�, bo bez niej nijak! Krzypot�[1489] w ko�ciach czuj� i bole�� srog�, ale cho� ty padnij pani do n�g, bo ja nie mog� � i pro� o zmi�owanie nad nami.
Danusia, pos�yszawszy to, pr�dko skoczy�a do n�g ksi�nej i obj�wszy je ramionami, pochowa�a sw� jasn� twarz w zagi�ciach jej ci�kiej sukni, pani za� zwr�ci�a pe�ne lito�ci, ale zarazem zdziwione oczy na Zbyszka.
� W czym�e ja wam mog� okaza� zmi�owanie? �zapyta�a. � Nie puszcz� dziecka do chorego rodzica, to i gniew Bo�y �ci�gn�.
Zbyszko, kt�ry poprzednio przypodni�s� si� by� na �o�u, zesun�� si� zn�w na wezg�owie i przez jaki� czas nie odpowiada�, gdy� mu tchu brak�o.
Powoli jednak pocz�� posuwa� na piersiach jedn� r�k� ku drugiej, a� wreszcie z�o�y� je jak do modlitwy.
� Odpocznij � rzek�a ksi�na � potem zasi� powiadaj, o co ci idzie, a ty, Danu�ka, wsta� mi od kolan.
� Pofolguj[1490], ale nie wstawaj i pro� wraz ze mn� � ozwa� si� Zbyszko.
Po czym j�� m�wi� s�abym i przerywanym g�osem:
� Mi�o�ciwa pani� By� ci mi Jurand przeciwny w Krakowie� b�dzie i tu, ale gdyby ojciec Wyszoniek da� mi �lub z Danu�k�, to � niechby potem i jecha�a do Spychowa, bo mi jej �adna moc ludzka nie odejmie�
S�owa te by�y dla ksi�ny Anny czym� tak niespodzianym, �e a� zerwa�a si� z �awy, po czym zn�w siad�a i jakby nie rozumiej�c dobrze, o co chodzi, rzek�a:
� Rany boskie!� ksi�dz Wyszoniek?�
� Mi�o�ciwa pani!� Mi�o�ciwa pani! � prosi� Zbyszko.
� Mi�o�ciwa pani � powtarza�a za nim Danusia, obejmuj�c zn�w kolana ksi�ny.
� Jako�e to by� mo�e bez pozwole�stwa rodzicielskiego�
� Zakon[1491] Bo�y mocniejszy! � odpowiedzia� Zbyszko.
� B�jcie�e si� Boga!
� Kto ojciec, je�li nie ksi���?� kto matka, je�li nie wy, mi�o�ciwa pani!
A Danusia na to:
� Mi�o�ciwa matuchno!
� Prawda, �e to ja by�am jej i jestem jako matka � rzek�a ksi�na � i z mojej te� r�ki Jurand dosta� �on�. Prawda! A jakby raz �lub by� � to i przepad�o. Mo�e by si� Jurand i posierdzi�[1492], ale przecie i on ksi�ciu jako panu swojemu powinien. Wreszcie mo�na by mu zrazu nie m�wi�, dopiero gdyby dziewczyn� chcia� innemu da� albo mniszk� uczyni� Je�li za� �luby jakowe uczyni� � to i nie b�dzie jego winy. Przeciw woli boskiej nikt nie poradzi� Dla Boga �ywego, mo�e to i wola boska!
� Inaczej nie mo�e by�! � zawo�a� Zbyszko.
Lecz ksi�na, ca�a jeszcze wzruszona, rzek�a:
� Poczekajcie, niech si� opami�tam[1493]! �eby tu ksi��� by�, zaraz bym do niego posz�a i zapyta�abym: mam-li Danu�k� da�, czyli te� nie?� Ale bez niego si� boj� A� mi dech zapar�o, a tu i czasu na nic nie ma, bo i dziewczyna musi jutro jecha�!� O mi�y Jezu! niechby �eniata jecha�a � by�by ju� spok�j. Jeno nie mog� si� opami�ta� � i czego� mi strach. A tobie nie strach, Danu�ka? � gadaj�e!
� Ju� ja bez tego zamr�! � przerwa� Zbyszko.
A Danu�ka podnios�a si� od kolan ksi�ny i poniewa� istotnie by�a przez dobr� pani� nie tylko do poufa�o�ci dopuszczana, ale i pieszczona, wi�c chwyci�a j� za szyj� i pocz�a �ciska� z ca�ej si�y.
Lecz ksi�na rzek�a:
� Bez ojca Wyszo�ka nic wam nie powiem. Skocz�e po niego co pr�dzej!
Danusia skoczy�a po ojca Wyszo�ka, Zbyszko za� zwr�ci� sw� wyblad�� twarz do ksi�ny i rzek�:
� Co mi Pan Jezus przeznaczy�, to b�dzie, ale za t� pociech� niech wam B�g, mi�o�ciwa pani, nagrodzi.
� Jeszcze mnie nie b�ogos�aw � odrzek�a ksi�na � bo nie wiadomo, co si� stanie. I musisz mi te� na cze�� poprzysi�c, �e je�li �lub b�dzie, nie wzbronisz dziewczynie do rodziciela zaraz jecha�, aby� bro� Bo�e, przekle�stwa jego na siebie i na ni� nie �ci�gn��.
� Na moj� cze��! � rzek� Zbyszko.
� To i pami�taj! A Jurandowi niech dziewczyna zrazu nic nie m�wi. Lepiej, aby go nowina nie oparzy�a jak ogie�. Po�lemy po niego z Ciechanowa, by z Danu�k� przyje�d�a�, i wtedy sama mu powiem albo te� ksi�cia uprosz�. Jak zobaczy, �e nie ma rady, to si� i zgodzi. Nie by� ci on przecie krzyw?
� Nie � rzek� Zbyszko � nie by� mi krzyw[1494], wi�c mo�e i rad b�dzie w duszy, �e Danu�ka b�dzie moja. Bo je�li �lubowa�, to ju� nie b�dzie jego winy, je�li nie dotrzyma.
Wej�cie ksi�dza Wyszo�ka z Danusi� przerwa�o dalsz� rozmow�. Ksi�na wezwa�a go w tej chwili do narady i z wielkim zapa�em pocz�a mu opowiada� o Zbyszkowych zamiarach, lecz on zaledwie us�yszawszy, o co idzie, prze�egna� si� ze zdumienia i rzek�:
� W imi� Ojca i Syna, i Ducha!� jak�e ja to mog� uczyni�! To� przecie adwent!
� Dla Boga! prawda! � zawo�a�a ksi�na.
I nasta�o milczenie; tylko strapione twarze okazywa�y, jakim ciosem by�y dla wszystkich s�owa ojca Wyszo�ka. On za� po chwili rzek�:
� Gdyby dyspensa[1495] by�a, to bym si� i nie przeciwi�, bo mi was �al. O Jurandowe pozwole�stwo niekoniecznie bym pyta�, bo skoro pani mi�o�ciwa pozwala i za zgod� ksi�cia pana naszego zar�cza � no! � to oni ojciec i matka dla ca�ego Mazowsza. Ale bez dyspensy biskupiej � nie mog�. Ba! �eby to ksi�dz biskup Jakub z Kurdwanowa by� mi�dzy nami, mo�e by dyspensy nie odm�wi� � cho� to surowy jest ksi�dz, nie taki, jak by� jego poprzednik, biskup Mamphiolus, kt�ren na wszystko powiada�:
� Biskup Jakub z Kurdwanowa mi�uje wielce i ksi�cia, i mnie � wtr�ci�a pani.
� Tote� dlatego m�wi�, �e dyspensy by nie odm�wi�, ile �e s� do tego przyczyny� Dziewczyna musi jecha�, a �w m�odzianek chorzeje i mo�e zamrze� Hm!
� Ju� ja bym tam i p�niej biskupa Jakuba o dyspens� uprosi�a � i cho�by te� nie wiem jak by� surowy, nie odm�wi on mi tej �aski� Ej, ur�czam[1498], �e nie odm�wi.
Na to ksi�dz Wyszoniek, kt�ry by� cz�ek dobry i mi�kki, rzek�:
� S�owo pomazanki boskiej � wielkie s�owo� Strach mi ksi�dza biskupa, ale to wielkie s�owo!� M�g�by te� m�odzianek co do katedry w P�ocku przyobieca� Nie wiem� Zawsze� to, p�ki dyspensa nie nadejdzie, b�dzie grzech � i to nie kogo innego, jeno m�j� Hm! Pan Jezus po prawdzie jest mi�osierny i je�li kto zgrzeszy nie dla w�asnego zysku, jeno z politowania nad ludzk� bied�, to tym �atwiej przebacza!� Ale grzech b�dzie i nu�by si� biskup zaci��[1499], kto mi da odpust?
� Biskup si� nie zatnie! � zawo�a�a ksi�na Anna.
A Zbyszko rzek�:
� Ten Sanderus, kt�ren[1500] ze mn� przyjecha�, ma gotowe na wszystko odpusty. Ksi�dz Wyszoniek mo�e i niezupe�nie wierzy� w odpusty Sanderusa, ale rad by� chwyci� si� cho�by pozoru, byle tylko Zbyszkowi i Danusi przyj�� z pomoc�, gdy� dziewczyn�, kt�r� zna� od ma�ego, kocha� bardzo. Wreszcie pomy�la�, �e w najgorszym razie spotka� go mo�e pokuta ko�cielna, wi�c zwr�ci� si� do ksi�ny i rzek�:
� Ksi�dz ci ja jestem, ale i ksi���cy s�uga. Jako�e, mi�o�ciwa pani, rozka�ecie?
� Nie chc� ja rozkazywa�, wol� prosi� � odpowiedzia�a pani. � Ale je�li ten Sanderus ma odpusty�
� Sanderus ma. Jeno o biskupa chodzi. Srogie on tam w P�ocku z kanonikami synody[1501] odprawuje.
� Biskupa si� nie b�jcie. Zabroni� on, jako s�ysza�em, ksi�om miecz�w, kusz i r�nej swawoli, ale dobrze czyni� nie zabroni�.
Ksi�dz Wyszoniek podni�s� oczy i r�ce w g�r�:
� To niech�e si� stanie wedle waszej woli.
Na te s�owa rado�� opanowa�a serca. Zbyszko zn�w osiad� na wezg�owiu, a ksi�na, Danusia i ojciec Wyszoniek siedli ko�o �o�a i pocz�li �uradza�, jak rzecz nale�y uczyni�. Wi�c postanowili zachowa� tajemnic�, tak aby w domu �ywa dusza o tym nie wiedzia�a; postanowili te�, �e i Jurand nie powinien nic wiedzie�, p�ki mu sama pani w Ciechanowie o wszystkim nie oznajmi. Natomiast mia� ksi�dz Wyszoniek napisa� list od ksi�ny do Juranda, by zaraz przyje�d�a� do Ciechanowa, gdzie i lepsze leki na jego kalectwo mog� si� znale��, i samotno�� mniej mu b�dzie dokucza�. Uradzili na koniec, �e i Zbyszko, i Danusia przyst�pi� do spowiedzi, �lub za� odb�dzie si� noc�, gdy ju� wszyscy spa� si� pok�ad�.
Przysz�o Zbyszkowi na my�l, �eby wzi�� giermka Czecha na �wiadka �lubu, ale porzuci� ten zamiar, przypomniawszy sobie, �e ma go od Jagienki. Przez chwil� stan�a mu w pami�ci jakby �ywa, tak i� zda�o mu si�, �e widzi jej rumian� twarz, jej zap�akane oczy i s�yszy g�os prosz�cy: �Nie czy� mi tego! nie p�a� mi z�em za dobre i niedol� za kochanie!� A� nagle chwyci�a go wielka lito�� nad ni�, gdy� czu�, �e jej si� stanie ci�ka krzywda, po kt�rej nie znajdzie pociechy ni pod zgorzelickim dachem, ni w g��bi boru, ni w polu, ni w darach opata[1502], ni w zalotach Cztana i Wilka. Wi�c rzek� jej w duchu: �Daj ci B�g wszystko najlepsze, dziewczyno, ale cho�bym ci rad i nieba przychyli� � nie poradz�. I rzeczywi�cie przekonanie, �e nie by�o to w jego mocy, przynios�o mu nawet ulg� i wr�ci�o spokojno��, tak �e zaraz pocz�� my�le� tylko o Danusi i o �lubie. Nie m�g� si� jednak obej�� bez pomocy Czecha, wi�c lubo postanowi� zamilcze� przed nim o tym, co si� mia�o sta�, kaza� go do siebie przywo�a� i rzek� mu:
� Przyst�pi� dzi� do spowiedzi i do Sto�u Pa�skiego, przybierz mnie przeto [1503]jak najoch�do�niej[1504], jakobym na kr�lewskie pokoje mia� i��.
Czech przel�k� si� nieco i pocz�� patrze� mu w twarz, co zrozumiawszy, Zbyszko rzek�:
� Nie b�j si�, nie tylko na �mier� ludzie si� spowiadaj�, a tym bardziej �e id� �wi�ta, na kt�re ojciec Wyszoniek z ksi�n� do Ciechanowa wyjedzie i nie b�dzie ksi�dza bli�ej ni� w Przasnyszu.
� A wasza mi�o�� nie pojedzie? � spyta� giermek.
� Je�li wyzdrowiej�, to pojad�, ale to w boskim r�ku.
Wi�c Czech si� uspokoi� i skoczywszy do �ub�w[1505], przyni�s� ow� bia�� jak�[1506] zdobyczn�, z�otem szyt�, w kt�r� rycerz ubiera� si� zwykle na wielkie uroczysto�ci, a te� i pi�kny kobierczyk dla okrycia n�g i �o�a, za czym podni�s�szy Zbyszka przy pomocy dw�ch Turczynk�w, umy� go, uczesa� jego d�ugie w�osy, na kt�re na�o�y� szkar�atn� przepask�, wreszcie wspar� tak przybranego o czerwone poduszki i rad z w�asnego dzie�a, rzek�:
� �eby jeno wasza mi�o�� pl�sa� mog�a, to cho�by i wesele wyprawi�!
� Musia�oby si� oby� bez pl�s�w � odrzek� z u�miechem Zbyszko.
A tymczasem ksi�na rozmy�la�a r�wnie� w swojej izbie, jak przybra� Danusi�, gdy� dla jej niewie�ciej natury by�a to sprawa wielkiej wagi i za nic nie chcia�aby przyzwoli�, by mi�a jej wychowanka stan�a w codziennej szacie do �lubu. S�u�ki, kt�rym powiedziano, �e dziewczyna te� do spowiedzi w barw� niewinno�ci si� przybiera, �atwo znalaz�y w skrzyni bia�� sukienk�, ale bieda by�a z przybraniem g�owy. Na my�l o tym opanowa� pani� jaki� dziwny smutek, tak i� pocz�a wyrzeka�.
� Gdzie ja dla ciebie, sierotko � m�wi�a � wianek ruciany w tym boru wynajd�! Ni tu kwiatuszka jakowego, ni li�cia, chyba si� mchy gdzie pod �niegiem zieleni�.
A Danusia, stoj�c z rozpuszczonymi ju� w�osami, zatroska�a si� tak�e, bo i jej chodzi�o o wianek; po chwili jednak ukaza�a na r�wnianki[1507] z nie�miertelnik�w wisz�ce na �cianach izby i rzek�a:
� Cho�by i z tego co uwi�, bo nic innego nie znajdziem, a Zbyszko we�mie mnie i w takim wianku.
Ksi�na nie chcia�a si� z pocz�tku na to zgodzi�, boj�c si� z�ej wr�by, ale �e w dworcu, do kt�rego tylko na �owy przyje�d�ano, nie by�o �adnych kwiat�w, wi�c sko�czy�o si� na nie�miertelnikach. Tymczasem nadszed� ojciec Wyszoniek, kt�ry poprzednio wyspowiada� ju� Zbyszka, i zabra� dziewczyn� do spowiedzi, a potem zapad�a g�ucha noc. S�u�ba po wieczerzy posz�a z rozkazu ksi�ny spa�. Wys�a�cy Jurandowi pok�adli si� jedni w czeladnej[1508], inni przy koniach w stajniach. Wkr�tce ognie w s�u�ebnych izbach zasu�y[1509] si� popio�em na trzonach i pogas�y, a� wreszcie uczyni�o si� ca�kiem cicho w le�nym dworze i tylko psy szczeka�y od czasu do czasu na wilki w stron� boru.
Jednak�e u ksi�ny, u ojca Wyszo�ka i u Zbyszka okna nie przestawa�y �wieci�, rzucaj�c czerwone blaski na �nieg pokrywaj�cy dziedziniec. Oni za� czuwali w ciszy, s�uchaj�c bicia w�asnych serc � niespokojni i przej�ci uroczysto�ci� chwili, kt�ra zaraz nadej�� mia�a. Jako� po p�nocy ksi�na wzi�a za r�k� Danusi� i poprowadzi�a j� do izby Zbyszkowej, gdzie ojciec Wyszoniek czeka� ju� na nich z Panem Bogiem. W izbie pali� si� wielki ogie� w grabie[1510] i przy jego obfitym, ale nier�wnym �wietle ujrza� Zbyszko Danusi�, blad� nieco od bezsenno�ci, bia��, z wiankiem nie�miertelnik�w na skroni, przybran� w sztywn�, spadaj�c� a� do ziemi sukienk�. Powieki mia�a ze wzruszenia przymkni�te, r�czyny opuszczone wzd�u� sukni � i przypomina�a tak jakie� malowania na szybach[1511], by�o w niej co� tak ko�cielnego, �e Zbyszka zdj�o zdziwienie na jej widok, pomy�la� bowiem, �e nie dziewczyn� ziemsk�, ale jak�� duszyczk� niebiesk� ma wzi�� za �on�.
A pomy�la� to jeszcze bardziej, gdy kl�k�a ze z�o�onymi d�o�mi do komunii i przechyliwszy w ty� g�ow�, zamkn�a ca�kiem oczy. Wyda�a mu si� nawet w�wczas jak umar�a i a� l�k chwyci� go za serce. Nie trwa�o to jednak d�ugo, gdy� pos�yszawszy g�os ksi�dza:
Zbyszko i Danusia pozostali jaki� czas w milczeniu, ksi�dz Wyszoniek za� wzi�� kielich i odni�s� go do kapliczki dworskiej. Po chwili wr�ci�, ale nie sam, tylko z panem de Lorche, i widz�c zdziwienie na twarzach obecnych, po�o�y� naprz�d palec na ustach, jakby chc�c jakiemu� niespodzianemu okrzykowi zapobiec, po czym za� rzek�:
� Rozumia�em, �e b�dzie lepiej, aby by�o dw�ch �wiadk�w �lubu, i dlatego wpierw jeszcze ostrzeg�em tego rycerza, kt�ren mi na cze�� i na relikwie akwizgra�skie[1514] poprzysi�g�, �e tajemnicy, p�ki b�dzie trzeba, dochowa.
A pan de Lorche przykl�k� naprz�d przed ksi�n�, potem przed Danusi�, nast�pnie za� podni�s� si� i sta� w milczeniu, przybrany w uroczyst� zbroj�, po kt�rej zagi�ciach pe�ga�y czerwone �wiate�ka od ognia, d�ugi, nieruchomy, pogr��on jakby w zachwycie, gdy� i jemu ta bia�a dziewczyna z wiankiem nie�miertelnik�w na skroni wyda�a si� jakby anio�em widzianym na szybie w gotyckim tumie[1515].
Lecz ksi�dz postawi� j� przy �o�u Zbyszka i narzuciwszy im stu�� na r�ce, rozpocz�� zwyk�y obrz�dek. Ksi�nie sp�ywa�y �zy jedna za drug� po poczciwej twarzy, lecz w duszy nie czu�a w tej chwili niepokoju, s�dzi�a bowiem, �e dobrze czyni, ��cz�c tych dwoje cudnych i niewinnych dzieci. Pan de Lorche kl�kn�� po raz wt�ry i wsparty obiema r�koma na r�koje�ci miecza wygl�da� zupe�nie jak rycerz, kt�ry ma widzenie � tych za� dwoje powtarza�o kolejno s�owa ksi�dza: �Ja� bior� ciebie sobie�� � a do wt�ru tym s�owom cichym i s�odkim gra�y zn�w �wierszcze w szparach komina i trzaska� ogie� w grabie[1516]. Po sko�czonym obrz�dku Danusia pad�a do n�g ksi�nie, kt�ra b�ogos�awi�a oboje, a gdy wreszcie odda�a ich w opiek� mocom niebieskim, rzek�a:
� Radujcie si� teraz, bo ju� ona twoja, a ty jej.
W�wczas Zbyszko wyci�gn�� swe zdrowe rami� do Danusi, ona za� obj�a go r�cz�tami za szyj� i przez chwil� s�ycha� by�o, jak powtarzali sobie z ustami przy ustach:
� Moja� ty, Danusko.
� M�j ty, Zbyszku.
Lecz zaraz potem Zbyszko zes�ab�, gdy� za du�o by�o na jego si�y wzrusze� � i zesun�wszy si� na poduszki, pocz�� oddycha� ci�ko. Nie przysz�o jednak na� omdlenie i nie przesta� si� u�miecha� do Danusi, kt�ra obciera�a mu twarz zroszon� zimnym potem, a nawet nie przesta� powtarza� jeszcze: �Moja� ty, Danu�ka� � na co ona pochyla�a za ka�dym razem sw� przetow�os�[1517] g�ow�. Widok ten wzruszy� do reszty pana de Lorche, kt�ry o�wiadczy�, �e gdy w �adnym kraju nie przygodzi�o mu si� widzie� serc tak czu�ych, przeto poprzysi�ga uroczy�cie, jako got�w jest potyka� si� pieszo lub konno z ka�dym rycerzem, czarnoksi�nikiem lub smokiem, kt�ry by ich szcz�liwo�ci �mia� stan�� na zawadzie. I rzeczywi�cie poprzysi�g� ow� zapowied� natychmiast na maj�cej kszta�t krzy�yka r�koje�ci od mizerykordii[1518], to jest ma�ego miecza, kt�ry s�u�y� rycerzom do dobijania rannych. Ksi�na i ojciec Wyszoniek wezwani byli na �wiadk�w tej przysi�gi.
Lecz pani, nie rozumiej�c �lubu bez jakowego� wesela, przynios�a wina � wi�c pili nast�pnie wino. Godziny nocy p�yn�y jedna za drug�. Zbyszko, przezwyci�ywszy s�abo��, przygarn�� zn�w Danusi� i rzek�:
� Skoro mi ci� Pan Jezus odda�, nikt mi ci� nie odbierze, ale mi �al, �e wyje�d�asz, jag�dko moja najmilsza.
� Do Ciechanowa z tatulem przyjedziem � odpowiedzia�a Danusia.
� Byle ci� choro�� jaka� nie napad�a � albo co� Bo�e ci� strze� od z�ej przygody� Musisz do Spychowa � wiem!� Hej!� Bogu najwy�szemu i mi�o�ciwej pani dzi�kowa�, �e� ju� moja � bo ju�ci co �lub, to tego moc ludzka nie odrobi.
�e jednak �lub ten odby� si� w nocy i tajemniczo, i �e zaraz po nim mia�o nast�pi� rozstanie, wi�c chwilami jaki� dziwny smutek ogarnia� nie tylko Zbyszka, ale i wszystkich. Rozmowa rwa�a si�. Od czasu do czasu przygasa� te� ogie� w grabie � i g�owy pogr��a�y si� w mroku. Ksi�dz Wyszoniek dorzuca� w�wczas na w�gle nowe bierwiona[1519], a gdy zapiszcza�o co �a�o�nie w szczapie, jako cz�sto bywa przy �wie�ym drzewie, m�wi�:
� Duszo pokutuj�ca, czego ��dasz?
Odpowiada�y mu �wierszcze, a potem wzmagaj�cy si� p�omie�, kt�ry wydobywa� z cienia bezsenne twarze, odbija� si� w zbroi pana de Lorche, roz�wietlaj�c zarazem bia�� sukienk� i nie�miertelniki na g�owie Danusi.
Psy na dworze pocz�y zn�w poszczekiwa� w stron� boru takim szczekaniem jak na wilki.
I w miar� jak p�yn�y godziny nocy, coraz cz�ciej zapada�o milczenie, a� wreszcie ksi�na rzek�a:
� Mi�y Jezu! ma-li tak by� po �lubie, lepiej by p�j�� spa�, ale skoro mamy czuwa� do rania[1520], to i zagraj�e nam jeszcze, kwiatuszku, ostatni raz przed odjazdem na lute�ce[1521] � mnie i Zbyszkowi.
Danusia, kt�ra czu�a zm�czenie i senno��, rada by�a czymkowiek si� orze�wi�, wi�c skoczy�a po lutni� i wr�ciwszy z ni�, po chwili siad�a przy ��ku Zbyszka.
� Co mam gra�? � zapyta�a.
� Co? � rzek�a ksi�na � a c� by jak nie on� pie��, kt�r�� w Ty�cu �piewa�a, kiedy to ci� pierwszy raz Zbyszko ujrza�!
� Hej! pami�tam � i do �mierci nie zabacz�[1522] � rzek� Zbyszko. � Jakem, bywa�o, to gdzie us�ysza�, to a�e mi �luzy[1523] z oczu p�yn�y.
� To i za�piewam! � rzek�a Danusia.
I zaraz pocz�a brz�ka� na lute�ce, nast�pnie za�, zadar�szy jak zwykle g��wk� do g�ry, za�piewa�a: Gdybym to ja mia�aSkrzyd�eczka jak g�ska,Polecia�abym jaZa Ja�kiem do �l�ska.Usiad�abym ci jaNa �l�skowskim p�ocie:�Przypatrz si�, Jasie�ku,Ubogiej sierocie!��[1524]Lecz nagle g�os si� jej za�ama�, usta pocz�y si� trz���, a spod zamkni�tych rz�s �zy wydostawa�y si� przemoc� na policzki. Przez chwil� stara�a si� ich nie pu�ci� spod powiek, ale nie mog�a � i w ko�cu rozp�aka�a si� serdecznie, zupe�nie jak w�wczas, gdy ostatni raz �piewa�a t� pie�� Zbyszkowi w krakowskim wi�zieniu, gdy my�la�a, �e mu nazajutrz szyj� utn�.
� Danu�ka! co ci, Danu�ka? � pyta� Zbyszko.
� Czego p�aczesz? Jakie�e to wesele! � zawo�a�a ksi�na. � Czego?
� Nie wiem � odpowiedzia�a �kaj�c Danu�ka � tak ci mi smutno!� taki �al!� Zbyszka i pani�
Wi�c zatroskali si� wszyscy i nu� j� pociesza�, nu� t�umaczy� jej, �e to nie na d�ugo tego odjazdu i �e pewnie jeszcze na �wi�ta zjad� z Jurandem do Ciechanowa. Zbyszko zn�w obj�� j� ramieniem, przytula� do piersi i wyca�owywa� �zy z oczu � ucisk jednak pozosta� we wszystkich sercach � i w tym ucisku zbiega�y im godziny nocy.
A� wreszcie na dziedzi�cu rozleg� si� odg�os tak nag�y i przera�liwy, �e a� wzdrygn�li si� wszyscy. Ksi�na, zerwawszy si� z �awy, zawo�a�a:
� Olaboga! �urawie studzienne! Konie poj�!
A ksi�dz Wyszoniek spojrza� w okno, w kt�rym szklane gom�ki przybiera�y barw� szaraw�, i ozwa� si�:
� Noc ju� bieleje i dzie� si� czyni.
Po czym wyszed� z izby i wr�ciwszy po niejakim czasie, rzek�:
� Dnieje, chocia� b�dzie ciemny dzie�. To Jurandowi ludzie konie poj�. Czas ci do drogi, niebogo!�
Na te s�owa i ksi�na, i Danusia uderzy�y w g�o�ny p�acz i obie wraz ze Zbyszkiem pocz�y wyrzeka�, tak jak wyrzekaj� ludzie pro�ci, gdy im przychodzi si� rozsta�, to jest, �e by�o w tym wyrzekaniu co� obrz�dkowego i zarazem jakby p�-zawodzenie, p�-�piewanie, kt�re wylewa si� z dusz polnych tak przyrodzon� drog�, jak lej� si� �zy z oczu.
Hej! nie pomo�e ju� nic p�akanie,Ju� ci� �egnamy, mi�e kochanie,Ju� p�akanie nie pomo�e.Ju� �egnamy ci�, niebo��,�egnamy ci� � hej!�
Lecz Zbyszko przytuli� po raz ostatni Danusi� do piersi i trzyma� j� d�ugo, dop�ty, dop�ki mu tchu starczy�o i dop�ki ksi�na nie oderwa�a jej od niego, aby j� przebra� na drog�.
Tymczasem rozednia�o zupe�nie. We dworcu rozbudzili si� wszyscy i pocz�li si� krz�ta�. Do Zbyszka wszed� Czech, giermek, dowiedzie� si� o zdrowie i pyta� o rozkazy.
� Przyci�gnij �o�e do okna � rzek� mu rycerz.
Czech przyci�gn�� z �atwo�ci� �o�e do okna, ale zdziwi� si�, gdy Zbyszko kaza� mu je otworzy� � us�ucha� jednak i tego rozkazu, nakry� tylko pana w�asnym ko�uchem, gdy� na dworze ch�odno by�o, cho� chmurno � i pada� �nieg mi�kki a obfity.
Zbyszko pocz�� patrze�: na dziedzi�cu przez lec�ce z chmur p�atki �niegowe wida� by�o sanki, wok� nich siedzieli na zszerszenia�ych[1526] i dymi�cych koniach ludzie Jurandowi. Wszyscy byli zbrojni, a niekt�rzy mieli blachy na ko�uchach, w kt�rych przegl�da�y si� blade i pos�pne promienie dnia. Las zasu�o[1527] ca�kiem �niegiem; p�ot�w i ko�owrota prawie nie mo�na by�o dojrze�.
Danusia wpad�a jeszcze do izby Zbyszka ca�a ju� zakutana w ko�uszek i lisi� szub�[1528]; jeszcze raz obj�a za szyj� i jeszcze raz rzek�a mu na po�egnanie:
� Chocia� i odje�d�am, tom twoja.
A on ca�owa� jej r�ce, policzki i oczy, kt�re ledwie by�o wida� spod lisiego puchu, i m�wi�:
� Bo�e ci� strze�! Bo�e ci� prowad�! Moja� ty ju�, moja do �mierci!
I gdy zn�w oderwano j� od niego, podni�s� si�, ile m�g�, wspar� g�ow� na oknie i patrza�; wi�c poprzez p�atki �niegowe jakby przez jakow�� zas�on� widzia�, jak Danusia siada�a do sanek, jak ksi�na trzyma�a j� d�ugo w obj�ciach, jak ca�owa�y j� dworki i jak ksi�dz Wyszoniek �egna� j� znakiem krzy�a na drog�. Obr�ci�a si� jeszcze przed samym odjazdem ku niemu i wyci�gn�a r�ce:
� Ostawaj z Bogiem, Zbyszku!
� Bo�e, daj w Ciechanowie ci� obaczy�
Ale �nieg pada� tak obfity, jakby chcia� wszystko zg�uszy� i wszystko przes�oni�, wi�c te ostatnie s�owa dosz�y ich tak przyt�umione, �e obojgu wyda�o si�, i� wo�aj� na siebie � ju� z daleka.
Po obfitych �niegach nasta�y ci�kie mrozy i dni pogodne, suche. Dniem bory iskrzy�y si� w promieniach s�o�ca, l�d pop�ta�[1529] rzeki i ustali�[1530] bagna. Przysz�y jasne noce, w�r�d kt�rych mr�z wzmaga� si� do tego stopnia, �e drzewa p�ka�y z hukiem w lesie; ptactwo zbli�a�o si� do domostw; drogi sta�y si� niebezpieczne z powodu wilk�w, kt�re j�y[1531] si� zbiera� w stada i napada� nie tylko na pojedynczych ludzi, lecz i na wsie. Lud jednak radowa� si� w dymnych chatach[1532] przy ogniskach, przepowiadaj�c po mro�nej zimie rok urodzajny, i weso�o czeka� �wi�t, kt�re mia�y niebawem nadej��.
Le�ny dworzec ksi���cy opustosza�. Ksi�na[1533] wraz z dworem i ksi�dzem Wyszo�kiem wyjecha�a do Ciechanowa. Zbyszko, znacznie ju� zdrowszy, ale nie do�� jeszcze mocny, by na ko� si���, zosta� w dworcu razem ze swymi lud�mi, z Sanderusem, z giermkiem Czechem i z miejscow� s�u�b�, nad kt�r� mia�a doz�r stateczna szlachcianka pe�ni�ca obowi�zki gospodyni.
Lecz dusza w rycerzu rwa�a si� do m�odej �ony. By�a mu wprawdzie niezmiern� os�od� my�l, �e Danusia ju� jest jego i �adna moc ludzka nie zdo�a mu jej odj��, ale z drugiej strony ta� sama my�l pot�gowa�a jego t�sknot�.
Po ca�ych dniach wzdycha� do tej chwili, w kt�rej b�dzie m�g� dworzec opu�ci�, i rozwa�a�, co w�wczas ma uczyni�, gdzie jecha� i jak Juranda przejedna�. Miewa� te� chwile ci�kiego niepokoju, ale w og�le przysz�o�� przedstawia�a mu si� rado�nie. Kocha� Danu�k� i �uska� he�my z pawimi pi�rami � oto mia�o by� jego �ycie. Cz�stokro� bra�a go ochota porozmawia� o tym z Czechem, kt�rego polubi�, ale zauwa�y�, �e Czech, oddany dusz� ca�� Jagience, nierad rozmawia� o Danusi, on za� zwi�zany tajemnic� nie m�g� mu powiedzie� wszystkiego, co si� sta�o.
Zdrowie jego polepsza�o si� jednak z ka�dym dniem. Na tydzie� przed Wigili� dosiad� po raz pierwszy konia i cho� czu�, �e nie m�g�by jeszcze tego uczyni� w zbroi, jednak�e nabra� otuchy. Nie spodziewa� si� zreszt�, by mia�a go zaskoczy� potrzeba pr�dkiego przywdziania pancerza i he�mu, a w najgorszym razie tuszy�[1534], i� wkr�tce b�dzie mia� i na to do�� si�. W izbie pr�bowa� dla zabicia czasu podnosi� miecz i sz�o mu nie�le; top�r okaza� si� tylko dla niego za ci�ki, mniema� wszelako, �e chwyciwszy toporzysko[1535] w obie d�onie zdo�a�by ju� skutecznie machn��.
Na koniec, na dwa dni przed Wigili�, kaza� wymo�ci� wozy, pokulbaczy�[1536] konie i oznajmi� Czechowi, �e pojad� do Ciechanowa. Wierny giermek zatroska� si� nieco, zw�aszcza �e na dworze by� mr�z trzaskaj�cy, ale Zbyszko rzek� mu:
� Nie twoja g�owa, G�owaczu (tak go bowiem z polska nazywa�). Nic tu po nas w tym dworcu, a cho�bym mia� zachorze�, to� starunku[1537] w Ciechanowie nie zabraknie. Wreszcie pojad� nie konno, ale w saniach, po szyj� w sianie i pod sk�rami, a dopiero pod samym Ciechanowem na ko� si� przesi�d�.
I tak si� sta�o. Czech ju� przezna�[1538] swego m�odego pana i wiedzia�, �e niedobrze mu si� przeciwia�, a jeszcze gorzej nie spe�ni� w lot rozkazu; wi�c w godzin� p�niej ruszono. W chwili odjazdu Zbyszko, widz�c Sanderusa �aduj�cego si� na sanie wraz ze swoj� skrzyni�, rzek� mu:
� A ty czego� si� do mnie przyczepi� jak rzep do owczej we�ny?� M�wi�e�, �e chcesz do Prus.
� M�wi�em, �e chc� do Prus � rzek� Sanderus � ale jak�e mi tam samemu i�� w takie �niegi? Wilcy mnie zjedz�, nim pierwsza gwiazda zejdzie, a tu te� nie mam po co ostawa�. Wolej[1539] mi w mie�cie ludzi pobo�no�ci� budowa�, �wi�tym towarem ich darzy� i z diabelskich obierzy[1540] ratowa�, jakom Ojcu wszystkiego chrze�cija�stwa[1541] w Rzymie zaprzysi�g�. A pr�cz tego okrutniem wasz� mi�o�� pokocha�, wi�c jej nie opuszcz� przed odej�ciem do Rzymu, bo mo�e si� zdarzy i jakow� przys�ug� odda�.
� Zawsze on za was, panie, got�w zje�� i wypi� � rzek� na to Czech � i tak� przys�ug� najbardziej rad by odda�. Ale je�li nas za wielka chmara wilk�w w przasnyskim boru opadnie, to im go rzucim na odpraw�[1542], bo na nic lepszego si� nie przygodzi[1543].
� A wy patrzcie, by wam grzeszne s�owo do w�s�w nie przymarz�o � odpar� Sanderus � gdy� takowe sople tylko w piekielnym ogniu topniej�.
� O wa! � rzek� G�owacz, si�gaj�c r�kawic� do w�s�w, kt�re ledwie poczyna�y mu si� sypa� � pierwej[1544]spr�buj� zagrza� piwa na popasie, ale tobie go nie dam.
� A przykazanie jest: spragnionego napoi�. Nowy grzech!
� To ci dam wiadro wody, a tymczasem na�ci[1545], co mam pod r�k�.
I tak m�wi�c, nabra� �niegu, ile m�g� dwiema r�kawicami obj��, i rzuci� nim w brod� Sanderusa, ale �w uchyli� si� i rzek�:
� Nic po was w Ciechanowie, bo tam ju� jest chowany[1546] nied�wiadek, co �niegiem praska.
Tak to oni przekomarzali si� ze sob�, dosy� si� lubi�c wzajemnie. Zbyszko jednak�e nie zabroni� Sanderusowi jecha� ze sob�, albowiem cudaczny �w cz�owiek bawi� go, a zarazem zdawa� si� by� istotnie do niego przywi�zany. Ruszyli wi�c z dworca le�nego jasnym rankiem w mr�z tak wielki, �e trzeba by�o konie okrywa�. Ca�a kraina le�a�a pod obfitym �niegiem.
Dachy chat ledwie by�o spod niego wida�, a miejscami dymy zdawa�y si� wychodzi� wprost z bia�ych zasp i sz�y w g�r� strzeliste, r�owe od poranku, rozszerzone u szczytu w ki�cie, podobne do rycerskich pi�ropusz�w.
Zbyszko jecha� na wozie, raz, dla zaoszcz�dzenia si�, a po wt�re, dla wielkiego zimna, przed kt�rym �atwiej si� by�o uchroni� w wymoszczonych sianem i sk�rami wozach. Kaza� te� G�owaczowi przysi��� si� do siebie i mie� kusz� na podor�dziu[1547] od wilk�w, tymczasem za� gaw�dzi� z nim weso�o.
� W Przasnyszu � rzek� � jeno[1548] konie popasiem, rozgrzejem si� i zaraz ruszymy dalej.
� Do Ciechanowa?
� Naprz�d do Ciechanowa pa�stwu si� pok�oni� i nabo�e�stwa za�y�.
� A potem? � pyta� G�owacz.
Zbyszko u�miechn�� si� i odrzek�:
� Potem, kto wie, czy nie do Bogda�ca.
Czech spojrza� na niego ze zdziwieniem. W g�owie b�ysn�a mu my�l, �e mo�e m�ody pan wyrzek� si� Jurand�wny, i wyda�o mu si� to tym podobniejszym do prawdy, poniewa� Jurand�wna wyjecha�a, o uszy za� Czecha odbi�a si� w le�nym dworcu wiadomo��, �e pan na Spychowie przeciwny[1549] by� m�odemu rycerzowi. Wi�c ucieszy� si� poczciwy giermek, bo chocia� mi�owa� Jagienk�, ale patrza� na ni�, tak jak na gwiazd� na niebie i rad by by� okupi� jej szcz�cie cho�by krwi� w�asn�, Zbyszka te� pokocha� i z ca�ej duszy pragn�� obojgu do �mierci s�u�y�.
� To ju� wasza mi�o�� osi�dzie na dziedzinie! � rzek� z rado�ci�.
� Jak�e mi na dziedzinie siedzie� � odpowiedzia� Zbyszko � kiedym owych rycerzy krzy�owych pozwa�, a przedtem jeszcze Lichtensteina?
M�wi� de Lorche, �e pono� mistrz ma kr�la w go�cin� do Torunia zaprosi�, to si� do kr�lewskich poczt�w przyczepi� � i tak my�l�, �e w Toruniu Pan Zawisza z Garbowa[1550] alibo pan Powa�a z Taczewa[1551] wyprosi mi u pana naszego pozwole�stwo, abym si� m�g� na ostre[1552] z tymi mnichami potyka�. Pewnikiem[1553] wyst�pi� oni z giermkami, wi�c i tobie przyjdzie si� spotka�.
� Ju� bym te� chyba sam mnichem osta�, gdyby mia�o by� inaczej � rzek� Czech.
Zbyszko spojrza� na niego z zadowoleniem.
� No i nie b�dzie temu dobrze, kt�ry ci si� pod �elaziwo nawinie. Pan Jezus da� ci si�� okrutn�, ale �le by� uczyni�, gdyby� ni� zbytnio puszy�, albowiem prawemu giermkowi pokora przystoi.
Czech pocz�� kiwa� g�ow� na znak, �e si�� nie b�dzie puszy�, ale jej te� i na Niemc�w nie posk�pi � a Zbyszko u�miecha� si� w dalszym ci�gu, ale ju� nie do giermka, tylko do w�asnych my�li.
� Stary pan b�dzie rad[1554], gdy wr�cim � rzek� po chwili G�owacz � i w Zgorzelicach te� b�d� radzi.
Zbyszkowi stan�a Jagienka tak w oczach, jakby przy nim siedzia�a na saniach. Bywa�o to zawsze, �e gdy wypadkiem o niej pomy�la�, to widzia� j� ogromnie wyra�nie�
�Nie! � rzek� sobie � nie b�dzie ona rada, bo je�li wr�c� do Bogda�ca, to z Danu�k�, a ona niech bierze innego�� Tu mign�li mu przed oczyma: Wilk z Brzozowej i m�ody Cztan z Rogowa � i nagle uczyni�o mu si� przykro na my�l, �e dziewczyna mo�e p�j�� w r�ce jednego z tych dw�ch. �Wolej [1555]by lepszego jakiego znalaz�a � m�wi� sobie w duszy � bo to piwo��opy i kostery[1556], a dziewka uczciwa jest�. Pomy�la� te� i o tym �e stryjowi, gdy si� dowie o tym, co zasz�o, b�dzie okrutnie markotno[1557], ale pocieszy� si� wraz my�l�, �e Ma�kowi chodzi�o zawsze w pierwszym rz�dzie o r�d i o dostatki, kt�re mog�y znaczenie rodu podnie��. Jagienka by�a wprawdzie bli�ej, bo o miedz�, ale za to Jurand wi�kszy by� dziedzic od Zycha ze Zgorzelic, wiec �atwo by�o przewidzie�, �e Ma�ko nie b�dzie d�ugo krzyw[1558] o taki zwi�zek, tym bardziej �e wiedzia� przecie o mi�o�ci bratanka i o tym, ile �w Danusi zawdzi�cza� Pomruczy, a potem b�dzie rad i pocznie Danu�k� mi�owa� jak w�asne dziecko!
I nagle serce w Zbyszku poruszy�o si� przywi�zaniem i t�sknot� do tego stryjca, kt�ry by� cz�owiek twardy, a przecie tak go kocha� jak �renic� oka; w bitwach jego wi�cej strzeg� ni�li siebie, dla niego �up bra�, dla niego zabiega� o maj�tno��. Dw�ch ich by�o oto samotnik�w na �wiecie! � krewnych nawet nie mieli, chyba dalekich jak opat � wi�c gdy, bywa�o, przysz�o im si� czasem roz��czy�, to jeden bez drugiego nie wiedzia�, co pocz��, a zw�aszcza stary, kt�ry niczego ju� dla siebie nie po��da�.
� Hej! b�dzie rad, b�dzie rad! � powtarza� sobie Zbyszko � i tego bym jeno chcia�, �eby mnie i Jurand tak przyj��, jako on mnie przyjmie.
I pr�bowa� sobie wyobrazi�, co te� powie i pocznie Jurand, gdy si� o �lubie dowie. By�o w tej my�li troch� niepokoju, ale niezbyt wiele, w�a�nie dlatego �e ju� klamka zapad�a. Na bitk� nie wypada�o przecie Jurandowi go wyzywa�, gdyby za� zbytnio si� sprzeciwia�, to m�g� mu Zbyszko odpowiedzie� tak: �Przysta�cie[1559], p�ki prosz�, bo wasze prawo do Danu�ki ludzkie, a moje boskie � i nie wasza teraz ona, jeno moja�. Co� tam zas�ysza� w swoim czasie od pewnego kleryka bieg�ego w Pi�mie, �e niewiasta powinna porzuci� ojca i matk�, a p�j�� za m�em � wi�c czu�, �e przy nim wi�ksza moc. Nie spodziewa� si� jednak, by mi�dzy nim a Jurandem mia�o doj�� a� do zawzi�tej niezgody i z�o�ci, liczy� bowiem, �e du�o wsk�raj� pro�by Danusi, a r�wnie wiele, je�li nie wi�cej, wstawiennictwo ksi�cia, kt�rego Jurand by� podw�adnym, i ksi�ny, kt�r� umi�owa� jako opiekunk� swego dziecka.
W Przasnyszu radzono im zosta� na nocleg, ostrzegaj�c ich przed wilkami, kt�re z powodu mroz�w pozbija�y si� w stada tak wielkie, �e napada�y nawet gromadnie jad�cych ludzi. Zbyszko jednak nie chcia� na to zwa�a�, albowiem zdarzy�o si�, i� w gospodzie spotkali kilku rycerzy mazowieckich z pocztami, kt�rzy te� jechali do ksi�cia do Ciechanowa, i kilku zbrojnych kupc�w z samego Ciechanowa, prowadz�cych �adowne wozy z Prus. W tak wielkiej kupie nie by�o niebezpiecze�stwa, wi�c ruszyli na noc, cho� pod wiecz�r zerwa� si� nagle wiatr, nagna� chmur i pocz�a si� zadymka. Jechali, trzymaj�c si� blisko jedni drugich, ale tak wolno, i� Zbyszko pocz�� my�le�, i� nie zd��� na Wili�[1560]. W niekt�rych miejscach trzeba by�o rozkopywa� zaspy, gdy� konie wcale nie mog�y przej��. Szcz�ciem, droga le�na nie by�a b��dna. Jednak�e zmierzch ju� by� na �wiecie, gdy dojrzeli Ciechan�w.
Mo�e nawet byliby je�dzili wok� miasta w�r�d �nie�nych tuman�w i po�wistu wichr�w, nie domy�laj�c si�, �e s� tu�, gdyby nie ognie p�on�ce na wzniesieniu, na kt�rym budowano nowy zamek. Nikt ju� dobrze nie wiedzia�, czy w wigili� Bo�ego Narodzenia palono te ognie dla go�ci, czy dla jakiego� staro�ytnego zwyczaju, ale te� i nikt ze Zbyszkowych towarzysz�w teraz o tym nie my�la� � wszyscy bowiem chcieli znale�� jak najpr�dzej ochron� w mie�cie.
Tymczasem zamie� zwi�ksza�a si� coraz bardziej. Ostry i mro�ny wiatr ni�s� niezmierne tumany �nie�ne, targa� drzewami, hucza�, szala�, podrywa� ca�e zaspy, podnosi� je w g�r�, skr�ca�, rozpyla�, przykrywa� nimi wozy, konie, ci�� po twarzach podr�nik�w jakby ostrym piaskiem � t�umi� im oddech w piersiach i mow�. G�osu ko�atek przytwierdzonych do dyszl�w nie by�o wcale s�ycha�, natomiast w wyciu i po�wi�cie wichru odzywa�y si� jakie� g�osy �a�osne jakby wycie wilcze, jakby odleg�e r�enie koni, a czasem jakby pe�ne trwogi ludzkie wo�anie o ratunek. Wyczerpane konie pocz�y si� spiera� bokami o siebie i i�� coraz wolniej.
� Hej, kurniawa[1561] te� to, kurniawa! � rzek� zdyszanym g�osem Czech � szcz�cie, panie, �e�my pod miastem i �e owe ognie si� pal�, bo inaczej �le by by�o z nami.
� Kto w polu, temu �mier� � odrzek� Zbyszko � ale owo i ognia ju� nie widz�.
� Bo tuman[1562] taki, �e i ogie� nie prze�wieci. A mo�e rozmiot�o drwa i w�gle.
Na innych wozach rozmawiali tak�e kupcy i rycerze, �e kogo zamie� z dala od siedzib ludzkich u�api, ten ju� dzwon�w jutro nie us�yszy. Lecz Zbyszko zaniepokoi� si� nagle i rzek�:
� Nie daj B�g, aby tam Jurand by� gdzie w drodze.
Czech, lubo[1563] ca�kiem zaj�ty wpatrywaniem si� w stron� ognisk, us�yszawszy s�owa Zbyszka odwr�ci� jednak g�ow� i zapyta�:
� To pan ze Spychowa mia� zjecha�?
� Mia�.
� Z pann�?
� A ogie� to ci naprawd� przes�oni�o � odpowiedzia� Zbyszko.
I rzeczywi�cie p�omie� przygas�, ale natomiast na drodze tu� przy koniach i saniach zjawi�o si� kilku je�d�c�w.
� A czego nast�pujesz? � zawo�a� czujny Czech, chwytaj�c kusz�. � Kto wy?
� Ludzie ksi���cy, wys�ani w pomoc podr�nym.
� Niech b�dzie pochwalony Jezus Chrystus!
� Na wieki wiek�w.
� Prowad�cie do miasta! � ozwa� si� Zbyszko.
� Czy nikt z was nie osta�?
� Nikt.
� Sk�d jedziecie?
� Od Przasnysza.
� A wi�cej podr�nych nie widzieli�cie po drodze?
� Nie widzieli�my. Ale mo�e znajd� si� na innych go�ci�cach.
� Na wszystkich ludzie szukaj�. Jed�cie za nami. Zjechali�cie z drogi! W prawo!
I zawr�cili konie. Przez czas jaki� s�ycha� by�o tylko szum wichru.
� Si�a[1564] go�ci w starym zamku? � spyta� po chwili Zbyszko.
Najbli�szy je�dziec nie dos�yszawszy pochyli� si� ku niemu:
� Jako za� m�wicie, panie?
� Pytam, czy si�a go�ci u ksi�stwa?
� Po staremu: jest do��!
� A dziedzica ze Spychowa nie ma?
� Nie ma, ale go czekaj�. Pojechali te� ludzie naprzeciw.
� Z kagankami?
� Za�by tam wiatr pozwoli�!
Lecz dalej nie mogli rozmawia�, bo szum zamieci wzm�g� si� jeszcze.
� Czyste diabelskie wesele! � ozwa� si� Czech.
Zbyszko jednak kaza� mu milcze� i paskudnego imienia nie wywo�ywa�.
� Nie wiesz to � rzek� � �e w takie �wi�ta diabelska moc truchleje i �e diab�y w przer�ble si� chowaj�? Jednego raz pod Sandomierzem rybacy przed Wili� w niewodzie[1565] znale�li: trzyma� szczupaka w pysku, ale jak go g�os dzwon�w doszed�, zaraz omdla�, oni zasie kijami go t�ukli a� do wieczerzy. Ju�ci wichura t�ga jest, ale to z Pana Jezusowego pozwole�stwa, kt�ren wida� chce, �eby jutrzejszy dzie� by� tym rado�niejszy.
� Ba! Byli�my tu� pod miastem, a wszelako gdyby nie ci ludzie, je�dziliby�my mo�e i do p�nocka, gdy� ju�e�my z drogi zjechali � odpowiedzia� G�owacz.
� Bo ogie� przygas�.
Tymczasem wjechali jednak rzeczywi�cie do miasta. Zaspy �niegowe le�a�y tam w ulicach jeszcze wi�ksze, tak wielkie, �e w wielu miejscach zakrywa�y niemal okna, z kt�rego to powodu b��dz�c za miastem, nie mogli dojrze� �wiate�. Ale natomiast wicher mniej tu dawa� si� we znaki. Na ulicach by�y pustki, mieszczanie siedzieli ju� przy Wilii. Przed niekt�rymi domami ch�opcy z jas�eczkami[1566] i z koz� �piewali, mimo zamieci, kol�dy. Na rynku te� by�o wida� ludzi poowijanych w grochowiny[1567] i udaj�cych nied�wiedzi, ale w og�le by�o pusto. Kupcy, kt�rzy towarzyszyli Zbyszkowi i innej szlachcie w drodze, zostali w mie�cie, owi za� jechali dalej do starego zamku, w kt�rym mieszka� ksi���[1568] i kt�ry, maj�c ju� szyby szklane, zaja�nia� przed nimi weso�o mimo zawiei, gdy podjechali bli�ej.
Zwodzony most na rowie by� spuszczony, gdy� dawne czasy litewskich napad�w min�y, a Krzy�acy, przewiduj�c wojn� z kr�lem polskim, sami szukali przyja�ni ksi�cia mazowieckiego. Jeden z ludzi ksi���cych zad�� w r�g i wnet otworzono bram�. By�o przy niej kilkunastu �ucznik�w, ale na murach i blankach[1569] ani �ywej duszy, gdy� ksi��� pozwoli� stra�om zej��. Naprzeciw go�ci wyszed� stary Mrokota, kt�ry ju� by� przyjecha� przed dwoma dniami, i powitawszy ich w imieniu ksi�cia zaprowadzi� do izb, w kt�rych mogli si� przybra� godniej do sto�u.
Zbyszko pocz�� go zaraz wypytywa� o Juranda ze Spychowa, �w za� odrzek�, �e go nie ma, ale si� go spodziewaj�, gdy� obieca� przecie przyjecha�, a gdyby by� zachorza� mocniej, to da�by zna�. Wys�ali jednak naprzeciw kilkunastu je�d�c�w, bo takiej zawiei najstarsi ludzie nie pami�taj�.
� To mo�e niezad�ugo tu b�d�.
� Wiera[1570], �e niezad�ugo. Ksi�na kaza�a postawi� dla nich miski przy wsp�lnym stole.
Wi�c Zbyszko, cho� zawsze strach mu by�o troch� Juranda, uradowa� si� w sercu i m�wi� sobie: �Cho�by te� nie wiem, co czyni�, tego nie odrobi, �e to �ona moja przyje�d�a, moja niewiasta, moja Danu�ka najmilsza!� I gdy sobie to powtarza�, ledwie w�asnemu szcz�ciu m�g� uwierzy�. Po czym pomy�la�, �e mo�e mu tam ju� wszystko wyzna�a, mo�e go przejedna�a i uprosi�a, �eby j� zaraz odda�. �Po prawdzie, to i c� ma lepszego do zrobienia? Jurand jest ch�op m�dry i wie, �e cho�by mi jej broni�, to j� i tak wezm�, bo moje prawo mocniejsze�. Tymczasem przebieraj�c si�, rozmawia� z Mrokot�, wypytuj�c o zdrowie ksi�cia, a szczeg�lnie ksi�ny, kt�r� jeszcze od bytno�ci w Krakowie pokocha� jak matk�. Rad te� by� dowiedziawszy si�, �e w zamku wszyscy zdrowi i weseli, chocia� ksi�na wielce po swojej mi�ej �piewaczce t�skni�a.
Grywa jej teraz na lute�ce Jagienka, kt�r� ksi�na do�� lubi, ale ju� nie tak.
� Jaka Jagienka? � zapyta� ze zdziwieniem Zbyszko.
� Jagienka z D�ugolasu, wnuczka starego pana z D�ugolasu. G�adka[1571] dziewka, w kt�rej si� �w Lotary�czyk rozkocha�.
� To pan de Lorche tu jest?
� Gdzie by mia� by�? Przecie z le�nego dworca tu przyjecha� i siedzi, bo mu dobrze. Nie brak naszemu ksi�ciu nigdy go�ci.
� Rad go obacz�, bo to rycerz, kt�remu w niczym nie przygani�[1572].
� I on te� was mi�uje. Ale ju� chod�my, gdy� ksi�stwo wraz do sto�u zasi�d�.
I poszli. W sali sto�owej w dw�ch kominach pali�y si� wielkie ognie, nad kt�rymi czuwali pacho�kowie, i roi�o si� ju� od go�ci i dworzan. Ksi��� wszed� pierwszy w towarzystwie wojewody i kilku przybocznych. Zbyszko pochyli� mu si� do kolan, a nast�pnie uca�owa� jego r�k�.
On za� �cisn�� go za g�ow�, nast�pnie odwi�d�szy go nieco na stron�, rzek�:
� Ju�ci o wszystkim wiem. Mruczno mi by�o[1573] z pocz�tku, �e�cie to bez mego pozwole�stwa uczynili, ale po prawdzie nie by�o czasu, bom ja w on� por� by� w Warszawie, gdzie i �wi�ta chcia�em przep�dzi�. Wiadoma wreszcie rzecz, i� jak si� niewiasta czego chyci[1574], to si� i nie przeciw, bo nic nie wsk�rasz. Ksi�na pani wam �yczy jak matka, a i ja zawdy[1575] wol� jej dogodzi� ni� si� przeciwi�, z takowej przyczyny, aby za� smutku i p�akania jej oszcz�dzi�.
Zbyszko pochyli� si� po raz wt�ry do kolan ksi���cych.
� Daj B�g waszej ksi���cej mi�o�ci ods�u�y�.
� Chwali� Jego imi�, �e� ju� zdr�w. Powiedz�e ksi�nie, jakom ci� �yczliwie przyj��, to si� niewiasta ucieszy! Boga mi! Jej uciecha � moja uciecha! Jurandowi za tob� dobre s�owo te� rzekn� i tak my�l�, �e pozwole�stwo da, bo on te� ksi�n� mi�uje.
� Cho�by i nie chcia� da�, to moje prawo pierwsze.
� Twoje prawo pierwsze i musi si� zgodzi�, ale b�ogos�awie�stwa mo�e wam umkn��. Przemoc� mu tego nikt nie wydrze, a bez rodzicielskiego b�ogos�awie�stwa nie masz i boskiego.
Zatroska� si� Zbyszko, us�yszawszy te s�owa, gdy� dot�d o tym nie pomy�la�. W tej chwili jednak wesz�a ksi�na z Jagienk� z D�ugolasu i z innymi dw�rkami, wi�c skoczy� pok�oni� si� pani, ona za� powita�a go jeszcze �askawiej od ksi�cia i zaraz pocz�a mu m�wi� o spodziewanym przyje�dzie Juranda. Oto misy dla nich zastawione, a ludzie wys�ani, by ich przeprowadzi� w�r�d zamieci. Z wieczerz� wigilijn� czeka� ju� d�u�ej nie podobna, bo pan tego nie lubi, ale oni pewnie zjad�, nim wieczerza si� sko�czy.
� Co do Juranda � m�wi�a ksi�na � b�dzie wedle natchnienia Bo�ego. Albo mu powiem dzi� wszystko, albo jutro po pasterce, a ksi��� te� przyobieca�, �e swoje s�owo do�o�y. Zawzi�ty bywa Jurand, ale nie dla tych, kt�rych mi�uje, i nie dla tych, kt�rym powinien.
Tu pocz�a m�wi� Zbyszkowi, jak si� ma z te�ciem zachowa�, by go, bro� Bo�e, nie urazi� i do zawzi�to�ci nie przywie��. By�a w og�le dobrej my�li, ale kto by lepiej zna� �wiat i patrzy� bystrzej od Zbyszka, ten zauwa�y�by w s�owach jej pewien niepok�j. Mo�e by�o tak dlatego, �e pan ze Spychowa nie by� w og�le cz�owiek �atwy, a mo�e te� pocz�a si� ksi�na trwo�y� nieco tym, �e ich tak d�ugo nie by�o wida�. Wieja[1576] stawa�a si� na dworze coraz okrutniejsza i wszyscy m�wili, �e kogo w szczerym polu z�apie, ten mo�e i zosta�; ksi�nie jednak�e przychodzi�o do g�owy i inne przypuszczenie: mianowicie, �e Danu�ka wyzna�a ojcu, i� jest ju� �lubem ze Zbyszkiem po��czona, a �w, obraziwszy si�, postanowi� wcale do Ciechanowa nie przyje�d�a�. Nie chcia�a jednak pani zwierzy� si� Zbyszkowi z tych my�li, a nawet nie by�o na to i czasu, gdy� pacho�cy pocz�li wnosi� jad�o i zastawia� je na stole. Zd��y� wszelako Zbyszko podj�� j� jeszcze pod nogi i zapyta�:
� A je�li przyjad�, to jako�e b�dzie, mi�o�ciwa pani? M�wi� mi Mrokota, �e dla Juranda jest osobna izba, gdzie te� i dla giermk�w znajdzie si� siano na pos�anie. Ale jako�e b�dzie?�
A ksi�na pocz�a si� �mia� i uderzywszy go z lekka r�kawic� po twarzy, rzek�a:
� Cichaj! Czeg�? Widzicie go!
I odesz�a ku ksi�ciu, przed kt�rym r�kodajni[1577] wysun�li ju� krzes�o, aby m�g� na nim zasi���. Przedtem jednak jeden z nich poda� mu p�ask� mis�, pe�n� cienko pokrajanego placka i op�atk�w, kt�rymi ksi��� mia� si� dzieli� z go��mi, dworzany i s�u�b�. Drug� podobn� trzyma� dla ksi�ny pi�kny wyrostek[1578], syn kasztelana[1579] sochaczewskiego. Po przeciwnej stronie sto�u sta� ksi�dz Wyszoniek, kt�ry mia� b�ogos�awi� ustawion� na pachn�cym sianie wieczerz�. A wtem we drzwiach ukaza� si� cz�owiek pokryty �niegiem i pocz�� wo�a� g�o�no:
� Mi�o�ciwy panie!
� Czego? � rzek� ksi���, nierad[1580], i� mu przerywaj� obrz�dek.
� Na Radzanowskim go�ci�cu ca�kiem przysypa�o jakich� podr�nych. Ludzi nam trzeba wi�cej, by ich odgrze��[1581].
Zl�kli si�, us�yszawszy to, wszyscy, zatrwo�y� si� ksi��� i zwr�ciwszy si� do kasztelana sochaczewskiego, zakrzykn��:
� Konnych z �opatami �ywo.
Po czym do zwiastuna nowiny:
� Wiela przysypanych?
� Nie moglim zmiarkowa�. Dmie okrutnie. S� konie i wozy. Znaczny poczet.
� Nie wiecie, czyj za�?
� Ludzie m�wi�: dziedzica ze Spychowa.
Zbyszko, us�yszawszy nieszcz�sn� nowin�, nie pytaj�c nawet i o pozwolenie ksi�cia, skoczy� do stajen i kaza� konie siod�a�. Czech, kt�ry jako szlachetnie urodzony giermek znajdowa� si� z nim na sali, zaledwie zdo�a� wr�ci� do izby i przynie�� ciep�� lisiur�[1582]; nie pr�bowa� jednak�e m�odego pana wstrzymywa�, gdy� maj�c z przyrodzenia[1583] rozum t�gi, wiedzia�, �e wstrzymywanie na nic si� nie przyda, a mitr�ga[1584] mo�e okaza� si� zgubn�. Siad�szy na drugiego konia, pochwyci� jeszcze w bramie od od�wiernego kilka pochodni i wnet ruszyli razem z ksi���cymi lud�mi, kt�rych wartko sprawi�[1585] stary kasztelan[1586]. Za bram� ogarn�y ich nieprzebite ciemno�ci ale wichura wydawa�a si� im mniejsza. Byliby mo�e zaraz za miastem zb��dzili, gdyby nie �w cz�owiek, kt�ry pierwszy da� zna� o wypadku, a kt�ry teraz prowadzi� ich tym szybciej i pewniej, �e mia� przy sobie psa ju� poprzednio z drog� obeznanego. Na otwartym polu wicher pocz�� znowu siec ich ostro po twarzach, g��wnie jednak dlatego, �e jechali w cwa�. Go�ciniec by� kopny[1587], miejscami za� tak zawiany, �e trzeba by�o zwalnia�, gdy� konie zapada�y po brzuchy. Ludzie ksi���cy pozapalali pochodnie, kaganki i jechali w�r�d dymu i p�omieni, w kt�re wiatr d�� z tak� si��, jakby je chcia� oderwa� od smolnych szczap i ponie�� na pola i bory. Droga by�a daleka � min�li osady bli�sze Ciechanowa, a nast�pnie Niedzborz, po czym skierowali si� w stron� Radzanowa. Za Niedzborzem burza pocz�a jednak ucisza� si� rzeczywi�cie. Uderzenia wichru sta�y si� s�absze i nie nios�y ju� w sobie ca�ych tuman�w �nie�nych. Niebo poja�nia�o. Z g�ry sypa� jeszcze czas jaki� �nieg, ale wkr�tce usta�. Potem tu i owdzie w szczelinach chmur b�ysn�a gwiazda. Konie pocz�y parska� � je�d�cy odetchn�li swobodniej. Gwiazd przybywa�o z ka�d� chwil� i bra� mr�z. Po up�ywie kilku pacierzy uciszy�o si� zupe�nie.
Pan de Lorche, kt�ry jecha� obok Zbyszka, j��[1588] go pociesza�, m�wi�c, �e niezawodnie Jurand w chwili niebezpiecze�stwa my�la� przede wszystkim o ocaleniu c�rki i �e cho�by wszystkich odkopali zmarz�ych, j� znajd� niezawodnie �yw�, a mo�e i �pi�c� pod sk�rami. Ale Zbyszko ma�o go rozumia�, a wreszcie nie mia� i czasu go s�ucha�, gdy� po niejakiej chwili przewodnik jad�cy na przedzie skr�ci� z go�ci�ca.
M�ody rycerz wysun�� si� naprz�d i pocz�� pyta�:
� Czemu zbaczamy?
� Bo ich nie na go�ci�cu zasypa�o, jeno tam, hen! Widzicie, panie, ten olszniak[1589]?
To rzek�szy, ukaza� r�k� ciemniej�ce w dali zaro�la, kt�re mo�na by�o dojrze� na bia�ej p�aszczy�nie �niegowej, gdy� chmury ods�oni�y tarcz� ksi�yca i noc sta�a si� widna.
� Wida� zjechali z go�ci�ca.
� Zjechali z go�ci�ca i je�dzili w k�ko wedle[1590] rzeki. W czasie wiei[1591] i zadymki �atwo si� taka rzecz przygodzi. Je�dzili i je�dzili, p�ki konie nie usta�y.
� Jako�e�cie ich znale�li?
� Pies doprowadzi�.
� W pobli�u nie ma jakich chat?
� S�, ale po tamtej stronie rzeki. Tu zaraz Wkra.
� W konie! � zawo�a� Zbyszko.
Ale rozkaza� by�o �atwiej ni� rozkaz wykona�, bo jakkolwiek bra� ostry mr�z, na ��ce jednak le�a� �nieg niezamarz�y jeszcze, sypki, �wie�o nawiany i g��boki, w kt�rym konie zapada�y wy�ej kolan; musieli wi�c posuwa� si� z wolna. Nagle dosz�o ich szczekanie psa, wprost za� przed nimi zamajaczy� gruby i garbaty pie� wierzby, nad kt�rym po�yskiwa�a w �wietle ksi�yca korona bezlistnych pr�t�w.
� Tamci s� dalej � rzek� przewodnik � w pobli�u olszniaka; ale i tu co� musi by�.
� Jest zaspa pod wierzb�. Po�wie�cie!
Kilku ludzi ksi���cych zsiad�o z koni i pocz�o �wieci� pochodniami, po czym zaraz jeden zawo�a�:
� Cz�owiek pod �niegiem! Wida� g�ow�, ot tu!
� Jest i ko�! � zawo�a� zaraz drugi.
� Odkopa�!
�opaty pocz�y zanurza� si� w �nieg i odrzuca� go na obie strony.
Po chwili ujrzano siedz�c� pod drzewem posta� ludzk� ze schylon� na piersi g�ow� i czapk� g��boko zasuni�t� na twarz. Jedna r�ka trzyma�a lejce konia, kt�ry le�a� obok z nozdrzami zarytymi w �nieg. Widocznie cz�owiek odjecha� od orszaku, mo�e dlatego, by dosta� si� pr�dzej do mieszka� ludzkich i sprowadzi� pomoc, a gdy ko� mu pad�, w�wczas schroni� si� pod wierzb� po stronie przeciwnej od wiatru � i tam skrzep�[1592].
� Po�wie�! � zawo�a� Zbyszko.
Pacho�ek przysun�� pochodni� do twarzy zmarz�ego, ale rys�w trudno by�o zrazu rozezna�. Dopiero gdy drugi pacho� uni�s� pochylon� g�ow� do g�ry, ze wszystkich piersi wyrwa� si� jeden okrzyk:
� Pan ze Spychowa!
Zbyszko kaza� go porwa� dwom ludziom i ratowa� w najbli�szej chacie, sam za� nie trac�c chwili, skoczy� wraz z pozosta�� s�u�b� i przewodnikiem na ratunek reszty orszaku. Po drodze my�la�, �e tam znajdzie Danu�k�, �on� swoj�, mo�e nie�yw� � i wypiera� ostatni dech z konia, kt�ry bucha� si� w �niegu po piersi. Szcz�ciem nie by�o ju� daleko � najwy�ej kilka staja�[1593]. Z ciemno�ci ozwa�y si� g�osy: �Bywaj!� � ludzi, kt�rzy poprzednio zostali przy zasypanych. Zbyszko dopad� i zeskoczy� z koma:
� Do �opat!
Dwoje sani by�o ju� odkopanych przez tych, kt�rzy pozostali na stra�y. Konie i ludzie w nich zmarzli bez ratunku. Gdzie s� inne zaprz�gi, mo�na by�o pozna� po pag�rkach �nie�nych, chocia� nie wszystkie same by�y ca�kiem pokryte. Przy niekt�rych wida� by�o konie, brzuchami wsparte o zaspy, rw�ce si� jakby do biegu, zakrzep�e w ostatnim wysileniu. Przed jedn� par� sta� cz�owiek z dzid� w r�ku, zanurzony po pas w �niegu, nieruchomy jak s�up; w dalszych pacho�kowie pomarli przy koniach, trzymaj�c je przy pysku. �mier� ich zaskoczy�a widocznie w chwili, gdy chcieli wydobywa� konie ze �nie�nych zawa��w. Jeden zaprz�g na samym ko�cu orszaku ca�kiem by� nie przysypany. Wo�nica siedzia� skulony na przedzie z r�koma przy uszach, za� w tyle le�a�o dw�ch ludzi; d�ugie rzuty �niegowe nawiane w poprzek ich piersi ��czy�y si� z zasp� le��c� obok i przykrywa�y ich jak po�ciel, a oni zdawali si� spa� cicho i spokojnie. Lecz inni pogin�li, walcz�c do ostatka z zawiej�, albowiem skrzepli w postawach pe�nych wysilenia. Kilka sa� by�o wywr�conych; u niekt�rych po�amane dyszle. �opaty odkrywa�y co chwila grzbiety ko�skie wypr�one jak �uki lub �by wbite z�bami w �nieg, ludzi w saniach i obok sa� � lecz na �adnych nie znaleziono niewiast. Zbyszko chwilami pracowa� �opat�, a� pot zlewa� mu czo�o; chwilami �wieci� w oczy trupom z bij�cym sercem, czy nie ujrzy mi�dzy nimi kochanej twarzy � wszystko na pr�no! P�omie� o�wieca� tylko gro�ne w�sate twarze spychowskich zabijak�w � ni Danusi, ni �adnej innej niewiasty nie by�o nigdzie.
� Co to jest? � pyta� si� siebie ze zdumieniem m�ody rycerz.
I wo�a� na ludzi pracuj�cych opodal, pytaj�c czy czego nie odkryli; lecz ci odkrywali samych m��w. Wreszcie robota by�a sko�czona. Pacho�kowie pozaprz�gali do sani w�asne konie i siad�szy na koz�y, ruszyli z trupami ku Niedzborzu, by tam w ciep�ym dworze pr�bowa� jeszcze, czyli kt�rego ze zmar�ych nie b�dzie mo�na przywr�ci� do �ycia. Zbyszko z Czechem i dwoma lud�mi pozosta�. Na my�l mu przysz�o, �e mo�e sanie z Danusi� od��czy�y si� od orszaku; mo�e Jurand, je�li, jak nale�a�o si� spodziewa�, zaprz�one by�y w konie najlepsze, kaza� im jecha� naprz�d; a mo�e zostawi� je gdzie przy chacie po drodze. Zbyszko sam nie wiedzia�, co ma pocz��; w ka�dym razie chcia� przepatrzy� pobliskie zaspy, olszniak, a potem nawr�ci� i szuka� po go�ci�cu.
Ale w zaspach nie znaleziono nic. W olszniaku b�ysn�y im jeno[1594] kilkakro� �wieczki[1595] wilcze, nigdzie jednak nie trafili na �lady ludzi i koni. ��ka, mi�dzy olszniakiem a go�ci�cem l�ni�a si� teraz w blasku ksi�yca i na bia�ej, smutnej jej powierzchni wida� by�o wprawdzie z dala tu i �wdzie kilka ciemniejszych plam, ale by�y to tak�e wilki, kt�re za zbli�eniem si� ludzi poczyna�y szybko umyka�.
� Wasza mi�o��! � rzek� wreszcie Czech � pr�no tu je�dzim i szukamy, bo panny ze Spychowa nie by�o w orszaku.
� Na go�ciniec! � odpowiedzia� Zbyszko.
� Nie znajdziem i na go�ci�cu. Patrza�em ja dobrze, czy na kt�rych saniach nie by�o jakowych �ub�w[1596], a w nich bia�og�owskich[1597] przyodziewk�w. Nie by�o nic. Panna osta�a w Spychowie.
Zbyszka uderzy�a trafno�� tej uwagi, wi�c odrzek�:
� Daj B�g, aby tak by�o, jako m�wisz.
A Czech poszed� jeszcze g��biej po rozum do g�owy:
� Gdyby by�a gdzie w saniach, starszy pan nie by�by od niej odjecha�, albo odje�d�aj�c, wzi��by j� przed siebie na ko� i byliby�my j� przy nim znale�li.
� Jed�my tam jeszcze raz � rzek� Zbyszko zaniepokojonym g�osem.
Na my�l bowiem przysz�o mu, �e mo�e tak i by�o, jak m�wi� Czech. Nu� nie szukali do�� starannie! Nu� Jurand wzi�� przed siebie na konia Danusi�, a potem, gdy ko� pad�, Danusia odesz�a od ojca, chc�c znale�� dla niego jakow�� pomoc. W takim razie mog�a znajdowa� si� gdzie pod �niegiem w pobli�u.
Ale G�owacz, jakby odgad�szy te my�li, powt�rzy�:
� W takim razie znalaz�by si� na saniach przyodziewek, bo� nie jecha�aby na dw�r jeno w tych szatach, kt�re na sobie mia�a.
Mimo tej s�usznej uwagi pojechali jednak�e pod wierzb� � ale ni pod ni�, ni na staje[1598] woko�o nie znale�li nic. Juranda ju� byli zabrali ludzie ksi���cy do Niedzborza i wok� by�o pusto zupe�nie. Czech zauwa�y� jeszcze, �e pies, kt�ry bieg� przy przewodniku i kt�ry znalaz� Juranda, by�by znalaz� i panienk�. W�wczas Zbyszko odetchn��, nabra� bowiem niemal pewno�ci, �e Danusia zosta�a w domu. Umia� nawet zda� sobie spraw�, dlaczego si� tak sta�o: oto Danusia widocznie wyzna�a wszystko ojcu, �w za�, nie zgodziwszy si� na ma��e�stwo, umy�lnie ostawi� j� w domu, sam za� przyjecha� wytoczy� spraw� przed ksi�cia i szuka� jego wstawiennictwa do biskupa. Na t� my�l Zbyszko nie m�g� oprze� si� uczuciu pewnej ulgi, a nawet i rado�ci, gdy� zrozumia�, �e wraz ze �mierci� Juranda znik�y wszelkie przeszkody. �Jurand nie chcia�, ale Pan Jezus chcia� � rzek� sobie m�ody rycerz � i wola boska zawsze mocniejsza�. Teraz jecha� mu tylko do Spychowa i bra� Danu�k� jak swoj�, a potem jeno �lub spe�ni�, kt�ry te� na samym pograniczu �atwiejszy by� do spe�nienia ni� w dalekim Bogda�cu. �Wola boska! wola boska!� � powtarza� sobie w duszy. Nagle jednak zawstydzi� si� tej pr�dkiej rado�ci i zwr�ciwszy si� do Czecha, rzek�:
� Ju�ci mi go �al i g�o�no to przy�wiadczam[1599].
� Ludzie m�wili, �e Niemcy ba�y si� go jak �mierci � odrzek� giermek.
Po chwili za� zapyta�: Wr�cim teraz do zamku?
� Przez Niedzb�rz � odpowiedzia� Zbyszko.
Jako� wst�pili do Niedzborza i zajechali przede dw�r, w kt�rym przyj�� ich stary dziedzic �elech. Juranda ju� nie znale�li, lecz �elech powiedzia� im dobr� nowin�:
� Tarli go tu �niegiem, ledwie nie do ko�ci � rzek� � i wino mu wlewali w g�b�, a potem parzyli go w �a�ni, gdzie te� pocz�� i dycha�.
� �yje? � zapyta� z rado�ci� Zbyszko, kt�ry na t� wie�� zapomnia� o swoich w�asnych sprawach.
� �yje, ale czy wy�yje, B�g wie, bo dusza nierada z p� drogi wraca�.
� Czemu za� go powie�li?
� Bo przys�ali od ksi�cia. Co by�o pierzyn w domu, to go nimi przykryli i powie�li.
� A nie powiada� o c�rce nic?
� Ledwie �e zacz�� dycha�; mowy nie odzyska�.
� A inni?
� A inni u Boga ju� za piecem. Nie b�d� niebo��ta na pasterce, chyba na tej, kt�r� sam Pan Jezus w niebie odprawi.
� �aden nie o�y�?
� �aden. Chod�cie do izby, miast w sieni rozmawia�. A je�li chcecie ich widzie�, to le�� wedle[1600] ognia w czeladnej[1601]. Chod�cie do izby.
Lecz oni spieszyli si� i nie chcieli wej��, cho� stary �elech ci�gn�� ich, bo rad �apa� ludzi, aby z nimi �ugwarzy�[1602]�. Mieli jeszcze z Niedzborza do Ciechanowa szmat drogi i Zbyszka pali�o jak ogniem, by co pr�dzej zobaczy� Juranda i czego� si� od niego dowiedzie�.
Jechali wi�c, jak mogli, spiesznie po zawianym go�ci�cu. Gdy przyjechali, by�o ju� po p�nocy i pasterka ko�czy�a si� w�a�nie w zamkowej kaplicy. Do uszu Zbyszka doszed� ryk wo��w i beczenie k�z, kt�re to g�osy udawali wedle starego zwyczaju pobo�ni, na pami�tk� tego, �e Pan urodzi� si� w stajence. Po mszy przysz�a do Zbyszka ksi�na[1603] z twarz� stroskan�, pe�n� przestrachu i pocz�a wypytywa�:
� A Danu�ka?
� Nie masz jej. Zali[1604] Jurand nie przem�wi�, bo jako s�ysza�em, �yje?
� Jezusie mi�osierny!� Kara to boska i gorze[1605] nam! Nie przem�wi� ci Jurand i le�y jak drewno.
� Nie b�jcie si�, mi�o�ciwa pani. Danu�ka osta�a w Spychowie.
� Sk�d wiesz?
� Bo w �adnych saniach ni �ladu przyodziewku. Nie by�by ci jej przecie wi�z� w jednej ko�uszynie.
� Prawda, jak mi B�g mi�y!
I wnet oczy pocz�y jej b�yska� rado�ci�, a po chwili zawo�a�a:
� Hej! Jezusiczku, co� si� dzi� narodzi�, nie gniew wida� Tw�j, jeno b�ogos�awie�stwo jest nad nami.
Zastanowi�o j� jednak przybycie Juranda bez dziewczyny, wi�c pyta�a dalej:
� Czemu by za� mia� j� ostawia�?
Zbyszko wy�uszczy� jej swoje domys�y. Wyda�y si� jej one s�uszne, ale nie przejmowa�y jej zbytni� obaw�.
� B�dzie nam teraz Jurand �ycie zawdzi�cza� � rzek�a � a po prawdzie, to i tobie, bo� i ty je�dzi� go odgrzebywa�. Ju� by te� kamie� chyba w piersi mia�, �eby si� d�u�ej upiera�! Jest te� w tym dla niego i przestroga boska, by z Sakramentem �wi�tym nie wojowa�. Jak tylko si� obaczy[1606] a przem�wi, zaraz mu to powiem.
� Trzeba, �eby si� pierwej[1607] obaczy�, gdy� jeszcze nie wiadomo, dlaczego Danu�ki nie wzi��. A nu� chora?
� Nie powiadaj byle czego! I tak mi markotno[1608], �e jej nie ma. �eby by�a chora, to by jej nie odjecha�!
� Prawda! � rzek� Zbyszko.
I poszli do Juranda. W izbie gor�co by�o jak w �a�ni i widno zupe�nie, gdy� na kominie pali�y si� ogromne k�ody sosnowe. Ksi�dz Wyszoniek czuwa� nad chorym, kt�ry le�a� na �o�u pod nied�wiedzimi sk�rami, z twarz� blad�, z polepionymi od potu w�osami i z zamkni�tymi oczyma. Usta mia� otwarte i robi� piersiami jakby z trudem, ale tak silnie, �e a� sk�ry, kt�rymi by� nakryty, podnosi�y si� i opada�y od oddechu.
� Jako�e jest? � spyta�a ksi�na.
� Wla�em mu dzbaniec grzanego wina w g�b� � odrzek� ksi�dz Wyszoniek � i poty na niego przysz�y.
� �pi czy nie �pi?
� Mo�e i nie �pi, bo bokami okrutnie robi.
� A pr�bowali�cie do niego gada�?
� Pr�bowa�em, ale nie odpowiada nic i tak my�l�, �e przed �witaniem nie przem�wi.
� B�dziem czeka� �witania � rzek�a ksi�na.
Ksi�dz Wyszoniek j��[1609] nalega�, by uda�a si� na spoczynek, ale ona nie chcia�a go s�ucha�. Chodzi�o jej zawsze i we wszystkim o to, by dor�wna� w cnotach chrze�cija�skich, a zatem i w dogl�daniu chorych, zmar�ej kr�lowej Jadwidze, i odkupi� swymi zas�ugami dusz� ojca; nie pomija�a wi�c �adnej sposobno�ci, by w chrze�cija�skim od wiek�w kraju okaza� si� gorliwsz� od innych i tym zatrze� pami��, �e urodzi�a si� w poga�stwie.
A opr�cz tego pali�a j� ch��, by dowiedzie� si� czego� z ust Juranda o Danusi, nie by�a bowiem zupe�nie o ni� spokojna. Siad�szy wi�c przy jego �o�u, pocz�a odmawia� r�aniec, a nast�pnie i drzema�. Zbyszko, kt�ry nie by� jeszcze zupe�nie zdr�w, a w dodatku strudzi� si� nad miar� jazd� nocn�, poszed� wkr�tce za jej przyk�adem i po up�ywie godziny posn�li oboje tak mocno, �e byliby mo�e dospali do bia�ego dnia, gdyby nie to, �e o �witaniu obudzi� ich g�os dzwonka z zamkowej kaplicy.
Ale g�os �w rozbudzi� i Juranda, kt�ry otworzy� oczy, siad� nagle na �o�u i j�� rozgl�da� si� wok�, mrugaj�c przy tym oczyma.
� Pochwalony Jezus Chrystus!� Jako�e wam? � rzek�a ksi�na.
Lecz on widocznie nie oprzytomnia� jeszcze, gdy� patrza� na ni�, jakby jej nie poznawa�, i po chwili zawo�a�:
� Bywaj! bywaj! rozkopa� zasp�!
� W imi� Bo�e: ju�e�cie w Ciechanowie! � ozwa�a si� zn�w pani.
Jurand za� zmarszczy� czo�o jak cz�owiek, kt�ry z trudem zbiera my�li, i odrzek�:
� W Ciechanowie?� Dziecko czeka i� ksi�stwo� Danu�ka! Danu�ka!�
I nagle, zamkn�wszy oczy, upad� zn�w na wezg�owie. Zbyszko i ksi�na zl�kli si�, czy nie umar�, lecz w tej samej chwili piersi jego pocz�y si� porusza� g��bokim oddechem jak u cz�owieka, kt�rego pochwyci� twardy sen.
Ojciec Wyszoniek przy�o�y� palec do ust i da� znak r�k�, by go nie budzi�, po czym szepn��:
� Mo�e tak prze�pi ca�y dzie�.
� Tak, ale co on m�wi�? � zapyta�a ksi�na.
� M�wi�, �e dziecko czeka w Ciechanowie � odpowiedzia� Zbyszko.
� Bo si� nie opami�ta� � obja�ni� ksi�dz.
Ojciec Wyszoniek obawia� si� nawet, czy i po powt�rnym rozbudzeniu nie chwyci Juranda dur[1610] i nie odejmie mu na d�ugo przytomno�ci. Tymczasem obieca� ksi�nie i Zbyszkowi, �e im da zna�, gdy stary rycerz przem�wi, a po ich odej�ciu sam uda� si� na spoczynek. Jako� Jurand rozbudzi� si� dopiero w drugie �wi�to[1611] przed samym po�udniem, ale za to zupe�nie przytomny. Ksi�na[1612] i Zbyszko byli przy tym obecni, wi�c on, siad�szy na �o�u, spojrza� na ni�, pozna� i rzek�:
� Mi�o�ciwa pani� Dlaboga, tom ja w Ciechanowie?
� I przespali�cie �wi�to � odrzek�a pani.
� �niegi mnie przysypa�y. Kto mnie zratowa�?
� Ten rycerz: Zbyszko z Bogda�ca. Pami�tacie, w Krakowie�
A Jurand popatrzy� chwil� swoim zdrowym okiem na m�odzie�ca i rzek�:
� Pami�tam� A gdzie Danu�ka?
� Nie jecha�a przecie z wami? � spyta�a z niepokojem ksi�na.
� Jak�e mia�a ze mn� jecha�, kiedy to ja do niej jecha�?
Zbyszko i ksi�na spojrzeli po sobie w mniemaniu, �e to jeszcze gor�czka m�wi przez usta Jurandowe, po czym pani rzek�a:
� Ocknijcie si�, na mi�y B�g! Nie by�o-li z wami dziewczyny?
� Dziewczyny? Ze mn�? � spyta� ze zdumieniem Jurand.
� Bo wasi ludzie pogin�li, ale jej mi�dzy nimi nie znale�li. Czemu�cie j� ostawili w Spychowie?
�w za� powt�rzy� jeszcze raz, ale ju� z trwog� w g�osie:
� W Spychowie? To� ona przy was, mi�o�ciwa pani, nie przy mnie!
� Przecie przys�ali�cie po ni� do le�nego dworca ludzi i pismo!
� W imi� Ojca i Syna! � odpowiedzia� Jurand. � Zgo�a[1613] po ni� nie posy�a�em.
W�wczas ksi�na przyblad�a nagle.
� Co to jest? � rzek�a � zali[1614] wy�cie pewni, �e przytomnie m�wicie?
� Na mi�osierdzie boskie, gdzie dziecko? � zawo�a� zrywaj�c si� Jurand.
Ojciec Wyszoniek, us�yszawszy to, wyszed� pospiesznie z izby, a ksi�na m�wi�a dalej:
� S�uchajcie: przyby� poczet zbrojny i pisanie od was do le�nego dworca po Danu�k�. W pi�mie by�o, �e was belki w po�arze przyt�uk�y� �e�cie na wp� o�lepli i �e chcecie dziecko widzie� Wzi�li Danu�k� i pojechali�
� Gorze[1615]! � zawo�a� Jurand. � Jako B�g na niebie, tak ni ognia nijakiego w Spychowie nie by�o, ni ja po ni� nie posy�a�em!
A wtem wr�ci� ksi�dz Wyszoniek z listem, kt�ry poda� Jurandowi, i zapyta�:
� Nie waszego to ksi�dza pisanie?
� Nie wiem.
� A piecz��?
� Piecz�� moja. Co w pi�mie stoi?
Ojciec Wyszoniek odczyta� pismo, Jurand s�ucha�, chwytaj�c si� za w�osy, po czym rzek�:
� Pismo zmy�lone!� piecz�� udana! Gorze[1616] duszy mojej! Chwycili mi dziecko i zatrac�!
� Kto?
� Krzy�aki!
� Rany boskie! Ksi�ciu trzeba oznajmi�! Niech pos��w �le do mistrza! � zawo�a�a pani. � Jezu mi�osierny, ratuj�e j� i wspomagaj!�
I to rzek�szy, wybieg�a z krzykiem z izby. Jurand wyskoczy� z �o�a i pocz�� gor�czkowo wci�ga� szaty na sw�j olbrzymi grzbiet. Zbyszko siedzia� jak skamienia�y, ale po chwili zaci�ni�te z�by jego pocz�y zgrzyta� z�owrogo.
� Sk�d wiecie, �e Krzy�aki j� porwa�y? � zapyta� ksi�dz Wyszoniek.
� Na m�k� Bo�� przysi�gn�!
� Czekajcie!� Mo�e by�. Przyje�d�ali skar�y� si� na was do le�nego dworca� Chcieli pomsty na was�
� I oni j� porwali! � zawo�a� nagle Zbyszko.
To rzek�szy, wybieg� z izby i poskoczywszy do stajen, kaza� zaprz�ga� wozy i konie siod�a�, sam nie wiedz�c dobrze, dlaczego to czyni. Rozumia� tylko, �e trzeba i�� na ratunek Danusi � i to zaraz � i a� do Prus � i tam wyrwa� j� z wrogich r�k albo zgin��.
Po czym wr�ci� do komnaty, by powiedzie� Jurandowi, �e or� i konie zaraz b�d� gotowe. By� pewien, �e Jurand z nim pojedzie. W sercu wrza� mu gniew, b�l i �al � ale jednocze�nie nie traci� nadziei, zdawa�o mu si� bowiem, �e we dw�ch z gro�nym rycerzem ze Spychowa potrafi� wszystkiego dokaza� � i �e mog� si� porwa� cho�by na ca�� pot�g� krzy�ack�.
W izbie, pr�cz Juranda, ojca Wyszo�ka i pani, zasta� tak�e ksi�cia[1617] i pana de Lorche oraz starego pana z D�ugolasu, kt�rego ksi���, dowiedziawszy si� o sprawie, wezwa� tak�e na narad�, a to dla jego rozumu i doskona�ej znajomo�ci Krzy�ak�w, u kt�rych przesiedzia� d�ugie lata w niewoli.
� Potrzeba poczyna� roztropnie, by za� zapalczywo�ci� nie zgrzeszy� i dziewki nie zgubi� � m�wi� pan z D�ugolasu. � Mistrzowi nale�y si� zaraz poskar�y� i je�li W. Ks. Mo�� da do niego pisanie, to ja pojad�.
� Pisanie dam i wy z nim pojedziecie � rzek� ksi���. � Nie damy dziecku zgin��, tak mi dopom� B�g i �wi�ty Krzy�. Mistrz boi si� wojny z kr�lem polskim i chodzi mu o to, by sobie i Semka[1618], brata mego, i mnie zjedna� Ju�ci nie z jego rozkazania j� porywano � i naka�e j� odda�.
� A je�li z jego rozkazania? � spyta� ksi�dz Wyszoniek.
� Chocia� to Krzy�ak, wi�cej w nim uczciwo�ci ni� w innych � odrzek� ksi��� � i jakom wam rzek�, pr�dzej by on mi teraz chcia� wygodzi� ni� mnie rozgniewa�. Pot�ga Jagie��owa nie �miech� Hej! zalewali oni nam sad�a za sk�r�, p�ki mogli, ale ninie[1619] obaczyli si�[1620], �e jak jeszcze i my Mazury pomo�em Jagielle, to b�dzie �le�
Lecz pan z D�ugolasu pocz�� m�wi�:
� Prawda jest. Krzy�aki po pr�nicy niczego nie czyni�; tote� tak miarkuj�[1621], �e je�li dziewk� porwali, to jeno[1622] dlatego, by Jurandowi miecz z r�k wytr�ci� i alibo wykup wzi��, alibo j� wymieni�.
Tu zwr�ci� si� do pana ze Spychowa:
� Kogo macie teraz z je�c�w?
� De Bergowa � odpowiedzia� Jurand.
� Znaczny� to kto?
� Widzi si�[1623], �e znaczny.
Pan de Lorche, us�yszawszy nazwisko de Bergowa, pocz�� o niego wypytywa� i dowiedziawszy si�, o co idzie, rzek�:
� To krewny hrabiego Geldrii[1624], wielkiego dobrodzieja Zakonu i z rodu Zakonowi zas�u�onego.
� Tak jest � rzek� pan z D�ugolasu, przet�umaczywszy obecnym jego s�owa. � De Bergowowie wielkie piastowali dostoje�stwa w Zakonie.
� A przecie� Danveld i de L�we okrutnie si� o niego upominali � rzek� ksi���. � Co kt�ry g�b� otworzy�, to m�wi�, �e de Bergow musi by� wolny. Jako B�g w niebie, tak niechybnie po to oni dziewk� porwali, by de Bergowa wydosta�.
� Za czym j� i oddadz� � rzek� ksi�dz.
� Ale lepiej by wiedzie�, gdzie jest � rzek� pan z D�ugolasu. � Bo dajmy, �e mistrz spyta: komu mam rozkaza�, by j� odda�? C� mu powiemy?
� Gdzie jest? � rzek� g�ucho Jurand. � Nie trzymaj� oni jej pewnie na pograniczu, ze strachu, bym jej nie odbi�, jeno gdzie� j� na dalekie mierzeje[1625] wi�lane albo morskie wywie�li.
A Zbyszko rzek�:
� Znajdziem j� i odbijem.
Lecz ksi��� wybuchn�� nagle t�umionym gniewem:
� Z dworca mojego psubraty j� porwa�y, przeto i mnie poha�bi�y, a tego im nie daruj�, p�kim �yw. Do�� mi ich zdrad! do�� napastliwo�ci! Wolej[1626] ka�demu wilko�ak�w mie� za s�siad�w! Ale teraz musi mistrz tych komtur�w[1627] pokara� i dziewk� wr�ci�, a do mnie pos��w z przeprosinami s�a�. Inaczej � wici[1628] roze�l�!
Tu uderzy� pi�ci� w st� i doda�:
� O wa! Brat z P�ocka p�jdzie za mn�, i Witold[1629], i kr�la Jagie��owa pot�ga. Do�� folgi[1630]! �wi�ty by cierpliwo�� przez nozdrza wyparskn��. Ju�e mi do��!
Umilkli wszyscy, czekaj�c z narad�, p�ki si� w nim gniew nie uspokoi.
Anna Danuta za� ucieszy�a si�, �e ksi��� bierze tak do serca spraw� Danusi, albowiem wiedzia�a, i� by� cierpliwy, ale i zawzi�ty, i �e gdy raz co przedsi�we�mie, to ju� nie zaniecha, p�ki na swoim nie postawi. Po czym zabra� g�os ksi�dz Wyszoniek.
� By� niegdy� w Zakonie pos�uch � rzek� � i �aden komtur nie �mia� bez pozwole�stwa kapitu�y[1631] i mistrzowego nic na swoj� r�k� poczyna�. Dlatego B�g poda� w ich r�ce kraje tak znaczne, �e prawie ich nad wszelk� inn� ziemsk� pot�g� wywy�szy�. Ale teraz nie masz mi�dzy nimi ni pos�uchu, ni prawdy, ni uczciwo�ci, ni wiary. Nic, jeno chciwo�� a z�oba[1632] taka, jakoby wilkami, nie lud�mi byli. Jak�e im s�ucha� przykaza� mistrza albo kapitu�y, skoro� i boskich nie s�uchaj�? Ka�dy na swoim zamku jako ksi��� udzielny siedzi � i jeden drugiemu w z�em pomaga. Poskar�ym si� mistrzowi � a oni si� zapr�[1633]. Mistrz ka�e im dziewk� odda�, a oni nie oddadz� � albo te� rzekn�: �Nie masz jej u nas, bo�my jej nie porywali�. Ka�e im przysi�c, to i przysi�gn�. Co tedy nam robi�?
� Co robi�? � rzek� pan z D�ugolasu. � Niech Jurand jedzie do Spychowa. Je�li j� porwali dla okupu albo by j� na de Bergowa wymieni�, to musz� da� zna� i dadz� zna� nie komu innemu, jeno Jurandowi.
� Porwali j� ci, kt�rzy do le�nego dworca przyje�d�ali � rzek� ksi�dz.
� To ich mistrz pod s�d odda albo ka�e im pole Jurandowi da�[1634].
� Pole � zawo�a� Zbyszko � mnie musz� da�, bom ja ich wpierw pozwa�!
A Jurand odj�� r�ce od twarzy i zapyta�:
� Kt�rzy to byli w le�nym dworcu?
� By� Danveld i stary de L�we, i dw�ch braci: Gotfryd i Rotgier � odpowiedzia� ksi�dz. � Skar�yli si� i chcieli, by ksi��� wam rozkaza� de Bergowa z niewoli wypu�ci�. Ale ksi���, dowiedziawszy si� od Fourcy'ego, �e Niemcy to pierwsi was napadli, zgromi� ich i z niczym odprawi�.
� Jed�cie do Spychowa � rzek� ksi��� � bo oni tam si� zg�osz�. Nie uczynili tego dot�d dlatego, �e Danveldowi giermek tego oto m�odego rycerza rami� pokruszy�, gdy im pozwanie wozi�. Jed�cie do Spychowa, a jak si� zg�osz�, to mnie dawajcie zna�. Oni wam dziecko za de Bergowa ode�l�, ale ja przeto pomsty nie poniecham, bo i mnie poha�bili z dworca j� mojego bior�c.
Tu gniew pocz�� go chwyta� na nowo, gdy� istotnie Krzy�acy wyczerpali wszelk� jego cierpliwo�� � i po chwili doda�:
� Hej! dmuchali i dmuchali w ogie�, ale w ko�cu pyski poparz�.
� Zapr� si�! � powt�rzy� ksi�dz Wyszoniek.
� Jak raz Jurandowi oznajmi�, �e dziewka u nich, to si� nie b�d� mogli zaprze� � odpowiedzia� nieco niecierpliwie Miko�aj z D�ugolasu. � Wierz�, �e jej na pograniczu nie trzymaj� � i �e, jako s�usznie wymiarkowa� Jurand, do dalszych zamk�w albo na morskie mierzeje j� wywie�li, ale gdy b�dzie dow�d, �e to oni � to si� przed mistrzem nie zapr�.
A Jurand pocz�� powtarza� jakim� dziwnym i zarazem strasznym g�osem:
� Danveld, L�we, Gotfryd i Rotgier�
Miko�aj z D�ugolasu poleci� jeszcze wys�a� bywa�ych[1635] a przebieg�ych ludzi do Prus, aby si� w Szczytnie i Insborku wywiedzieli, czy Jurand�wna tam jest, a je�li nie, to dok�d zosta�a wywieziona; po czym ksi��� wzi�� kostur w r�k� i wyszed�, by wyda� odpowiednie rozkazy, ksi�na za� zwr�ci�a si� do Juranda, chc�c go dobrym s�owem pokrzepi�:
� Jako�e wam jest? � spyta�a.
�w za� przez chwil� nic nie odpowiedzia�, jakby nie s�ysza� pytania, a potem nagle rzek�:
� Jakoby mnie kto w dawn� ran� ugodzi�.
� Ale ufajcie w mi�osierdzie boskie; wr�ci Danu�ka, jeno im de Bergowa oddajcie.
� Nie po�a�owa�bym im i krwi.
Ksi�na zawaha�a si�, czyby mu zaraz o �lubie nie wspomnie�, ale pomy�lawszy nieco, nie chcia�a przyrzuca� nowego zmartwienia do ci�kich ju� i tak nieszcz�� Juranda i przy tym ogarn�� j� jaki� strach. �B�d� jej szukali ze Zbyszkiem, niech mu Zbyszko przy sposobno�ci powie � rzek�a sobie � a ninie[1636] w g�owie by si� mu mog�o do reszty pomiesza�. Wi�c wola�a m�wi� o czym innym.
� Wy nas nie winujcie � rzek�a. � Przyjechali ludzie w waszych barwach, z pismem z wasz� piecz�ci� oznajmuj�cym, jako�cie chorzy, jako oczy wam gasn� i jako na dziecko raz jeszcze spojrze� chcecie. Jak�e si� by�o przeciwi� i ojcowego przykazania nie spe�ni�?
Jurand za� podj�� j� pod nogi.
� Ja nikogo nie winuj�, mi�o�ciwa pani.
� I to wiedzcie, �e B�g j� wam odda, bo oko Jego jest nad ni�. Ze�le on jej poratowanie, jako na ostatnich �owach zes�a�, gdy srogi tur[1637] na nas uderzy� � a Pan Jezus natchn�� Zbyszka, �eby nas broni�. Sam ci o ma�o nie strada� �ywota i d�ugo potem chorza�, ale Danu�k� i mnie obroni�, za co mu ksi��� da� pas i ostrogi. Widzicie!� R�ka boska jest nad ni�. Pewnie, �e dziecka �al. My�la�am, �e z wami przyjedzie, �e j� obacz�, najmilsz�, a tymczasem�
I g�os jej zadr�a�, i �zy pu�ci�y si� z oczu, a w Jurandzie t�umiona dotychczas rozpacz zerwa�a si� na chwil�, nag�a i straszna jak wicher. Chwyci� r�koma swe d�ugie w�osy, a g�ow� pocz�� bi� w belki �ciany, j�cz�c i powtarzaj�c chrapliwym g�osem:
� Jezu! Jezu! Jezu!�
Lecz Zbyszko skoczy� ku niemu i potrz�sn�wszy go z ca�� si�� za ramiona, zawo�a�:
� W drog� nam! Do Spychowa!
Czyj to poczet? � zapyta� nagle Jurand, ockn�wszy si� za Radzanowem z zamy�lenia jakby ze snu.
� M�j � odpowiedzia� Zbyszko.
� A ludzie moi wszyscy pogin�li?
� Widzia�em ich nie�ywych w Niedzborzu.
� Nie masz starych towarzysz�w!
Zbyszko nie odrzek� nic i jechali dalej w milczeniu a szybko, gdy� chcieli jak najpr�dzej by� w Spychowie, spodziewaj�c si�, �e mo�e zastan� tam jakich wys�annik�w krzy�ackich. Na szcz�cie ich przysz�y zn�w mrozy i drogi by�y przetarte, wi�c mogli po�piesza�. Pod wiecz�r Jurand zn�w przem�wi� i pocz�� wypytywa� o owych braci zakonnych, kt�rzy byli w le�nym dworcu, a Zbyszko opowiada� mu wszystko � i o ich skargach, i o odje�dzie, i o �mierci pana de Fourcy, i o post�pku swego giermka, kt�ry w tak straszny spos�b pokruszy� rami� Danvelda, a podczas tego opowiadania przypomnia�a mu si� i uderzy�a go jedna okoliczno��, to jest bytno�� owej niewiasty w le�nym dworcu, kt�ra przywioz�a od Danvelda balsamy goj�ce. Na popasie pocz�� wi�c wypytywa� o ni� i Czecha, i Sanderusa � ale obaj nie wiedzieli dok�adnie, co si� z ni� sta�o. Zdawa�o im si�, �e odjecha�a albo razem z tymi lud�mi, kt�rzy przybyli po Danusi�, albo wnet po nich. Zbyszkowi przysz�o teraz do g�owy, �e to m�g� by� kto� nas�any w tym celu, aby tych ludzi przestrzec na wypadek, gdyby Jurand znajdowa� si� w�asn� osob� we dworcu. W takim razie nie podawaliby si� za ludzi ze Spychowa, mogli za� mie� przygotowane jakie� inne pismo, kt�re by byli oddali ksi�nie zamiast zmy�lonego Jurandowego listu. Wszystko to by�o u�o�one z piekieln� zr�czno�ci� i m�ody rycerz, kt�ry dotychczas zna� Krzy�ak�w tylko z pola, po raz pierwszy pomy�la�, �e pi�ci na nich nie do��, ale �e trzeba umie� zm�c[1638] ich i g�ow�. My�l ta by�a mu przykra, albowiem jego ogromny �al i b�l zmieni�y si� w nim przede wszystkim w ��dz� walki i krwi. Nawet ratunek dla Danusi przedstawia� mu si� jako szereg bitew kup� lub w pojedynk�; tymczasem teraz pozna�, �e trzeba mo�e b�dzie ch�� pomsty i �upania �b�w wzi�� jak nied�wiedzia na �a�cuch i szuka� ca�kiem nowych dr�g ocalenia i odzyskania Danusi. My�l�c o tym, �a�owa�, �e nie ma przy nim Ma�ka. Ma�ko bowiem r�wnie by� przebieg�y, jak m�ny. Postanowi� jednak i sam wys�a� ze Spychowa Sanderusa do Szczytna, aby ow� niewiast� odszuka� i stara� si� od niej wywiedzie�, co si� z Danusi� sta�o. M�wi� sobie, �e cho�by Sanderus chcia� go zdradzi�, to niewiele sprawie zaszkodzi, a w razie przeciwnym mo�e znaczne mu us�ugi odda�, albowiem rzemios�o jego otwiera�o mu wsz�dzie dost�p.
Chcia� jednak naradzi� si� przedtem z Jurandem, od�o�y� wszelako t� rzecz do Spychowa, tym bardziej �e zapad�a noc i zdawa�o mu si�, �e Jurand, siedz�c na wysokim siodle rycerskim, usn�� z trud�w, zm�czenia i ci�kiej troski. Ale Jurand dlatego tylko jecha� z g�ow� spuszczon�, �e mu j� pochyli�o nieszcz�cie. I wida�, �e ci�gle o nim rozmy�la�, �e serce jego pe�ne by�o okrutnych obaw, gdy� wreszcie rzek�:
� Wolejbym[1639] by� zamarz� pod Niedzborzem! Ty� to mnie odgrzebywa�?
� Ja, z innymi.
� A na onych �owach ty� mi dziecko ratowa�!
� Jako�em mia� czyni�?
� I teraz mi pomo�esz?
A w Zbyszku wybuchn�a zarazem mi�o�� do Danu�ki i nienawi�� do Krzy�ak�w�krzywdzicieli tak wielka, �e a� wsta� na siodle i j�� m�wi� przez zaci�ni�te z�by, jakby z trudem:
� S�uchajcie, co rzek�: cho�by mi przysz�o z�bami pruskie zamki gry��, to je zgryz�, a j� dostan�.
I nasta�a chwila milczenia. M�ciwa i niepohamowana natura Juranda ozwa�a si� te� widocznie z ca�� si�� pod wp�ywem Zbyszkowych s��w, gdy� pocz�� zgrzyta� w ciemno�ci, a po chwili powtarza� zn�w nazwiska:
� Danveld, L�we, Rotgier i Gotfryd!
I w duszy my�la�, �e je�li zechc�, by im Bergowa odda�, to go odda, je�li ka�� mu dop�aci�, to dop�aci, cho�by mia� ca�y Spych�w do ceny przyrzuci�[1640], ale p�niej biada tym, kt�rzy na to jedyne dziecko jego r�k� podnie�li!
Przez ca�� noc sen nie zamkn�� im ani na chwil� powiek. Nad ranem ledwie si� poznali, tak twarze ich by�y zmienione przez t� jedn� noc. Juranda uderzy� wreszcie ten b�l i ta zawzi�to�� Zbyszka, wi�c rzek�:
� Na��czk�[1641] ci� ona przykry�a i �mierci wydar�a � wiem. Ale te� j� mi�ujesz?
Zbyszko spojrza� mu prosto w oczy z twarz� niemal zuchwa�� i odpowiedzia�: � To �ona moja.
Na to Jurand powstrzyma� konia i patrzy� na Zbyszka, mrugaj�c ze zdumienia.
� Jako powiadasz? � zapyta�.
� M�wi�, �e ona niewiasta moja, a ja jej m��.
Rycerz ze Spychowa przykry� r�kawic� oczy, jak gdyby olsn��[1642] od nag�ego uderzenia pioruna, po czym nie odrzek� nic, po chwili ruszy� koniem i wysun�wszy si� na czo�o orszaku, jecha� w milczeniu.
Ale Zbyszko, jad�c za nim, nie m�g� d�ugo wytrzyma� i rzek� sobie w duszy: �Wol�, �eby gniewem wybuchn��, ni� �eby si� zaci���. Wi�c podjecha� ku niemu i tr�ciwszy strzemieniem w jego strzemi�, pocz�� m�wi�:
� Pos�uchajcie, jako to by�o. Co Danu�ka dla mnie uczyni�a w Krakowie, to wiecie, ale tego nie wiecie, �e w Bogda�cu swatali mi Jagienk�, Zychow� c�rk�, ze Zgorzelic. Stryj m�j, Ma�ko, chcia�; rodzic jej, Zych, chcia�; a i krewny opat[1643], bogacz, tak�e� Co wam tam d�ugo prawi�[1644]? � u�ciwa dziewka i jak �ania, a wiano[1645] te� godne[1646]. Ale nie mog�o to by�. By�o mi Jagienki �al, ale jeszcze wi�kszy �al Danu�ki � i zabra�em si� ku niej na Mazowsze, bo szczerze wam rzek�: nie mog�em d�u�ej �y�. Wspomnijcie, jako�cie sami mi�owali � wspomnijcie! � a nie b�dzie wam dziwota.
Tu przerwa� Zbyszko, czekaj�c na jakie� s�owo z ust Juranda, lecz gdy �w milcza�, j�� m�wi� dalej:
� W le�nym dworcu B�g mi da�, �em i pani�[1647], i Danu�k� od tura[1648] na �owach zratowa�. I zaraz pani m�wi�a: �Teraz ju� Jurand nie b�dzie przeciwny, bo jako�e mu si� nie wyp�aci� za taki uczynek?� Ale ja i wtedy bez waszego rodzicielskiego pozwole�stwa nie my�la�em jej bra�. Ba! i nijak mi by�o, bo mnie zwierz luty[1649] tak starmosi�, �e ledwie duszy ze mnie nie wy�en��[1650]. Ale potem � wiecie � przyszli ci ludzie po Danu�k�, by j� niby do Spychowa powie��, a jam jeszcze z �o�a nie wstawa�. My�la�em, �e ju� jej nigdy nie ujrz�. My�la�em, �e j� do Spychowa we�miecie i komu innemu oddacie. W Krakowie byli�cie mi przecie przeciwni� Ju�em my�la�, �e zamr�. Hej, mocny Bo�e, co to by�a za noc! Nic, jeno strapienie; nic, jeno[1651] �a�o��! My�la�em, �e jak mi ona odjedzie, to ju� i s�o�ce nie wzejdzie. Wyrozumcie wy ludzkie kochanie i ludzk� bole��
I a� �zy zadrga�y na chwil� w g�osie Zbyszka, ale �e serce mia� m�ne, wi�c si� opanowa� i rzek�:
� Ludzie przyjechali po ni� w wiecz�r i chcieli j� zaraz bra�, ale ksi�na kaza�a im czeka� do rana. A� tu Pan Jezus zes�a� mi my�l, aby si� ksi�nie pok�oni� i o Danu�k� j� prosi�. My�la�em, �e je�li zamr�, to cho� t� jedn� b�d� mia� pociech�. Wspomnijcie, �e dziewczyna mia�a jecha�, a ja ostawa�em chory i �mierci bliski. Nie by�o te� czasu prosi� was o pozwole�stwo. Ksi�cia[1652] nie by�o ju� w le�nym dworcu, wi�c wagowa�a si�[1653] Pani na obie strony, bo nie mia�a si� kogo poradzi�. Ale zlitowali si� wreszcie oboje z ksi�dzem Wyszo�kiem nade mn� � i ksi�dz Wyszoniek da� nam �lub� Moc boska, prawo boskie�
A Jurand przerwa� g�ucho:
� I kara boska.
� Czemu za� ma by� kara? � zapyta� Zbyszko. � Pomiarkujcie[1654] jeno, �e przys�ali po ni� przed �lubem i czyby by�, czyby go nie by�o, tak samo by j� powie�li.
Lecz Jurand zn�w nie odrzek� nic i jecha� zamkni�ty w sobie, mroczny i z twarz� tak skamienia��, �e Zbyszko, lubo zrazu uczu� ulg�, jak� sprawia zawsze wyznanie rzeczy d�ugo tajonej, zl�k� si� wreszcie i pocz�� m�wi� sobie w duszy z coraz wi�kszym niepokojem, �e stary rycerz zaci�� si� w gniewie i �e odt�d b�d� dla siebie jak obcy i nieprzyja�ni ludzie.
I przysz�a na� chwila wielkiego pogn�bienia. Nigdy, od czasu jak wyjecha� z Bogda�ca, nie by�o mu tak �le. Zdawa�o mu si� teraz, �e nie ma �adnej nadziei ni przejednania Juranda, ni, co gorsza, uratowania Danusi, �e wszystko na nic i �e w przysz�o�ci spadn� na niego tylko coraz wi�ksze nieszcz�cia i coraz wi�ksza niedola. Ale pogn�bienie to trwa�o kr�tko, a raczej zgodnie z jego natur� wnet zmieni�o si� w gniew, ch�� sporu i walki. �Nie chce zgody � m�wi� sobie, my�l�c o Jurandzie � niech b�dzie niezgoda, niech b�dzie co chce!� I got�w by� skoczy� do oczu samemu Jurandowi. Chwyci�a go te� ��dza bitki z kimkolwiek o cokolwiek, byle co� robi�, byle da� uj�cie �alom, goryczy i gniewowi, byle znale�� jakow�� ulg�.
A tymczasem zajechali do karczmy na rozdro�u, zwanej �wietlik, gdzie Jurand w czasie powrotu z dworu ksi���cego do Spychowa dawa� zwykle vypoczynek ludziom i koniom. Mimo woli uczyni� to i teraz. Po chwili obaj ze Zbyszkiem znale�li si� w osobnej izbie. Nagle Jurand zatrzyma� si� przed m�odym rycerzem i utkwiwszy w nim wzrok, zapyta�:
� To� ty dla niej tu przyw�drowa�?
�w za� odpowiedzia� prawie szorstko:
� My�licie, �e si� zapr�[1655]?
I pocz�� patrze� wprost w oczy Juranda, got�w na gniew gniewem wybuchn��. Lecz na twarzy starego wojownika nie by�o zawzi�to�ci, by� tylko smutek prawie bez granic.
� I dziecko� mi ratowa�? � spyta� po chwili. � I mnie� odgrzeb�?�
A Zbyszko spojrza� na niego ze zdziwieniem i obaw�, czy mu si� w g�owie nie miesza, gdy� Jurand powtarza� zupe�nie te same pytania, kt�re ju� poprzednio by� zada�.
� Si�d�cie sobie � rzek� � bo widzi mi si�, �e�cie jeszcze s�abi.
Lecz Jurand podni�s� r�ce, po�o�y� je na ramionach Zbyszka � i nagle przygarn�� go z ca�� si�� do piersi; �w za�, och�on�wszy z chwilowego zdumienia, chwyci� go wp� i trzymali si� tak d�ugo, gdy� przykuwa�y ich do siebie wsp�lne strapienia i wsp�lna niedola.
Gdy za� si� pu�cili, Zbyszko �cisn�� jeszcze za kolana starszego rycerza, a nast�pnie pocz�� ca�owa� go ze �zami w oczach po r�ku.
� Nie b�dziecie mi przeciwni? � pyta�.
A na to Jurand odrzek�:
� By�em ci przeciwny, bom j� w duszy Bogu ofiarowa�.
� Wy�cie ofiarowali j� Bogu, a B�g mnie. Wola Jego!
� Wola Jego! � powt�rzy� Jurand � jeno trzeba nam teraz i mi�osierdzia.
� Komu� B�g pomo�e, je�li nie ojcu, kt�ry szuka dziecka, je�li nie m�owi, kt�ry szuka �ony? Zb�jom nie b�dzie ci pomaga�.
� A przecie j� porwali � odpowiedzia� Jurand.
� To im de Bergowa oddacie.
� Oddam wszystko, co chc�.
Lecz na my�l o Krzy�akach zbudzi�a si� w nim wnet stara nienawi�� i obj�a go jak p�omie�, gdy� po chwili doda� przez zaci�ni�te z�by:
� I do�o��, czego nie chc�.
� Jam im te� poprzysi�g� � odpowiedzia� Zbyszko � ale teraz trzeba nam do Spychowa.
I pocz�� pili�[1656], by siod�ano konie. Jako�, gdy zjad�y obroki[1657], a ludzie rozgrzali si� troch� w izbach, ruszono dalej, chocia� na dworze czyni� si� ju� mrok. Poniewa� droga by�a jeszcze daleka, a na noc bra� mr�z okrutny, przeto Jurand i Zbyszko, kt�rzy nie odzyskali jeszcze wszystkich si�, jechali w saniach. Zbyszko opowiada� o stryjcu Ma�ku, do kt�rego w duszy t�skni�, i �a�owa�, �e go nie ma, gdy� zar�wno mog�o si� przyda� jego m�stwo, jak chytro��, kt�ra przeciw takim nieprzyjacio�om wi�cej jeszcze od m�stwa jest potrzebna. W ko�cu zwr�ci� si� do Juranda i zapyta�:
� A wy�cie chytrzy?� Bo ja � to nijak nie potrafi�.
� I ja nie � odpowiedzia� Jurand. � Nie chytro�ci� ja z nimi wojowa�, jeno t� r�k� i t� bole�ci�, kt�ra we mnie osta�a.
� Ju�ci ja to rozumiem � rzek� m�ody rycerz. � Przez to rozumiem, �e Danu�k� mi�uj� i �e j� porwali. Gdyby, uchowaj B�g�
I nie doko�czy�, bo na sam� my�l o tym poczu� w piersi nie ludzkie, ale wilcze serce. Przez czas jaki� jechali w milczeniu bia��, zalan� �wiat�em miesi�cznym[1658] drog�, po czym Jurand pocz�� m�wi� jakby sam do siebie:
� Bo gdyby mieli przyczyn� do pomsty nade mn� � nie m�wi�! Ale na mi�y B�g! nie mieli� Wojowa�em z nimi w polu, gdym w poselstwie od naszego ksi�cia do Witolda[1659] chadza�, ale tu by�em jako s�siad s�siadom� Bartosz Na��cz czterdziestu rycerzy, kt�rzy ku nim �li, chwyci�, skowa�[1660] i w podziemiach w Ko�minie zamkn��. Musieli mu Krzy�acy p� woza pieni�dzy za nich nasypa�. A ja, trafi� si� li go�� Niemiec, kt�ry do Krzy�ak�w ci�gn��, tom go jeszcze jako rycerz rycerza podejmowa� i obdarza�. Nieraz te� i Krzy�acy do mnie przez bagna przyje�d�ali. Nie by�em im wtedy ci�ki, a oni mi to uczynili, czego bym ja i dzi� jeszcze najwi�kszemu nieprzyjacielowi nie uczyni��
I straszne wspomnienia pocz�y go targa� z coraz wi�ksz� si��, g�os zamar� mu na chwil� w piersi, po czym m�wi� na wp� z j�kiem:
� Jedn� ci mia�em jako owieczk�, jako jedno serce w piersiach, a oni j� na powr�z jak psa chwycili i zbiela�a im na powrozie� Teraz zn�w dziecko� Jezu! Jezu!
I zn�w zapad�o milczenie. Zbyszko podni�s� ku ksi�ycowi sw� m�od� twarz, w kt�rej malowa�o si� zdziwienie, nast�pnie spojrza� na Juranda i zapyta�:
� Ojcze!� To� by im lepiej by�o na mi�o�� ludzk� ni� na pomst� zarabia�. Po co oni tyle krzywd wszystkim narodom i wszystkim ludziom czyni�?
A Jurand roz�o�y� jakby z rozpacz� r�ce i odrzek� g�uchym g�osem:
� Nie wiem�
Zbyszko rozmy�la� czas jaki� nad w�asnym pytaniem, po chwili jednak my�l jego wr�ci�a do Juranda.
� Ludzie m�wi�, �e�cie godn� pomst� wywarli � rzek�, Jurand tymczasem zdusi� w sobie b�l, opami�ta� si� i pocz�� m�wi�:
� Bom im poprzysi�g�� I Bogum poprzysi�g�, �e je�li mi pomst� da spe�ni�, to Mu to dziecko, kt�re mi osta�o[1661], oddam. Dlategom ci by� przeciwny. A teraz nie wiem: wola to Jego by�a, czyli te� gniew Jego rozbudzili�cie waszym uczynkiem.
� Nie � rzek� Zbyszko. � To�em wam ju� m�wi�, �e cho�by �lubu nie by�o, i tak by�yby j� psubraty chwyci�y. B�g przyj�� wasz� ch��, a Danu�k� mnie podarowa�, bo bez takowej Jego woli nic by�my nie wsk�rali.
� Ka�dy grzech jest przeciw woli Bo�ej.
� Grzech jest, ale nie sakrament. Sakrament przecie boska rzecz.
� To i dlatego nie ma rady.
� A chwa�a Bogu, nie ma! Nie narzekajcie te� na to, bo nikt by wam tak nie pom�g� przeciw tym zb�jom, jako ja pomog�. Obaczycie! Za Danu�k� swoj� drog� im zap�acim, ale je�li �ywie jeszcze cho� jeden z tych, kt�rzy wasz� nieboszczk� porywali, zdajcie go mnie, a obaczycie!
Lecz Jurand pocz�� trz��� g�ow�.
� Nie � odpowiedzia� pos�pnie � z tych �aden nie �ywie�
Przez czas jaki� s�ycha� by�o tylko parskanie koni i przyt�umiony odg�os kopyt uderzaj�cych o wyje�d�on� drog�.
� Raz w nocy � m�wi� dalej Jurand � us�ysza�em jaki� g�os jakoby ze �ciany wychodz�cy, kt�ry mi rzek�: �Do�� pomsty!� � ale ja nie us�ucha�em, bo to nie by� g�os nieboszczki.
� A co to m�g� by� za g�os? � zapyta� z niepokojem Zbyszko.
� Nie wiem. Cz�sto w Spychowie co� w �cianach gada, a czasem j�czy, bo du�o ich na �a�cuchach w podziemiu pomar�o.
� A wam ksi�dz co m�wi?
� Ksi�dz �wi�ci� gr�dek i m�wi� te�, �eby zemsty poniecha�, ale nie mog�o to by�. Sta�em si� im zbyt ci�ki i p�niej sami chcieli si� m�ci�.
Czynili zasadzki i pozywali w pole� Tak by�o i teraz. Majneger i de Bergow pierwsi mnie pozwali.
� Brali�cie kiedy wykup?
� Nigdy. Z tych, kt�rych chwyci�em, pierwszy de Bergow �yw wyjdzie.
Rozmowa usta�a, gdy� skr�cili z szerszego go�ci�ca na w�sz� drog�, kt�r� jechali d�ugo, gdy� sz�a kr�to, a miejscami zmienia�a si� jakby we wpadlin�[1662] le�n�, pe�n� zasp �nie�nych, trudnych do przebycia. Wiosn� albo latem, podczas d�d��w[1663] droga ta musia�a by� prawie nieprzyst�pna.
� Czy to ju� ku Spychowowi jedziem? � zapyta� Zbyszko.
� Tak � odrzek� Jurand. � Boru jeszcze szmat znaczny, a potem zaczn� si� oparzeliska[1664], w�r�d kt�rych gr�dek� Za oparzeliskami s� ��gi [1665]i suche pola, za� do gr�dka mo�na dojecha� tylko grobl�. Nieraz chcieli mnie Niemcy dosta�, ale nie mogli i si�a[1666] ich ko�ci pr�chnieje po le�nych brze�kach.
� I trafi� nie�atwo � rzek� Zbyszko. � Je�li Krzy�aki ludzi z listami wyszl�[1667], jako�e trafi�?
� Nieraz ju� wysy�ali i maj� takich, kt�rzy drog� wiedz�[1668].
� Bogdaje�my ich zastali w Spychowie! � rzek� Zbyszko.
Tymczasem �yczenie to mia�o si� urzeczywistni� wcze�niej, ni� m�ody rycerz my�la�, albowiem wyjechawszy z boru na odkryt� p�aszczyzn�, na kt�rej le�a� w�r�d bagien Spych�w, ujrzeli przed sob� dw�ch konnych i niskie sanie, w kt�rych siedzia�y trzy ciemne postacie.
Noc by�a bardzo jasna, wi�c na bia�ym pod�cielisku �nieg�w wida� by�o ca�� gromad� doskonale. Jurandowi i Zbyszkowi uderzy�y �ywiej serca na ten widok, kto bowiem m�g� jecha� do Spychowa w�r�d nocy, je�li nie wys�a�cy krzy�accy?
Zbyszko kaza� wo�nicy jecha� �ywiej, wi�c wkr�tce zbli�yli si� tak znacznie, �e us�yszano ich, i dwaj konni, kt�rzy czuwali widocznie nad bezpiecze�stwem sani, zwr�cili si� ku nim i pozdejmowawszy kusze z ramion, pocz�li wo�a�:
�
� Niemcy! � szepn�� Zbyszkowi Jurand.
Po czym podni�s� g�os i rzek�:
� Moje prawo pyta�, twoje odpowiada�! Kto wy?
� Podr�ni.
� Jacy podr�ni?
� Pielgrzymi.
� Sk�d?
� Ze Szczytna.
� Oni! � szepn�� zn�w Jurand.
Tymczasem sanki por�wna�y si�[1670] ze sob�, a jednocze�nie na przodzie przed nimi ukaza�o si� sze�ciu konnych. By�a to spychowska stra�, kt�ra dniem i noc� czuwa�a nad grobl� wiod�c� do gr�dka. Przy koniach bieg�y psy straszne i ogromne, ca�kiem do wilk�w podobne.
Stra�nicy, poznawszy Juranda, pocz�li wykrzykiwa� na jego cze��, lecz w okrzykach tych brzmia�o i zdziwienie, �e dziedzic wraca tak wcze�nie i niespodzianie, lecz on ca�kiem zaj�ty by� wys�a�cami, wiec zn�w zwr�ci� si� ku nim:
� Dok�d jedziecie? � zapyta�.
� Do Spychowa.
� Czego tam chcecie?
� To mo�emy jeno[1671] samemu panu powiedzie�.
Jurand mia� ju� na ustach: �Jam jest pan ze Spychowa� � ale si� powstrzyma� rozumiej�c, �e rozmowa nie mo�e si� odbywa� przy ludziach. Natomiast spytawszy jeszcze, czy maj� jakowe listy, i otrzymawszy odpowied�, �e polecono im ustnie si� rozm�wi�, kaza� jecha� nieledwie co ko� wyskoczy. Zbyszkowi by�o r�wnie� tak pilno do wiadomo�ci o Danusi, �e nie umia� na nic innego zwr�ci� uwagi. Niecierpliwi� si� tylko, gdy jeszcze dwukrotnie stra�e zast�powa�y im drog� na grobli; niecierpliwi� si�, gdy spuszczano most na fosie, za kt�r� stercza� na wa�ach olbrzymi ostrok�[1672], a chocia� poprzednio nieraz bra�a go ciekawo�� obaczy�, jak wygl�da ten z�owrogiej s�awy gr�dek, na kt�rego wspomnienie Niemcy �egnali si� znakiem krzy�a � teraz nie widzia� nic pr�cz krzy�ackich wys�a�c�w, od kt�rych m�g� us�ysze�, gdzie jest Danusia i kiedy b�dzie wr�cona jej wolno��. Nie przewidzia� za�, �e za chwil� czeka go ci�ki zaw�d. Pr�cz konnych, dodanych dla obrony, i wo�nicy, poselstwo ze Szczytna sk�ada�o si� z dw�ch os�b: jedn� z nich by�a ta� sama niewiasta, kt�ra swego czasu przywozi�a balsam goj�cy do le�nego dworca, drug� m�ody p�tnik[1673]. Niewiasty Zbyszko nie pozna�, albowiem jej w le�nym dworcu nie widzia�, p�tnik za� od razu wyda� mu si� jakim� przebranym giermkiem.
Jurand wnet wprowadzi� oboje do naro�nej izby � i stan�� przed nimi ogromny i prawie straszny w blasku p�omienia, kt�ry pada� na niego od p�on�cego w kominie ognia.
� Gdzie dziecko? � zapyta�.
Oni jednak�e zl�kli si�, stan�wszy oko w oko z gro�nym m�em. P�tnik[1674], cho� twarz mia� zuchwa��, trz�s� si� po prostu jak li��, a i pod niewiast� dr�a�y nogi. Wzrok jej przeszed� z oblicza Juranda na Zbyszka, nast�pnie na b�yszcz�c�, �ys� g�ow� ksi�dza Kaleba i zn�w wr�ci� do Juranda, jakby z zapytaniem, co tamci dwaj tu robi�.
� Panie � odrzek�a wreszcie � nie wiemy, o co pytacie, ale przys�ano nas ku wam w sprawach wa�nych. Wszelako ten, kt�ry nas wys�a�, rozkaza� nam wyra�nie, aby rozmowa z wami odby�a si� bez �wiadk�w.
� Nie mam dla nich tajemnic! � rzek� Jurand.
� Ale my je mamy, szlachetny panie � odrzek�a niewiasta � i je�li ka�ecie im zosta�, to o nic innego prosi� was nie b�dziemy, tylko aby�cie nam pozwolili jutro odjecha�.
Na twarzy nieprzywyk�ego do oporu Juranda odbi� si� gniew. Przez chwil� p�owe[1675] jego w�sy pocz�y si� porusza� z�owrogo, lecz pomy�la�, �e idzie o Danusi�, i pohamowa� si�. Zbyszko zreszt�, kt�remu chodzi�o przede wszystkim o to, by rozmowa odby�a si� jak najpr�dzej, i kt�ry by� pewien, �e Jurand mu j� powt�rzy, rzek�:
� Skoro tak ma by�, osta�cie sami.
I wyszed� wraz z ksi�dzem Kalebem, zaledwie jednak znalaz� si� w g��wnej izbie obwieszonej tarczami i broni� zdobyt� przez Juranda, gdy G�owacz zbli�y� si� ku niemu.
� Panie � rzek� � to ta sama niewiasta.
� Jaka niewiasta?
� Od Krzy�ak�w, kt�ra przywozi�a balsam hercy�ski[1676]. Pozna�em j� od razu i Sanderus pozna� j� tak�e. Przyje�d�a�a wida� na przeszpiegi, a teraz wie ona pewnie, gdzie jest panienka.
� I my b�dziem wiedzie� � rzek� Zbyszko. � Zali[1677]znacie tak�e i tego p�tnika?
� Nie � odpowiedzia� Sanderus. � Ale nie kupujcie, panie, od niego odpust�w, bo to fa�szywy p�tnik. Gdyby go na m�ki po�o�y�, si�a mo�na by si� od niego dowiedzie�.
� Czeka�! � rzek� Zbyszko.
Tymczasem w izbie naro�nej, zaledwie drzwi si� zamkn�y za Zbyszkiem i ksi�dzem Kalebem, siostra zakonna przysun�a si� szybko do Juranda i pocz�a szepta�:
� Wasz� c�rk� zb�je porwali.
� Z krzy�em na p�aszczach?
� Nie. Ale B�g pob�ogos�awi� pobo�nym braciom, �e j� odbili i teraz ona jest u nich.
� Gdzie jest? � pytam.
� Pod opiek� pobo�nego brata Szomberga[1678] � odrzek�a, krzy�uj�c r�ce na piersiach i schylaj�c si� pokornie.
A Jurand, us�yszawszy straszne nazwisko kata Witoldowych[1679] dzieci, zblad� jak p��tno; po chwili siad� na �awie, przymkn�� oczy i pocz�� d�oni� rozciera� zimny pot, kt�ry uperli� mu czo�o.
Co widz�c p�tnik, jakkolwiek nie umia� przedtem pohamowa� strachu, wspar� si� teraz w boki, rozwali� si� na �awie, wyci�gn�� nogi i spojrza� na Juranda oczyma pe�nymi pychy i pogardy.
Nasta�o d�ugie milczenie.
� I brat Markwart[1680] pomaga bratu Szombergowi w czuwaniu nad ni� � rzek�a zn�w niewiasta. � Pilna[1681] to opieka i nie stanie si� panience krzywda.
� Co mam czyni�, by mi j� oddali? � zapyta� Jurand.
� Upokorzy� si� przed Zakonem! � rzek� z dum� p�tnik.
Us�yszawszy to, Jurand wsta�, podszed� ku niemu i pochyliwszy si� nad nim rzek� st�umionym, strasznym g�osem:
� Milcze�!�
A p�tnik przerazi� si� znowu. Wiedzia�, �e mo�e grozi� i mo�e rzec co� takiego, co powstrzyma i z�amie Juranda, ale zl�k� si�, �e wpierw, nim s�owo przem�wi, stanie si� z nim co� okropnego; wi�c zamilk�, oczy okr�g�e, jakby skamienia�e ze strachu, utkwi� w gro�nej twarzy spychowskiego pana i siedzia� bez ruchu � tylko broda pocz�a mu si� trz��� silnie.
Jurand za� zwr�ci� si� do siostry zakonnej:
� List macie?
� Nie, panie. Nie mamy listu. Co mamy do powiedzenia, kazano nam ustnie powiedzie�.
� Za czym[1682] m�wcie!
A ona powt�rzy�a jeszcze raz, jakby pragn�c, by Jurand wbi� sobie to dobrze w pami��:
� Brat Szomberg i brat Markwart czuwaj� nad panienk�, przeto wy, panie, hamujcie sw�j gniew� Ale nie stanie si� jej nic z�ego, bo cho� przez wiele lat krzywdzili�cie ci�ko Zakon, jednak�e bracia chc� wam dobrem za z�e wyp�aci�, je�li uczynicie zado�� sprawiedliwym ich ��daniom.
� Czego chc�?
� Chc�, aby�cie uwolnili pana de Bergowa.
Jurand odetchn�� g��boko.
� Oddam im de Bergowa � rzek�.
� I innych bra�c�w, kt�rych w Spychowie macie.
� Jest dw�ch giermk�w Majnegera i de Bergowa, pr�cz ich pacho�k�w.
� Macie ich uwolni�, panie, i wynagrodzi� za uwi�zienie.
� Nie daj B�g, abym si� o dziecko mia� targowa�.
� Tego te� po was spodziewali si� pobo�ni zakonnicy � rzek�a niewiasta � ale to jeszcze nie wszystko, co mi kazano powiedzie�. Wasz� c�rk�, panie, porwali jacy� ludzie, zapewne zb�je i zapewne dlatego, aby wzi�� od was okup bogaty� B�g pozwoli� braciom, �e j� odbili � i teraz niczego wi�cej nie ��daj�, tylko aby�cie im towarzysza i go�cia oddali. Ale bracia wiedz� i wy wiecie, panie, jaka w tym kraju jest ku nim nienawi�� i jak niesprawiedliwie s�dz� wszystkie ich, cho�by najpobo�niejsze uczynki. Z tego powodu bracia s� pewni, i� gdyby tu ludzie dowiedzieli si�, �e c�rka wasza jest u nich, zaraz by pocz�li ich pos�dza�, �e to oni j� porwali, i w ten spos�b za sw� cnot� zebraliby jeno oszczerstwa i skargi� O tak! �li i z�o�liwi ludzie tutejsi nieraz im si� ju� tak wyp�acali, na czym s�awa pobo�nego Zakonu cierpia�a bardzo � o kt�r� bracia dba� musz�, i przeto k�ad� ten jeszcze tylko warunek, aby�cie sami i ksi�ciu tej krainy, i wszystkiemu srogiemu rycerstwu o�wiadczyli � jako i jest prawda � �e nie bracia krzy�owi, jeno zb�je wasz� c�rk� porwali i �e od zb�j�w musieli�cie j� wykupywa�.
� Prawda jest � rzek� Jurand � �e zb�je mi dziecko porwali i od zb�j�w musz� j� wykupywa�
� Nikomu te� nie macie inaczej m�wi�, bo gdyby cho� jeden cz�owiek dowiedzia� si�, �e�cie uk�adali si� z bra�mi, gdyby cho� jedna �ywa dusza albo gdyby cho� jedna skarga posz�a czy to do mistrza, czy do kapitu�y[1683] � tedyby ci�kie zrodzi�y si� trudno�ci�
Na twarzy Juranda odbi� si� niepok�j. W pierwszej chwili wydawa�o mu si� do�� naturalnym, �e komturowie[1684] ��daj� tajemnicy z obawy przed odpowiedzialno�ci� i nies�aw�, ale teraz zrodzi�o si� w nim podejrzenie, �e mo�e by� i jaka� inna przyczyna, �e za� nie umia� sobie zda� z niej sprawy, wi�c chwyci� go l�k taki, jaki chwyta najodwa�niejszych ludzi, gdy niebezpiecze�stwo zagra�a nie im samym, lecz ich bliskim i kochanym.
Postanowi� jednak�e dowiedzie� si� czego� wi�cej od zakonnej s�u�ki.
� Komturowie chc� tajemnicy � rzek� � ale jako� tajemnica ma si� zachowa�, gdy de Bergowa i tamtych innych za dziecko wypuszcz�?
� Powiecie, �e�cie wzi�li okup za pana de Bergowa, aby mie� czym zb�jom zap�aci�.
� Ludzie nie uwierz�, bom nigdy okupu nie bra� � odrzek� pos�pnie Jurand.
� Bo nigdy nie chodzi�o o wasze dziecko � odrzek�a sycz�cym g�osem s�u�ka.
I zn�w nasta�o milczenie, po czym p�tnik, kt�ry przez ten czas nabra� ducha i os�dzi�, �e Jurand musi si� ju� teraz wi�cej hamowa�, rzek�:
� Taka jest wo�a braci Szomberga i Markwarta.
S�u�ka za� m�wi�a dalej:
� Oto powiecie, �e ten p�tnik, kt�ry przyjecha� ze mn�, przywi�z� wam okup, my za� odjedziem st�d ze szlachetnym panem de Bergow i z je�cami.
� Jak to? � rzek� Jurand, marszcz�c brwi � zali my�licie, �e wam oddam je�c�w, nim mi dziecko wr�cicie?
� Uczy�cie, panie, jeszcze inaczej. Mo�ecie sami jecha� po c�rk� do Szczytna, dok�d wam j� bracia przywioz�.
� Ja? do Szczytna?
� Bo gdyby j� zn�w zb�jcy w drodze porwali, zn�w pos�d wasz i tutejszych ludzi pad�by na pobo�nych rycerzy, i dlatego ci wol� j� wam do r�k w�asnych odda�.
� A kto za� zar�czy mi, �e wr�c�, gdy sam wlez� wilkowi w gardziel?
� Cnota braci, sprawiedliwo�� ich i pobo�no��.
Jurand pocz�� chodzi� po izbie. Pocz�� ju� przewidywa� zdrad� i obawia� si� jej, ale czu� jednocze�nie, �e Krzy�acy mog� mu na�o�y� warunki, jakie im si� podoba � i �e jest wobec nich bezsilny.
Jednak�e przyszed� mu widocznie do g�owy jaki� spos�b, gdy� zatrzymawszy si� nagle przed p�tnikiem, pocz�� mu si� bystro przypatrywa�, po czym zwr�ci� si� do s�u�ki i rzek�:
� Dobrze. Pojad� do Szczytna. Wy i ten cz�owiek, kt�ry ma na sobie szaty p�tnicze, ostaniecie tu do mego powrotu, po kt�rym odjedziecie z de Bergowem i z je�cami.
� Nie chcecie, panie, zawierzy� zakonnikom � rzek� p�tnik � jak�e wi�c oni maj� wam zawierzy�, �e wr�ciwszy wypu�cicie nas i de Bergowa?
Twarz Juranda poblad�a ze wzburzenia i nasta�a gro�na chwila, w kt�rej ju�, ju� zdawa�o si�, �e chwyci p�tnika za pier� i we�mie go pod kolano � lecz zdusi� w sobie gniew, odetchn�� g��boko i pocz�� m�wi� z wolna i dobitnie:
� Kto�kolwiek jest, nie naginaj zbyt mojej cierpliwo�ci, aby za� nie p�k�a.
A p�tnik zwr�ci� si� do siostry:
� M�wcie! co wam kazano.
� Panie � rzek�a � waszej przysi�dze na miecz i na rycersk� cze�� nie o�mieliliby�my si� nie wierzy�, ale i wam nie przystoi sk�ada� przed lud�mi prostego stanu przysi�gi, i nas nie po wasz� przysi�g� przys�ano.
� Po c� was przys�ano?
� Powiedzieli nam bracia, i� macie, nie m�wi�c nic nikomu, stawi� si� w Szczytnie z panem de Bergow i z je�cami.
Na to ramiona Juranda pocz�y si� cofa� w ty�, a palce rozszerza� si� na kszta�t szpon�w drapie�nego ptaka; na koniec, stan�wszy przed niewiast�, pochyli� si� tak, jakby chcia� jej m�wi� do ucha, i rzek�:
� Azali nie powiedziano wam, �e ka�� was i Bergowa ko�em po�ama� w Spychowie?
� Wasza c�rka jest w mocy braci, a pod opiek� Szomberga i Markwarta � odrzek�a z naciskiem siostra.
� Zb�jc�w, trucicieli, kat�w! � wybuchn�� Jurand.
� Kt�rzy potrafi� nas pom�ci�, a kt�rzy rzekli nam na odjezdnym tak: �Je�liby nie mia� spe�ni� wszystkich naszych rozkaz�w, lepiej by by�o, by ta dziewka umar�a, jako i Witoldowe[1685] dzieci pomar�y�. Wybierajcie!
� I zrozumiejcie, �e�cie w mocy komtur�w � ozwa� si� p�tnik. � Nie chc� oni uczyni� wam krzywdy, i starosta ze Szczytna przysy�a wam przez nas s�owo, �e wolni wyjedziecie z jego zamku � ale chc�, by�cie za te, kt�re�cie im wyrz�dzili, przyszli pok�oni� si� przed krzy�ackim p�aszczem i b�aga� o �ask� zwyci�zc�w. Chc� wam przebaczy�, ale wpierw chc� zgi�� wasz hardy kark. G�osili�cie ich za zdrajc�w i krzywoprzysi�zcow � wi�c chc�, by�cie si� zdali na ich wiar�. Wr�c� wolno�� i wam, i c�rce � ale musicie o ni� b�aga�. Deptali�cie ich � musicie przysi�c, i� r�ka wasza nigdy si� na bia�y p�aszcz nie wzniesie.
� Tak chc� komturowie � doda�a niewiasta � a z nimi Markwart i Szomberg.
Nasta�a chwila �miertelnej ciszy. Zdawa�o si� tylko, �e gdzie� mi�dzy belkami pu�apu jakie� przyt�umione echo powtarza jakby z przera�eniem: �Markwart� Szomberg�. Zza okien dochodzi�y te� nawo�ywania Jurandowych �ucznik�w czuwaj�cych na wa�ach przy ostrokole gr�dka.
P�tnik i s�u�ka zakonna przez d�ugi czas spogl�dali to na siebie, to na Juranda, kt�ry siedzia� oparty o �cian�, nieruchomy i z twarz� pogr��on� w cieniu padaj�cym na ni� od p�ku sk�r, zawieszonego przy oknie. W g�owie pozosta�a mu jedna tylko my�l, �e je�li nie uczyni tego, czego Krzy�acy chc� � udusz� mu dziecko; je�li za� uczyni, to i tak mo�e nie uratowa� ani Danusi, ani siebie. I nie widzia� �adnej rady, �adnego wyj�cia. Czu� nad sob� niemi�osiern� przemoc, kt�ra go zgniot�a. W duszy widzia� ju� �elazne r�ce Krzy�aka na szyi Danusi � znaj�c ich bowiem, nie w�tpi� ani chwili, �e j� zamorduj�, zakopi� w wale zamkowym, a potem si� wypr�, wyprzysi�gn� � i w�wczas kt� zdo�a im dowie��, �e to oni j� porwali? Mia� wprawdzie Jurand w r�ku wys�a�c�w, m�g� ich zawie�� ksi�ciu, m�kami wydoby� z nich zeznania � ale Krzy�acy mieli Danusi� � i mogli tak�e nie po�a�owa� dla niej m�k. I przez chwil� zdawa�o mu si�, �e dziecko wyci�ga do niego r�ce z daleko�ci, prosz�c o ratunek. Gdyby cho� wiedzia� na pewno, �e ona jest w Szczytnie, m�g�by ruszy� tej samej nocy ku granicy, napa�� na nie spodziewaj�cych si� napadu Niemc�w, wzi�� zamek, wyci�� za�og� i uwolni� dziecko � ale jej mog�o nie by� i pewnie nie by�o w Szczytnie. Jeszcze mign�o mu b�yskawic� przez g�ow�, �e gdyby chwyci� niewiast� i p�tnika, a zawi�z� ich wprost do wielkiego mistrza, mo�e mistrz wydoby�by z nich zeznania i kaza� mu odda� c�rk�, ale b�yskawica ta jak zapali�a si�, tak i wnet zgas�a� Przecie ci ludzie mogli powiedzie� mistrzowi, �e przyjechali wykupi� Bergowa i �e nic o �adnej dziewczynie nie wiedz�. Nie! ta droga nie wiod�a do niczego � ale kt�ra� wiod�a? Pomy�la� bowiem, �e je�li pojedzie do Szczytna, to go skuj� i wtr�c� do podziemia, a Danusi i tak nie puszcz�, cho�by dlatego, by si� nie wyda�o, �e j� porwali. A tymczasem �mier� jest nad jedynym dzieckiem, �mier� nad ostatni� drog� g�ow�!� I wreszcie my�li pocz�y mu si� pl�ta�, a bole�� sta�a si� tak wielka, �e przesili�a si� i przesz�a w odr�twienie. Siedzia� nieruchomie dlatego, �e cia�o jego sta�o si� martwe, jakby wykute z kamienia. Gdyby chcia� podnie�� si� w tej chwili, nie by�by zdo�a� tego dokaza�[1686].
Tymczasem tamtym sprzykrzy�o si� d�ugie czekanie, wi�c s�u�ka zakonna podnios�a si� i rzek�a:
� Ju� i �wit niezad�ugo � wi�c pozw�lcie nam odej��, panie, albowiem potrzebujemy spoczynku.
� I posi�ku po d�ugiej drodze � doda� p�tnik.
Po czym oboje sk�onili si� Jurandowi i � wyszli.
On za� siedzia� dalej bez ruchu, jakby uj�ty snem lub martwy.
Ale po chwili drzwi uchyli�y si� i ukaza� si� w nich Zbyszko, a za nim ksi�dz Kaleb.
� C� wys�a�cy? czego chc�? � zapyta� m�ody rycerz, zbli�aj�c si� do Juranda.
Jurand drgn��, ale zrazu nie odrzek� nic, pocz�� tylko mruga� mocno jak cz�owiek zbudzony z twardego snu.
� Panie, czy�cie nie chorzy? � ozwa� si� ksi�dz Kaleb, kt�ry znaj�c lepiej Juranda, spostrzeg�, i� dzieje si� z nim co� dziwnego.
� Nie � odrzek� Jurand.
� A Danu�ka? � dopytywa� dalej Zbyszko. � Gdzie jest i co wam rzekli? Z czym przyjechali?
� Z wy-ku-pem � odpowiedzia� z wolna Jurand.
� Z wykupem za Bergowa?
� Za Bergowa�
� Jak to za Bergowa? co wam jest?
� Nic�
Lecz w g�osie jego by�o co� tak niezwyk�ego i jakby zniedo��nia�ego, �e tamtych obu chwyci�a nag�a trwoga, zw�aszcza �e przy tym Jurand m�wi� o wykupie, nie o zamianie Bergowa na Danusi�.
� Na mi�y B�g! � zawo�a� Zbyszko � gdzie Danu�ka?
� Nie masz jej u Krzy-�a-k�w, nie! � odpowiedzia� sennym g�osem Jurand.
I nagle zwali� si� jak martwy z �awy na pod�og�.
Nazajutrz o po�udniu wys�a�cy widzieli si� z Jurandem, a w jaki� czas p�niej wyjechali, zabrawszy z sob� de Bergowa, dw�ch giermk�w i kilkunastu innych je�c�w. Jurand wezwa� nast�pnie ojca Kaleba, kt�remu podyktowa� list do ksi�cia z oznajmieniem, �e Danusi nie porwali rycerze zakonni, ale �e zdo�a� odkry� jej schronienie i ma nadziej�, i� w ci�gu kilku dni j� odzyszcze[1687]. To samo powt�rzy� i Zbyszkowi, kt�ry od wczorajszej nocy szala� ze zdumienia i trwogi. Stary rycerz nie chcia� jednak odpowiada� na �adne jego pytania, o�wiadczy� mu natomiast, by czeka� cierpliwie i tymczasem nic nie przedsi�bra� dla uwolnienia Danusi, gdy� to jest rzecz zbyteczna. Pod wiecz�r zamkn�� si� zn�w z ksi�dzem Kalebem, kt�remu naprz�d rozkaza� spisa� sw� ostatni� wol�, potem za� spowiada� si�, a po przyj�ciu komunii wezwa� przed siebie Zbyszka i starego, wiecznie milcz�cego Tolim�, kt�ry bywa� mu towarzyszem we wszystkich wyprawach i walkach, a w czasie spokoju gospodarzy� w Spychowie.
� Oto jest � rzek�, zwracaj�c si� do starego wojownika i podnosz�c g�os, jakby m�wi� do cz�owieka, kt�ry nie dos�yszy � m�� mojej c�rki, kt�r� na ksi���cym dworze za�lubi�, na co i moj� zgod� uzyska�. Ten ci ma tu przeto by� po mojej �mierci panem i za� dziedzicem gr�dka, ziem, bor�w, �ug�w[1688], ludzi i wszelakiego statku[1689], kt�ry si� w Spychowie znajduje�
Us�yszawszy to, Tolima zdumia� si� bardzo i pocz�� zwraca� sw� kwadratow� g�ow� w stron� Zbyszka, to w stron� Juranda; nie rzek� jednak nic, gdy� prawie nigdy nic nie m�wi�, tylko pochyli� si� przed Zbyszkiem i obj�� z lekka d�o�mi jego kolana.
A Jurand m�wi� dalej:
� Kt�r� to wol� moj� spisa� ksi�dz Kaleb, a pod pismem piecz�� si� moja na wosku znajduje; ty za� masz �wiadczy�, �e� to ode mnie s�ysza� i �em rozkaza�, aby tu dla tego m�odego rycerza taki sam pos�uch by� jako i dla mnie. Za� co jest w skarbcu �up�w i pieni�dzy, to mu poka�esz � i b�dziesz mu wiernie w pokoju i na wojnie do �mierci s�u�y�. S�ysza�e�?
Tolima podni�s� r�ce do uszu i skin�� g�ow�, po czym na dany znak przez Juranda sk�oni� si� i odszed�, rycerz za� zwr�ci� si� do Zbyszka i rzek� z naciskiem:
� Tym, co jest w skarbcu, mo�na cho�by najwi�ksz� chciwo�� pokusi� � i nie jednego, ale stu bra�c�w wykupi�. Pami�taj.
Lecz Zbyszko spyta�:
� A czemu to ju� zdajecie[1690] mi Spych�w?
� Wi�cej ci ja ni� Spych�w zdaj�, bo dziecko.
� I �mierci godzina niewiadoma � rzek� ksi�dz Kaleb.
� Ju�ci niewiadoma � powt�rzy� jakby ze smutkiem Jurand. � To�e niedawno �niegi mnie przysypa�y, a chocia� B�g mnie zratowa�, nie ma ju� we mnie dawnej si�y�
� Na mi�y B�g! � zawo�a� Zbyszko � co� si� w was odmieni�o od wczoraj i o �mierci ni� o Danusi radziej[1691] m�wicie. Na mi�y B�g!
� Wr�ci Danu�ka, wr�ci � odpowiedzia� Jurand � nad ni� jest opieka boska. Ale jak wr�ci� s�uchaj� Bierz ty j� do Bogda�ca, a Spych�w na Tolim� zdaj� To cz�ek wierny, a tu ci�kie s�siedztwo� Tam ci jej na powr�z nie wezm�� tam przezpieczniej[1692]�
� Hej! � zakrzykn�� Zbyszko � a wy ju� jakby z tamtego �wiata gadacie. C� to jest?
� Bom ju� przez p� by� na tamtym �wiecie, a teraz tak mi si� widzi[1693], �e jakowa� choro�� mnie ima[1694]. I chodzi mi o dziecko� to� ja j� jedn� mam. A i ty, cho� wiem, �e j� mi�ujesz�
Tu przerwa� i wydobywszy z pochwy kr�tki mieczyk, zwany mizerykordi�[1695], zwr�ci� go r�koje�ci� ku Zbyszkowi:
� Przysi�gnij�e mi jeszcze na ten krzy�yk, jako jej nigdy nie pokrzywdzisz i b�dziesz statecznie[1696] mi�owa��
A Zbyszkowi a� �zy stan�y nagle w oczach; w jednej chwili rzuci� si� na kolana i po�o�ywszy palec na r�koje�ci, zawo�a�:
� Na �wi�t� M�k�, tak jej nie pokrzywdz� i b�d� statecznie mi�owa�!
� Amen � rzek� ksi�dz Kaleb.
Jurand za� pochowa� w pochw� mizerykordi� i otworzy� mu ramiona:
� To� mi i ty dziecko!�
Po czym rozeszli si�, bo noc ju� zapad�a g��boka, a od kilku ju� dni nie zaznali dobrego wywczasu[1697]. Zbyszko jednak�e wsta� nazajutrz �witaniem, albowiem wczoraj zl�k� si� istotnie, czy nie idzie na Juranda jakowa� choroba, i chcia� teraz dowiedzie� si�, jak starszy rycerz sp�dzi� noc.
Przed drzwiami Jurandowej izby natkn�� si� na Tolim�, kt�ry z niej w�a�nie wychodzi�.
� A jako�e pan? � zdrowi? � zapyta�.
�w za� sk�oni� si�, a nast�pnie otoczy� ucho d�oni� i rzek�:
� Wasza mi�o�� co ka��?
� Pytam: jak si� ma pan? � powt�rzy� g�o�niej Zbyszko.
� Pan pojecha�.
� Dok�d?
� Nie wiem. We zbroi�
�wit pocz�� w�a�nie bieli� drzewa, krze[1698] i bry�y wapienne rozrzucone tu i �wdzie po polach, gdy naj�ty przewodnik id�cy przy koniu Juranda zatrzyma� si� i rzek�:
� Pozw�lcie mi odetchn��, panie rycerzu, bom si� zasapa�. Odwil� jest i mg�a, ale to ju� niedaleko�
� Doprowadzisz mnie do go�ci�ca, a potem wr�cisz � odrzek� Jurand.
� Go�ciniec b�dzie w prawo za borkiem, a z pag�rka zaraz zamek ujrzycie.
To rzek�szy, ch�op pocz�� �zabija� r�ce, to jest uderza� d�o�mi pod pachy, gdy� by� zzi�b� od rannej wilgoci, po czym przysiad� na kamieniu, bo si� przy tej robocie jeszcze bardziej zasapa�.
� A nie wiesz, jest-li komtur w zamku? � zapyta� Jurand.
� Gdzie by za� mia� by�, kiedy chory?
� Co�e mu?
� Ludzie m�wi�, �e go rycerze polscy sprali � odrzek� stary ch�op.
I w g�osie jego czu� by�o jakby pewne zadowolenie. By� poddanym krzy�ackim, ale jego mazurskie serce radowa�o si� przewag� polskich rycerzy.
Jako� po chwili doda�:
� Hej! mocni nasi panowie, ale im z nimi ci�ko.
Lecz zaraz potem spojrza� bystro na rycerza i jakby chc�c si� upewni�, �e nie spotka go nic z�ego za s�owa, kt�re mu si� niebacznie wymkn�y, rzek�:
� Wy, panie, po naszemu m�wicie, wy�cie nie Niemiec?
� Nie � odrzek� Jurand � ale prowad� dalej.
Ch�op wsta� i pocz�� zn�w i�� przy koniu. Po drodze zasuwa� niekiedy d�o� w kalet�[1699], wydostawa� z niej gar�� niemielonego �yta i wsypywa� j� sobie do ust, gdy za� zaspokoi� w ten spos�b pierwszy g��d, pocz�� t�umaczy�, dlaczego je surowe ziarno, chocia� Jurand, zbyt zaj�ty w�asnym nieszcz�ciem i w�asnymi my�lami, nawet tego nie dostrzeg�.
� Chwa�a Bogu i za to � m�wi�. � Ci�kie �ycie pod naszymi niemieckimi panami. Ponak�adali podatki i od mlewa[1700] takie, �e ubogi cz�ek musi z plew�[1701] ziarno gry�� jak bydl�. A gdzie �arna[1702] w cha�upie znajd�, tam ch�opa skatuj�, dobytek zagarn�, ba! dzieciom i babom nie przepuszcz�� Nie boj� si� oni ni Boga, ni ksi�y, jako i wielborskiego proboszcza, kt�ry im to przygania�, na �a�cuch wzi�li. Oj, ci�ko pod Niemcem! Co tam cz�ek ziarna mi�dzy dwoma kamieniami ugniecie, to t� przygar�� m�ki na �wi�t� niedziel� chowa, a w pi�tek tak je�� musi jako ptacy. Ale chwa�a Bogu i za to, bo przyjdzie-li przedn�wek[1703], to i tego nie stanie[1704]� Ryby �owi� nie wolno� zwierza bi� te�� Nie tak jak na Mazowszu.
W ten spos�b wyrzeka� krzy�acki ch�op, m�wi�c przez p� do siebie, przez p� do Juranda, a tymczasem min�li pusta�[1705] pokryt� utulonymi pod �niegiem bry�ami wapienia i weszli w las, kt�ry w zarannym �wietle wydawa� si� siwy i od kt�rego bi� surowy, wilgotny ch��d. Rozednia�o ju� zupe�nie; inaczej trudno by�oby Jurandowi przejecha� le�n� dro�yn� id�c� nieco w g�r� i tak ciasn�, �e miejscami olbrzymi jego bojowy ko� zaledwie m�g� si� przecisn�� w�r�d pni. Lecz borek sko�czy� si� wkr�tce i po up�ywie kilku pacierzy znale�li si� na szczycie bia�ego pag�rka, kt�rego �rodkiem bieg� wyje�d�ony go�ciniec.
� To i droga � rzek� ch�op � traficie teraz, panie, sami.
� Trafi� � odrzek� Jurand. � Wracaj, cz�eku, do domu.
I si�gn�wszy r�k� do sk�rzanej torby przymocowanej na przedzie siod�a, wydoby� z niej srebrny pieni�dz i poda� go przewodnikowi. Ch�op, przezwyczajony wi�cej[1706] do raz�w ni� do datk�w z r�k miejscowych krzy�ackich rycerzy, oczom prawie nie chcia� wierzy� i porwawszy pieni�dz, przypad� g�ow� do strzemienia Juranda i obj�� je r�koma.
� O Jezusie, Maryjo! � zawo�a�. � B�g zap�a� waszej wielmo�no�ci!
� Ostawaj z Bogiem.
� Niech was boska moc prowadzi. Szczytno przed wami.
To rzek�szy, raz jeszcze pochyli� si� do strzemienia i znikn��. Jurand zosta� na wzg�rzu sam i spogl�da� we wskazanym mu przez wie�niaka kierunku na szar�, wilgotn� opon�[1707] mg�y, kt�ra zas�ania�a przed nim �wiat. Za t� mg�� kry� si� �w z�owrogi zamek, ku kt�remu popycha�a go przemoc i niedola. Blisko, ju� blisko! a potem co si� ma sta� i spe�ni�, to si� stanie i spe�ni� Na t� my�l w sercu Juranda, obok trwogi i niepokoju o Danusi�, obok gotowo�ci wykupienia jej z wrogich r�k cho�by krwi� w�asn�, zrodzi�o si� nowe, nies�ychanie gorzkie a nie znane mu dotychczas nigdy uczucie upokorzenia. Oto on, Jurand, na kt�rego wspomnienie dr�eli pograniczni komturowie[1708], jecha� teraz na ich rozkaz z powinn� g�ow�[1709]. On, kt�ry tylu ich zwyci�y� i podepta�, czu� si� teraz zwyci�onym i podeptanym. Nie zwyci�yli go wprawdzie w polu, nie odwag� i rycersk� si��, niemniej jednak czu� si� zwyci�onym. I by�o to dla niego czym� tak nies�ychanym, i� zdawa�o mu si�, �e ca�y porz�dek �wiata zosta� na nice[1710] wywr�cony. On jecha� ukorzy� si� Krzy�akom, on, kt�ry gdyby nie chodzi�o o Danusi�, wola�by sam jeden potyka� si� ze wszystkimi si�ami Zakonu. Albo� nie trafia�o si�, �e pojedynczy rycerz, maj�c wyb�r mi�dzy sromot�[1711] a �mierci�, uderza� na ca�e wojska? A on czu�, �e mo�e mu si� przygodzi�[1712] i sromota, i na my�l o tym wy�o w nim serce z b�lu, jak wyje wilk, uczuwszy w sobie grot.
Lecz by� to cz�owiek maj�cy nie tylko cia�o, lecz i dusz� z �elaza. Umia� �ama� innych, umia� i siebie.
� Nie rusz� si� � rzek� sobie � p�ki nie sp�tam tego gniewu, kt�rym m�g�bym zgubi�, nie za� wybawi� dziecko. I wraz schwyci� si� jakby za bary ze swoim hardym sercem, ze swoj� zawzi�to�ci� i ��dz� boju. Kto by go widzia� na onym wzg�rzu, we zbroi, bez ruchu, na ogromnym koniu, rzek�by, �e to jaki� olbrzym ulany z �elaza, i nie pozna�by, �e �w nieruchomy rycerz toczy w tej chwili najci�sz� ze wszystkich walk, jakie kiedykolwiek w �yciu stoczy�. Lecz on zmaga� si� z sob� p�ty, p�ki si� nie zm�g� i p�ki nie poczu�, �e wola go nie zawiedzie.
Tymczasem mg�y rzed�y i jakkolwiek nie rozproszy�y si� do cna, jednak�e zamajacza�o w ko�cu w nich co� ciemniejszego. Jurand odgad�, �e to s� mury szczytnie�skiego zamku. Na ten widok nie ruszy� si� jeszcze z miejsca, ale pocz�� si� modli� tak gor�co i gorliwie, jak modli si� cz�owiek, kt�remu na �wiecie pozosta�o ju� tylko boskie mi�osierdzie.
I gdy wreszcie ruszy� koniem, poczu�, �e w serce poczyna mu wst�powa� jakowa� otucha. Got�w by� teraz znie�� wszystko, co go mog�o spotka�. Przypomnia� mu si� �w. Jerzy, potomek najwi�kszego rodu w Kapadocji, kt�ry znosi� r�ne ha�bi�ce katusze[1713], a jednak�e nie tylko czci nie strada�[1714], lecz na prawicy Bo�ej jest posadzon i patronem wszystkiego rycerstwa mianowany. Jurand s�ysza� nieraz opowiadania o jego przygodach od p�tnik�w[1715] przyby�ych z dalekich krain i wspomnieniem ich ukrzepi� [1716]w sobie teraz serce.
Z wolna pocz�a si� w nim budzi� nawet i nadzieja. Krzy�acy s�yn�li wprawdzie z m�ciwo�ci, przeto nie w�tpi�, �e wywr� nad nim pomst� za wszystkie kl�ski, jakie im zada�, za ha�b�, kt�ra spada�a na nich po ka�dym spotkaniu, i za strach, w jakim przez tyle lat �yli.
Ale to w�a�nie dodawa�o mu ducha. My�la�, �e Danusi� porwali po to tylko, by go dosta�, wi�c gdy go dostan�, to co im po niej? Tak! Jego skuj� niechybnie i nie chc�c trzyma� w pobli�u Mazowsza, wy�l� do jakich odleg�ych zamk�w, gdzie mo�e do ko�ca �ycia przyjdzie mu j�cze� w podziemiu, ale Danusi� b�d� woleli pu�ci�. Cho�by te� wysz�o na jaw, �e go podst�pem dostali i gn�bi�, nie we�mie im tego zbyt za z�e ni wielki mistrz, ni kapitu�a, bo przecie on, Jurand, bywa� istotnie ci�kim Krzy�akom i wytoczy� z nich wi�cej krwi ni� jakikolwiek inny rycerz w �wiecie. Natomiast ten sam wielki mistrz mo�e by ich i pokara� za uwi�zienie niewinnej dziewczyny, a do tego wychowanki ksi�cia, o kt�rego przychylno�� stara� si� wobec gro��cej wojny z kr�lem polskim usilnie.
I nadzieja ogarnia�a go coraz pot�niej. Chwilami wydawa�o mu si� rzecz� niemal pewn�, �e Danusia wr�ci do Spychowa, pod Zbyszkow� mo�n� opiek� �A ch�op t�gi jest � my�la� � nie da ci jej nikomu ukrzywdzi�. I pocz�� przypomina� sobie z pewnym rozrzewnieniem wszystko, co o Zbyszku wiedzia�: �Bi� w Niemc�w pod Wilnem, na pojedynk� z nimi chadza�, Fryz�w[1717], kt�rych ze stryjcem pozwali, po�wiertowa�, w Lichtensteina te� bi�, od tura[1718] dziecko broni� i tamtych czterech pozwa�, kt�rym pewnikiem nie daruje�. Tu podni�s� Jurand oczy ku g�rze i rzek�:
� Ja j� Tobie, Bo�e, a Ty Zbyszkowi!
I uczyni�o mu si� jeszcze ra�niej, s�dzi� bowiem, �e skoro j� B�g m�odziankowi podarowa�, to przecie[1719] nie pozwoli Niemcom z siebie zadrwi�, z r�k ich j� wyrwie, cho�by ca�a pot�ga krzy�acka nie puszcza�a. Lecz potem zn�w j�� my�le� o Zbyszku: �Ba! nie tylko ch�op t�gi, ale i szczery jak z�oto. B�dzie jej strzeg�, b�dzie j� mi�owa� i daj, Jezu, dziecku jako mo�esz najlepiej, ale widzi mi si�, �e przy nim nie po�a�uje ni ksi���cego dworca, ni ojcowego kochania�� Na t� my�l powieki Juranda zwilgotnia�y nagle i w sercu zerwa�a mu si� ogromna t�sknota. Chcia�by przecie jeszcze dziecko w �yciu widzie� i kiedy�, kiedy� umrze� w Spychowie przy tych dwojgu, nie za� w ciemnych piwnicach krzy�ackich. Ale wola boska!� Szczytno by�o ju� wida�. Mury rysowa�y si� we mgle coraz wyra�niej, bliska ju� by�a godzina ofiary, wi�c zacz�� si� jeszcze pokrzepia� i tak do siebie m�wi�:
� Ju�ci, �e wola boska! Ale wiecz�r �ywota bliski. Kilka rok�w[1720] wi�cej, kilka mniej, wyjdzie na jedno. Hej! chcia�oby si� jeszcze na oboje dzieci pojrze�, ale po sprawiedliwo�ci, to cz�ek si� na�y�. Czego mia� dozna�, dozna�, kogo mia� pom�ci�, pom�ci�. A teraz co? Radziej[1721] do Boga ni� do �wiata, a skoro trzeba przycierpie�, to trzeba. Danu�ka ze Zbyszkiem, cho�by im by�o najlepiej, nie zapomn�. Pewnie, �e nieraz b�d� wspomina� a uradza�: gdzie te� jest? �yw-li czy te� ju� u Boga w wiecu?� B�d� przepytywa� i mo�e si� dowiedz�. �apczywi s� na pomst� Krzy�acy, ale i na wykup �apczywi. Zbyszko by nie po�a�owa�, aby cho� ko�ci wykupi�. A na msz� to z pewno�ci� nieraz dadz�. Uczciwe u obojga serca i kochaj�ce, za co ich, Bo�e, i Ty, Matko Naj�wi�tsza, b�ogos�aw.
Go�ciniec stawa� si� nie tylko coraz szerszy, ale si� i zaludnia�. Ci�gn�y ku miastu wozy z drzewem i s�om�. Skotarze[1722] p�dzili byd�o. Od jezior wieziono na saniach zmarz�� ryb�. W jednym miejscu czterech �ucznik�w wiod�o na �a�cuchu ch�opa, wida� za jakie� przewinienie, na s�d, gdy� r�ce mia� z ty�u zwi�zane, a na nogach kajdany, kt�re zawadzaj�c o �nieg, ledwie pozwoli�y mu si� porusza�. Ze zdyszanych jego nozdrzy i ust wychodzi� oddech w kszta�cie k��b�w pary, a oni, pop�dzaj�c go, �piewali. Ujrzawszy Juranda, pocz�li spogl�da� na niego ciekawie, dziwi�c si� widocznie ogromowi je�d�ca i konia, ale na widok z�otych ostr�g i rycerskiego pasa pospuszczali kusze ku ziemi na znak powitania i czci. W miasteczku by�o jeszcze ludniej i gwarniej, ust�powano jednak z po�piechem zbrojnemu m�owi z drogi, �w za� przejecha� g��wn� ulic� i skr�ci� ku zamkowi, kt�ry otulony w tumany[1723] podnosz�ce si� z fosy zdawa� si� jeszcze spa�.
Lecz nie wszystko naok� spa�o, a przynajmniej nie spa�y wrony i kruki, kt�rych ca�e stada wichrzy�y si� na podniesieniu stanowi�cym dojazd do zamku, �opoc�c skrzyd�ami i kracz�c. Jurand, podjechawszy bli�ej, zrozumia� pow�d tego ptasiego wiecu. Oto obok drogi wiod�cej do bramy zamkowej sta�a obszerna szubienica, na niej za� wisia�y cia�a czterech mazurskich ch�op�w krzy�ackich. Nie by�o najmniejszego powiewu, wi�c trupy, kt�re zdawa�y si� spogl�da� na w�asne stopy, nie ko�ysa�y si�, chyba w�wczas gdy czarne ptactwo siada�o im na ramiona i na g�owy, przepychaj�c si� wzajem, tr�caj�c w powrozy i dziobi�c o pospuszczane g�owy. Niekt�rzy wisielcy musieli wisie� ju� od dawna, gdy� czaszki ich by�y ca�kiem nagie, a nogi niezmiernie wyd�u�one. Za zbli�eniem si� Juranda stado zerwa�o si� z wielkim szumem, ale wnet zawr�ci�o w powietrzu i pocz�o si� sadowi� na poprzecznej belce szubienicy. Jurand przejecha� mimo[1724] czyni�c znak krzy�a, zbli�y� si� do przekopu i stan�wszy w miejscu, w kt�rym nad bram� wznosi� si� most zwodzony, uderzy�[1725] w r�g.
Po czym zatr�bi� raz, drugi, trzeci i czeka�. Na murach nie by�o �ywej duszy i zza bramy nie dochodzi� �aden g�os. Po chwili jednak ci�ka, widoczna za krat� klapa, wmurowana w pobli�u zamku bramy, podnios�a si� ze zgrzytem i w otworze ukaza�a si� brodata g�owa niemieckiego knechta[1726].
�
� Jurand ze Spychowa! � odpowiedzia� rycerz.
Po tych s�owach klapa zamkn�a si� na nowo i nasta�o g�uche milczenie.
Czas pocz�� p�yn��. Za bram� nie s�ycha� by�o �adnego ruchu, tylko od strony szubienicy dochodzi�o krakanie ptactwa.
Jurand sta� jeszcze d�ugo, zanim podni�s� r�g i uderzy� we� powt�rnie.
Ale odpowiedzia�a mu zn�w cisza.
W�wczas zrozumia�, �e trzymaj� go przed bram� przez krzy�ack� pych�, kt�ra wobec zwyci�onego nie ma granic, dlatego by go upokorzy� jak �ebraka. Odgad� te�, �e przyjdzie mu tak czeka� mo�e a� do wieczora albo i d�u�ej. Wi�c w pierwszej chwili zawrza�a w nim krew; chwyci�a go nag�a ch�� zsi��� z konia, podnie�� jeden z g�az�w, kt�re le�a�y przed przekopem, i rzuci� nim w krat�. Tak by�by w innym razie uczyni� i on, i ka�dy inny mazowiecki albo polski rycerz, i niechby potem wypadli zza bramy bi� si� z nim. Ale wspomniawszy, po co tu przyby�, opami�ta� si� i powstrzyma�.
�Zalim[1728] si� nie ofiarowa� za dziecko?� � rzek� sobie w duszy.
I czeka�.
Tymczasem w wyz�bieniach mur�w pocz�o co� czernie�. Ukazywa�y si� futrzane nakrycia g��w, ciemne kapice i nawet �elazne blachy, spod kt�rych spogl�da�y na rycerza ciekawe oczy. Przybywa�o ich z ka�d� chwil�, bo ju� te� ten gro�ny Jurand wyczekuj�cy samotnie pod krzy�ack� bram� by� dla za�ogi nie byle widowiskiem. Kto go dawniej ujrza� przed sob�, ujrza� �mier�, a teraz mo�na by�o patrze� na niego bezpiecznie. G�owy podnosi�y si� coraz wy�ej, a� wreszcie wszystkie wyz�bienia bli�sze bramy pokry�y si� knechtami. Jurand pomy�la�, �e zapewne i starsi musz� na niego spogl�da� przez kraty okien w przybramnej wie�y, i podni�s� wzrok ku g�rze, ale tam okna powycinane by�y w g��bokich murach i patrze� przez nie by�o niepodobna, chyba w dal. Za to na blankach[1729] czereda[1730], kt�ra z pocz�tku spoziera�a[1731] na niego w milczeniu, pocz�a si� odzywa�. Ten i �w powt�rzy� jego imi�, tu i �wdzie ozwa�y si� �miechy, ochryp�e g�osy pokrzykiwa�y jak na wilka coraz g�o�niej, coraz zuchwalej, a gdy widocznie nikt nie przeszkadza� ze �rodka, pocz�to wreszcie miota� na stoj�cego rycerza �niegiem.
�w, jakby mimo woli, ruszy� przed siebie koniem, w�wczas na jedn� chwil� bry�y �niegu przesta�y lecie�, g�osy ucich�y, a nawet i niekt�re g�owy poznika�y za murami. Gro�ne musia�o by� istotnie Jurandowe imi�. Wnet jednak najtch�rzliwsi opami�tali si�, �e dzieli ich od strasznego Mazura r�w i mur, wi�c zn�w grube[1732] �o�dactwo pocz�o miota� nie tylko bry�kami �niegu, ale lodu i nawet gruzu i kamyk�w, kt�re z brz�kiem odbija�y si� od zbroi i kropierza[1733] pokrywaj�cego konia.
� Ofiarowa�em si� za dziecko � powtarza� sobie Jurand.
I czeka�. Przysz�o po�udnie, mury opustosza�y, gdy� knecht�w odwo�ano na obiad. Nieliczni ci, kt�rym przypad�o str�owa�, jedli jednak na murach, a po spo�yciu strawy zabawiali si� znowu ciskaniem na g�odnego rycerza ogryzionych gnat�w. Pocz�li te� przekomarza� si� z sob� i zapytywa� si� wzajem, kt�ry podejmie si� zej�� i da� mu po karku pi�ci� albo dr�giem oszczepu. Inni, wr�ciwszy z obiadu, wo�ali na niego, �e je�li zmierzi�o[1734] mu si� czeka�, to si� mo�e powiesi�, gdy� na szubienicy jest jeden wolny hak z gotowym powrozem. I w�r�d takich szyderstw, w�r�d nawo�ywa� wybuch�w �miechu i przekle�stw zbiega�y popo�udniowe godziny. Kr�tki zimowy dzie� chyli� si� stopniowo ku wieczorowi, a most wisia� wci�� w powietrzu i brama pozostawa�a zamkni�ta.
Lecz pod wiecz�r wsta� wiatr, rozwia� mg�y, oczy�ci� niebo i ods�oni� zorze. �niegi uczyni�y si� modre[1735], a p�niej fioletowe. Nie by�o mrozu, ale noc zapowiada�a si� pogodna. Z mur�w zeszli zn�w ludzie, pr�cz stra�y, kruki i wrony odlecia�y od szubienicy ku lasom. Wreszcie poczernia�o niebo i cisza nasta�a zupe�na.
�Nie otworz� przed noc� bramy� � pomy�la� Jurand.
I na chwil� przesz�o mu przez g�ow�, by nawr�ci� ku miastu, ale zaraz porzuci� t� my�l. �Chc� tego, bym tu sta� � m�wi� sobie w duszy. � Je�li nawr�c�, ju�ci nie puszcz� mnie do dom, jeno otocz�, pojmaj�, a potem rzekn�, �e mi nic nie powinni, bo mnie si�� wzi�li, a cho�bym za� po nich przejecha�, to i tak musz� wr�ci慔
Niezmierna, podziwiana przez obcych kronikarzy wytrzyma�o�� polskich rycerzy na ch��d, g��d i trudy nieraz pozwala�a im dokonywa� czyn�w, na kt�re nie mogli si� zdoby� bardziej zniewie�ciali ludzie z Zachodu. Jurand za� posiada� t� wytrzyma�o�� w wi�kszej jeszcze od innych mierze, wi�c cho� g��d pocz�� mu ju� od dawna skr�ca� wn�trzno�ci, a zamr�z wieczorny przenikn�� przez pokryty blachami ko�uch, postanowi� czeka�, cho�by mia� skona� pod t� bram�.
Nagle jednak, nim jeszcze zapanowa�a zupe�na noc, us�ysza� za sob� chrz�st krok�w na �niegu.
Obejrza� si�: sz�o ku niemu od strony miasta sze�ciu zbrojnych we w��cznie i halabardy, w �rodku za� mi�dzy nimi szed� si�dmy, podpieraj�c si� mieczem.
�Mo�e im bram� otworz� i z nimi wjad� � pomy�la� Jurand. � Si�� nie b�d� mnie przecie chcieli bra� ni zabi�, bo ich za ma�o; gdyby wszelako uderzyli na mnie, to znak, �e nie chc� niczego dotrzyma�, i wtedy � gorze[1736] im!�
Tak pomy�lawszy, podni�s� stalowy top�r wisz�cy mu przy siodle, tak ci�ki, �e za ci�ki nawet na dwie r�ce zwyk�ego m�a � i ruszy� ku nim koniem.
Lecz oni nie my�leli na niego uderza�. Owszem, knechtowie wbili zaraz w �nieg tylca w��czni i halabard � �e za� noc nie by�a jeszcze ca�kiem ciemna, wi�c Jurand spostrzeg�, �e osady dr�� im jednak nieco w r�ku.
�w za� si�dmy, kt�ry wydawa� si� starszym, wyci�gn�� spiesznie przed siebie lewe rami� i zwr�ciwszy d�o� do g�ry palcami, ozwa� si�:
� Wy�cie, rycerzu, Jurand ze Spychowa?
� Jam jest�
� Chcecieli s�ucha�, z czym mnie przys�ano?
� Silny i pobo�ny komtur von Danveld ka�e wam powiedzie�, panie, �e p�ki nie zsi�dziecie z konia, brama nie b�dzie wam otworzona.
Jurand pozosta� chwil� bez ruchu, nast�pnie zsiad� z konia, po kt�rego w tej chwili poskoczy� jeden z w��cznik�w.
� I bro� ma nam by� oddana � ozwa� si� zn�w cz�owiek z mieczem.
Pan ze Spychowa zawaha� si�. Nu� potem uderz� na bezbronnego i zad�gaj� go jak zwierz�, nu� chwyc� i wtr�c� do podziemia? Lecz po chwili pomy�la�, �e gdyby tak mia�o by�, to by ich jednak przys�ano wi�cej. Bo gdyby si� na niego mieli rzuci�, zbroi od razu na nim nie przebod�, a w�wczas on m�g�by wydrze� bro� pierwszemu z brzega i wytraci� wszystkich, nimby nadbieg�a pomoc. Znali go przecie.
� I cho�by te� � rzek� sobie � chcieli wytoczy� ze mnie krew, to�em ja nie po co innego tu przyby�.
Tak pomy�lawszy, rzuci� naprz�d top�r, nast�pnie miecz, nast�pnie mizerykordi� � i czeka�. Oni za� chwycili to wszystko, po czym �w cz�owiek, kt�ry do niego przemawia�, oddaliwszy si� na kilkana�cie krok�w, zatrzyma� si� i pocz�� m�wi� zuchwa�ym, podniesionym g�osem:
� Za wszystkie krzywdy, kt�re� Zakonowi wyrz�dzi�, masz z rozkazu komtura przywdzia� na si� �w zgrzebny[1737] w�r, kt�ry ci zostawiam, przywi�za� u szyi na powrozie pochw� od miecza i czeka� w pokorze u bramy, poki ci �aska komtura nie rozka�e jej otworzy�.
I po chwili Jurand pozosta� sam w ciemno�ci i ciszy. Na �niegu czernia� przed nim pokutniczy w�r i powr�z, on za� sta� d�ugo, czuj�c, �e mu si� w duszy co� rozprz�ga, co� �amie, co� kona i mrze i �e oto po chwili nie b�dzie ju� rycerzem, nie b�dzie ju� Jurandem ze Spychowa, lecz n�dzarzem, niewolnikiem bez imienia, bez s�awy, bez czci.
Wi�c up�yn�y jeszcze d�ugie chwile, nim zbli�y� si� do pokutniczego wora i pocz�� m�wi�:
� Jako� mog� inaczej post�pi�? Ty, Chryste, wiesz: dziecko niewinne udusz�, je�li nie uczyni� wszystkiego, co mi ka��. I to te� wiesz, �e dla w�asnego �ywota tego bym nie uczyni�! Gorzka rzecz ha�ba!� gorzka! � Ale i Ciebie przed �mierci� ha�bili. Ano, w Imi� Ojca i Syna�
Po czym pochyli� si�, wdzia� na si� w�r, w kt�rym by�y poprzecinane otwory na g�ow� i r�ce, nast�pnie u szyi zawiesi� na powrozie pochw� od miecza �i powl�k� si� przed bram�.
Nie zasta� jej otwartej, ale teraz by�o mu ju� wszystko jedno, czy mu j� pr�dzej, czy p�niej otworz�. Zamek pogr��y� si� w milczeniu nocy, stra�e tylko obwo�ywa�y si� kiedy niekiedy po naro�nikach. W wiezy przybramnej �wieci�o wysoko jedno okienko, inne by�y ciemne.
Godziny nocy p�yn�y jedna za drug�, na niebo wzbi� si� sierp ksi�yca i roz�wieci� pos�pne mury zamku. Cisza uczyni�a si� taka, ze Jurand m�g�by s�ysze� bicie w�asnego serca. Ale on zdr�twia�, skamienia� ca�kiem, jakby z niego wyj�to dusz�, i nie zdawa� ju� sobie sprawy z niczego. Zosta�a mu tylko jedna my�l, �e przesta� by� rycerzem, Jurandem ze Spychowa, ale czym jest � nie wiedzia�� Chwilami tak�e majaczy�o mu si� co�, �e w�r�d nocy od tych wisielc�w, kt�rych z rana widzia�, idzie ku niemu cicho po �niegu �mier�
Nagle drgn�� i rozbudzi� si� zupe�nie:
� O Chryste mi�o�ciwy! co to jest?!
Z wysokiego okienka w przybramnej wie�y ozwa�y si� jakie� zaledwie z pocz�tku dos�yszalne d�wi�ki lutni. Jurand, jad�c do Szczytna, by� pewien, �e nie ma Danusi w zamku, a jednak ten g�os lutni po nocy wzburzy� w nim w jednej chwili serce. Wyda�o mu si�, �e on te d�wi�ki zna i �e to nie kto inny gra, tylko ona � jego dziecko! jego kochanie� Wi�c pad� na kolana, z�o�y� r�ce jak do modlitwy i dygoc�c jak w gor�czce, s�ucha�.
A wtem na wp� dziecinny i jakby niezmiernie st�skniony g�os pocz�� �piewa�:
Gdybym ci ja mia�a
Skrzyd�eczka jak g�ska,
Polecia�abym ja
Za Ja�kiem do �l�ska.
Jurand chcia� odezwa� si�, wykrzykn�� kochane imi�, ale s�owa uwi�z�y mu w gardle, jakby je �cisn�a �elazna obr�cz. Nag�a fala b�lu, �ez, t�sknoty, niedoli wezbra�a mu w piersiach, wi�c rzuci� si� twarz� w �nieg i j�� w uniesieniu wo�a� ku niebu w duszy jakby w dzi�kczynnej modlitwie:
� O Jezu! dy�[1738] s�ysz� jeszcze dziecko! o Jezu!!�
I szlochanie pocz�o targa� jego olbrzymim cia�em.
W g�rze t�skny g�os �piewa� dalej w�r�d niezm�conej nocnej ciszy:
Usiad�abym ci ja
Na �l�skowskim p�ocie:
�Przypatrz si�, Jasie�ku,
Ubogiej sierocie..[1739].�
Rankiem gruby, brodaty knecht niemiecki pocz�� kopa� w biodro le��cego przy bramie rycerza.
� Na nogi, psie!� Brama otwarta i komtur ka�e ci stan�� przed sob�.
Jurand zbudzi� si� jakby ze snu. Nie chwyci� knechta za gard�o, nie skruszy� go w �elaznych r�kach, twarz mia� cich� i niemal pokorn�; podni�s� si� i nie m�wi�c ni s�owa, poszed� za �o�dakiem przez bram�.
Zaledwie jednak j� przeszed�, gdy ozwa� si�[1740] za nim zgrzyt �a�cuch�w i most zwodzony pocz�� podnosi� si� do g�ry, w samej za� bramie spad�a ci�ka �elazna krata�
w�a�c.