Jurand, znalaz�szy si� na podw�rzu zamkowym, nie wiedzia� zrazu[2], dok�d i��, gdy� knecht[3], kt�ry go przeprowadzi� przez bram�, opu�ci� go i uda� si� ku stajniom. Przy blankach[4] stali wprawdzie �o�dacy, to pojedynczo, to po kilku razem, ale twarze ich by�y tak zuchwa�e, a spojrzenia tak szydercze, i� �atwo by�o rycerzowi odgadn��, �e mu drogi nie wska��, a je�eli na pytanie odpowiedz�, to chyba grubia�stwem lub zniewag�. Niekt�rzy �mieli si�, pokazuj�c go sobie palcami; inni pocz�li na� zn�w miota� �niegiem, tak samo jak dnia wczorajszego. Lecz on, spostrzeg�szy drzwi wi�ksze od innych, nad kt�rymi wykuty by� w kamieniu Chrystus na krzy�u, uda� si� ku nim w mniemaniu, �e je�li komtur i starszyzna znajduj� si� w innej cz�ci zamku lub w innych izbach, to go kto� przecie musi z b��dnej drogi nawr�ci�.

I tak si� sta�o. W chwili gdy Jurand zbli�y� si� do owych drzwi, obie ich po�owy otworzy�y si� nagle i stan�� przed nimi m�odzianek z wygolon� g�ow�[5] jak klerycy, ale przybrany w sukni�[6] �wieck�, i zapyta�:

� Wy�cie, panie, Jurand ze Spychowa?

� Jam jest.

� Pobo�ny komtur[7] rozkaza� mi prowadzi� was. P�jd�cie za mn�.

I pocz�� go wie�� przez sklepion� wielk� sie� ku schodom. Przy schodach jednak zatrzyma� si� i obrzuciwszy Juranda oczyma, zn�w spyta�:

� Broni za� nie macie przy sobie �adnej? Kazano mi was obszuka�.

Jurand podni�s� do g�ry oba ramiona, tak aby przewodnik m�g� dobrze obejrze� ca�� jego posta�, i odpowiedzia�:

� Wczoraj odda�em wszystko.

W�wczas przewodnik zni�y� g�os i rzek� prawie szeptem:

� Tedy strze�cie si� gniewem wybuchn��, bo�cie pod moc� i przemoc�.

� Ale� i pod wol� bosk� � odpowiedzia� Jurand.

I to rzek�szy, spojrza� uwa�nie na przewodnika, a spostrzeg�szy w jego twarzy co� w rodzaju politowania i wsp�czucia rzek�:

� Uczciwo�� patrzy ci z oczu, pacho�ku. Odpowiesz�e mi szczerze na to, o co spytam?

� �pieszcie si�, panie � rzek� przewodnik.

� Oddadz� dziecko za mnie?

A m�odzieniec podni�s� brwi ze zdziwieniem:

� To wasze dziecko tu jest?

� C�rka.

� Owa panna w wie�y przy bramie?

� Tak jest. Przyrzekli j� odes�a�, je�li im si� sam oddam.

Przewodnik poruszy� r�k� na znak, �e nic nie wie, ale twarz jego wyra�a�a niepok�j i zw�tpienie.

A Jurand spyta� jeszcze:

� Prawda-li, �e strzeg� jej Szomberg[8] i Markwart[9]?

� Nie ma tych braci w zamku. Odbierzcie j� jednak, panie, nim starosta Danveld ozdrowieje.

Us�yszawszy to, Jurand zadr�a�, ale nie by�o ju� czasu pyta� o nic wi�cej, gdy� doszli do sali na pi�trze, w kt�rej Jurand mia� stan�� przed obliczem starosty szczytnie�skiego. Pacho�ek, otworzywszy drzwi, cofn�� si� na powr�t ku schodom.

Rycerz ze Spychowa wszed� i znalaz� si� w obszernej komnacie, bardzo ciemnej, gdy� szklane, oprawne w o��w gom�ki przepuszcza�y niewiele �wiat�a, a przy tym dzie� by� zimowy, chmurny. W drugim ko�cu komnaty pali� si� wprawdzie na wielkim kominie ogie�, ale �le wysuszone k�ody ma�o dawa�y p�omienia. Dopiero po niejakim czasie, gdy oczy Juranda oswoi�y si� ze zmrokiem, dostrzeg� w g��bi st� i siedz�cych za nim rycerzy, a dalej za ich plecami ca�� gromad� zbrojnych giermk�w i r�wnie zbrojnych knecht�w, mi�dzy kt�rymi b�azen zamkowy trzyma� na �a�cuchu oswojonego nied�wiedzia.

Jurand potyka� si� niegdy� z Danveldem, po czym widzia� go dwukrotnie na dworze ksi�cia mazowieckiego jako pos�a, ale od tych termin�w[10] up�yn�o kilka lat; pozna� go jednak pomimo mroku natychmiast i po oty�o�ci, i po twarzy, a wreszcie po tym, �e siedzia� za sto�em w po�rodku, w por�czastym krze�le, maj�c r�k� uj�t� w drewniane �upki[11], opart� na por�czy. Po prawej jego stronie siedzia� stary Zygfryd de L�we z Insburka, nieub�agany wr�g polskiego plemienia w og�le, a Juranda ze Spychowa w szczeg�lno�ci; po lewej m�odsi bracia Gotfryd i Rotgier. Danveld zaprosi� ich umy�lnie, aby patrzyli na jego tryumf nad gro�nym wrogiem, a zarazem nacieszyli si� owocami zdrady, kt�r� na wsp�k�[12]uknuli i do kt�rej wykonania dopomogli. Siedzieli wi�c teraz wygodnie, przybrani w mi�kkie, z ciemnego sukna szaty, z lekkimi mieczami przy boku � rado�ni, pewni siebie, spogl�daj�c na Juranda z pych� i z tak� niezmiern� pogard�, kt�r� mieli zawsze w sercach dla s�abszych i zwyci�onych.

D�ugi czas trwa�o milczenie, albowiem pragn�li si� nasyci� widokiem m�a, kt�rego przedtem po prostu si� bali, a kt�ry teraz sta� przed nimi ze spuszczon� na piersi g�ow�, przybrany w zgrzebny[13] w�r pokutniczy, z powrozem u szyi, na kt�rym wisia�a pochwa miecza.

Chcieli te� widocznie, by jak najwi�ksza liczba ludzi widzia�a jego upokorzenie, gdy� przez boczne drzwi, prowadz�ce do innych izb, wchodzi�, kto chcia�, i sala zape�ni�a si� niemal do po�owy zbrojnymi m�ami. Wszyscy patrzyli z niezmiern� ciekawo�ci� na Juranda, rozmawiaj�c g�o�no i czyni�c nad nim uwagi. On za� widz�c ich, nabra� w�a�nie otuchy, albowiem my�la� w duszy: �Gdyby Danveld nie chcia� dotrzyma� tego, co obiecywa�, nie wzywa�by tylu �wiadk�w�.

Tymczasem Danveld skin�� r�k� i uciszy� rozmowy, po czym da� znak jednemu z giermk�w, �w za� zbli�y� si� do Juranda i chwyciwszy d�oni� za powr�z otaczaj�cy jego szyj�, przyci�gn�� go o kilka krok�w bli�ej do sto�u.

A Danveld spojrza� z tryumfem po obecnych i rzek�:

� Patrzcie, jako moc Zakonu zwyci�a z�o�� i pych�.

� Daj tak B�g zawsze! � odpowiedzieli obecni.

Nasta�a zn�w chwila milczenia, po kt�rej Danveld zwr�ci� si� do je�ca:

� K�sa�e� Zakon jako pies zapieniony[14], przeto[15] B�g sprawi�, �e jako pies stoisz przed nami, z powrozem na szyi, wygl�daj�c �aski i zmi�owania.

� Nie r�wnaj mnie z psem, komturze � odrzek� Jurand � bo czci ujmujesz tym, kt�rzy potykali si� ze mn� i z mojej r�ki polegli.

Na te s�owa szmer powsta� mi�dzy zbrojnymi Niemcami: nie wiadomo by�o, czy rozgniewa�a ich �mia�o�� odpowiedzi, czy uderzy�a jej s�uszno��.

Lecz komtur nie by� rad z takiego obrotu rozmowy, wi�c rzek�:

� Patrzcie, oto tu jeszcze pluje nam w oczy hardo�ci� i pych�!

A Jurand wyci�gn�� w g�r� d�onie jak cz�owiek, kt�ry niebiosa wzywa na �wiadki, i odrzek� kiwaj�c g�ow�:

� B�g widzi, �e moja hardo�� zosta�a za bram� tutejsz�. B�g widzi i b�dzie s�dzi�, czy ha�bi�c m�j stan rycerski, nie poha�bili�cie si� i sami. Jedna jest cze�� rycerska, kt�r� ka�dy, kto opasan, szanowa� winien.

Danveld zmarszczy� brwi, ale w tej chwili b�azen zamkowy pocz�� brz�ka� �a�cuchem, na kt�rym trzyma� nied�wiadka, i wo�a�:

� Kazanie! kazanie! przyjecha� kaznodzieja z Mazowsza! S�uchajcie! Kazanie!

Po czym zwr�ci� si� do Danvelda:

� Panie! � rzek� � graf[16] Rosenheim, gdy go dzwonnik za wcze�nie na kazanie dzwonieniem rozbudzi�, kaza� mu zje�� sznur dzwonniczy od w�z�a do w�z�a; ma i �w kaznodzieja powr�z na szyi � ka�cie mu go zje��, nim kazania doko�czy.

I to rzek�szy, pocz�� patrze� na komtura nieco niespokojnie, nie by� bowiem pewien, czy �w roze�mieje si�, czy ka�e go za niewczesne odezwanie si� wysmaga�. Lecz bracia zakonni, g�adcy, uk�adni, a nawet i pokorni, gdy nie poczuwali si� w sile, nie znali natomiast �adnej miary wobec zwyci�onych; wi�c Danveld nie tylko skin�� g�ow� skomorochowi[17] na znak, �e na ur�gowisko pozwala, lecz i sam wybuchn�� grubiaristwem tak nies�ychanym, �e na twarzach kilku m�odszych giermk�w odbi�o si� zdumienie.

� Nie narzekaj, �e� poha�biono � rzek� � bo cho�bym ci� psiarczykiem uczyni�, lepszy psiarczyk zakonny ni� wasz rycerz!

A o�mielony b�azen pocz�� krzycze�:

� Przynie� zgrzeb�o, wyczesz mi nied�wiedzia, a on ci wzajem kud�y �ap� wyczesze!

Na to tu i owdzie ozwa�y si� �miechy, jaki� g�os zawo�a� spoza plec�w braci zakonnych:

� Latem b�dziesz trzcin� na jeziorze kosi�!

� I raki na �cierwo �owi�! � zawo�a� inny. Trzeci za� doda�:

� A teraz pocznij wrony od wisielc�w odgania�! Nie zbraknie� tu roboty.

Tak to oni szydzili ze strasznego im niegdy� Juranda. Powoli weso�o�� ogarn�a zgromadzenie. Niekt�rzy, wyszed�szy zza sto�u, pocz�li zbli�a� si� do je�ca, opatrywa� go z bliska i m�wi�: �To� jest �w dzik ze Spychowa, kt�remu nasz komtur k�y powybija�; pian� pewnie ma w pysku; rad by kogo ci��, ale nie mo�e!� Danveld i inni bracia zakonni, kt�rzy chcieli z pocz�tku da� pos�uchaniu jaki� uroczysty poz�r s�du, widz�c, �e rzecz obr�ci�a si� inaczej, popodnosili si� tak�e z �aw i pomieszali si� z tymi, kt�rzy zbli�yli si� ku Jurandowi.

Nie by� wprawdzie z tego rad[18] stary Zygfryd z Insburka, ale sam komtur mu rzek�: �Rozmarszczcie si�, b�dzie jeszcze wi�ksza uciecha!� I pocz�li tak�e ogl�da� Juranda, gdy� to by�a sposobno�� rzadka, albowiem kt�ry z rycerzy lub knecht�w widzia� go przedtem tak blisko, ten zwykle zamyka� oczy potem na wieki. Wi�c niekt�rzy m�wili tak�e: �Pleczysty[19] jest, chocia� ma ko�uch pod worem; mo�na by go grochowinami[20] owin�� i po jarmarkach prowadza慔 Inni za� j�li[21] wo�a� o piwo, aby dzie� sta� im si� jeszcze weselszy.

Jako� po chwili zadzwoni�y kopiaste dzba�ce, a ciemna sala wype�ni�a si� zapachem spadaj�cej spod pokryw piany. Rozweselony komtur rzek�: �Tak w�a�nie dobrze, niech nie my�li, �e jego poha�bienie wielka rzecz!� Wi�c znowu zbli�ali si� do niego i tr�caj�c go pod brod� konwiami, m�wili: �Rad by� pi�, mazurski ryju!� � a niekt�rzy, ulewaj�c na d�onie, chlustali mu w oczy, on za� sta� mi�dzy nimi, zahukany, zel�ony, a� wreszcie ruszy� ku staremu Zygfrydowi i widocznie czuj�c, �e nie wytrzyma ju� d�ugo, pocz�� krzycze� tak g�o�no, aby zag�uszy� gwar panuj�cy w sali:

� Na m�k� Zbawiciela i duszne zbawienie, oddajcie mi dziecko, jako�cie obiecali!

I chcia� chwyci� praw� d�o� starego komtura, lecz �w odsun�� si� szybko i rzek�:

� Z dala, niewolniku! czego chcesz?

� Wypu�ci�em z je�stwa Bergowa i przyszed�em sam, bo�cie obiecali, �e za to oddacie mi dziecko, kt�re si� tu znajduje.

� Kto ci obiecywa�? � spyta� Danveld.

� W sumieniu i wierze ty, komturze!

� �wiadk�w nie znajdziesz, ale za nic �wiadkowie, gdy chodzi o cze�� i s�owo.

� Na twoj� cze��! na cze�� Zakonu! � zawo�a� Jurand.

� Tedy[22] c�rka b�dzie ci oddana! � odpowiedzia� Danveld.

Po czym zwr�ci� si� do obecnych i rzek�:

� Wszystko, co go tu spotka�o � niewinna to igraszka, nie w miar� jego wyst�pk�w i zbrodni. Ale �e�my przyrzekli wr�ci� mu c�rk�, je�li si� stawi i upokorzy przed nami, tedy wiedzcie, �e s�owo Krzy�aka ma by� jako s�owo Bo�e niewzruszonym i �e ow� dziewk�, kt�r��my rozb�jnikom odj�li, darujem teraz wolno�ci�, a po przyk�adnej pokucie za grzechy przeciw Zakonowi i jemu do domu wr�ci� dozwolimy.

Zdziwi�a niekt�rych taka mowa, gdy� znaj�c Danvelda i jego dawne do Juranda urazy, nie spodziewali si� po nim tej uczciwo�ci. Wi�c stary Zygfryd, a z nim razem Rotgier i brat Gotfryd spogl�dali na niego, podnosz�c ze zdumienia brwi i marszcz�c czo�a, �w jednak�e uda�, �e tych pytaj�cych spojrze� nie widzi, i rzek�:

� C�rk� ci pod stra�� ode�lem, ty za� tu ostaniesz, p�ki stra� nasza bezpiecznie nie wr�ci i p�ki okupu nie zap�acisz.

Jurand sam by� nieco zdumiony, albowiem ju� by� straci� nadziej�, by nawet dla Danusi ofiara jego mog�a si� na co� przyda�, wi�c spojrza� na Danvelda prawie z wdzi�czno�ci� i odpowiedzia�:

� B�g ci zap�a�, komturze!

� Poznaj rycerzy Chrystusa � rzek� Danveld.

A na to Jurand:

� Ju�ci z niego wszelkie mi�osierdzie! Ale �em te� dziecka k�s czasu[23] nie ogl�da�, pozw�l�e mi dziewk� obaczy� i pob�ogos�awi�.

� Ba, i nie inaczej jak wobec nas wszystkich, aby za� byli �wiadkowie naszej wiary i �aski.

To rzek�szy, kaza� przybocznemu giermkowi sprowadzi� Danusi�, sam za� zbli�y� si� do von L�wego, Rotgiera i Gotfryda, kt�rzy otoczywszy go, pocz�li szybk� i �yw� rozmow�.

� Nie przeciwi� si�, lubo[24] nie taki� mia� zamiar � m�wi� stary Zygfryd.

A gor�cy, s�ynny z m�stwa i okrucie�stwa Rotgier m�wi�:

� Jak to? nie tylko dziewk�, ale i tego diabelskiego psa wypu�cisz, aby zn�w k�sa�?

� Nie tak ci jeszcze b�dzie k�sa�! � zawo�a� Gotfryd.

� Ba!� zap�aci okup! � odpar� niedbale Danveld.

� Cho�by wszystko odda�, w rok dwa razy tyle z�upi.

� Nie przeciwi� si� co do dziewki � powt�rzy� Zygfryd � ale na tego wilka nieraz jeszcze owieczki zakonne zap�acz�.

� A nasze s�owo? � spyta� u�miechaj�c si� Danveld.

� Inaczej m�wi�e��

Danveld wzruszy� ramionami.

� Ma�o wam by�o uciechy? � spyta�. � Chcecie wi�cej?

Inni za� otoczyli zn�w Juranda i w poczuciu chwa�y, kt�ra z uczciwego post�pku Danvelda spad�a na wszystkich ludzi zakonnych, pocz�li mu si� che�pi� do oczu:

� A co, �amignacie! � m�wi� kapitan zamkowych �ucznik�w � nie tak by post�pili twoi poga�scy bracia z chrze�cija�skim naszym rycerzem!

� Krew za� nasz� to� pija�?

� A my ci za kamie� chlebem�

Ale Jurand nie uwa�a� ju� ni na pych�, ni na pogard�, kt�ra by�a w ich s�owach: serce mia� wezbrane a rz�sy wilgotne. My�la�, �e oto za chwil� zobaczy Danusi� i �e zobaczy j� istotnie z ich �aski, wi�c spogl�da� na m�wi�cych prawie ze skruch� i wreszcie odrzek�:

� Prawda! prawda! bywa�em wam ci�ki, ale� nie zdradliwy.

Wtem w drugim ko�cu sali jaki� g�os krzykn�� nagle: �Wiod� dziewk�!�� i naraz w ca�ej sali uczyni�o si� milczenie. �o�nierze rozst�pili si� na obie strony, gdy� jakkolwiek �aden z nich nie widzia� dot�d Jurand�wny, a wi�ksza ich cz�� z powodu tajemniczo�ci, kt�r� Danveld otacza� swe uczynki, nie wiedzia�a nawet nic o jej pobycie w zamku, jednak�e ci, kt�rzy wiedzieli, zd��yli ju� teraz szepn�� innym o przecudnej jej urodzie. Wszystkie wi�c oczy skierowa�y si� z nadzwyczajn� ciekawo�ci� na drzwi, przez kt�re mia�a si� ukaza�.

Tymczasem naprz�d ukaza� si� giermek, za nim znana wszystkim s�u�ka zakonna, ta sama, kt�ra je�dzi�a do le�nego dworca, za ni� za� wesz�a przybrana bia�o dziewczyna, z rozpuszczonymi w�osami przewi�zanymi wst��k� na czole.

I nagle w ca�ej sali rozleg� si� na kszta�t grzmotu jeden ogromny wybuch �miechu. Jurand, kt�ry w pierwszej chwili skoczy� by� ku c�rce, cofn�� si� nagle i sta� blady jak p��tno, spogl�daj�c ze zdumieniem na spiczast� g�ow�, na sine usta i na nieprzytomne oczy niedojdy[25], kt�r� mu oddawano jako Danusi�.

� To nie moja c�rka! � rzek� trwo�nym g�osem.

� Nie twoja c�rka? � zawo�a� Danveld. � Na �wi�tego Liboriusza z Padebornu! To albo�my nie twoj� zb�jom odbili, albo ci j� jaki� czarownik zmieni�, bo innej nie masz[26] w Szczytnie.

Stary Zygfryd, Rotgier i Gotfryd zamienili z sob� szybkie spojrzenia, pe�ne najwi�kszego podziwu nad przebieg�o�ci� Danvelda, ale �aden z nich nie mia� czasu odezwa� si�, gdy� Jurand pocz�� wo�a� okropnym g�osem:

� Jest! jest w Szczytnie! S�ysza�em, jako �piewa�a, s�ysza�em g�os mojego dziecka!

Na to Danveld obr�ci� si� do zebranych i rzek� spokojnie a dobitnie:

� Bior� was tu obecnych na �wiadk�w, a szczeg�lnie ciebie, Zygfrydzie z Insburka, i was, pobo�ni bracia, Rotgierze i Gotfrydzie, �e wedle s�owa i uczynionej obietnicy oddaj� t� dziewk�, o kt�rej pobici przez nas zb�jcy powiadali, jako jest c�rk� Juranda ze Spychowa. Je�li za� ni� nie jest � nie nasza w tym wina, ale raczej wola Pana naszego, kt�ry w ten spos�b chcia� wyda� Juranda w nasze r�ce.

Zygfryd i dwaj m�odsi bracia sk�onili g�owy na znak, �e s�ysz� i b�d� w potrzebie �wiadczyli. Potem zn�w zmienili szybkie spojrzenia � gdy� by�o to wi�cej, ni� sami mogli si� spodziewa�: schwyta� Juranda, nie odda� mu c�rki, a jednak pozornie dotrzyma� obietnicy, kt� inny by to potrafi�!

Lecz Jurand rzuci� si� na kolana i pocz�� zaklina� Danvelda na wszystkie relikwie w Malborgu, a potem na prochy i g�owy rodzic�w, by odda� mu prawdziwe jego dziecko i nie post�powa� jako oszust i zdrajca �ami�cy przysi�gi i obietnice. W g�osie jego tyle by�o rozpaczy i prawdy, �e niekt�rzy pocz�li si� domy�la� podst�pu, innym za� przychodzi�o na my�l, �e mo�e naprawd� jaki czarownik odmieni� posta� dziewczyny.

� B�g patrzy na twoj� zdrad�! � wo�a� Jurand. � Na rany Zbawiciela! na godzin� �mierci twojej, oddaj mi dziecko!

I wstawszy z kl�czek, szed� zgi�ty we dwoje ku Danveldowi, jakby chcia� mu obj�� kolana, i oczy b�yszcza�y mu prawie szale�stwem, a g�os �ama� mu si� na przemian b�lem, trwog�, rozpacz� i gro�b�. Danveld za�, s�ysz�c wobec wszystkich zarzuty zdrady i oszustwa, pocz�� parska� nozdrzami, wreszcie gniew buchn�� mu na twarz jak p�omie�, wi�c chc�c do reszty zdepta� nieszcz�nika, posun�� si� r�wnie� ku niemu i pochyliwszy si� do jego ucha, szepn�� przez zaci�ni�te z�by:

� Je�li� j� oddam � to z moim b�kartem[27]�

Lecz w tej samej chwili Jurand rykn�� jak buhaj[28]: obie jego d�onie chwyci�y Danvelda i podnios�y go w g�r�. W sali rozleg� si� przera�liwy krzyk: �Oszcz�d�!!� � po czym cia�o komtura uderzy�o z tak straszn� si�� o kamienn� pod�og�, �e m�zg z roztrzaskanej czaszki obryzga� bli�ej stoj�cych Zygfryda i Rotgiera.

Jurand skoczy� ku bocznej �cianie, przy kt�rej sta�y zbroje, i porwawszy wielki dwur�czny miecz, run�� jak burza na skamienia�ych z przera�enia Niemc�w.

Byli to ludzie przywykli do bitew, rzezi i krwi, a jednak upad�y w nich serca tak dalece, �e nawet gdy odr�twienie min�o, pocz�li si� cofa� i pierzcha�, jak stado owiec pierzcha przed wilkiem, kt�ry jednym uderzeniem k��w zabija. Sala zabrzmia�a okrzykami przera�enia, tupotem n�g ludzkich, brz�kiem przewracanych naczy�, wyciem pacho�k�w, rykiem nied�wiedzia, kt�ry wyrwawszy si� z r�k skomorocha, pocz�� wdrapywa� si� na wysokie okno � i rozpaczliwym wo�aniem o zbroje, o tarcze, o miecze i kusze. Zab�ys�a wreszcie bro� i kilkadziesi�t ostrzy skierowa�o si� ku Jurandowi, lecz on niebaczny na nic, na wp� ob��kany, sam skoczy� ku nim i rozpocz�a si� walka dzika, nies�ychana, podobniejsza do rzezi ni� do or�nej rozprawy. M�ody i zapalczywy brat Gotfryd pierwszy zast�pi� drog� Jurandowi, lecz �w odwali� mu b�yskawic� miecza g�ow� wraz z r�k� i �opatk�; za czym pad� z jego r�ki kapitan �ucznik�w i ekonom zamkowy von Bracht i Anglik Hugues, kt�ry cho� nie bardzo rozumia�, o co chodzi, litowa� si� jednak nad Jurandem i jego m�k�, a wydoby� or� dopiero po zabiciu Danvelda. Inni, widz�c straszliw� si�� i rozp�tanie m�a, zbili si� w kup�, by razem stawi� op�r, ale spos�b ten gorsz� jeszcze sprowadzi� kl�sk�, gdy� on z w�osem zje�onym na g�owie, z ob��kanymi oczyma, ca�y oblany krwi� i krwi� dysz�cy, rozhukany, zapami�ta�y, �ama�, rozrywa� i rozcina� strasznymi ci�ciami miecza t� zbit� ci�b�[29], wal�c ludzi na pod�og� spluskan� posok�[30], jak burza wali krze[31] i drzewa. I przysz�a zn�w chwila okropnej trwogi, w kt�rej zdawa�o si�, �e ten straszliwy Mazur sam jeden wytnie i wymorduje tych wszystkich ludzi i �e r�wnie jak wrzaskliwa psiarnia nie mo�e bez pomocy strzelc�w pokona� srogiego ody�ca[32], tak i ci zbrojni Niemcy do tego stopnia nie mog� si� zr�wna� z jego pot�g� i w�ciek�o�ci�, �e walka z nim jest tylko dla nich �mierci� i zagub�.

� Rozproszy� si�! otoczy� go! z ty�u razi�[33]! � krzykn�� stary Zygfryd de L�we.

Wi�c rozbiegli si� po sali, jak rozprasza si� stado szpak�w na polu, na kt�re runie z g�ry jastrz�b krzywodzioby, lecz nie mogli go otoczy�, albowiem w szale bojowym zamiast szuka� miejsca do obrony, pocz�� ich goni� wok� �cian i kogo dogna� � ten mar� jakby ra�ony gromem. Upokorzenia, rozpacz, zawiedziona nadzieja, zmienione w jedn� ��dz� krwi, zdawa�y si� mno�y� w dziesi�cioro jego okrutn� przyrodzon� si��. Mieczem, do kt�rego najt�si mi�dzy Krzy�aki[34] mocarze potrzebowali obu r�k, w�ada� jak pi�rem, jedn�. Nie szuka� �ycia, nie szuka� ocalenia, nie szuka� nawet zwyci�stwa, szuka� pomsty, i jako ogie� albo jako rzeka, kt�ra zerwawszy tamy, niszczy �lepo wszystko, co jej pr�dowi op�r stawi, tak i on, straszliwy, za�lepiony niszczyciel � porywa�, �ama�, depta�, mordowa� i gasi� �ywoty ludzkie.

Nie mogli go razi� przez plecy, gdy� z pocz�tku nie mogli go dogna�, a przy tym pospolici �o�dacy bali si� zbli�a� nawet z ty�u, rozumiej�c, �e gdyby si� obr�ci�, �adna moc ludzka nie wyrwie ich �mierci. Innych chwyci�o zupe�ne przera�enie na my�l, �e zwyk�y m�� nie m�g�by sprawi� tylu kl�sk i �e maj� do czynienia z cz�owiekiem, kt�remu jakie� nadludzkie si�y w pomoc przychodz�.

Lecz stary Zygfryd, a z nim brat Rotgier wpadli na galeri�, kt�ra bieg�a ponad wielkimi oknami sali, i pocz�li nawo�ywa� innych aby chronili si� za nimi, ci za� czyni�c to skwapliwie, tak �e na w�skich schodkach przepychali si� wzajem, pragn�c jak najpr�dzej dosta� si� na g�r� i stamt�d razi� mocarza, z kt�rym wszelka walka wr�cz okazywa�a si� niepodobn�. Wreszcie ostatni zatrzasn�� drzwi prowadz�ce na ch�r i Jurand pozosta� sam na dole. Z galerii ozwa�y si� krzyki rado�ci, tryumfu i wnet pocz�y lecie� na rycerza d�bowe ci�kie zydle, �awy i �elazne kuny[35] od pochodni. Jeden z pocisk�w trafi� go w czo�o nad brwiami i zala� mu krwi� twarz. Jednocze�nie rozwar�y si� wielkie drzwi wchodowe i przywo�ani przez g�rne okna knechci wpadli hurmem do sali, zbrojni w dzidy, halabardy, topory, kusze, w ostroko�y, dr�gi, powrozy i we wszelk� bro�, jak� ka�dy m�g� napr�dce pochwyci�.

A szalony Jurand obtar� lew� r�k� krew z twarzy, aby nie �mi�a[36] mu wzroku, zebra� si� w sobie � i rzuci� si� na ca�y t�um. W sali rozleg�y si� zn�w j�ki, szcz�k �elaza, zgrzyt z�b�w i przera�liwe g�osy mordowanych m��w.

W tej samej sali wieczorem siedzia� za sto�em stary Zygfryd de L�we, kt�ry po w�jcie Danveldzie obj�� tymczasem zarz�d Szczytna, a obok niego brat Rotgier, rycerz de Bergow, dawny jeniec Juranda, i dwaj szlachetni m�odzie�cy, nowicjusze[37], kt�rzy wkr�tce przywdzia� mieli bia�e p�aszcze. Wicher zimowy wy� za oknami, wstrz�sa� o�owiane osady okien, chwia� p�omieniem pochodni pal�cych si� w �elaznych kunach, a kiedy niekiedy wypycha� z komina k��by dymu na sal�. Mi�dzy bra�mi, chocia� zebrali si� na narad�, panowa�a cisza, albowiem czekali na s�owo Zygfryda, �w za�, wspar�szy �okcie na stole i spl�t�szy d�onie na siwej pochylonej g�owie, siedzia� pos�pny, z twarz� w cieniu i z ponurymi my�lami w duszy.

� Nad czym mamy radzi�? � spyta� wreszcie brat Rotgier.

Zygfryd podni�s� g�ow�, popatrzy� na m�wi�cego i zbudziwszy si� z zamy�lenia, rzek�:

� Nad kl�sk�, nad tym, co powie mistrz i kapitu�a, i nad tym, by z naszych uczynk�w nie wynik�a szkoda dla Zakonu.

Po czym umilk� zn�w, lecz po chwili rozejrza� si� naok� i poruszy� nozdrzami:

� Tu czu� jeszcze krew.

� Nie, komturze[38] � odpowiedzia� Rotgier � kaza�em zmy� pod�og� i wykadzi� siark�. Tu czu� siark�[39].

A Zygfryd spojrza� dziwnym wzrokiem po obecnych i rzek�:

� Zmi�uj si�, Duchu �wiat�o�ci, nad dusz� brata Danvelda i brata Gotfryda!

Oni za� zrozumieli, �e wzywa� mi�osierdzia boskiego nad tymi duszami i �e wzywa� dlatego, i� po wzmiance o siarce przysz�o mu na my�l piek�o, wi�c dreszcz przebieg� im przez ko�ci i odrzekli wszyscy naraz:

� Amen! amen! amen!

Przez chwil� zn�w by�o s�ycha� wycie wiatru i drganie osad okiennych.

� Gdzie cia�o komtura i brata Gotfryda? � spyta� starzec.

� W kaplicy; ksi�a �piewaj� nad nimi litanie.

� W trumnach ju�?

� W trumnach, jeno[40] komtur g�ow� ma zakryt�, bo i czaszka, i twarz zmia�d�one. � Gdzie inne trupy? i ranni?

� Trupy na �niegu, aby zesztywnia�y, zanim porobi� trumny, a ranni opatrzeni ju� w szpitalu.

Zygfryd spl�t� powt�rnie d�onie nad g�ow�:

� I to jeden cz�owiek uczyni�!� Duchu �wiat�o�ci, miej w swojej pieczy Zakon, gdy przyjdzie do wielkiej wojny z tym wilczym plemieniem!

Na to Rotgier podni�s� wzrok w g�r�, jakby co� sobie przypominaj�c, i rzek�:

� S�ysza�em pod Wilnem, jako w�jt sambijski m�wi� bratu swemu, mistrzowi: �Je�li nie uczynisz wielkiej wojny i nie wytracisz ich tak, aby i imi� nie zosta�o � tedy biada nam i naszemu narodowi�.

� Daj B�g takow� wojn� i spotkanie z nimi! � rzek� jeden ze szlachetnych nowicjusz�w.

Zygfryd spojrza� na niego przeci�gle, jak gdyby mia� ochot� powiedzie�: �Mog�e� dzi� spotka� si� z jednym z nich� � lecz widz�c drobn� i m�od� posta� nowicjusza, a mo�e wspomniawszy, �e i sam, cho� s�awion z odwagi, nie chcia� i�� na pewn� zgub�, zaniecha� wym�wki i zapyta�:

� Kt�ry z was widzia� Juranda?

� Ja � odrzek� de Bergow.

� �yje?

� �yje, le�y w tej samej sieci, w kt�ra�my go zapl�tali. Gdy si� ockn��, chcieli go knechci[41] dobi�, ale kapelan nie pozwoli�.

� Dobi� nie mo�na. Cz�ek to znaczny mi�dzy swymi i by�by krzyk okrutny � odpar� Zygfryd. � Niepodobna[42] te� b�dzie ukry� tego, co zasz�o, gdy� zbyt wielu by�o �wiadk�w.

� Jako wi�c mamy m�wi� i co czyni�? � spyta� Rotgier.

Zygfryd zamy�li� si� i wreszcie tak rzek�:

� Wy, szlachetny grafie de Bergow, jed�cie do Malborga do mistrza. J�czeli�cie w niewoli u Juranda i jeste�cie go�ciem Zakonu, wi�c jako go�ciowi, kt�ry niekoniecznie potrzebuje m�wi� na stron� zakonnik�w, tym snadniej[43] wam uwierz�. M�wcie przeto, co�cie widzieli, �e Danveld, odbiwszy pogranicznym �otrzykom jakow�� dziewczyn� i my�l�c, �e to dziewka Jurandowa, da� zna� o tym Jurandowi, kt�ren te� przyby� do Szczytna, i� co si� dalej sta�o � sami wiecie�

� Wybaczcie, pobo�ny komturze � rzek� de Bergow. � Ci�k� niewol� znosi�em w Spychowie i jako go�� wasz rad[44] bym zawsze �wiadczy� za wami, ale dla pokoju sumienia mego powiedzcie mi: zali[45] nie by�o prawdziwej Jurand�wny w Szczytnie i zali nie zdrada Danvelda doprowadzi�a do sza�u strasznego jej rodzica?

Zygfryd de L�we zawaha� si� przez chwil� z odpowiedzi�; w naturze jego le�a�a g��boka nienawi�� do polskiego plemienia, le�a�o okrucie�stwo, kt�rym nawet Danvelda przewy�sza�, i drapie�no��, gdy chodzi�o o Zakon, i pycha, i chciwo��, ale nie by�o w nim zami�owania do niskich[46] wykr�t�w. Najwi�ksz� te� gorycz� i zgryzot� �ycia jego by�o, �e w ostatnich czasach sprawy zakonne przez niekarno�� i swawol� u�o�y�y si� w ten spos�b, �e wykr�ty sta�y si� jednym z najwalniejszych[47] i nieodzownych[48] ju� �rodk�w zakonnego �ycia. Przeto pytanie de Bergowa poruszy�o w nim t� najbole�niejsz� stron� duszy i dopiero po d�ugiej chwili milczenia rzek�:

� Danveld stoi przed Bogiem i B�g go s�dzi, a wy, grafie, je�li was zapytaj� o domys�y, tedy[49] m�wcie, co chcecie: je�li zasie[50] o to, co widzia�y oczy wasze, tedy powiedzcie, i� nim spl�tali�my sieci� w�ciek�ego m�a, widzieli�cie dziewi�ciu trup�w, pr�cz rannych na tej pod�odze, a mi�dzy nimi trup Danvelda, brata Gotfryda, von Brachta i Huga, i dw�ch szlachetnych m�odzian�w� Bo�e, daj im wieczny odpoczynek. Amen!

� Amen! amen! � powt�rzyli zn�w nowicjusze.

� I m�wcie tak�e � doda� Zygfryd � �e jakkolwiek Danveld chcia� przycisn�� nieprzyjaciela Zakonu, nikt tu jednak pierwszy miecza na Juranda nie wydoby�.

� B�d� m�wi� jeno[51]to, co widzia�y oczy moje � odrzek� de Bergow.

� Przed p�noc� za� b�d�cie w kaplicy, gdzie i my przyjdziemy modli� si� za dusze zmar�ych � odpowiedzia� Zygfryd.

I wyci�gn�� do niego r�k�, zarazem na znak podzi�ki i po�egnania, albowiem pragn�� do dalszej narady pozosta� tylko z bratem Rotgierem, kt�rego mi�owa� jak �renic� oka i jak tylko ojciec m�g� mi�owa� jedynego syna. W Zakonie czyniono nawet z powodu tej niezmiernej mi�o�ci r�ne przypuszczenia, ale nikt nic dobrze nie wiedzia�, zw�aszcza �e rycerz, kt�rego Rotgier uwa�a� za ojca, �y� jeszcze na swym zameczku w Niemczech i nie wypiera� si� tego syna nigdy.

Jako� po odej�ciu Bergowa Zygfryd wyprawi� r�wnie� i dw�ch nowicjusz�w pod pozorem, aby dopilnowali roboty trumien dla pobitych przez Juranda prostych knecht�w, a gdy drzwi zamkn�y si� za nimi, zwr�ci� si� �ywo[52] do Rotgiera i rzek�:

� S�uchaj, co� powiem: jedna jest tylko rada, aby �adna �ywa dusza nie dowiedzia�a si� nigdy, �e prawdziwa Jurand�wna by�a u nas.

� Nie b�dzie to trudno � odrzek� Rotgier � gdy� o tym, �e ona tu jest, nie wiedzia� nikt pr�cz Danvelda, Gotfryda, nas dw�ch i tej s�u�ki zakonnej, kt�ra jej dozoruje. Ludzi, kt�rzy j� przywie�li z le�nego dworca, kaza� Danveld popoi�[53] i powiesi�. Byli tacy w za�odze, kt�rzy si� czego� domy�lali, ale tym pomiesza�a w g�owie owa niedojda[54] i sami nie wiedz� teraz, czy sta�a si� pomy�ka z naszej strony, czy te� jaki� czarownik naprawd� przemieni� Jurand�wn�.

� To dobrze � rzek� Zygfryd.

� Ja za� my�la�em, szlachetny komturze, czyby, poniewa� Danveld nie �yje, nie zwali� na niego ca�ej winy�

� I przyzna� si� przed ca�ym �wiatem, �e�my w czasie pokoju i uk�ad�w z ksi�ciem mazowieckim porwali z jego dworu wychowank� ksi�ny i ulubion� jej dwork�? Nie, to nie mo�e by�!� Na dworze widziano nas razem z Danveldem i wielki szpitalnik[55], jego krewny, wie, i�e�my przedsi�brali zawsze wszystko razem� Gdy oskar�ym Danvelda, zechce si� m�ci� za jego pami��

� Rad�my nad tym � rzek� Rotgier.

� Rad�my i znajd�my dobr� rad�, bo inaczej biada nam! Gdyby Jurand�wn� odda�, to ona sama powie, �e�my nie od zb�j�w j� odebrali, jeno �e ludzie, kt�rzy j� pochwycili, zawiedli j� wprost do Szczytna.

� Tak jest.

� I nie tylko o odpowiedzialno�� mi chodzi. B�dzie si� ksi��� skar�y� kr�lowi polskiemu i wys�a�cy ich nie omieszkaj� krzycze� na wszystkich dworach na nasze gwa�ty, na nasz� zdrad�, na nasz� zbrodni�. Ile mo�e by� z tego szkody dla Zakonu! Sam mistrz, gdyby wiedzia� prawd�, powinien rozkaza� nam ukry� t� dziewk�.

� A czy i tak, gdy ona przepadnie, nie b�d� oskar�ali nas? � zapyta� Rotgier.

� Nie! Brat Danveld by� cz�owiekiem przebieg�ym. Czy pami�tasz, �e postawi� warunek Jurandowi, aby nie tylko sam stawi� si� w Szczytnie, ale by przedtem og�osi� i do ksi�cia napisa�, i� jedzie c�rk� od zb�j�w wykupywa� i wie, �e nie ma jej u nas.

� Prawda, ale jak�e usprawiedliwim w takim razie to, co sta�o si� w Szczytnie?

� Powiemy, i� wiedz�c, �e Jurand szuka dziecka, a odj�wszy zb�jom jakow�� dziewk�, kt�ra nie umia�a powiedzie�, kto jest, dali�my zna� o tym Jurandowi, my�l�c, �e to by� mo�e jego c�rka, �w za�, przybywszy, wpad� na widok tej dziewki w szale�stwo i op�tan przez z�ego ducha rozla� tyle krwi niewinnej, �e i niejedna potyczka wi�cej nie kosztuje.

� Zaprawd� � odrzek� Rotgier � m�wi przez was rozum i do�wiadczenie wieku. Z�e uczynki Danvelda, cho�by�my na niego tylko win� zwalili, zawsze by posz�y na karb[56] Zakonu, zatem na karb nas wszystkich, kapitu�y[57] i samego mistrza; tak za� wyka�e si� nasza niewinno��, wszystko za� spadnie na Juranda, na z�o�� polsk� i zwi�zki ich z piekielnymi mocami�

� I niech nas s�dzi w�wczas, kto chce: papie� czy cesarz rzymski!

� Tak.

Nasta�a chwila milczenia, po czym brat Rotgier spyta�:

� Wi�c co uczynim z Jurand�wn�?

� Rad�my.

� Dajcie j� mnie.

A Zygfryd popatrzy� na niego i odpowiedzia�:

� Nie! S�uchaj, m�ody bracie! Gdy chodzi o Zakon, nie folgujcie[58] m�owi ni niewie�cie, ale nie folgujcie i sobie. Danvelda dosi�g�a r�ka Bo�a, bo nie tylko chcia� pom�ci� krzywdy Zakonu, ale i w�asnym chuciom[59] dogodzi�.

� �le mnie s�dzicie! � rzek� Rotgier.

� Nie folgujcie sobie � przerwa� mu Zygfryd � bo zniewie�ciej� w was cia�a i dusze, i kolano tamtego twardego plemienia przyci�nie kiedy� pier� wasz� tak, i� nie powstaniecie wi�cej.

I po raz trzeci wspar� pos�pn� g�ow� na r�ku, ale widocznie rozmawia� tylko z w�asnym sumieniem i o sobie tylko my�la�, gdy� po chwili rzek�:

� I na mnie du�o ci��y krwi ludzkiej, du�o b�lu, du�o �ez� I ja, gdy chodzi�o o Zakon i gdym widzia�, �e sam� si�� nie wsk�ram, nie waha�em si� szuka� innych dr�g; ale gdy stan� przed tym Panem, kt�rego czcz� i mi�uj�, rzekn� mu: �To uczyni�em dla Zakonu, a dla siebie � wybra�em jeno cierpienie�.

Po czym chwyci� r�koma skronie, a g�ow� i oczy podni�s� w g�r� i zawo�a�:

� Wyrzeczcie si� rozkoszy i rozpusty, zatwardzijcie wasze cia�a i serca, gdy� oto widz� bia�o�� or�owych pi�r na powietrzu i szpony or�a, czerwone od krwi krzy�ackiej�

Dalsze s�owa przerwa�o mu uderzenie wichru tak straszne, �e jedno okno w g�rze nad galeri� otworzy�o si� z trzaskiem, a ca�a sala nape�ni�a si� wyciem, po�wistem zawiei oraz p�atkami �niegu.

� W imi� Ducha �wiat�o�ci! Z�a ta noc � rzek� stary Krzy�ak.

� Noc mocy nieczystych � odrzek� Rotgier. � Ale dlaczego, panie, zamiast: w imi� Boga, m�wicie: �w imi� Ducha �wiat�o�ci[60]�?

� Duch �wiat�o�ci to B�g � odpar� starzec, po czym, jakby chc�c odwr�ci� rozmow�, spyta�: � A przy ciele Danvelda s� ksi�a?

� S��

� Bo�e, b�d� mu mi�o�ciw!

I umilkli obaj, po czym Rotgier przywo�a� pacho�k�w, kt�rym rozkaza� zamkn�� okno i obja�ni� pochodnie, a gdy poszli precz, zn�w zapyta�:

� Co uczynicie z Jurand�wn�? We�miecie j� st�d do Insburka?

� Wezm� j� do Insburka i uczyni� z ni� to, czego dobro Zakonu wymaga� b�dzie.

� Ja zasi� co mam czyni�?

� Masz�li w duszy odwag�?

� C�em takiego uczyni�, aby�cie mieli o tym w�tpi�?

� Nie w�tpi�, bo ci� znam, a za twoje m�stwo mi�uj� ci� wi�cej ni� kogokolwiek w �wiecie. Tedy jed� na dw�r ksi�cia mazowieckiego i opowiedz mu wszystko, co si� tu sta�o, tak jake�my miedzy sob� u�o�yli.

� Mog� si� na pewn� zgub� nara�a�?

� Je�li twa zguba wyjdzie na chwa�� Krzy�a i Zakonu, to powiniene�. Ale nie! Nie czeka ci� zguba. Oni go�ciowi krzywdy nie czyni�: chybaby ci� kto chcia� pozwa�, jako uczyni� �w m�ody rycerz, kt�ry nas wszystkich pozwa�� On lub kto inny, lecz to przecie niestraszne�

� Daj to B�g! mog� mnie jednak chwyci� i do podziemi wtr�ci�.

� Nie uczyni� tego. Pami�taj, �e jest list Jurandowy do ksi�cia, a ty pojedziesz pr�cz tego skar�y� na Juranda. Opowiesz wiernie, co uczyni� w Szczynie, i musz� ci uwierzy� Oto pierwsi dali�my mu zna�, �e jest jaka� dziewka, pierwsi zaprosili�my go, by przyby� i obaczy� j�, a on przyjecha�, oszala�, komtura zabi�, ludzi nam powytraca�. Tak b�dziesz m�wi�, a oni c� ci na to powiedz�? Ju�ci �mier� Danvelda rozg�osi si� po ca�ym Mazowszu. Wobec tego zaniechaj� skarg. Jurand�wny b�d� oczywi�cie szukali, ale skoro sam Jurand pisa�, �e nie u nas jest, wi�c nie na nas padnie pos�d. Trzeba nadrobi� odwag� i pozamyka� im paszcz�ki, bo i to tak�e pomy�l�, �e gdyby�my byli winni, nikt z nas nie odwa�y�by si� przyjecha�.

� Prawda. Po pogrzebie Danvelda wyrusz� zaraz w drog�.

� Niech ci� B�g b�ogos�awi, synaczku! Gdy wszystko uczynim jak nale�y, tedy nie tylko nie zatrzymaj� ci�, ale si� musz� wyprze� Juranda, aby�my za� nie mogli rzec: Oto jak oni z nami post�puj�!

� I tak trzeba si� b�dzie skar�y� na wszystkich dworach.

� Wielki szpitalnik[61] dopilnuje tego i dla dobra Zakonu, i jako krewny Danvelda.

� Ba, ale gdyby ten diabe� spychowski wy�y� i odzyska� wolno��

A Zygfryd pocz�� patrze� pos�pnie przed siebie, nast�pnie za� odpowiedzia� z wolna i dobitnie:

� Cho�by odzyska� wolno��, nigdy on nie wypowie jednego s�owa skargi na Zakon.

Po czym j�� jeszcze naucza� Rotgiera, co ma m�wi� i czego ��da� na mazowieckim dworze.

Wie�� o zaj�ciu w Szczytnie przyby�a jednak do Warszawy przed bratem Rotgierem i wzbudzi�a tam zdumienie i niepok�j. Ani sam ksi���[62], ani nikt z dworu nie m�g� zrozumie�, co zasz�o. Przed niedawnym czasem, w�a�nie gdy Miko�aj z D�ugolasu mia� jecha� do Malborga z listem ksi�cia, w kt�rym ten�e skar�y� si� gorzko na porwanie przez niesfornych pogranicznych komtur�w[63] Danusi i niemal gro�nie upomina� si� o niezw�oczne jej oddanie, przyszed� list od dziedzica ze Spychowa oznajmiaj�cy, �e c�rka jego pochwycona zosta�a nie przez Krzy�ak�w, ale przez zwyczajnych zb�j�w nadgranicznych, i �e wkr�tce b�dzie za okup uwolniona. Wskutek tego pose� nie pojecha�, nikomu bowiem ani przez g�ow� nie przesz�o, �eby Krzy�acy wymogli takie pismo na Jurandzie pod gro�b� �mierci dziecka. Trudno by�o i tak zrozumie�, co zasz�o, gdy� warcho�owie[64] pograniczni, tak poddani ksi�cia jak i Zakonu, czynili wzajemne na si� napady latem, nie za� zim�, gdy �niegi zdradza�y ich �lady. Napadali te� zwykle kupc�w albo dopuszczali si� grabie�y po wioskach, chwytaj�c ludzi i zagarniaj�c ich stada, by jednak o�mielili si� zahaczy� samego ksi�cia i porwa� jego wychowank�, a przy tym c�rk� pot�nego i wzbudzaj�cego powszechn� obaw� rycerza, to zdawa�o si� przechodzi�[65] wprost wiar� ludzk�. Na to jednak, jak r�wnie� na inne w�tpliwo�ci, by� odpowiedzi� list Juranda z jego w�asn� piecz�ci� i przywieziony tym razem przez cz�owieka, o kt�rym wiedziano, �e pochodzi ze Spychowa; wobec czego wszelkie podejrzenia sta�y si� niemo�liwe, ksi��� tylko wpad� w gniew, w kt�rym go dawno nie widziano, i nakaza� po�cig opryszk�w na ca�ej granicy swego ksi�stwa, wezwawszy zarazem ksi�cia p�ockiego[66], aby uczyni� r�wnie� to samo i r�wnie� nie szcz�dzi� kar na zuchwalc�w.

A w�wczas w�a�nie przysz�a wie�� o tym, co zdarzy�o si� w Szczytnie.

I przechodz�c z ust do ust, przysz�a powi�kszona dziesi�ciokrotnie, opowiadano, i� Jurand, przybywszy samosze��[67] do zamku, wpad� przez otwarte bramy i uczyni� w nim rze� tak�, i� z za�ogi ma�o kto pozosta�, �e musiano posy�a� po ratunek do pobliskich zamk�w, zwo�ywa� rycerstwo i zbrojne zast�py ludu pieszego, kt�re dopiero po dw�ch dniach obl�enia zdo�a�y wedrze� si� na powr�t do zamku i tam zg�adzi� Juranda zar�wno jak jego towarzysz�w. M�wiono te�, �e wojska owe wejd� prawdopodobnie teraz w granice i �e wielka wojna niechybnie si� rozpocznie. Ksi���, kt�ry wiedzia�, jak wiele zale�y wielkiemu mistrzowi na tym, by na wypadek wojny z kr�lem polskim si�y obu ksi�stw mazowieckich pozosta�y na stronie, nie wierzy� tym wie�ciom, albowiem nietajnym mu by�o, �e gdyby Krzy�acy rozpocz�li wojn� z nim lub z Ziemowitem p�ockim[68], �adna si�a ludzka nie powstrzyma Polak�w z Kr�lestwa, mistrz za� obawia� si� tej wojny. Wiedzia�, �e musi przyj��, ale pragn�� j� odwlec, raz dlatego, �e by� pokojowego ducha, a po wt�re dlatego, �e aby zmierzy� si� z pot�g� Jagie��y[69], trzeba by�o przygotowa� si��, jakiej nigdy dotychczas Zakon nie wystawi� i zarazem zapewni� sobie pomoc ksi���t i rycerstwa nie tylko w Niemczech, ale na ca�ym Zachodzie.

Nie obawia� sie wi�c ksi��� wojny, chcia� jednak wiedzie�, co si� sta�o, co ma naprawd� my�le� o zaj�ciu w Szczytnie, o znikni�ciu Danusi i o tych wszystkich wie�ciach, kt�re przychodzi�y znad granicy, wi�c te�, jakkolwiek nie cierpia� Krzy�ak�w, rad[70] by�, gdy pewnego wieczora kapitan �ucznik�w doni�s� mu, �e przyjecha� rycerz zakonny i prosi o pos�uchanie.

Przyj�� go jednak wynio�le i jakkolwiek natychmiast pozna�, �e to jest jeden z braci, kt�rzy byli w le�nym dworcu, uda�, �e go sobie nie przypomina, i zapyta�, kto jest, sk�d przybywa i co go do Warszawy sprowadza.

� Jestem brat Rotgier � odpowiedzia� Krzy�ak � i przed niedawnym czasem mia�em zaszczyt pochyli� si� do kolan waszej ksi���cej mi�o�ci.

� Czemu za�, bratem b�d�c, nie masz na sobie zakonnych znamion?

Rycerz pocz�� t�umaczy� si�, �e bia�ego p�aszcza z krzy�em nie przywdzia� tylko dlatego, i� gdyby to by� uczyni�, niechybnie by�by pojman lub zabit przez mazowieckie rycerstwo: wsz�dzie na ca�ym �wiecie, we wszystkich kr�lestwach i ksi�stwach, znak krzy�a na p�aszczu ochrania, zjednywa �yczliwo�� i go�cinno�� ludzk�, i tylko w jednym ksi�stwie mazowieckim krzy� na pewn� zgub� nara�a cz�owieka, kt�ry go nosi.

Lecz ksi��� przerwa� mu gniewnie:

� Nie krzy� � rzek� � bo krzy� i my ca�ujem, jeno[71] wasza niecnota� A je�li was gdzie indziej lepiej przyjmuj�, to dlatego, �e was mniej znaj�.

Po czym widz�c, �e rycerz stropi� si�[72] bardzo tymi s�owy, zapyta�:

� By�e� w Szczytnie, albo�li wiesz, co si� tam sta�o?

� By�em w Szczytnie i wiem, co si� tam sta�o � odrzek� Rotgier � a przybywam tu nie jako czyj� wys�annik, ale z tej jeno przyczyny, �e do�wiadczony i �wi�tobliwy komtur[73] z Insburka rzek� mi: Nasz mistrz mi�uje pobo�nego ksi�cia i ufa w jego sprawiedliwo��, wi�c gdy ja po�piesz� do Malborga, ty jed� na Mazowsze i przedstaw nasz� krzywd�, nasze poha�bienie, nasz� niedol�. Ju�ci nie pochwali sprawiedliwy Pan gwa�ciciela pokoju i srogiego napastnika, kt�ry rozla� tyle krwi chrze�cija�skiej, jakby nie Chrystusa, ale szatana by� s�ug�.

I tu pocz�� opowiada� wszystko, co sta�o si� w Szczytnie: jako Jurand przez nich samych wezwany, aby zobaczy�, czy dziewczyna, kt�r� zb�jom odj�li[74], nie jest jego c�rk�, zamiast wdzi�czno�ci� si� wyp�aci� wpad� w sza�; jak zabi� Danvelda, brata Gotfryda, Anglika Huga, von Brachta i dw�ch szlachetnych giermk�w, nie licz�c knecht�w[75]; jak oni, pomni na przykazania boskie, nie chc�c zabija�, musieli w ko�cu spl�ta� sieci� strasznego m�a, kt�ry w�wczas przeciw sobie samemu podni�s� bro� i porani� si� okrutnie; jak wreszcie nie tylko w zamku, ale i w mie�cie byli ludzie, kt�rzy w�r�d wichury zimowej s�yszeli podczas nocy po walce straszliwe jakie� �miechy i g�osy wo�aj�ce w powietrzu: �Nasz Jurand! krzywdziciel Krzy�a! rozlewca krwi niewinnej! Nasz Jurand!�

I ca�e opowiadanie, a zw�aszcza ostatnie s�owa Krzy�aka wielkie uczyni�y wra�enie na wszystkich obecnych. Zdj�� ich po prostu strach, czy istotnie Jurand nie wezwa� w pomoc si� nieczystych � i zapad�o g�uche milczenie. Lecz ksi�na, kt�ra by�a obecna przy pos�uchaniu i kt�ra kochaj�c Danusi�, nosi�a w sercu nieutulony �al po niej, zwr�ci�a si� z niespodzianym pytaniem do Rotgiera:

� M�wicie, rycerzu � rzek�a � �e odbiwszy dziewczyn�niedojd� my�leli�cie, i� to Jurandowa c�rka, i dlatego wezwali�cie go do Szczytna?

� Tak, mi�o�ciwa pani � odrzek� Rotgier.

� A jako�e�cie mogli to my�le�, skoro�cie w le�nym dworze widzieli przy mnie prawdziw� Jurand�wn�?

Na to brat Rotgier zmiesza� si�, gdy� nie by� przygotowany na podobne pytanie. Ksi��� powsta� i utkwi� surowy wzrok w Krzy�aku, za� Miko�aj z D�ugolasu, Mrokota z Mocarzewa, Ja�ko z Jagielnicy i inni rycerze mazowieccy przyskoczyli zaraz do mnicha, pytaj�c na przemian gro�nymi g�osami:

� Jako�e�cie mogli to my�le�? M�w, Niemcze! Jako to by� mog�o?

A brat Rotgier och�on�� i rzek�:

� My, zakonnicy, nie podnosim oczu na niewiasty. By�o w le�nym dworze przy mi�o�ciwej ksi�nie dw�rek niema�o, ale kt�ra by�a mi�dzy nimi Jurand�wna, nikt z nas nie wiedzia�.

� Danveld wiedzia� � ozwa� si� Miko�aj z D�ugolasu. � Gada� ci z ni� nawet na �owach.

� Danveld stoi przed Bogiem � odpar� Rotgier � i powiem o nim jeno to, �e nazajutrz znaleziono rozkwit�e r�e na jego trumnie, kt�rych, jako w czasie zimowym, nie mog�a po�o�y� r�ka ludzka.

Zn�w nasta�o milczenie.

� Sk�d wiedzieli�cie o porwaniu Jurand�wny?�zapyta� ksi���.

� Sama bezbo�no�� i zuchwalstwo uczynku zrobi�y go rozg�o�nym[76] tu i u nas. Wi�c dowiedziawszy si� o tym, dali�my na msze dzi�kczynne, �e jeno zwyk�a dw�rka, a nie kt�re z rodzonych dzieci waszych mi�o�ci by�o porwane z le�nego dworca.

� Ale to mi zawsze dziwno, �e�cie mogli niedojd� poczyta�[77] za c�rk� Juranda.

Na to brat Rotgier:

� Danveld m�wi� tak: �Cz�sto szatan zdradza swych s�ug, wi�c mo�e odmieni� Jurand�wn�.

� Zb�je wszelako nie mogli, jako prostacy, podrobi� pisma Kalebowego i piecz�ci Juranda. Kt� m�g� to uczyni�?

� Z�y duch.

I zn�w nikt nie umia� znale�� odpowiedzi.

Rotgier za� pocz�� patrzy� pilnie w oczy ksi�ciu i rzek�:

� Zaiste, s� mi jako miecze w piersi te pytania, albowiem pos�d w nich tkwi i podejrzenie. Ale ja, ufny w sprawiedliwo�� Bo�� i w moc prawdy, pytam wasz� ksi���c� mo��: zali[78] sam Jurand pos�dza� nas o ten uczynek, a je�li pos�dza�, to czemu, nim wezwali�my go do Szczytna, szuka� na ca�ym pograniczu zb�j�w, aby od nich c�rk� wykupi�?

� Ju�ci� prawda! � rzek� ksi���. � Cho�by� co ukry� przed lud�mi, nie ukryjesz przed Bogiem. Pos�dza� was w pierwszej chwili, ale potem� potem my�la� co innego.

� Oto jak blask prawdy zwyci�a ciemno�ci! � rzek� Rotgier.

I potoczy� zwyci�skim wzrokiem po sali, pomy�la� bowiem, �e w g�owach krzy�ackich wi�cej jest obrotno�ci i rozumu ni� w polskich i �e to plemi� zawsze b�dzie �upem i karmi� Zakonu, r�wnie jak mucha bywa �upem i karmi�[79] paj�ka.

Wi�c, porzuciwszy poprzedni� uk�adno��, przyst�pi� ku ksi�ciu i pocz�� m�wi� g�osem podniesionym i natarczywym:

� Nagr�d� nam, panie, nasze straty, nasze krzywdy, nasze �zy i nasz� krew! Twoim by� ten piekielnik poddanym, wi�c w imi� Boga, z kt�rego w�adza kr�l�w i ksi���t wyp�ywa, w imi� sprawiedliwo�ci i Krzy�a, nagr�d� nam nasze krzywdy i krew!

A ksi��� popatrzy� na niego w zdumieniu:

� Na mi�y B�g! �rzek� � czeg� ty chcesz? Je�li Jurand wytoczy� w szale�stwie wasz� krew, zali ja mam za jego szale�stwa odpowiada�?

� Twoim by�, panie, poddanym � rzek� Krzy�ak � w twoim ksi�stwie le�� jego ziemie, jego wsie i jego gr�d, w kt�rym wi�zi� s�ug Zakonu; niechaj wi�c chocia� ta maj�tno��, niech chocia� te ziemie i �w bezbo�ny kasztel [80]stan� si� odt�d w�asno�ci� Zakonu. Zaprawd� nie b�dzie to godna zap�ata za t� szlachetn� krew przelan�! Zaprawd� nie wskrzesi ona zmar�ych, ale mo�e cho� w cz�ci uspokoi gniew Bo�y i zetrze nies�aw�, kt�ra inaczej na ca�e to ksi�stwo spadnie. O, panie! Wsz�dzie posiada Zakon ziemie i zamki, kt�re �aska i pobo�no�� chrze�cija�skich ksi���t mu nada�a, jeno tu nie masz ni pi�dzi[81] ziemi w jego w�adaniu. Niech�e nasza krzywda, kt�ra o pomst� do Boga wo�a, cho� tak nam si� nagrodzi, aby�my mogli powiedzie�, �e i tu �ywi� ludzie maj�cy w sercach boja�� Bo��.

Us�yszawszy to, ksi��� zdumia� si� jeszcze wi�cej i dopiero po d�ugiej chwili milczenia odrzek�:

� Rany boskie!� A w�dy[82], je�li ten wasz Zakon tutaj siedzi, z czyjej�e �aski, je�li nie z �aski przodk�w moich? Ma�o� wam jeszcze tych kraj�w, ziem i miast, kt�re do nas i do naszego kraju niegdy� nale�a�y, a kt�re dzisiaj s� wasze? �yje przecie jeszcze dziewka Jurandowa, gdy� nikt nam o jej �mierci nie doni�s�, wy za� ju� chcecie sierocie wiano [83] zagarn�� i sierocym chlebem wasze krzywdy sobie nagrodzi�?

� Panie, przyznajesz krzywd� � rzek� Rotgier � wi�c tak j� nagr�d�, jako ci twoje ksi���ce sumienie i twoja sprawiedliwa dusza naka�e.

I znowu rad by� w sercu, gdy� my�la� sobie: �Teraz nie tylko nie b�d� skar�yli, ale b�d� jeszcze uradza�, jakby samym r�ce umy� i z tej sprawy si� wykr�ci�. Nikt ju� nic nam nie zarzuci i s�awa nasza b�dzie jako bia�y p�aszcz zakonny � bez skazy�.

A wtem ozwa� si� niespodzianie g�os starego Miko�aja z D�ugolasu:

� Pomawiaj� was o chciwo�� i B�g wie, czyli nie s�usznie, bo oto i w tej sprawie wi�cej wam o zysk ni� o cze�� Zakonu chodzi.

� Prawda! � odrzekli ch�rem rycerze mazowieccy.

A Krzy�ak post�pi� kilka krok�w, podni�s� dumnie g�ow� i mierz�c ich wynios�ym wzrokiem, rzek�:

� Nie przybywam tu jako pose�, jeno jako �wiadek sprawy i rycerz zakonny got�w czci Zakonu krwi� w�asn� do ostatniego tchnienia broni�!� Kto by tedy[84], wbrew temu, co m�wi� sam Jurand, �mia� Zakon o uczestnictwo w porwaniu onego[85] c�rki pos�dza� � niechaj podniesie ten rycerski zak�ad i niechaj zda si� na s�d Bo�y!

To rzek�szy, rzuci� przed nich rycersk� r�kawic�, kt�ra upad�a na pod�og�, oni za� stali w g�uchym milczeniu, bo cho� niejeden z nich rad by by� wyszczerbi� miecz na krzy�ackim karku, jednak�e bali si� s�du Bo�ego. Nikomu nie by�o tajno, �e Jurand wyra�nie o�wiadczy�, i� nie rycerze zakonni porwali mu dziecko, ka�dy przeto [86]w duszy my�la�, �e jest s�uszno��, a zatem b�dzie i zwyci�stwo po stronie Rotgiera.

�w za� uzuchwali� si� tym bardziej i wspar�szy si� w boki, zapyta�:

� Jest-li taki, kt�ren by podni�s� t� r�kawic�?

A wtem jaki� rycerz, kt�rego wej�cia poprzednio nikt nie zauwa�y� i kt�ry od niejakiego czasu s�ucha� przy drzwiach rozmowy, wyst�pi� na �rodek, podni�s� r�kawic� i rzek�:

� Jam ci jest!

I powiedziawszy to, rzuci� swoj� prosto w twarz Rotgiera, po czym j�� m�wi� g�osem, kt�ry w�r�d powszechnego milczenia rozlega� si� jak grzmot po sali:

� Wobec Boga, wobec dostojnego ksi�cia i wszystkiego zacnego rycerstwa tej ziemi m�wi� ci, Krzy�aku, �e szczekasz jako pies przeciw sprawiedliwo�ci a prawdzie � i pozywam ci� w szranki[87] na walk� piesz� alibo konn�, na kopie, na topory, na kr�tkie alibo d�ugie miecze � i nie na niewol�, jeno do ostatniego tchnienia, na �mier�!

W sali mo�na by by�o us�ysze� przelatuj�c� much�. Wszystkie oczy zwr�ci�y si� na Rotgiera i na wyzywaj�cego rycerza, kt�rego nikt nie pozna�, albowiem na g�owie mia� he�m, wprawdzie bez przy�bicy, ale z kolistym okapem schodz�cym ni�ej uszu, kt�ry zakrywa� zupe�nie g�rn� cz�� twarzy, na doln� za� rzuca� cie� g��boki. Krzy�ak nie mniej by� zdumiony od wszystkich. Pomieszanie, blado�� i w�ciek�y gniew mign�y mu tak po twarzy, jak b�yskawica miga po nocnym niebie. Schwyci� d�oni� �osiow� r�kawic�, kt�ra obsun�wszy mu si� z oblicza, zahaczy�a na ko�cu naramiennika, i zapyta�:

� Kto� jest, kt�ry wyzywasz sprawiedliwo�� bosk�?

A �w odpi�� sprz�czk� pod brod�, zdj�� he�m, spod kt�rego ukaza�a si� jasna, m�oda g�owa, i rzek�:

� Zbyszko z Bogda�ca, m�� Jurandowej c�rki.

Zdziwili si� wszyscy i Rotgier wraz z innymi, gdy� nikt z nich pr�cz obojga ksi�stwa, ojca Wyszo�ka i de Lorchego nie wiedzia� o �lubie Danusi, Krzy�acy za� byli pewni, �e pr�cz ojca nie ma Jurand�wna innego przyrodzonego obro�cy, lecz w tej chwili wyst�pi� pan de Lorche i rzek�:

� Na moj� rycersk� cze�� po�wiadczam prawd� s��w jego; kto by za� �mia� w�tpi�, oto moja r�kojmia[88].

Rotgier, kt�ry nie zna�, co to trwoga, i w kt�rym serce burzy�o si� w tej chwili gniewem, by�by mo�e podni�s� i t� r�kawic�, ale wspomniawszy, �e ten, kt�ry j� rzuci�, by� sam przez si� mo�nym panem, a w dodatku, krewnym hrabiego Geldrii, powstrzyma� si�, uczyni� za� tak tym bardziej, �e sam ksi��� wsta� i zmarszczywszy brwi, rzek�:

� Nie wolno tej r�kojmi podnosi�, albowiem i ja po�wiadczam, jako prawd� powiedzia� �w rycerz.

Krzy�ak, us�yszawszy to, sk�oni� si�, po czym rzek� do Zbyszka:

� Je�li� wola, to pieszo, w zamkni�tych szrankach[89] na topory.

� Jam ci� ju� i tak wprz�d [90]pozwa� � odpowiedzia� Zbyszko.

� Bo�e, daj zwyci�stwo sprawiedliwo�ci � zawo�ali mazowieccy rycerze.

O Zbyszka niepok�j by� na ca�ym dworze tak mi�dzy rycerstwem, jak mi�dzy niewiastami, gdy� lubiono go powszechnie, wobec za� listu Juranda nikt nie w�tpi�, �e s�uszno�� jest po stronie Krzy�aka. Z drugiej strony wiedziano, �e Rotgier jest jednym ze s�awniejszych braci w Zakonie. Giermek van Krist rozpowiada�, mo�e umy�lnie, mi�dzy mazowieck� szlacht�, �e pan jego, nim zosta� zbrojnym mnichem, zasiada� raz u sto�u honorowego Krzy�ak�w, do kt�rego to sto�u dopuszczano tylko s�ynnych w �wiecie rycerzy, takich, kt�rzy odbyli wypraw� do Ziemi �wi�tej albo te� walczyli zwyci�sko przeciw olbrzymom-smokom lub mo�nym[91]czarnoksi�nikom. S�ysz�c takie opowiadania van Krista, a zarazem i che�pliwe zapewnienia, �e pan jego nieraz potyka� si� z mizerykordi�[92] w jednej, a toporem lub mieczem w drugiej r�ce, z pi�ciu naraz przeciwnikami, niepokoili si� Mazurowie, i poniekt�ry m�wi�: �Hej, gdyby tu by� Jurand, ten da�by i takim dw�m rady, jemu nigdy si� �aden Niemiec nie odj��[93], ale m�odziankowi gorze! gdy� tamten si��, laty i �wiczeniem g�ruje�. Wi�c inni �a�owali, �e nie podnie�li r�kawicy, twierdz�c, �e gdyby nie owa wiadomo�� od Juranda, niechybnie byliby to uczynili� �Ale wyroku boskiego strach�� Wymieniano te� przy sposobno�ci i dla wzajemnej pociechy nazwiska mazowieckich i w og�le polskich rycerzy, kt�rzy b�d� na dworskich igrzyskach, b�d� goni�c na ostre[94], liczne nad zachodnimi rycerzami odnosili zwyci�stwa, przede wszystkim za� Zawisz� z Garbowa[95], z kt�rym �aden rycerz w chrze�cija�stwie mierzy� si� nie m�g�. Lecz byli i tacy, kt�rzy co do Zbyszka mieli tak�e dobr� nadziej�: �Nie u�omek[96] ci to jest � m�wili � i jako�wa[97]s�yszeli, godnie[98] ju� raz Niemcom porozwala� �by na udeptanej ziemi�. Lecz szczeg�lnie skrzepi�y si� serca z powodu uczynku giermka Zbyszkowego, Czecha Hlawy, kt�ry w wigili�[99] spotkania s�ysz�c van Krista opowiadaj�cego o nies�ychanych zwyci�stwach Rotgiera, a b�d�c m�odzianem porywczym, chwyci� tego� van Krista za brod�, zadar� mu g�ow� i rzek�: �Je�li� nie wstyd �ga� wobec ludzi, sp�jrz w g�r�, �e to i B�g ci� s�yszy!� I trzyma� go tak przez tyle czasu, ile trzeba na zm�wienie �Ojcze nasz�, za� �w, wreszcie uwolnion, zaraz j�� go wypytywa� o r�d i dowiedziawszy si�, �e pochodzi z w�odyk�w[100], pozwa� go tak�e na topory.

Ucieszyli si� tedy tym post�pkiem Mazurowie i zn�w niejeden m�wi�: �Ju�e tacy nie b�d� chrama�[101] na boisku[102] i byle po ich stronie by�a prawda a B�g, nie wynios� zdrowych gnat�w te krzy�ackie macie�. Lecz w�a�nie Rotgier tak potrafi� zasypa� piaskiem oczy wszystkim, �e wielu niepokoi�o si� o to, po kt�rej stronie prawda � i sam ksi���[103] podziela� ten niepok�j.

Wi�c wieczorem przed bitk� wezwa� Zbyszka na rozmow�, przy kt�rej obecn� by�a tylko ksi�na[104], i zapyta�:

� Pewny�e�, �e B�g b�dzie z tob�? Sk�d wiesz, �e oni chycili [105]Danu�k�? Zali[106] Jurand m�wi� ci co? Bo, ot, widzisz � tu jest list Jurandowy � pismo ksi�dza Kaleba, a jego piecz��, i w tym li�cie Jurand powiada, i� wie, �e to nie Krzy�acy. Co on ci m�wi�?

� M�wi�, �e to nie Krzy�acy.

� Jako�e tedy [107]mo�esz �ycie wa�y� i na s�d boski stawa�?

A Zbyszko umilk�, tylko przez czas jaki� drga�y mu szcz�ki i �zy zbiera�y si� w oczach.

� Ja nic nie wiem, mi�o�ciwy panie � rzek�. � Wyjechali�my st�d razem z Jurandem i po drodze przyzna�em mu si� do �lubu. Pocz�� w�wczas narzeka�, i�e to mo�e by� krzywda Bo�a, ale gdym mu rzek�, �e to wola Bo�a, uspokoi� si� � i przebaczy�. Przez ca�� drog� m�wi�, �e nikt inny nie porwa� Danusi, jeno[108] Krzy�acy, a potem ju� ja sam nie wiem, co si� sta�o!� Do Spychowa przyjecha�a ta sama niewiasta, kt�ra przywioz�a dla mnie jakowe� leki do le�nego dworu, a z ni� jeszcze jeden wys�annik. Zamkn�li si� z Jurandem i uradzali[109]. Co m�wili, te� nie wiem, jeno po onej[110] rozmowie w�a�ni s�udzy nie mogli pozna� Juranda, bo taki by�, jakby go z truch�y[111] wyj�to. Powiedzia� nam: �Nie Krzy�acy�, ale Bergowa i co mia� je�c�w z podziemia pu�ci�, B�g wie dlaczego, sam za� pojecha� bez �adnego giermka ni s�ugi� M�wi�, �e jedzie do zb�j�w Danu�k� wykupi�, a mnie przykaza� czeka�. Ano! � czeka�em. A� tu przychodzi wiadomo�� ze Szczytna, �e Jurand namordowa� Niemc�w i sam leg�! O, mi�o�ciwy panie! Ju� mnie parzy�a spychowska ziemia i ma�om nie oszala�. Ludzi wsadzi�em na ko�, by pom�ci� �mier� Jurandow�, a tu ksi�dz Kaleb powiada: �Kasztelu[112] nie we�miesz, a wojny nie wszczynaj. Jed� do ksi�cia, mo�e tam co o Danu�ce wiedz��. Tom i przyjecha�, i w�a�nie trafi�em, jako �w pies szczeka� o krzy�ackiej krzywdzie i Jurandowym szale�stwie� Jam, panie, podni�s� jego r�kawic�, bom go ju� przedtem pozwa�, a chocia� nie wiem nic, to jedno wiem tylko, �e to �garze s� piekielni � bez wstydu, bez czci i wiary! Patrzcie, mi�o�ciwi pa�stwo! To� oni zad�gali[113] Fourcy'ego, a na mojego giermka chcieli zwali� ten uczynek. Na Boga! zad�gali go jako wo�u, a potem do ci�, Panie, przyszli po pomst� i po zap�at�! Kto tedy przysi�gnie, �e nie na�gali i przedtem przed Jurandem, i teraz przed tob�, panie?� Nie wiem, nie wiem, gdzie Danu�ka! alem go pozwa�, bo cho�by mi te� i �ywota strada� przysz�o, wolej[114] mi �mier� ni� �ywot bez mojego kochania, bez mojej najmilszej na �wiecie ca�ym.

To rzek�szy, zerwa� w uniesieniu p�tlik[115] z g�owy, a� w�osy rozsypa�y mu si� po ramionach, i chwyciwszy je, pocz�� szlocha� ci�ko. Ksi�na Anna Danuta, sama do g��bi strapiona strat� Danusi i lituj�c si� nad jego b�lem, po�o�y�a mu r�ce na g�owie i rzek�a:

� Bo�e ci� wspomagaj, pociesz i b�ogos�aw!

Ksi���[116] nie sprzeciwi� si� pojedynkowi, gdy� wedle[117] �wczesnych obyczaj�w nie by� w mo�no�ci[118] tego uczyni�. Wym�g� tylko, by Rotgier napisa� list do mistrza i do Zygfryda de L�we, �e sam pierwszy rzuci� r�kawic� rycerzom mazowieckim, wskutek czego staje do walki z m�em Jurand�wny, kt�ry zreszt� ju� pierwej[119] go by� pozwa�. T�umaczy� si� te� Krzy�ak wielkiemu mistrzowi, �e je�li staje bez pozwolenia, to dlatego, �e chodzi o cze�� Zakonu i odwr�cenie szpetnych podejrze�, kt�re by ha�b� przynie�� mog�y, a kt�re on, Rotgier, got�w jest zawsze w�asn� krwi� okupi�. List ten wys�any by� natychmiast do granicy przez jednego z pacho�k�w rycerza, dalej za� mia� i�� do Malborga poczt�, kt�r� Krzy�acy na wiele lat przed innymi wynale�li i zaprowadzili w swoich ziemiach.

Tymczasem na podw�rcu zamkowym ubito �nieg i posypano go popio�em, aby nogi walcz�cych nie grz�z�y lub nie �lizga�y si� po g�adkiej powierzchni. W ca�ym zamku panowa� ruch nadzwyczajny. Wzruszenie tak opanowa�o rycerzy i dw�rki, �e w nocy poprzedzaj�cej bitw� nikt nie spa�. M�wiono sobie, �e walka konna na kopie, a nawet na miecze, cz�sto ko�czy si� na ranach, natomiast piesza, a zw�aszcza na straszliwe topory, zawsze bywa �miertelna. Wszystkie serca by�y po stronie Zbyszka, ale w�a�nie im kto wi�cej mia� przyja�ni dla niego lub dla Danusi, z tym wi�kszym niepokojem przypomina� sobie, co rozpowiadano o s�awie i sprawno�ci Krzy�aka. Wiele niewiast sp�dzi�o noc w ko�ciele, gdzie te� po odbytej przed ksi�dzem Wyszo�kiem spowiedzi kaja� si�[120] i Zbyszko. M�wi�y wi�c jedna do drugiej, patrz�c na jego prawie ch�opi�c� twarz: �To� to jeszcze dzieciuch!� jak�e mu m�od� g�ow� pod niemiecki top�r oddawa�?� I tym gorliwiej modli�y si� dla niego o wspomo�enie. Ale gdy �witaniem podni�s� si� i szed� przez kaplic�, aby przywdzia� zbroj� w izbie zamkowej, znowu przyby�o im nieco serca, gdy� g�owa i twarz Zbyszka by�y wprawdzie ch�opi�ce, natomiast cia�o nad miar� ros�e i silne, tak i� wydawa� im si� ch�opem na schwa�, kt�ry poradzi sobie cho�by z najt�szym m�em.

Bitka mia�a si� odby� na podw�rzu zamkowym, kt�re wko�o otacza� kru�ganek.

Gdy dzie� uczyni� si� ju� zupe�ny, przybyli ksi��� i ksi�na[121] razem z dzie�mi i zasiedli w �rodku mi�dzy s�upami, sk�d najlepiej wida� by�o ca�y podw�rzec. Obok nich zaj�li miejsca co przedniejsi dworzanie, szlachetne niewiasty i rycerstwo. Zape�ni�y si� wszystkie k�ty kru�ganku[122]; czelad�[123] usadowi�a si� za wa�em, kt�ry utworzon by� z wymiecionego �niegu, niekt�rzy poprzyczepiali si� na wykuszach[124], a nawet na dachu. Tam prostactwo gwarzy�o mi�dzy sob�: �Daj B�g, aby si� nasz nie da�!� Dzie� by� zimny, wilgotny, ale jasny; powietrze roi�o si� od kawek, kt�re zamieszkiwa�y dachy i szczyty baszt, a kt�re sp�oszone niezwyk�ym ruchem, ko�owa�y z wielkim �opotaniem skrzyde� nad zamkiem. Mimo ch�odu ludzie potnieli [125]ze wzruszenia, a gdy ozwa�a si�[126] pierwsza tr�ba oznajmuj�ca wej�cie zapa�nik�w, wszystkie serca pocz�y bi� jak m�oty.

Oni za� weszli z przeciwnych stron szrank�w[127] i zatrzymali si� na kra�cach. Ka�dy z patrz�cych utai� w�wczas dech w piersiach, ka�dy pomy�la�, �e oto niezad�ugo dwie dusze ulec� ku s�dowym progom boskim, a dwa trupy zostan� na �niegu � i usta oraz jagody[128] niewiast poblad�y i posinia�y na t� my�l, oczy za� m��w wpatrzone by�y jak w t�cz� w przeciwnik�w, ka�dy bowiem pragn�� z samej postawy i z uzbrojenia ich wywr�y� sobie, na czyj� stron� padnie zwyci�stwo.

Krzy�ak przybrany by� w szmelcowany[129] b��kitny pancerz, w takie� nabiodrza i w taki� he�m z podniesion� przy�bic� i ze wspania�ym pawim pi�ropuszem na grzebieniu. Zbyszkowi piersi, boki i grzbiet opina�a pyszna mediola�ska zbroja, kt�r� by� swego czasu zdoby� na Fryzach[130]. Na g�owie mia� he�m z okapem nie zamkni�ty i bez pi�r, na nogach bycze sk�rznie[131]. Na lewych ramionach d�wigali tarcze z herbami: na krzy�ackiej by�a u g�ry szachownica, u do�u trzy lwy stoj�ce na zadnich[132] �apach, na Zbyszkowej � t�pa podkowa[133]. W prawicach d�wigali szerokie, straszne topory, osadzone na d�bowych poczernia�ych toporzyskach[134], d�u�szych ni� rami� ros�ego m�a. Towarzyszyli im giermkowie: Hlawa, zwany przez Zbyszka G�owaczem � i van Krist, obaj przybrani w ciemne �elazne blachy, obaj r�wnie� z toporami i tarczami: van Krist mia� w herbie krzak janowca, herb Czecha podobny by� do Pomiana, z t� r�nic�, �e zamiast topora tkwi� w byczej g�owie kr�tki miecz do po�owy w oku pogr��on.

Tr�ba ozwa�a si� po raz drugi, a za trzecim mieli przeciwnicy wedle umowy na si� nast�pi�[135]. Dzieli�a ich ju� teraz tylko niewielka, posypana szarym popio�em przestrze�, nad t� za� przestrzeni� unosi�a si� jako z�owrogi ptak � �mier�. Zanim jednak dano trzeci znak, Rotgier zbli�y� si� ku s�upom, mi�dzy kt�rymi siedzieli ksi�stwo, podni�s� sw� zakut� w stal g�ow� i ozwa� si� g�osem tak dono�nym, �e s�yszano go we wszystkich zak�tkach kru�ganku:

� Bior� na �wiadka Boga, ciebie, dostojny panie, i ca�e rycerstwo tej ziemi, jakom nie winien tej krwi, kt�ra b�dzie przelana.

Na te s�owa �cisn�y si� zn�w serca, �e Krzy�ak tak by� pewien siebie i swego zwyci�stwa. Lecz Zbyszko, maj�c dusz� prost�, zwr�ci� si� do swego Czecha i rzek�:

� �mierdzi mi ta krzy�acka chwalba, gdy� by�aby do rzeczy po mojej �mierci, nie za� p�kim �yw. Ma te� �w samochwa� pawi czub na he�mie, a ja nasamprz�d[136] takich trzy �lubowa�, a potem, ile palic�w[137] u r�k. B�g zdarzy�[138]!

� Panie� � zapyta� Hlawa, pochylaj�c si� i nabieraj�c w r�ce nieco popio�u ze �niegiem, aby toporzysko nie �lizga�o mu si� w d�oniach � mo�e da Chrystus, �e pr�dko uwin� si� z tym pruskim chmyzem[139], zali mi wolno b�dzie w�wczas je�li nie si�gn�� Krzy�aka, to przynajmniej wsadzi� mu toporzysko mi�dzy kolana i zwali� go na ziemi�?

� Bo�e ci� uchowaj! � zawo�a� �ywo Zbyszko � ha�b� by� okry� mnie i siebie.

A wtem zabrzmia� po raz trzeci g�os tr�by. Us�yszawszy to, giermkowie skoczyli jeden ku drugiemu �ywo[140] i zapalczywie, rycerze za� posun�li si� ku sobie wolniej i rozwa�niej, jako a� do pierwszego starcia nakazywa�a ich dostojno�� i powaga.

Ma�o kto zwa�a� na giermk�w, ale ci z do�wiadczonych m��w i z czeladzi[141], kt�rzy na nich patrzyli, zrozumieli od razu, jak okrutna przewaga jest po stronie Hlawy. Top�r chodzi� ci�ej w r�ku Niemca, a r�wnie� i ruchy jego tarczy by�y wolniejsze. Spod puklerza[142] wida� by�o jego nogi d�u�sze, ale w�t�e i mniej spr�yste od pot�nych, pokrytych obcis�ym ubraniem n�g Czecha. Hlawa natar� te� tak zapalczywie, �e van Krist prawie od pierwszej chwili musia� ci� cofa�. Zrozumiano od razu, �e jeden z tych przeciwnik�w zwali� si� na drugiego jak burza, �e prze, naciska, razi jak piorun, drugi za� w poczuciu, �e �mier� nad nim, broni si� tylko, aby jak najbardziej op�ni� okropn� chwil�. Jako� tak by�o istotnie. �w samochwa�, kt�ry w og�le stawa� do bitki tylko w�wczas, gdy inaczej nie m�g� uczyni�, pozna�, �e zuchwa�e a niebaczne s�owa przywiod�y go do walki ze strasznym osi�kiem, kt�rego powinien by� jak zguby unika�; wi�c gdy poczu� teraz, �e ka�de z tych uderze� mog�oby zwali� wo�u, upad�o w nim zupe�nie serce. Zapomnia� prawie, �e nie do�� chwyta� ciosy tarcz�, ale �e trzeba je tak�e zadawa�. Widzia� nad sob� b�yski toporu i my�la�, �e ka�dy z nich jest ostatni. Nadstawiaj�c puklerz, mru�y� mimo woli oczy z poczuciem trwogi i zw�tpienia, czy je jeszcze otworzy. Z rzadka sam zada� cios, bez nadziei, �e przeciwnika dosi�e[143], puklerz tylko podnosi� coraz wy�ej nad g�ow�, aby j� jeszcze i jeszcze uchroni�.

Wreszcie pocz�� si� m�czy�, a Czech bi� w niego coraz pot�niej. R�wnie jak z ros�ego chojara odszczepiaj� si� pod toporem ch�opa wi�ry ogromne, tak i pod razami Czecha pocz�y kruszy� si� i odpada� blachy ze zbroi niemieckiego giermka. G�rny brzeg tarczy wygi�� si� i sp�ka�, naramiennik z prawego barku[144] stoczy� si� wraz z przeci�tym i pokrwawionym ju� rzemieniem na ziemi�. Van Kristowi w�osy stan�y d�bem na g�owie � i chwyci�a go trwoga �miertelna. Uderzy� jeszcze raz i drugi ca�� si�� ramienia w puklerz Czecha, wreszcie widz�c, �e wobec okrutnej si�y przeciwnika nie ma dla niego ratunku i �e ocali� go tylko mo�e jaki� nadzwyczajny wysi�ek, rzuci� si� nagle ca�ym ci�arem zbroi i cia�a pod nogi Hlawy.

Padli obaj na ziemi� i zmagali si� wzajem, tocz�c i przewracaj�c si� po �niegu. Lecz Czech wnet wydosta� si� na wierzch, przez chwil� t�umi� jeszcze rozpaczliwe ruchy przeciwnika, wreszcie przycisn�� kolanem �elazn� siatk� pokrywaj�c� jego brzuch i wydoby� zza pasa kr�tk�, tr�jgrann�[145] mizerykordi�[146].

� Oszcz�d�! � wyszepta� cicho van Krist, wznosz�c oczy ku oczom Czecha.

Lecz �w zamiast odpowiedzie� rozci�gn�� si� na nim, by �atwiej r�koma dosta� jego szyi, i przeci�wszy rzemienn� zapink� he�mu pod brod�, pchn�� nieszcz�nika dwukrotnie w gard�o, kieruj�c ostrze w d�, ku �rodkowi piersi.

W�wczas �renice van Krista uciek�y w g��b czaszki, r�ce i nogi pocz�y trzepa� �nieg, jakby chcia�y go oczy�ci� z popio�u, po chwili jednak wypr�y� si� � i pozosta� nieruchomy wydymaj�c tylko jeszcze pokryte czerwon� pian� wargi i krwawi�c nadzwyczaj obficie. A Czech wsta�, obtar� o sukni� Niemca mizerykordi�, nast�pnie podni�s� top�r i wspar�szy si� na nim, pocz�� spogl�da� na ci�sz� i upartsz� bitk� swego rycerza z bratem Rotgierem.

Rycerze zachodni przywykli ju� byli do wyg�d i zbytk�w, podczas gdy �dziedzice� w Ma�opolsce i Wielkopolsce oraz na Mazowszu wiedli jeszcze �ycie surowe i twarde, wskutek czego nawet w obcych i niech�tnych budzili podziw krzepko�ci�[147] cia�a i wytrzyma�o�ci� na wszelki trud b�d� ci�g�y, b�d� dora�ny. Pokaza�o si� te� i teraz, �e Zbyszko g�ruje nad Krzy�akiem si�� r�k i n�g nie mniej, ni� jego giermek g�rowa� nad van Kristem, ale pokaza�o si� tak�e, �e jako m�ody ust�puje mu w �wiczeniu rycerskim.

By�o to dla Zbyszka rzecz� poniek�d pomy�ln�, i� wybra� walk� na topory, albowiem fechtunek[148] tego rodzaju broni� by� niemo�liwy. Na kr�tkie lub d�ugie miecze, przy kt�rych trzeba by�o zna� ci�cia, sztychy[149] i umie� ciosy odbija�, mia�by Niemiec znaczn� przewag�. Lecz i tak zar�wno sam Zbyszko, jak i widzowie po ruchach i w�adaniu tarcz� poznali, i� maj� przed sob� m�a do�wiadczonego i gro�nego, kt�ry widocznie nie pierwszy raz staje do tego rodzaju walki. Za ka�dym ciosem Zbyszka Rotgier podstawia� tarcz� i w chwili uderzenia cofa� j� nieco, przez co rozmach, cho�by najwi�kszy, traci� na sile i nie m�g� przeci�� ani te� pokruszy� g�adkiej powierzchni. Chwilami cofa� si�, chwilami naciera�, czyni�c to spokojnie, lubo[150] tak szybko, �e ledwie mo�na by�o pochwyci� oczyma jego ruchy. Zl�k� si� ksi��� o Zbyszka, a twarze m��w zas�pi�y si�, wyda�o im si� bowiem, �e Niemiec igra jakby umy�lnie z przeciwnikiem. Nieraz nie podstawia� nawet tarczy, ale w chwili gdy Zbyszko uderza�, czyni� p� obrotu w bok w ten spos�b, �e ostrze topora przecina�o puste powietrze. By�o to najstraszniejsze, gdy� Zbyszko m�g� przy tym straci� r�wnowag� i upa��, a w�wczas zguba jego sta�aby si� nieuchronna. Widz�c to, Czech stoj�cy nad zar�ni�tym Kristem trwo�y� si� tak�e i m�wi� sobie w duszy: �Boga mi, je�li pan padnie, hukn� Niemca obuchem mi�dzy �opatki, aby si� te� wykopyrtn���. Zbyszko jednak nie pada�, gdy� maj�c w nogach si�� ogromn� i rozstawiaj�c je szeroko, m�g� utrzyma� na ka�dej ca�y ci�ar cia�a i rozmachu. Rotgier zauwa�y� to natychmiast i widzowie mylili si� przypuszczaj�c, �e lekcewa�y przeciwnika. Owszem, po pierwszych uderzeniach, gdy pomimo ca�ej umiej�tno�ci cofania tarczy r�ka prawie zdr�twia�a mu pod ni�, zrozumia�, �e czeka go z tym m�odziankiem ci�ki trud i �e je�li go nie zwali dobrym pomys�em, to walka mo�e by� d�ug� i niebezpieczn�. Liczy�, �e po ci�ciu w pr�ni� Zbyszko runie na �nieg, a gdy to si� nie sta�o, pocz�� si� wprost niepokoi�. Spod stalowego okapu widzia� zaci�ni�te nozdrza i usta przeciwnika, a chwilami b�yszcz�ce oczy, i m�wi� sobie, �e zapalczywos� powinna go unie��, �e si� zapami�ta[151], straci g�ow� i w za�lepieniu wi�cej b�dzie my�la� o zadawaniu raz�w[152] ni� obronie. Ale pomyli� si� i w tym.

Zbyszko nie umia� uchyla� si� od cios�w p�obrotem, ale nie zapomnia� o tarczy i wznosz�c top�r, nie ods�ania� si� wi�cej, ni� nale�a�o. Widocznie uwaga jego zdwoi�a si�, a poznawszy do�wiadczenie i sprawno�� przeciwnika nie tylko si� nie zapami�ta�, ale skupi� si� w sobie, sta� si� ostro�niejszym i w uderzeniach jego coraz straszniejszych by� jaki� rozmys�, na kt�ry nie gor�ca, ale tylko zimna zawzi�to�� zdoby� si� mo�e.

Rotgier, kt�ry niema�o wojen odby� i niema�o stacza� bitew b�d� kup�, b�d� w pojedynk�, wiedzia� z do�wiadczenia, �e bywaj� ludzie jako ptaki drapie�ne stworzeni do walki i szczeg�lnie obdarowani przez natur�, kt�rzy jakby odgaduj� to wszystko, do czego inni dochodz� przez ca�e lata �wicze�, i wraz[153] pomiarkowa�[154], �e ma z jednym z takich do czynienia. Od pierwszych uderze� zrozumia�, �e w tym m�odziku jest co� takiego, co jest w jastrz�biu, kt�ry w przeciwniku widzi jedynie �up sw�j i nie my�li o niczym wi�cej, tylko aby go dosi�gn�� szponami. Pomimo swej si�y spostrzeg� si� r�wnie�, �e nie dor�wnywa w niej Zbyszkowi i �e je�li wyczerpie si� przedtem, ni� zdo�a zada� cios stanowczy, to walka z tym strasznym, cho� mniej do�wiadczonym wyrostkiem mo�e si� sta� dla niego zgubn�. Pomy�lawszy to, postanowi� walczy� z najmniejszym mo�liwie wysi�kiem, przyci�gn�� ku sobie tarcz�, ni zbyt nast�powa�, ni zbyt si� cofa�, ograniczy� ruchy, zebra� ca�� moc duszy i ramienia na jeden cios stanowczy i czeka� pory.

Okrutna walka przeci�ga�a si� d�u�ej nad zwyk�� miar�. Na kru�gankach zaleg�a cisza �miertelna. S�ycha� by�o tylko czasem d�wi�kliwe, a czasem g�uche uderzenie ostrzy i obuch�w o tarcze. I ksi�stwu, i rycerzom, i dw�rkom nieobce by�y podobne widowiska, a jednak�e jakie� uczucie podobne do przera�enia �cisn�o jakby kleszczami wszystkie serca. Rozumiano, �e tu nie chodzi o wykazanie si�y, sprawno�ci, m�stwa i �e wi�ksza jest w tej walce zaciek�o��, wi�ksza rozpacz, wi�ksza i bardziej nieub�agana zawzi�to��, g��bsza zemsta. Z jednej strony: straszne krzywdy, mi�o�� i �al bez dna, z drugiej: cze�� ca�ego Zakonu i g��boka nienawi�� sz�y na tym pobojowisku na s�d Bo�y.

Tymczasem poja�nia� nieco zimowy, blady ranek, przetar�a si� szara opona[155] mg�y i promie� s�o�ca roz�wieci� b��kitny pancerz Krzy�aka i srebrnaw� mediola�sk� zbroj� Zbyszka. W kaplicy zadzwoniono na tercj�[156], a razem z odg�osem dzwonu ca�e stada kawek zerwa�y si� z dach�w zamkowych, �opoc�c skrzyd�ami i kracz�c zgie�kliwie jakby z rado�ci na widok krwi i tego trupa, kt�ry le�a� ju� nieruchomo na �niegu. Rotgier rzuci� na niego w czasie walki raz i drugi oczyma i nagle uczu� si� ogromnie samotnym. Wszystkie oczy, kt�re na niego patrzy�y, by�y to oczy wrog�w. Wszystkie mod�y, �yczenia i ciche wota[157], kt�re czyni�y niewiasty, by�y po stronie Zbyszka. Pr�cz tego, jakkolwiek Krzy�ak by� zupe�nie pewien, �e giermek Zbyszk�w nie rzuci si� na niego z ty�u i nie si�gnie go zdradliwie, jednak�e obecno�� i blisko�� tej gro�nej postaci przejmowa�a go takim mimowolnym niepokojem, jakim przejmuje ludzi widok wilka, nied�wiedzia lub bawo�u, od kt�rego nie przedziela ich krata. I nie m�g� si� temu uczuciu obroni�, tym bardziej �e Czech, chc�c �ledzi� przebieg walki, porusza� si� i zmienia� miejsce, zachodz�c walcz�cym to z boku, to z ty�u, to od czo�a � pochylaj�c przy tym g�ow� i przypatruj�c si� mu z�owrogo przez szpary w �elaznej przy�bicy he�mu, a czasem podnosz�c nieco, jakby mimo woli, zakrwawione ostrze.

Zm�czenie pocz�o wreszcie Krzy�aka ogarnia�. Raz po raz zada� dwa ciosy kr�tkie, ale straszne, kieruj�c je na prawe rami� Zbyszka, ten jednak�e odepchn�� je tarcz� z tak� si��, �e toporzysko zachwia�o si� w d�oni Rotgiera, sam za� musia� si� cofn�� nagle, aby nie upa��. I od tej pory cofa� si� ci�gle. Wyczerpywa�y si� zreszt� nie tylko jego si�y, ale zimna krew i cierpliwo��. Z piersi widz�w na widok jego cofania si� wyrwa�o si� kilka okrzyk�w jakby tryumfu, kt�re wzbudzi�y w nim z�o�� i rozpacz. Uderzenia topor�w sta�y si� coraz g�stsze. Pot zlewa� czo�a obu walcz�cych, a przez zwarte z�by dobywa� im si� z piersi chrapliwy oddech. Patrz�cy przestali zachowywa� si� spokojnie i co chwila teraz odzywa�y si� wo�ania to m�skie, to niewie�cie: �Bij! W niego!� S�d Bo�y! Kara Bo�a! B�g ci pomagaj !� Ksi��� skin�� kilka razy d�oni�, by je uciszy�, ale nie m�g� ich powstrzyma�. Czyni�o si� coraz g�o�niej, gdy� dzieci pocz�y tu i �wdzie p�aka� na kru�gankach, a wreszcie przy samym boku ksi�ny jaki� m�ody, �kaj�cy g�os niewie�ci zawo�a�:

� Za Danu�k�, Zbyszku! za Danu�k�!

Zbyszko wiedzia� przecie, �e idzie o Danusi�. By� pewny, �e ten Krzy�ak przy�o�y� r�ki do jej porwania, i walcz�c z nim � walczy� za jej krzywdy. Ale jako m�ody i chciwy bitew, w chwili walki my�la� o samej walce. Nagle �w krzyk uprzytomni� mu jej strat� i jej niedol�. Mi�o��, �al i zemsta nala�y mu ognia do �y�. Serce zaskowycza�o w nim z rozbudzonego b�lu i chwyci� go po prostu sza� bojowy. Strasznych, podobnych do uderze� burzy jego cios�w nie m�g� ju� Krzy�ak pochwyci� ni im wyd��y�[158]. Zbyszko uderzy� tarcz� w jego tarcz� z tak nadludzk� si��, �e rami� Niemca zdr�twia�o nagle i opad�o bezw�adnie. �w za� cofn�� si� w trwodze i przera�eniu i przechyli� si� w ty�, a wtem w oczach mign�� mu b�ysk topora i ostrze spad�o mu jak piorun na prawy bark.

Do uszu widz�w doszed� tylko rozdzieraj�cy krzyk: �Jesus!�� � po czym Rotgier odst�pi� jeszcze krok i run�� na wznak na ziemi�.

Wnet zagrzmia�o i zaroi�o si� na kru�gankach jak w pasiece, w kt�rej pszczo�y przygrzane s�o�cem poczynaj� rusza� si� i szumie�. Rycerze zbiegali ca�ymi t�umami po schodach, czelad� przeskakiwa�a wa� �nie�ny, by si� trupom przypatrzy�. Wsz�dy rozlega�y si� okrzyki: �Ot, s�d Bo�y!� Ma Jurand dziedzica. Chwa�a mu i podzi�ka! To ci ch�op do topora!� inni za� wo�ali: �Patrzcie, a dziwujcie si�! Ju� by sam Jurand godniej[159] nie ci��!� Jako� utworzy�a si� ca�a gromada ciekawych naok� trupa Rotgiera, a on le�a� na grzbiecie, z twarz� bia�� jak �nieg, z szeroko otwartymi ustami i z krwawym ramieniem, odwalonym tak strasznie od szyi a� do pachy, �e ledwie si� na kilku w��knach trzyma�o. Wi�c m�wili zn�w niekt�rzy: �Ot, �yw by� i w hardo�ci po ziemi chodzi�, a teraz i palcem ci nie ruszy!� A tak m�wi�c, jedni podziwiali jego wzrost, gdy� wielk� przestrze� na pobojowisku zajmowa� i po �mierci wydawa� si� jeszcze ogromniejszy, drudzy za� pawi pi�ropusz mieni�cy si� cudnie na �niegu, a trzeci zbroj�, kt�r� na dobr� wie� oceniano. Lecz Czech Hlawa zbli�y� si� w�a�nie z dwoma Zbyszkowymi pacho�kami, by j� zdj�� z nieboszczyka, wi�c ciekawi otoczyli Zbyszka, wychwalaj�c go i wynosz�c pod niebiosa, bo im si� s�usznie zdawa�o, �e s�awa jego spadnie na ca�e mazowieckie i polskie rycerstwo. Tymczasem odj�to[160] mu tarcz� i top�r, by mu ul�y�, a Mrokota z Mocarzewa odpi�� mu i he�m, spotnia�e za� w�osy przykry� czapk� ze szkar�atnego[161] sukna. Zbyszko sta� jakby w os�upieniu, oddychaj�c ci�ko, z ogniem jeszcze niezgas�ym w oczach, z twarz� poblad�� z wysi�ku i zawzi�t�, dr��c nieco ze wzruszenia i trudu. Ale chwycono go pod r�ce i poprowadzono do ksi�stwa, kt�rzy czekali na� w ogrzanej komnacie przy kominie. Tam Zbyszko kl�kn�� przed nimi, a gdy ojciec Wyszoniek prze�egna� go i zarazem odm�wi� wieczny odpoczynek za dusze zmar�e, ksi��� u�cisn�� za g�ow� m�odego rycerzyka i rzek�:

� B�g najwy�szy rozs�dzi� mi�dzy wami i prowadzi� r�k� twoj�, za co niech b�dzie b�ogos�awione imi� Jego � amen!

Po czym, zwr�ciwszy si� do rycerza de Lorche i do innych, doda�:

� Ciebie, obcy rycerzu, i was wszystkich obecnych bior� na �wiadk�w w tym, o czym i sam �wiadcz�, jako si� potykali wedle prawa i obyczaju, a jako si� s�dy Bo�e wsz�dy odprawuj�, tak si� te� i ten odprawi� po rycersku i po bo�emu.

Okrzykn�li si� na to zgodnym ch�rem miejscowi wojownicy, gdy za� panu de Lorche przet�umaczono s�owa ksi���ce, wsta� i oznajmi�, �e nie tylko �wiadczy, jako wszystko odby�o si� po rycersku i po bo�emu, ale gdyby nawet ktokolwiek w Malborgu lub na jakim innym dworze ksi���cym �mia� o tym w�tpi� � on, de Lorche, pozwie go natychmiast w szranki na walk� piesz� lub konn�, cho�by to by� nie tylko zwyczajny rycerz, ale olbrzym lub czarnoksi�nik, samego Merlina magiczn� si�� przewy�szaj�cy.

A tymczasem ksi�na Anna Danuta, w chwili gdy Zbyszko z kolei obj�� jej nogi, m�wi�a pochylaj�c si� ku niemu:

� Czemu si� za� nie radujesz? Raduj si� i dzi�kuj Bogu, bo je�li ci� B�g w mi�osierdziu swym wyzu� z tej obie�y, to ci� i dalej nie opu�ci i do szcz�liwo�ci doprowadzi.

A Zbyszko odrzek�:

� Jako�e mam si� radowa�, mi�o�ciwa pani? Da� ci mi B�g zwyci�stwo i pomst� nad onym Krzy�akiem, ale Danu�ki jako nie by�o, tak i nie ma � i nie bli�ej mi do niej teraz ni� przedtem.

� Najzawzi�tsi nieprzyjaciele, Danveld, Gotfryd i Rotgier nie �yj� � odpowiedzia�a ksi�na � a o Zygfrydzie m�wi�, i� sprawiedliwszy od nich, cho� okrutny. Chwal�e mi�osierdzie boskie i za to. A m�wi� tak�e pan de Lorche, �e je�li Krzy�ak legnie, to on cia�o jego odwiezie, a potem wraz do Malborga pojedzie i u samego wielkiego mistrza o Danu�k� si� upomni. Ju�ci nie o�miel� si� wielkiego mistrza nie pos�ucha�.

� B�g daj zdrowie panu de Lorche � rzek� Zbyszko � i ja z nim pojad� do Malborga.

A ksi�na przestraszy�a si� tych s��w, jak gdyby Zbyszko rzek�, �e bezbronny p�jdzie mi�dzy wilki, kt�re zbiera�y si� zim� w stada w g��bokich borach Mazowsza.

� Po co? � zawo�a�a. � Na zgub� pewn�? Zaraz po spotkaniu nie pomo�e ci ni de Lorche, ni te listy, kt�re Rotgier pisa� przed walk�. Nie zratujesz nikogo, a zgubisz siebie.

Lecz on wsta�, z�o�y� w krzy� d�onie i rzek�:

� Tak mi dopom� B�g, �e pojad� do Malborga i cho�by za morza. Tak mi b�ogos�aw, Chryste, jako jej b�d� szuka� do ostatniego tchu w nozdrzach i jako nie ustan�, p�ki nie zgin�. �acniej[162] mi bi� Niemc�w i potyka� si� we zbroi ni� sierocie j�cze� w podziemiu. Oj, �acniej! �acniej!

I m�wi� to, jak zreszt� zawsze, gdy wspomina� Danusi�, w takim uniesieniu, w takim b�lu, �e a� chwilami s�owa urywa�y mu si�, tak jakby go kto chwyta� za gard�o. Ksi�na pozna�a, �e pr�no[163] by go odwodzi�, �e kto by go chcia� powstrzyma�, ten musia�by go chyba sku� i wtr�ci� do podziemia.

Zbyszko nie m�g� jednak wyjecha� natychmiast. Wolno by�o �wczesnemu rycerzowi nie zwa�a� na �adne przeszkody, ale nie wolno by�o z�ama� obyczaju rycerskiego, kt�ry nakazywa�, by zwyci�zca w pojedynku sp�dzi� na miejscu walki ca�y dzie� a� do nast�pnej p�nocy, a to dla okazania, �e zosta� panem pobojowiska, jak i dla okazania gotowo�ci do nowej walki, gdyby ktokolwiek z krewnych lub przyjaci� zwyci�onego chcia� go ponownie do niej wyzwa�. Obyczaj ten zachowywa�y nawet ca�e wojska, trac�c nieraz korzy�ci, jakie by po�piech po zwyci�stwie m�g� przynie��. Zbyszko nie pr�bowa� nawet wy�ama� si� spod nieub�aganego prawa i posiliwszy si� nieco, a nast�pnie przywdziawszy zbroj�, tkwi� a� do p�nocy na dziedzi�cu zamkowym pod zas�pionym niebem zimowym, czekaj�c na nieprzyjaciela, kt�ry znik�d przyby� nie m�g�.

O p�nocy dopiero, gdy heroldowie obwie�cili ostatecznie przy d�wi�ku tr�b jego zwyci�stwo, Miko�aj z D�ugolasu zawezwa� go na wieczerz�, a zarazem na narad� do ksi�cia.

Ksi���[164] pierwszy zabra� g�os na naradzie i tak m�wi�:

� To bieda, �e nie mamy nijakiego pisma ani �wiadectwa przeciw komturom[165]. Bo cho� pos�d nasz zdaje si� s�uszny i ja sam my�l�, �e Jurand�wn� oni chwycili, nie kto inny, ale co z tego? Wypr� si�. A jak wielki mistrz spyta o jakowy� dow�d, co mu poka�em? Ba! jeszcze list Jurandowy �wiadczy za nimi.

Tu zwr�ci� si� do Zbyszka:

� Powiadasz, �e ten list gro�b� na nim wymusili. Mo�e by� i pewnie tak jest, bo gdyby po ich stronie by�a sprawiedliwo��, to by ci by� B�g przeciw Rotgierowi nie pom�g�. Ale skoro wymusili jeden, to mogli wymusi� i dwa. Mo�e i oni maj� od Juranda �wiadectwo, �e nie winni porwania nieszcz�snej dziewki. A w takim razie poka�� je mistrzowi � i co b�dzie?

� Sami przecie przyznali, mi�o�ciwy panie, �e Danu�k� niby zb�jom odbili i �e j� maj�.

� To wiem. Ale teraz powiadaj�, �e si� omylili i �e to inna dziewka, a najlepszy dow�d, �e sam Jurand jej si� zapar�[166].

� Zapar� si�, bo mu pokazali inn�, przez co go w�a�nie rozjuszyli[167].

� Pewnie tak by�o, ale mog� powiedzie�, �e to jeno[168] nasze domys�y.

� Ich �garstwa � rzek� Miko�aj z D�ugolasu � s� jakoby b�r. Z brzega jeszcze co� wida�, ale im g��biej, tym wi�ksza g�stwa, �e si� cz�ek zab��ka i ca�kiem drog� straci.

Po czym powt�rzy� swoje s�owa po niemiecku panu de Lorche, kt�ry rzek�:

� Sam wielki mistrz lepszy od nich, a i brat jego, cho� dusz� ma zuchwa��, ale na cze�� rycersk� czu��.

� Tak jest � odpowiedzia� Miko�aj. � Mistrz cz�owiek ludzki. Nie umie ci on hamowa� komtur�w ni kapitu�y i nie poradzi na to, �e wszystko w Zakonie na ludzkich krzywdach stoi, ale im nierad[169]. Jed�cie, jed�cie, rycerzu de Lorche, i opowiedzcie mu, co tu si� dzia�o. Obcych wi�cej si� oni wstydz� ni� nas, by za� nie opowiadali na obcych dworach o ich zdradach i nieuczciwych post�pkach. A gdy mistrz spyta was o dowody, tedy rzeknijcie mu tak: �Zna� prawd� boska rzecz, a ludzka jej szuka�, wi�c je�li chcesz, panie, dowod�w, to ich poszukaj: ka� przetrz��� zamki, wybadaj ludzi, pozw�l nam szuka�, bo� to g�upstwo i bajka, �e on� sierot� chwycili zb�je le�ni�.

� G�upstwo i bajka � powt�rzy� de Lorche.

� Bo zb�je nie podnie�liby r�ki na ksi���cy dworzec ni na Jurandowe dziecko. A gdyby wreszcie nawet j� chwycili, to dla okupu, i sami by dali zna�, �e j� maj�.

� Wszystko to powiem � rzek� Lotary�czyk � i de Bergowa te� odszukam. My z jednego kraju, a cho� go nie znam, m�wi�, �e i on jakowy� krewniak hrabiego Geldrii. By� w Szczytnie, niech mistrzowi opowie, co widzia�.

Zbyszko zrozumia� co�kolwiek z tych s��w, a czego nie zrozumia�, to wyt�umaczy� mu Miko�aj, wi�c chwyci� przez p� pana de Lorche i przycisn�� go do piersi tak, �e a� rycerz j�kn��.

Ksi��� za� rzek� do Zbyszka:

� A ty koniecznie chcesz te� jecha�?

� Koniecznie, mi�o�ciwy panie. C� mam innego czyni�? Chcia�em Szczytna dobywa�, cho�by z�bami przysz�o mur gry��, ale jako�e mi bez pozwole�stwa wojn� wszczyna�?

� Kto by wojn� bez pozwole�stwa wszcz��, pod katowskim by si� mieczem kaja� � rzek� ksi���.

� Ju�ci prawo prawem � odpowiedzia� Zbyszko. � Ba! chcia�em potem pozywa� wszystkich, kt�rzy byli w Szczytnie, ale powiadali ludzie, �e Jurand narzn�� ich tam jak wo��w, i nie wiedzia�em, kt�ry �yw, a kt�ry zabit� Bo, tak mi dopom� B�g i �wi�ty Krzy�, jako ja Juranda do ostatniego tchu nie opuszcz�!

� To zacnie m�wisz i uda�e� mi si� � rzek� Miko�aj z D�ugolasu. � A �e� do Szczytna sam nie lecia�, to te� wida�, �e rozum masz, bo i g�upi by si� domy�li�, �e oni tam ni Juranda, ni jego c�rki nie trzymaj�, jeno musieli ich do innych zamk�w wywie��. B�g ci� Rotgierem nagrodzi� za to, �e� tu przyjecha�.

� Ano! � rzek� ksi��� � jako si� od Rotgiera s�ysza�o, to z tych czterech jeden tylko stary Zygfryd �ywie, a innych B�g ju� pokara� albo twoj�, albo Jurandow� r�k�. Co do Zygfryda, mniejszy od tamtych szelma, ale okrutnik mo�e najwi�kszy. �le, �e Jurand i Danu�ka w jego r�ku, i trzeba ich pr�dko ratowa�. Aby za� i ciebie z�a przygoda nie spotka�a, dam ci do mistrza list. S�uchaj jeno dobrze i rozumiej, �e nie jedziesz jako pose�, jeno jako wys�annik, a ja mistrzowi pisz� tak: Skoro si� swego czasu na nasz� osob�, potomka ich dobrodziej�w, targn�li, to rzecz podobna jest, �e Jurand�wn� chwycili, zw�aszcza maj�c z�o�� do Juranda. Prosz� tedy[170] mistrza, aby pilnie jej szuka� nakaza� i je�li chce przyja�ni mojej, zaraz ci j� w r�ce odda�.

Zbyszko, us�yszawszy to, rzuci� si� do n�g ksi�cia i obj�wszy jego kolana, pocz�� m�wi�:

� A Jurand, mi�o�ciwy panie! A Jurand? Wstawcie si� te� za nim! Je�li �miertelne ma rany, niech cho� u siebie na dziedzinie i przy dzieciach zamrze.

� Jest i o Jurandzie � rzek� �askawie ksi���. � Ma wys�a� mistrz dw�ch s�dzi�w i ja te� dw�ch, kt�rzy uczynki komtur�w i Jurandowe wedle praw czci rycerskiej rozpatrz�. A ci za� wybior� jeszcze jednego, by za� by� im g�ow�, i jako wszyscy uradz�, tak b�dzie.

Na tym sko�czy�a si� narada, po kt�rej Zbyszko po�egna� ksi�cia, gdy� wnet mieli wyruszy� w drog�. Lecz przed rozej�ciem si� do�wiadczony i znaj�cy Krzy�ak�w Miko�aj z D�ugolasu wzi�� Zbyszka na bok i zapyta�:

� A onego pacho�ka Czecha we�miesz z sob� do Niemc�w?

� Pewnie, �e mnie nie odst�pi[171]. Albo co?

� Bo mi go �al. Ch�op ci jest na schwa�, a za� miarkuj, co ci rzek�: ty z Malborga zdrow� g�ow� wyniesiesz, chyba �e potykaj�c si� tam, trafisz na lepszego, ale jego zguba pewna.

� A dlaczego?

� Bo go psubraty oskar�ali, �e on de Fourcy'ego zad�ga�[172]. Musieli te� do mistrza o jego �mierci pisa� i te� pewnikiem[173] napisali, i� Czech on�[174] krew rozla�. Tego mu w Malborgu nie daruj�. Czeka go s�d i pomsta, bo jak�e o jego niewinno�ci mistrza przekonasz? A przecie on tak�e i Danveldowi rami� pokruszy�, kt�ry wielkiego szpitalnika by� krewny. Szkoda mi go, a powtarzam ci, �e je�li pojedzie, to po �mier�.

� Nie pojedzie po �mier�, bo go w Spychowie ostawi�.

Lecz sta�o si� inaczej, gdy� zasz�y powody, dla kt�rych Czech nie zosta� w Spychowie. Zbyszko i de Lorche ruszyli wraz ze swymi pocztami nazajutrz. De Lorche, kt�rego ksi�dz Wyszoniek rozwi�za� ze �lub�w wzgl�dem Ulryki de Elner, jecha� szcz�liwy i ca�y oddany rozpami�tywaniu urody Jagienki z D�ugolasu, wi�c milcz�cy; Zbyszko za� nie mog�c z nim rozmawia� o Danu�ce tak�e i z tej przyczyny, �e nie bardzo si� z sob� rozumieli, rozmawia� z Hlaw�, kt�ry dot�d nic o zamierzonej w dzier�awy krzy�ackie wyprawie nie wiedzia�.

� Jedziem do Malborga � rzek� � a kiedy ja wr�c�, to w mocy boskiej� Mo�e pr�dko, mo�e na wiosn�, mo�e za rok, a mo�e i wcale, rozumiesz?

� Rozumiem. Wasza mi�o�� jedzie te� tak�e pewnie i dlatego, aby tamtejszych rycerzy pozywa�. I chwa�a Bogu, bo� przy ka�dym rycerzu jest przecie giermek.

� Nie � odrzek� Zbyszko. � Nie po to ja tam jad�, by ich pozywa�, chybaby si� samo zdarzy�o, a ty wcale nie pojedziesz, jeno w domu, w Spychowie, zostaniesz.

Us�yszawszy to Czech naprz�d zmartwi� si� okrutnie i pocz�� �a�o�nie narzeka�, a potem nu�[175] prosi� m�odego pana, by go nie ostawia�.

� Ja poprzysi�g�, �e waszej mi�o�ci nie opuszcz�: poprzysi�g� na Krzy� i na cze��. A gdyby wasz� mi�o�� jakowa� przygoda spotka�a, jako�e pokaza�bym si� na oczy mojej pani w Zgorzelicach! Ja jej przysi�ga�, panie! wi�c zmi�ujcie wy si� nade mn�, bym si� nie poha�bi� przed ni�.

� A nie przysi�ga�e� jej, �e mi b�dziesz pos�uszny? � zapyta� Zbyszko.

� Jak�e nie! We wszystkim, jeno nie w tym, bym poszed� precz. Je�li mnie wasza mi�o�� odp�dzi, pojad� opodal, abym w razie potrzeby by� pod r�k�.

� Ja ci� nie odp�dzam i nie odp�dz� � odpowiedzia� Zbyszko � ale niewola by mi to by�a, gdybym ci� nie m�g� nigdzie wys�a�, cho�by w najdalsz� drog�, ni te� odczepi� si� od ciebie bogdaj[176] na jeden dzie�. Nie b�dziesz-�e sta� bez przestanku[177] nade mn� jak kat nad dobr� dusz�! A co do bitwy, jak�e mi pomo�esz? Nie m�wi�, na wojnie, bo na wojnie ludzie si� kup� bij�, a w spotkaniu samowt�r[178] ju�ci si� nie b�dziesz za mnie bi�. Gdyby Rotgier by� t�szy[179] ode mnie, nie na naszym wozie by�aby jego zbroja, jeno moja na jego. A przy tym wiedz, �e mi tam z tob� b�dzie gorzej i �e mnie na niebezpiecze�stwo poda� mo�esz.

� Jak to, wasza mi�o��?

Wi�c Zbyszko pocz�� mu opowiada� to, co s�ysza� od Miko�aja z D�ugolasu, �e komturowie, nie mog�c si� przyzna� do zamordowania de Fourcy'ego, jego oskar�yli i b�d� go zemst� �cigali.

� A je�li ci� schwyc� � rzek� w ko�cu � przecie ci� im jako psom w gardle nie ostawi�, przez co i sam mog� g�ow� na�o�y�[180].

Zas�pi� si� us�yszawszy te s�owa Czech, albowiem czu� w nich prawd�: jednak�e usi�owa� jeszcze rzecz wedle swojej ch�ci wykr�ci�.

� To� ju� nie ma na �wiecie tych, kt�rzy mi� widzieli, bo jednych, jako m�wi�, stary pan ze Spychowa pobi�, a Rotgiera wasza mi�o��.

� Widzieli ci� pacho�cy, kt�rzy si� opodal za nimi wlekli, i �ywie[181] �w stary Krzy�ak, kt�ry pewnie w Malborgu teraz siedzi, a je�li nie siedzi, to przyjedzie, gdy� go, da B�g, mistrz wezwie.

Na to nie by�o ju� co odpowiedzie�, wi�c jechali w milczeniu a� do Spychowa. Zastali tam zupe�n� gotowo�� wojenn�, gdy� stary Tolima spodziewa� si�, �e albo Krzy�acy na gr�dek uderz�, albo Zbyszko, wr�ciwszy, poprowadzi ich na ratunek staremu panu. Stra�e czuwa�y wsz�dy[182], na przej�ciach przez bagniska i w samym gr�dku. Ch�opi byli zbrojni, �e za� nie nowina im by�a wojna, wi�c czekali na Niemc�w z ochot�, obiecuj�c sobie �up znamienity. W kasztelu[183] przyj�� Zbyszka i de Lorchego ksi�dz Kaleb i zaraz po wieczerzy[184] pokaza� im pergamin z piecz�ci� Juranda, w kt�rym w�asnor�cznie spisa� ostatni� wol� rycerza ze Spychowa.

� Dyktowa� ci mi j� � rzek� � tej nocy, kt�rej do Szczytna ruszy�. No � i nie spodziewa� si� wr�ci�.

� A czemu�cie nie m�wili nic?

� Nie m�wi�em nic, bo mi pod tajemnic� spowiedzi wyzna�, co chce czyni�. Wieczny odpoczynek racz mu da� Panie, a �wiat�o�� wiekuista niech mu �wieci�

� Nie m�wcie za niego pacierza. �yw jeszcze. Wiem to ze s��w Krzy�aka Rotgiera, z kt�rym potyka�em si� na dworze ksi�cia. By� mi�dzy nami s�d Bo�y i zabi�em go.

� Tym bardziej Jurand nie wr�ci� Chybaby moc Bo�a!�

� Jad� z tym oto rycerzem, aby go z ich r�k wyrwa�.

� To nie znasz wida� krzy�ackich r�k; ja� je znam, gdy� nim mnie Jurand w Spychowie przygarn��, by�em pi�tna�cie rok�w[185] ksi�dzem w ich kraju. Jeden B�g mo�e Juranda ratowa�.

� I mo�e te� nam pom�c.

� Amen.

Po czym rozwin�� dokument i j�� go czyta�. Jurand zapisywa� wszystkie swe ziemie i ca�� maj�tno�� Danusi i jej potomstwu, w razie za� bezpotomnej �mierci tej�e, jej m�owi, Zbyszkowi z Bogda�ca. W ko�cu poleca� t� swoj� wol� opiece ksi���cej: �by za� je�liby co nie by�o wedle[186] prawa, �aska ksi���ca w prawo zmieni�a�. Koniec �w dodany by� dlatego, �e ksi�dz Kaleb zna� si� tylko na prawie kanonicznym[187], a sam Jurand, zaj�ty wy��cznie wojn�, tylko na rycerskim. Po odczytaniu dokumentu Zbyszkowi ksi�dz odczyta� go starszym[188] ludziom za�ogi spychowskiej, kt�rzy uznali zaraz m�odego rycerza jako dziedzica i przyrzekli mu pos�usze�stwo.

My�leli te�, �e Zbyszko wnet ich poprowadzi na ratunek staremu panu, i radowali si�, albowiem w piersiach ich bi�y serca srogie i �akome na wojn�, a do Juranda przywi�zane. Tote� smutek ogarn�� ich wielki, gdy dowiedzieli si�, �e zostan� w domu i �e pan z ma�ym jeno pocztem uda si� do Malborga, i nie na wojn�, lecz na skarg�. Dzieli� ten ich smutek Czech G�owacz, cho� z drugiej strony rad by� z tak znacznego pomno�enia Zbyszkowego dobra.

� Hej! komu by by�a uciecha � rzek� � to staremu panu z Bogda�ca! I umia�by te� on tu rz�dzi�! Co tam Bogdaniec w por�wnaniu z tak� dziedzin�[189]!

A Zbyszka zdj�a w tej chwili nag�a t�sknota do stryjca, taka, jaka zdejmowa�a go cz�sto, zw�aszcza za� w trudnych i ci�kich wypadkach �ycia, wi�c zwr�ciwszy si� do giermka, rzek� bez namys�u:

� Co masz tu po pr�nicy[190] siedzie�!>Jed� do Bogda�ca, list powieziesz.

� Je�li nie mam z wasz� mi�o�ci� i��, to ju� wola�bym tam jecha�! � odrzek� uradowany pacholik.

� Wo�aj mi ksi�dza Kaleba, niech wypisze jako si� patrzy wszystko, co tu by�o, a stryjcowi odczyta list proboszcz z Krze�ni albo-li te� opat[191], je�li jest w Zgorzelicach.

Lecz powiedziawszy to, uderzy� si� d�oni� po m�odych w�si�tach i doda�, m�wi�c jakby sam do siebie:

� Ba! opat!�

I zaraz przed oczyma przesun�a mu si� Jagienka � modrooka, ciemnow�osa, ho�a[192] jak �ania, a ze �zami na rz�sach! Uczyni�o mu si� k�opotliwie i przez czas jaki� tar� r�k� czo�o, lecz wreszcie rzek�:

� Ju�ci, b�dzie ci smutno, dziewczyno, ale nie gorzej ni�li mnie.

Tymczasem nadszed� ksi�dz Kaleb i zaraz zasiad� do pisania. Zbyszko dyktowa� mu obszernie wszystko, co si� zdarzy�o od chwili, gdy przyby� do le�nego dworca. Nic nie zatai�, gdy� wiedzia�, �e stary Ma�ko, gdy si� dobrze w tych sprawach rozpatrzy[193], to w ko�cu b�dzie rad[194]. Bogda�ca istotnie ani por�wna� ze Spychowem, kt�ry by� w�o�ci�[195] obszern� i bogat�, a Zbyszko wiedzia�, �e Ma�kowi okrutnie zawsze o takie rzeczy chodzi�o.

Lecz gdy po d�ugich mozo�ach[196] list by� napisany i piecz�ci� zamkni�ty, zawo�a� zn�w Zbyszko giermka i wr�czy� mu go, m�wi�c:

� A mo�e ze stryjcem tu wr�cisz, z czego wielce bym by� rad.

Lecz Czech mia� twarz tak�e jakby zak�opotan�; marudzi�, z nogi na nog� przest�powa� i nie odchodzi�, p�ki m�ody rycerz nie ozwa� si�:

� Masz-li co jeszcze powiedzie�, to m�w.

� Chcia�bym, wasza mi�o�� � odrzek� Czech � chcia�bym ot! jeszcze zapyta�, jako tam mam ludziom rozpowiada�?

� Jakim ludziom?

� Niby, nie w Bogda�cu, ale w okolicy� Bo si� te� z pewno�ci� b�d� chcieli dowiedzie�.

Na to Zbyszko, kt�ry postanowi� ju� nic nie ukrywa�, spojrza� na niego bystro i rzek�:

� Tobie nie o ludzi chodzi, jeno o Jagienk� ze Zgorzelic.

A Czech sp�on��[197], potem przyblad� nieco i odpowiedzia�:

� O ni�, panie.

� A sk�d wiesz, czy si� tam nie wyda�a za Cztana z Rogowa albo za Wilka z Brzozowej?

� Panienka nie wyda�a si� za niego � odrzek� stanowczo giermek.

� M�g� jej opat rozkaza�.

� Opat panienki s�ucha, nie ona jego.

� To czeg� chcesz? Powiadaj prawd� tak jej, jak wszystkim.

Czech sk�oni� si� i odszed� nieco z�y.

� Daj B�g � m�wi� sobie, my�l�c o Zbyszku � by ci� zapomnia�a. Daj jej B�g jeszcze lepszego ni� ty. Ale je�li� nie zapomnia�a, to te� jej rzek�, �e� �eniaty[198], ale bez niewiasty i �e bogdaj owdowiejesz, nim do �o�nicy wst�pisz.

Giermek przywi�za� si� by� jednak do Zbyszka, litowa� si� i nad Danusi�, ale Jagienk� mi�owa� nad wszystko w �wiecie i od czasu, jak si� przed ostatni� bitk� w Ciechanowie dowiedzia� o ma��e�stwie Zbyszkowym, nosi� b�l i gorycz w sercu.

� Bogdaj, �e wprz�d[199] owdowiejesz! � powt�rzy�.

Lecz nast�pnie inne, widocznie s�odsze my�li pocz�y mu przychodzi� do g�owy, gdy� schodz�c ku koniom, m�wi�:

� Chwa�a Bogu, �e jej cho� nogi obejm�.

Tymczasem Zbyszko rwa� si� do drogi, gdy� trawi�a go gor�czka � i o ile z konieczno�ci nie musia� zajmowa� si� innymi sprawami, o tyle znosi� po prostu m�ki, my�l�c bez ustanku o Danusi i Jurandzie. Trzeba by�o jednak zosta� w Spychowie chocia� na jeden nocleg, cho�by dla[200] pana de Lorche i dla przygotowa�, kt�rych tak d�uga podr� wymaga�a. Sam by� wreszcie utrudzon nad wszelk� miar� walk�, czuwaniem, drog�, bezsenno�ci�, zmartwieniem. Gdy wi�c noc uczyni�a si� bardzo p�na, rzuci� si� na twarde Jurandowe �o�e w nadziei, �e cho� kr�tki sen go nawiedzi. Lecz nim zasn��, zapuka� do niego Sanderus i sk�oniwszy si�, rzek�:

� Panie, ocalili�cie mnie od �mierci i dobrze mi by�o przy was, jako dawno przedtem nie bywa�o. B�g wam da� teraz w�o�� wielk�, �e�cie jeszcze bogatsi ni� wprz�dy[201], a i skarbiec spychowski niepusty. Dajcie mi, panie, trzos jaki taki, a ja p�jd� do Prus od zamku do zamku i cho� mi tam nie bardzo bezpieczno, mo�e wam us�u��.

Zbyszko, kt�ry chcia� go w pierwszej chwili wyrzuci� z izby, zastanowi� si� nad tymi s�owami i po chwili, wydobywszy ze stoj�cej wedle �o�a podr�nej kalety[202]spory worek, rzuci� mu go i rzek�:

� Masz, id�! Je�li� szelma [203]� odrwisz[204], je�li� uczciwy � us�u�ysz.

� Odrwi� jako szelma, panie � rzek� Sanderus � ale nie was, a us�u�� poczciwie � wam.

Zygfryd de L�we mia� w�a�nie wyje�d�a� do Malborga, gdy niespodzianie pocztowy pacho�ek przyni�s� mu list od Rotgiera z wiadomo�ciami z mazowieckiego dworu. Wiadomo�ci te poruszy�y do �ywego starego Krzy�aka. Przede wszystkim wida� by�o z listu, i� Rotgier wybornie przedstawi� i poprowadzi� wobec ksi�cia Janusza spraw� Juranda. Zygfryd u�miechn�� si� czytaj�c, �e Rotgier za��da� jeszcze, by ksi��� za krzywdy Zakonu odda� jeszcze Spych�w w ma�stwo[205] Krzy�akom. Natomiast druga cz�� listu zawiera�a nowiny niespodziane i mniej korzystne. Oto donosi� tak�e Rotgier, �e dla tym lepszego okazania niewinno�ci Zakonu w porwaniu Jurand�wny rzuci� by� r�kawic� rycerzom mazowieckim, pozywaj�c ka�dego, kto by o tym w�tpi�, na s�d Bo�y, to jest na walk� wobec ca�ego dworu� ��aden jej nie podnosi� � pisa� dalej Rotgier � wszyscy bowiem wiedzieli, i� �wiadczy� za nami list samego Juranda, wi�c bali si� sprawiedliwo�ci Bo�ej, gdy wtem znalaz� si� m�odzik, kt�rego�my w le�nym dworcu widzieli � i �w zak�ad podj��. Z kt�rej przyczyny nie dziwujcie si�, pobo�ny i m�dry bracie, �e si� z powrotem o dwa albo trzy dni op�ni�, gdy� � sam pozwawszy, stan�� musz�. A i�em to dla chwa�y Zakonu uczyni�, mam nadziej�, �e nie poczyta mi tego za z�e ani wielki mistrz, ani te� wy, kt�rego czcz� i synowskim sercem mi�uj�. Przeciwnik � prawy[206] dzieciuch, a mnie walka, jako wiecie, nie nowina, wi�c �atwie t� krew na chwa�� Zakonu rozlej�, a zw�aszcza przy pomocy Pana Chrystusowej, kt�remu pewnie wi�cej chodzi o tych, kt�rzy krzy� Jego nosz�, ni� o jakowego� Juranda albo o krzywdy jednej mizernej dziewki z mazurskiego narodu!�

Zygfryda zdziwi�a przede wszystkim wiadomo��, �e Jurand�wna by�a zam�na. Na my�l, �e w Spychowie osi��� mo�e nowy gro�ny i m�ciwy nieprzyjaciel, obj�� nawet starego komtura pewien niepok�j: �Oczywi�cie � m�wi� sobie � zemsty nie poniecha, a tym bardziej gdyby niewiast� odzyska� i gdyby mu powiedzia�a, �e to my�my j� porwali z le�nego dworca! Ba, wyda�oby si� te� zaraz, �e�my Juranda sprowadzili jeno[207] dlatego, by go zagubi�, i �e c�rki nikt nie my�la� mu oddawa�. Tu przysz�o Zygfrydowi na my�l, �e jednak na skutek list�w ksi�cia wielki mistrz prawdopodobnie ka�e czyni� poszukiwania w Szczytnie cho�by dlatego, by si� przed tym�e ksi�ciem oczy�ci�. Przecie� mistrzowi i kapitule[208] tak chodzi�o o to, by na wypadek wojny z pot�nym kr�lem polskim ksi���ta mazowieccy pozostali na stronie[209]. Pomin�wszy si�y ksi���t wobec rojno�ci[210] mazowieckiej szlachty, niepo�lednie[211], a wobec jej bitno�ci � godne, by ich nie lekcewa�y�, pok�j z nimi zabezpiecza� granic� krzy�ack� na ogromnej, rozci�g�ej przestrzeni i pozwala� im skupi� lepiej swe si�y. Nieraz m�wiono o tym przy Zygfrydzie w Malborgu, nieraz cieszono si� nadziej�, �e po zwyci�stwie nad kr�lem znajdzie si� p�niej byle poz�r przeciw Mazowszu, a w�wczas �adna si�a nie wyrwie tej krainy z r�k krzy�ackich. By� to rachunek i wielki, i pewny, dlatego by�o rzecz� r�wnie pewn�, �e mistrz uczyni tymczasem wszystko, by nie rozdra�nia� ksi�cia Janusza[212], albowiem pan �w, �onaty z c�rk� Kiejstuta[213], trudniejszym by� do zjednania ni� Ziemowit P�ocki[214], kt�rego ma��onka[215] by�a nie wiadomo dlaczego ca�kiem Zakonowi oddana.

I wobec tych my�li stary Zygfryd, kt�ry przy ca�ej swej gotowo�ci do wszelkich zbrodni, zdrad i okrucie�stw mi�owa� jednak nad wszystko Zakon i chwal� jego, pocz�� si� rachowa� z sumieniem: �Zali[216] nie lepiej b�dzie wypu�ci� Juranda i jego c�rk�? Zdrada i ohyda wyda si� wprawdzie w�wczas w ca�ej pe�ni, ale obci��y imi� Danvelda, ten za� nie �yje. A cho�by te� � my�la� � mistrz pokara� srodze mnie i Rotgiera, kt�rzy�my byli jednak wsp�lnikami Danveldowych uczynk�w, to czy nie lepiej tak b�dzie dla Zakonu?� Lecz tu jego m�ciwe i okrutne serce pocz�o burzy� si� na my�l o Jurandzie.

Wypu�ci� go, tego ciemi�zc� i kata zakonnych ludzi, zwyci�zc� w tylu spotkaniach, przyczyn� tylu kl�sk i ha�by, pogromc�, a potem zab�jc� Danvelda, pogromc� de Bergowa, zab�jc� Majnegera, zab�jc� Gotfryda i Huga, tego, kt�ry w samym Szczytnie wytoczy� wi�cej krwi niemieckiej, ni� jej wytacza niejedna dobra utarczka czasu wojny: �Nie mog�! nie mog�! � powtarza� w duszy Zygfryd i na sam� t� my�l drapie�ne palce zaciska�y mu si� kurczowo, a stara, wysch�a pier� z trudno�ci� �owi�a oddech.� A jednak, gdyby to by�o z wi�kszym po�ytkiem i chwa�� Zakonu? Gdyby kara, kt�ra by spad�a w takim razie na jeszcze �yj�cych sprawc�w zbrodni, mia�a przejedna� wrogiego dotychczas ksi�cia Janusza i u�atwi� z nim uk�ad albo nawet i przymierze?� Zapalczywi s� oni � my�la� dalej stary komtur[217] � lecz byle im troch� dobroci okaza�, �atwo krzywd zapominaj�. Ot i ksi��� sam by� we w�asnym kraju pochwycon, a przecie czynnie si� nie m�ci��� Tu pocz�� chodzi� po sali w wielkiej rozterce wewn�trznej, gdy nagle wyda�o mu si�, �e mu co� z g�ry rzek�o: �Wsta� i czekaj na powr�t Rotgiera�. Tak! nale�a�o czeka�. Rotgier zabije niechybnie[218] onego m�odzianka, a i potem albo trzeba b�dzie ukry� Juranda i jego c�rk�, albo ich odda�. W pierwszym razie ksi��� wprawdzie o nich nie zapomni, ale nie maj�c pewno�ci, kto porwa� dziewk�, b�dzie jej szuka�, b�dzie s�a� listy do mistrza nie z oskar�eniem, ale rozpytuj�ce � i rzecz p�jdzie w niezmiern� odw�ok�[219]. W drugim razie rado�� z powrotu Jurand�wny wi�ksz� b�dzie ni� ch�� zemsty za jej porwanie. �A wszak[220] ci zawsze mo�emy powiedzie�, �e�my j� znale�li ju� po Jurandowej napa�ci!� Ta ostatnia my�l uspokoi�a ca�kiem Zygfryda. Co do samego Juranda, dawno ju� na wsp�k�[221] z Rotgierem wymy�lili spos�b, �eby je�li go przyjdzie wypu�ci�, nie m�g� ni m�ci� si�, ni skar�y�. Zygfryd radowa� si� w srogiej duszy, my�l�c teraz o tym sposobie. Radowa� si� r�wnie� na my�l o s�dzie Bo�ym, kt�ry mia� odby� si� w ciechanowskim zamku. Co do wyniku �miertelnej walki nie nurtowa� go �aden niepok�j. Przypomnia� sobie pewien turniej w Kr�lewcu, gdy Rotgier pokona� dw�ch s�ynnych rycerzy, kt�rzy w ojczystej swej andegawe�skiej krainie uchodzili za niezwalczonych[222] zapa�nik�w. Wspomnia� i walk� pod Wilnem z pewnym polskim rycerzem, dworzaninem Spytka z Melsztyna[223], kt�rego Rotgier zabi�. I rozja�ni�a mu si� twarz, a serce wezbra�o dum�, gdy� Rotgiera, jakkolwiek ju� s�ynnego rycerza, on pierwszy na wyprawy do Litwy wodzi�[224] i najlepszych sposob�w wojny z tym plemieniem go uczy�. A teraz �w synaczek rozleje raz jeszcze znienawidzon� krew polsk� i wr�ci okryty chwa��. Wszak ci to s�d Bo�y, wi�c i Zakon b�dzie zarazem z podejrze� oczyszczon� �S�d Bo�y!�� Na jedno mgnienie oka stare serce �cisn�o si� uczuciem podobnym do trwogi. Oto Rotgier stan�� ma do walki �miertelnej w obronie niewinno�ci krzy�ackiej, a przecie oni winni, b�dzie zatem walczy� za k�amstwo� Nu�by sta�o si� nieszcz�cie. Lecz po chwili Zygfrydowi wyda�o si� to zn�w niemo�liwym. Rotgier nie mo�e by� zwyci�ony.

Uspokoiwszy si� w ten spos�b, stary Krzy�ak zamy�li� si� jeszcze nad tym, czyby nie lepiej wys�a� tymczasem Danusi do kt�rego odleglejszego zamku, kt�ry by w �adnym razie nie m�g� ulec zamachowi Mazur�w. Lecz po chwili zastanowienia zaniecha� i tej my�li. Obmy�li� zamach i stan�� na czele m�g�by jeno m�� Jurand�wny, a on przecie zginie pod r�k� Rotgiera� Potem b�d� tylko ze strony ksi�cia i ksi�ny dochodzenia, przepytywania, pisania, skargi, ale przez to w�a�nie sprawa zatrze si� i zaciemni, nie m�wi�c o odw�oce niemal bez ko�ca. �Wpierw nim do czego dojd� � rzek� sobie Zygfryd � ja umr�, a mo�e i Jurand�wna postarzeje si� w krzy�ackim zamkni�ciu�. Kaza� jednak�e, by wszystko by�o gotowe w zamku do obrony, a r�wnie� i do drogi, nie wiedzia� bowiem dok�adnie, co mo�e z narady z Rotgierem wypa��, i czeka�.

Tymczasem up�yn�y od terminu, na kt�ry obiecywa� pierwotnie Rotgier wr�ci�, dni dwa, po czym trzy i cztery, a �aden orszak nie ukazywa� si� przed szczytnie�sk� bram�. Dopiero pi�tego, prawie ju� o zmroku, rozleg� si� odg�os rogu przed baszt� od�wiernego. Zygfryd, kt�ry uko�czy� by� w�a�nie przedwieczorne czynno�ci, wys�a� natychmiast pacho�ka, aby si� dowiedzia�, kto przyby�.

Pacho�ek wr�ci� po chwili z twarz� zmieszan�, ale zmiany tej nie m�g� Zygfryd dostrzec, gdy� w izbie ogie� pali� si� w g��bokim kominie i ma�o roz�wieca� mrok.

� Przyjechali? � spyta� stary rycerz.

� Tak! � odpowiedzia�o pachol�.

Lecz w g�osie jego by�o co� takiego, co nagle zaniepokoi�o Krzy�aka, wi�c rzek�:

� A brat Rotgier?

� Przywie�li brata Rotgiera.

Na to Zygfryd podni�s� si� z krzes�a. Przez d�ug� chwil� trzyma� d�oni� za por�cz, jakby obawia� si� upa��, po czym ozwa� si� przyt�umionym g�osem:

� Daj mi p�aszcz.

Pacho�ek zarzuci� mu p�aszcz na ramiona, on za� widocznie odzyska� ju� si�y, gdy� sam nasun�� kaptur na g�ow� i wyszed� z izby.

Po chwili znalaz� si� na dziedzi�cu zamkowym, na kt�rym mrok uczyni� si� ju� zupe�ny, i szed� przez skrzypi�cy �nieg powolnym krokiem ku orszakowi, kt�ry przejechawszy bram�, zatrzyma� si� w jej pobli�u. Sta�a tam ju� g�sta gromada ludzi i �wieci�o kilka pochodni, kt�re �o�nierze z za�ogi zd��yli przynie��. Na widok starego rycerza knechtowie[225] rozst�pili si�.

Przy blasku pochodni wida� by�o jednak trwo�ne oblicza i ciche g�osy szepta�y w pomroce:

� Brat Rotgier�

� Brat Rotgier zabit�

Zygfryd przysun�� si� do sani, na kt�rych le�a�o na s�omie pokryte p�aszczem cia�o, i podni�s� koniec p�aszcza.

� Zbli�cie �wiat�o � rzek� odchylaj�c kaptur.

Jeden z knecht�w pochyli� pochodni�, przy kt�rej blasku stary Krzy�ak dojrza� g�ow� Rotgiera i twarz bia�� jak �nieg, zmarzni�t�, otoczon� ciemn� chust�, kt�r� zawi�zano mu pod brod� widocznie w tym celu, aby usta nie pozosta�y otwarte. Jako� ca�a twarz by�a jakby �ci�gni�ta, a przez to zmieniona tak, �e mo�na by rzec, i� to kto inny. Oczy by�y zakryte powiekami, naoko�o oczu i przy skroniach plamy b��kitne. Na policzkach szkli� si� zamr�z.

Komtur patrzy� przez d�ug� chwil� w�r�d og�lnego milczenia. Inni patrzyli na niego, wiedziano bowiem, �e by� jako ojciec dla zmar�ego i �e go mi�owa�. Lecz jemu ani jedna �za nie wyp�yn�a z oczu, oblicze tylko mia� jeszcze surowsze ni� zwykle, a w nim jaki� skrzep�y spok�j.

� Tak go odes�ali! � rzek� wreszcie.

Lecz zaraz potem zwr�ci� si� do ekonoma zamku:

� Niech do p�nocy zbij� trumn� i ustawi� cia�o w kaplicy.

� Zosta�a jedna trumna z tych, kt�re robiono dla pobitych przez Juranda � odrzek� ekonom. � Ka�� j� tylko suknem obi�.

� I przykry� go p�aszczem � rzek� Zygfryd, zakrywaj�c twarz Rotgiera � nie takim jak ten, jeno zakonnym.

Po chwili za� doda�:

� A wieka nie przymyka�.

Ludzie zbli�yli si� do wozu. Zygfryd nasun�� zn�w kaptur na g�ow�, lecz widocznie przypomnia� sobie jeszcze co� przed odej�ciem, gdy� spyta�:

� Gdzie jest van Krist?

� Zabit tak�e � odpowiedzia� jeden z pacho�k�w � ale musieli go pochowa� w Ciechanowie, bo pocz�� gni�.

� To dobrze.

I to rzek�szy, odszed� powolnym krokiem, a wr�ciwszy do izby, siad� na tym samym krze�le, na kt�rym go wiadomo�� zasta�a � i siedzia� z twarz� kamienn�, nieruchomy, tak d�ugo, �e ma�y pacholik pocz�� si� niepokoi� i wsuwa� coraz cz�ciej g�ow� przeze drzwi. Godzina p�yn�a za godzin�, w zamku ustawa� zwyk�y ruch, tylko od strony kaplicy dochodzi�o g�uche, niewyra�ne stukanie m�otka, a potem nic nie m�ci�o ciszy pr�cz nawo�ywa� wartownik�w.

By�a te� ju� blisko p�noc, gdy stary rycerz rozbudzi� si� jakby ze snu i zawo�a� pacho�ka.

� Gdzie jest brat Rotgier? � zapyta�.

Lecz ch�opak, rozstrojony cisz�, wypadkami i bezsenno�ci�, widocznie nie zrozumia� go, gdy� spojrza� na� z trwog� i odrzek� ze dr�eniem w g�osie:

� Nie wiem, panie!�

A starzec u�miechn�� si� rozdzieraj�cym u�miechem i rzek� �agodnie:

� Ja�, dziecko, pytam: zali ju� w kaplicy?

� Tak jest, panie.

� To dobrze. Powiedz�e Diederichowi, by tu przyszed� z kluczami i latarni� i by czeka�, p�ki nie wr�c�. Niech ma tak�e i kocie�ek[226] z w�glami. Czy w kaplicy ju� jest �wiat�o?

� Gorej�[227] �wiece wedle[228] trumny.

Zygfryd zawdzia�[229] p�aszcz i wyszed�.

Przyszed�szy do kaplicy, rozejrza� si� od drzwi, czy nie ma nikogo, potem zamkn�� je starannie, zbli�y� si� do trumny, odstawi� dwie �wiece z sze�ciu, kt�re przy niej gorza�y w wielkich miedzianych lichtarzach, i kl�k� przy niej.

Wargi nie porusza�y mu si� wcale, wi�c si� nie modli�. Przez czas jaki� patrzy� tylko w skrzep��, ale pi�kn� jeszcze twarz Rotgiera, jakby chcia� �lad�w �ycia w niej dopatrzy�.

Po czym w�r�d ciszy kaplicznej pocz�� wo�a� przyciszonym g�osem:

� Synaczku! Synaczku!

I umilk�. Zdawa�o si�, �e czeka odpowiedzi.

Nast�pnie wyci�gn�wszy r�ce, wsun�� wychud�e, podobne do szpon�w palce pod p�aszcz okrywaj�cy piersi Rotgiera i pocz�� ich nimi dotyka�: szuka� wsz�dzie, w po�rodku i z bok�w, poni�ej �eber i wedle obojczyk�w, zmaca� na koniec przez sukno szczelin� ci�gn�c� si� od wierzchu prawego barku a� pod pach�, zag��bi� palce, przesun�� je przez ca�� d�ugo�� rany i zn�w j�� m�wi� g�osem, w kt�rym drga�a jakby skarga:

� Oo!� jaki� to niemi�osierny cios!� A m�wi�e�, �e tamten � prawy[230] dzieciuch!� Ca�e rami�! ca�e rami�! Tyle razy wznosi�e� je na pogan w obronie Zakonu. A teraz odr�ba� ci je polski top�r� I ot ci koniec! Ot ci kres! Nie b�ogos�awi� ci On, bo mu mo�e nie chodzi o nasz Zakon. Opu�ci� i mnie, chocia�em mu s�u�y� od d�ugich lat.

S�owa urwa�y mu si� na ustach, wargi pocz�y dr�e� i w kaplicy zn�w uczyni�o si� g�uche milczenie.

� Synaczku! Synaczku!

W g�osie Zygfryda by�a teraz pro�ba, a zarazem wo�a� jeszcze ciszej, jak ludzie, kt�rzy dopytuj� si� o jak�� wa�n� i straszn� tajemnic�:

� Je�li� jest, je�li mnie s�yszysz, daj znak: porusz r�k� albo otw�rz na jedno mgnienie oczy � bo mi skowycze serce w starych piersiach� daj znak, jam ci� mi�owa� � przem�w!�

I wspar�szy d�onie na kraw�dziach trumny, utkwi� swe s�pie oczy w zamkni�tych powiekach Rotgiera i czeka�.

� Ba! jako�e masz przem�wi� � rzek� wreszcie � bije od ciebie mr�z i zaduch. Ale skoro ty milczysz, to ja ci co� powiem, a dusza twoja niech tu przyleci mi�dzy gorej�ce �wiece i s�ucha.

To rzek�szy, pochyli� si� do twarzy trupa.

� Pami�tasz, jako kapelan nie da� dobi� Juranda i jako�my mu przysi�gli. I dobrze: dotrzymam przysi�gi, ale ciebie uraduj�, gdzie�kolwiek jest.

To rzek�szy, cofn�� si� od trumny, przystawi� na powr�t lichtarze, kt�re by� poprzednio odsun��, nakry� trupa p�aszczem wraz z twarz� i wyszed� z kaplicy.

Przy drzwiach komnaty spa� zmorzony g��bokim snem pacho�ek, wewn�trz za� czeka� wedle rozkazu na Zygfryda Diederich.

By� to niski, kr�py cz�owiek, o kab��czastych[231] nogach i z kwadratow�, zwierz�c� twarz�, kt�r� w cz�ci zas�ania� ciemny z�bkowany kaptur spadaj�cy na ramiona. Na sobie mia� bawoli niewyprawny[232] kaftan, na biodrach r�wnie� bawoli pas, za kt�ry zatkni�ty by� p�k kluczy i kr�tki n�. W prawej r�ce trzyma� �elazn�, pozas�anian� b�onami latarni�, w drugiej miedziany kotlik i pochodni�.

� Got�w jeste�? � zapyta� Zygfryd.

Diederich sk�oni� si� w milczeniu.

� Kaza�em, by� mia� w�gle w kotliku.

Kr�py cz�owiek zn�w nic nie odpowiedzia�, wskaza� tylko p�on�ce w kominie bierwiona, wzi�� stoj�c� wedle komina �elazn� �opatk� i pocz�� wygarnia� spod nich w�gle do kocio�ka, po czym zapali� latarni� i czeka�.

� A teraz s�uchaj, psie � rzek� Zygfryd. � Niegdy� wygada�e�, co kaza� ci czyni� komtur Danveld, i komtur kaza� ci wyci�� j�zyk. Ale �e mo�esz kapelanowi pokaza� wszystko, co chcesz, na palcach, wi�c ci zapowiadam, i� je�li jednym ruchem poka�esz mu to, co z mego rozkazu uczynisz � ka�� ci� powiesi�.

Diederich zn�w sk�oni� si� w milczeniu, tylko twarz �ci�gn�a mu si� z�owrogo strasznym wspomnieniem, albowiem wyrwano mu j�zyk z zupe�nie innego powodu, ni� m�wi� Zygfryd.

� Ruszaj teraz naprz�d i prowad� do Jurandowego podziemia.

Kat chwyci� sw� olbrzymi� d�oni� pa��k kotlika, podni�s� latarni� i wyszli. Za drzwiami min�li u�pionego pacho�ka i zszed�szy ze schod�w, udali si� nie ku drzwiom g��wnym, lecz w ty� schod�w, za kt�rymi ci�gn�� si� w�ski korytarz id�cy przez ca�� szeroko�� gmachu, a zako�czony ci�k� furt� ukryt� we framudze muru. Diederich otworzy� j� i znale�li si� zn�w pod go�ym niebem, na ma�ym podw�rku, otoczonym z czterech stron murowanymi spichrzami, w kt�rych chowano zapasy zbo�a na wypadek obl�enia zamku. Pod jednym z tych spichrz�w, od prawej strony, by�y podziemia dla wi�ni�w. Nie sta�a tam �adna stra�, albowiem wi�zie�, cho�by zdo�a� wy�ama� si� z podziemia, znalaz�by si� w dziedzi�cu, kt�rego jedyne wyj�cie by�o w�a�nie przez ow� furt�.

� Czekaj!�rzek� Zygfryd.

I wspar�szy si� r�k� o mur, zatrzyma� si�, albowiem uczu�, �e dzieje si� z nim co� niedobrego i �e brak mu tchu, jak gdyby piersi jego by�y zakute w zbyt ciasny pancerz. Po prostu to, przez co przeszed�, by�o nad jego stare si�y. Uczu� te�, �e czo�o pokrywa mu si� pod kapturem kroplami zimnego potu, i postanowi� chwil� odetchn��. Noc po pos�pnym dniu uczyni�a si� nadzwyczaj pogodna. Na niebie �wieci� ksi�yc i ca�y dziedzi�czyk zalany by� jasnym �wiat�em, przy kt�rym �nieg po�yskiwa� zielono. Zygfryd z chciwo�ci� wci�ga� w p�uca rze�we i nieco mro�ne powietrze. Ale przypomnia�o mu si� zarazem, �e w tak� sam� �wietlist� noc wyje�d�a� Rotgier do Ciechanowa, sk�d wr�ci� trupem.

� A teraz le�ysz w kaplicy � mrukn�� z cicha.

Diederich za� s�dz�c, �e komtur do niego m�wi, podni�s� latarni� i o�wieci� jego twarz, blad� strasznie, niemal trupi�, ale zarazem podobn� do g�owy starego s�pa.

� Prowad�! � rzek� Zygfryd.

��te ko�o �wiat�a od latarni zachybota�o zn�w na �niegu i poszli dalej. W grubym murze spichlerza by�o wg��bienie, przy kt�rym kilka schod�w wiod�o do niskich �elaznych drzwi. Diederich otworzy� je i zn�w pocz�� schodzi� po schodach w g��b czarnej czelu�ci, podnosz�c mocno latarni�, by o�wieci� komturowi drog�. Na ko�cu schod�w by� korytarz, a w nim na prawo i na lewo nadzwyczaj niskie furty od cel wi�ziennych.

� Do Juranda � rzek� Zygfryd.

Po chwili zaskrzypia�y rygle i weszli. Ale w jamie by�o zupe�nie ciemno, wi�c Zygfryd, nie widz�c dobrze przy md�ym �wietle latarni, rozkaza� zapali� pochodni� i wkr�tce w mocnym blasku jej p�omienia ujrza� le��cego na s�omie Juranda. Jeniec mia� kajdany na nogach, na r�ku za� �a�cuch nieco d�u�szy, taki, by mu pozwala� podawa� sobie pokarm do ust. Ubrany by� w ten sam w�r zgrzebny, w kt�rym stan�� przed komturami, lecz pokryty teraz ciemnymi �ladami krwi, albowiem w dniu owym, w kt�rym po�o�ono kres walce dopiero w�wczas, gdy oszala�ego z b�lu i w�ciek�o�ci rycerza spl�tano sieci�, knechtowie chcieli go dobi� i halabardami zadali mu kilkana�cie ran. Dobiciu przeszkodzi� miejscowy, szczytnie�ski kapelan, ciosy za� nie okaza�y si� �miertelne, natomiast usz�o z Juranda tyle krwi, �e go odniesiono do wi�zienia na wp� �ywego. W zamku mniemano powszechnie, �e lada godzina sko�czy[233], lecz jego ogromna si�a zmog�a[234] �mier� i �y�, chocia� nie opatrzono mu ran, a wtr�cono go do strasznego podziemia, w kt�rym w dniach odwil�y kapa�o ze sklepie�, w czasie za� mroz�w �ciany pokrywa�y si� grub� sadzi�[235] �nie�n� i kryszta�kami lodu.

Le�a� wi�c na s�omie, w �a�cuchach, niemocen[236], ale ogromny, tak i� zw�aszcza le��c, czyni� wra�enie jakiego� od�amu ska�y, kt�ry wykuto w kszta�t cz�owieczy. Zygfryd kaza� mu �wieci� prosto w twarz i przez czas jaki� wpatrywa� si� w ni� w milczeniu, po czym zwr�ci� si� do Diedericha i rzek�:

� Widzisz, i�e ma tylko jedn� �renic�, wykap mu j�.

W g�osie jego by�a jaka� niemoc i zgrzybia�o��, ale w�a�nie dlatego straszny rozkaz wydawa� si� jeszcze straszniejszy. Tote� pochodnia zadr�a�a nieco w r�ku kata, jednak�e pochyli� j� i wkr�tce na oko Juranda pocz�y spada� wielkie, p�on�ce krople smo�y, a wreszcie pokry�y je zupe�nie od brwi a� do wystaj�cej ko�ci policzka.

Twarz Juranda skurczy�a si�, p�owe[237] w�sy jego podnios�y si� ku g�rze i odkry�y zaci�ni�te z�by, ale nie wyrzek� ani s�owa i czy to z wyczerpania, czy przez zawzi�to�� przyrodzon� strasznej jego naturze, nie wyda� nawet j�ku.

A Zygfryd rzek�:

� Przyrzeczono ci, i� wyjdziesz wolny, i wyjdziesz, ale nie b�dziesz m�g� oskar�a� Zakonu, gdy� j�zyk, kt�rym przeciw niemu blu�ni�e�, b�dzie ci odj�ty.

I zn�w da� znak Diederichowi, lecz �w wyda� dziwny, gardlany[238] g�os i pokaza� zarazem na migi, �e potrzebuje obu r�k, a nadto, �e chce, by komtur mu po�wieci�.

W�wczas starzec wzi�� pochodni� i trzyma� j� wyci�gni�t� dr��c� r�k�; jednak�e gdy Diederich przycisn�� kolanami piersi Juranda, odwr�ci� g�ow� i patrza� na pokryt� szronem �cian�.

Na chwil� rozleg� si� d�wi�k �a�cuch�w, po czym da�y si� s�ysze� zdyszane oddechy piersi ludzkich, co� jakby jedno g�uche, g��bokie st�kniecie i nast�pi�a cisza.

Wreszcie ozwa� si� zn�w g�os Zygfryda.

� Jurandzie, kara, kt�r� ponios�e�, i tak ci� spotka� mia�a, ale pr�cz tego bratu Rotgierowi, kt�rego m�� twej c�rki zabi�, obieca�em w�o�y� praw� twoj� d�o� do trumny.

Diederich, kt�ry ju� by� podni�s� si�, us�yszawszy te s�owa, przychyli� si� zn�w nad Jurandem.

Po niejakim czasie stary komtur i Diederich znale�li si� zn�w na owym dziedzi�cu, zalanym �wiat�em miesi�cznym. Przeszed�szy korytarz, Zygfryd wzi�� z r�k kata latarni� i jaki� ciemny przedmiot owini�ty w szmat� i rzek� do siebie g�o�no:

� Teraz do kaplicy z powrotem, a potem do wie�y.

Diederich spojrza� na niego bystro, lecz komtur kaza� mu i�� spa�, sam za� powl�k� si�, ko�ysz�c latarni�, w stron� o�wieconych kaplicznych okien. Po drodze rozmy�la� o tym, co si� sta�o. Czu� jak�� pewno��, �e i na niego przychodzi ju� kres i �e to s� jego ostatnie uczynki na ziemi; a jednak jego dusza krzy�acka, chocia� z natury wi�cej okrutna ni� k�amliwa, tak ju� pod wp�ywem nieub�aganej konieczno�ci wzwyczai�a[239] si� do wykr�t�w, matactw[240] i os�aniania krwawych zakonnych post�pk�w, �e i teraz mimo woli my�la�, i� m�g�by zrzuci� ha�b� i odpowiedzialno�� za Jurandow� m�k� zar�wno z siebie jak i z Zakonu. Diederich przecie niemowa, nic nie wyzna, a chocia� umie porozumie� si� z kapelanem, nie porozumie si� z samego strachu. Wi�c co? Wi�c kt� dowiedzie, �e Jurand nie otrzyma� tych wszystkich ran w bitwie? �atwo m�g� straci� j�zyk od pchni�cia w��czni� mi�dzy z�by, �atwo miecz albo top�r m�g� odr�ba� prawic�, a oko mia� tylko jedno, wi�c c� dziwnego, �e mu je wybito, gdy sam jeden rzuci� si� w szale�stwie na ca�� za�og� szczytnie�sk�? Ach, Jurand! Ostatnia w �yciu rado�� wstrz�sn�a na chwil� sercem starego Krzy�aka. Tak, Jurand, je�li wy�yje, powinien by� wypuszczon wolno! Tu Zygfryd przypomnia� sobie, jak niegdy� radzili o tym z Rotgierem i jak m�ody brat, �miej�c si�, m�wi�: �Niech w�wczas p�jdzie, gdzie go oczy ponios�, a je�li nie b�dzie m�g� trafi� do Spychowa, to niech si� rozpyta o drog�. Bo to, co si� sta�o, by�o ju� w cz�ci postanowione mi�dzy nimi. A teraz, gdy Zygfryd zn�w wszed� do kaplicy i kl�kn�wszy przy trumnie, z�o�y� u n�g Rotgiera krwaw� d�o� Jurandow�, ta ostatnia rado��, kt�ra przed chwil� w nim zadrga�a, odbi�a si� r�wnie� po raz ostatni na jego twarzy.

� Widzisz � rzek� � uczyni�em wi�cej, ni�e�my uradzili: bo kr�l Jan Luksemburski[241], chocia� by� �lepy, stan�� jeszcze do walki i zgin�� z chwa��, a Jurand nie stanie ju� i zginie jak pies pod p�otem.

Tu zn�w uczu� brak oddechu, taki jak poprzednio, gdy szed� do Juranda, a na g�owie ci�ar jakby �elaznego he�mu, lecz trwa�o to jedno mgnienie oka. Odetchn�� g��boko i rzek�.

� Hej, czas i na mnie. Mia�em ci� jednego, a teraz nie mam nikogo. Ale je�li mi przeznaczono �y� jeszcze, to ci �lubuj�, synaczku, �e ci i tamt� r�k�, kt�ra ci� zabi�a, na grobie po�o�� albo sam zgin�. �yw jeszcze tw�j zab�jca�

Tu z�by �cisn�y mu si�, chwyci� go kurcz tak silny, i� s�owa urwa�y mu si� w ustach, i dopiero po niejakim czasie pocz�� zn�w m�wi� przerywanym g�osem:

� Tak� �yw jeszcze tw�j zab�jca, ale ja go dosi�gn� a nim dosi�gn�, inn�, gorsz� od samej �mierci m�k� mu zadam.

I umilk�.

Po chwili wsta� i zbli�ywszy si� do trumny, j�� m�wi� spokojnym g�osem:

� Ot, po�egnam ci� Spojrz� ci w twarz raz ostatni, mo�e poznam, czy� rad[242] z obietnicy. Ostatni raz!

I odkry� oblicze Rotgiera, lecz nagle cofn�� si�.

� �miejesz si� � rzek� � ale si� strasznie �miejesz�

Jako� cia�o odtaja�o pod p�aszczem, a mo�e od ciep�a �wiec, skutkiem czego pocz�o si� rozk�ada� z nadzwyczajn� szybko�ci� � i twarz m�odego komtura sta�a si� rzeczywi�cie straszn�. Spuch�e ogromnie i poczernia�e uszy mia�y w sobie co� potwornego, sine za�, wzd�te wargi wykrzywione by�y jakby u�miechem.

Zygfryd zakry� co pr�dzej t� okropn� mask� ludzk�.

Po czym wzi�� latarni� i wyszed�. W drodze po raz trzeci zbrak�o mu oddechu, wr�ciwszy wi�c do izby, rzuci� si� na swe twarde �o�e zakonne i przez pewien czas le�a� bez ruchu. My�la�, �e za�nie, gdy nagle ogarn�o go dziwne uczucie. Oto wyda�o mu si�, �e sen nie przyjdzie do niego ju� nigdy, a natomiast je�li zostanie w tej izbie, to przyjdzie zaraz �mier�.

Zygfryd nie ba� si� jej. W niezmiernym zm�czeniu i bez nadziei snu widzia� w niej jaki� ogromny wypoczynek, ale nie chcia� si� jej podda� jeszcze tej nocy, wi�c siad�szy na �o�u, pocz�� m�wi�:

� Daj mi czas do jutra.

A wtem us�ysza� wyra�nie jaki� g�os szepc�cy mu do ucha:

� Wychod� z tej izby. Jutro b�dzie za p�no i nie spe�nisz tego, co� przyrzek�; wychod� z tej izby!

Komtur, podni�s�szy si� z trudem, wyszed�. Na blankach[243] obwo�ywa�y si� z naro�nik�w stra�e. Przy kaplicy pada� na �nieg ��ty blask z okien. W po�rodku, przy kamiennej studni dwa czarne psy bawi�y si�, ci�gaj�c jak�� szmat�; zreszt� na dziedzi�cu by�o pusto i cicho.

� Wi�c koniecznie jeszcze tej nocy? � m�wi� Zygfryd. � Otom utrudzon bez miary, ale id� Wszyscy �pi�. Jurand zmo�on m�k� mo�e tak�e �pi, tylko ja nie zasn�. Id�, id�, bo w izbie �mier�, a jam ci przyrzek�� Ale potem niech�e ju� przyjdzie �mier�, skoro nie ma przyj�� sen. Ty si� tam �miejesz, a mnie si� brak. �miejesz si�, to� wida� rad. Jeno widzisz, palce mi podr�twia�y, moc opu�ci�a d�onie i sam ju� tego nie dokonam� Dokona s�u�ka, kt�ra z ni� �pi�

Tak m�wi�c, szed� oci�a�ym krokiem ku wie�y le��cej przy bramie.

Tymczasem psy, kt�re bawi�y si� przy kamiennej studni, przybieg�y ku niemu i pocz�y si� �asi�. W jednym z nich Zygfryd rozpozna� brytana, kt�ry by� tak nieodst�pnym towarzyszem Diedericha, i� w zamku m�wiono, �e s�u�y mu w nocy za poduszk�.

Pies, powitawszy komtura, zaszczeka� z cicha raz i drugi, po czym zwr�ci� si� ku bramie i pocz�� i�� ku niej, jak gdyby odgadywa� my�l cz�owieka.

Zygfryd znalaz� si� po chwili przed w�skimi drzwiczkami wie�y, kt�re na noc zaryglowywano z zewn�trz. Odsun�wszy rygle, zmaca� por�cz schod�w, kt�re zaczyna�y si� tu� za drzwiami, i pocz�� i�� na g�r�. Zapomniawszy, z powodu rozbicia my�li, latarni szed� omackiem, st�paj�c ostro�nie i szukaj�c nogami stopni.

Nagle po kilku krokach zatrzyma� si�, gdy� wy�ej, ale tu� nad sob�, us�ysza� co� jakby sapanie cz�owieka albo zwierz�cia.

� Kto tam?

Nie by�o odpowiedzi, tylko sapanie sta�o si� szybsze.

Zygfryd by� cz�owiekiem nieustraszonym; nie ba� si� �mierci, ale i jego odwaga i panowanie nad sob� wyczerpa�y si� ju� do dna tej strasznej nocy. Przez g�ow� przelecia�a mu my�l, �e drog� zast�puje mu Rotgier, i w�osy zje�y�y mu si� na g�owie, a czo�o okry�o si� zimnym potem.

I cofn�� si� prawie do samego wyj�cia.

� Kto tam? � zapyta� zd�awionym g�osem.

Lecz w tej chwili co� pch�o go w piersi z si�� tak straszliw�, �e starzec pad� zemdlony na wznak przez otworzone drzwi, nie wydawszy ani j�ku.

Uczyni�a si� cisza. Potem z wie�y wysun�a si� jaka� ciemna posta� i chy�kiem pocz�a umyka� ku stajniom le��cym obok cekhauzu[244] po lewej stronie dziedzi�ca. Wielki brytan Diedericha pop�dzi� za ni� w milczeniu. Drugi pies skoczy� za nimi r�wnie� i znikn�� w cieniu muru, ale wkr�tce zjawi� si� znowu ze �bem spuszczonym ku ziemi, biegn�c z wolna z powrotem i jakby wietrz�c pod �lad tamtych. W ten spos�b zbli�y� si� do le��cego bez ruchu Zygfryda, obw�cha� go uwa�nie i wreszcie, siad�szy przy jego g�owie, podni�s� paszcz� w g�r� i pocz��[245] wy�.

Wycie rozlega�o si� przez d�ugi czas, nape�niaj�c jakby now� �a�o�ci� i zgroz� t� pos�pn� noc. Na koniec zaskrzypia�y drzwi ukryte we wn�ku wielkiej bramy i na dziedzi�cu zjawi� si� od�wierny z halebard�[246].

� M�r[247] na tego psa! � rzek�. � Naucz� ja ci� wy� po nocy.

I nastawiwszy ostrze, chcia� pchn�� nim zwierz�, lecz w tej samej chwili ujrza�, i� kto� le�y w pobli�u otwartych drzwiczek baszty.

� Herr Jesus![248] co to jest?�

Pochyliwszy g�ow�, spojrza� w twarz le��cego cz�owieka i pocz�� krzycze�:

� Bywaj[249]! bywaj! ratunku!

Po czym skoczy� do bramy i j�� targa� z ca�ych si� za sznur dzwonu.

Jakkolwiek G�owaczowi pilno by�o do Zgorzelic, nie m�g� jednak�e jecha� tak pr�dko, jakby chcia�, albowiem drogi sta�y si� niezmiernie trudne. Po zimie ostrej, po mrozach t�gich i po �niegach tak obfitych, �e chowa�y si� pod nimi ca�e wsie, przysz�y wielkie odwil�e. Luty, wbrew swojej nazwie, nie okaza� si� bynajmniej lutym[250]. Naprz�d powsta�y mg�y g�ste i nieprzeniknione, potem d�d�e prawie ulewne, od kt�rych w oczach taja�y bia�e zaspy, w przerwach za� mi�dzy ulewami d�� wicher, taki, jaki zwyk� d�� w marcu, wi�c przerywany, nag�y, kt�ren[251] zgania� i rozgania� nabrzmia�e chmury po niebie, a na ziemi wy� po zaro�lach, hucza� po lasach i po�era� �niegi, pod kt�rymi niedawno jeszcze drzema�y konary i ga��zie w zimowym cichym �nie. Poczernia�y te� wnet bory. Na ��kach marszczy�a si� szeroko rozlana woda, wezbra�y rzeki i strumienie. Radzi [252]byli z takiej obfito�ci mokrego �ywio�u tylko rybitwowie[253], natomiast inna wszelka ludno��, trzymana jakby na uwi�zi, przykrzy�a sobie po domach i chatach. W wielu miejscach od wsi do wsi mo�na si� by�o dosta� tylko �odzi�. Nie brak�o wprawdzie nigdzie grobel[254] ani go�ci�c�w przez bagna i bory poczynionych z pni i okr�glak�w[255], ale teraz groble rozmi�k�y, a pnie na nizinnych miejscach pogrz�z�y w rozmok�ych m�akach[256] i przejazd przez nie uczyni� si� niebezpieczny albo i wcale niepodobny[257]. Szczeg�lniej trudno by�o posuwa� si� Czechowi w jezierzystej Wielkopolsce, gdzie ka�dej wiosny roztopy bywa�y wi�ksze ni� w innych stronach kraju, a przeto[258] i droga, zw�aszcza dla konnych, ci�sza.

Musia� te� cz�sto zatrzymywa� si� i czeka� po ca�ych tygodniach b�d� to po miasteczkach, b�d� po wsiach u dziedzic�w, kt�rzy zreszt� przyjmowali go wraz z jego lud�mi, wedle obyczaju, go�cinnie, radzi s�uchaj�c opowiada� o Krzy�akach i p�ac�c chlebem i sol� za nowiny. Za czym wiosna dobrze ju� zapowiada�a si� na �wiecie i zbieg�a wi�ksza cz�� marca, zanim znalaz� si� w pobli�u Zgorzelic i Bogda�ca.

Bi�o mu serce na my�l, i� niebawem ujrzy swoj� pani�, bo cho� wiedzia�, �e nie dostanie jej nigdy, tak jak nie dostanie i gwiazdy z nieba, jednak�e wielbi� j� i kocha� z ca�ej duszy. Postanowi� jednak zajecha� naprz�d do Ma�ka, raz dlatego, �e do niego by� wys�any, a po wt�re, �e prowadzi� ludzi, kt�rzy mieli zosta� w Bogda�cu. Zbyszko po zabiciu Rotgiera zabra� by� jego orszak wynosz�cy wedle przepis�w zakonnych dziesi�� koni i tylu� ludzi. Dwaj spomi�dzy nich odwie�li cia�o zabitego do Szczytna, pozosta�ych za�, wiedz�c, jak chciwie stary Ma�ko poszukuje osadnik�w, odes�a� Zbyszko z G�owaczem w darze stryjcowi.

Czech, zajechawszy do Bogda�ca, nie zasta� Ma�ka w domu; powiedziano mu, i� poszed� z psami i kusz� do boru, lecz wr�ci� jeszcze za dnia i dowiedziawszy si�, i� znaczny jakowy� poczet bawi[259] u niego, przy�pieszy� kroku, aby przyjezdnych powita� i ofiarowa� im go�cinno��. Nie pozna� te� zrazu G�owacza, a gdy �w pok�oni� mu si� i nazwa�, w pierwszej chwili przerazi� si� okrutnie i rzuciwszy kusz� i czapk� o ziem[260], zawo�a�:

� Dla Boga! zabili mi go! gadaj, co wiesz!

� Nie zabit � odpar� Czech. � W dobrym zdrowiu!

Us�yszawszy to, Ma�ko zawstydzi� si� nieco i pocz�� sapa�, wreszcie odetchn�� g��boko.

� Chwa�a Chrystusowi Panu! � rzek�. � Gdzie za� jest?

� Do Malborga pojecha�, a mnie z nowinami tu przys�a�.

� A on po co do Malborga?

� Po �on�.

� B�j si�, ch�opie, ran boskich! Po jak� �on�?

� Po Jurandow� c�rk�. B�dzie o czym prawi�[261] cho�by ca�� noc, ale pozw�lcie, poczesny[262] panie, abym te� odsapn��, bom si� zdro�y�[263] okrutnie, a od p�nocka ci�giem[264] jecha�em.

Wi�c Ma�ko przesta� na chwil� pyta�, g��wnie jednak z tej przyczyny, �e zdumienie odj�o mu mow�. Och�on�wszy nieco, zakrzykn�� na pacho�ka, by dorzuci� drew do ogniska i przyni�s� Czechowi je��, po czym j�� chodzi� po izbie, wymachiwa� r�koma i m�wi� sam do siebie:

� Uszom nie wierzy� Jurandowa c�rka� Zbyszko �onaty�

� I �onaty, i nie�onaty � rzek� Czech.

Dopiero� j��[265] z wolna opowiada�, co i jak by�o, a tamten s�ucha� chciwie, przerywaj�c kiedy niekiedy pytaniami, bo nie wszystko by�o jasne w opowiadaniu Czecha. Nie wiedzia� na przyk�ad dok�adnie G�owacz, kiedy si� Zbyszko o�eni�, bo nie by�o �adnego wesela, twierdzi� jednak na pewno, �e �lub by� i �e si� to sta�o za przyczyn� samej ksi�ny Anny Danuty[266], a wyda�o si� przed lud�mi dopiero po przyje�dzie Krzy�aka Rotgiera, z kt�rym Zbyszko, pozwawszy go na s�d Bo�y, potyka� si� wobec ca�ego mazowieckiego dworu.

� Aa! Potyka� ci si�? � zawo�a�, b�ysn�wszy oczyma z okrutnym zaciekawieniem, Ma�ko. � No i co?

� Na dwie po�owie[267] Niemca rozwali�, a i mnie te� B�g z giermkiem poszcz�ci�.

Ma�ko zn�w pocz�� sapa�, tym razem z zadowolenia.

� No! � rzek� � ch�op to on jest nie na �miech. Ostatni z Grad�w, ale, tak mi dopom� B�g, niepo�ledni[268]. Ju�ci, a w�wczas z Fryzami[269]?� Prawy wyrostek by��

Tu spojrza� uwa�niej raz i drugi na Czecha, po czym zn�w:

� Ale i ty� mi si� uda�[270]. I wida� nie ��esz[271]. Ja ci �garza i przez desk� poczuj�. Nic jeszcze ten giermek, bo sam m�wisz, �e� nie mia� wiele roboty, ale �e� tamtemu psubratu rami� skruszy�, a przedtem tura[272] zwali�, to godne uczynki.

Po czym spyta� nagle:

� A �up? czy tak�e godny?

� Wzi�li�my zbroje, konie i ch�opa dziesi�ciu, a o�miu wam m�ody pan przysy�a.

� C�e z dwoma uczyni�?

� Odes�a� z cia�em.

� Nie m�g� to ksi��� swoich pacho�k�w wyprawi�? Tamci ju� nie wr�c�.

Czech u�miechn�� si� na t� chciwo��, z kt�r� zreszt� Ma�ko cz�sto si� zdradza�.

� M�ody pan nie potrzebuje na to teraz ju� zwa�a� � rzek�. � Spych�w wielka dziedzina.

� Wielka! ba, i co? Ale jeszcze nie jego.

� Jeno[273] czyja?

Ma�ko a� wsta�.

� Powiadaj! A przecie Jurand!

� Jurand u Krzy�ak�w w podziemiu i �mier� nad nim. B�g wie, czy wy�yje, a je�li wy�yje, czy wr�ci; cho�by za� wy�y� i wr�ci�, przecie czyta� ksi�dz Kaleb jego testament i zapowiedzia� wszystkim, �e dziedzicem ma by� m�ody pan.

Na Ma�ku nowiny te uczyni�y widocznie ogromne wra�enie, tak dalece bowiem by�y zarazem pomy�lne i niepomy�lne, �e nie m�g� si� w nich po�apa� ani przyprowadzi� do �adu uczu�, kt�re na przemian nim wstrz�sa�y. Wiadomo��, �e Zbyszko si� o�eni�, uk�u�a go w pierwszej chwili bole�nie, kocha� bowiem jak rodzony ojciec Jagienk� i ze wszystkich si� pragn�� Zbyszka z ni� skojarzy�. Ale z drugiej strony ju� si� by� przyzwyczai� uwa�a� t� rzecz za przepad��, a zn�w Jurand�wna przynosi�a to, czego nie mog�a przynie�� Jagienka, bo i �ask� ksi���c�, i wiano[274], jako jedynaczka, wielekro� razy wi�ksze. Widzia� ju� Ma�ko w duszy Zbyszka ksi���cym komesem[275], panem na Bogda�cu i Spychowie, ba, w przysz�o�ci i kasztelanem. Rzecz nie by�a niepodobna, bo m�wi�o si� przecie w onych czasach o szlachcicu chudopacho�ku[276]: �Mia� ci syn�w dwunastu: sze�ciu w bitwach leg�o, sze�ciu zosta�o kasztelanami[277]�. I nar�d, i rody by�y na dorobku do wielko�ci. Znaczne mienie mog�o tylko pom�c Zbyszkowi na tej drodze, wi�c chciwo�� i pycha rodowa Ma�ka mia�y si� z czego cieszy�. Nie brak�o jednak�e staremu powod�w i do niepokoju. Sam je�dzi� niegdy� dla uratowania Zbyszka do Krzy�ak�w i przywi�z� z tej podr�y �elazny szczebrzuch[278] pod �ebrem, a oto teraz pojecha� Zbyszko do Malborga jakoby wilkowi w gardziel. Zali[279] doczeka si� tam �ony czy �mierci? �Nie b�d� tam na niego mile patrzyli � pomy�la� Ma�ko � dopiero co zat�uk� im przecie znacznego rycerza, a przedtem bi� w Lichtensteina, one za�, psiajuchy, mi�uj� zemst�. Na t� my�l zatroska� si� stary rycerz wielce. Przysz�o mu te� do g�owy, �e nie b�dzie tak�e bez tego, aby Zbyszko, jako �jest ch�op pr�dki�, nie potyka� si� tam z jakim Niemcem. Ale o to mniejsza by�a trwoga. Najgorzej si� obawia� Ma�ko, �e go chwyc�. �Chwycili starego Juranda i c�rk�, nie wzdragali si� chwyci� swego czasu samego ksi�cia przy Z�otoryi, czemu by za� mieli Zbyszkowi pofolgowa�[280]�.

Tu przysz�o mu do g�owy pytanie: co b�dzie, je�li m�odzik, cho�by sam uszed� z r�k krzy�ackich, wcale �ony nie odnajdzie? Na razie pocieszy� si� Ma�ko my�l�, �e mu zostanie po niej Spych�w, ale by�a to kr�tka pociecha. Chodzi�o staremu mocno o mienie, ale chodzi�o niemniej o r�d, o Zbyszkowe dzieci. �Je�li Danu�ka wpadnie jako kamie� w wod� i nikt nie b�dzie wiedzia�, �ywa-li czy umar�a, nie b�dzie si� m�g� Zbyszko z drug� �eni� � i w�wczas nie stanie[281] Grad�w z Bogda�ca na �wiecie. Hej! Z Jagienk� by�oby inaczej!� Moczydo��w te� kwoka skrzyd�ami ani pies ogonem nie przykryje, a taka dziewka co rok by rodzi�a bez pochyby[282] jako ona jab�o� w sadzie�. Wi�c �al Ma�ka sta� si� wi�kszy od rado�ci z nowego dziedzictwa � i z tego �alu, z niepokoju j�� znowu wypytywa� Czecha, jako to by�o z tym �lubem i kiedy by�o.

A Czech na to:

� M�wi�em ju� wam, poczesny panie, �e kiedy by�o, nie wiem, a czego si� domy�lam, na to nie przysi�gn�.

� Czego si� za� domy�lasz?

� Przeciem ja m�odego pana nie odst�powa� w krzypocie[283] i w izbie z nim razem spa�em. Raz tylko wiecz�r kazali mi p�j�� precz, a potem widzia�em, jak do pana poszli: sama mi�o�ciwa, a z ni� panna Jurand�wna, pan de Lorche i ksi�dz Wyszoniek. Dziwowa�em si� nawet, bo panna mia�a wianuszek na g�owie, alem my�la�, �e Sakramenta b�d� panu dawa� Mo�e to by�o wtedy� Pami�tam, �e pan kaza�, abym go przybra� pi�knie jak na wesele, ale my�la�em te�, �e to dla przyj�cia Cia�a Chrystusowego.

� A potem jako�e? ostali [284]sami?

� I! � nie ostali sami, a cho�by i ostali, pan wonczas[285] i je�� nie m�g� o swej mocy. A ju� byli po panienk� ludzie, niby od Juranda, i nad raniem[286] pojecha�a�

� Nie widzia��e jej Zbyszko od tego czasu?

� Oko ludzkie jej nie widzia�o.

Nasta�a chwila milczenia.

� C� my�lisz � zapyta� po chwili Ma�ko � oddadz� j� Krzy�acy czy nie oddadz�?

Czech pocz�� trz��� g�ow�, po czym kiwn�� r�k� ze zniech�ceniem.

� Wedle[287] mojej g�owy � rzek� z wolna � to ona ju� przepad�a na wieki.

� Dlaczego? � zapyta� prawie ze strachem Ma�ko.

� Bo gdyby m�wili, �e j� maj�, to by�aby nadzieja. Mo�na by si� by�o skar�y� alibo okup zap�aci�, alibo si�� j� odbi�. Ale oni m�wi� tak: Mieli�my jakow�� odbit� dziewk� i dali�my Jurandowi zna�, on za� jej nie przyzna�, a za nasze serce ludzi nam tylu nabi�, �e i dobra potyczka wi�cej nie kosztuje.

� To Jurandowi pokazywali jakow�� dziewk�?

� M�wi�, �e pokazywali. B�g raczy wiedzie�. Mo�e nieprawda, a mo�e pokazali mu inn�. To jeno prawda, �e ludzi pobi� i �e oni gotowi przysi�c, �e panny Jurand�wny nigdy nie porywali. I to jest okrutnie ci�ka sprawa. Cho�by mistrz da� rozkaz, to mu te� odpowiedz�, �e jej nie maj�. I kto im dowiedzie? Tym bardziej �e dworscy w Ciechanowie m�wili o Jurandowym li�cie, w kt�rym stoi, �e ona nie u Krzy�ak�w.

� A mo�e nie u Krzy�ak�w?

� Prosim wasz� mi�o��!� Ju� je�liby j� zb�je porwali, to przecie nie dla czego innego, jeno dla okupu. A przy tym zb�je nie potrafiliby ni listu napisa�, ni piecz�ci pana ze Spychowa uczyni�, ni zacnego pocztu przys�a�.

� Prawda jest. Ale co Krzy�akom po niej?

� A pomsta nad Jurandow� krwi�? Wol� oni pomst� ni� mi�d i wino, a �e przyczyny maj�, to maj�. Straszny im by� pan ze Spychowa, a co w ostattku si� uczyni�, to do reszty ich rozjad�o[288]� M�j pan te�, s�ysza�em, na Lichtensteina r�k� podnosi�, Rotgiera zabi�� Mnie B�g pom�g�, �em psubratu rami� skruszy�. Hej!� prosim pi�knie: czterech by�o, zatracona ich ma�, a teraz ledwie jeden �ywie, i to stary. My te� z�by mamy, wasza mi�o��.

Nasta�a zn�w chwila milczenia.

� Roztropny z ciebie giermek � rzek� wreszcie Ma�ko. � A jako�e my�lisz, co z ni� uczyni�?

� Knia�[289] Witold[290] � pot�ny knia�; m�wi�, �e i cesarz niemiecki w pas mu si� k�ania � a co uczynili z jego dzie�mi? Ma�o tu u nich zamk�w? ma�o podziemi? ma�o studzien? ma�o powroz�w i p�tli na szyj�?

� Dla Boga �ywego! � zawo�a� Ma�ko.

� Daj B�g, �eby m�odego pana nie pochowali, cho� z ksi���cym listem i panem de Lorche pojecha�, kt�ren[291] jest pan mo�ny i ksi���tom pokrewny. Hej, nie chcia�em ja tu jecha�, bo tam �atwiej by si� potyka� zdarzy�o. Ale mi kaza�. S�ysza�em, jako raz m�wi� do starego pana ze Spychowa: �Zali�cie wy chytrzy? � powiada � bo ja chytro�ci� nie wsk�ram nic, a z nimi tego trzeba! Oj! powiada, stryk Ma�ko, ten by si� tu przyda�!� I z tej przyczyny mnie wys�a�. Ale Jurand�wny to i wy, panie, nie najdziecie[292], bo ona mo�e ju� na tamtym �wiecie � a przeciwko �mierci by[293] i najwi�ksza chytro�� nie pomo�e�

Ma�ko zamy�li� si� i dopiero po d�ugim milczeniu rzek�:

� Ha! to nie ma i rady! Przeciwko �mierci chytro�� nie pomo�e. Ale gdybym tam pojecha�, a dowiedzia� si� cho� tego, �e tamt� zg�adzili, to Spych�w zosta�by i tak Zbyszkowi, a sam m�g�by tu wr�ci� i inn� dziewk� bra�

Tu odetchn�� Ma�ko, jakby jaki� ci�ar zrzuci� z serca, a G�owacz spyta� nie�mia�ym, cichym g�osem:

� Panienk� ze Zgorzelic?�

� Ano! � odpowiedzia� Ma�ko � tym bardziej �e sierota, a Cztan z Rogowa i Wilk z Brzozowej coraz gorzej na ni� nastaj�[294].

Lecz Czech zerwa� si� na r�wne nogi:

� Panienka sierota? Rycerz Zych?�

� To nie wiesz o niczym?

� Na mi�y B�g! c� si� sta�o?

� Ba, prawda, jako�e masz wiedzie�, kiedy� tu prosto zajecha�, a gadali�my jeno o Zbyszku! Sierota jest! Zych zgorzelicki po prawdzie nigdy w domu miejsca nie przygrza�, chyba �e mia� go�ci. Inaczej zaraz mu si� w Zgorzelicach cni�o[295]. Pisa� ci tedy[296] do niego opat[297], �e jedzie w go�ci do ksi�cia Przemka o�wi�cimskiego[298] i jego z sob� prosi. A Zychowi w to graj, ile �e z ksi�ciem si� zna� i nieraz si� z nim weseli�. Przybywa zatem Zych do mnie i powiada tak: �Jad� do O�wi�cimia, a potem do Glewic, a wy tu miejcie oko na Zgorzelice�. Mnie za� zaraz co� tkn�o i powiadam tak: �Nie jed�cie! pilnujcie dziedziny i Jagienki, bo wiem, �e Cztan z Wilkiem co� ci z�ego zamy�laj��. A trzeba ci wiedzie�, �e opat[299] ze z�o�ci na Zbyszka chcia� dla dziewki Wilka albo Cztana, ale p�niej, poznawszy ich obyczaj, spra� kiedy� obu lag�[300] i ze Zgorzelic wyrzuci�. I dobrze, ale nie bardzo, bo si� okrutnie zawzi�li. Teraz jest troch� spokoju, gdy� si� wzajem poszczerbili i le��, ale przedtem nie by�o i chwili pewnej. Wszystko na mojej g�owie: obrona i opieka. A teraz Zbyszko zn�w chce, abym jecha�� Jako tu b�dzie z Jagienk� � nie wiem, ale tymczasem dopowiem ci o Zychu. Nie zwa�a� na moje gadanie � pojecha�. No i ucztowali, weselili si�! Z Glewic jechali do ojca ksi�cia Przemka, do starego Nosaka[301], kt�ren w Cieszynie w�ada. A� tu Ja�ko, ksi��� raciborski[302], z nienawi�ci ku ksi�ciu Przemkowi zb�j�w pod przewodem Czecha Chrzana[303] na nich nasadzi�[304]. I ksi��� Przemko leg�, a z nim razem i Zych zgorzelicki, strza�� w tchawic� ugodzon. Opata cepem �elaznym og�uszyli, tak �e dotychczas g�ow� trz�sie, o �wiecie nie wie i mow� bodaj na zawsze utraci�. No, Chrzana stary ksi��� Nosak od pana na Zampachu kupi� i tak go udr�czy�, �e najstarsi ludzie o podobnej m�ce nie s�yszeli � ale� ni sobie m�k� �alu po synu nie zmniejszy�, ni Zycha nie wskrzesi�, ni Jagience �ez nie otar�. Ot im zabawa� Sze�� niedziel[305] temu przywie�li tu Zycha i pochowali.

� Taki t�gi pan!� � m�wi� z �alem Czech. � Nie by�em ci ja ju� pod Boles�awcem u�omek, a on i jednego pacierza ze mn� si� nie zabawi� i w niewol� mi� wzi��. Ale taka to by�a niewola, �ebym jej by� i za wol� nie pomienia�� Dobry, zacny pan! Daj�e mu Bo�e �wiat�o�� wiekuist�. Hej, �al, �al! ale najwi�kszy panienki, niebogi.

� Bo i szczera nieboga. Poniekt�ra i matki tak nie mi�uje, jako ona ojca mi�owa�a. I do tego nieprzezpieczno[306] jej siedzie� w Zgorzelicach. Po pogrzebie � jeszcze �niegiem nie zasypa�o Zychowej mogi�y, ju� Cztan i Wilk na zgorzelicki dw�r nast�pili. Szcz�ciem dowiedzieli si� moi ludzie przedtem, wi�cem z parobkami w pomoc skoczy�, i B�g da�, �e�my ich godnie[307] sprali. Dopiero� po bitce dziewka, kiedy to nie u�api mnie za kolana: �Nie mogem by� Zbyszkowa, prawi, nie b�dem niczyja, jeno mnie od tych odmie�c�w ratujcie, bo prawi, wola�abym �mier� ni� ich�� To ci m�wi�, nie pozna�by� teraz Zgorzelic, bom z nich kasztel[308] prawy uczyni�. Nast�powali[309] jeszcze dwa razy potem, ale wiera, nie mogli da� rady. Teraz na czas jaki� jest spok�j, bo jakom ci rzek�, poszczerbili si� wzajem, tak �e �aden ni r�k�, ni nog� ruszy� nie mo�e.

G�owacz nie odrzek� na to nic, tylko s�uchaj�c o Cztanie i Wilku, zgrzyta� pocz�� tak, jakoby kto skrzypi�ce drzwi otwiera� i zamyka�, a potem j�� wyciera� o uda swe pot�ne d�onie, w kt�rych widocznie uczu� sw�dzenie. Wreszcie z ust wysz�o mu z trudem jedno tylko s�owo:

� Zatraceny[310]�

Lecz w tej chwili g�osy jakie� ozwa�y si� w sieni, drzwi otworzy�y si� nagle i do izby wbieg�a p�dem Jagienka, a z ni� najstarszy z jej braci, czternastoletni Ja�ko, podobny tak do niej jak bli�niak. Ona, dowiedziawszy si� od zgorzelickich ch�op�w, kt�rzy po drodze widzieli poczet, �e jakowi� ludzie pod wodz� Czecha Hlawy jechali do Bogda�ca, przerazi�a si� r�wnie jak Ma�ko, a gdy powiedzieli jej jeszcze, �e Zbyszka mi�dzy nimi nie widziano, by�a niemal pewna, �e sta�o si� nieszcz�cie, wi�c przylecia�a jednym tchem do Bogda�ca, by si� prawdy dopyta�.

� Co si� sta�o?� na mi�y B�g! � pocz�a wo�a� od proga[311].

� Co si� mia�o sta�? � odpowiedzia� Ma�ko. � �yw Zbyszko i zdrowy.

Czech skoczy� ku pani i kl�kn�wszy na jedno kolano, pocz�� ca�owa� kraj jej sukni, lecz ona wcale tego nie zauwa�y�a, gdy� us�yszawszy odpowied� starego rycerza, odwr�ci�a g�ow� od ognia w cie� i dopiero po chwili, jakby przypomniawszy sobie, �e trzeba si� przywita�, rzek�a:

� Niech b�dzie pochwalony Jezus Chrystus!

� Na wieki wiek�w � odpowiedzia� Ma�ko.

A ona, spostrzeg�szy teraz Czecha u swych kolan, pochyli�a si� ku niemu.

� Radam ci, Hlawo, z duszy, ale czemu� to pana ostawi�?

� Wys�a� mnie, panienko mi�o�ciwa.

� Co przykaza�?

� Przykaza� jecha� do Bogda�ca.

� Do Bogda�ca?� I co jeszcze?

� Wys�a� po rad� i z pok�onem, z pozdrowieniem.

� Do Bogda�ca, i tyla? No � dobrze. A sam gdzie?

� Mi�dzy Krzy�aki pojecha� do Malborga.

Na twarzy Jagienki odbi� si� zn�w niepok�j.

� Zali mu �ycie niemi�e? Czeg�?

� Szuka�, mi�o�ciwa panienko, tego, czego nie odnajdzie.

� Wiera, nie odnajdzie! � wtr�ci� Ma�ko. � Jako �wieka[312] nie utwierdzisz bez m�ota, tako i woli ludzkiej bez boskiej.

� C�e prawicie? � zapyta�a Jagienka.

Lecz Ma�ko na pytanie odpowiedzia� takim pytaniem:

� Gada��e ci co Zbyszko o Jurand�wnie, bo jako s�ysza�em, to gada�?

Jagienka zrazu nie odpowiedzia�a nic i dopiero po chwili, przyt�umiwszy westchnienie, odrzek�a:

� Ej! gada�! A co mu wadzi�o[313] gada�!

� To i dobrze, bo przez to �acniej[314] mi prawi� � odrzek� stary.

I pocz�� jej opowiada�, co od Czecha s�ysza�, sam dziwi�c si�, �e chwilami opowiadanie przychodzi mu jako� niesk�adnie i trudno. �e jednak istotnie by� cz�ek chytry, a sz�o mu o to, by na wszelki wypadek nie �zlisi�[315]� Jagienki, wi�c mocno nastawa� na to, w co zreszt� sam wierzy�, �e Zbyszko w rzeczy[316] nigdy nie by� m�em Danusi i �e ona przepad�a ju� na wieki.

Czech przy�wiadcza� mu kiedy niekiedy, to kiwaj�c g�ow�, to powtarzaj�c: �Przez B�g, jako �ywo!� lub: �Tak ono, nie inak[317]� � dziewczyna za� s�ucha�a ze spuszczonymi rz�sami na jagody[318], o nic ju� nie dopytuj�ca i tak cicha, �e a� jej milczenie zaniepokoi�o Ma�ka.

� No i c� ty? � pyta� sko�czywszy opowiadanie.

A ona nie odrzek�a nic, tylko dwie �zy zab�ys�y jej pod spuszczonymi rz�sami i stoczy�y si� po policzkach.

Po chwili za� zbli�y�a si� do Ma�ka i poca�owawszy go w r�k�, rzek�a:

� Niech b�dzie pochwalony.

� Na wieki wiek�w � odrzek� stary. � Tak ci to pilno do domu?Osta�e z nami.

Lecz ona nie chcia�a zosta� t�umacz�c si�, �e w domu nie wyda�a na wieczerz�. Ma�ko za�, cho� wiedzia�, �e w Zgorzelicach jest stara szlachcianka Sieciechowa, kt�ra mog�aby j� zast�pi�, nie zatrzymywa� jej zbyt natarczywie, rozumiej�c, �e smutek nierad[319] �wieci ludziom �zami i �e cz�owiek jest jako ryba, kt�ra, poczuwszy w sobie grot o�ci, chowa si� jak mo�e najg��biej na dno.

Wi�c pog�adzi� tylko dziewczyn� po g�owie, a nast�pnie odprowadzi� j� wraz z Czechem na dziedziniec. Ale Czech wywi�d� konia ze stajni, dosiad� go i pojecha� za panienk�.

Ma�ko za� wr�ciwszy, westchn�� i kiwaj�c g�ow�, pocz�� mrucze�:

� G�upi ten Zbyszko to ci jest!� A�e pachnie po onej dziewce w izbie!

I roz�ali� si� stary w sobie. Pomy�la�, �e gdyby tak Zbyszko zaraz po powrocie by� j� bra�, to mo�e by ju� do tego czasu by�a rado�� i uciecha! Za� teraz co? Byle go wspomnie�, to wnet jej �za z oka kapnie, a ch�opisko �wiatami chodzi[320] i b�dzie tam gdzie� o tyny[321] malborskie �bem bi�, p�ki go nie rozbije, a w cha�upie pusto, jeno zbroiska ze �cian si� szczerz�. Nijaki po�ytek z gospodarki, na nic zabiegliwo��, na nic Spych�w i Bogdaniec, skoro nie b�dzie ich komu zostawi�.

Tu gniew pocz�� burzy� w duszy Ma�ka.

� Poczekaj, powsinogo[322] � rzek� g�o�no � nie pojad� ja za tob�, a ty r�b, co chcesz!

Lecz w tej samej chwili zdj�a go jak na z�o�� okrutna t�sknota za Zbyszkiem. �Ba, nie pojad� � pomy�la� � a w domu to za� usiedz�? Nie usiedz�! Skaranie boskie! Bo �eby tego juchy[323] cho� raz w �yciu nie obaczy� � nijak nie mo�e by�! �Znowu tam jednego psubrata rozszczepi� � i �up pobra�� Inny posiwieje, nim pas zyszcze[324], a jego ju� tam ksi��� opasa�� I s�usznie, bo si�a[325] jest chwackich[326] pacho�k�w mi�dzy szlacht�, ale takiego drugiego chyba nie ma�.

I rozczuliwszy si� ca�kiem, pocz�� naprz�d spogl�da� po zbrojach, po mieczach i po toporach, kt�re czernia�y w dymie, jakby rozwa�aj�c, co z sob� bra�, a co zostawi�, po czym wyszed� z izby, raz dlatego, �e nie m�g� w niej wytrzyma�, a po wt�re, by kaza� wysmarowa� wozy i da� koniom podw�jny obrok.

Na podw�rcu, na kt�rym si� ju� mroczy�o, przypomnia� sobie Jagienk�, kt�ra tu przed chwil� na ko� siada�a, i nagle zatroska� si� znowu.

� Jecha�, to jecha� � rzek� sobie � ale kto tu b�dzie dziewczyny przed Cztanem i Wilkiem broni�! Bogdaj[327] w nich piorun trzas�!�

Jagienka za� jecha�a tymczasem wraz z ma�ym Ja�kiem drog� le�n� ku Zgorzelicom, a Czech wl�k� si� w milczeniu za nimi, z sercem przepe�nionym mi�o�ci� i �alem� Widzia� przedtem �zy dziewczyny, patrza� teraz na jej ciemn� posta�, zaledwie widn�[328] w mroku le�nym, i odgadywa� jej smutek i b�l. Zdawa�o mu si� te�, �e lada chwila wyci�gn� si� po ni� z pomroki i g�stwiny drapie�ne r�ce Wilka lub Cztana � i na t� my�l porywa�a go dzika ��dza bitki. ��dza ta stawa�a si� chwilami tak nieprzeparta, �e bra�a go ochota chwyci� za top�r lub miecz i razi�[329] bodaj sosny przy drodze. Czu�, �e gdyby si� dobrze zmacha�, to by mu ul�y�o. Rad by by� wreszcie cho� konia cwa�em pu�ci�, ale oni tam w przedzie jechali w�a�nie wolno, noga za nog�, nic prawie nie rozmawiaj�c, gdy� i ma�y Ja�ko, cho� zwykle mowny[330], widz�c po kilku pr�bach, �e siostra nie chce rozmawia�, pogr��y� si� tak�e w milczeniu.

Lecz gdy ju� byli blisko Zgorzelic, �al w sercu Czecha przewa�y� nad gniewem na Cztana i Wilka. �Nie po�a�owa�bym ci ja i krwi � m�wi� sobie � byle ci� pocieszy�, ale c�, nieszcz�sny, uczyni�? Co ci powiem? Powiem chyba, �e on ci si� pok�oni� kaza�, i daj�e Bo�e, aby ci to za pociech� starczy�o�. Tak pomy�lawszy, przysun�� konia do konia Jagienki:

� Panienko mi�o�ciwa�

� To jedziesz z nami? � zapyta�a dziewczyna, ockn�wszy si� jak ze snu. � A co powiesz?

� Bom zapomnia�, co mi pan kaza� wam powiedzie�. Na odjezdnym w Spychowie zawo�a� mnie i powiedzia� tak: �Podejmij pod nogi panienk� ze Zgorzelic, bo czy w z�ej, czy w dobrej doli nigdy jej nie zabacz�[331], a za to, powiada, co dla stryjca i dla mnie uczyni�a, niech jej B�g zap�aci i w zdrowiu j� zachowa�. � B�g zap�a� i jemu za dobre s�owo � odrzek�a Jagienka.

Po czym doda�a takim jakim� dziwnym g�osem, �e w Czechu stopnia�o serce do reszty.

� I tobie, Hlawo.

Rozmowa urwa�a si� na czas, lecz giermek rad by� z siebie i z tego, co panience powiedzia�, w duszy bowiem m�wi� sobie: �Przynajmniej tego nie pomy�li, �e j� niewdzi�czno�ci� nakarmiono�. Zacz�� te� zaraz wyszukiwa� w swej poczciwej g�owie, co by jej jeszcze zn�w takiego powiedzie�, i po chwili zn�w pocz��:

� Panienko�

� Co?

� To� niby� chcia�em rzec, jakom i staremu panu z Bogda�ca m�wi�, �e tamta ju� przepad�a na wieki i �e on jej nigdy nie odnajdzie, cho�by mu sam mistrz pomaga�.

� To �ona jego � odrzek�a Jagienka.

A Czech j�� kr�ci� g�ow�:

� Taka ona i �ona�

Jagienka nie odpowiedzia�a ju� na to nic, lecz w domu po wieczerzy, gdy Ja�ko i m�odsi bracia spa� poszli, kaza�a przynie�� dzban miodu i zwr�ciwszy si� do Czecha, spyta�a:

� A mo�e wola�by� spa�, bom chcia�a krzyn�[332] ugwarzy�[333].

Czech, cho� by� zdro�on, got�w by� gwarzy� cho�by do rana, wi�c pocz�li rozmawia�, a raczej on opowiada� zn�w szczeg�owo wszystkie przygody Zbyszka, Juranda, Danusi i swoje.

Ma�ko gotowa�[334] si� do drogi, a Jagienka nie pokazywa�a si� w Bogda�cu przez dwa dni, sp�dzi�a je bowiem na naradach z Czechem. Spotka� j� stary rycerz dopiero dnia trzeciego, w niedziel�, w drodze do ko�cio�a. Jecha�a do Krze�ni z bratem Ja�kiem i ze znacznym pocztem zbrojnych pacho�k�w, albowiem nie by�a pewna, czy Cztan i Wilk le�� jeszcze i czy nie uczyni� na ni� jakowej� napa�ci.

� Chcia�am i tak wst�pi� po mszy do Bogda�ca � rzek�a powitawszy Ma�ka � bo piln� mam do was spraw�, ale mo�emy i zaraz o niej gada�.

To rzek�szy, wysun�a si� na przodek orszaku, nie chc�c widocznie, by pacho�kowie s�yszeli rozmow�, a gdy Ma�ko znalaz� si� przy niej, zapyta�a:

� To ju� pewno jedziecie?

� Da B�g, jutro, nie p�niej.

� I do Malborga?

� Do Malborga albo i nie. Gdzie wypadnie.

� To pos�uchajcie teraz i mnie. D�ugo my�la�am, co mi trzeba uczyni�, a teraz chc� si� i was o rad� spyta�. Drzewiej[335], wiecie, p�ki tatulo by� �yw, a opat mia� moc w sobie, by�o co innego. Cztan i Wilk my�leli te�, �e jednego z nich wybior�, i hamowali si� wzajem. A teraz ostan� bez nijakiej obrony i albo b�d� w Zgorzelicach za ostroko�em jako w wi�zieniu siedzie�, albo niechybnie stanie mi si� tu od nich krzywda. Sami powiedzcie, czy nie tak?

� Ba � rzek� Ma�ko � my�la�em o tym i ja.

� I co�cie wymy�lili?

� Nie wymy�li�em nic, ale to jeno ci musz� powiedzie�, �e u nas przecie polski kraj i �e za przemoc nad dziewk� okrutne s� kary w statucie[336].

� To dobrze, ale granic� nietrudno przeskoczy�. Ju�ci wiem, �e i �l�sk polski kraj, a w�dy[337] tam ksi���ta sami si� z sob� wadz� i na si� wzajem nast�puj�[338]. �eby nie to, �y�by m�j tatulo kochany. Nalaz�o tam ju� Niemc�w i burz� a krzywdy czyni�, wi�c kto si� chce mi�dzy nimi skry�, to si� i skryje. Pewnie, �e �atwo bym si� ni Cztanowi, ni Wilkowi nie da�a. ale chodzi mi te� i o braci. Nie b�dzie tu mnie, b�dzie spok�j, a je�li w Zgorzelicach ostan�, B�g wie, co si� przygodzi[339]. Zdarz� si� napa�ci, bitki, a Ja�kowi ju� czterna�cie rok�w i �adna, a nie dopiero� moja, moc go nie utrzyma. Ostatni raz, kiedy�cie to nam w pomoc przyszli, ju� on si� rwa� ku przodowi i jak Cztan prasn�� w kup� bu�aw�[340], ma�o mu o g�ow� nie zawadzi�. Hej! gada� ju� Ja�ko czeladzi[341], �e obu tamtych pozwie na udeptan� ziemi�. Nie b�dzie, m�wi� wam, ni dnia spokoju, bo i m�odszych mo�e co z�ego spotka�.

� Wiera! psubraty oni s�, i Cztan, i Wilk � rzek� �ywo Ma�ko � wszelako na dzieci r�ki nie podnios�. Tfu! Tak� rzecz chyba Krzy�ak uczyni.

� Na dzieci r�ki nie podnios�, ale w zgie�ku albo, czego Bo�e bro�, w razie ognia o przygod� nietrudno. Co tu gada�! Mi�uje braci stara Sieciechowa jak rodzonych i opieki a za� starunku[342] im nie zbraknie, jeno beze mnie by�oby przezpieczniej[343] ni� ze mn�.

� Mo�e by� � odrzek� Ma�ko.

Po czym spojrza� bystro na dziewczyn�:

� Czego� ty chcesz?

A ona odrzek�a przyciszonym g�osem:

� We�cie mnie z sob�.

Na to Ma�ko, cho� nietrudno mu ju� by�o domy�li� si� zako�czenia rozmowy, zdumia� si� jednak mocno, zatrzyma� konia i zawo�a�:

� B�j si� Boga, Jagienka!

Ona za� spu�ci�a g�ow� i odrzek�a jakby z nie�mia�o�ci� i zarazem smutkiem:

� Moi�cie wy! Jako co do mnie, wol� szczerze m�wi� ni� tai�. I Hlawa, i wy powiadacie, �e Zbyszko ju� tamtej nigdy nie odnajdzie, a Czech gorzej si� jeszcze spodziewa. B�g mi �wiadek, nie �ycz� jej nijakiego z�a. Niech mu j� tam, niebog�, Matka Boska strze�e i uchroni. Milsza ona by�a ode mnie Zbyszkowi, no i nie ma rady! taka moja dola. Ale widzicie, p�ki jej Zbyszko nie odnajdzie albo je�li, jako wierzycie, nigdy nie odnajdzie, to to�

� To co?� spyta� Ma�ko, widz�c, �e dziewka coraz si� wi�cej miesza i zacina.

� To ja nie chc� by� ni Cztanowa, ni Wilkowa, ni niczyja.

Ma�ko odetchn�� z zadowoleniem.

� My�la�em, �e� go ju� zahaczy�a[344] � rzek�.

A ona odpowiedzia�a jeszcze smutniej:

� Hej!�

� To i czego� chcesz? Jako�e mi mi�dzy Krzy�aki ci� bra�?

� Niekoniecznie mi�dzy Krzy�aki. Chcia�abym teraz cho� do opata, kt�ry w Sieradzu choro�ci� z�o�on. Nie ma on tam jednej �yczliwej duszy przy sobie, bo szpylmany[345] pewnikiem[346] dzbana wi�cej pilnuj� ni� jego, a to przecie m�j krzestny i dobrodziej. A cho�by zdr�w by�, to te� bym szuka�a jego opieki, bo ludzie si� go boj�.

� Nie b�d� ja si� tam sprzecza� � rzek� Ma�ko, kt�ry w gruncie rzeczy rad by� z postanowienia Jagienki, znaj�c bowiem Krzy�ak�w, wierzy� g��boko, �e Danu�ka nie wyjdzie �ywa z ich r�k. � Ale to ci jeno rzek�, �e w drodze z dziewk� okrutny k�opot.

� Mo�e z inn�, ale nie ze mn�. Nie potyka�am ja si� dotychczas nigdy, ale nie nowina mi z kuszy dzia�[347] i trudy na �owach znosi�. Jak trzeba, to trzeba, nie b�jcie si�. Wezm� szatki Ja�kowe, p�tlik[348] na w�osy, kordzik[349] przypasz� i pojad�. Ja�ko, cho� m�odszy, ni na w�os nie mniejszy, a z g�by taki ci do mnie podobny, �e jak bywa�o, przebierali�my si� na zapusty, to i tatulo nieboszczyk nie umia� rzec, kt�re on, a kt�re ja� Obaczycie, �e nie pozna mnie ni opat, ni � kto inny.

� Ni Zbyszko?

� Je�li go obacz�

Ma�ko zamy�li� si� przez chwil�, po czym u�miechn�� si� nagle i rzek�:

� A Wilk z Brzozowej i Cztan z Rogowa to chyba si� pow�ciekaj�!

� A niech si� pow�ciekaj�. Gorzej, �e mo�e za nami pojad�.

� No! nie boj� si�. Stary ja, ale lepiej mi pod pi�� nie w�azi�. I wszystkim Gradom te�!� Zbyszka ju� przecie spr�bowali.

Tak rozmawiaj�c, dojechali do Krze�ni. W ko�ciele by� i stary Wilk z Brzozowej, kt�ry kiedy niekiedy rzuca� pos�pne spojrzenia na Ma�ka, ale �w o to nie dba�. I z lekkim sercem powraca� po mszy wraz z Jagienk� do domu. Lecz gdy na rozstaju po�egnali si� z sob� i gdy znalaz� si� sam w Bogda�cu, pocz�y mu przychodzi� do g�owy mniej weso�e my�li. Rozumia�, �e ni Zgorzelicom, ni rodze�stwu Jagienki na wypadek jej wyjazdu istotnie nic nie grozi. �Po dziewk� by si�gali � m�wi� sobie � bo to jest inna rzecz, ale na sieroty albo na ich mienie r�ki nie podnios�, gdy� okryliby si� ha�b� okrutn� i kto �yw, ruszy�by przeciw nim jakoby przeciw prawdziwym wilkom. Ale Bogdaniec zostanie na �asce Bo�ej!� Kopce poprzesypuj�, stada zagarn�, kmieci�w odm�wi�!� Da B�g, jak wr�c�, to odbij�, zapowied� po�l� i do s�du pozw�, bo� nie sama pi��, ale i prawo u nas rz�dzi� Jeno czy wr�c� i kiedy wr�c�?� Strasznie si� oni na mnie zawzi�li, �e im do dziewki przeszkadzam, a gdy ona pojedzie za mn�, to b�d� jeszcze zawzi�tsi�.

I chwyci� go �al, bo ju� zagospodarowa� si� by� w Bogda�cu jako si� patrzy, a teraz by� pewien, �e gdy powr�ci, zastanie zn�w pustk� i zniszczenie.

�Ano! trzeba radzi� � pomy�la�.

Jako� po obiedzie kaza� okulbaczy�[350] konia, siad� na niego i pojecha� wprost do Brzozowej.

Przyjecha� ju� mrokiem. Stary Wilk siedzia� w przodowej izbie[351] za dzbanem miodu, m�ody za�, poszczerbion przez Cztana, le�a� na pokrytej sk�rami �awie i pi� tak�e. Ma�ko wszed� niespodzianie do izby i stan�� w progu z twarz� surow�, wysoki, ko�cisty, bez zbroi, ale z t�gim kordem[352] przy boku, oni za� poznali go natychmiast, bo na oblicze pada� mu jasny blask p�omienia, i w pierwszej chwili zar�wno ojciec, jak i syn zerwali si� piorunem na r�wne nogi i skoczywszy ku �cianom, chwycili za or�, jaki im wpad� pod r�k�.

Lecz stary bywalec, znaj�cy na wylot ludzi i obyczaje, nie zmiesza� si� bynajmniej, d�oni� nie si�gn�� do kord�, tylko wspar� si� pod bok i rzek� spokojnym g�osem, w kt�rym drga�o nieco szyderstwa:

� Jako�e? Taka �lachecka go�cina w Brzozowej?

Na te s�owa tamtym opad�y zaraz r�ce, a po chwili stary wypu�ci� z brz�kiem na ziemi� miecz, m�ody � dzid�, i stali z powyci�ganymi ku Ma�kowi szyjami maj�c, twarze jeszcze z�owrogie, ale ju� zdumione i zawstydzone.

�w za� u�miechn�� si� i rzek�:

� Pochwalony Jezus Chrystus!

� Na wieki wiek�w.

� I �wi�ty Jerzy.

� S�u�ym mu.

� Po somsiedzkum[353] przyjecha� � z dobr� wol�.

� Z dobr� wol� witamy. �wi�ta osoba go��.

Dopiero� stary Wilk skoczy� ku Ma�kowi, a za starym m�ody i obaj pocz�li �ciska� mu prawic�, a nast�pnie usadzili na poczesnym miejscu za sto�em. W mig do�o�ono szczap do komina, nakryto kilimkiem st�, postawiono misy pe�ne jad�a, �agwie piwa, dzba�ce miodu i pocz�li je�� i pi�. M�ody Wilk rzuca� od czasu do czasu na Ma�ka szczeg�lnym wzrokiem, w kt�rym cze�� dla go�cia usi�owa�a przezwyci�y� nienawi�� do cz�owieka, ale s�u�y� mu jednak tak pilnie, �e a� poblad� ze zm�czenia, gdy� by� ranny i pozbawion zwyk�ej si�y. I ojca, i syna pali�a ciekawo��, z czym Ma�ko przyjecha�, �aden jednak nie zapyta� go o nic, czekaj�c, p�ki sam m�wi� nie zacznie. �w za�, jako cz�owiek znaj�cy obyczaj, chwali� jad�o, napitek i go�cinno�� i dopiero gdy si� dobrze nasyci�, spojrza� przed si� z powag� i rzek�:

� Zdarzy si� nieraz ludziom wadzi�, ba! i potyka�, ale somsiedzki mir[354] nade wszystko!

� Nie masz nad mir godniejszej rzeczy � odpowiedzia� z r�wn� powag� stary Wilk.

� Bywa te� � rzek� zn�w Ma�ko � �e gdy cz�eku w dalek� drog� jecha� trzeba, to chocia� z kim w nieprzyja�ni �y�, przecie mu go �al i bez po�egnania nie chce odjecha�.

� B�g zap�a� za szczere s�owo.

� Z duszy radzi�my wam. Przyje�d�ajcie cho�by i co dzie�.

� Bogdajem m�g� i was w Bogda�cu uczci�, jako si� nale�y ludziom znaj�cym rycersk� cze��, ale mi rych�o[355] w drog� czas.

� Na wojn� za� alibo do jakowego� �wi�tego miejsca?

� Wolej by to lub tamto, ale gorzej, bo mi�dzy Krzy�aki.

� Mi�dzy Krzy�aki? � zakrzykn�li jednocze�nie ojciec i syn.

� Tak jest! � odpar� Ma�ko. � A kto mi�dzy nich, nie b�d�c im przyjacielem, jedzie, temu si� lepiej i z Bogiem, i z lud�mi pojedna�, aby za� nie tylko �ywota, ale i wiekuistego zbawienia nie strada�.

� To a� dziw � rzek� stary Wilk. � Jeszczem te� takiego cz�eka nie widzia�, kt�ry by si� z nimi zetkn��, a krzywdy i uciemi�enia nie dozna�.

� Tak jak i ca�e nasze kr�lestwo! � doda� Ma�ko. � Ni Litwa przed krztem �wi�tym, ni Tatarzy nie byli mu ci�si od tych diabelskich mnich�w.

� Rzetelna prawda, ale bo te� wiecie: zbiera�o si� i zbiera�o, p�ki si� nie nazbiera�o, a teraz czas by sko�czy�, ot jak!

To rzek�szy, stary splun�� z lekka w obie d�onie, m�ody za� doda�:

� Nie mo�e ju� inaczej by�.

� I pewnie b�dzie, ale kiedy? � nie nasza w tym g�owa, jeno kr�lewska.Mo�e pr�dko, mo�e niepr�dko� B�g to wie, a tymczasem trzeba mi do nich jecha�.

� A czy nie z wykupem za Zbyszka?

Na wzmiank� uczynion� przez ojca o Zbyszku twarz m�odego Wilka poblad�a w jednej chwili z nienawi�ci i uczyni�a si� z�owroga.

Lecz Ma�ko odpowiedzia� spokojnie:

� Mo�e i z wykupem, ale nie za Zbyszka.

S�owa te wzmog�y jeszcze ciekawo�� obu dziedzic�w Brzozowej, wi�c stary, nie mog�c ju� d�u�ej wytrzyma�, rzek�:

� Wola wasza m�wi� albo nie m�wi�, po co tam jedziecie.

� Powiem! powiem! � rzek� kiwaj�c g�ow� Ma�ko. � Ale pierwej[356] powiem wam co innego. Oto, uwa�cie, po moim wyje�dzie Bogdaniec zostanie na opiece Bo�ej� Drzewiej[357], kiedy�my to oba ze Zbyszkiem wojowali pod ksi�ciem Witoldem, mia� oko na nasz� chudob�[358] opat, ba, troch� i Zych ze Zgorzelic, a teraz nie b�dzie i tego. Strasznie markotno pomy�le� cz�owiekowi, �e po pr�nicy zabiega� i pracowa�� A przecie rozumiecie, jako to bywa: ludzi mi odm�wi�[359], granic� zaorz�, ze stad te� urwie ka�dy, co b�dzie m�g�, i cho�by Pan Jezus pozwoli� szcz�liwie wr�ci�, to wr�cim zn�w do pustki� Jeden na to spos�b i jedno poratowanie: dobry s�siad. Przeto tum przyjecha� prosi� was po s�siedzku, aby�cie Bogdaniec w opiek� wzi�li i krzywdy nie dali uczyni�.

Us�yszawszy t� pro�b�, spojrza� stary Wilk na m�odego, a m�ody na starego i obaj zdumieli si� niepomiernie[360]. Nasta�a chwila milczenia, gdy� na razie �aden nie zdoby� si� na odpowied�. Ma�ko za� podni�s� do ust czar� miodu, wypi� j�, po czym m�wi� dalej tak spokojnie i poufnie, jakby ci obaj byli mu od lat najbli�szymi przyjaci�mi.

� To ju� powiem wam szczerze, od kogo si� tu najwi�cej szk�d boj�. Ju�ci nie od kogo innego, jeno od Cztana z Rogowa. Od was, cho�by�my i w nieprzyja�ni si� rozstali, nie ba�bym si�, a to z takiej przyczyny, �e�cie ludzie rycerscy, kt�rzy do oczu nieprzyjacielowi stan�, wszelako niegodnej pomsty za jego oczyma nie wywr�. Hej! z wami ca�kiem co innego� Co rycerz, to rycerz! Ale Cztan jest prostak, a od prostaka wszystkiego si� mo�na spodziewa�, tym bardziej �e jako wiecie, okrutnie on na mnie zawzi�ty za to, �e mu do Jagienki Zych�wny przeszkadzam.

� Kt�r� dla bratanka chowacie! � wybuchn�� m�ody Wilk.

A Ma�ko spojrza� na niego i przez chwil� trzyma� go pod zimnym wzrokiem, nast�pnie zwr�ci� si� do starego i rzek� spokojnie:

� Wiecie, m�j bratanek z jedn� mazursk� dziedziczk� si� o�eni� i wiano[361] zacne wzi��.

Nasta�o ponowne, g��bsze jeszcze milczenie; ojciec i syn patrzyli przez jaki� czas na Ma�ka z otwartymi ustami, na koniec starszy ozwa� si�:

� H�! jak�e to? Bo gadali� Powiedzcie?�

A Ma�ko, niby nie zwa�aj�c na pytanie, m�wi� dalej:

� Dlatego w�a�nie trzeba mi jecha� i dlatego prosz� was: wejrzyjcie te� od czasu do czasu na Bogdaniec i nie dajcie mi nikomu krzywdy uczyni�, a zw�aszcza od naj�cia Cztanowego mnie ustrze�cie, jako godni i uczciwi somsiedzi[362]!�

Przez ten czas m�ody Wilk, kt�ry mia� rozum do�� bystry, pr�dko pomiarkowa�, �e skoro Zbyszko si� o�eni�, to Ma�ka lepiej jest mie� przyjacielem, albowiem i Jagienka mia�a do niego ufno��, i we wszystkim gotowa by�a i�� za jego rad�. Nagle ca�kiem nowe widoki otworzy�y si� przed oczyma m�odego paliwody[363]. �Nie do�� si� Ma�kowi nie sprzeciwi�, trzeba go jeszcze zjedna�!� � rzek� sobie. Wi�c cho� by� troch� napity, wyci�gn�� wartko pod sto�em r�k�, u�api� ojca za kolano, �cisn�� mocno na znak, �eby czego� niepotrzebnego nie powiedzia�, sam za� rzek�:

� Wy si� Cztana nie b�jcie! Oho! niechby jeno spr�bowa�! Poszczerbi� mnie on krzyn�[364] � prawda! � alem te� mu za to tak ten w�ochaty pysk pochlasta�, �e go rodzona ma� nie pozna�a. Nie b�jcie si� niczego! Jed�cie spokojnie. Nie zginie wam i jedna wrona z Bogda�ca!

� To widz�, zacni z was ludzie. Przyrzekacie?

� Przyrzekamy! � zawo�ali obaj.

� Na rycersk� cze��?

� Na rycersk� cze��.

� I na klejnot?

� I na klejnot! ba! i na krzy�! Tak nam dopom� B�g!

Ma�ko u�miechn�� si� z zadowoleniem, po czym rzek�:

� No, tegom si� po was i spodziewa�. A kiedy tak, to wam jeszcze co� rzek� Zych, jako wiecie, mnie zda� opiek� nad dzie�mi. Dlategom to Cztanowi i tobie, m�odziaku, przeszkadza�, kiedy�cie to si�� chcieli wtargn�� do Zgorzelic. A teraz, jak b�d� w Malborgu albo B�g wie gdzie, taka to b�dzie i opieka� Prawda, �e nad sierotami jest B�g i �e takiemu, kt�ry by je chcia� pokrzywdzi�, nie tylko by szyj� toporem uci�to, aleby go i za bezecnego og�oszono. Wszelako markotno mi, �e jad�. Okrutnie markotno. Obiecajcie�e mi, jako i sierot Zychowych nie tylko sami nie pokrzywdzicie, ale i nikomu ich pokrzywdzi� nie dacie.

� Przysi�gamy! przysi�gamy!

� Na rycersk� cze�� i na klejnot?

� Na rycersk� cze�� i na klejnot!

� I na krzy� tak�e?

� I na krzy�!

� B�g s�ysza�. Amen! � zako�czy� Ma�ko.

I odetchn�� g��boko, bo wiedzia�, �e takiej przysi�gi dotrzymaj�, cho�by ka�den[365] mia� sobie pi�ci z gniewu i z�o�ci poobgryza�.

I pocz�� si� zaraz �egna�, ale oni zatrzymali go prawie przemoc�. Musia� pi� i pokuma� si� ze starym Wilkiem, m�ody za�, cho� zwykle po pijanemu zwady szuka�, tym razem odgra�a� si� tylko na Cztana, a ko�o Ma�ka zabiega� tak gorliwie, jakby zaraz jutro mia� dosta� od niego Jagienk�. Przed p�noc� jednak omdla� z wysi�ku, a gdy go docucono, zasn�� kamieniem. Stary poszed� wkr�tce za przyk�adem syna, tak �e Ma�ko zostawi� ich obu jak nie�ywych przy stole.

Sam jednak, maj�c g�ow� nad miar� wytrzyma��, nie by� pijany, tylko nieco rozochocon, wi�c wracaj�c do domu, rozmy�la� prawie z rado�ci� o tym, czego dokaza�.

� No! � m�wi� sobie. � Bogdaniec bezpieczny i Zgorzelice bezpieczne. Pow�ciekaj� si� z przyczyny Jagienkowej jazdy, a strzec i mojego, i jej dobra b�d�, bo musz�. Pan Jezus da� cz�eku obrotno�� Jak gdzie nie mo�na pi�ci�, to trzeba rozumem� Je�li wr�c�, nie bez tego b�dzie, �eby mnie stary w pole nie pozwa�, ale mniejsza o to� B�g by da�, �eby tak i Krzy�ak�w usidli� Ale z nimi trudniej� Nasz, cho� trafi si� i psubrat, wszelako gdy na rycersk� cze�� i klejnot przysi�e, to i zdzier�y[366], a dla nich przysi�ga tyle, co plucie na wod�. Ale mo�e mnie Matka Pana Chrystusowa wesprze, �e przydam si� na co� Zbyszkowi, jakom si� teraz Zychowym dzieciom i Bogda�cowi przyda��

Tu przysz�o mu do g�owy, �e po prawdzie mog�aby dziewczyna nie jecha�, bo dwaj Wilkowie b�d� jej strzegli jak �renicy oka. Po chwili jednak porzuci� t� my�l: �Wilkowie b�d� jej strzegli, ale za to Cztan b�dzie tym bardziej nastawa�. B�g wie, kto kogo zmo�e[367], a rzecz pewna, �e zdarz� si� bitki i napa�ci, w kt�rych ucierpie� mog� Zgorzelice, Zychowe sieroty i sama nawet dziewczyna. Wilkom pilnowa� samego Bogda�ca b�dzie �atwiej, a dla dziewki lepiej w ka�dym razie, by by�a z dala od tych dw�ch zabijak�w i zarazem blisko bogatego opata�. Ma�ko nie wierzy� w to, by Danusia mog�a wyj�� �ywa z r�k krzy�ackich, wi�c nie wyzby� si� jeszcze nadziei, �e gdy czasem Zbyszko wr�ci wdowcem, w�wczas niechybnie poczuje ku Jagience wol� Bo��.

� Hej, mocny Bo�e! � m�wi� sobie � �eby tak, maj�c Spych�w, jeszcze potem Jagienk� wzi�� z Moczydo�ami i z tym, co jej opat ostawi, nie po�a�owa�bym i kamienia[368] wosku na �wiece!

Na podobnych rozmy�laniach pr�dko zesz�a mu droga z Brzozowej, jednak�e przyby� p�n� ju� noc� i zdziwi� si�, ujrzawszy mocno o�wiecone b�ony okien. Parobcy te� nie spali, bo zaledwie wjecha� na obor�[369] , wybieg� ku niemu stajenny.

� Go�cie jakowi� czy co? � zapyta� Ma�ko, zsiadaj�c z konia.

� Jest panicz ze Zgorzelic z Czechem � odrzek� stajenny.

Ma�ka zdziwi�y te odwiedziny. Jagienka obieca�a przyjecha� nazajutrz do dnia i mieli zaraz rusza�. Czemu wi�c przyjecha� Ja�ko i to tak p�no.

Stary rycerz pomy�la�, �e mog�o si� co� przytrafi� w Zgorzelicach, i z pewnym niepokojem w duszy wszed� do domu.

Ale w izbie, w wielkim glinianym kominie, kt�ry zast�pi� we dworze zwykle u�o�one na �rodku izby ognisko, pali�y si� jasno i weso�o �ywiczne szczypki, a nad sto�em p�on�y w �elaznych kunach dwie pochodnie, Przy kt�rych blasku ujrza� Ma�ko Ja�ka, Czecha Hlaw� i jeszcze jednego m�odego pacho�ka, z twarz� rumian� jak jab�uszko.

� Jako�e si� miewasz, Ja�ku, a co tam z Jagienk�? � zapyta� stary szlachcic.

� Jagienka kaza�a wam powiedzie� � rzek� ca�uj�c go w r�k� ch�opak � �e si� rozmy�li�a i woli zosta� doma.

� B�jcie�e si� Boga! a to co? jak? C� jej tam do g�owy strzeli�o?

A ch�opak podni�s� na niego modre ocz�ta i pocz�� si� �mia�.

� Czego� si� rzechoczesz[370]?

Lecz w tej chwili Czech i drugi pacho�ek wybuchn�li tak�e weso�ym �miechem.

� Widzicie! � zawo�a� mniemany ch�opak � kt� mnie pozna, skoro�cie wy nie poznali?

Dopiero� Ma�ko przypatrzy� si� wdzi�cznej figurce uwa�niej i zawo�a�:

� W imi� Ojca i Syna! Czyste[371] zapusty[372]! A ty tu, skrzacie, czego?

� Ba! czego?� Komu w drog�, temu czas!

� Mia�a� przecie jutro �witaniem przyjecha�?

� Ju�ci! Jutro �witaniem, �eby wszyscy widzieli! Jutro pomy�l� w Zgorzelicach, �em u was w go�cinie, i nie opatrz� si�[373] a� pojutrze. Sieciechowa i Ja�ko wiedz�, ale Ja�ko obieca� na rycersk� cze��, �e powie dopiero wtedy, gdy poczn� [374]si� niepokoi�. Ale nie poznali�cie mnie � co?

Wi�c z kolei pocz�� si� Ma�ko �mia�.

� A niech�e ci si� ta jeszcze przyjrz� Hej! okrutnie �warny[375] z ciebie pacholik!� i osobliwy, bo z takiego mo�na si� i przychowku[376] doczeka� Sprawiedliwie m�wi�! �ebym to nie by� stary � no! Ale i tak ci powiadam: waruj si�[377], dziewko, w�azi� mi w oczy! waruj si�!�

I pocz�� jej przygra�a�[378] palcem, �miej�c si�, ale patrzy� na ni� z wielkim upodobaniem, albowiem takiego pacho�ka nigdy w �yciu nie widzia�.

Na g�owie mia�a p�tliczek[379] jedwabny czerwony, na sobie zielony sukienny kubrak, a za� spodenki buchaste[380] przy biodrach, a dalej obcis�e, w kt�rych jedna nogawiczka by�a barwy p�tlika, druga w pod�u�ne pasy. I z bogatym kordzikiem przy boku, z u�miechni�t� i jasn� jak zorza twarz� wygl�da�a tak �licznie, �e oczu nie mo�na by�o od niej oderwa�.

� Boga mi! � m�wi� rozweselony Ma�ko. � Alibo cudne jakowe� pani�tko, alibo kwiatuszek czy co?

Po czym zwr�ci� si� do drugiego pacho�ka i zapyta�?

� A ten tu?� pewnikiem te� jaki odmieniec?

� A w�dy to Sieciech�wna � odrzek�a Jagienka. � Niesk�adnie by mi by�o samej mi�dzy wami, bo jak�e? To dlatego wzi�am z sob� Anulk�, �e we dwie ra�niej, i pomoc jest, i s�uga. Jej te� nikt nie pozna.

� Masz ci babo wesele! Ma�o by�o jednej, b�dzie dwie.

� Nie przekomarzajcie si�.

� Nie przekomarzam si� ja, ale przecie w dzie� ka�dy pozna i j�, i ciebie.

� Ba! a po czym?

� Bo ci kolana k'sobie[381] id� � i jej te�.

� Dajcie spok�j!�

� Ju�ci dam, bo mi nie pora, ale czy i Cztan z Wilkiem dadz�, B�g wie.>Wiesz ty, b�ku, sk�d wracam? Z Brzozowej.

� Na mi�y B�g! Co te� m�wicie?

� Prawd�, jako i to prawda, �e Wilkowie b�d� bronili od Cztana i Bogda�ca, i Zgorzelic. No! pozwa� nieprzyjaci� i pobi� si� z nimi �atwo, ale z nieprzyjaci� str��w w�asnego dobra uczyni� to nie byle cap potrafi.

Tu Ma�ko pocz�� opowiada� o swoich odwiedzinach u Wilk�w, jak ich sobie zjedna� i na hak przywi�d�[382], a ona s�ucha�a z wielkim zdumieniem, a gdy wreszcie sko�czy�, rzek�a:

� Chytro�ci to Pan Jezus wam nie posk�pi�, i miarkuj�[383], �e wszystko tak zawsze b�dzie, jak chcecie.

Lecz Ma�ko pocz�� na to kiwa� g�ow� jakby ze smutkiem.

� Ej, dziewczyno, kiedy by tak wszystko by�o, jako ja chc�, to ty by� dawno ju� by�a gospodyni� w Bogda�cu!

Na to Jagienka popatrzy�a na niego czas jaki� swymi modrymi[384] oczyma, po czym zbli�ywszy si�, poca�owa�a go w r�k�.

� Czeg� mnie bo�kasz[385]? � zapyta� stary.

� Nic!� M�wi� jeno dobranoc, bo p�no, a jutro trzeba nam do dnia[386] ruszy�.

I zabrawszy Sieciech�wn�, odesz�a, a Ma�ko zaprowadzi� Czecha do alkierza[387], gdzie leg�szy na �ubrzych sk�rach, zasn�li obaj snem mocnym i krzepi�cym.

Jakkolwiek po zniszczeniu, po�odze[388] i rzezi, kt�r� w 1331 r. wyprawili[389] w Sieradzu Krzy�acy, Kazimierz Wielki[390] odbudowa� zr�wnane z ziemi� miasto � nie by�o ono jednak zbyt �wietne i nie mog�o i�� w por�wnanie z innymi grodami Kr�lestwa. Ale Jagienka, kt�rej �ycie p�yn�o dotychczas mi�dzy Zgorzelicami a Krze�ni�, nie posiada�a si� ze zdumienia i podziwu na widok mur�w, wie�, ratusza, a zw�aszcza ko�cio��w, o kt�rych drewniany krze�nie�ski nie dawa� najmniejszego poj�cia. W pierwszej chwili straci�a tak dalece zwyk�� rezolutno��[391], �e nie �mia�a m�wi� g�o�no i tylko szeptem wypytywa�a Ma�ka o te wszystkie cuda, od kt�rych ol�niewa�y jej oczy, gdy za� stary rycerz upewnia� j�, �e Sieradzowi tak do Krakowa jako zwyczajnej g�owni[392] do s�o�ca, uszom nie chcia�a wierzy�, albowiem wydawa�o si� jej prostym niepodobie�stwem, aby m�g� istnie� drugi r�wnie wspania�y gr�d na �wiecie.

W klasztorze przyj�� ich ten sam zgrzybia�y przeor[393], kt�ry pami�ta� jeszcze z dziecinnych lat rze� krzy�ack� i kt�ry poprzednio przyjmowa� Zbyszka. Wiadomo�ci o opacie[394] sprawi�y im smutek i k�opot. Mieszka� on d�ugo w klasztorze, ale przed dwoma tygodniami wyjecha� do swego przyjaciela, biskupa p�ockiego. Chorza� ci�gle. Za dnia, z rana bywa� przytomny, ale wieczorami traci� g�ow�, zrywa� si�, kaza� sobie nak�ada� pancerz i pozywa� na bitw� ksi�cia Jana z Raciborza[395]. Klerykowie waganci[396] musieli go si�� trzyma� w �o�u, co nie przychodzi�o bez wielkich trudno�ci, a nawet i niebezpiecze�stwa. Przed dwoma dopiero tygodniami oprzytomnia� ca�kiem i pomimo �e os�ab� jeszcze bardziej, kaza� si� zaraz wie�� do P�ocka.

� M�wi�, �e nikomu tak nie ufa jako biskupowi p�ockiemu � ko�czy� przeor � i �e z jego r�k chce przyj�� Sakramenta, a przy tym i testament u niego zostawi�. Przeciwiali�my si� tej podr�y, jake�my mogli, bo by� md�y[397] bardzo, i bali�my si�, �e i mili �yw nie ujedzie. Ale przeciwi� mu si� nie�atwo, wi�c szpylmany[398] wymo�cili w�z i powie�li go, daj Bo�e, szcz�liwie.

� Gdyby by� zamar� gdzie� blisko Sieradza, to byliby�cie przecie s�yszeli � rzek� na to Ma�ko.

� Byliby�my s�yszeli � odpar� staruszek � tote� tak my�lim, �e nie zamar� i �e przynajmniej do ��czycy ostatniej pary nie pu�ci�, ale co si� dalej mog�o przygodzi�[399], nie wiemy. Je�li pojedziecie za nim, to si� po drodze dowiecie.

Ma�ko zatroska� si� tymi wiadomo�ciami i uda� si� na narad� do Jagienki, kt�ra ju� przez Czecha dowiedzia�a si�, dok�d opat[400] wyjecha�.

� Co robi�? � spyta� jej � i co z sob� uczynisz?

� Pojedziecie do P�ocka, a ja z wami � odrzek�a kr�tko.

� Do P�ocka! � zawt�rowa�a jej cienkim g�osikiem Sieciech�wna.

� Patrzcie, jako to si� rz�dz�! Tak ci od razu do P�ocka jak sierpem rzuci�?

� A jako�e mi samej z Sieciech�wn� wraca�? Mia�abym z wami dalej nie jecha�, to lepiej by�o wcale nie wyje�d�a�. Zali[401] nie my�licie, �e tamci si� gorzej jeszcze rozsierdzili[402] i zawzi�li?

� Wilkowie ci� przed Cztanem obroni�.

� Boj� ja si� tak samo Wilkowej obrony jak Cztanowej napa�ci, a to te� widz�, �e wy si� przeciwicie, byle si� przeciwi�, ale nieszczerze.

Ma�ko rzeczywi�cie nie sprzeciwia� si� szczerze. Owszem, wola�, by Jagienka z nim jecha�a, ni� �eby mia�a wraca�, wi�c us�yszawszy jej s�owa, u�miechn�� si� i rzek�:

� Sp�dnicy si� wyzby�a, to jej si� rozumu zachciewa.

� Rozum nie gdzie indziej, jeno w g�owie.

� Ale mnie z drogi przez P�ock.

� M�wi� Czech, �e nie z drogi, a do Malborga to i bli�ej.

� To ju�e�cie z Czechem uradzali?

� A pewnie, i powiedzia� jeszcze tak: je�li, powiada, m�ody pan popad� w jakowe z�e terminy[403] w Malborgu, to przez ksi�n� Aleksandr� p�ock�[404] si�a[405] mo�na by wsk�ra�, bo ona, rodzona[406] kr�lewska i pr�cz tego b�d�c osobliwsz�[407] przyjaci�k� Krzy�akom, wielkie ma mi�dzy nimi zachowanie[408].

� Prawda, jak mi B�g mi�y! � zawo�a� Ma�ko. � Wszyscy o tym wiedz� i gdyby chcia�a da� list do mistrza, przezpiecznie[409] by�my je�dzili po wszystkich ziemiach krzy�ackich. Mi�uj� ci oni j�, bo i ona ich mi�uje� Dobra to rada i nieg�upi ch�op � ten Czech!

� Jeszcze i jak! � zawo�a�a z zapa�em Sieciech�wna, wznosz�c ku g�rze niebieskie oczki.

Ma�ko za� zwr�ci� si� nagle ku niej:

� A ty tu czego?

Wi�c dziewczyna zmiesza�a si� okrutnie i opu�ciwszy d�ugie rz�sy, zap�oni�a[410] si� jak r�a.

Jednak�e widzia� Ma�ko, �e nie ma innej rady, tylko trzeba obie dziewczyny dalej z sob� bra�, �e za� i w duszy mia� na to ochot�, wi�c nazajutrz, po�egnawszy staruszka przeora, ruszyli w dalsz� podr�. Z przyczyny tajania �nieg�w i wezbranych w�d jechali z wi�kszym trudem ni� poprzednio. Po drodze dopytywali o opata i trafili na wiele dwor�w, plebanij, a gdzie ich nie by�o, to nawet i karczem, w kt�rych zatrzymywa� si� na noclegi. �atwo by�o i�� w jego tropy, gdy� rozdziela� hojne ja�mu�ny, zakupowa� msze, dawa� na dzwony, wspomaga� podupad�e ko�cio�y, wi�c niejeden dziadyga chodz�cy �po pytaniu[411]�, niejeden klecha, ba, nawet i niejeden pleban wspominali go z wdzi�czno�ci�. M�wiono og�lnie, �e �jecha� jakoby anio�� � i modlono si� za jego zdrowie, chocia� tu i �wdzie dawa�y si� s�ysze� obawy, �e bli�ej mu ju� do wiekuistego zbawienia ni� do doczesnego zdrowia. W niekt�rych miejscach popasa� dla zbytniej s�abo�ci po dwa i trzy dni. Ma�kowi wydawa�o si� te� prawdopodobnym, �e go dogoni�.

Jednak�e pomyli� si� w rachubie, gdy� zatrzyma�y ich wezbrane wody Neru i Bzury. Nie dojechawszy do ��czycy, przez dni cztery zmuszeni byli zamieszka� w pustej karczmie, z kt�rej gospodarz wyni�s� si�, widocznie z obawy powodzi. Droga wiod�ca od karczmy ku miastu, jakkolwiek wymoszczona pniami drzew, pogr��y�a si� i zakl�s�a na znacznej przestrzeni w b�otnist� topiel. Pacho�ek Ma�k�w[412] Wit, rodem z tych stron, s�ysza� co� wprawdzie o przej�ciu lasami, ale nie chcia� podj�� si� przewodnictwa, albowiem wiedzia� r�wnie�, �e w b�otach ��czyckich mia�y swoje pielesze[413] si�y nieczyste, a mianowicie mo�ny Boruta[414], kt�ry rad[415] naprowadza� ludzi na bezdenne mokrad�a, a nast�pnie tylko za cen� duszy ratowa�. Sama karczma mia�a tak�e z�� s�aw� i jakkolwiek w owych czasach podr�ni wozili z sob� �ywno��, za czym nie obawiali si� i g�odu, przecie pobyt w takim miejscu nabawia� nawet starego Ma�ka niepokoju.

Nocami s�yszano harce na dachu gospody, a czasem puka�o co� i we drzwi. Jagienka i Sieciech�wna �pi�ce w alkierzu[416], tu� ko�o wielkiej izby, s�ysza�y te� w ciemno�ciach jakoby szelest drobnych st�p po polepie[417], a nawet i po �cianach. Nie przera�a�o ich to zbytnio, albowiem obie przywyk�y by�y w Zgorzelicach do skrzat�w, kt�re stary Zych nakazywa� swego czasu karmi� i kt�re wedle powszechnego w tych czasach mniemania, byle im kto nie �a�owa� okruszyn, nie bywa�y z�o�liwe. Lecz pewnej nocy rozleg� si� w pobliskich g�szczach g�uchy i z�owrogi ryk, a nazajutrz odkryto �lady ogromnych racic na b�ocie. M�g� to by� �ubr albo tur[418], lecz Wit utrzymywa�, �e i Boruta, cho� nosi posta� ludzk�, a nawet szlacheck�, ma zamiast st�p racice, buty za�, w kt�rych si� pokazuje mi�dzy ludzi, zdejmuje dla oszcz�dno�ci na b�otach. Ma�ko zas�yszawszy, �e mo�na go sobie przejedna� napitkiem, namy�la� si� przez ca�y dzie�, czyby nie by�o grzechem uczyni� sobie z�ego ducha przyjacielem, i radzi� si� nawet w tym wzgl�dzie Jagienki.

� Powiesi�bym na noc na p�ocie wo�ow� mecher�[419] pe�n� wina albo miodu � rzek� � i je�liby go w nocy co wypi�o, to by�my przynajmniej wiedzieli, �e kr��y.

� Byle mocy niebieskich przez to nie obrazi� � odrzek�a dziewczyna � bo nam b�ogos�awie�stwo potrzebne, aby�my Zbyszkowi szcz�liwie poratowanie da� mogli.

� To� i ja tego si� boj�, ale tak my�l�, �e co mi�d, to przecie nie dusza. Duszy nie dam, a co tam dla mocy niebieskich jedna mechera miodu znaczy!

Po czym zni�y� g�os i doda�:

� �e �lachcic �lachcica, cho�by najwi�kszego zawalidrog�[420], pocz�stuje, to zwyk�a rzecz, a ludzie gadaj�, �e on ci �lachcic.

� Kto? � zapyta�a Jagienka.

� Nie chc� nieczystego imienia wspomina�.

Jednak�e tego� wieczora zawiesi� Ma�ko na p�ocie w�asnymi r�koma du�y wo�owy p�cherz, w jakich pospolicie wo�ono napitki � i nazajutrz okaza�o si�, �e p�cherz zosta� do dna wypity.

Wprawdzie Czech, gdy o tym opowiadano, u�miecha� si� jako� dziwnie, ale nikt na to nie zwa�a�, Ma�ko za� rad by� w duszy, albowiem spodziewa� si�, �e gdy przyjdzie przeprawia� si� przez b�ota, nie zajd� przy tym jakie� niespodziane przeszkody i wypadki.

� Chybaby nieprawd� powiadali, �e zna jakow�� cze�� � m�wi� sobie.

Przede wszystkim nale�a�o jednak zbada�, czy nie ma jakowego� przej�cia przez lasy. Mog�o to by�, albowiem tam, gdzie grunt utrwalon by� przez korzenie drzew i zaro�li, ziemia nie rozmi�ka�a �atwo od d�d��w[421]. Wszelako Wit, kt�ry jako miejscowy m�g� najlepiej spe�ni� t� czynno��, na sam� o niej wzmiank� pocz�� krzycze�: �Zabijcie, panie! nie p�jd�!� Pr�no mu t�umaczono, �e w dzie� si�y nieczyste nie maj� w�adzy. Ma�ko chcia� sam i��, ale sko�czy�o si� na tym, �e Hlawa, kt�ren[422] by� pacho�ek zuchwa�y i rad wobec ludzi, a zw�aszcza wobec dziewcz�t, puszy�[423] odwag�, wzi�� za pas top�r, w r�k� kosztur[424] i poszed�.

Poszed� do dnia i spodziewano si�, �e ko�o po�udnia wr�ci, a gdy go nie by�o wida�, pocz�to si� niepokoi�. Pr�no czelad�[425] nas�uchiwa�a od strony lasu i po po�udniu. Wit macha� tylko r�k�: �Nie wr�ci albo je�li wr�ci, to gorze[426] nam, bo B�g wie, czy nie z wilcz� mord�, na wilko�aka przemienion!� S�ysz�c to, bali si� wszyscy; sam Ma�ko by� niesw�j, Jagienka czyni�a, zwracaj�c si� ku borowi, znaki krzy�a. Anulka za� Sieciech�wna pr�no szuka�a co chwila na swych ubranych w spodenki kolanach fartucha i nie znajduj�c nic, czym by mog�a oczy przys�oni�, przys�ania�a je palcami, kt�re wnet stawa�y si� mokre od �ez jedna za drug� kapi�cych.

Jednak�e w porze wieczornego udoju, w�a�nie gdy s�o�ce mia�o zachodzi�, Czech wr�ci� � i nie sam, jeno z jak�� ludzk� postaci�, kt�r� p�dzi� przed sob� na powrozie. Wypadli zaraz wszyscy ku niemu z okrzykami i rado�ci�, ale umilkli na widok owej postaci, kt�ra by�a ma�a, koso�apa[427], zaros�a, czarna i przybrana w sk�ry wilcze.

� W imi� Ojca i Syna, co�e� to za bezer�[428] sprowadzi�? � zawo�a� och�on�wszy Ma�ko.

� A co mi tam � odrzek� giermek � powiada, �e cz�owiek i smolarz[429], ale czy prawda � nie wiem.

� Oj, nie cz�owiek to, nie cz�owiek! � ozwa� si� Wit.

Lecz Ma�ko nakaza� mu milczenie, za czym j�� bacznie przypatrywa� si� schwytanemu i nagle rzek�:

� Prze�egnaj si�! duchem[430] mi si� tu prze�egnaj!�

� Pochwalony Jezus Chrystus! � zawo�a� jeniec i prze�egnawszy si� co pr�dzej, odetchn�� g��boko, spojrza� z wi�ksz� ufno�ci� na zgromadzonych i powt�rzy�:

� Pochwalony Jezus Chrystus! � bom ja te� nie wiedzia�, czylim w krze�cija�skich, czy w diabelskich r�kach. O Jezu!�

� Nie b�j si�. Mi�dzy krze�cijany jeste�, kt�rzy radzi[431] mszy �wi�tej s�uchaj�. C�e� zacz[432]?

Smolarz, panie, budnik[433]. Jest nas siedmiu w budach z babami i dzie�mi.

� Jako� daleko st�d?

� O dziesi�� staja�[434] niespe�na.

� Kt�r�dy� do miasta chadzacie?

� Mamy swoj� drog� za Czarcim W�do�em.

� Za czarcim? Prze�egnaj no si� jeszcze raz!

� W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego, amen.

� To dobrze. A w�z t� drog� przejdzie?

� Teraz grz�sko wsz�dy[435], chocia� tam nie tak jak na go�ci�cu, bo w�do�em[436] wiater dmie i b�oto suszy. Jeno do Bud bieda, ale i do Bud znaj�cy b�r poma�u przeprowadzi.

� Za skojca[437] przeprowadzisz? ba! niechby za dwa!

Smolarz podj�� si� ch�tnie, wyprosiwszy jeszcze p� bochenka chleba, bo w lesie, chocia� g�odem nie przymierali, ale chleba z dawna nie widzieli.

U�o�ono, �e wyjad� nazajutrz rano, gdy� pod wiecz�r by�o �niedobrze�.

O Borucie m�wi� smolarz, �e okrutnie czasem �burzy� w boru, ale prostactwu krzywdy nie czyni i zazdrosnym b�d�c o ksi�stwo ��czyckie, innych diab��w po chrustach gania. �le tylko spotka� si� z nim w nocy, zw�aszcza gdy cz�ek napity[438]. W dzie� i po trze�wemu nie ma przyczyny ba� si�.

� A wszelako� si� ba�? � rzek� Ma�ko.

� Bo mnie ten rycerz niespodzianie chycili[439] z moc� tak�, �e my�la�em, i�e nie cz�owiek.

Wi�c Jagienka pocz�a si� �mia�, �e to oni wszyscy smolarza poczytali[440] za co� �paskudnego�, a smolarz ich. �mia�a si� z ni� razem i Anula Sieciech�wna, a� Ma�ko rzek�:

� Jeszcze ci �lepia[441] nie obesch�y po p�akaniu za Hlaw�, a teraz si� ju� szczerzysz?

Wi�c Czech spojrza� na jej r�an� twarz i widz�c, �e rz�sy ma jeszcze mokre, zapyta�:

� Po mnie�cie p�akali?

� Ej, nie! � odrzek�a dziewczyna �jeno[442] si� ba�am, i tyla.

� Przecie�cie szlachcianka, a szlachciance wstyd. Pani wasza nie taka boj�ca. C� si� wam mog�o z�ego przygodzi� w dzie� i mi�dzy lud�mi?

� Mnie nic, ale wam.

� A powiadacie przecie, �e nie po mnie�cie p�akali?

� Bo nie po was.

� A za� czemu?

� Ze strachu.

� A teraz si� nie boicie?

� Nie.

� A za� czemu?

� Bo�cie wr�cili.

Na to Czech spojrza� na ni� z wdzi�czno�ci�, u�miechn�� si� i rzek�:

� Ba, takim sposobem mo�na by do jutra gada�. Okrutnie�cie chytrzy.

Ale j� by�o pr�dzej o wszystko inne ni� o chytro�� pos�dzi� i Hlawa, kt�ry sam by� pacho�ek przebieg�y, rozumia� to dobrze. Rozumia� r�wnie�, �e dziewczyna lgnie do niego z ka�dym dniem wi�cej. Sam on mi�owa� Jagienk�, ale tak jako poddany mi�uje c�rk� kr�la, wiec z pokor� i czci� najwi�ksz�, a bez �adnej nadziei. Tymczasem podr� zbli�a�a go z Sieciech�wn�.

W czasie pochod�w stary Ma�ko jecha� zwykle w pierwsz� par� z Jagienk�, a on z Anul�, �e za� ch�op by� jak tur, a krew mia� jak ukrop, wi�c gdy w czasie drogi spogl�da� w jej jasne oczki, na p�owe[443] kosmyki w�os�w, kt�re nie chcia�y trzyma� si� pod p�tlikiem[444], na ca�� posta� smuk�� a urodziw�, a zw�aszcza na cudne, jakby utoczone[445] nogi, obejmuj�ce wronego[446] podjezdka[447], to ciarki przechodzi�y go od st�p do g��w. Nie m�g� te� si� wstrzyma� od coraz cz�stszego i coraz bardziej �akomego spogl�dania na te wszystkie doskona�o�ci i mimo woli my�la�, �e gdyby diabe� zmieni� si� w takiego pacho�ka, to �atwo zdo�a�by go przywie�� na pokuszenie.

A by� to przy tym s�odki jak mi�d pacholiczek, zarazem tak pos�uszny, �e tylko w oczy patrzy�, i weso�y jak wr�bel na dachu. Czasem dziwne my�li przychodzi�y Czechowi do g�owy, i raz gdy przyzostali z Anul� nieco w tyle, przy jucznych koniach, zwr�ci� si� nagle do niej i rzek�:

� Wiecie? tak tu wedle was jad� jako wilk wedle[448] jagni�cia.

A jej a� bia�e z�bki rozb�ys�y wraz od szczerego �miechu.

� Chcieliby�cie mnie zje��? � zapyta�a.

� Ba! z kosteczkami!

I spojrza� na ni� takim wzrokiem, �e sp�on�a[449] pod nim, po czym zapad�o mi�dzy nimi milczenie i tylko serca bi�y im mocno, jemu z ��dzy, jej z jakiej� s�odkiej, odurzaj�cej boja�ni.

Lecz pocz�tkowo ��dza przemaga�a w Czechu ca�kiem nad tkliwo�ci� i m�wi�c, i� patrzy na Anulk� jak wilk na jagni�, m�wi� prawd�. Dopiero tego wieczora, w kt�rym ujrza� jej mokre od �ez policzki i rz�sy, zmi�k�o w nim serce. Wyda�a mu si� dobra i jaka� bliska, i jaka� swoja, �e za� i sam mia� natur� uczciw�, a zarazem rycersk�, nie tylko wi�c nie wzbi� si� w pych� i nie zhardzia� na widok tych s�odkich �ez, ale sta� si� nie�mielszy i wi�cej na ni� uwa�aj�cy. Opu�ci�a go dawna niefrasobliwo�� w mowie i cho� jeszcze troch� dworowa�[450] przy wieczerzy z boja�liwo�ci dziewczyny, ale ju� inaczej, i przy tym s�u�y� jej tak, jak rycerski giermek obowi�zany by� s�u�y� szlachciance. Stary Ma�ko, pomimo i� g��wnie my�la� o jutrzejszej przeprawie i dalszej podr�y, spostrzeg� to jednak, ale pochwali� go tylko za g�rne[451] obyczaje, kt�rych jak m�wi�, musia� przy Zbyszku na dworze mazowieckim nabra�.

Po czym, zwr�ciwszy si� do Jagienki, doda�:

� Hej! Zbyszko!� Ten ci si� cho� i u kr�la znajdzie!

Ale po owej s�u�bie przy wieczerzy, gdy przysz�o rozchodzi� si� na noc, Hlawa po uca�owaniu r�ki Jagienki podni�s� z kolei do ust i d�o� Sieciech�wny, przy czym rzek�:

� Wy si� nie tylko o mnie nie b�jcie, ale i przy mnie niczego nie b�jcie, bo ja was nikomu nie dam.

Po czym m�czy�ni pok�adli si� w przodowej izbie, za� Jagienka z Anul� w alkierzu[452] na jednym, ale szerokim i dobrze wymoszczonym tapczanie. Obie nie mog�y jako� pr�dko zasn��, a zw�aszcza Sieciech�wna kr�ci�a si� co chwila na drelichowym gie�le, wi�c po niejakim czasie Jagienka przysun�a do niej g�ow� i pocz�a szepta�:

� Anula?

� A co?

� Bo� mi si� tak zdaje, �e ty okrutnie nawidzisz[453] tego Czecha� Jako�e?

Ale pytanie pozosta�o bez odpowiedzi, wi�c Jagienka zn�w pocz�a szepta�:

� Przecie ja to rozumiem� Powiadaj�

Sieciech�wna nie odpowiedzia�a i teraz, tylko przywar�a ustami do policzka swej pani i pocz�a j� raz po razu ca�owa�.

A biednej Jagience r�wnie� raz po razu westchnienia j�y podnosi� pier� dziewcz�c�.

� Oj, rozumiem, rozumiem! � szepn�a tak cicho, �e Anula zaledwie mog�a u�owi� uchem jej s�owa.

Nazajutrz po nocy mglistej, mi�kkiej przyszed� dzie� wietrzny, chwilami jasny, chwilami z powodu chmur, kt�re gnane wiatrem cwa�owa�y stadami po niebie � pos�pny. Ma�ko kaza� porusza� tabor[454] r�wno z brzaskiem. Smolarz, kt�ry podj�� si� przewodniczy� do Bud, twierdzi�, �e konie wsz�dy[455] przejd�, ale wozy miejscami trzeba b�dzie rozbiera� i przenosi� je cz�ciowo, r�wnie� jak i �uby[456] z odzie�� i zapasami �ywno�ci. Nie mog�o to przyj�� bez wysi�ku i mitr�gi[457], ale hartowni i przywykli do trudu ludzie woleli trud najwi�kszy ni� gnu�ny wypoczynek w pustej karczmie, z ochot� wi�c ruszyli w drog�. Nawet i boja�liwy Wit, o�mielony s�owy i obecno�ci� smolarza[458], nie okazywa� przestrachu.

Zaraz za karczm� weszli w wysokopienny, niepodszyty[459] b�r, w kt�rym przy zr�cznym prowadzeniu koni mo�na si� by�o, nawet nie rozbieraj�c woz�w, mi�dzy chojarami[460] wykr�ci�. Wicher chwilami ustawa�, chwilami zrywa� si� z moc� nies�ychan�, uderza� jakby olbrzymimi skrzyd�ami w konary gonnych sosen, przegina� je, wykr�ca�, wywija� nimi niby �migami[461] wiatraka, �ama�; b�r gi�� si� pod tym rozp�tanym tchnieniem i nawet w przerwach mi�dzy jednym a drugim uderzeniem nie przestawa� hucze� i grzmie� jakby z gniewu na ow� napa�� i przemoc. Kiedy niekiedy chmury przes�ania�y ca�kiem blask dzienny; siek�o d�d�em[462] pomieszanym ze �nie�nymi krupami i czyni�o si� tak ciemno, jakby nastawa�a wieczorna pomroka. Wit traci� w�wczas znowu ducha i wo�a�, i� to �z�e zawzi�o si� i przeszkadza�, ale nikt go nie s�ucha�, nawet trwo�liwa Anula nie bra�a do serca jego s��w, zw�aszcza �e Czech by� tak blisko, i� mog�a strzemieniem tr�ci� o jego strzemi�, patrza� za� przed si� tak zuchwale, jakby samego diab�a chcia� wyzwa� na r�k�.

Za borem wysokopiennym zaczyna� si� podszyty, a potem g�szcz, przez kt�ry nie mo�na by�o przejecha�. Tu musieli rozebra� wozy, ale uczynili to sprawnie i w mgnieniu oka. Ko�a, dyszle i przodki[463] przenie�li krzepcy pacho�kowie na barkach, a tak�e tobo�y i zapasy �ywno�ci. By�o takiej z�ej drogi trzy stajania[464], jednak�e zaledwie pod wiecz�r stan�li w Budach, gdzie smolarze przyj�li ich go�cinnie i zapewnili, �e Czarcim W�do�em, a �ci�lej bior�c wzd�u� niego, mo�na by�o dosta� si� do miasta. Ludzie ci, z�yci z puszcz�, rzadko widywali chleb i m�k�, ale nie przymierali g�odem, gdy� wszelkich w�dlin, a zw�aszcza w�dzonych piskorz�w[465], od kt�rych roi�y si� wszystkie b�ota, mieli w br�d. Cz�stowali te� nimi hojnie, wyci�gaj�c w zamian �akome r�ce po placki. By�y mi�dzy nimi niewiasty i dzieci, wszystko czarne od smolistego dymu, a by� tak�e i jeden stary ch�op, przesz�o stuletni, kt�ry pami�ta� rze� ��czycy dokonan� w 1331 roku i zupe�ne zburzenie miasta przez Krzy�ak�w. Ma�ko, Czech i dwie dziewczyny, jakkolwiek s�yszeli takie samo niemal opowiadanie przeora[466] w Sieradzu, s�uchali ciekawie i tego dziada, kt�ry siedz�c przy ognisku i grzebi�c w nim, zdawa� si� odgrzebywa� zarazem straszne wspomnienia swej m�odo�ci. Tak! w ��czycy, r�wnie[467] jak w Sieradzu, nie oszcz�dzono nawet ko�cio��w i ksi�y, a krew starc�w, niewiast i dzieci sp�yn�a po no�ach zdobywc�w. Krzy�acy, wiecznie Krzy�acy! My�li Ma�ka i Jagienki ulatywa�y ustawicznie ku Zbyszkowi, kt�ry przebywa� w�a�nie jakoby w paszczy wilczej, w�r�d wra�ego[468] plemienia nie znaj�cego ni lito�ci, ni praw go�cinnych. Sieciech�wnie mdla�o tak�e serce, nie by�a bowiem pewna, czy w gonitwie za opatem nie przyjdzie im a� mi�dzy tych okrutnych ludzi zajecha�

Lecz stary pocz�� nast�pnie opowiada� o bitwie pod P�owcami[469], kt�ra zako�czy�a najazd krzy�acki, a w kt�rej on bra� udzia� z cepem �elaznym w r�ku jako pacholik w piechocie wystawionej przez gmin� kmiec�[470]. W tej to bitwie wygin�� przecie ca�y niemal r�d Grad�w, wi�c Ma�ko zna� dobrze wszelkie jej szczeg�y, a jednak s�ucha� i teraz jak nowiny opowiadania o strasznym pogromie Niemc�w, gdy jak �an pod wichrem po�o�yli si� pod mieczami rycerstwa polskiego i kr�la �okietka[471] pot�g��

� Ha! Ju�ci pami�tam � m�wi� dziad. � Naszli t� ziemi�, popalili grody i zamki, ba! dzieci w kolebkach rzezali[472], ale im przysz�o na czarny koniec. Hej! godna ci by�a bitwa. Ano! co przymkn� oczy, to ono[473] pole widz�

I przymkn�� oczy, i umilk�, z lekka tylko w�gle we watrze porusza�, p�ki Jagienka, nie mog�c si� dalszego opowiadania doczeka�, nie spyta�a:

� Jako� to by�o?

� Jako� to by�o? � powt�rzy� dziad. � Pole pami�tam, jakobym tera [474]patrzy�: by�y chru�niaki i w prawo m�aka[475], i szmat r�yska[476] jakoby poletko niewielgie[477]. Ale po bitwie nie by�o wida� ni chru�niak�w[478], ni m�aki, ni r�yska, jeno[479] �elaziwo wsz�dy, miecze, topory, dzidy i zbroje pi�kne, jedna na drugiej, jakoby kto ca�� �wi�t� ziemi� nimi przykry�� Nigdy ja tyla pobitego narodu na kupie nie widzia� i tyla krwi ludzkiej p�yn�cej�

Pokrzepi�o si�[480] znowu tym wspomnieniem Ma�kowe serce, wi�c rzek�:

� Prawda! Pan Jezus mi�osierny! Ogarn�li oni w�wczas to Kr�lestwo jako po�oga[481] alibo zaraza. Nie tylko Sieradz i ��czyc�, ale i wiele innych miast napsowali[482]. I co? Jest nasz nar�d okrutnie �ywi�cy[483] i moc w sobie te� ma niepo�yt�[484]. Cho� ta i chycisz[485] go, krzy�acki psubracie, za grzdyk�[486], zd�awi� go nie podolisz[487], jeszcze ci z�by wybije� Bo jeno patrzcie: kr�l Kazimierz i Sieradz, i ��czyc� tak zacnie odbudowa�, �e lepsze s�, ni� by�y, i zjazdy[488] si� w nich po staremu odprawuj�[489], a Krzy�ak�w, jak ci sprali pod P�owcami, tak tam le�� i gnij�. Daj B�g zawdy taki koniec!

Stary ch�op, s�ysz�c te s�owa, pocz�� z pocz�tku kiwa� g�ow� na znak przytakiwania, lecz w ko�cu rzek�:

� Pono� nie le�� i nie gnij�. Kaza� kr�l nam piechocie po bitwie rowy kopa�, i ch�opy te� przyszli z okolicy pomaga� w robocie, a�e �opaty warcza�y. Pouk�adali�my potem Niemc�w w rowach i przysypali na porz�dek, by si� z nich jakowe� chor�bska nie wyl�g�y, ale oni tam nie ostali.

� Jak to nie ostali? C� im si� przygodzi�o[490]?

� Ja tam tego nie widzia�, jeno rzek�, jako ludzie potem prawili[491]. Nasta�a po bitwie wieja sroga, kt�ra trwa�a bez dwana�cie niedziel[492], ale tylko nocami. W dzie� s�onko �wieci�o jako si� patrzy, a w nocy wiater bez ma�a w�os�w ze �ba nie zdziera�. To ci diab�y ca�ymi chmarami kot�owa�y si� we wichurze, ka�den[493] z wid�ami, i co kt�ry nadlecia�, to siup wid�ami w ziemi� i Krzy�aka se wydoby�, a potem do piek�a poni�s�. S�yszeli we P�owcach ludziska harmider taki, jakby psi stadami wyli, ale tego nie mogli wyrozumie�, czy to Niemcy wyli ze strachu a za� �a�o�ci, czyli te� diab�y z wesela. By�o tego, p�ki ksi�a row�w nie po�wi�cili i p�ki ziem[494] na Nowy Rok nie zamarz�a tak, �e i wid�y nie bra�y.

Tu umilk� i po chwili doda�:

� Ale daj B�g, panie rycerzu, taki koniec, jako�cie m�wili, bo chocia� ja tego nie do�yjem, ale tacy pacho�eckowie, jako ci dwaj, do�yj� i nie b�d� tego widzieli, na co oczy moje patrzy�y.

To rzek�szy, pocz�� przygl�da� si� Jagience, to Sieciech�wnie i dziwi� si� ich cudnym twarzom, i g�ow� kr�ci�.

� Nikiej[495] mak we zbo�u � rzek�. � Takich ja jeszcze nie widzia�.

W podobny spos�b przegwarzyli[496] cz�� nocy, potem pok�adli si� spa� w budach na mchach mi�kkich jak puch, ciep�ymi sk�rami pokrytych, a gdy sen mocny pokrzepi� ich cz�onki, ruszyli nazajutrz dobrze ju� za widna dalej. Droga wzd�u� w�do�u[497] nie by�a wprawdzie zbyt �atwa, ale te� i nie trudna, tak �e jeszcze przed zachodem s�o�ca ujrzeli zamek ��czycki. Miasto by�o na nowo z popio��w wzniesione, w cz�ci z czerwonej ceg�y, a nawet i z kamienia. Mury mia�o wysokie, wie�ami bronne[498], ko�cio�y jeszcze od sieradzkich wspanialsze. U dominikan�w �atwo zasi�gn�li wie�ci o opacie. By�, m�wi�, �e mu lepiej, radowa� si� nadziej�, �e ca�kiem ozdrowieje, i przed kilku dniami wyruszy� w dalsz� drog�. Ma�kowi nie chodzi�o ju� zbytnio o do�cigni�cie go w drodze, gdy� postanowi� ju� wie�� obie dziewki a� do P�ocka, gdzie i tak by�by je opat zawi�z�, ale �e mu pilno by�o do Zbyszka, wi�c zak�opota� si� srodze inn� nowin�: �e ju� po opatowym wyje�dzie rzeki tak wezbra�y, i� ca�kiem nie mo�na by�o jecha� dalej. Dominikanie, widz�c rycerza ze znacznym pocztem, kt�ren[499], jak m�wi�, do ksi�cia Ziemowita jecha�, przyj�li i podejmowali ich go�cinnie, a nawet opatrzyli[500] Ma�ka na drog� drewnian�, oliwn� tabliczk�, na kt�rej wypisana by�a po �acinie modlitwa do anio�a Rafa�a, patrona podr�nych.

Przez dwa tygodnie trwa� przymusowy pobyt w ��czycy, przy czym jeden z giermk�w zamkowego starosty odkry�, �e pacho�kowie przejezdnego rycerza byli dziewczynami, i z miejsca zakocha� si� na um�r w Jagience. Czech chcia� go zaraz pozywa� za to na udeptan� ziemi�, ale �e sta�o si� to wigili�[501] wyjazdu, wi�c Ma�ko odradza� mu ten post�pek.

Gdy wyruszyli w dalsz� ku P�ockowi drog�, wiatr osuszy� nieco go�ci�ce, bo jakkolwiek przychodzi�y d�d�e[502] cz�ste, ale jak zwykle wiosn� trwa�y kr�tko. By�y te� ciep�e i du�e, albowiem wiosna nast�pi�a zupe�na. Na polach �wieci�y w bruzdach jasne pasy wody, od zagon�w dolatywa� z powiewem mocny zapach mokrej ziemi. Bagna pokry�y si� kacze�cem, w lasach zakwit�y przylaszczki � i pieg�e[503] podnosi�y mi�dzy ga��ziami �wiergot radosny. W serca podr�nych wst�pi�a te� nowa ochota i nadzieja, zw�aszcza �e jecha�o im si� dobrze i �e po szesnastu dniach podr�y stan�li u bram P�ocka.

Ale przyjechali w nocy, gdy bramy grodu by�y ju� zamkni�te, wi�c musieli nocowa� u tkacza za murami. Dziewczyny, poszed�szy spa� p�no, pospa�y si� po trudach i niewygodach d�ugiej podr�y kamiennym snem. Ma�ko, kt�rego �aden trud nie m�g� obali�, nie chcia� ich budzi�, ale sam r�wno z otwarciem bram poszed� do miasta, �atwo odnalaz� katedr� i dom biskupi, w kt�rym pierwsz� nowin�, kt�r� us�ysza�, by�a wiadomo��, �e opat zmar� przed tygodniem.

Zmar� przed tygodniem, ale wedle[504] �wczesnego zwyczaju odprawiano msze przy trumnie i stypy �a�obne od dni sze�ciu, pogrzeb za� mia� nast�pi� dzi� dopiero, a po nim wspominki i stypa ostatnia dla uczczenia pami�ci zmar�ego.

Ma�ko od wielkiego frasunku[505] nawet si� nie rozgl�da� po mie�cie, kt�re zreszt� zna� nieco z tych czas�w, gdy je�dzi� z listem ksi�ny Aleksandry[506] do mistrza � tylko wraca� co pr�dzej do domu tkacza za murami i po drodze m�wi� sobie:

� Ha, zmar�o mu si� i wieczny odpoczynek! Nie masz na to rady we �wiecie, ale co ja teraz z tymi dziewkami zrobi�?

I pocz�� si� nad tym zastanawia�, czyby je lepiej u ksi�ny Aleksandry zostawi�, czy u ksi�ny Anny Danuty[507], czy mo�e do Spychowa wie��. Bo nieraz przychodzi�o mu do g�owy w czasie tej drogi, �e gdyby si� pokaza�o, i� Danu�ka nie �yje, to nie wadzi�oby[508], by Jagienka by�a blisko Zbyszka. Nie w�tpi�, �e Zbyszko d�ugo b�dzie tamtej, nad wszystkie inne umi�owanej, �a�owa� i d�ugo po niej p�aka�, ale nie w�tpi� te�, �e taka dziewczyna, tu� pod bokiem, zrobi swoje. Pami�ta�, jak ch�opaka, chocia� serce rwa�o mu si� hen za bory i lasy na Mazowsze, ci�goty[509] jednak bra�y przy Jagience. Z tych powod�w i wierz�c przy tym g��boko, �e Danu�ka przepad�a, my�la� nieraz, by na wypadek �mierci opata nie odsy�a� nigdzie Jagienki. Ale �e by� nieco �apczywy na ziemskie dobro, wi�c chodzi�o mu i o maj�tno�� po opacie. Opat gniewa� si� wprawdzie na nich i zapowiada�, �e nic im nie zostawi, ale nu� ogarn�a go skrucha przed �mierci�? �e zapisa� co� Jagience, to by�o pewne, bo nieraz odzywa� si� z tym w Zgorzelicach, wi�c przez Jagienk� mog�oby to i tak nie min�� Zbyszka. Chwilami bra�a te� Ma�ka ochota zosta� w P�ocku, dowiedzie� si� jak i co, i zaj�� si� t� spraw�, ale wnet pokonywa� w sobie takie my�li. �Ja tu b�d� � my�la� � o maj�tno�� zabiega�, a m�j ch�opaczysko mo�e tam do mnie z jakowego krzy�ackiego podziemia r�ce wyci�ga i ratunku ode mnie czeka�. By�a wprawdzie jedna rada: zostawi� Jagienk� pod opiek� ksi�ny i biskupa z pro�b�, by jej nie dali skrzywdzi�, je�li jej opat co zostawi�. Ale rada ta nie ca�kiem podoba�a si� Ma�kowi. �Dziewczyna ma i tak � m�wi� sobie � wiano[510] zacne, je�li za� i po opacie odziedziczy, we�mie j� kt�ry Mazur, jak B�g na niebie, a ona te� d�ugo nie wytrzyma, bo to jeszcze i nieboszczyk Zych powiada�, �e ju� wtedy jako po w�glach chodzi�a�. I zl�k� si� tej my�li stary rycerz, gdy� pomy�la�, �e w takim razie i Danusia, i Jagienka mog�yby Zbyszka omin��, tego za� nie chcia� za nic na �wiecie.

� Kt�r� mu B�g przeznaczy�, t� niech ma, ale jedn� musi mie�.

Postanowi� te� w ko�cu przede wszystkim ratowa� Zbyszka, a Jagienk�, je�li trzeba b�dzie si� z ni� rozsta�, zostawi� albo w Spychowie albo u ksi�ny Danuty, nie za� tu w P�ocku, gdzie dw�r by� nier�wnie �wietniejszy i pi�knych rycerzy na nim niema�o.

Obarczon tymi my�lami, szed� wartkim[511] krokiem ku domowi tkacza, aby Jagience opatow� �mier� oznajmi�, w duchu za� obiecywa� sobie, �e jej tego od razu nie powie, gdy� niespodziana a z�a wie�� �atwo dech by w dziewce zaprze� i niep�odn� j� potem uczyni� mog�a. Przybywszy do domu, zasta� ju� obie ubrane, nawet przystrojone i weso�e jak gaj�wki, wi�c siad�szy na zydlu[512], zawo�a� na tkackich czeladnik�w[513], by mu mis� grzanego piwa przynie�li, po czym, nachmurzywszy surowe i bez tego oblicze, rzek�:

� S�yszysz, jako w mie�cie dzwoni�? Zgadnij�e, dlaczego dzwoni�, bo� przecie nie niedziela, a jutrzni�[514] przespa�a�. Chcia�aby� widzie� opata?

� Pewnie, �ebym chcia�a � rzek�a Jagienka.

� No, to tak go zobaczysz jak kr�la �wieka.

� Za�by pojecha� gdzie dalej?

� Ju�ci, �e pojecha�. A to nie s�yszysz, �e dzwoni�?

� Pomer[515]? � zawo�a�a Jagienka.

� Zm�w wieczny odpoczynek.

Wi�c natychmiast ukl�k�y obie z Sieciech�wn� i pocz�y m�wi� wieczny odpoczynek d�wi�cznymi jak dzwonki g�osami. Po czym �zy ciurkiem j�y[516] p�yn�� po twarzy Jagienki, bo bardzo kocha�a opata, kt�ry cho� zapalczywy z lud�mi, krzywdy nie wyrz�dzi� nikomu, a dobro obu r�koma czyni�, j� za�, kt�ra by�a jego chrze�niaczk�, mi�owa� jak c�rk� rodzon�. Ma�ko wspomniawszy, �e to by� jego i Zbyszk�w krewny, wzruszy� si� tak�e i nieco zap�aka�, a dopiero gdy im cz�� bole�ci �zami sp�yn�a, zabra� Czecha i obie dziewczyny na pogrzeb do ko�cio�a.

Pogrzeb by� wspania�y. Prowadzi� kondukt sam biskup Jakub z Kurdwanowa[517], byli wszyscy ksi�a i wszyscy mnisi w P�ocku konwenty[518] maj�cy, bito we wszystkie dzwony, m�wiono mowy, kt�rych nikt pr�cz duchownych nie rozumia�, bo je m�wiono po �acinie, po czym wr�cili duchowni i �wieccy na uczt� obfit� do biskupa.

Poszed� na ni� Ma�ko, wzi�wszy ze sob� dw�ch pacholik�w, gdy� jako krewny zmar�ego i znajomek biskupa mia� wszelkie prawo. Biskup te� przyj�� go jako krewnego nieboszczyka ch�tliwie[519] i z odznaczeniem, lecz zaraz przy przywitaniu rzek� mu:

� S� tu jakowe� bory dla was Grad�w z Bogda�ca zapisane, ale co ostaje, a na klasztory i na opactwo nie idzie, to ma by� krze�niaczki jego, niejakiej Jagienki ze Zgorzelic.

Ma�ko, kt�ry si� niewiele spodziewa�, rad by� i z bor�w, biskup za� nie zauwa�y�, �e jeden z pacholik�w starego rycerza podni�s� na wzmiank� o Jagience ze Zgorzelic zroszone i modre[520] jak chabry oczy w g�r� i rzek�:

� B�g mu zap�a�, ale wola�abym, by �y�.

Wiec Ma�ko zwr�ci� si� i rzek� gniewnie:

� Cichaj, bo wstydu sobie narobisz.

Lecz nagle urwa�, w oczach b�ysn�o mu zdumienie, po czym twarz uczyni�a mu si� sroga i wilcza, gdy� opodal od siebie, obok drzwi, przez kt�re wchodzi�a w�a�nie ksi�na Aleksandra[521], ujrza� zgi�tego w dworskiej, uk�adnej postawie Kunona Lichtensteina, tego samego, przez kt�rego omal nie zgin�� Zbyszko w Krakowie.

Jagienka w �yciu nie widzia�a takiego Ma�ka: oblicze mia� skurczone jak paszcza z�ego psa, spod w�s�w b�ysn�y mu z�by, w jednej chwili okr�ci� na sobie pas i ruszy� ku znienawidzonemu Krzy�akowi.

Lecz w p� drogi zatrzyma� si� i pocz�� wodzi� szerok� d�oni� po w�osach. Przypomnia� sobie w por�, �e Lichtenstein mo�e by� na dworze p�ockim tylko albo go�ciem, albo co prawdopodobniej, pos�em i �e gdyby chcia�, nie pytaj�c o nic, bi� w niego, post�pi�by w�a�nie tak samo jak Zbyszko na drodze z Ty�ca.

Wi�c, maj�c wi�cej rozumu i do�wiadczenia od Zbyszka, pohamowa� si�, odkr�ci� na powr�t pas, wypogodzi� oblicze, poczeka�, a nast�pnie gdy ksi�na po przywitaniu si� z Lichtensteinem pocz�a rozmawia� z ksi�dzem Jakubem z Kurdwanowa, zbli�y� si� do niej i sk�oniwszy si� g��boko, przypomnia� jej, co zacz jest i �e za sw� dobrodziejk� j� poczytuje z przyczyny owego listu, kt�rym go swego czasu opatrzy�a.

Ksi�na zaledwie pami�ta�a jego twarz, ale przypomnia�a sobie z �atwo�ci� i list, i ca�� spraw�. By�o jej tak�e wiadomym to, co sta�o si� na s�siednim dworze mazowieckim; s�ysza�a o Jurandzie, o uwi�zieniu jego c�rki, o ma��e�stwie Zbyszka i o �miertelnym jego pojedynku z Rotgierem. Wszystko to zaciekawia�o j� niezmiernie, tak jak jaka� opowie�� rycerska lub jedna z takich pie�ni, jakie wyg�aszali u Niemc�w minstrele[522], a na Mazowszu g�dkowie[523]. Krzy�acy nie byli jej wprawdzie tak nienawistni jak �onie Janusza, Annie Danucie, zw�aszcza �e chc�c j� sobie zjedna�, przesadzali si� dla niej w ho�dach, pochlebstwach i obsypywali j� hojnie darami; lecz w tym razie[524] serce jej by�o po stronie kochank�w. Gotowa by�a im pom�c � i przy tym cieszy�o j�, i� ma przed sob� cz�owieka, kt�ry m�g� jej najdok�adniej przebieg zdarze� opowiedzie�.

Ma�ko za�, kt�ry przedtem ju� postanowi� uzyska� jakimkolwiek sposobem opiek� i protekcj� wp�ywowej ksi�ny, widz�c, z jakim s�ucha zaj�ciem, ch�tnie prawi� jej o nieszcz�snych losach Zbyszka i Danu�ki i prawie do �ez j� wzruszy�, a to tym bardziej �e sam niedol� bratanka lepiej ni� ktokolwiek odczuwa� i z ca�ej duszy nad ni� ubolewa�.

� Nic rzewliwszego[525] w �yciu nie s�ysza�am � rzek�a wreszcie ksi�na. � A najwi�ksza �a�o�� chwyta mnie wskr� tej przyczyny[526], �e on ju� t� dzieweczk� za�lubi�, ju� ci by�a jego, a �adnej szcz�liwo�ci nie zazna�. Wszelako � wiecie�li na pewno, �e nie zazna�?

� Hej, mocny Bo�e! � odpar� Ma�ko � �eby cho� by� zazna�, ale on j� za�lubi�, ob�o�nie chorym b�d�c, wieczorem, a o �witaniu ju� j� wzi�li!

� I my�licie, �e Krzy�acy? Bo u nas powiadali o zb�jach, kt�rzy Krzy�ak�w zwiedli, inn� dziewk� im oddaj�c. M�wili te� o Jurandowym pisaniu�

� To ju� nie ludzkie s�dy rozstrzygn�y, jeno boski. Wielki to by�, prawi�, rycerz ten Rotgier, kt�ry najt�szych[527] zwyci�a�, a przecie� z r�ki dzieciucha poleg�.

� No, taki to i dzieciuch � rzek�a u�miechaj�c si� ksi�na � co mu przezpieczniej[528] w drog� nie w�azi�. Krzywda jest � prawda! I s�usznie si� krzywdujecie[529], a jednako z tamtych czterech trzech ju� nie �ywie[530], a ten stary, kt�ry osta�, ledwie tak�e, jako s�ysza�am, wydar� si� �mierci.

� A Danu�ka? a Jurand? � odrzek� Ma�ko � gdzie� oni s�? B�g te� wie, czy i ze Zbyszkiem co z�ego si� nie sta�o, kt�ren do Malborga pojecha�.

� Wiem, ale Krzy�acy nie ca�kiem tacy psubraci, jako my�licie. W Malborgu przy boku mistrza i jego brata Ulryka, kt�ry jest cz�owiek rycerski, nic si� z�ego bratankowi waszemu sta� nie mog�o, kt�ry przecie mia� pewnikiem[531] i listy od ksi�cia Janusza. Chyba �e tam jakiego rycerza pozwa� i poleg�, bo w Malborgu si�a[532] zawsze najs�awniejszych rycerzy ze wszystkich stron �wiata przebywa.

� Ej, nie bardzo ju� si� tam tego boj� � rzek� stary rycerz. � Byle go do podziemia nie zamkn�li, byle zdrad� nie ubili i byle jakowe� �elaziwo mia� w gar�ci � to nie bardzo si� boj�. Raz tylko znalaz� si� od niego t�szy, kt�ren[533] go w szrankach[534] rozci�gn��, a to w�a�nie ksi��� mazowiecki Henryk, ten, co by� tu biskupem i co si� w g�adkiej Ryngalle rozmi�owa�.

Ale Zbyszko zgo�a[535] by� w�wczas pachol�ciem[536]. Przy tym jednego by�by on tylko jako amen w pacierzu pozwa�, tego, kt�remu i ja �lubowa�em, a kt�ren tu jest.

To rzek�szy, pokaza� oczyma na Lichtensteina, kt�ry z wojewod� p�ockim rozmawia�.

Lecz ksi�na zmarszczy�a brwi i rzek�a surowym, osch�ym g�osem, kt�rym zawsze m�wi�a, gdy gniew poczyna� j� chwyta�:

� �lubowali�cie mu czy nie �lubowali, a to pami�tajcie, �e on u nas w go�cinie; kto naszym go�ciem chce by�, powinien obyczajno�ci przestrzega�.

� Wiem, mi�o�ciwa pani � odrzek� Ma�ko. � To�em ju� okr�ci� pas i do niegom szed�, alem si� pohamowa� pomy�lawszy, �e mo�e pos�uje.

� Bo i pos�uje. A cz�ek jest mi�dzy swymi znaczny, na kt�rego radach sam mistrz si�a polega i nie byle czego mu odm�wi. B�g to mo�e zdarzy�, �e go w Malborgu podczas bytno�ci waszego bratanka nie by�o, ile �e Lichtensteina, cho� z zacnego rodu idzie, powiadaj� zawzi�tym i m�ciwym. Pozna��e was?

� Nie bardzo m�g� pozna�, bo mi� ma�o widzia�. Na drodze tynieckiej byli�my w he�mach, a potem raz tylko by�em u niego w Zbyszkowej sprawie, ale wieczorem, gdy� by�o pilno, i raz widzieli�my si� w s�dzie. Zmieni�em si� na g�bie od tego czasu i broda znacznie mi pos�dziela�a[537]. Uwa�a�em te� teraz, �e patrzy� na mnie, ale wida� jeno dlatego, �e przyd�u�ej z mi�o�ciw� pani� rozmawiam, gdy� potem oczy ca�kiem spokojnie w inn� stron� obr�ci�. Zbyszka to by by� pozna� � ale mnie zabaczy�, a o moim �lubowaniu mo�e i nie s�ysza�, maj�c o lepszych do my�lenia.

� Jak to o lepszych?

� Bo jemu pono �lubowali i Zawisza z Garbowa[538], i Powa�a z Taczewa[539], i Marcin z Wrocimowic, i Paszko Z�odziej[540], i Lis z Targowiska. Ka�dy z nich, mi�o�ciwa pani, i dziesi�ciu takim by poradzi�, a c� dopiero, �e ich kupa! Lepiej jemu si� by�o nie rodzi� ni�eli jeden takowy miecz mie� nad g�ow�. A ja nie tylko mu o �lubowaniu nie wspomn�, ale jeszcze w pouchwa�o��[541] si� wej�� z nim postaram.

� Czemu za� tak?

A twarz Ma�ka sta�a si� naraz chytra, do g�owy starego lisa podobna.

� �eby mi jakowe pismo da�, za kt�rym m�g�bym przezpiecznie[542] po krajach krzy�ackich je�dzi� i Zbyszkowi w razie potrzeby da� poratowanie.

� Zali[543] to godne czci rycerskiej? � zapyta�a z u�miechem ksi�na.

� Godne � odrzek� stanowczym g�osem Ma�ko. � Gdybym na ten przyk�ad w bitwie z ty�u na niego natar�, a nie zawo�a�, by si� obr�ci�, ju�ci bym ha�b� na si� �ci�gn��, ale czasu pokoju rozumem na hak nieprzyjaciela przywie��[544] � tego si� �aden prawy rycerz nie zasroma[545].

� To was poznajomi� � odrzek�a ksi�na.

I skin�wszy na Lichtensteina, poznajomi�a z nim Ma�ka, pomy�lawszy, ze cho�by go Lichtenstein pozna�, to i tak nie sta�oby si� nic wielkiego.

Lecz Lichtenstein nie pozna� go, albowiem istotnie na drodze tynieckiej widzia� go w he�mie, a potem raz tylko jeden z nim rozmawia�, i to wieczorem, gdy Ma�ko przychodzi� do niego prosi� go o odpuszczenie Zbyszkowej winy.

Sk�oni� si� jednak do�� dumnie, dopiero ujrzawszy za rycerzem dw�ch cudnych, bogato ubranych pacho�k�w pomy�la�, �e nie byle kto takich mie� mo�e, i twarz rozja�ni�a mu si� nieco, jakkolwiek nie przesta� wydyma� dumnie ust, co czyni� zawsze, je�li nie z panuj�cym mia� do czynienia.

A ksi�na rzek�a, ukazuj�c Ma�ka:

� Jedzie ten rycerz do Malborga i ja sama polecam go �asce wielkiego mistrza, ale on, pos�yszawszy o zachowaniu[546], jakie w Zakonie macie, pragn��by i od was mie� pismo.

To rzek�szy, odesz�a do biskupa, Lichtenstein za� utkwi� w Ma�ku swe zimne, stalowe oczy i zapyta�:

� Jaki� pow�d sk�ania was, panie, do odwiedzenia naszej pobo�nej i skromnej stolicy?

� Uczciwy pow�d i pobo�ny pow�d � odrzek� wznosz�c �renice Ma�ko. � Gdyby� by�o inaczej, nie ur�cza�aby za mn� mi�o�ciwa ksi�na. Ale pr�cz �lub�w pobo�nych, chcia�bym te� i mistrza waszego pozna�, kt�ren pok�j na ziemi czyni, a jest najs�awniejszym na �wiecie rycerzem.

� Za kogo ksi�na mi�o�ciwa, pani nasza i dobrodziejka ur�cza[547], ten nie b�dzie narzeka� na nasz� ubog� go�cinno��; wszelako co do mistrza trudno b�dziecie go mogli obaczy�, bo przed miesi�cem ju� do Gda�ska wyjecha�, a stamt�d mia� do Kr�lewca i dalej ku granicy ruszy�, gdy� cho� mi�o�nik pokoju, musi przecie od zdradzieckich Witoldowych[548] zap�d�w dziedziny zakonnej broni�.

Us�yszawszy to, Ma�ko zafrasowa�[549] si� tak widocznie, �e Lichtenstein, przed kt�rego oczyma nic nie mog�o si� ukry�, rzek�:

� Widz�, �e r�wn� mieli�cie ch�� pozna� wielkiego mistrza jak dope�ni� �lub�w zakonnych.

� Mia�em ci j�, mia�em! � odrzek� pr�dko Ma�ko. � Wi�c to ju� wojna z Witoldem o �mujd�[550] pewna?

� Sam j� rozpocz��, podaj�c wbrew przysi�gom pomoc buntownikom.

Nasta�a chwila milczenia.

� Ha! niech ta B�g szcz�ci Zakonowi, jak na to zas�uguje! � rzek� wreszcie Ma�ko. � Nie mog� mistrza pozna�, to cho� �lub�w dope�ni�.

Lecz wbrew tym s�owom sam nie wiedzia�, co ma na razie pocz��, i z uczuciem ogromnego strapienia zadawa� sobie w duszy pytanie:

�Gdzie ja mam teraz Zbyszka szuka� i gdzie go odnajd�?� �atwo by�o przewidzie�, �e je�li mistrz opu�ci� Malborg i uda� si� na wojn�, to nie ma co szuka� w Malborgu i Zbyszka � a w ka�dym razie trzeba o nim dok�adniejszych wiadomo�ci zasi�gn��. Stary Ma�ko zatroska� si� wielce, ale �e by� cz�ek pr�dki do rady, postanowi� czasu nie traci� i zaraz nazajutrz ruszy� w dalsz� drog�. Uzyskanie listu od Lichtensteina przy poparciu ksi�ny Aleksandry, w kt�rej komtur[551] mia� nieograniczone zaufanie, przysz�o mu �atwo. Otrzyma� tedy[552] polecenie do starosty w Brodnicy i do wielkiego szpitalnika[553] w Malborgu, za kt�re darowa� jednak Lichtensteinowi spory srebrny pucharek, ozdobnie wykuty we Wroc�awiu, taki, jaki rycerze mieli zwyczaj stawia� nape�niony winem na noc przy �o�u, aby w razie bezsenno�ci mie� pod r�k� i lekarstwo na sen, i uciech�. Hojno�� ta Ma�kowa zdziwi�a nieco Czecha, kt�ry wiedzia�, i� stary rycerz nie by� zbyt pochopny[554] do obsypywania darami nikogo, a zw�aszcza Niemc�w � lecz �w rzek�:

� Uczyni�em tak, bom mu �lubowa� i potyka� si� z nim musz�, a nijak by mi by�o nastawa� na gard�o cz�eka, kt�ry mi us�ug� odda�. Nie nasz to obyczaj bi� w dobrodzieja�

� Ale zacnego pucharka szkoda! � odpowiedzia� troch� przekornie Czech.

Na to za� Ma�ko:

� Nie czyni� ja nic przez[555] rozmys�u, nie b�j si�! Bo je�li mi Pan Jezus mi�osierny pozwoli Niemca powali�, to ju�ci i pucharek odzyszcz�, i si�a innych godnych rzeczy wraz z nim zdob�d�.

Po czym j�li[556] naradza� si� obaj, a z nimi Jagienka, co czyni� dalej. Ma�kowi przechodzi�o przez rozum, aby i j�, i Sieciech�wn� zostawi� w P�ocku pod opiek� ksi�ny Aleksandry, a to z powodu opatowego testamentu, kt�ry by� z�o�ony u biskupa. Lecz dziewczyna sprzeciwi�a si� temu ca�� si�� swej niez�omnej woli. Prawda, �e sporzej[557] by by�o jecha� bez nich, bo nie trzeba by na noclegach osobnych izb wyszukiwa� ani te� ogl�da� si� na obyczajno��, na bezpiecze�stwo i r�ne inne tego rodzaju przyczyny. Ale przecie nie po to wyjecha�y ze Zgorzelic, by siedzie� w P�ocku. Testament, skoro jest u biskupa, to nie przepadnie, a co do nich, gdyby si� pokaza�o, �e musz� gdzie po drodze osta�[558], to lepiej by im by�o osta� si� na opiece u ksi�ny Anny, nie u Aleksandry, bo na tamtym dworze mniej nawidz�[559] Krzy�ak�w, a wi�cej mi�uj� Zbyszka. Rzek� wprawdzie na to Ma�ko, �e rozum nie niewie�cia rzecz i �e nie przystoi dziewce �dowodzi�, tak jakby naprawd� ten rozum mia�a � nie sprzeciwi� si� jednak stanowczo, a wkr�tce ust�pi� ca�kiem, gdy Jagienka, odci�gn�wszy go na bok, pocz�a m�wi� ze �zami w oczach:

� Wiecie!� B�g patrzy na moje serce, �e co rania[560] i co wieczora prosz� go za on� Danu�k�, ba i o Zbyszkow� szcz�liwo��! B�g to w niebiesiech wie najlepiej! Ale i Hlawa, i wy powiadacie, �e ju� ona zgin�a i �e �ywa z krzy�ackich r�k nie wyjdzie � co je�li tak ma by�, to ja�

Tu zawaha�a si� nieco, wezbrane �zy stoczy�y si� jej z wolna po jagodach[561] i sko�czy�a po cichu:

� To ja chc� by� Zbyszka blisko�

Ma�ka wzruszy�y te �zy i s�owa, jednak odrzek�:

� Je�li tamta zginie, Zbyszko z �a�o�ci ani na ci� spojrzy.

� Ja te� nie chc�, by na mnie spogl�da�, jeno chc� by� przy nim.

� Wiesz przecie, �e ja tego samego bym chcia�, co i ty; ale on w pierwszym �alu got�w ci� jeszcze zwymy�la�

� Niech tam i zwymy�la � odpowiedzia�a ze smutnym u�miechem. � Ale tego nie uczyni, bo nie b�dzie wiedzia�, �e to ja.

� Pozna ci�.

� Nie pozna. Wy�cie tak�e nie poznali. Powiecie mu, �e to nie ja, jeno Ja�ko, a Ja�ko przecie ca�kiem z g�by do mnie podobny. Powiecie mu, �e ur�s� i tyla[562], a jemu nawet przez g�ow� nie przejdzie, by za� to nie by� Ja�ko�

Na to stary rycerz wspomnia� co� jeszcze o kolanach k'sobie[563], ale �e kolana k'sobie miewali czasem i ch�opaki, wi�c nie mog�o to by� przeszkod�, zw�aszcza �e Ja�ko mia� istotnie twarz prawie tak� sam�, a w�osy po ostatnich postrzy�ynach wyros�y mu zn�w d�ugie � i nosi� je w p�tliku[564], tak jak inne szlachetne pachol�ta i sami rycerze. Z tych przyczyn ust�pi� Ma�ko i pocz�li m�wi� ju� o drodze. Mieli wyruszy� nazajutrz. Postanowi� Ma�ko pu�ci� si� w krzy�ackie kraje, dotrze� do Brodnicy, tam zasi�gn�� j�zyka i gdyby mistrz by� wbrew przewidywaniom Lichtensteina jeszcze w Malborgu, to jecha� do Malborga, w razie za� przeciwnym poci�gn�� krzy�ack� granic� w stron� Spychowa, przepytuj�c po drodze o m�odego polskiego rycerza i jego poczet. Stary rycerz spodziewa� si� nawet, �e �acniej[565] si� czego� dowie o Zbyszku w Spychowie lub na dworze ksi�cia Janusza warszawskiego ni� gdzie indziej.

Jako� nazajutrz wyruszyli. Wiosna ju� uczyni�a si� zupe�na, wi�c rozlewy w�d, a mianowicie Skrwy i Drw�cy, tamowa�y drog�, tak �e dopiero dziesi�tego dnia po opuszczeniu P�ocka przejechali granic� i znale�li si� w Brodnicy. Miasteczko czyste by�o i porz�dne, ale zaraz na wst�pie mo�na by�o pozna� twarde rz�dy niemieckie, albowiem ogromna murowana szubienica, wzniesiona za miastem przy drodze do Gorczenicy, ubrana by�a cia�ami wisielc�w, z kt�rych jedno by�o kobiece. Na stra�niczej wie�y i na zamku powiewa�a chor�giew z czerwon� r�k� w bia�ym polu. Samego komtura nie zastali jednak podr�ni na miejscu, albowiem poci�gn�� by� z cz�ci� za�ogi i na czele okolicznej szlachty do Malborga. Obja�nienia te da� Ma�kowi stary Krzy�ak, �lepy na oba oczy, kt�ry by� niegdy� komturem Brodnicy, p�niej za�, przywi�zawszy si� do miejsca i zamku, prze�ywa� w nim ostatki �ywota. �w, gdy kapelan miejscowy przeczyta� mu list Lichtensteina, przyj�� Ma�ka go�cinnie, �e za�, mieszkaj�c w�r�d polskiej ludno�ci, umia� wybornie po polsku, przeto �atwo by�o si� z nim rozm�wi�. Zdarzy�o si� te�, i� przed sze�ciu tygodniami je�dzi� do Malborga, dok�d wzywano go jako do�wiadczonego rycerza na rad� wojenn�, wiedzia� wi�c, co si� w stolicy dzia�o. Zapytywany o m�odego polskiego rycerza, m�wi�, �e nazwiska nie pomni, ale �e s�ysza� o jakowym�, kt�ry naprz�d budzi� podziw tym, �e pomimo m�odych lat przyby� jako rycerz ju� pasowany, a po wt�re potyka� si� szcz�liwie na turnieju, kt�ry wielki mistrz urz�dzi� wedle[566] zwyczaju dla cudzoziemskich go�ci przed wyruszeniem na wojenn� wypraw�. Powoli przypomnia� sobie nawet, i� owego rycerza polubi� i wzi�� w szczeg�ln� opiek� m�ny i szlachetny brat mistrz�w, Ulryk von Jungingen, i �e da� mu �elazne listy[567], z kt�rymi m�odzian p�niej odjecha� podobno w stron� wschodni�. Ma�ko ucieszy� si� z tych wiadomo�ci ogromnie, nie mia� bowiem najmniejszej w�tpliwo�ci, �e tym m�odym rycerzem by� Zbyszko. Wobec tego nie by�o chwilowo po co jecha� do Malborga, bo jakkolwiek wielki szpitalnik[568] lub inni pozostali tam urz�dnicy zakonni i rycerze mogliby mo�e jeszcze dok�adniejszych udzieli� wskaz�wek, jednakowo� �adn� miar� nie mogli powiedzie�, gdzie na razie bawi Zbyszko. Zreszt� sam Ma�ko wiedzia� najlepiej, gdzie go znale��, nietrudno bowiem by�o domy�li� si�, �e kr��y ko�o Szczytna albo je�eli tam Danusi nie znalaz�, czyni poszukiwania po dalszych wschodnich zamkach i komturiach[569].

Nie trac�c wi�c czasu, ruszyli i oni krzy�ackim krajem ku wschodowi i Szczytnu. Droga sz�a im sporo, gdy� g�ste miasta i miasteczka po��czone by�y go�ci�cami, kt�re Krzy�acy, a raczej kupcy w miastach osiedli, w dobrym utrzymywali stanie, prawie nie gorszym ni� polskie, kt�re powsta�y pod opiek� gospodarnej i spr�ystej kr�la Kazimierzowej[570] r�ki. Przy tym pogoda nasta�a cudna. Noce by�y gwia�dziste, dni jasne, a w porze po�udniowego udoju powiewa� ciep�y, suchy wiaterek, kt�ry nape�nia� czerstwo�ci�[571] i zdrowiem piersi ludzkie. Zazieleni�y si� zbo�a na polach, �aki pokry�y si� hojnie kwieciem, a lasy sosnowe pocz�y roni� wo� �ywiczn�. Przez ca�� drog� do Lidzbarku, a stamt�d do Dzia�dowa i dalej do Niedzborza podr�ni nie widzieli ani chmurki na niebie. W Niedzborzu dopiero w nocy przysz�a ulewa z grzmotami, kt�re pierwszy raz tej wiosny s�yszano, ale trwa�a kr�tko i nazajutrz rozb�ysn�� zn�w poranek przejasny, r�owy, z�oty i tak �wietlisty, �e jak okiem si�gn�� wszystko l�ni�o jednym bisiorem[572] brylant�w i pere�, ca�a za� kraina zdawa�a si� u�miecha� niebu i radowa� si� z bujnego �ycia.

W taki to ranek wykr�cili z Niedzborza ku Szczytnu. Granica mazowiecka nie by�a daleko i �atwo by im przysz�o nawr�ci� do Spychowa. By�a chwila nawet, �e Ma�ko chcia� to uczyni�, ale rozwa�ywszy wszystko, wola� dotrze� wprz�d do strasznego krzy�ackiego gniazda, w kt�rym tak ponuro rozstrzygn�a si� cz�� Zbyszkowych los�w. Wzi�wszy wi�c ch�opa przewodnika, kaza� mu prowadzi� poczet ku Szczytnu, cho� i przewodnik nie by� konieczny, albowiem z Niedzborza szed� prosty go�ciniec, na kt�rym niemieckie mile by�y bia�ymi kamieniami znaczone.

Przewodnik jecha� kilkadziesi�t krok�w naprz�d, za nim konno Ma�ko z Jagienk�, nast�pnie do�� daleko za nimi Czech ze �liczn� Sieciech�wn�, a dalej sz�y wozy otoczone przez zbrojnych pacho�k�w. Ranek by� wczesny. R�ana barwa nie zesz�a jeszcze ze wschodniej strony nieba, cho� s�o�ce �wieci�o ju�, zmieniaj�c na opale krople rosy na drzewach i trawach.

� Nie boisz si� jecha� do Szczytna? � zapyta� Ma�ko.

� Nie boj� si� � odrzek�a Jagienka. � Pan B�g nade mn�, bom sierota.

� Bo tam nijakiej wiary nie dotrzymuj�. Najgorszy pies by� ci wprawdzie �w Danveld, kt�rego Jurand razem z Gotfrydem zg�adzi�� Tak powiada� Czech. Drugi po Danveldzie by� Rotgier, kt�ry leg� od Zbyszkowego topora, ale i ten stary jest okrutnik, diab�u zaprzedan� Ludzie nic dobrze nie wiedz�, wszelako ja tak my�l�, �e je�li Danu�ka zgin�a, to z jego r�ki. Gadaj�, �e spotka�a go te� jakowa� przygoda � ale ksi�na powiedzia�a mi w P�ocku, �e si� wykr�ci�. Z nim to b�dziemy mieli w Szczytnie spraw�. Dobrze, �e mamy pismo od Lichtensteina, bo jego si� podobno gorzej psubraty boj� ni� samego mistrza� �e to, prawi�, powag� ma okrutn� i zachowanie[573] wielkie, a przy tym m�ciwy jest. Najmniejszej krzywdy nie daruje� Bez tego pisma nie jecha�by ja tak spokojnie do Szczytna.

� A �w�e stary jako si� zowie?

� Zygfryd de L�we.

� B�g da, �e damy sobie i z nim rady.

� B�g da!

Tu Ma�ko roze�mia� si� i po chwili pocz�� m�wi�:

� Powiada do mnie ksi�na w P�ocku: �Krzywdujecie[574] si�, krzywdujecie jako baranki na wilk�w, a tu, powiada, z tych wilk�w trzech ju� nie �ywie,[575] bo ich niewinne baranki zdusi�y�. I prawd� rzek�szy, tak to i jest�

� A Danu�ka? a jej rodzic?

� To samo powiedzia�em ksi�nie. Ale w duszy rad jestem, i�e si� pokazuje, jako i nas krzywdzi� jest nieprzezpieczna[576] rzecz. Ju�ci wiemy, jak toporzysko[577]chyci�[578] w gar�� i godnie nim machn��! A co do Danu�ki i Juranda, to prawda. Ja my�l� tak samo jak i Czech, �e ich ju� na �wiecie nie ma, ale w rzeczy[579] to nikt dobrze nie wie� Tego Juranda te� mi �al, bo i za �ycia si� bole�ci o dziewczyn� najad�, i je�eli zgin��, to ci�k� �mierci�.

� Co go kto przy mnie wspomni, to zaraz o tatusiu my�l�, kt�rego te� na �wiecie nie ma � odpowiedzia�a Jagienka.

I tak m�wi�c, podnios�a zwil�one, �liczne oczy ku g�rze. Ma�ko za� pokiwa� g�ow� i rzek�:

� W Bo�ym on wiecu i w �wiat�o�ci wiekuistej na pewno, bo lepszego od niego cz�owieka chyba w ca�ym naszym kr�lestwie nie by�o�

� Oj, nie by�o ci, nie by�o! � westchn�a Jagienka.

Lecz dalsz� rozmow� przerwa� im ch�op przewodnik, kt�ry powstrzyma� nagle �rebca, a nast�pnie zawr�ci� go, przylecia� p�dem do Ma�ka i zawo�a� jakim� dziwnym, wyl�knionym g�osem:

� O dla Boga! Patrzcie no, panie rycerzu, kto to ku nam z pag�rka idzie.

� Kto, gdzie? � zawo�a� Ma�ko.

� A owdzie! Chyba wielgolud[580] czy co�

Ma�ko z Jagienk� wstrzymali st�paki[581], spojrzeli we wskazanym przez przewodnika kierunku i istotnie oczy ich ujrza�y na wynios�o�ci pag�rka, na p� albo i wi�cej stajania[582] jakow�� posta�, kt�rej wymiary zdawa�y si� znacznie przenosi� zwyk�e ludzkie kszta�ty.

� Sprawiedliwie m�wi, �e ch�op jest du�y � mrukn�� Ma�ko.

Potem zmarszczy� si�, splun�� nagle w bok i rzek�:

� Na psa urok!

� Czemu za� zaklinacie? � spyta�a Jagienka.

� Bom wspomnia�, jako w taki sam ranek obaczyli�my ze Zbyszkiem na drodze z Ty�ca do Krakowa takiego samego niby wielkoluda. Powiadali w�wczas, �e to Walgierz Wda�y[583]. Ba! pokaza�o si�, �e to by� pan z Taczewa,[584] ale te� nic dobrego z tego nie wypad�o. Na psa urok.

� To nie rycerz, bo piecht�[585] idzie � rzek�a, wyt�aj�c wzrok, Jagienka. � I widz� nawet, �e nijakiej broni nie ma, jeno kostur w lewej r�ce dzier�y�

� I maca nim przed sob�, jakby by�a noc � doda� Ma�ko.

� I ledwie si� rusza. Pewnie! �lepy chyba czy co?

� �lepy jest, �lepy! jako �ywo!

Ruszyli ko�mi i po niejakim czasie zatrzymali si� naprzeciw dziada, kt�ry schodz�c z pag�rka niezmiernie powoli, szuka� przed sob� kosturem drogi.

By� to starzec rzeczywi�cie ogromny, chocia� widziany z bliska przesta� im si� wydawa� wielkoludem. Sprawdzili te�, �e by� zupe�nie �lepy. Zamiast oczu mia� dwie czerwone jamy. Brak�o mu r�wnie� prawej d�oni, na miejscu kt�rej nosi� w�ze� uczyniony z brudnej szmaty. Bia�e w�osy spada�y mu a� na ramiona, a broda si�ga�a pasa.

� Nie ma chudzina[586] ni pachol�cia, ni psa i sam omackiem drogi szuka � ozwa�a si� Jagienka. � Dla Boga, nie mo�em go przecie bez pomocy ostawi�. Nie wiem, czy mnie b�dzie rozumia�, ale przem�wi� do niego po naszemu.

To rzek�szy, zeskoczy�a �ywo[587] ze st�paka i zatrzymawszy si� tu� przed dziadem, pocz�a szuka� pieni�dzy w sk�rzanej kalecie[588] wisz�cej u jej pasa.

Dziad te�, us�yszawszy przed sob� tupot ko�ski i gwar, wyci�gn�� przed siebie kostur i podni�s� do g�ry g�ow�, jak czyni� ludzie �lepi.

� Pochwalony Jezus Chrystus! � rzek�a dziewczyna. � Rozumiecie, dziadku po krze�cija�sku?

�w za�, us�yszawszy jej s�odki, m�ody g�os, drgn��, przez twarz przelecia� mu jaki� dziwny b�ysk, jakby wzruszenia i rozrzewnienia, nakry� powiekami swe puste jamy oczne i nagle, rzuciwszy kostur, pad� przed ni� na kolana, z wyci�gni�tymi w g�r� ramionami.

� Wsta�cie, i tak was wspomog�. Co wam jest? � spyta�a ze zdziwieniem Jagienka.

Lecz on nie odpowiedzia� nic, tylko dwie �zy sp�yn�y mu po policzkach a z ust wyszed� podobny do j�ku g�os:

� Aa! a!

� Na mi�osierdzie boskie! niemowa�cie czy jak?

� Aa! a!

To wyg�osiwszy, podni�s� d�o�; naprz�d uczyni� ni� znak krzy�a, potem j�� wodzi� lew� d�oni� wzd�u� ust. Jagienka, nie zrozumiawszy, spojrza�a na Ma�ka, kt�ry rzek�:

� Chyba co� ci takiego pokazuje, jakby mu j�zyk ur�n�li.

� Ur�n�li wam j�zyk? � spyta�a dziewczyna.

� A! a! a! a! � powt�rzy� kilkakrotnie dziad, kiwaj�c przy tym g�ow�.

Po czym wskaza� palcami na oczy, nast�pnie wysun�� prawe rami� bez d�oni, a lew� wykona� ruch do ci�cia podobny.

Teraz zrozumieli go oboje.

� Kto wam to uczyni�? � spyta�a Jagienka.

Dziad zrobi� zn�w kilkakrotnie znak krzy�a w powietrzu.

� Krzy�acy! � zakrzykn�� Ma�ko.

Starzec opu�ci� na znak potwierdzenia g�ow� na piersi.

Nasta�a chwila milczenia, tylko Ma�ko i Jagienka spogl�dali na si� z niepokojem, mieli bowiem przed sob� jawny dow�d tego braku mi�osierdzia i braku miary w karaniu, jakimi odznaczali si� rycerze zakonni.

� Srogie rz�dy! � rzek� wreszcie Ma�ko � i ci�ko go pokarali, a B�g wie, czy s�usznie. Nie dopytamy si� o to. �eby cho� wiedzie�, gdzie go odwie��, bo to musi by� cz�ek z tych okolic. Po naszemu rozumie, gdy� tu prosty nar�d taki jest jako i na Mazowszu.

� Rozumiecie przecie, co m�wimy? � spyta�a Jagienka.

Dziad potwierdzi� g�ow�.

� A tutejsi�cie?

� Nie � odpowiedzia� na migi starzec.

� Za� mo�e z Mazowsza?

� Tak.

� Spod ksi�cia Janusza?

� Tak.

� A c�e�cie u Krzy�ak�w robili?

Starzec nie umia� odpowiedzie�, lecz twarz jego przybra�a w jednej chwili wyraz tak niezmiernego b�lu, �e lito�ciwe serce Jagienki zadrga�o tym wi�kszym wsp�czuciem, a nawet Ma�ko, chocia� nie byle co wzruszy� go mog�o, rzek�:

� Pewnikiem skrzywdzili go, psubraty, mo�e i bez jego winy.

Jagienka za� wetkn�a w d�o� n�dzarza kilka drobnych pieni��k�w.

� S�uchajcie � rzek�a. � Nie opu�cim was. Pojedziecie z nami na Mazowsze i w ka�dej wsi b�dziemy was pyta�, czy nie wasza. Mo�e si� jako dogadamy. Wsta�cie jeno teraz, bo� my przecie nie �wi�ci.

Lecz on nie wsta�, owszem pochyli� si� i obj�� jej nogi, jakby w opiek� si� oddaj�c i dzi�kuj�c, przy czym jednak pewne zdziwienie, a nawet jakby zaw�d mign�y mu na obliczu. By� mo�e, i� miarkuj�c z g�osu s�dzi�, i� stoi przed dziewczyn�, tymczasem d�o� jego trafi�a na ja�owicze sk�rznie[589], jakie w podr�y nosili rycerze i giermkowie.

Ona za� rzek�a:

� Tak i b�dzie. Przyjd� wnet nasze wozy, to sobie odpoczniecie i po�ywicie si�. Ale na Mazowsze nie od razu pojedziecie, bo przedtem trzeba nam do Szczytna.

Na to s�owo starzec zerwa� si� na r�wne nogi. Zgroza i zdumienie odbi�y mu si� na twarzy. Roztworzy� ramiona, jakby chc�c zagrodzi� drog�, a z ust pocz�y mu si� wydobywa� dzikie i jak gdyby pe�ne przera�enia d�wi�ki.

� Co wam? � zawo�a�a przel�kniona Jagienka.

Lecz Czech, kt�ry ju� przedtem by� z Sieciech�wn� nadjecha� i od pewnego czasu wpatrywa� si� uporczywie w dziada, zwr�ci� si� nagle do Ma�ka ze zmienion� twarz� i dziwnym jakim� g�osem rzek�:

� Na rany boskie! pozw�lcie, panie, bym do niego przem�wi�, bo ani wiecie, kto on mo�e by�!

Po czym, nie pytaj�c o pozwolenie, poskoczy� do dziada, po�o�y� mu r�ce na barkach i j��[590] pyta�:

� Ze Szczytna idziecie?

Starzec jakby uderzony d�wi�kiem jego g�osu uspokoi� si� i skin�� g�ow�.

� A nie szukali�cie tam dziecka?�

G�uchy j�k by� jedyn� odpowiedzi� na to pytanie.

W�wczas Hlawa przyblad� nieco, chwil� jeszcze wpatrywa� si� swym rysim wzrokiem w rysy starca, po czym rzek� z wolna i dobitnie:

� To wy�cie Jurand ze Spychowa!

� Jurand! � zakrzykn�� Ma�ko.

Lecz Jurand zachwia� si� w tej chwili i omdla�. Przebyte m�ki, brak po�ywienia, trudy podr�y obali�y go z n�g. Oto dziesi�ty ju� dzie� up�ywa�, jak szed� tak omackiem, b��dz�c i szukaj�c przed sob� kijem drogi, o g�odzie, w utrudzeniu i niepewno�ci, dok�d idzie. Nie mog�c pyta� o drog�, w dzie� kierowa� si� tylko ciep�em promieni s�onecznych, noce sp�dza� w rowach przy go�ci�cu. Gdy zdarzy�o mu si� przechodzi� przez wie�, osad� lub gdy spotyka� ludzi naprzeciw id�cych, d�oni� i g�osem �ebra� ja�mu�ny, lecz rzadko kiedy wspomog�a go lito�ciwa r�ka, powszechnie bowiem brano go za zbrodniarza, kt�rego dosi�g�a pomsta prawa i sprawiedliwo�ci. Od dw�ch dni �ywi� si� kor� drzewn� i li��mi i ju� by� zw�tpi�, czy trafi kiedykolwiek na Mazowsze � a� tu nagle otoczy�y go lito�ciwe swojackie serca i swojskie g�osy, z kt�rych jeden przypomnia� mu s�odki g�os c�rki � a gdy w ko�cu wymieniono jeszcze i jego imi�, przebra�a si� wreszcie miara wzrusze�, serce �cisn�o mu si� w piersi, my�li zakr�ci�y si� wichrem w g�owie i by�by zwali� si� twarz� w proch go�ci�ca, gdyby nie podtrzyma�y go krzepkie[591] ramiona Czecha.

Ma�ko zeskoczy� z konia, po czym obaj wzi�li go, ponie�li ku taborkowi, a nast�pnie u�o�yli na wymoszczonym sianem wozie. Tam Jagienka z Sieciech�wn�, ocuciwszy go, nakarmi�y i napoi�y winem, przy czym Jagienka widz�c, �e nie mo�e utrzyma� kubka, sama podawa�a mu nap�j. Zaraz potem chwyci� go nieprzeparty kamienny sen, z kt�rego dopiero na trzeci dzie� mia� si� rozbudzi�.

Oni za� z�o�yli tymczasem pr�dk� dora�n� narad�.

� Kr�tko rzek� � ozwa�a si� Jagienka. � Nie do Szczytna teraz jecha�, ale do Spychowa, by go w przezpiecznym miejscu mi�dzy swoimi we wszelakim starunku[592] zostawi�.

� Obacz, jak si� to rz�dzisz! � odpowiedzia� Ma�ko. � Do Spychowa trzeba go odes�a�, ale niekoniecznie mamy wszyscy jecha�, bo z nim mo�e jeden w�z p�j��.

� Nie rz�dz� ja si�, jeno tak mniemam, �e si�a[593] mo�emy si� od niego i o Zbyszku, i o Danu�ce dowiedzie�.

� A po jakiemu b�dziesz z nim gada�, kiedy j�zyka nie ma?

� A kt� jak nie on pokaza� wam, �e nie ma? Widzicie, �e i bez gadania dowiedzieli�my si� wszystkiego, czego nam by�o trzeba, a c� dopiero, gdy si� do jego pokazywania g�ow� i r�koma wezwyczaim[594]! Spytacie go na ten przyk�ad, czy wraca� Zbyszko z Malborga do Szczytna, to ju�ci albo skinie g�ow�, albo zaprzeczy. I to samo o innych rzeczach.

� Prawda jest!�zawo�a� Czech.

� Nie sprzeczam si� i ja te�, �e prawda � rzek� Ma�ko � i sam takow� my�l mia�em, jeno u mnie pierwsza rozwaga, a g�ba potem.

To rzek�szy, kaza� zawr�ci� taborkowi ku mazowieckiej granicy. W czasie drogi Jagienka raz po raz podje�d�a�a do wozu, na kt�rym le�a� Jurand, boj�c si�, aby nie zamar� we �nie.

� Nie pozna�em go � m�wi� Ma�ko � ale i nie dziwota. Ch�op by� jak tur[595]! Powiadali o nim Mazurowie, �e on jeden mi�dzy nimi m�g�by si� by� z samym Zawisz�[596] potyka� � a teraz i�cie[597] ko�ciotrup.

� Chodzi�y s�uchy � rzek� Czech � �e go m�kami zmo�yli, ale poniekt�ry i wierzy� nie chcia�, by za� chrze�cijanie tak mieli post�pi� z pasowanym rycerzem, kt�ry te� �wi�tego Jerzego ma za patrona.

� B�g da�, �e go Zbyszko cho� w cz�ci pom�ci�. No, ale patrzcie, jakowa jest mi�dzy nami a nimi r�nica. Prawda! Z czterech psubrat�w trzech ju� leg�o � ale w bitwie legli i nikt �adnemu j�zyka w niewoli nie obrzeza�[598] ani te� oczu nie wy�uskiwa�.

� B�g ich pokarze � rzek�a Jagienka.

Lecz Ma�ko zwr�ci� si� do Czecha:

� A ty� jak go uzna�[599]?

� Zrazum go te� nie uzna�, chocia�em go p�niej, panie, od was widzia�.

Ale mi co� tam chodzi�o po g�owie i im wi�cej mu si� przypatrywa�em, tym wi�cej chodzi�o� Ba! brody nie mia� ni bia�ych w�os�w, mo�ny by� pan a pot�ny; jako�e go by�o w takim dziadzie uzna�! Ale gdy panienka rzek�a, �e jedziem do Szczytna, a on wy� pocz��, zaraz mi si� oczy otwar�y.

Ma�ko zamy�li� si�.

� Ze Spychowa trzeba by go ksi�ciu zawie��, kt�ry przecie� takiej krzywdy znacznemu cz�owiekowi wyrz�dzonej p�azem pu�ci� nie mo�e.

� Wypr� si�, panie; porwali mu zdrad� dziecko i wyparli si�[600], a o panu ze Spychowa powiedz�, �e w bitwie i j�zyk, i r�k�, i oczy utraci�.

� S�usznie � rzek� Ma�ko. � To�e oni i samego ksi�cia[601] swego czasu porwali. Nie mo�e on z nimi wojowa�, bo nie podo�a, chybaby mu nasz kr�l pom�g�. Gadaj� ludzie i gadaj� o wielkiej wojnie, a tu ani ma�ej nie ma.

� Jest z ksi�ciem Witoldem[602].

� Chwali� Boga, �e cho� ten ich za nic ma� Hej! Knia�[603] Witold to mi knia�! A chytro�ci� go te� nie zmog�[604], bo on jeden chytrzejszy ni� oni wszyscy razem. Bywa�o, przycisn� go, psiajuchy, tak, �e zguba nad nim jako miecz nad g�ow�, a on si� jako w�� wy�li�nie i zaraz ich uk�si� Strze� go si�, gdy ci� bije, ale bardziej si� strze�, gdy ci� g�aszcze.

� Taki� on jest ze wszystkimi?

� Nie ze wszystkimi, jeno z Krzy�aki. Z innymi dobry i hojny knia�!

Tu zamy�li� si� Ma�ko, jakby chc�c lepiej sobie Witolda przypomnie�.

� Ca�kiem to inny cz�owiek ni� tutejsi ksi���ta � rzek� wreszcie. � Powinien by� Zbyszko do niego si� uda�, bo i pod nim, i przez niego najwi�cej mo�na przeciw Krzy�akom wsk�ra�.

Po chwili za� doda�:

� Kto wie, czy si� tam jeszcze obaj nie znajdziem, gdy� tam i pomst� mo�na mie� najs�uszniejsz�.

Potem zn�w m�wili o Jurandzie, o jego nieszcz�snym losie i niewypowiedzianych krzywdach, jakich od Krzy�ak�w dozna�, kt�rzy naprz�d bez �adnej przyczyny zamordowali mu umi�owan� �on�, a potem zemst� p�ac�c za zemst�, porwali dziecko � i samego um�czyli tak okrutnymi m�kami, �e i Tatarzy nie umieliby lepszych obmy�li�. Ma�ko i Czech zgrzytali z�bami na my�l, �e nawet i w wypuszczeniu go na wolno�� by�o nowe wyrachowane okrucie�stwo. Stary rycerz obiecywa� te� sobie w duszy, �e postara si� wywiedzie� dobrze, jako to wszystko by�o, a potem zap�aci� z nawi�zk�.

Na takich rozmowach i my�lach schodzi�a im droga do Spychowa. Po dniu pogodnym nasta�a noc cicha, gwie�dzista, wi�c nie zatrzymywali si� nigdzie na nocleg, trzykrotnie tylko popa�li obficie konie, po ciemku jeszcze przejechali granic� i nad ranem stan�li pod wodz� naj�tego przewodnika na ziemi spychowskiej. Stary Tolima trzyma� widocznie tam wszystko �elazn� r�k�, gdy� zaledwie zapu�cili si� w las, wyjecha�o naprzeciw dw�ch zbrojnych pacho�k�w, kt�rzy jednak, widz�c nie �adne wojsko, lecz niewielki poczet, nie tylko przepu�cili ich bez pytania, ale przeprowadzili przez niedost�pne dla nie znaj�cych miejscowo�ci rozlewiska i moczary.

W gr�dku przyj�li go�ci Tolima i ksi�dz Kaleb. Wie��, �e pan przyby�, przez zbo�nych[605] ludzi odwiezion, b�yskawic� rozlecia�a si� mi�dzy za�og�. Dopiero� gdy zobaczyli, jakim wyszed� z r�k krzy�ackich � wybuch�a taka burza gr�b i w�ciek�o�ci, �e gdyby w podziemiach spychowskich znajdowa� si� jeszcze jaki Krzy�ak, �adna moc ludzka nie zdo�a�aby go wybawi� od strasznej �mierci.

Konni �parobje� chcieli i tak zaraz siada� na ko�, skoczy� ku granicy, z�apa� co si� da Niemc�w i g�owy ich rzuci� pod nogi panu, ale okie�zna�[606]t� ich ch�� Ma�ko, kt�ry wiedzia�, �e Niemcy siedz� po miasteczkach i gr�dkach, a wie�niacza ludno�� tej samej jest krwi, jeno �e pod obc� przemoc�[607] �yje. Ale ani �w rozgwar, ani okrzyki, ani skrzypienie �urawi studziennych nie zdo�a�y rozbudzi� Juranda, kt�rego z wozu przeniesiono na sk�rze nied�wiedziej do jego izby na �o�e. Zosta� przy nim ksi�dz Kaleb, przyjaciel od dawnych lat, a tak jak rodzony[608] kochaj�cy, kt�ry pocz�� b�agaln� modlitw�, aby Zbawiciel �wiata wr�ci� nieszcz�snemu Jurandowi i oczy, i j�zyk, i r�k�.

Znu�eni drog� podr�ni poszli te� po spo�yciu rannego posi�ku na spoczynek. Ma�ko zbudzi� si� dobrze ju� z po�udnia i kaza� pacho�kowi przywo�a� do siebie Tolim�.

I wiedz�c poprzednio od Czecha, �e Jurand przed wyjazdem nakaza� wszystkim pos�uch dla Zbyszka i �e mu dziedzin� na Spychowie przez usta ksi�dza przekaza�, rzek� do starego g�osem zwierzchnika:

� Jam jest stryj waszego m�odego pana i p�ki nie wr�ci, moje tu b�d� rz�dy.

Tolima schyli� sw� siw� g�ow�, nieco do g�owy wilczej podobn�, i otoczywszy d�oni� ucho, zapyta�:

� To wy�cie, panie, szlachetny rycerz z Bogda�ca?

� Tak jest � odrzek� Ma�ko. � Sk�d o mnie wiecie?

� Bo si� tu was spodziewa� i pyta� o was m�ody pan, Zbyszko.

Us�yszawszy to, Ma�ko zerwa� si� na r�wne nogi i zapominaj�c o swej powadze, zakrzykn��:

� Zbyszko w Spychowie?

� By�, panie; dwa dni temu wyjecha�.

� Na mi�y B�g! sk�d przyby� i dok�d pojecha�?

� Przyby� z Malborga, a po drodze by� w Szczytnie, dok�d za� wyjecha�, nie powiada�.

� Nie powiada�?

� Mo�e ksi�dzu Kalebowi powiada�.

� Hej, mocny Bo�e! to�my si� zmin�li! � m�wi�, uderzaj�c si� d�o�mi po udach, Ma�ko.

Tolima za� otoczy� d�oni� i drugie ucho:

� Jako powiadacie, panie?

� Gdzie jest ksi�dz Kaleb?

� U pana starszego, przy �o�u.

� Przyzwijcie go! Albo nie� Sam do niego p�jd�.

� Przyzw� go! � rzek� stary.

I wyszed�. Lecz nim przyprowadzi� ksi�dza, wesz�a Jagienka.

� Chod� tu! Wiesz, co jest! Dwa dni temu by� tu Zbyszko.

A ona zmieni�a si� w jednej chwili na twarzy i nogi przybrane w obcis�e pasiaste nogawiczki[609] zadr�a�y pod ni� widocznie.

� By� i pojecha�? � pyta�a z bij�cym sercem. � Dok�d?

� Dwa dni temu, a dok�d, mo�e ksi�dz wie.

� Trzeba nam za nim! � rzek�a stanowczym g�osem.

Po chwili wszed� ksi�dz Kaleb, kt�ry s�dz�c, �e Ma�ko wzywa go po to, aby zapyta� o Juranda, rzek�, uprzedzaj�c pytanie:

� �pi jeszcze.

� S�ysza�em, �e Zbyszko tu by�? � zawo�a� Ma�ko.

� By�. Dwa dni temu wyjecha�.

� Dok�d?

� Sam nie wiedzia�� Szuka� Pojecha� ku granicy �mujdzkiej[610], gdzie teraz wojna.

� Na mi�y B�g, powiadajcie, ojcze, co o nim wiecie!

� Wiem tyle, ilem od niego s�ysza�. By� w Malborgu i mo�n�[611] tam opiek� pozyska�, bo brata mistrzowego, kt�ry jest pierwszym mi�dzy nimi rycerzem. Z jego rozkazania wolno by�o szuka� Zbyszkowi po wszystkich zamkach.

� Juranda i Danu�ki?

� Tak, ale Juranda nie szuka�, bo mu powiedzieli, �e nie �yje.

� M�wcie od pocz�tku.

� Zaraz, jeno odetchn� i oprzytomniej�, bo z innego �wiata powracam.

� Jak to z innego �wiata?

� Z tego �wiata, do kt�rego na koniu nie zajedzie, ale na modlitwie zajedzie� i od n�g Pana Chrystusowych, u kt�rych prosi�em o zmi�owanie nad Jurandem.

� Cudu�cie prosili? Macie� t� moc? � zapyta� z wielk� ciekawo�ci� Ma�ko.

� Mocy nijakiej nie mam, ale j� Zbawiciel ma, kt�ren[612] je�li zechce, powr�ci Jurandowi i oczy, i j�zyk, i r�k�

� Byle chcia�, to ju�ci �e i potrafi � odrzek� Ma�ko � wszelako nie o byle co�cie prosili.

Ksi�dz Kaleb nie odpowiedzia� nic, mo�e nie dos�ysza�, gdy� oczy mia� jeszcze jakby nieprzytomne i istotnie wida� by�o, i� si� poprzednio ca�kiem w modlitwie zapami�ta�.

Wi�c zakry� teraz twarz r�koma i czas jaki� siedzia� w milczeniu. Wreszcie wstrz�sn�� si�, przetar� d�o�mi oczy i �renice, po czym rzek�:

� Teraz pytajcie.

� Jakim sposobem pozyska� sobie Zbyszko w�jta sambi�skiego[613].

� Ju� on nie jest w�jtem sambi�skim�

� Mniejsza z tym� Wy miarkujcie, o co pytam, i prawcie, co wiecie.

� Pozyska� go sobie na turnieju. Ulryk rad si� w szrankach[614] potyka, potyka� ci si� i ze Zbyszkiem, bo by�o si�a go�ci rycerskich w Malborgu i mistrz gonitwy wyprawi�. P�k� Ulrykowi popr�g[615] w siodle i �acno[616] go m�g� Zbyszko z konia zbi�, ale on to ujrzawszy, prasn�� glewi�[617] o ziem i jeszcze chwiej�cego si� podtrzyma�.

� Hej! Ano widzisz! � zawo�a� Ma�ko, zwracaj�c si� do Jagienki. � Za to go Ulryk pokocha�?

� Za to go pokocha�. Nie chcia� ju� z nim goni� na ostre ani na t�pe kopie i pokocha� go. Zbyszko te� powiedzia� mu swoje utrapienia, a �w, �e to o cze�� rycersk� jest dbaj�cy, okrutnym gniewem zap�on�� i do brata swego, mistrza, Zbyszka na skarg� zaprowadzi�. B�g da mu za to zbawienie, bo niewielu jest mi�dzy nimi, kt�rzy mi�uj� sprawiedliwo��. M�wi� mi te� Zbyszko, �e pan de Lorche wielce mu dopom�g� przez to, i� go tam dla wielkiego rodu i bogactw szanuj�, a on zasie we wszystkim za Zbyszkiem �wiadczy�.

� A co ze skargi i z onego �wiadectwa przysz�o?

Przysz�o to, i� wielki mistrz surowie[618] komturowi[619] szczytnie�skiemu przykaza�, aby wszystkich je�c�w i wi�ni�w, jacy s� w Szczytnie, duchem[620] do Malborga odes�a�, samego Juranda nie wyjmuj�c[621]. Komtur co do Juranda odpisa�, i� z ran umar� i tam�e przy ko�ciele jest pogrzebion. Innych je�c�w odes�a�, mi�dzy kt�rymi by�a dziewka niedojda[622], ale naszej Danusi nie by�o.

� Wiem od giermka Hlawy � rzek� Ma�ko � i� Rotgier, ten, kt�ry od Zbyszka zabit, te� na dworze ksi�cia Januszowym o takiej dziewce-mato�ce wspomina�. M�wi�, �e j� mieli za Jurand�wn�, a gdy mu ksi�na odpowiedzia�a, �e przecie praw�[623] Jurand�wn� znali i widzieli, jako nie by�a mato�ka, rzek�: �I�cie[624] prawda, ale my�lelim, �e j� z�e przemieni�o�. � To samo napisa� komtur mistrzowi � i�e ow� dziewk� nie w wi�zieniu, jeno[625] na opiece mieli, wpoprz�d j� zb�jcom odj�wszy[626], kt�rzy przysi�gali, �e to przemieniona Jurand�wna.

� I mistrz uwierzy�?

� Sam nie wiedzia�, czyli ma wierzy�, czy nie wierzy�, ale Ulryk jeszcze wi�kszym gniewem zap�on�� i wym�g� na bracie, aby urz�dnika zakonnego ze Zbyszkiem do Szczytna pos�a�, co te� si� sta�o. Przyjechawszy do Szczytna, starego komtura ju� nie zastali, bo na wojn� z Witoldem ku wschodnim zamkom wyruszy�, jeno podw�jciego, kt�remu urz�dnik kaza� wszystkie sklepy[627] i podziemia otworzy�. Za czym szukali i szukali, i nic nie znale�li. Brali te� ludzi na spytki. Jeden sam powiedzia� Zbyszkowi, �e od kapelana mo�na si� si�a dowiedzie�, gdy� kapelan umie kata niemow� wyrozumie�. Ale kata zabra� z sob� stary komtur, a kapelan do Kr�lewca na jakowy� duchowny congressus[628] by� wyjecha�� Oni si� tam cz�sto zje�d�aj� i skargi na Krzy�ak�w do papie�a �l�, bo i ksi�om chudzi�tom pod nimi ci�ko�

� To mi jeno dziwno, �e Juranda nie znale�li! � zauwa�y� Ma�ko.

� Bo go wida� wprz�d[629] stary komtur wypu�ci�. Wi�ksza by�a z�o�� w tym wypuszczeniu, ni� �eby mu byli po prostu gard�o wzi�li[630]. Chcia�o im si�, �eby pocierpia� przed �mierci� tyle, ba! i wi�cej, ni� cz�owiek jego stanu wytrzyma� mo�e. �lepy, niemowa i bez prawicy � b�jcie�e si� Boga!� Ni do domu trafi�, ni o drog� alboli o chleb poprosi� My�leli, �e zamrze gdzie pod p�otem z g�odu albo si� w jakowej wodzie utopi� Co mu ostawili? Nic, tylko pami��, kim by�, i rozeznanie n�dzy. A to przecie m�ka nad m�ki� Mo�e tam gdzie� pod ko�cio�em albo przy drodze siedzia�, a Zbyszko przeje�d�a� i nie pozna� go. Mo�e i on s�ysza� g�os Zbyszkowy, ale zawo�a� na niego nie m�g�� Hej!� Nie mog� od �luz[631]!� Cud B�g uczyni�, i�e�cie go spotkali, i dlatego mniemam[632], �e i jeszcze wi�kszy uczyni, cho� Go o niego niegodne i grzeszne wargi moje prosz�.

� A c� Zbyszko wi�cej powiada�? Dok�d jecha�? � pyta� Ma�ko.

� Powiada� tak: �Wiem, i�e by�a Danu�ka w Szczytnie, ale oni j� porwali i albo zamorzyli[633], albo wywie�li. Stary de L�we, powiada, to uczyni�, i tak mi dopom� B�g, jako wprz�d nie spoczn�, nim go dostan�.

� Tak�e powiada�? To pewno ku wschodnim komturiom wyjecha�, ale tam teraz wojna.

� Wiedzia�, �e wojna, i dlatego do kniazia Witolda poci�gn��. Powiada�, i� pr�dzej przez niego co� przeciw Krzy�akom wsk�ra ni� przez samego kr�la.

� Do kniazia Witolda! � zawo�a� zrywaj�c si� Ma�ko.

Po czym zwr�ci� si� do Jagienki:

� Widzisz, co to rozum! Nie gada��em tego samego? Przepowiada�em jako �ywo, �e przyjdzie nam i�� do Witolda�

� Zbyszko mia� nadziej� � ozwa� si� ksi�dz Kaleb � i�e Witold do Prus wtargnie i tamtejszych zamk�w b�dzie dobywa�.

� Je�li mu dadz� czas, to i nie omieszka[634] � odpar� Ma�ko. � No! chwali� Boga, wiemy przynajmniej, gdzie Zbyszka szuka�.

� To i trzeba nam zaraz ruszy�! � rzek�a Jagienka.

� Cichaj! � zawo�a� Ma�ko. � Nie przystoi[635] pacho�kom z radami si� odzywa�.

To rzek�szy, spojrza� na ni� znacz�co, jakby przypominaj�c jej, �e jest pacho�kiem, a ona upami�ta�a si�[636] i umilk�a.

Za� Ma�ko pomy�la� chwil� i rzek�:

� Ju�ci, Zbyszka teraz najdziem, bo pewnie nie gdzie indziej, tylko przy boku kniazia Witoldowym b�dzie, ale trzeba by raz wiedzie�, czy on ma jeszcze czego po �wiecie szuka� pr�cz tych �b�w krzy�ackich, kt�re �lubowa�?

� A jako�e to przezna�?� spyta� ksi�dz Kaleb.

� �ebym wiedzia�, �e ten ksi�dz szczytnie�ski wr�ci� ju� z synodu[637], to bym go chcia� widzie� � odpowiedzia� Ma�ko. � Mam listy Lichtensteina i do Szczytna mog� przezpiecznie[638] jecha�.

� Nie by� to ci �aden synod, jeno congressus[639] � odpar� ksi�dz Kaleb � i kapelan dawno ju� musia� wr�ci�.

� To dobrze. Zdajcie�e reszt� na moj� g�ow� Wezm� z sob� Hlaw�, dw�ch pacho�k�w z bojowymi ko�mi od wypadku � i pojad�.

� A potem ku Zbyszkowi? � zapyta�a Jagienka.

� A potem ku Zbyszkowi, ale tymczasem ty tu ostaniesz i b�dziesz czeka�, dop�ki ze Szczytna nie wr�c�. Tak te� my�l�, �e wi�cej nad trzy albo cztery dni nie zabawi�. Twarde we mnie gnaty i trud mi nie nowina. Przedtem jeno, was, ojcze Kalebie, o pismo do szczytnie�skiego kapelana poprosz�. �acniej mi zawierzy, je�li mu list wasz poka�� �e to zawsze jest wi�ksza mi�dzy ksi�mi podufa�o��[640].

� Ludzie dobrze o tamtym ksi�dzu m�wi� � rzek� ojciec Kaleb. � I je�eli kto co wie, to on.

I pod wiecz�r wygotowa�[641] list, a nazajutrz, nim s�o�ce wesz�o, nie by�o ju� starego Ma�ka w Spychowie.

Jurand rozbudzi� si� z d�ugiego snu w obecno�ci ksi�dza Kaleba i zapomniawszy we �nie, co si� z nim dzia�o, a nic wiedz�c, gdzie jest, pocz�� maca� �o�e i �cian�, przy kt�rej i �o�e sta�o. Lecz ksi�dz Kaleb chwyci� go w ramiona i p�acz�c z rozrzewnienia, pocz�� m�wi�:

� To ja! Jeste� w Spychowie! Bracie Jurandzie! B�g ci� do�wiadczy�� ale� mi�dzy swymi� zbo�ni[642] ludzie odwie�li ci� Bracie Jurandzie! Bracie!!�

I przycisn�wszy go do piersi, j��[643] ca�owa� jego czo�o, jego puste oczy, i zn�w cisn�� do piersi, i zn�w ca�owa�, a �w z pocz�tku by� jakby odurzony i zdawa� si� nic nie rozumie�, wreszcie jednak j�� wodzi� lew� d�oni� po czole i g�owie, jakby chc�c odgarn�� i rozproszy� ci�kie chmury snu i odurzenia.

� S�yszysz�e ty mnie i rozumiesz? � spyta� ksi�dz Kaleb.

Jurand da� znak g�ow�, �e s�yszy, po czym d�oni� si�gn�� po srebrny krucyfiks[644], kt�ry swego czasu zdoby� by� na jednym mo�nym rycerzu niemieckim, zdj�� go ze �ciany, przycisn�� do ust, do piersi i odda� ksi�dzu Kalebowi.

�w za� rzek�:

� Rozumiem ci�, bracie! On ci zostaje i jako ci� wywi�d�[645] z ziemi niewoli, tak ci i wszystko, co� straci�, wr�ci� mo�e.

Jurand wskaza� r�k� ku g�rze na znak, �e wszystko dopiero tam wr�conym mu b�dzie, przy czym za�zawi�y si� zn�w jego wykapane oczy i b�l niezmierny odbi� si� na jego um�czonej twarzy.

A ksi�dz Kaleb, ujrzawszy �w ruch i ow� bole��, zrozumia�, �e Danu�ka ju� nie �yje, wi�c kl�kn�� przy �o�u i rzek�:

� Wieczny odpoczynek racz jej da�, Panie, a �wiat�o�� wiekuista niechaj jej �wieci, niech odpoczywa w spokoju wiecznym, amen.

Na to �lepy podni�s� si� i siad�szy na �o�u, pocz�� kr�ci� g�ow� i macha� d�oni�, jakby chc�c zaprzeczy� i powstrzyma� ksi�dza Kaleba, lecz nie mogli si� porozumie�, gdy� w tej chwili wszed� stary Tolima, a za nim za�oga gr�dka, karbowi[646], przedniejsi i starsi kmiecie[647] spychowscy, le�nicy i rybacy, albowiem wie�� o powrocie pana rozbieg�a si� ju� po ca�ym Spychowie. Ci obejmowali mu kolana, ca�owali r�ce i wybuchali p�aczem rzewnym na widok tego kaleki i starca, kt�ry w niczym nie przypomina� dawnego gro�nego Juranda, pogromiciela Krzy�ak�w i zwyci�zcy we wszystkich spotkaniach. Lecz niekt�rych � tych mianowicie, co chadzali z nim na wyprawy, porywa� wicher gniewu, wi�c oblicza im blad�y i stawa�y si� zawzi�te. Po chwili pocz�li si� zbija� w kupy, szepta�, tr�ca� �okciami, popycha�, a� wreszcie wysun�� si� naprz�d jeden z za�ogi gr�dkowej, a zarazem kowal spychowski, niejaki Sucharz; przyst�pi� do Juranda, podj�� go pod nogi i rzek�:

� Jak was tu przywie�li, panie, zaraz chcieli�my na Szczytno ruszy�, ale �w rycerz, kt�ry was przywi�z�, wzbroni�. Wy, panie, teraz pozw�lcie, bo za� przez pomsty nie mo�em osta�. Niech tak b�dzie, jako drzewiej[648] bywa�o. Darmo� nas nie ha�bili i nie b�d�� Chodzili�my do nich za waszych rz�d�w, p�jdziem i teraz, pod Tolim� alibo i bez niego. Ju� my Szczytno musimy doby� i t� sobacz� krew z nich wytoczy� � tak nam dopom� B�g!

� Tak nam dopom� B�g! � powt�rzy�o kilkana�cie g�os�w.

� Do Szczytna!

� Krwi nam trzeba!

I wraz[649] p�omie� ogarn�� zapalczywe serca mazurskie. �by pocz�y si� marszczy�, oczy b�yska�, tu i �wdzie ozwa�o si� zgrzytanie z�b�w. Lecz po chwili g�osy i zgrzytania umilk�y, a oczy wszystkich wpatrzy�y si� w Juranda.

Owemu za� zrazu zakwit�y policzki, jakby zagra�a w nim dawna zawzi�to�� i dawna bojowa ochota. Podni�s� si� i zn�w pocz�� szuka� d�oni� po �cianie. Ludziom wyda�o si�, �e szuka miecza, ale tymczasem palce jego trafi�y na krzy�, kt�ry ksi�dz Kaleb zawiesi� by� na dawnym miejscu.

Wi�c zdj�� go po raz wt�ry ze �ciany, po czym twarz mu poblad�a; zwr�ci� si� ku ludziom, podni�s� ku g�rze puste jamy oczu i wyci�gn�� przed si� krucyfiks[650].

Nasta�o milczenie. Na dworze czyni� si� ju� wiecz�r. Przez otwarte okna dochodzi� �wiergot ptactwa, kt�re uk�ada�o si� do snu na poddaszach gr�dka i w lipach rosn�cych na dziedzi�cu. Ostatnie czerwone promienie s�o�ca pada�y, przenikaj�c do izby, na wzniesiony w g�r� krzy� i na bia�e w�osy Juranda.

Kowal Sucharz popatrza� na Juranda, obejrza� si� na towarzysz�w, popatrza� raz, drugi, wreszcie prze�egna� si� i wyszed� na palcach z izby. Za nim wyszli r�wnie cicho inni i dopiero zatrzymawszy si� na dziedzi�cu, pocz�li mi�dzy sob� szepta�:

� No i c�?

� Nie p�jdziem czy jak?

� Nie pozwoli�!

� Zostawuje[651] zemst� Bogu. Wida�, �e si� i dusza w nim zmieni�a.

I tak by�o rzeczywi�cie.

Ale tymczasem w izbie Juranda zosta� tylko ksi�dz Kaleb, stary Tolima, a z nimi Jagienka z Sieciech�wn�, kt�re ujrzawszy poprzednio ca�� kup� zbrojnych ludzi, id�c� przez dziedziniec, przysz�y tak�e zobaczy�, co si� dzieje.

Jagienka, �mielsza i pewniejsza siebie od Sieciech�wny, przyst�pi�a teraz do Juranda.

� B�g wam dopom�, rycerzu Jurandzie! � rzek�a. � To my � my, co�my was tu z Prus przywie�li.

A jemu na d�wi�k jej m�odego g�osu poja�nia�a twarz. Widocznie te� przypomnia� sobie jeszcze dok�adniej wszystko, co zasz�o na szczycie�skim go�ci�cu, bo pocz�� dzi�kowa�, kiwaj�c g�ow� i k�ad�c kilkakrotnie d�o� na sercu. Ona za� j�a mu opowiada�, jak go spotkali i jak pozna� go Czech Hlawa, kt�ry jest giermkiem rycerza Zbyszka, i jak wreszcie przywie�li go do Spychowa. Powiedzia�a te� i o sobie, �e nosi wraz z towarzyszem miecz i he�m z tarcz� za rycerzem Ma�kiem z Bogda�ca, Zbyszkowym stryjcem, kt�ry z Bogda�ca na poszukiwanie bratanka wyruszy�, a teraz do Szczytna pojecha� i za trzy albo cztery dni powr�ci zn�w do Spychowa.

Na wzmiank� o Szczytnie Jurand nie wpad� wprawdzie w takie uniesienie jak pierwszym razem na go�ci�cu, ale wielki niepok�j odbi� si� na jego twarzy. Jagienka jednak zapewni�a go, �e rycerz Ma�ko by� r�wnie chytry jak m�ny i �e nikomu nie da si� na hak przywie��[652], a pr�cz tego posiada listy od Lichtensteina, z kt�rymi wsz�dy bezpieczne mo�e jecha�. S�owa te uspokoi�y go znacznie; zna� te� by�o, �e chcia� i o wiele innych rzeczy zapyta�, nie mog�c za� tego uczyni� cierpia� w duszy, co wnet spostrzeg�szy, bystra dziewczyna rzek�a:

� Jak cz�ciej b�dziem ze sob� gwarzy�, to si� wszystkiego dogadamy.

Na to on zn�w u�miechn�� si�, wyci�gn�� ku niej d�o� i z�o�ywszy j� omackiem na jej g�owie, trzyma� przez d�ug� chwil�, jakby j� b�ogos�awi�c.

Wiele jej te� istotnie zawdzi�cza�, ale pr�cz tego przypad�a mu widocznie do serca ta m�odo�� i to jej szczebiotanie przypominaj�ce �wiegot ptasi.

Jako� od tej pory, gdy si� nie modli� � co prawie po ca�ych dniach czyni� � lub gdy nie pogr��on by� we �nie, szuka� jej ko�o siebie, a gdy jej nie by�o, t�skni� do jej g�osu i wszelkimi sposobami stara� si� da� pozna� ksi�dzu Kalebowi i Tolimie, �e tego wdzi�cznego pacho�ka chce mie� przy sobie blisko.

Ona za� przychodzi�a, gdy� poczciwe jej serce litowa�o si� nad nim szczerze, a pr�cz tego pr�dzej jej schodzi� przy nim czas oczekiwania na Ma�ka, kt�rego pobyt w Szczytnie przed�u�a� si� jako� dziwnie.

Mia� wr�ci� za trzy dni, tymczasem up�yn�� czwarty i pi�ty. Sz�stego pod wiecz�r zaniepokojona dziewczyna mia�a ju� prosi� Tolimy, by wys�a� ludzi na zwiady, gdy nagle ze stra�niczego d�bu dano zna�, �e jacy� je�d�cy zbli�aj� si� do Spychowa.

Po chwili zadudni�y rzeczywi�cie kopyta na zwodzonym mo�cie i na dziedziniec wjecha� giermek Hlawa z drugim pocztowym pacho�kiem. Jagienka, kt�ra ju� poprzednio zesz�a z g�rnej izby i czeka�a na podw�rzu, podskoczy�a ku niemu, nim zdo�a� zsi��� z konia.

� Gdzie Ma�ko? � zapyta�a z bij�cym trwog� sercem.

� Pojecha� do kniazia Witolda, a wam kaza� tu osta� � odpowiedzia� giermek.

Jagienka dowiedziawszy si�, i� ma pozosta� z rozkazu Ma�ka w Spychowie, przez chwil� ze zdumienia, �alu i gniewu s�owa nie mog�a przem�wi�, patrza�a tylko na Czecha szeroko otwartymi oczyma, kt�ry rozumiej�c dobrze, jak niemi�� jej przynosi wiadomo��, rzek�:

� Chcia�bym te� wam spraw� zda� z tego, co�my w Szczytnie s�yszeli, bo si�a[653] jest nowin i wa�nych.

� A o Zbyszku s�?

� Nie, jeno[654] s� szczytnie�skie � wiecie�

� Rozumiem! Konie niech pacholik rozkulbaczy[655], a wy p�jdziecie za mn�.

I dawszy rozkaz pacholikowi, poprowadzi�a Czecha z sob� na g�r�.

� Czemu to nas Ma�ko opu�ci�? Dlaczego mamy w Spychowie ostawa� i dlaczego�cie wy wr�cili? � zapyta�a jednym tchem.

� Ja wr�ci�em � odrzek� Hlawa � bo mi rycerz Ma�ko kazali. Chcia�o mi si� na wojn�, ale jak rozkaz, to rozkaz. Powiedzieli mi rycerz Ma�ko tak: �Wr�cisz, b�dziesz panny zgorzelickiej pilnowa� i ode mnie na nowiny czeka�. By� mo�e, powiada, �e ci przyjdzie j� do Zgorzelic odprowadzi�, bo ju�ci sama nie wr�ci�.

� Na mi�y B�g! c� si� sta�o? Znalaz�a si� c�rka Jurandowa? Zali [656]Ma�ko nie do Zbyszka, tylko po Zbyszka pojecha�? Widzia�e� j�? Gada�e� z ni�? Czemu�e� jej nie przywi�z� i gdzie ona teraz?

Us�yszawszy Czech ten nawa� pyta�, sk�oni� si� do kolan dziewczyny i rzek�:

� Niech�e to nie b�dzie gniewno waszej mi�o�ci, i�e na wszystko razem nie odpowiem, bo nie spos�b; jeno b�d� kolejno na jedno po drugim odpowiada�, je�li przeszkody nie znajd�.

� Dobrze! Znalaz�a si� czy nie?

� Nie, ale w�dy[657] jest wiadomo�� pewna, �e by�a w Szczytnie i �e j� pono [658]gdzie� ku wschodnim zamkom wywie�li.

� A my dlaczego mamy siedzie� w Spychowie?

� Ba, a je�li si� odnajdzie?� To jako� widzi wasza mi�o�� Bo i prawda, �e nie by�oby po co�

Jagienka zamilk�a, tylko policzki jej zap�on�y.

Czech za� rzek�:

� My�la�em i jeszcze my�l�, �e z tych psubrackich pazur�w nie wyrwiemy jej �ywej, ale wszystko w boskich r�kach. Trzeba mi gada� od pocz�tku. Przyjechali�my do Szczytna � i dobrze. Rycerz Ma�ko pokaza� podw�jciemu pismo Lichtensteina, a podw�jci, �e to za m�odu miecz za Kunonem nosi�, poca�owa� piecz�� w naszych oczach, przyj�� nas go�cinnie i w niczym nie podejrzewa�. �eby si� tak mia�o co ch�opa w pobli�u, mo�na by i zamek wzi��, tak nam dufa�[659]� W widzeniu si� z ksi�dzem nie by�o te� przeszk�d i gadali�my przez dwie noce � i dowiedzieli�my si� dziwnych rzeczy, kt�re ksi�dz od kata wiedzia�.

� Kat niemowa.

� Niemowa, ale ksi�dzu umie wszystko na migi powiedzie�, a �w go tak rozumie, jakby �ywym s�owem do niego gada�. Dziwne to rzeczy i by� w tym chyba palec Bo�y. �w kat obcina� r�k� Jurandowi, wyrywa� mu j�zyk i wykapywa� oczy. On jest taki, �e gdy o m�a chodzi, przed �adn� m�k� si� nie wzdrygnie, a cho�by mu cz�eka kazali z�bami rwa� � i to uczyni. Ale na �adn� dziewk� nie ca�kiem �rza��[660] r�ki nie podniesie i na to zn�w �adne m�ki nie pomog�. A taki ci jest wskr� tej przyczyny[661], �e sam niegdy� mia� dziewk� jedyn�, kt�r� okrutnie mi�owa� i kt�r� mu Krzy�acy�

Tu zaci�� si� Hlawa i nie wiedzia�, jak dalej m�wi�, co widz�c, Jagienka rzek�a:

� Co mi tam o kat�wce[662] prawicie[663]!

� Bo to jest do rzeczy � odpowiedzia� Czech. � Gdy nasz m�ody pan po�wiartowa� rycerza Rotgiera, tak stary komtur[664] Zygfryd ma�o si� nie w�ciek�. W Szczytnie gadali, �e Rotgier to by� jego syn, i ksi�dz to potwierdzi�, �e nigdy ojciec syna wi�cej nie mi�owa�. I przez pomst� diab�u dusz� zaprzeda�, co kat widzia�! Z zabitym tak gada� jako ja z wami, a tamten to mu si� z trumny �mia�, to zgrzyta�, to si� czarnym ozorem oblizywa� z rado�ci, �e mu stary komtur pana Zbyszkow� g�ow� przyobieca�. Ale �e pana Zbyszka nie m�g� w�wczas dosta�, wi�c tymczasem kaza� um�czy� Juranda, a potem j�zyk jego i r�k� do trumny Rotgierowi w�o�y�, kt�ry je na surowo �re� pocz���

� Straszno s�ucha�. W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego, amen! � rzek�a Jagienka.

I podni�s�szy si�, dorzuci�a szczepek na komin, albowiem wiecz�r uczyni� si� ju� zupe�ny.

� A jak�e! � m�wi� dalej Hlawa. � Nie wiem, jako to b�dzie na s�dzie ostatecznym, bo ju�ci co Jurandowe, to musi do Juranda wr�ci�.Ale to nie ludzki rozum. Kat tedy wszystko to widzia�. Wi�c napchawszy strzyg�[665] ludzkim mi�sem, poszed� stary komtur Jurandowe dziecko mu przynie��, bo mu tamten wida� szepn��, �e chcia�by krwi� niewinn� straw�[666] popi� Ale kat, kt�ry jako m�wi�em, wszystko uczyni, jeno krzywdy wyrz�dzonej dziewce przenie��[667] nie mo�e, ju� przedtem si� na schodach zasadzi�[668]� M�wi� ksi�dz, �e on niespe�na rozumu i w rzeczy[669] bydl�, ale to jedno rozumie � i jak trzeba, to w chytro�ci nikt mu nie wyr�wna[670]. Siad� ci tedy[671] na schodach i czeka�, a� tu nadchodzi komtur. Us�ysza� katowe dychanie[672], ujrza� �wiec�ce �lepia[673] i zl�k� si�, bo rozumia�, �e upi�r. A on komtura pi�ci� w kark! My�la�, �e mu �pik[674] przetr�ci, tak �e i znaku nie b�dzie, wszelako nie zabi�. Ale komtur omdla� i ze strachu zachorza�, a gdy za� ozdrowia�, ba� si� ju� na Jurand�wn� porywa�.

� Ale j� wywi�z�.

� Wywi�z� j�, a z ni� zabra� i kata. Nie wiedzia�, �e to on Jurand�wny broni�, my�la�, �e jakowa� si�a niepoj�ta, z�a albo dobra. A w Szczytnie wola� kata nie ostawia�. Ba� si� jego �wiadectwa czy co� Niemowa ci on jest, ale je�eliby by� s�d, to przez ksi�dza m�g� powiedzie�, co wiedzia�� Wi�c ksi�dz m�wi� w ko�cu rycerzowi Ma�kowi tak: �Stary Zygfryd nie zg�adzi ju� Jurand�wny, bo si� boi, a cho�by komu innemu kaza�, to p�ki Diederich �yw, nie da jej; tym bardziej �e ju� raz obroni��.

� Wiedzia� za� ksi�dz, dok�d j� powie�li?

� Dobrze nie wiedzia�, ale s�ysza�, �e co� tam gadali o Ragnecie, kt�ry zamek niedaleko od litewskiej, czyli te� �mujdzkiej granicy le�y.

� A c� na to Ma�ko?

� Rycerz Ma�ko, wys�uchawszy tego, powiedzia� mi nazajutrz dzie�: �Je�li tak, to j� mo�e i znajdziem, a mnie co ducha[675] trzeba do Zbyszka, aby go przez Jurand�wn� na hak nie przywiedli[676], tak jak Juranda przywiedli. Niech rzekn� mu, �e j� oddadz�, byle sam po ni� przyjecha�, to i przyjedzie, a w�wczas dopiero stary Zygfryd pomst� za Rotgiera na nim wywrze, jakiej oko ludzkie nie widzia�o�.

� Prawda jest! prawda! � zawo�a�a z niepokojem Jagienka. � Skoro dlatego tak si� �pieszy�, to i dobrze.

Po chwili za� zwracaj�c si� do Hlawy:

� W tym jeno pob��dzi�, �e was tu odes�a�. Po co nas tu w Spychowie strzec? Ustrze�e i stary Tolima, a tam Zbyszkowi by�cie si� przydali, bo�cie i mocni, i roztropni.

� A kto was, panienko, w razie czego do Zgorzelic odwiezie?

� W razie czego przyjedziecie tu przed nimi. Maj� przez kogo innego nowin� przys�a�, to prze�l� przez was � i odwieziecie nas do Zgorzelic.

Czech poca�owa� j� w r�k� i zapyta� wzruszonym g�osem:

� Za� przez ten czas tu ostaniecie?

� B�g nad sierot�! Tu ostaniem.

� I nie b�dzie si� wam cni�o[677]? C� tu b�dziecie czyni�?

� Pana Jezusa prosi�, by wr�ci� Zbyszkowi szcz�cie, a wszystkich was w zdrowiu uchowa�.

I to rzek�szy, rozp�aka�a si� serdecznie.

A giermek pochyli� si� zn�w do jej kolan:

� Tacy�cie w�a�nie � rzek��jako anieli w niebiesiech[678].

Ale ona obtar�a �zy i zabrawszy giermka, posz�a z nim do Juranda, aby mu nowiny oznajmi�. Zasta�a go w wielkiej �wietlicy z oswojon� wilczyc� u n�g, siedz�cego z ksi�dzem Kalebem, z Sieciech�wn� i ze starym Tolim�. Miejscowy klecha, kt�ry by� zarazem ryba�tem[679], �piewa� im przy lutni[680] pie�� o jakim� dawnym boju Jurandowym ze �spro�nymi Krzy�aki�, a oni, podpar�szy r�koma g�owy, s�uchali w zadumie i smutku. W �wietlicy widno by�o od ksi�yca. Po dniu prawie ju� znojnym[681] nasta� wiecz�r cichy, ogromnie ciep�y. Okna by�y otwarte i w blasku miesi�cznym[682] wida� by�o kr���ce po izbie chrab�szcze, kt�re roi�y si� w rosn�cych na dziedzi�cu lipach. Na kominie tli�o si� jednak�e kilka g�owni[683], przy kt�rych pacholik przygrzewa� mi�d, pomieszany z winem krzepi�cym i pachn�cymi zio�ami.

Ryba�t, a raczej klecha i s�ugus ksi�dza Kaleba, zaczyna� w�a�nie now� pie�� �O szcz�liwym potkaniu�:

gdy wesz�a Jagienka i rzek�a:

� Niech b�dzie pochwalony Jezus Chrystus!

� Na wieki wiek�w � odpowiedzia� ksi�dz Kaleb.

Jurand siedzia� na por�czastej �awie z �okciami opartymi na por�czach, us�yszawszy jednak jej g�os, zwr�ci� si� zaraz ku niej i j��[685] j� wita� sw� bia�� jak mleko g�ow�.

� Przyjecha� Zbyszkowy giermek ze Szczytna � ozwa�a si� dziewczyna � i nowiny przywi�z� od ksi�dza. Ma�ko ju� tu nie wr�ci, bo do kniazia[686] Witolda[687] poci�gn��.

� Jak to nie wr�ci? � zapyta� ojciec Kaleb.

Wi�c ona pocz�a opowiada� wszystko, co od Czecha wiedzia�a, o Zygfrydzie, jak m�ci� si� za �mier� Rotgiera, o Danu�ce, jak j� stary komtur[688] chcia� Rotgierowi zanie��, aby jej niewinn� krew wypi�, i o tym, jak j� niespodzianie kat obroni�. Nie zatai�a i tego, �e Ma�ko mia� teraz nadziej�, i� we dw�ch ze Zbyszkiem Danusi� znajd�, odbij� j� i przywioz� do Spychowa, z kt�rej to w�a�nie przyczyny sam prosto do Zbyszka pojecha�, a im tu zosta� rozkaza�.

I g�os zadr�a� jej w ko�cu jakby smutkiem albo �alem, a gdy sko�czy�a, w �wietlicy nasta�a chwila ciszy. Tylko w lipach rosn�cych na dziedzi�cu rozlega�y si� kl�skania s�owik�w, kt�re zdawa�y si� zalewa� przez otwarte okna ca�� izb�. Oczy wszystkich zwr�ci�y si� na Juranda, kt�ry z zamkni�tymi oczyma i przechylon� w ty� g�ow� nie dawa� najmniejszego znaku �ycia.

� S�yszycie? � spyta� go wreszcie ksi�dz Kaleb.

A on przechyli� jeszcze bardziej g�ow�, podni�s� lewe rami� i palcem wskaza� na niebo.

Blask ksi�yca pada� mu wprost na twarz, na bia�e w�osy, na wykapane oczy, i by�o w tej twarzy takie m�cze�stwo, a zarazem takie jakie� niezmierne zdanie si� na wol� Bo��, �e wszystkim zda�o si�, i� widz� tylko dusz� z cielesnych p�t wyzwolon�, kt�ra rozbratana raz na zawsze z ziemskim �yciem niczego ju� w nim nie czeka i nie wygl�da.

Wi�c zn�w nasta�o milczenie i zn�w s�ycha� by�o tylko fale g�os�w s�owiczych zalewaj�cych dziedziniec i izb�.

Ale Jagienk� ogarn�a nagle lito�� ogromna i jakby dzieci�ca mi�o�� do tego nieszcz�snego starca, za czym, id�c za pierwszym pop�dem, skoczy�a ku niemu i chwyciwszy jego d�o�, pocz�a j� ca�owa�, a zarazem polewa� �zami.

� I ja sierota! � zawo�a�a z g��bi wezbranego serca � ja nie pacho�ek �aden, jeno[689] Jagienka ze Zgorzelic. Ma�ko mnie wzi��, by mnie od z�ych ludzi uchroni�, ale teraz ostan� z wami, p�ki wam B�g Danusi nie wr�ci.

Jurand nie okaza� nawet zdziwienia, jakby ju� wiedzia� poprzednio, �e by�a dziewczyn�, tylko przygarn�� i przytuli� j�do piersi, a ona, ca�uj�c wci�� jego d�o�, m�wi�a dalej g�osem przerywanym i �kaj�cym:

� Ostan� z wami, a Danu�ka wr�ci� To potem do Zgorzelic pojad� B�g nad sierotami! Niemcy i mnie tatusia zabi�y, ale wasze kochanie �ywie i wr�ci. Daj�e to, Bo�e mi�o�ciwy, daj�e, Matko Naj�wi�tsza, lito�ciwa�

A ksi�dz Kaleb ukl�k� nagle i ozwa� si� uroczystym g�osem:

� Kyrie elejson[690]!

� Chryste elejson! � odpowiedzia� zaraz Czech i Tolima.

Wszyscy pokl�kali, bo zrozumieli, �e to jest litania, jak� odmawiano nie tylko w chwili �mierci, lecz i dla wybawienia ze �miertelnego niebezpiecze�stwa os�b bliskich i drogich. Kl�k�a Jagienka, Jurand obsun�� si� z �awy na kolana i ch�rem pocz�to m�wi�:

� Kyrie elejson! Chryste elejson!�

� Ojcze z nieba, Bo�e � zmi�uj si� nad nami!�

� Synu Odkupicielu �wiata, Bo�e � zmi�uj si� nad nami�

G�osy ludzkie i wo�ania b�agalne: �Zmi�uj si� nad nami!�� miesza�y si� z kl�skaniem s�owik�w.

Lecz nagle chowana[691] wilczyca podnios�a si� z nied�wiedziej sk�ry le��cej przy �awie Juranda, zbli�y�a si� do otwartego okna, wspi�a si� na ram� i zadar�szy ku ksi�ycowi sw� tr�jk�tn� paszcz�, pocz�a wy� z cicha i �a�o�nie.

Jakkolwiek Czech wielbi� Jagienk�, a serce lgn�o mu coraz bardziej do �licznej Sieciech�wny, jednak�e m�oda a chrobra[692] dusza rwa�a mu si� przede wszystkim do wojny. Wr�ci� wprawdzie do Spychowa z rozkazu Ma�ka, gdy� by� s�u�bisty[693], a przy tym znajdowa� pewn� os�od� w my�li, i� b�dzie obu pannom stra�� i opiekunem, lecz gdy sama Jagienka rzek�a niu to, co zreszt� by�o prawd�, �e im w Spychowie nic nie grozi i �e jego powinno�� przy Zbyszku, z rado�ci� na to przysta�. Ma�ko nie by� jego bezpo�rednim zwierzchnikiem, wi�c �atwo m�g� usprawiedliwi� si� przed nim, �e nie zosta� w Spychowie z rozkazu prawej[694] swojej pani, kt�ra kaza�a mu i�� do pana Zbyszka.

Jagienka za� uczyni�a to w my�li, i� giermek tej si�y i sprawno�ci zawsze mo�e si� przyda� Zbyszkowi i z niejednej toni[695] go wybawi�. Da� ju� przecie tego dowody podczas owych �ow�w ksi���cych, w kt�rych Zbyszko omal �ycia od tura[696] nie strada�. Tym bardziej m�g� by� po�yteczny na wojnie, zw�aszcza takiej, jaka toczy�a si� na �mujdzkiej[697] granicy. G�owaczowi by�o tak pilno w pole[698], �e gdy razem z Jagienk� wr�cili od Juranda, podj�� j� pod nogi i rzek�:

� To wol� waszej mi�o�ci zaraz si� pok�oni� i o dobre s�owo na drog� poprosi�

� Jak�e � zapyta�a Jagienka � dzi� jeszcze chcesz jecha�?

� Jutro do dnia[699], by konie przez noc wypocz�y. Okrutnie daleka na �mujd� wyprawa!

� To i jed�, bo �acniej[700] rycerza Ma�ka dogonisz.

� Ci�ko b�dzie. Stary pan twardy na wszelakie trudy i o kilka dni mnie wyprzedzi�. Przy tym pojedzie przez Prusy, by sobie drog� skr�ci�, ja za� puszczami musz�. Pan ma listy od Lichtensteina, kt�re po drodze mo�e pokazywa�, ja za� musia�bym pokazywa� chyba ot co! � i tym sobie wolny przejazd czyni�.

To rzek�szy, po�o�y� r�k� na g�owni korda[701], kt�ry mia� przy boku, co widz�c, Jagienka zawo�a�a:

� A ostro�nie! Skoro jedziesz, to trzeba, by� dojecha�, a nie w jakowym� podziemiu krzy�ackim osta�. Ale i w puszczach dawaj na si� baczenie[702], bo tam teraz r�ne z�e bo�ki mieszkaj�, kt�re tamtejszy nar�d czci�, nim do krze�cija�stwa nie przysta�. Pami�tam, jako to i rycerz Ma�ko, i Zbyszko opowiadali w Zgorzelicach.

� Pami�tam, ale jako� nie boj� si�, bo chudziny to, nie bo�eczkowie, i si�y nijakiej nie maj�. Dam ja sobie z nimi rady i z Niemcami, kt�rych napotkam te�, byle wojna chcia�a dobrze rozgorze�.

� A to nie rozgorza�a? Powiadaj, co�cie o niej mi�dzy Niemcami s�yszeli.

Na to roztropny pacho�ek namarszczy� brew, zastanowi� si� przez chwil�, po czym rzek�:

� I rozgorza�a, i nie rozgorza�a. Pilnie my o wszystko dopytywali, a szczeg�lnie rycerz Ma�ko, kt�ren[703] jest chytry i objecha�[704] ka�dego Niemca umie. Niby to o co innego pyta, niby �yczliwo�� udaje, z niczym si� sam nie wyda[705], a w sedno utrafi i z ka�dego nowin� jakoby ryb� hakiem wyci�gnie. Zechce-li wasza mi�o�� cierpliwie s�ucha�, to powiem. Knia� Witold lat temu kilka, maj�c zamys�y przeciw Tatarom i chc�c od niemieckiej �ciany spokoju, ust�pi� Niemcom �mujd�. By�a wielka przyja�� i zgoda. Zamki im wznosi� pozwoli�, ba, sam pomaga�. Zje�d�ali si� te� z mistrzem na jednej wyspie, pili, jedli i �wiadczyli sobie mi�o��. �owy nawet w tamecznych puszczach nie by�y Krzy�akom wzbronione, a jak niebo��ta �mujdzini podnosili si� przeciw zakonnemu panowaniu, to knia� Witold Niemcom pomaga� i wojska im swoje w pomoc wysy�a�, o co szemrano nawet na ca�ej Litwie, �e na w�asn� krew nastaje. Wszystko to nam podw�jci w Szczytnie rozpowiada� i chwali� krzy�ackie rz�dy na �mujdzi, �e posy�ali �mujdzinom ksi�y, kt�rzy ich mieli chrzci�, i zbo�e w czasie g�odu. Jako� podobno posy�ali, bo wielki mistrz, kt�ren wi�cej od innych ma boja�ni boskiej, kaza�, ale za to zabierali im dzieci do Prus, a niewiasty sromocili[706] w oczach m��w i braci, kto si� za� przeciwi�, to go wieszali � i st�d, panienko, jest wojna.

� A knia� Witold?

Knia� d�ugo na �mujdzkie krzywdy oczy zamyka� i Krzy�ak�w kocha�. Niedawne czasy, jak ksi�na, jego �ona, je�dzi�a do Prus, do samego Malborga w odwiedziny. To tam j� przyjmowali jakoby sam� kr�low� Polsk�. A to� niedawno, niedawno! Obsypywali ci j� darami, a co by�o turniej�w, uczt i r�nych wszelakich dziw�w w ka�dym mie�cie, tego by nikt nie zliczy�. My�leli ludzie, �e to ju� na wieki mi�o�� mi�dzy Krzy�aki a ksi�ciem Witoldem nastanie, a� tu niespodzianie odmieni�o si� w nim serce�

� Miarkuj�c z tego, co nieraz i nieboszczyk tatu�, i Ma�ko gadali, to cz�sto si� w nim serce odmienia.

� Przeciw cnotliwym nie, ale przeciw Krzy�akom cz�sto, skro� tej przyczyny[707], �e oni sami w niczym wiary nie dotrzymuj�. Chcieli teraz od niego, by im zbieg�w wyda�, a on im powiedzia�, �e ludzi pod�ego stanu wyda, a za� wolnego nie my�li, gdy� ci, jako wolni, maj� prawo �y�, gdzie chc�. Dopiero� si� na siebie kwasi� a listy ze skargami pisa�, a wzajem si� odgra�a�. Zas�yszawszy o tym �mujdzini nu� w Niemc�w! Za�ogi wyci�li, zameczki poburzyli, a teraz ci i do samych Prus wpadaj�, za� knia� Witold nie tylko ju� ich nie hamuje, ale jeszcze si� z frasunku [708]niemieckiego �mieje i �mujdzinom pomoc po cichu posy�a.

� Rozumiem � rzek�a Jagienka. � Ale je�li po cichu ich wspomaga, to jeszcze wojny nie ma.

� Jest ze �mujdzinami, a i z Witoldem w rzeczy[709] ju� jest. Id� zewsz�d Niemce broni� pogranicznych zamk�w, a radzi[710] by i wielk� wypraw� na �mujd� uczyni�, jeno z tym d�ugo musz� czeka�, a� do zimy, bo to jest kraj rozmok�y i rycerzom nijak w nim wojowa�. Gdzie �mujdzin przejdzie, tam Niemiec ulgnie, przeto[711] zima Niemcom przyjaci�ka. Ale z nastaniem mroz�w ruszy si� ca�a pot�ga krzy�acka, a za� knia� Witold p�jdzie w pomoc �mujdzinom � i p�jdzie z pozwole�stwem kr�la polskiego, bo� to przecie zwierzchni pan i nad wielkim kniaziem, i nad ca�� Litw�.

� To mo�e i z kr�lem[712] b�dzie wojna?

� M�wi� ludzie i tam u Niemc�w, i tu u nas, �e b�dzie. �ebrz� ju� pono[713] Krzy�acy pomocy po wszystkich dworach i kaptury im na �bach gor�[714] jako zwyczajnie na z�odziejach, bo� to przecie pot�ga kr�lewska nie �art, a pono� rycerstwo polskie, byle kto Krzy�aka wspomnia�, zaraz w gar�cie popluwa.

Westchn�a na to Jagienka i rzek�a:

� Zawsze� to ch�opu weselej na �wiecie ni� dziewce, bo na ten przyk�ad ty sobie pojedziesz na wojn�, r�wnie jak pojechali Zbyszko i Ma�ko, a my tu ostaniem w Spychowie.

� Jako� inaczej, panienko, ma by�? Ostaniecie, ale we wszelkiej przezpieczno�ci[715]. Straszne jeszcze i teraz Niemcom Jurandowe imi�, com sam widzia� w Szczytnie, �e gdy si� dowiedzieli, i� jest w Spychowie, zaraz strach ich zdj��.

� To wiemy, �e tu nie przyjd�, bo i bagno broni, i stary Tolima, jeno ci�ko tu b�dzie siedzie� bez wie�ci.

� Jak si� co przygodzi[716], dam zna�. Wiem, �e jeszcze przed naszym wyjazdem do Szczytna wybiera�o si� st�d na wojn� z w�asnej woli dw�ch dobrych pacho�k�w, kt�rym Tolima wzbroni� tego nie mo�e, bo s� �lacht� z ��kawicy. Teraz pojad� razem ze mn� i w razie czego zaraz kt�rego tu pchn� z nowin�.

� B�g zap�a�. Wiedzia�am zawsze, i� rozum masz w ka�dej przygodzie, ale za twoje serce i za ch�tliwo�� ku mnie to ju� ci do �mierci b�d� wdzi�czna.

Na to Czech przykl�k� na jedno kolano i rzek�:

� Nie krzywd ja, jeno dobrodziejstw u was zazna�em. Wzi�� ci mnie ch�opi�ciem w je�stwo rycerz Zych pod Boles�awiem i bez okupu wolno�ci� obdarowa�, ale� mi milsza ju� by�a s�u�ba u was od wolno�ci. Daj�e mi, Bo�e, dla was krew rozla�, panienko moja!

� Bo�e ci� prowad� i przyprowad� � odpowiedzia�a Jagienka, wyci�gaj�c ku niemu r�k�.

Lecz on wola� pochyli� si� do jej n�g i ca�owa� stopy, aby jej cze�� odda� tym wi�ksz�, a potem podni�s� g�ow� i nie wstaj�c z kl�czek, pocz�� m�wi� nie�mia�o i pokornie:

� Prosty ja pacho�ek, alem szlachcic i s�uga wasz wierny� dajcie�e mi jakowy wspominek[717] na drog�. Nie odmawiajcie mi tego! Ju�ci nadchodzi czas ko�by[718] wojennej, a �wi�ty Jerzy mi �wiadkiem, �e tam w poprz�dku, nie za� w oci�gu[719] si� znajd�.

� O jaki� wspominek mnie prosisz? � zapyta�a nieco zdziwiona Jagienka.

� Przepaszcie mnie byle tam krajk�[720] na drog�, by je�li polec mi przyjdzie, l�ej mi by�o pod wasz� przewi�zk� umiera�.

I zn�w pochyli� si� do jej st�p, a potem r�ce z�o�y� i tak b�aga� j�, patrz�c w jej oczy, ale na twarzy Jagienki odbi� si� ci�ki frasunek � i po chwili odrzek�a jakby z wybuchem mimowolnej goryczy:

� A m�j mi�y! nie pro��e mnie o to, bo ci nic z mojej przewi�zki nie przyjdzie. Kto sam szcz�liwy, ten niech ci� przepasze, bo ten ci szcz�cie przyniesie. A we mnie po prawdzie co jest? � Nic, jeno smutek! A za� przede mn� � nic, jeno niedola! Oj! nie napytam ja szcz�cia ni tobie, ni komu, bo czego nie mam, tego i da� nie zdol�[721]. Tak ci mi, Hlawo, �le teraz na �wiecie, �e, �e�

Tu umilk�a nagle, czuj�c, �e je�li s�owo jeszcze powie, to p�aczem wybuchnie, a i tak zasz�y jej jakby chmur� oczy. Czech za� wzruszy� si� ogromnie, albowiem zrozumia�, �e i wraca� jej by�o �le do Zgorzelic w pobli�e drapie�nych komyszy[722]: Cztana i Wilka, i r�wnie �le zostawa� w Spychowie, dok�d pr�dzej lub p�niej zjecha� m�g� Zbyszko z Danusi�. Zdawa� sobie Hlawa doskonale spraw� ze wszystkiego, co dzieje si� w sercu dziewczyny, �e za� nie widzia� �adnej rady na jej nieszcz�cie, wi�c tylko zn�w obj�� jej stopy, powtarzaj�c:

� Hej! polec dla was! polec!

A ona rzek�a:

� Wsta�. A na wojn� niech ci� Sieciech�wna przepasze albo ci jaki inny da wspominek, gdy� rada ci� ona widzi od dawna.

I pocz�a j� wo�a�, ta za� wysz�a niebawem z przyleg�ej izby, albowiem pods�uchuj�c poprzednio pode drzwiami, nie pokazywa�a si� tylko przez nie�mia�o��, chocia� kipia�a w niej ch�� po�egnania si� z pi�knym giermkiem. Wysz�a tedy zmieszana, sp�oszona, z bij�cym sercem, z oczyma �wiec�cymi zarazem od �ez i od senno�ci, i spu�ciwszy powieki, sta�a tak przed nim podobna do kwiatu jab�oni, nie mog�c ni s�owa przem�wi�.

Hlawa mia� dla Jagienki obok najg��bszego przywi�zania cze�� i nabo�e�stwo, ale nie �mia� ani my�l� posi�gn�� na ni�, posi�ga� za� cz�sto na Sieciech�wn�, czuj�c bowiem wartk�[723] krew w �y�ach nie m�g� obroni� si� przed jej urokiem. Teraz chwyci�a go tym bardziej za serce sw� urod�, a zw�aszcza swym zmieszaniem i �zami, przez kt�re przegl�da�o kochanie, jak przez jasn� wod� strumienia przegl�da z�ote dno.

Wi�c zwr�ci� si� ku niej i rzek�:

� Wiecie! Na wojn� jad�, mo�e i legn�. Nie �al wam mnie?

� �al ci mi! � odpowiedzia�a cienkim g�osikiem dziewczyna.

I zaraz pocz�a sypa� �zami, gdy� zawsze mia�a je na pogotowiu. Czech wzruszy� si� do ostatka i j�� ca�owa� jej r�ce, t�umi�c w sobie wobec Jagienki ochot� do poufalszych jeszcze poca�unk�w.

� Przepasz go alibo daj mu wspominek na drog�, aby si� pod twoim znakiem potyka� � rzek�a Jagienka.

Lecz Sieciech�wnie nie�atwo by�o mu co� da�, gdy� mia�a na sobie m�ski ubi�r wyrostka. Pocz�a szuka�: ni wst��ki, ni jakiejkolwiek przewi�zki!

�e za� niewie�cie ubrania by�y jeszcze w �ubach[724], nie ruszone od czasu wyjazdu ze Zgorzelic, wpad�a przeto w k�opot niema�y, z kt�rego zn�w wyratowa�a j� Jagienka, radz�c, by mu odda�a p�tliczek[725], kt�ry nosi�a na g�owie.

� Boga mi! niech b�dzie p�tliczek! � zawo�a� nieco rozweselony Hlawa. � Powiesz� go na he�mie � i nieszcz�sna ma� tego Niemca, kt�ren[726] po niego si�gnie!

Wi�c Sieciech�wna podnios�a obie r�ce do g�owy i po chwili jasne promienie w�os�w rozsypa�y si� jej po plecach i po ramionach. Hlawa za�, widz�c j� tak� przetow�os�[727] i cudn�, a� zmieni� si� na twarzy. Policzki zap�on�y mu, a potem zaraz poblad�y; wzi�� p�tlik, uca�owa� go, schowa� w zanadrze, raz jeszcze obj�� kolana Jagienki, a nast�pnie mocniej, ni� by�o trzeba, Sieciech�wny i po s�owach: �Niech�e tak b�dzie!� � wyszed�, nie m�wi�c nic wi�cej, z izby.

A chocia� by� zdro�on i niewypocz�ty, nie po�o�y� si� spa�. Pi� na um�r przez ca�� noc z dwoma m�odymi szlachcicami z ��kawicy, kt�rzy mieli z nim jecha� na �mujd�. Nie upi� si� jednak � i o pierwszym brzasku by� ju� na dziedzi�cu w fortalicji, gdzie czeka�y gotowe do drogi konie.

W �cianie nad wozowni� rozchyli�o si� zaraz b�oniaste okno i przez szparutk� wyjrza�y na dziedziniec modre oczy. Czech, kt�ry je dostrzeg�, chcia� i�� ku nim, by pokaza� p�tlik przypi�ty na he�mie i po�egna� si� raz jeszcze, ale przeszkodzi� mu w tym ksi�dz Kaleb i stary Tolima, kt�rzy zeszli umy�lnie, aby mu udzieli� rad na drog�.

� Jed� na dw�r ksi�cia Januszowy[728] � rzek� ksi�dz Kaleb. � Mo�e i rycerz Ma�ko tam wst�pi�. W ka�dym jednak razie wie�ci pewnych zasi�gniesz, bo� tam znajomk�w ci nie brak. Drogi te� stamt�d na Litw� znajome i o przewodnika przez puszcz� �atwo. Chcesz-li na pewno do pana Zbyszka dojecha�, to wprost na �mujd� nie jed�, bo tam jest przegroda pruska, jeno jed� przez Litw�. Bacz[729], �e i �mujdzini mog� ci� zabi�, nim zakrzykniesz, kto� jest, a inna sprawa b�dzie, je�li od strony kniazia Witolda przyjedziesz. Zreszt� Bo�e b�ogos�aw tobie i obudwom tamtym rycerzom, oby�cie w zdrowiu wr�cili i dziecko przywie�li, na kt�r� to intencj� b�d� ka�dego dnia po nieszporach a� do pierwszej gwiazdy krzy�em le�a�.

� Dzi�kuj� wam, ojcze, za b�ogos�awie�stwo � odrzek� Hlawa. � Nie�atwo to ochwiar�[730] z tamtych diabelskich r�k �yw� wydoby�, ale przecie wszystko w r�ku Pana Jezusowych i lepsza nadzieja ni� smutek.

� Ju�ci lepsza, przeto jej nie trac�. Tak� �ywie nadzieja, chocia� serce i trwogi niepr�ne[731]� Najgorzej, �e sam Jurand, byle jej imi� wspomnie�, zaraz ku niebiosom palce prostuje, jakby j� tam ju� widzia�.

� Jako�e j� mo�e widzie� oczu stradawszy[732]?

A ksi�dz pocz�� m�wi� na wp� do Czecha, na wp� do siebie:

� Bywa tak, �e gdy komu ziemskie oczy zagasn�, ten w�a�nie widzi to, czego inni dojrze� nie potrafi�. Bywa tak, bywa! Ale i to si� rzecz niepodobna[733] widzi[734], by B�g dopu�ci� krzywdy takiego jagni�tka. Bo i c� ona cho�by Krzy�akom przewini�a? Nic! A niewinne to ci by�o jak lelija[735] Bo�a, a mi�e ku ludziom, a jako ta ptaszyna polna �piewaj�ce! B�g dzieci mi�uje i nad m�k� ludzk� ma lito�� Ba! je�li j� zabili, to j� mo�e i wskrzesi jako Piotrowina[736], kt�ren wstawszy z grobu, d�ugie potem roki gospodarzy�� Jed� w zdrowiu i niech r�ka boska was wszystkich i j� piastuje[737]!

To rzek�szy, wr�ci� do kaplicy, by msz� rann� odprawi�, a Czech siad� na ko�, sk�oni� si� raz jeszcze przed przytwartym[738] b�oniastym oknem � i pojecha�, bo ju� te� rozednia�o zupe�nie.

Ksi��� Janusz[739] i ksi�na[740] wyjechali razem z cz�ci� dworu na wiosenny po��w ryb do Czerska, gdy� lubili niezmiernie to widowisko i mieli je sobie za najprzedniejsz�[741] zabaw�. Dowiedzia� si� jednak Czech od Miko�aja z D�ugolasu wielu rzeczy wa�nych, tycz�cych si� zar�wno spraw prywatnych, jak i wojny. Dowiedzia� si� wi�c naprz�d, �e rycerz Ma�ko widocznie poniecha� zamiaru jechania na �mujd�[742] prosto przez �prusk� przegrod�', gdy� przed kilku dniami by� w Warszawie, gdzie zasta� jeszcze obojga ksi�stwa. O wojnie potwierdzi� stary Miko�aj te wszystkie wie�ci, kt�re Hlawa s�ysza� w Szczytnie. Ca�a �mujd� podnios�a si� przeciw Niemcom jak jeden m��, a knia�[743] Witold[744] nie tylko �e ju� Zakonowi przeciw nieszcz�snym �mujdzinom nie pomaga�, ale nie wypowiadaj�c jeszcze mu wojny i �udz�c go uk�adami, zasila� wszelako �mujd� pieni�dzmi, lud�mi, ko�mi, zbo�em.

Tymczasem tak on, jak Krzy�acy s�ali pos��w do papie�a, do cesarza i do innych pan�w chrze�cija�skich, zarzucaj�c sobie wzajem wiaro�omstwo, niewierno�� i zdrad�. Ze strony wielkiego kniazia pojecha� z tymi listami m�dry Miko�aj ze R�eniewa, kt�ry umia� rozpl�tywa� nici namotane przez przebieg�o�� krzy�ack�, dowodnie wykazuj�c niezmierne krzywdy krain litewskich i �mujdzkich. Tymczasem gdy na sejmie wile�skim wzmocni�y si� jeszcze zwi�zki mi�dzy Litw� a Polsk�, potruchla�y serca krzy�ackie, �atwo by�o bowiem przewidzie�, �e Jagie��o, jako zwierzchni pan wszystkich ziem, b�d�cych pod w�adz� kniazia Witolda, stanie w razie wojny po jego stronie. Hrabia Jan Sayn, komtur[745] grudzi�dzki, i hrabia Schwartzburg, gda�ski, wyjechali z rozkazu mistrza do kr�la z zapytaniem, czego si� maj� od niego spodziewa�. Nic im kr�l nie rzek�, chocia� mu dary przywie�li: �cig�e[746] krzeczoty[747] i drogie naczynia. Wi�c zagrozili wojn�, ale nieszczerze, gdy� dobrze wiedzieli, �e mistrz i kapitu�a[748] boj� si� w duszach strasznej Jagie��owej[749] pot�gi i pragn� odwlec dzie� gniewu i kl�ski.

I rwa�y si� jak ni� paj�cza wszelkie uk�ady, a rwa�y si� zw�aszcza z Witoldem[750]. Wieczorem po przyje�dzie Hlawy przysz�y zn�w na warszawski zamek �wie�e nowiny. Przyjecha� Bronisz z Ciasnoci, dworzanin ksi�cia Janusza[751], kt�rego on wys�a� by� poprzednio po wie�ci na Litw�, a z nim dw�ch znacznych litewskich kniazi�w z listami od Witolda i od �mujdzin�w. Nowiny by�y gro�ne. Zakon gotowa�[752] si� do wojny. Wzmacniano zamki, mielono prochy, krzesano[753] kule kamienne, �ci�gano ku pograniczu knecht�w[754] i rycerstwo, a l�ejsze oddzia�y jazdy i piechoty wpada�y ju� w granice Litwy i �mujdzi od strony Ragnety[755], od Gotteswerder i innych zamk�w brzegowych. Ju� po g�stwach le�nych, ju� w polach, ju� po wsiach rozlega�y si� okrzyki wojenne, a wieczorami ponad ciemnym morzem las�w �wieci�y �uny po�aru. Witold przyj�� wreszcie �mujd� w jawn� opiek�, wys�a� swych rz�dc�w, a wodzem zbrojnemu ludowi ustanowi� s�ynnego z m�stwa Skirwoi���. �w wpada� do Prus, pali�, niszczy�, pustoszy�. Sam ksi��� przymkn�� [756]wojsko ku �mujdzi, niekt�re zamki opatrzy�[757], inne, jak na przyk�ad Kowno, zniszczy�, aby nie sta�y si� oparciem Krzy�akom, i nie by�o ju� tajno nikomu, �e gdy nadejdzie zima, a mr�z pop�ta mokrad�a i b�ota, albo nawet wcze�niej, je�li lato b�dzie suche, pocznie si� wojna wielka, kt�ra ogarnie wszystkie litewskie, �mujdzkie i pruskie krainy, gdyby za� kr�l w pomoc Witoldowi przybie�a�[758], tedy musi nast�pi� dzie�, w kt�rym fala niemiecka albo drugie p� �wiata zaleje, alboli te�, odbita, cofnie si� na d�ugie wieki w dawniej zaj�te �o�ysko.

Lecz to nie zaraz jeszcze mia�o nast�pi�. Tymczasem po �wiecie rozlega� si� j�k i wo�anie o sprawiedliwo��. Czytano list nieszcz�snego narodu w Krakowie i w Pradze, i na dworze papieskim, i w innych kr�lestwach zachodnich. Do ksi�cia Janusza przywie�li to otwarte pismo owi bojarzynkowie[759], kt�rzy z Broniszem z Ciasnoci przybyli. Niejeden wi�c z Mazur�w mimo woli maca� korda [760]przy boku i rozwa�a� w duszy, czyby z w�asnej ochoty pod znak Witoldowy si� nie zaci�gn��. Wiedziano, �e rad by� wielki knia� hartownej lechickiej szlachcie, r�wnie za�artej w boju jak litewscy i �mujdzcy bojarzynowie, a wi�cej �wiczonej i lepiej zbrojnej. Niekt�rych popycha�a te� i nienawi�� do starych wrog�w lechickiego plemienia, a innych lito��. �S�uchajcie, s�uchajcie! � wo�ali do kr�l�w, ksi���t i wszystkich narod�w �mujdzini. � Wolnym ci my byli i szlachetnej krwi ludem, a Zakon chce nas w niewolnik�w przemieni�! Nie dusz on naszych szuka, lecz ziemi i dostatk�w. Ju� n�dza nasza taka, �e nam chyba �ebra� lub rozbija�! Jako�e im wod� chrztu nas obmywa�, gdy sami nie maj� r�k czystych! My chcemy chrztu, ale nie krwi� i mieczem, i chcemy wiary, ale jeno[761] takiej, jakiej zacni monarchowie, Jagie��o i Witold, nauczaj�. S�uchajcie i ratujcie nas, bo giniemy! Nie chce nas Zakon chrzci�, by nas uciemi�a�[762] �atwiej; nie ksi�y, lecz zasie kat�w nam posy�a. Ju� ule nasze, ju� stada, ju� wszystkie p�ody ziemi nam zabrali; ju� nam ni ryby �owi�, ni zwierza bi� w puszczach nie wolno! B�agamy! s�uchajcie, bo oto zgi�li nam wolne drzewiej[763] karki do rob�t nocnych przy zamkach, dzieci nam jako zak�adnik�w uwie�li, a �ony i c�rki w oczach m��w i ojc�w bezczeszcz�. Nam s�uszniej nale�a�oby j�cze� ni� m�wi�! Rodziny nasze ogniem popalili, pan�w do Prus uwie�li, wielkich ludzi: Korkucia, Wassygina, Swolka i S�gaj��, potracili � i jako wilcy krew nasz� ��opi�. O, s�uchajcie! Przecie� my ludzie, nie zwierz�ta, przeto wo�amy do Ojca �wi�tego, by nas przez polskich biskup�w chrzci� kaza�, gdy� ca�� dusz� chrztu pragniemy, ale chrztu wod� �aski, nie �yw� krwi� zniszczenia�.

Tak i tym podobnie skar�yli si� �mujdzini, wi�c gdy ich skargi i na mazowieckim dworze us�yszano, zaraz kilku rycerzy i dworzan postanowi�o i�� im w pomoc, rozumiej�c, �e ksi�cia Janusza nawet i pyta� o pozwolenie nie trzeba, cho�by z tego powodu, �e ksi�na jest rodzon� siostr� Witolda. Zawrza�y te� powszechnym gniewem serca, gdy dowiedziano si� od Bronisza i bojarzynk�w, �e wielu szlachetnych m�odziank�w �mujdzkich b�d�cymi zak�adnikami w Prusiech, nie mog�c znie�� poha�bienia i okrucie�stw, jakich dopuszczali si� nad nimi Krzy�acy, poodbiera�o sobie �ycie.

Hlawa cieszy� si� za� z tej ochoty mazowieckiego rycerstwa, my�la� bowiem, �e im wi�cej ludzi z Polski poci�gnie do ksi�cia Witolda, tym wojna rozgorzeje wi�ksza i tym pewniej mo�na b�dzie czego� przeciw Krzy�akom dokaza�[764]. Cieszy�o go tak�e i to, �e zobaczy Zbyszka, do kt�rego si� przywi�za�, i starego rycerza Ma�ka, o kt�rym mniema�, �e godzien widzenia przy robocie, a razem z nim nowe dzikie kraje, nieznane miasta, nie widziane dotychczas rycerstwo i wojska, wreszcie samego ksi�cia Witolda, kt�rego s�awa szeroko w�wczas rozbrzmiewa�a po �wiecie.

I w tej my�li postanowi� jecha� �wielkimi i pilnymi drogami�, nie zatrzymuj�c si� nigdzie d�u�ej, ni� by�o dla wypoczynku koniom potrzeba.

Owi bojarzynkowie, kt�rzy z Broniszem z Ciasnoci przybyli, i inni Litwini znajduj�cy si� na dworcu ksi�ny, �wiadomi dr�g i przej�� wszelkich, mieli prowadzi� jego i ochotniczych rycerzy mazowieckich od osady do osady, od grodu do grodu i przez g�uche, niezmierne puszcze, kt�rymi wi�ksza cz�� Mazowsza i Litwy, i �mujdzi by�a pokryta.

W lasach o mil� na wsch�d za Kownem, kt�re sam Witold[765] zniszczy�, sta�y g��wne si�y Skirwoi��y, przerzucaj�c si� w razie potrzeby b�yskawic� z miejsca na miejsce, czyni�c szybkie wyprawy b�d� to w granice pruskie, b�d� na zamki i zameczki b�d�ce jeszcze w r�ku krzy�ackim i podsycaj�c p�omie� wojny w ca�ej krainie. Tam to znalaz� wierny giermek Zbyszka, a przy nim i Ma�ka, kt�ry by� dopiero przed dwoma dniami przyjecha�. Po przywitaniu si� ze Zbyszkiem przespa� Czech ca�� noc jak zabity i dopiero na drugi dzie� wieczorem poszed� powita� starego rycerza, kt�ry b�d�c strudzon i z�y, przyj�� go gniewliwie, pytaj�c, dlaczego wedle rozkazania w Spychowie nie zosta� � i udobrucha� si� nieco dopiero w�wczas, gdy �w, znalaz�szy sposobn� chwil�, w kt�rej Zbyszka nie by�o w namiocie, usprawiedliwi� si� przed nim wyra�nym rozkazem Jagienki.

Powiedzia� te�, �e pr�cz rozkazu i pr�cz przyrodzonej[766] ochoty do wojny przywiod�a go tak�e w t� stron� ch��, by w razie czego pchn�� zaraz go�ca z wiadomo�ci� do Spychowa. �Panienka � m�wi� � kt�ra ma dusz� jak anio�, sama przeciw w�asnemu dobru modli si� za Jurand�wn�. Ale wszystkiemu musi by� koniec. Je�li Jurand�wna nie �yje, to niech B�g da jej �wiat�o�� wiekuist�, bo� by�a jako jagni� niewinne, ale je�li si� odnajdzie, to trzeba panienk� jako najpr�dzej zawiadomi�, aby wraz jecha�a precz ze Spychowa, nie za� dopiero po powrocie Jurand�wny, jakoby wyp�dzona, ze sromot�[767] a wstydem�.

Ma�ko s�ucha� tego z niech�ci�, powtarzaj�c od czasu do czasu: �Nic ci do tego�. Ale Hlawa, postanowiwszy m�wi� otwarcie, wcale si� tym nie tropi�[768] i w ko�cu rzek�:

� Lepiej by�o pannie w Zgorzelicach ostawa� i na nic by�a ta podr�. Wmawiali�my w niebog�, �e Jurand�wna ju� nie �ywie[769], a mo�e si� pokaza� inaczej.

� A kto opowiada�, �e nie �ywie, je�eli nie ty ? � zapyta� z gniewem Ma�ko. � Trzeba by�o trzyma� j�zyk za z�bami. Ja za� zabra�em j�, bo si� ba�a Cztana i Wilka.

� Poz�r to tylko by� � odpowiedzia� giermek. � Mog�a siedzie� w Zgorzelicach bezpiecznie, bo oni by tam sobie wzajem przeszkadzali. Ale bali�cie si�, panie, �eby w razie �mierci Jurand�wny nie omin�a pana Zbyszka i panienka, i dlatego�cie j� zabrali.

� C�e� tak zhardzia�? Zali�[770] to ju� rycerz pasowany, nie s�uga?

� S�ugam ci jest, ale s�uga panny, przeto[771] dbam, aby jej ha�ba nie spotka�a.

A Ma�ko zamy�li� si� pos�pnie, gdy� nie by� z siebie rad[772]. Nieraz on ju� sobie wyrzuca�, �e zabra� Jagienk� ze Zgorzelic, czu� bowiem, �e w ka�dym razie w takim podwo�eniu Jagienki Zbyszkowi by�a jakowa� dla niej ujma[773], a na wypadek, gdyby Danusia si� odnalaz�a � wi�cej ni� ujma. Czu� r�wnie�, �e w hardych s�owach Czecha tkwi prawda, bo cho� Jagienk� zabra� dlatego, by j� do opata[774] odwie��, m�g� jednak, dowiedziawszy si� o jego �mierci, w P�ocku j� zostawi�, a tymczasem on j� a� do Spychowa przywi�z�, by w razie czego, blisko przy Zbyszku by�a.

� Dy�[775] mnie to do �ba nie przysz�o � rzek� jednak chc�c siebie i Czecha stumani� � jeno sama si� jecha� napar�a.

� Ju�ci si� napar�a[776], bo�my w ni� wm�wili, �e tamtej nie ma na �wiecie, a �e braciom bezpieczniej by�o bez niej ni� z ni� � wi�c i pojecha�a.

� Ty� wm�wi�! � zakrzykn�� Ma�ko.

� Ja � i moja wina. Ale teraz musi si� pokaza�, jako jest. Trzeba, panie, co wsk�ra�[777]. Inaczej � lepiej pogi�my.

� Co tu wsk�rasz � rzek� z niecierpliwo�ci� Ma�ko � z takim wojskiem, w takiej wojnie!� B�dzie-li co lepszego, to dopiero w lipcu, bo dla Niemc�w dwie s� pory wojenne: zim� i suchym latem, a teraz to si� jeno tli, nie pali. Knia�[778] Witold podobno do Krakowa pojecha� kr�lowi si� opowiedzie� i pozwole�stwo a pomoc jego sobie zjedna�.

� S� przecie w pobli�u zamki krzy�ackie. Gdyby cho� ze dwa zdoby�, znale�liby�my mo�e Jurand�wn� albo wiadomo�� o jej �mierci.

� Albo i nic.

� W t� stron�[779] j� przecie Zygfryd wywi�z�. Powiadali to nam i w Szczytnie, i wsz�dy, i sami�my tak my�leli.

� A widzia�e� to wojsko? Wyjd��e za namiot i sp�jrz. Niekt�rzy pa�ki jeno[780] maj�, a niekt�rzy miedziane miecze po pradziadach.

� Ba! Jako s�ysza�em, ch�opy do bitki dobre!

� Ale nie im z go�ymi brzuchami zamk�w dobywa�, zw�aszcza krzy�ackich.

Dalsz� rozmow� przerwa�o im przybycie Zbyszka i Skirwoi��y, kt�ry by� wodzem �mujdzin�w. By� to m�� ma�ego wzrostu, ale krzepki[781] w sobie i barczysty. Pier� posiada� tak wypuk��, �e prawie wygl�da�a na garb, i niezmiernie d�ugie, si�gaj�ce prawie do kolan r�ce. W og�le przypomina� Zyndrama z Maszkowic[782], s�ynnego rycerza, kt�rego Ma�ko i Zbyszko poznali swego czasu w Krakowie, mia� bowiem r�wnie ogromn� g�ow� i takie same pa��kowate[783] nogi. M�wiono o nim tak�e, �e dobrze rozumia� si� na wojnie. Wiek �ycia zbieg� mu w polu przeciw Tatarom, z kt�rymi d�ugie lata walczy� na Rusi, i przeciw Niemcom, kt�rych nienawidzi� jak zarazy. W tych wojnach nauczy� si� po rusi�sku[784], a potem na dworze Witoldowym nieco po polsku; po niemiecku umia�, a przynajmniej powtarza� tylko trzy wyrazy: ogie�, krew i �mier�. W swojej ogromnej g�owie mia� zawsze pe�no pomys��w i podst�p�w wojennych, kt�rych Krzy�acy nie umieli ani przewidzie�, ani im zapobiega� � dlatego bano si� go w pogranicznych komturiach[785].

� M�wili�my o wyprawie � rzek� z niezwyk�ym o�ywieniem do Ma�ka Zbyszko � i dlatego�my tu przyszli, by�cie te� swoje do�wiadczone zdanie rzekli.

Ma�ko usadzi� Skirwoi��� na sosnowym pniaku pokrytym nied�wiedzi� sk�r�, nast�pnie kaza� przynie�� czeladzi[786] st�giewk�[787] miodu, z kt�rej pocz�li czerpa� rycerze blaszankami i pi�, gdy za� pokrzepili si� godnie, dopiero� Ma�ko zapyta�:

� Chcecie wypraw� uczyni� albo co?

� Zamki Niemcom okurzy�[788]�

� Kt�ren[789]?

� Ragnet�[790] albo Nowe Kowno.

� Ragnet� � rzek� Zbyszko. � Cztery dni temu byli�my pod Nowym Kownem i pobili nas.

� To w�a�nie � rzek� Skirwoi��o.

� Jak�e to?

� Dobrze.

� Poczekajcie � rzek� Ma�ko � bo ja tutejszej krainy nie znam. Gdzie jest Nowe Kowno, a gdzie Ragneta?

� St�d do Starego Kowna niespe�na mila � odpowiedzia� Zbyszko � a od Starego do Nowego te� mila. Zamek jest na wyspie. Onegdaj[791] chcieli�my si� przeprawi�, ale pobili nas u przeprawy. �cigali ci nas p� dnia, a� utaili�my si� w tych lasach, a wojsko tak si� rozproszy�o, �e niekt�rzy dopiero dzi� nad ranem si� znale�li.

� A Ragneta?

Skirwoi��o wyci�gn�� swe d�ugie jak ga��� rami� na p�noc i rzek�:

� Daleko! daleko�

� W�a�nie dlatego, �e daleko! � odpar� Zbyszko. � Spok�j tam woko�o, bo co by�o zbrojnych ludzi z tej strony granicy, to �ci�gn�o ku nam. Nie spodziewaj� si� tam teraz Niemcy �adnej napa�ci, wi�c na ubezpieczonych uderzym.

� S�usznie prawi � rzek� Skirwoi��o.

Ma�ko za� spyta�:

� Zali my�licie, �e b�dzie mo�na i zamku doby�?

Na to Skirwoi��o potrz�sn�� g�ow� na znak przeczenia, a Zbyszko odpowiedzia�:

� Zamek mocny, wi�c chybaby wypadkiem[792]. Ale krain� spustoszym, wsie i miasta popalim, spy��[793] poniszczym, a co nade wszystko je�c�w nabierzemy, mi�dzy kt�rymi mog� by� ludzie znaczni, a takich ch�tnie Krzy�acy wykupuj� alboli te� wymieniaj��

Tu zwr�ci� si� do Skirwoi��y:

� Sami�cie, kniaziu, przyznali, �e s�usznie prawi�, a teraz rozwa�cie jeno: Nowe Kowno na wyspie. Ni tam wsi nie poburzym, ni stad nie zagarniem, ni je�c�w nie nabierzem. I przecie dopiero co nas tam pobili. Ej! p�jd�my lepiej tam, gdzie si� nas teraz nie spodziewaj�.

� Kto pobije, ten si� napa�ci najmniej spodziewa � mrukn�� Skirwoi��o.

Lecz tu zabra� g�os Ma�ko � i pocz�� popiera� zdanie Zbyszkowe, zrozumia� bowiem, �e m�odzianek ma wi�ksz� nadziej� dowiedzie� si� czego� pod Ragnet� ni� pod Nowym Kownem � i �e pod Ragnet� �atwiej b�dzie przede wszystkim schwyta� jakiego znacznego je�ca, kt�ry by m�g� pos�u�y� na wymian�. Mniema� tak�e, �e w ka�dym razie lepiej jest i�� dalej i wychyn�� niespodzianie w kraj mniej strze�ony ni� porywa� si� na wysp� od przyrodzenia[794] obronn�, a strze�on� pr�cz tego przez silny zamek i zwyci�sk� za�og�.

Jako za� cz�ek do�wiadczony w wojnie, m�wi� jasno i przytacza� tak walne [795]powody, �e ka�dego m�g� przekona�. Tamci s�uchali go te� uwa�nie. Skirwoi��o porusza� kiedy niekiedy wzniesionymi brwiami jakby na znak przytakiwania, chwilami pomrukiwa�: �S�usznie prawi[796]!� � wreszcie wsun�� sw� ogromn� g�ow� mi�dzy szerokie ramiona, tak �e wygl�da� ca�kiem jak garbaty, i zamy�li� si� g��boko.

Lecz po pewnym czasie wsta� � i nic nie m�wi�c, pocz�� si� �egna�.

� A jako�e, kniaziu, b�dzie? � spyta� go Ma�ko � dok�d ruszym?

�w za� rzek� kr�tko:

� Pod Nowe Kowno.

I wyszed� z namiotu.

Ma�ko i Czech spogl�dali czas jaki� ze zdziwieniem na Zbyszka, po czym stary rycerz uderzy� si� d�o�mi po udach i zawo�a�:

� Tfu! c� to za pie�!� To niby s�ucha, s�ucha, a potem swoje. �al g�by drze�!�

� S�ysza�em ci ja o nim, �e taki jest � odrzek� Zbyszko � a po prawdzie, to i ca�y tu nar�d uporczywy jako ma�o kt�ry. Cudzego zdania wys�ucha, a potem jakoby kto na wiatr dmucha�.

� To czego pyta?

� Bo�my pasowani rycerze i dlatego �eby ka�d� rzecz na dwie strony rozwa�y�. Ale g�upi on nie jest.

� Pod Nowym Kownem te� mo�e najmniej si� nas spodziewaj� � zauwa�y� Czech � w�a�nie dlatego, �e dopiero co was pobili. W tym mia� ci on s�uszno��.

� P�jd�my obaczy� tych ludzi, kt�rym ja przywodz�[797] � rzek� Zbyszko, kt�remu duszno by�o w namiocie � trzeba im zapowiedzie�, aby za� byli gotowi.

I wyszli. Na dworze noc ju� zapad�a zupe�na, chmurna i ciemna, roz�wiecona tylko przez ogniska, przy kt�rych siedzieli �mujdzini.

Dla Ma�ka i dla Zbyszka, kt�rzy, s�u��c poprzednio u Witolda[798], napatrzyli si� do syta litewskim i �mujdzkim wojownikom, widok obozowiska nie przedstawia� nic nowego; ale Czech patrza� na nich z ciekawo�ci�, rozwa�aj�c sobie zarazem w umy�le, czego od takich ludzi mo�na w bitwie oczekiwa�, i por�wnywaj�c ich z polskim i z niemieckim rycerstwem. Ob�z sta� w nizinie otoczonej borem i bagnami, zatem ubezpieczon zupe�nie od napadu, albowiem �adne inne wojsko nie zdo�a�oby przebrn�� przez owe zdradliwe mokrad�a. Sama nizina, na kt�rej sta�y sza�asy, by�a tak�e grz�ska i b�otnista, lecz oni nakrzesawszy[799] jod�owych i sosnowych ga��zek przyrzucili j� nimi tak grubo, �e spoczywali jakby na najsuchszym miejscu. Kniaziowi Skirwoille sklecono napr�dce co� w rodzaju �numy�, czyli chaty litewskiej z ziemi i drewnianych nie ociosanych bierwion, dla znaczniejszych ludzi uwito z ga��zi kilkadziesi�t sza�as�w, pospolici za� wojownicy siedzieli ko�o ognisk, pod go�ym niebem, maj�c ochron� przeciw zmianom pogody i d�d�om[800] tylko w ko�uchach i sk�rach, kt�re na nagim ciele nosili. W obozie nikt nie spa� jeszcze, albowiem ludzie, nie maj�c po ostatniej pora�ce nic do roboty, sypiali we dnie. Niekt�rzy siedzieli lub le�eli wok� jasnych ognisk podsycanych suszem[801] i ga��mi ja�owca, inni grzebali w przygas�ych ju� i zasutych popio�em watrzyskach[802], od kt�rych rozchodzi� si� zapach pieczonej rzepy, zwyk�ego pokarmu Litwin�w, i sw�d przypalonych mi�siw. Mi�dzy ogniskami widnia�y stosy broni posk�adane blisko, tak aby w danym razie �atwo by�o ka�demu za sw�j or� pochwyci�. Hlawa przypatrywa� si� z ciekawo�ci� oszczepom o grotach w�skich i d�ugich, wykutych z hartownego �elaza, ki�cieniom[803] uczynionym z m�odych d�bczak�w, w kt�re ponabijano krzemieni lub gwo�dzi, okszom[804] o trzonkach kr�tkich, podobnych do polskich topor�w, kt�rymi pos�ugiwali si� jezdni, i okszom o trzonkach tak niemal d�ugich jak u berdysz�w[805], kt�rymi walczyli piesi. Trafia�y si� mi�dzy nimi i miedziane, pochodz�ce z dawnych czas�w, kiedy �elazo w ma�ym jeszcze by�o u�yciu w tych zapad�ych stronach. Niekt�re miecze by�y r�wnie� z miedzi, ale wi�kszo�� z dobrej, dostarczanej z Nowogrodu stali. Czech bra� w r�k� oszczepy, miecze, oksze, smoliste, pra�one w ogniu �uki i przy blasku p�omienia bada� ich doskona�o��. Koni niewiele by�o przy ogniskach, gdy� stada pas�y si� opodal w lasach i na ��kach pod stra�� czujnych koniuch�w, ale �e znaczniejsi bojarowie[806] chcieli mie� swoje rumaki na zawo�anie, przeto[807] by�o ich w obozie kilkadziesi�t, kt�re niewolnicy pa�scy karmili z r�ki u toku. Hlaw� zdumiewa�y kud�ate cia�a tych rumak�w, nadzwyczaj drobnych, o pot�nych karkach i w og�le tak dziwnych, �e zachodni rycerze poczytywali je za jakie� ca�kiem odmienne zwierz�ta le�ne, wi�cej do jednoro�c�w[808] ni� do prawdziwych koni podobne.

� Na nic tu wielkie, bojowe ogiery � m�wi� do�wiadczony Ma�ko, wspominaj�c swoje dawne s�u�by u Witolda � bo wielki zaraz w m�akach[809] ugrz�nie, a tutejszy chmyz[810] przejdzie wsz�dy, tak prawie jako i cz�owiek.

� Ale w polu � odrzek� Czech � tutejsze wielkim niemieckim nie dostoj�.

� Ju�ci nie dostoj�[811]. Za to nie ucieknie Niemiec przed �mujdzinem ani te� go nie zgoni[812], bo te s� tak w�a�nie �cig�e[813] albo i �ciglejsze ni� tatarskie.

� A wszelako dziwno mi to jest, bo com widzia� je�c�w Tatar�w, kt�rych rycerz Zych do Zgorzelic przyprowadzi�, to ch�opy by�y niedu�e i takiego byle ko� ud�wignie, a to lud ros�y.

Lud za� istotnie by� dorodny. Przy blasku ognia wida� by�o spod sk�r i ko�uch�w szerokie piersi i t�gie ramiona. Ch�op w ch�opa suchy by�, ale ko�cisty i d�ugi, w og�le za� wzrostem ludzie ci przewy�szali mieszka�c�w innych krain litewskich, albowiem siedzieli na ziemiach lepszych i obfitszych, w kt�rych g�ody, trapi�ce kiedy niekiedy Litw�, rzadziej dawa�y si� we znaki. Natomiast dziko�ci� przewy�szali jeszcze Litwin�w. W Wilnie by� dw�r wielkoksi���cy, do Wilna �ci�gali ksi�a ze Wschodu i Zachodu, przychodzi�y poselstwa, nap�ywa� kupiec zagraniczny, przez co mieszkaniec miasta i okolicy oswaja� si� nieco z obczyzn�; tu cudzoziemiec zjawia� si� tylko pod postaci� Krzy�aka lub Mieczowego Kawalera[814], nios�cych w g�uche le�ne osady ogie�, niewol� i chrzest z krwi, wi�c wszystko tu by�o grubsze, surowsze i bardziej do dawnych czas�w zbli�one, bardziej przeciw nowo�ciom zawzi�te; starszy obyczaj, starszy tryb wojowania, a i poga�stwo uporczywsze, dlatego �e czci Krzy�a naucza� nie �agodny zwiastun Dobrej Nowiny z mi�o�ci� aposto�a, lecz zbrojny niemiecki mnich z dusz� kata.

Skirwoi��o i znaczniejsi kniazie[815] a bojarzyny byli ju� chrze�cijanami, albowiem poszli za przyk�adem Jagie��y i Witolda. Inni, nawet najprostsi i najdziksi wojownicy, nosili w piersiach g�uche poczucie, �e nadchodzi �mier� i skon dawnemu �wiatu, dawnej ich wierze. I gotowi byli pochyli� g�owy przed Krzy�em, byle tego Krzy�a nie wznosi�y niemieckie nienawistne r�ce. �My prosimy chrztu � wo�ali do wszystkich ksi���t i narod�w � lecz wspomnijcie, �e ludzie jeste�my, nie zwierz�ta, kt�re mo�na darowa�, kupi� i przeda�[816]�. Tymczasem, gdy dawna wiara gas�a, jak ga�nie ognisko, do kt�rego nikt drew nie przyrzuca, a od nowej odwraca�y si� serca w�a�nie dlatego, �e wmusza�a j� niemiecka przemoc, rodzi�a si� w ich duszach pustka, niepok�j i �al po przesz�o�ci, i g��boki smutek. Czech, kt�ry od dziecka zr�s� si� z weso�ym gwarem �o�nierskim, z pie�niami i szumn�[817] muzyk�, widzia� po raz pierwszy w �yciu ob�z tak cichy i pos�pny. Ledwie gdzieniegdzie, przy dalszych od Skirwoi��owej numy[818] ogniskach, s�ycha� by�o odg�os fujarki lub piszcza�ki, albo s�owa przyciszonej pie�ni, kt�r� �piewa� �burtinikas�. Wojownicy s�uchali z pochylonymi g�owami i oczyma utkwionymi w zarzewie. Niekt�rzy siedzieli w kucki wedle[819] ognia, maj�c �okcie wsparte na kolanach, a twarze ukryte w d�oniach, okryci sk�rami, podobni do drapie�nych zwierz�t le�nych. Lecz gdy podnosili ku przechodz�cym rycerzom g�owy, blask p�omienia o�wieca� twarze �agodne i niebieskie �renice, wcale nie srogie ni drapie�ne, ale tak raczej patrz�ce, jak patrz� smutne i pokrzywdzone dzieci. Na kra�cach obozowiska le�eli na mchach ranni, kt�rych zdo�ano unie�� z ostatniej bitwy. Wr�bici, tak zwani ��abdarysy� i �sejtonowie�, mruczeli nad nimi zakl�cia lub opatrywali ich rany, przyk�adaj�c na nie znane sobie zio�a goj�ce, a oni le�eli w milczeniu, znosz�c cierpliwie b�l i m�ki. Z g��bin le�nych, od strony polan i �ug�w[820], dochodzi�o po�wistywanie koniuch�w, kiedy niekiedy podnosi� si� wiatr przys�aniaj�c dymami obozowisko i nape�niaj�c szumem b�r ciemny. Ale noc czyni�a si� coraz p�niejsza, wi�c ogniska pocz�y mdle�[821] i gasn�� i cisza zapad�a jeszcze wi�ksza, pot�guj�c owe wra�enie smutku i jakby pogn�bienia.

Zbyszko wyda� rozkaz gotowo�ci ludziom, kt�rym przywodzi�[822] i z kt�rymi �atwo m�g� si� rozm�wi�, albowiem by�a mi�dzy nimi gar�� Po�occzan[823], po czym zwr�ci� si� do swego giermka i rzek�:

� Napatrzy�e� si� do woli, a teraz czas wr�ci� pod namiot.

� Ju�ci si� napatrzy�em � odpowiedzia� giermek � alem nie bardzo rad[824] z tego, com widzia�, bo zaraz zna�, �e to pobici ludzie.

� Dwa razy: cztery dni temu przy zamku i onegdaj[825] u przeprawy. A teraz chce si� Skirwoille trzeci raz tam i��, by trzeciej pora�ki dozna�.

� Jak�e, to on nie rozumie, �e z takim wojskiem przeciw Niemcom nie wsk�ra? Powiada� mi to ju� rycerz Ma�ko, a teraz i sam miarkuj�[826], �e liche to musz� by� i do bitki pacho�ki.

� I w tym si� mylisz, bo to lud chrobry[827] jak ma�o kt�ry w �wiecie. Jeno [828]si� kup� bez�adn� bij�, a Niemcy w szyku. Je�li si� uda szyk rozerwa�, to cz�ciej �mujdzin Niemca ni� Niemiec �mujdzina po�o�y. Ba, ale tamci to wiedz� i tak si� zwieraj�, �e jako �ciana stoj�.

� A ju� o zamk�w dobywaniu to pewnie nie ma co i my�le� � rzek� Czech.

� Bo� nijakiego sprz�tu do tego nie ma � odpowiedzia� Zbyszko. � Sprz�t ma knia� Witold i p�ki ku nam nie nadci�gnie, nie ugryziem �adnego zamku, chybaby trafunkiem[829] albo zdrad�.

Tak rozmawiaj�c, doszli do namiotu, przed kt�rym p�on�� du�y, podsycany przez czelad�[830] ogie�, a w nim kopci�y si� przygotowane przez czelad� mi�siwa. W namiocie ch�odno by�o i wilgotno, wi�c rycerze, a z nimi i Hlawa, pok�adli si� przed ogniem na sk�rach.

Za czym posiliwszy si�, pr�bowali zasn��, lecz nie mogli. Ma�ko przewraca� si� z boku na bok, a nast�pnie ujrzawszy, �e Zbyszko siedzi przed p�omieniem, otoczywszy ramionami kolana, zapyta�:

� S�uchaj! Dlaczego� ty radzi� i�� daleko pod Ragnet�[831], nie tu blisko pod ten Gotteswerder? Co masz w tym?

� Bo tak mi co� do duszy gada, �e Danu�ka jest w Ragnecie � i tam si� mniej strzeg� ni� tu.

� Nie by�o czasu si� rozgada�, bom i sam by� utrudzon, i ty� ludzi po boru po kl�sce zbiera�. Ale teraz m�w�e, jako jest: chcesz-li ty zawsze tej dziewki szuka�?

� Dy� to nie �adna dziewka, jeno moja niewiasta[832] � odpowiedzia� Zbyszko.

Nasta�o milczenie, albowiem Ma�ko rozumia� dobrze, �e nie masz na to odpowiedzi. Gdyby Danu�ka by�a dotychczas pann� Jurand�wn�, by�by niechybnie stary rycerz namawia� bratanka, by jej poniecha�, ale wobec �wi�to�ci sakramentu poszukiwanie stawa�o si� prost� powinno�ci� i Ma�ko nie by�by nawet zadawa� takiego pytania, gdyby nie to, �e nie b�d�c obecny ni na �lubie, ni na weselu, mimowiednie uwa�a� Jurand�wn� zawsze za dziewk�.

� Ju�ci! � rzek� po chwili. � Ale o com przez te dwa dni mia� czas si� spyta�, tom si� spyta�, i rzek�e� mi, �e nic nie wiesz.

� Bo nic nie wiem, jeno to, �e chyba gniew boski jest nade mn�.

Wtem Hlawa przypodni�s� si� z nied�wiedziej sk�ry, siad� i nastawiwszy uszu, pocz�� s�ucha� pilnie a ciekawie.

A Ma�ko rzek�:

� P�ki� sen nie zmorzy, gadaj: co� widzia�, co� robi� i co� wsk�ra� w Malborgu?

Zbyszko odgarn�� w�osy, kt�re dawno nie podcinane z przodu, spada�y mu a� na brwi, chwil� posiedzia� w milczeniu, po czym j��[833] m�wi�:

� Da�by B�g, abym ja tyle m�g� wiedzie� o mojej Danu�ce, ile wiem o Malborgu. Pytacie, com tam widzia�? Widzia�em pot�g� krzy�ack� niezmiern�, przez wszystkich kr�l�w i przez wszystkie narody wspomagan�, z kt�r� nie wiem, czyli kto w �wiecie mierzy� si� zdo�a. Widzia�em zamek, jakiego chyba i sam cesarz rzymski nie ma. Widzia�em skarby nieprzebrane, widzia�em zbroje, widzia�em mrowie or�nych[834] mnich�w, rycerzy i knecht�w[835] � i relikwie jakby u Ojca �wi�tego w Rzymie, i m�wi� wam, �e a�e dusza zdr�twia�a we mnie, bom sobie pomy�la�: gdzie si� tam komu na nich porywa�? kto ich zmo�e[836]? kto si� im oprze? kogo ich si�a nie prze�amie?

� Nas! zatracona ich ma�! � zawo�a� nie mog�c wytrzyma� Hlawa.

Ma�kowi dziwne wyda�y si� tak�e s�owa Zbyszka, wi�c cho� chcia�o mu si� pozna� wszystkie przygody m�odzianka, jednak�e przerwa� mu i rzek�:

� A to� zapomnia� o Wilnie? A ma�o to razy zderzali�my si� z nimi tarcz� o tarcz i �bem o �eb! A to� zabaczy�[837], jako im niesporo[838] bywa�o ku nam � i jak na zatwardzia�o�� nasz� narzekali: �e to nie do�� by�o konia zapoci� i kopi� pokruszy�, jeno trza by�o cudze gard�o wzi�� albo swoje da�! Byli tam przecie i go�cie, kt�rzy nas pozywali � a wszyscy z ha�b� odeszli. C�e� to tak zmi�k�?

� Nie zmi�k�em ja, bom si� i w Malborgu potyka�, gdzie te� i na ostre gonili[839]. Ale wy ich wszystkiej[840] pot�gi nie znacie.

Lecz stary rozgniewa� si�.

� A ty znasz-li ca�� moc polsk�? Widzia�e� wszystkie chor�gwie w kupie? Nie widzia�e�. A ich pot�ga na krzywdzie ludzkiej i na zdradzie stoi, bo tam i pi�dzi[841] ziemi nie ma, kt�ra by by�a ich. Przyj�li ci ich ksi���ta nasi, jak si� ubogiego w dom przyjmuje � i obdarowali, a oni por�s�szy w moc, pok�sali t� r�k�, co ich �ywi�a, jako psi bezecni i w�ciekli. Ziemi� zagarn�li, miasta zdrad� pobrali i ot ich moc! Ale cho�by wszyscy kr�lowie �wiata szli im w pomoc � nadejdzie dzie� s�du i pomsty.

� Skoro�cie mi kazali gada�, com widzia�, a teraz si� gniewacie, to wolej[842] zaniecham � rzek� Zbyszko.

Ma�ko za� sapa� przez jaki� czas gniewnie, po chwili jednak uspokoi� si� i rzek�:

� Albo to raz tak bywa! Stoi ci w lesie chojar[843] jako wie�a sroga, my�la�by�, �e wiek wiek�w postoi, a stukniesz w niego godnie[844] obuchem[845], to ci si� pustk� obezwie. I pr�chno si� w nim sypie. Taka to i krzy�acka moc! Ale jam ci kaza� gada�, co� robi� i co� wsk�ra�. Goni�e� tam na ostre � powiadasz?

� Goni�em. Hardo i niewdzi�cznie ci mnie tam z pocz�tku przyj�li, bo by�o im ju� wiadomo, �em si� z Rotgierem potyka�. Mo�e i przygodzi�oby mi si�[846] co z�ego, jeno �em z listem od ksi�cia przyjecha� i pan Lorche, kt�rego oni szanuj�, od ich z�o�ci mnie broni�. Ale potem przysz�y uczty i gonitwy, w kt�rych Pan Jezus mi pob�ogos�awi�. To�cie s�yszeli, �e mnie brat mistrz�w[847] Ulryk pokocha� � i da� mi rozkaz od samego mistrza na pi�mie, aby mi Danu�k� wydali?

� Powiadali nam ludzie � rzek� Ma�ko � i�e popr�g[848] mu p�k� przy siedle[849], co ty widz�cy[850] nie chcia�e� na niego uderza�.

� Ju�ci, podnios�em kopi� w g�r�, a on mnie od tej pory pokocha�.

Hej, mi�y Bo�e! srogie mi pisma dali, z kt�rymi mog�em od zamku do zamku je�dzi� i szuka�. Ju� my�la�em, �e koniec mojej biedy i mego frasunku[851] � a teraz ot, tu siedz�, w dzikiej stronie[852], bez rady nijakiej, w strapieniu i smutku, a co dzie� ci mi gorzej i t�skniej�

Tu umilk� na chwil�, po czym rzuci� z ca�ej mocy wi�rem w ogie�, a� iskry posypa�y si� z p�on�cych g�owni[853], i rzek�:

� Bo je�li ta nieboga j�czy tu gdzie w jakim zamku, a my�li, �em jej zabaczy�[854], to niechby mnie nag�a �mier� nie min�a!

I tyle w nim si� widocznie zapiek�o zniecierpliwienia i b�lu, �e j�� zn�w rzuca� wi�rami w ogie� jak gdyby nag�ym, �lepym b�lem uniesion, a oni zdumieli si� bardzo, nie przypuszczali bowiem, �eby tak kocha� Danu�k�.

� Pohamuj si�! � zawo�a� Ma�ko. � Jako�e by�o z onym[855] glejtem[856]? Zali komturowie[857] nie chcieli rozkaz�w mistrza s�ucha�?

� Pohamujcie si�, panie � rzek� Czech � B�g was pocieszy � mo�e wkr�tce.

Zbyszkowi za� �zy b�ys�y w �renicach, ale uspokoi� si� nieco i rzek�:

� Otwierali odmie�ce zamki i wi�zienia. By�em wsz�dy, szuka�em! A� wybuch�a ta wojna � i w Gierdawach[858] powiedzia� mi w�jt von Heideck, �e wojenne prawo inne i �e glejty wydane w czasie pokoju nic nie znacz�. Pozwa�em go zaraz, ale nie stan�� i z zamku mnie wy�en��[859] kaza�.

� A w innych? � spyta� Ma�ko.

� Wsz�dy[860] to samo. W Kr�lewcu komtur, kt�ry jest zwierzchnikiem gierdawskiego w�jta, nie chcia� nawet czyta� mistrzowego pisma m�wi�c, �e wojna wojn� � i g�ow�, p�ki ca�a, kaza� mi precz unosi�. Pyta�em i gdzie indziej � wsz�dy to samo.

� To teraz rozumiem � rzek� stary rycerz. � Widz�c, �e nic nie wsk�rasz, wola�e� tu przyj��, gdzie chocia� pomsta mo�e si� zdarzy�.

� Tak jest � odpowiedzia� Zbyszko. � My�la�em tak�e, �e je�c�w nabierzem i mo�e zamk�w kilka ogarniem[861]; ale oni nie umiej� zamk�w zdobywa�.

� Hej, przyjdzie sam knia� Witold, to b�dzie inaczej.

� Daj go B�g.

� Przyjdzie. S�ysza�em na mazowieckim dworze, �e przyjdzie, a mo�e i kr�l z nim razem z ca�� pot�g� polsk�.

Lecz dalsz� rozmow� przerwa�o im przyj�cie Skirwoi��y, kt�ry wychyli� si� niespodzianie z cienia i rzek�:

� W poch�d ruszamy.

Us�yszawszy to, rycerze powstali �ywo[862] na nogi, Skirwoi��o za� zbli�y� ku ich twarzom swoj� ogromn� g�ow� i rzek� przyciszonym g�osem:

� S� nowiny: id� do Nowego Kowna posi�ki. Dw�ch rycerzy prowadzi knecht�w[863], byd�o i spy��[864]. Zaskoczym im[865].

� To przejdziem Niemen? � zapyta� Zbyszko.

� Tak. Wiem[866] br�d.

� A w zamku wiedz� o posi�kach.

� Wiedz� i wyjd� im na spotkanie, ale na tych uderzycie wy.

I pocz�� im obja�nia�, gdzie maj� si� zasadzi�[867], tak aby niespodzianie uderzy� na tych, kt�rzy pokwapi� si�[868] z zamku. Chodzi�o mu o to, by jednocze�nie stoczy� dwie bitwy i pom�ci� ostatnie pora�ki, co mog�o si� uda� tym �atwiej, �e po �wie�ym zwyci�stwie nieprzyjaciel czu� si� zupe�nie bezpieczny. Wi�c wskaza� im miejsce i czas, w kt�rym mieli tam zd��y�, a reszt� zda� na ich m�stwo i przemy�lno��. Oni za� uradowali si� w sercach, gdy� zaraz poznali, �e m�wi do nich wojownik do�wiadczony i sprawny. Sko�czywszy, kaza� im i�� za sob� i wr�ci� do swej numy, w kt�rej czekali ju� na niego kniaziowie i bojarzyni setnicy[869]. Tam powt�rzy� rozkazy, wyda� nowe, a wreszcie podni�s�szy do ust piszcza�k�, wyrze�bion� z wilczej ko�ci, wyda� dono�ny i przera�liwy �wist, kt�ry us�yszano od jednego do drugiego ko�ca obozu.

Na �w odg�os zakot�owa�o si� co� wedle[870] przygas�ych ognisk; tu i �wdzie pocz�y strzela� iskry, potem b�ysn�y p�omyki, kt�re ros�y i wzmaga�y si� z ka�d� chwil�, a przy ich blasku wida� by�o dzikie postacie wojownik�w zbieraj�ce si� ko�o stos�w z broni�. B�r zadrga� i zbudzi� si�. Po chwili z g��bin pocz�y dochodzi� wo�ania koniuch�w p�dz�cych stada ku obozowi.

Doszli rankiem do Niewia�y[871] i przeprawili si�: kto konno, kto przy ogonie ko�skim, kto na p�ku ��z[872]. Posz�o to tak pr�dko, �e a� Ma�ko, Zbyszko, Hlawa i ci z Mazur�w, kt�rzy przyszli na ochotnika, dziwili si� sprawno�ci tego ludu i teraz dopiero zrozumieli, dlaczego ni bory, ni bagna, ni rzeki nie mog�y powstrzyma� wypraw litewskich. Wyszed�szy z wody, �aden nie zewl�k� odzie�y, nie zrzuci� ko�ucha ni wilczury[873], jeno[874] suszyli si�, nadstawiaj�c grzbiety s�o�cu, a� dymi�o si� z nich jak ze smolarni � i po ma�ym wypoczynku ruszyli �piesznym pochodem na p�noc. Ciemnym wieczorem dotarli do Niemna. I tu przeprawa, jako przez rzek� wielk� a do tego nabrzmia�� wiosennymi wodami, nie by�a �atw�. Br�d, o kt�rym wiedzia� Skirwoi��o, zmieni� si� miejscami w topiel, tak �e konie musia�y p�ywa� wi�cej ni� na �wier� stajania[875]. Dw�ch ludzi uni�s� pr�d tu� przy boku Zbyszka i Czecha, kt�rzy na pr�no chcieli ich ratowa�, albowiem z powodu ciemno�ci i wzburzonej wody rych�o[876] stracili ich z oczu, oni za� nie �mieli wo�a� o ratunek, poniewa� poprzednio w�dz wyda� rozkaz, aby przeprawa odby�a si� w jak najg��bszym milczeniu. Jednak�e wszyscy inni dotarli szcz�liwie do drugiego brzegu, na kt�rym przesiedzieli bez ognia do rana.

O pierwszym brzasku ca�e wojsko rozdzieli�o si� na dwa oddzia�y. Z jednym Skirwoi��o poszed� w g��b kraju na spotkanie owych rycerzy prowadz�cych posi�ki do Gotteswerder, drugi powi�d� Zbyszko wstecz ku wyspie, aby zaskoczy�[877] ludziom zamkowym, kt�rzy naprzeciw tamtym wyj�� chcieli. Dzie� czyni� si� w g�rze jasny i pogodny, ale na dole b�r, ��gi[878] i krze[879] przys�onione by�y g�stym, bia�awym oparem, kt�ry ca�kiem zakrywa� dal. By�a to dla Zbyszka i jego ludzi okoliczno�� pomy�lna, albowiem Niemcy ci�gn�cy od zamku nie mogli ich z dala dojrze� i w por� cofn�� si� przed bitw�. M�ody rycerz rad[880] by� z tego niezmiernie i tak m�wi� do jad�cego obok Ma�ka:

� Pierwej[881] uderzym si� o siebie, ni� si� w takim tumanie[882] zobaczym, daj B�g tylko, aby nie zrzednia� cho� do po�udnia.

To rzek�szy, poskoczy� naprz�d, by wyda� setnikom[883] jad�cym na przodzie rozkazy, niebawem jednak wr�ci� i rzek�:

� Niezad�ugo trafim na go�ciniec id�cy od przewozu przed wysp� do �rodka kraju. Tam si� w g�stwinie po�o�ym i b�dziem na nich czeka�.

� Sk�d wiesz o go�ci�cu? � zapyta� Ma�ko.

� Od ch�op�w tutejszych, kt�rych mam mi�dzy lud�mi kilkunastu. Oni to wsz�dy[884] nas prowadz�.

� A jak daleko od zamku i od wyspy przypadniesz[885]?

� W mili.

� To dobrze, bo gdyby by�o bli�ej, mogliby z zamku knecht�w[886] w pomoc pchn��, a tak � nie tylko nie nad���, ale i krzyku nie us�ysz�.

� Ju�ci, �e o tym pomy�la�em.

� Pomy�la�e� o jednym, pomy�l�e i o drugim: je�li to wierne ch�opy, wy�lij ich dw�ch albo trzech naprz�d, aby kt�ry pierwszy obaczy Niemc�w, zaraz dawa� nam zna�, �e id�.

� Ba, ju� i to zrobione!

� Tedy[887] jeszcze ci co� powiem. Ka� stu albo dwustu ludziom, zaraz jak tylko bitka si� zacznie, nie miesza� si� do niej, jeno skoczy� i przeci�� drog� od wyspy.

� Pierwsza rzecz! � odpowiedzia� Zbyszko � ale ju� i takie rozkazy wydane. Wpadn� Niemce jakoby w potrzask albo jako w oklepce!

Us�yszawszy to, Ma�ko spojrza� na bratanka �yczliwym okiem, rad by� bowiem, �e Zbyszko mimo wczesnych lat �ycia tak dobrze wojn� rozumia�, wi�c u�miechn�� si� i mrukn��:

� Nasza prawa[888] krew!

Lecz giermek Hlawa uradowany by� w duszy jeszcze bardziej od Ma�ka, gdy� nie by�o dla niego wi�kszej nad bitw� rozkoszy.

� Nie wiem � rzek� � jak ci nasi ludzie b�d� si� potykali, ale id� cicho, sprawnie i ochot� zna� po nich okrutn�. Je�eli �w Skirwoi��o dobrze wszystko wym�drowa�[889], to �ywa noga nie powinna wyj�� ze skrz�tu[890].

� Da B�g, ma�o si� ich wymknie � odpowiedzia� Zbyszko. � Ale kaza�em jak najwi�cej je�c�w bra�, a gdyby trafi� si� mi�dzy nimi rycerz albo brat zakonny, to ju� koniecznie nie zabija�.

� A czemu to, panie? � spyta� Czech.

Zbyszko za� odrzek�:

� Pilnujcie i wy, aby tak by�o. Rycerz, je�li z go�ci, to w��czy si� po miastach, po zamkach, si�a[891] ludzi widuje i si�a nowin s�yszy, a je�li zakonny, to jeszcze wi�cej. To� Bogiem a prawd� po to ja tu przyjecha�em, �eby kogo� znaczniejszego pochwyci� i zamian� uczyni�. Jedna mi ta droga osta�a� je�eli jeszcze osta�a.

To rzek�szy, da� ostrogi koniowi i zn�w wysun�� si� na czo�o oddzia�u, aby wyda� ostatnie rozporz�dzenia i uciec razem od smutnych my�li, na kt�re brak�o i czasu, albowiem miejsce na zasadzk� wybrane nie by�o ju� zbyt odleg�e.

� Czemu to m�ody pan tuszy[892], �e jego niewiastka[893] jeszcze �yje i �e si� w tych stronach znajduje? � spyta� Czech.

� Bo je�li jej Zygfryd od razu w Szczytnie w pierwszym zap�dzie nie zamordowa� � odpar� Ma�ko � to sprawiedliwie mo�na si� spodziewa�, �e jeszcze �ywa. A je�liby j� by� zamordowa�, to by szczytnie�ski ksi�dz nie by� nam takich rzeczy rozpowiada�, kt�re przecie i Zbyszko s�ysza�. Ci�ka to rzecz nawet dla najwi�kszego okrutnika podnie�� r�k� na niewiast� bezbronn�, ba! na dziecko niewinne.

� Ci�ka, ale nie dla Krzy�aka. A ksi�cia Witoldowe[894] dzieci?

� Prawda jest, �e wilcze oni serca maj�, wszelako i to prawda, �e w Szczytnie jej nie zg�adzi�, a �e sam w t� stron� poci�gn��, wi�c mo�e i j� w kt�rym� zamku ukry�.

� Hej! �eby si� to tak uda�o t� wysp� i ten zamek ubiec[895]!

� Spojrzyj jeno na tych ludzi � rzek� Ma�ko.

� Pewnie! pewnie! ale mam ci ja jedn� my�l, kt�r� m�odemu panu powiem.

� Cho�by� mia� i dziesi��, dzidami mur�w nie rozwalisz.

To powiedziawszy, ukaza� Ma�ko na szeregi dzid, w kt�re wi�ksza cz�� wojownik�w by�a uzbrojona, po czym zapyta�:

� Widzia�e� kiedy takie wojsko?

A Czech rzeczywi�cie nic podobnego nie widzia�. Przed nim jecha� g�sty zast�p wojownik�w i jecha� bez�adnie, bo w boru i w�r�d krz�w[896] trudno si� by�o trzyma� szereg�w. Zreszt� piesi pomieszani byli z konnymi i by nad��y� krokom ko�skim, trzymali si� grzyw, kulbak[897] i ogon�w. Barki wojownik�w pokryte by�y sk�rami wilk�w, rysi�w i nied�wiedzi, z g��w stercza�y to k�y dzicze, to rogi jelenie, to kosmate uszy, tak �e gdyby nie bro� stercz�ca w g�r� i nie smoliste �uki i kobia�ki[898] ze strza�ami na plecach, patrz�cym z ty�u mog�oby si� wyda�, zw�aszcza we mgle, �e to ca�e gromady dzikich le�nych bestii wyruszy�y z g��bi le�nych matecznik�w[899] � i ci�gn� gdzie� na wyraj[900] gnane ��dz� krwi lub g�odem. By�o w tym co� strasznego, a zarazem tak niezwyczajnego, jak gdyby si� patrza�o na �w dziw zwany gomon[901], w czasie kt�rego, jak wierzy prostactwo, zrywaj� si� i id� przed si� zwierz�ta, a nawet kamienie i krzaki.

Tote� na �w widok jeden z owych w�odyczk�w[902] z ��kawicy, kt�rzy przybyli z Czechem, zbli�y� si� do niego, prze�egna� si� i rzek�:

� W imi� Ojca i Syna! Dy�[903] ze stadem prawych wilk�w idziem, nie z lud�mi.

Hlawa za�, cho� sam pierwszy raz podobne wojsko ogl�da�, odrzek� jako do�wiadczony cz�owiek, kt�ry wszystko przezna� i niczemu si� nie dziwi:

� Wilcy stadem w zimie chadzaj�, ale krzy�acka jucha[904] smakuje i na wiosn�.

A rzeczywi�cie by�a ju� wiosna � maj! Leszczyna, kt�r� b�r by� podszyty, pokry�a si� jasn� zieleni�. Z mch�w puszystych a mi�kkich, po kt�rych st�pa�y bez szelestu nogi wojownik�w, wydobywa�y si� bia�e i sinawe sasanki oraz m�ode jagodzisko i z�bkowana papro�. Zmoczone obfitymi d�d�ami[905] drzewa pachnia�y wilgotn� kor�, a z le�nego pod�o�a bi�a surowa wo� opad�ego igliwia i pr�chna. S�o�ce gra�o t�cz� na zwieszonych w�r�d li�ci kroplach i ptactwo g�osi�o si� w g�rze rado�nie.

Oni szli coraz pr�dzej, bo Zbyszko przynagla�. Po chwili przyjecha� zn�w na ty�y oddzia�u, gdzie by� Ma�ko z Czechem i mazurskimi ochotnikami. Nadzieja dobrej bitki widocznie o�ywi�a go znacznie, bo w twarzy nie mia� zwyk�ej troski i oczy �wieci�y mu po dawnemu.

� Nu�e! � zawo�a�. � W przodku nam teraz i��, nie w oci�gu[906]!

I powi�d� ich na czo�o oddzia�u.

� S�yszycie � rzek� jeszcze � mo�e zaskoczym Niemc�w niespodzianie; ale je�li co wymiarkuj�[907] i w szyku zdo�aj� stan��, to ju�ci pierwsi uderzym, bo zbroja na nas godniejsza[908] i miecze lepsze!

� Tak ono i b�dzie! � rzek� Ma�ko.

Inni za� osadzili si� mocniej w kulbakach[909], jakby ju� zaraz mieli uderzy�. Ten i �w nabra� w piersi powietrza i zmaca�, czy kord[910] �atwo z pochew wychodzi.

Zbyszko powt�rzy� im jeszcze raz, aby je�li w�r�d pieszych knecht�w[911] znajd� si� rycerze lub bracia w bia�ych p�aszczach na zbroi, nie zabija� ich, jeno w niewol� bra�, po czym skoczy� zn�w do przewodnik�w i po chwili zatrzyma� oddzia�.

Przyszli do go�ci�ca, kt�ry od przystani le��cej naprzeciw wyspy bieg� w g��b kraju. W�a�ciwie nie by� to jeszcze prawdziwy go�ciniec, ale raczej szlak niedawno przez lasy przetarty i wyr�wnany tylko o tyle, aby wojska i wozy od biedy mog�y przej�� po nim. Z obu stron wznosi� si� wysokopienny b�r, a po obu brzegach pi�trzy�y si� po�cinane dla otwarcia drogi pnie starych sosen. Leszczynowe podszycie by�o miejscami tak g�ste, �e przes�ania�o ca�kiem g��b le�n�. Wybra� przy tym Zbyszko miejsce na zakr�cie, aby nadchodz�cy, nie mog�c nic dojrze� z dala, nie mieli czasu albo cofn�� si� w por�, albo ustawi� w bojowym szyku. Tam zaj�� oba boki szlaku i kaza� czeka� nieprzyjaciela.

Z�yci z borem i z le�n� wojn� �mujdzini przypadli[912] tak sprawnie za k�ody, za wykroty[913], za leszczynowe krze[914] i k�py m�odej jedliny � jakby ich ziemia poch�on�a. Cz�owiek si� nie ozwa�, ko� nie parskn��. Od czasu do czasu ko�o zaczajonych ludzi przeci�ga� to drobny, to gruby zwierz le�ny i dopiero niemal otar�szy si� o nich, rzuca� si� z przera�eniem i fukiem w bok. Chwilami zrywa� si� powiew i nape�nia� b�r szumem uroczystym i powa�nym, chwilami cichn��, a w�wczas s�ycha� by�o tylko odleg�e kukanie kuku�ek i bliskie kucie dzi�cio��w.

�mujdzini s�uchali z rado�ci� tych odg�os�w, albowiem szczeg�lnie dzi�cio� by� dla nich zwiastunem dobrej wr�by. By�o za� owych ptak�w pe�no w tym boru i kowanie dochodzi�o ze wszystkich stron, usilne, szybkie, podobne jakby do pracy ludzkiej. Rzek�by�, wszystkie tam mia�y swe ku�nie i od wczesnego rana zabra�y si� do gorliwej roboty. Ma�kowi i Mazurom zdawa�o si�, �e s�ysz� cie�l�w pobijaj�cych krokwie[915] na nowym domu, i przypomnia�y im si� strony rodzinne.

Lecz czas up�ywa� i d�u�y� si�, a tymczasem nic nie by�o s�ycha� pr�cz szumu le�nego i g�os�w ptactwa. Mg�a le��ca na dole zrzed�a, s�o�ce podnios�o si� znacznie i j�o[916] przygrzewa�, a oni le�eli ci�gle. Wreszcie Hlawa, kt�remu znudzi�o si� oczekiwanie i milczenie, pochyli� si� do ucha Zbyszka i pocz�� szepta�:

� Panie� Je�li, da B�g, �aden z psubrat�w nie ujdzie, czyby�my nie mogli noc� poci�gn�� pod zamek, przeprawi� si� i zdoby� go niespodzianie?

� A to my�lisz, �e tam �odzi nie strzeg� i has�a nie maj�?

� Strzeg� i maj� � odszepn�� Czech � ale je�cy pod no�em has�o powiedz�, ba! sami si� po niemiecku do nich obezw�. Byle na wysp� si� dosta�, to sam zamek�

Tu przerwa�, gdy� Zbyszko po�o�y� mu nagle d�o� na ustach, albowiem z go�ci�ca dosz�o krakanie kruka.

� Cichaj! � rzek� � to znak!

Jako� we dwa pacierze p�niej na szlaku zjawi� si� �mujdzin na ma�ym kud�atym koniu, kt�rego kopyta obwini�te by�y w sk�r� barani�, tak aby nie wydawa�y t�tentu i nie zostawia�y �lad�w na b�ocie.

Jad�c, rozgl�da� si� bystro na obie strony i nagle us�yszawszy z g�szczy odpowied� na krakanie, nurkn�� w las, a po chwili by� ju� przy Zbyszku.

� Id�!� � rzek�.

Zbyszko pocz�� wypytywa� �piesznie, jak id�, ile jest jazdy, ilu knecht�w[917] pieszych, a przede wszystkim, jak daleko si� jeszcze znajduj�. Z odpowiedzi �mujdzina dowiedzia� si�, �e oddzia� nie przenosi[918] stu pi��dziesi�ciu wojownik�w, z tych pi��dziesi�ciu konnych, pod wodz� nie Krzy�aka, lecz jakiego� �wieckiego rycerza, �e id� w szyku, prowadz�c za sob� puste wozy, a na nich zapas k�, �e przed oddzia�em idzie w odleg�o�ci dw�ch strzele� z �uku �stra�a� z�o�ona z o�miu ludzi, kt�ra zje�d�a cz�sto g�sto z go�ci�ca i bada b�r i g�szcza[919], a na koniec, �e znajduj� si� o �wier� mili.

Zbyszko nie bardzo by� rad[920], �e id� w szyku. Wiedzia� z do�wiadczenia, jak trudno jest w takim razie rozerwa� sfornych[921] Niemc�w i jak taka �kupia� umie broni� si� cofaj�c i ci�� na kszta�t osaczonego przez psy ody�ca[922]. Natomiast ucieszy�a go wiadomo��, i� s� nie dalej ni� o �wier� mili, wymiarkowa�[923] bowiem z tego, �e �w zast�p ludzi, kt�rych poprzednio wys�a�, zaj�� ju� by� ty�y Niemcom, i �e w razie ich kl�ski nie przepu�ci �adnej �ywej duszy. Co do czaty[924] id�cej w przodzie oddzia�u, niewiele z niej sobie robi�, gdy� spodziewaj�c si� z g�ry, �e tak b�dzie, rozkaza� ju� poprzednio swym �mujdzinom albo przepu�ci� ow� stra� spokojnie, albo te�, gdyby ludzie z niej chcieli bada� wn�trze boru, wy�owi� ich po cichu co do jednego.

Lecz to ostatnie polecenie okaza�o si� zbytecznym. Podjazd nadci�gn�� niebawem. Ukryci pod wykrotami[925] bli�ej go�ci�ca �mujdzini widzieli doskonale tych knecht�w, jak stan�wszy na skr�cie, pocz�li z sob� rozmawia�. Naczelnik, t�gi, rudobrody Niemiec, nakazawszy im znakiem milczenie, pocz�� nast�pnie nas�uchiwa�. Przez chwil� wida� by�o, �e waha si�, czyby nie zjecha� w b�r, wreszcie, s�ysz�c tylko kowanie[926] dzi�cio��w, widocznie pomy�la�, i� ptactwo nie pracowa�oby tak swobodnie, gdyby w lesie by� kto ukryty, wi�c machn�� r�k� i powi�d�[927] oddzia� dalej.

Zbyszko przeczeka�, p�ki nie znikli za nast�pnym skr�tem, po czym zbli�y� si� cicho do samego go�ci�ca na czele ci�ej zbrojnych m��w. By� mi�dzy nimi Ma�ko, Czech, dw�ch w�odyk�w[928] z ��kawicy, trzech m�odych rycerzy spod Ciechanowa i kilkunastu znaczniejszych, lepiej zbrojnych bojar�w[929] �mujdzkich. Dalsze ukrywanie si� nie by�o ju� zbyt potrzebne, mia� wi�c Zbyszko zamiar, zaraz gdy zjawi� si� Niemcy, wysun�� si� na �rodek szlaku, skoczy�, uderzy� w nich i rozerwa�. Gdyby to si� uda�o i gdyby walka og�lna zamieni�a si� na szereg pojedynczych, m�g� ju� by� pewien, �e �mujdzini poradz� sobie z Niemcami.

I zn�w nasta�a chwila ciszy, kt�r� m�ci� tylko zwyk�y gwar le�ny. Ale wkr�tce do uszu wojownik�w dosz�y od wschodniej strony go�ci�ca i g�osy ludzkie. Zrazu pomieszane i do�� odleg�e, stopniowo stawa�y si� coraz bli�sze i wyra�niejsze.

Zbyszko w tej samej chwili wyprowadzi� sw�j oddzia� na �rodek go�ci�ca i ustawi� go w klin. Sam sta� na czele, maj�c za sob� bezpo�rednio Ma�ka i Czecha. W nast�pnym szeregu sta�o trzech ludzi, w nast�pnym czterech. Zbrojni byli wszyscy dobrze: brak�o im wprawdzie pot�nych �drzew�, czyli kopii rycerskich, gdy� te stawa�y si� w le�nych pochodach wielk� zawad�; natomiast mieli w r�ku kr�tkie i l�ejsze dzidy �mujdzkie do pierwszego natarcia, a miecze i topory przy siod�ach do walki w �cisku.

Hlawa nastawi� pilnie uszy, pos�ucha�, a nast�pnie szepn�� do Ma�ka:

� �piewaj�, zatracona ich ma�!

� Ale mi to dziwno, �e tam b�r zamyka si� przed nami i �e ich nie wida� dot�d � odpowiedzia� Ma�ko.

Na to Zbyszko, kt�ry ju� dalsze skrywanie si�, a nawet ciche m�wienie uwa�a� za zbyteczne, odwr�ci� si� i rzek�:

� Bo go�ciniec idzie wedle[930] strumienia i przez to cz�sto si� zakr�ca. Obaczym si� niespodzianie, ale to lepiej.

� A weso�o ci jako� �piewaj�! � powt�rzy� Czech.

Istotnie za� Niemcy �piewali wcale niepobo�n� pie��, co �atwo by�o z samej nuty wymiarkowa�. Ws�uchawszy si�, mo�na r�wnie� by�o odr�ni�, �e �piewa nie wi�cej ni� kilkunastu ludzi, a tylko jeden wyraz powtarzaj� wszyscy, kt�ry te� wyraz rozlega� si� jak grzmot po lesie.

I tak sobie szli ku �mierci, weseli i pe�ni ochoty.

� Wnet ju� ich ujrzym � rzek� Ma�ko.

Przy czym twarz zmierzch�a mu nagle i nabra�a jakiego� wilczego wyrazu, gdy� dusza w nim by�a nieu�yta i zawzi�ta, a pr�cz tego nie odp�aci� dotychczas za �w postrza� z kuszy, kt�ry otrzyma� wtedy, gdy dla ratowania Zbyszka wyprawi� si� z listem siostry Witoldowej[931] do mistrza.

Wi�c teraz pocz�o si� w nim burzy� serce, a za� ��dza pomsty obla�a go jak ukrop.

�Nie b�dzie temu dobrze, kt�ren si� z nim pierwszy sczepi� � pomy�la� Hlawa, rzuciwszy okiem na starego rycerza.

Tymczasem powiew przyni�s� wyra�nie okrzyk, kt�ry powtarzali wszyscy ch�rem: �Tandaradei! tandaradei!� � i wraz Czech us�ysza� s�owa znajomej sobie pie�ni:

Wtem pie�� urwa�a si�, albowiem po obu stronach szlaku rozleg�o si� krakanie tak gwarne i rozg�o�ne, jakby w tym zak�cie lasu odbywa� si� sejm kruk�w. Niemc�w zadziwi�o jednak to, sk�d si� mog�o wzi�� ich tyle i dlaczego wszystkie g�osy odzywaj� si� z ziemi, nie za� z wierzcho�k�w drzew. Pierwszy szereg knecht�w ukaza� si� w�a�nie na skr�cie i stan�� jak wryty na widok nieznanych, stoj�cych naprzeciw je�d�c�w.

A Zbyszko w tej samej chwili pochyli� si� w siodle, uderzy� konia ostrogami i skoczy�:

� W nich!

Za nim skoczyli inni. Z obu stron boru podni�s� si� straszliwy okrzyk �mujdzkich wojownik�w. Oko�o dwustu krok�w dzieli�o Zbyszkowych ludzi od Niemc�w, kt�rzy w mgnieniu oka pochylili las dzid ku je�d�com. podczas gdy dalsze szeregi zwr�ci�y si� z r�wn� szybko�ci� czo�em ku obu stronom lasu, aby broni� si� od napa�ci z bok�w. Byliby podziwiali ow� sprawno�� polscy rycerze, gdyby znale�li czas na podziw i gdyby konie nie nios�y ich w najwi�kszym p�dzie ku b�yszcz�cym, nastawionym grotom.

Pomy�lnym dla Zbyszka wypadkiem jazda niemiecka znajdowa�a si� z ty�u oddzia�u przy wozach. Ruszy�a ona wprawdzie zaraz ku swojej piechocie, ale ani przejecha� przez ni�, ani jej omin��, a tym samym i zas�oni� od pierwszego uderzenia nie mog�a. Otoczy�o przy tym j� sam� mrowie �mujdzin�w, kt�rzy pocz�li si� wysypywa� z g�szcz�w jak jadowity r�j os, kt�rych gniazdo niebaczny podr�ny nog� potr�ci. Zbyszko uderzy� si� tymczasem razem ze swoimi lud�mi o piechot�.

I uderzy� bez skutku. Niemcy, powbijawszy tylne ko�ce ci�kich w��czni i berdysz�w[933] w ziemi�, trzymali je tak r�wno i krzepko[934], �e lekkie mierzyny[935] �mujdzkie prze�ama� tego muru nie mog�y. Ma�k�w ko�, ci�ty berdyszem w gole�, wspi�� si� na tylne nogi, a nast�pnie zary� nozdrzami w ziemi�. Przez chwil� �mier� zawis�a nad starym rycerzem, lecz on, �wiadom wszelkiej bitwy i do�wiadczony w przygodach, wypu�ci� nogi ze strzemion, chwyci� pot�n� d�oni� za ostrze niemieckiej dzidy, kt�ra zamiast pogr��y� si� w jego piersiach pos�u�y�a mu tym samym jako oparcie, za czym zerwa� si�, uskoczy� mi�dzy konie i dobywszy miecza, pocz�� naciera� nim na dzidy i berdysze, r�wnie jak drapie�ny krzeczot[936] naciera zajadle na stado d�ugodziobych �urawi.

Zbyszko, gdy ko� jego powstrzymany w zap�dzie siad� prawie ca�kiem na zadzie, podpar� si� dzirytem[937] � i z�ama� go, wi�c j��[938] si� tak�e miecza. Czech, kt�ry wierzy� nade wszystko w top�r, rzuci� nim w kup� Niemc�w � i chwilowo pozosta� bezbronny. Jeden z w�odyk�w[939] z ��kawicy zgin��, drugiego ogarn�� na ten widok sza� w�ciek�o�ci, tak i� pocz�� wy� jak wilk i wspinaj�c skrwawionego konia, par� na o�lep w �rodek zast�pu. Bojarowie �mujdzcy siekli brzeszczotami po grotach i drzewcach, spoza kt�rych spogl�da�y twarze knecht�w jakby przej�te zdziwieniem i zarazem jakby pokurczone przez up�r i zawzi�to��. Lecz sta�o si�, �e szyk nie zosta� rozerwany. �mujdzini te�, kt�rzy uderzyli z bok�w, odskoczyli zrazu od Niemc�w jak od je�a. Wr�cili wprawdzie niebawem z wi�ksz� jeszcze natarczywo�ci�, ale wsk�ra� nie mogli.

Niekt�rzy powdrapywali si� w mgnieniu oka na przydro�ne chojary[940] i pocz�li szy� z �uk�w w �rodek knecht�w, kt�rych dow�dca, spostrzeg�szy to, wyda� rozkaz cofania si� ku swojej je�dzie. Kusznicy niemieccy j�li si� te� odstrzeliwa�, wi�c od czasu do czasu niejeden ukryty mi�dzy ga��ziami sosny �mujdzin spada� jak dojrza�a szyszka na ziemi� i konaj�c, dar� r�koma mchy le�ne lub rzuca� si� na kszta�t wyj�tej z wody ryby. Otoczeni ze wszystkich stron Niemcy nie mogli wprawdzie liczy� na zwyci�stwo, widz�c jednak skuteczno�� obrony, mniemali, �e mo�e cho� gar�� ich zdo�a si� wycofa� z pogromu i dosta� si� na powr�t do rzeki.

�adnemu nie przysz�o na my�l podda� si�, gdy� sami nie oszcz�dzaj�c je�c�w, wiedzieli, �e nie mog� rachowa� na lito�� przywiedzionego do rozpaczy i zbuntowanego ludu. Cofali si� wi�c w milczeniu ch�op przy ch�opie, rami� przy ramieniu, to podnosz�c, to zni�aj�c w��cznie i berdysze[941], tn�c, bod�c, ra��c z kusz, o ile zam�t bitwy na to pozwala�, i zbli�aj�c si� ci�gle ku swojej je�dzie, kt�ra walczy�a na �mier� i �ycie z innymi zast�pami nieprzyjaci�.

Wtem sta�o si� co� niespodzianego, co rozstrzygn�o losy uporczywej bitwy. Oto �w w�odyka z ��kawicy, kt�rego pochwyci� sza� po �mierci brata, pochyli� si�, nie zsiadaj�c z konia i podni�s� cia�o z ziemi, pragn�c widocznie zabezpieczy� od stratowania i z�o�y� gdzie� tymczasem w spokojnym miejscu, aby �atwiej odnale�� je po bitwie. Ale w tej samej chwili nowa fala w�ciek�o�ci nap�yn�a mu do g�owy i odj�a zupe�nie przytomno��, albowiem zamiast zjecha� z drogi uderzy� na knecht�w i rzuci� trupa na ostrza w��czni, kt�re utkwiwszy w jego piersiach, brzuchu i biodrach pochyli�y si� pod ci�arem, nim za� knechci zdo�ali je wydoby�, szaleniec run�� przerw� w szeregi, przewracaj�c ludzi jak burza.

W mgnieniu oka dziesi�tki r�k wyci�gn�y si� ku niemu, dziesi�tki w��czni przebi�y bok konia, ale tymczasem szeregi zwichrzy�y si� i zanim przysz�y do sprawy[942], wpad� naprz�d jeden z bojar�w �mujdzkich, kt�ry najbli�ej si� znajdowa�, po nim Zbyszko, po nim Czech, i straszliwy zam�t powi�ksza� si� z ka�d� chwil�. Inni bojarowie chwycili r�wnie� za cia�a poleg�ych i pocz�li je rzuca� na ostrza; z bok�w natarli zn�w �mujdzini. Ca�y sforny[943] dotychczas zast�p zakoleba� si�, zatrz�s� jak dom, w kt�rym p�kaj� �ciany, rozszczepi� si� jak drzewo pod klinem i wreszcie prysn��.

Bitwa zmieni�a si� w jednej chwili w rze�. D�ugie dzidy niemieckie i berdysze sta�y si� w �cisku nieu�yteczne. Natomiast brzeszczoty konnych zgrzyta�y po czaszkach i karkach. Konie wpiera�y si� w g�stw� ludzk�, przewracaj�c i tratuj�c nieszcz�snych knecht�w. Je�d�com �atwo by�o ci�� z g�ry, ci�li wi�c bez odetchnienia i spoczynku. Z bok�w drogi wysypywa�y si� coraz nowe gromady dzikich wojownik�w w wilczych sk�rach i z wilcz� ��dz� krwi w piersiach. Wycie ich g�uszy�o b�agalne g�osy o lito�� i j�ki konaj�cych. Zwyci�eni rzucali bro�; niekt�rzy usi�owali wymkn�� si� do lasu; niekt�rzy, udaj�c zabitych, padali na ziemi�; niekt�rzy stali prosto, maj�c twarze blade jak �nieg i zmru�one oczy; inni modlili si�; jeden, kt�remu umys� pomiesza� si� widocznie z przera�enia, pocz�� gra� na piszcza�ce, przy czym u�miecha� si�, podnosz�c w g�r� oczy, p�ki maczuga �mujdzka nie strzaska�a mu g�owy. B�r przesta� szumie�, jakby si� przel�k� �mierci.

Stopnia�a wreszcie gar�� krzy�acka. Czasem tylko w g�szczach zabrzmia� odg�os kr�tkiej walki lub przera�liwy krzyk rozpaczy. Zbyszko i Ma�ko, a za nimi wszyscy konni, skoczyli teraz ku je�dzie.

Ta za� broni�a si� jeszcze, ustawiona kr�giem, tak zawsze bowiem bronili si� Niemcy, gdy nieprzyjaciel zdo�a� ich przewa�n�[944] si�� otoczy�. Je�d�cy, siedz�c na dobrych koniach i w zbrojach lepszych od piechur�w, walczyli m�nie i z godnym podziwu uporem. Nie by�o mi�dzy nimi �adnego bia�ego p�aszcza, jeno przewa�nie �rednia i drobniejsza szlachta pruska, kt�ra mia�a obowi�zek stawa� do wojny na rozkaz Zakonu. Konie ich po wi�kszej cz�ci by�y tak�e zbrojne, niekt�re w kropierze[945], a wszystkie w �elazne nacz�ki z osadzonym we �rodku stalowym rogiem. Dow�dztwo nad nimi dzier�y�[946] wysoki, smuk�y rycerz w ciemnob��kitnym pancerzu i w takim�e che�mie z zapuszczon� przy�bic�.

Z g��bin le�nych pada�a na nich ulewa strza�, ale groty odbija�y si� bezskutecznie od nacz�k�w, od pancerzy i hartownych naramiennik�w. Wa� pieszych i jezdnych �mujdzin�w otacza� ich z bliska, lecz oni bronili si�, tn�c i bod�c d�ugimi mieczami tak za�arcie, i� przed kopytami ko�skimi le�a� wieniec trup�w. Pierwsze szeregi napastnik�w chcia�y si� cofa� i � parte z ty�u � nie mog�y. Na og� uczyni� si� �cisk i zam�t. Oczy ol�niewa�y[947] od migotania w��czni, od b�ysk�w miecz�w. Konie pocz�y kwicze�, k�sa� i wierzga�. Przypadli bojarzyni �mujdzcy, przypad� Zbyszko i Czech, i Mazurowie. Pod ich pot�nymi ciosami pocz�a si� �kupia� chwia� i ko�ysa� jak b�r pod wichrem, oni za� na podobie�stwo drwali r�bi�cych g�stwin� le�n�, posuwali si� z wolna naprz�d w trudzie i znoju.

Lecz Ma�ko kaza� zbiera� na pobojowisku d�ugie berdysze niemieckie i uzbroiwszy nimi blisko trzydziestu dzikich wojownik�w, pocz�� przeciska� si� przez skrz�t ku Niemcom. Dotar�szy, krzykn��: �Konie po nogach!� � i wnet okaza� si� skutek straszliwy. Rycerze niemieccy nie mogli dosi�gn�� mieczami jego ludzi, a tymczasem berdysze pocz�y kruszy� okrutnie golenie ko�skie. Pozna� w�wczas b��kitny rycerz, �e nadchodzi koniec bitwy i �e pozostaje tylko albo przebi� si� przez ten zast�p, kt�ry odcina� drog� powrotn�, albo zgin��.

Wybra� to pierwsze � i w mgnieniu oka z jego rozkazu �awa rycerzy zwr�ci�a si� czo�em w stron�, z kt�rej nadesz�a. �mujdzini wnet wsiedli im na karki, atoli Niemcy, zarzuciwszy na plecy tarcze i tn�c od przodu i na boki, rozerwali otaczaj�cy ich pier�cie�, rozpu�cili konie i pocz�li gna� na kszta�t huraganu ku wschodowi. Skoczy� im na spotkanie �w oddzia�, kt�ry w�a�nie nadje�d�a� do bitwy, lecz zgniecion przez przewag� zbroic i koni, pad� w jednej chwili pokotem jak �an zbo�a pod wichrem. Droga do zamku by�a wolna, ale ocalenie dalekie i niepewne, albowiem konie �mujdzkie �ciglejsze by�y od niemieckich. B��kitny rycerz zrozumia� to doskonale.

�Biada! � rzek� sobie w duszy � nie uratuje si� z nich nikt, chyba �e w�asn� krwi� okupi� ich ratunek�.

I pomy�lawszy to, pocz�� krzycze� na najbli�szych, aby wstrzymali konie, sam za� zatoczy� ko�o � i nie bacz�c, czy ktokolwiek pos�ucha� jego wezwania, zwr�ci� si� czo�em ku nieprzyjacielowi.

Zbyszko bieg� pierwszy, wi�c uderzy� go Niemiec w zakrywaj�cy oblicze okap od he�mu, ale go nie strzaska� i twarzy nie uszkodzi�. W�wczas Zbyszko zamiast odpowiedzie� ci�ciem na ci�cie chwyci� rycerza wp�, zwi�za� si�[948] z nim i pragn�c koniecznie wzi�� go �ywcem, usi�owa� wyci�gn�� z siod�a. Ale strzemi� p�k�o mu od zbytniego parcia i spadli obaj na ziemi�. Przez chwil� tarzali si�, walcz�c r�koma i nogami, wnet jednak niezwykle krzepki m�odzian pokona� przeciwnika i przygni�t�szy mu brzuch kolanami, trzyma� pod sob�, jak wilk trzyma psa, kt�ry o�mieli� si� stawi� mu w g�stwinie czo�o.

I trzyma� niepotrzebnie, gdy� Niemiec zemdla�. Tymczasem nadbiegli Ma�ko i Czech, kt�rych dostrzeg�szy, Zbyszko pocz�� wo�a�:

� Bywaj i wi��! Znaczny to jaki� rycerz � i pasowany!

Czech zeskoczy� z konia, ale widz�c bezw�adno�� rycerza, nie wi�za� go, natomiast rozbroi�, odpi�� naramienniki, odj�� pas z wisz�c� przy nim mizerykordi�[949], poprzecina� rzemienie podtrzymuj�ce he�m i � wreszcie zabra� si� do �rub zamykaj�cych przy�bic�.

Lecz zaledwie spojrza� w twarz rycerza, zerwa� si� i zawo�a�:

� Panie! panie! patrzcie tu jeno!

� De Lorche! � zakrzykn�� Zbyszko.

A de Lorche le�a� z blad�, spotnia�� twarz� i z zamkni�tymi oczyma, bez ruchu, do trupa podobny.

Zbyszko kaza� go w�o�y� na jeden ze zdobycznych woz�w, na�adowanych nowymi ko�ami i osiami dla owej wyprawy, kt�ra ci�gn�a zamkowi w pomoc. Sam przesiad� si� na innego konia i ruszyli razem z Ma�kiem w dalsz� pogo� za pierzchaj�cymi Niemcami. Nie by�a to pogo� zbyt trudna, albowiem konie niemieckie z�e by�y do ucieczki, zw�aszcza na znacznie rozmi�k�ym od wiosennych deszcz�w szlaku. Szczeg�lnie Ma�ko, maj�c pod sob� �cig��[950] a lekk� klacz po zabitym w�odyce z ��kawicy, min�� po kilku stajach[951] wszystkich niemal �mujdzin�w i wnet potem dojecha� pierwszego rajtara[952]. Wezwa� go wprawdzie, wedle rycerskiego zwyczaju, �eby albo si� odda� w niewol�, albo zawr�ci� do walki, ale gdy �w, udaj�c g�uchego, cisn�� nawet tarcz� dla ul�enia koniowi i pochyliwszy si�, b�d� mu ostrogami boki, ci�� go okrutnie stary rycerz szerokim toporem mi�dzy �opatki � i zwali� z konia.

I tak m�ci� si� na uciekaj�cych za �w zdradziecki postrza�, kt�ry niegdy� otrzyma�, a oni za� biegli przed nim na kszta�t stada jeleni, maj�c w sercu trwog� niezno�n�, a w duszy ch�� nie do walki ni do obrony, jeno[953] do ucieczki przed strasznym m�em. Kilku wpad�o w b�r, ale jeden ulgn��[954] przy ruczaju[955] i tego zdusili powrozem �mujdzini. Za pozosta�ymi ca�e gromady rzuci�y si� w g�szcza, w kt�rych wnet rozpocz�y si� dzikie �owy, pe�ne wrzask�w, okrzyk�w i nawo�ywa�. Brzmia�y nimi d�ugo g��biny kniei, dop�ki wszystkich nie pochwytano. Za czym stary rycerz z Bogda�ca, a z nim Zbyszko i Czech wr�cili na pierwsze pobojowisko, na kt�rym le�eli wyci�ci piesi knechtowie[956]. Trupy ich by�y ju� poobdzierane do naga, a niekt�re poszpecone okrutnie r�koma m�ciwych �mujdzin�w. Zwyci�stwo by�o znaczne i lud upojon rado�ci�. Po ostatniej kl�sce Skirwoi��y pod samym Gotteswerder ju� zniech�cenie pocz�o by�o ogarnia� �mujdzkie serca, zw�aszcza �e przyobiecane przez Witolda[957] posi�ki nie przychodzi�y tak pr�dko, jak si� ich spodziewano; teraz jednak�e od�y�a nadzieja i zapa� rozgorza� na nowo, w�a�nie jak p�omie�, gdy nowych na w�gle drew dorzucisz.

Zbyt wielu by�o poleg�ych i �mujdzin�w, i Niemc�w, by ich grze��[958], lecz Zbyszko kaza� wykopa� dzidami do�y dla dw�ch w�odyk�w[959] z ��kawicy, kt�rzy g��wnie przyczynili si� do zwyci�stwa, i pochowa� ich pod sosnami, na kt�rych korze wyciosa� mieczem krzy�e. Po czym przykazawszy Czechowi pilnowa� pana de Lorche, kt�ry wci�� by� nieprzytomny, ruszy� ludzi i szed� �piesznie tym samym szlakiem ku Skirwoille, aby na wszelki wypadek poda� mu pomoc skuteczn�. Lecz po d�ugim pochodzie trafi� na puste ju� pobojowisko, zasypane jak i poprzednie trupami �mujdzin�w i Niemc�w. �atwo zrozumia� Zbyszko, �e gro�ny Skirwoi��o musia� te� odnie�� znaczne zwyci�stwo, gdyby bowiem zosta� rozbity, spotkaliby ci�gn�cych ku zamkowi Niemc�w. Lecz zwyci�stwo musia�o by� krwawe, gdy� dalej poza w�a�ciwym polem bitwy le�a�y jeszcze g�sto cia�a poleg�ych. Do�wiadczony Ma�ko wywnioskowa� z tego, �e cz�� Niemc�w zdo�a�a si� nawet wycofa� z pogromu.

Czy Skirwoi��o �ciga� ich, czy nie, trudno by�o odgadn��, gdy� �lady by�y b��dne i zatarte jedne przez drugie. Wywnioskowa� jednak�e r�wnie� Ma�ko, �e bitwa odby�a si� do�� dawno, wcze�niej mo�e od Zbyszkowej, albowiem trupy by�y poczernia�e i wzd�te, a niekt�re nad�arte ju� przez wilki, kt�re pierzcha�y[960] w g�szcz za zbli�eniem si� zbrojnych m��w.

Wobec tego postanowi� Zbyszko nie czeka� na Skirwoi��� i wr�ci� na dawne bezpieczne obozowisko. Przybywszy p�n� noc�, znalaz� ju� tam �mujdzkiego wodza, kt�ry przyci�gn�� nieco wcze�niej. Ponur� zwykle twarz jego roz�wieca�a tym razem z�owroga rado��. Zaraz pocz�� rozpytywa� o bitw�, a dowiedziawszy si� o zwyci�stwie, rzek� g�osem do krakania kruka podobnym.

� Z ciebiem rad i z siebiem rad. Niepr�dko przyjd� posi�ki, a je�li knia�[961] wielki nadejdzie, b�dzie te� rad, bo zamek b�dzie nasz.

� Kogo� wzi�� z je�c�w? � spyta� Zbyszko.

� P�o� jeno, �adnej szczuki[962]. By�a jedna, by�o dwie, ale usz�y. Z�bate szczuki! Ludzi naci�y i usz�y!

� Mnie B�g zdarzy� jednego � odrzek� m�odzian. � Mo�ny to rycerz i znamienity, chocia� �wiecki � go��!

A straszny �mujdzin obj�� si� za szyj� r�koma, po czym prawic� uczyni� gest, jakby pokazuj�c id�cy w g�r� od szyi powr�z.

� B�dzie mu tak! � rzek�. � Tak jako i innym� tak.

Na to Zbyszko zmarszczy� brwi.

� Nie b�dzie mu ani tak, ani inak, gdy� to m�j jeniec i przyjaciel. Razem nas ksi��� Janusz pasowa� i jednym palcem tkn�� ci go nie dam.

� Nie dasz?

� Nie dam.

I pocz�li patrze� sobie w oczy, marszcz�c brwi. Zdawa�o si�, �e obaj wybuchn�, lecz Zbyszko, nie chc�c k��tni ze starym wodzem, kt�rego ceni� i szanowa�, a maj�c przy tym serce rozko�ysane wypadkami dnia, chwyci� go nagle za szyj�, przycisn�� do piersi i zawo�a�:

� Zali[963] chcia�by� mi go wydrze�, a z nim i nadziej� ostatni�? Za co mnie krzywdzisz?

Skirwoi��o nie broni� si� u�ciskom, a wreszcie wysun�wszy g�ow� z ramion Zbyszka, pocz�� spogl�da� na niego spode �ba i sapa�.

� No � rzek� po chwili milczenia � jutro ka�� moich je�c�w powiesi�, ale je�liby ci kt�ry by� potrzebny, to ci go te� daruj�.

Po czym u�ciskali si� po raz wt�ry i rozeszli w dobrej zgodzie ku wielkiemu zadowoleniu Ma�ka, kt�ry rzek�:

� Z�o�ci� wida� z nim nic nie wsk�rasz, ale dobroci� mo�esz go jako wosk ugnie��.

� Taki to ju� nar�d � odpowiedzia� Zbyszko � jeno Niemce o tym nie wiedz�.

I to rzek�szy, kaza� przywie�� przed ognisko pana de Lorche, kt�ry wypoczywa� w sza�asie; jako� po chwili przyprowadzi� go Czech, rozbrojonego, bez he�mu, jeno w sk�rzanym kaftanie, na kt�rym wyci�ni�te by�y pr�gi od pancerza, i w czerwonej mi�kkiej mycce[964] na g�owie. De Lorche wiedzia� ju� przez giermka, czyim jest je�cem, ale w�a�nie dlatego przyszed� ch�odny, dumny, z twarz�, na kt�rej przy blasku p�omienia mo�na by�o czyta� up�r i wzgard�.

� Dzi�kuj Bogu � rzek� mu Zbyszko � i�e ci� poda� w moje r�ce, bo nic ci ode mnie nie grozi.

I wyci�gn�� ku niemu przyja�nie d�o�, lecz de Lorche ani si� poruszy�.

� Nie podaj� r�ki rycerzom, kt�rzy cze�� rycersk� poha�bili, z Saracenami[965]przeciw chrze�cijanom walcz�c.

Jeden z obecnych Mazur�w prze�o�y� jego s�owa, kt�rych znaczenia Zbyszko i tak si� zreszt� domy�li�. Wi�c w pierwszej chwili zagotowa�a si� w nim krew jak ukrop.

� G�upcze! � krzykn��, chwytaj�c mimo woli za r�koje�� mizerykordii[966].

A de Lorche podni�s� g�ow�.

� Zabij mnie � rzek� � wiem, i� wy nie szcz�dzicie je�c�w.

� A wy ich szcz�dzicie? � zawo�a�, nie mog�c znie�� spokojnie takich s��w, Mazur. � A to nie powiesili�cie na brzegu wyspy wszystkich, kt�rych uj�li�cie w poprzedniej bitwie? Dlatego i Skirwoi��o wiesza waszych.

� Tak uczyniono � odrzek� de Lorche � ale to byli poganie.

Jednak�e wida� by�o jakby pewien wstyd w jego odpowiedzi i nietrudno by�o odgadn��, �e w duszy takiego uczynku nie pochwala�.

Tymczasem Zbyszko och�on�� i ze spokojn� powag� rzek�:

� De Lorche! Z jednych r�k dostali�my pasy i ostrogi; znasz mnie te� i wiesz, �e cze�� rycerska nad �ycie i szcz�cie mi milsza � przeto s�uchaj, co ci pod przysi�g� na �wi�tego Jerzego powiem: wielu z tych ludzi nie od wczoraj przyj�o chrzest, a ci, kt�rzy nie s� jeszcze chrze�cijanami, jak do zbawienia wyci�gaj� r�ce do Krzy�a, ale zali wiesz, kto im przeszkody czyni, do zbawienia nie dopuszcza i chrztu broni[967]?

Mazur przet�umaczy� w lot[968] Zbyszkowe s�owa, wi�c de Lorche spojrza� pytaj�cym wzrokiem w twarz m�odzianka.

A �w za� rzek�:

� Niemce!

� Nie mo�e by�! � zakrzykn�� geldryjski[969] rycerz.

� Na w��czni� i na ostrogi �wi�tego Jerzego[970], Niemce! Bo gdyby tu Krzy� zapanowa�, utraciliby poz�r do najazd�w, do panowania nad t� ziemi� i do gn�bienia tego nieszcz�snego ludu. Ty� ich przecie pozna�, de Lorche, i wiesz najlepiej, zali sprawiedliwe s� ich uczynki.

� Alem mniema�, �e grzechy g�adz�, z pogany walcz�c i do chrztu ich nak�aniaj�c.

� Chrzcz� ci oni ich mieczem i krwi�, nie wod� zbawienia. Czytaj jeno t� kart�, a wraz[971] poznasz, czy nie ty to w�a�nie krzywdzicielom, drapie�nikom i staro�cicom[972] piekielnym przeciw wierze i mi�o�ci chrze�cija�skiej s�u�ysz.

To rzek�szy, poda� mu list �mujdzin�w do kr�l�w i ksi���t, kt�ry bardzo by� wsz�dy upowszechnion[973], a de Lorche wzi�� go i zacz�� przebiega� oczyma przy blasku ognia.

I przebieg� pr�dko, albowiem nie by�a mu obc� trudna sztuka czytania, za czym zdumia� si� niepomiernie[974] i rzek�:

� Zali to wszystko prawda?

� Tak mnie i tobie dopom� B�g, kt�ren[975] najlepiej widzi, �e nie w�asnej ja tu tylko sprawie, ale i sprawiedliwo�ci s�u��.

De Lorche zamilk� na chwil�, po czym rzek�:

� Je�cem twoim jestem.

� Daj r�k� � odpowiedzia� Zbyszko. � Bratem moim jeste�, nie je�cem.

Wi�c podali sobie prawice i zasiedli do wsp�lnej wieczerzy, kt�r� Czech kaza� przygotowa� pacho�kom. Podczas posi�ku de Lorche dowiedzia� si� z nie mniejszym zdumieniem, �e Zbyszko mimo list�w nie odzyska� Danusi i �e komturowie[976] zaprzeczyli wa�no�ci glejtom[977] z powodu wybuchu wojny.

� To teraz rozumiem, dlaczego� tu jest � rzek� do Zbyszka � i dzi�kuj� Bogu, �e ci mnie je�cem odda�, bo tak my�l�, �e za mnie oddadz� ci zakonni rycerze, kogo zechcesz, gdy� inaczej wielki by�by krzyk na Zachodzie, albowiem z mo�nego rodu pochodz�

Tu uderzy� si� nagle d�oni� w myck� i zawo�a�:

� Na wszystkie relikwie z Akwizgranu! To� na czele posi�k�w, kt�re nadci�ga�y do Gotteswerder, stali Arnold von Baden i stary Zygfryd von L�we. Wiemy to z list�w, kt�re do zamku przysz�y. Zali ich nie wzi�to w niewol�?

� Nie! � rzek� zrywaj�c si� Zbyszko. � Nikogo ze znaczniejszych! ale prze B�g! wielk� mi nowin� powiadasz. Prze B�g! s� inni je�ce, od kt�rych dowiem si�, nim ich powiesz�, czyli nie by�o jakiej niewiasty przy Zygfrydzie.

I pocz�� wo�a� na pacho�k�w, aby �wiecili mu �uczywem, i bieg� w stron�, gdzie byli pobrani przez Skirwoi��� je�ce. De Lorche, Ma�ko i Czech biegli z nim razem.

� S�uchaj! � m�wi� mu po drodze Geldryjczyk. � Pu�cisz mnie na s�owo i sam w ca�ych Prusiech b�d� jej szuka�, a gdy j� znajd�, wr�c� do ciebie i w�wczas mnie na ni� wymienisz.

� Je�eli �ywa! je�eli �ywa! � odrzek� Zbyszko.

Ale tymczasem pobiegli do �awy Skirwoi��owych je�c�w. Jedni z nich le�eli na wznak, drudzy stali przy pniach, okrutnie przykr�powani do nich �ykiem[978]. �uczywo jasno o�wieca�o g�ow� Zbyszka, wi�c wszystkie oczy nieszcz�nik�w zwr�ci�y si� ku niemu.

Wtem z g��bi zawo�a� jaki� dono�ny, pe�en przera�enia g�os:

� Panie m�j i obro�co, ratuj mnie!

Zbyszko porwa� z r�k pacho�ka par� p�on�cych szczepek, skoczy� z nimi do drzewa, spod kt�rego dochodzi� g�os � i podni�s�szy je w g�r�, zawo�a�:

� Sanderus!

� Sanderus! � powt�rzy� ze zdumieniem Czech.

A �w, nie mog�c poruszy� skr�powanymi r�koma, wyci�gn�� szyj� i j��[979] znowu wo�a�:

� Mi�osierdzia!� wiem, gdzie jest c�rka Juranda!� ratujcie mnie!

Pacho�kowie rozwi�zali go zaraz, lecz on, maj�c cz�onki[980] zdr�twia�e, upad� na ziemi�, a gdy go podniesiono, pocz�� mdle� raz po razu, gdy� by� i srodze poturbowan. Pr�no z rozkazu Zbyszka zawiedziono go przed ognisko, dano je�� i pi�, natarto sad�em, a nast�pnie okryto ciep�o sk�rami; Sanderus nie m�g� przyj�� do siebie, a nast�pnie zapad� w sen tak g��boki, �e zaledwie na drugi dzie� w po�udnie zdo�a� go Czech rozbudzi�.

Zbyszko, kt�rego niecierpliwo�� pali�a jak ogie�, przyszed� do niego natychmiast. Z pocz�tku nie m�g� si� jednak niczego dowiedzie�, albowiem czy to ze strachu po strasznych przej�ciach, czy z folgi[981], jaka ogarnia zwykle s�abe dusze, gdy gro��ce im niebezpiecze�stwo przeminie, porwa� Sanderusa p�acz tak niepohamowany, i� pr�no usi�owa� odpowiada� na zadawane mu pytania. �kanie �ciska�o mu gard�o, wargi si� trz�s�y, a z oczu p�yn�y �zy tak obfite, jakby �ycie mia�o razem z nimi wyp�yn��.

Wreszcie, przem�g�szy si� nieco i pokrzepion[982] kobylim mlekiem, kt�rym Litwa nauczy�a krzepi� si� od Tatar�w, pocz�� biada�, �e go �synowie Beliala[983]� zbili na le�ne jab�ko[984] dzidami, �e mu zabrali konia, na kt�rym wi�z� relikwie wyj�tkowej mocy i ceny, a na koniec, �e gdy go przykr�powano do drzewa, mr�wki pogryz�y mu tak nogi i ca�e cia�o, i� czeka go na pewno �mier�, nie dzi�, to jutro.

Lecz Zbyszka chwyci� w ko�cu gniew, wi�c porwa� si� i rzek�:

� Odpowiadaj, powsinogo[985], na to, o co pytam, i bacz[986], aby ci� co� gorszego nie spotka�o!

� Jest tu opodal mrowisko czerwonych mr�wek � ozwa� si� Czech. � Ka�cie go, panie, na nim po�o�y�, a wnet j�zyk w g�bie odnajdzie.

Hlawa nie m�wi� tego szczerze i u�miecha� si� nawet, albowiem w sercu mia� dla Sanderusa �yczliwo��, lecz �w przerazi� si� i j�� wo�a�:

� Mi�osierdzia! mi�osierdzia! Dajcie mi jeszcze tego poga�skiego napitku, a opowiem wszystko, com widzia� i czegom nie widzia�!

� Je�li cho� s�owo ze��esz[987], wbij� ci klin mi�dzy z�by! � odrzek� Czech.

Lecz zbli�y� mu powt�rnie do ust buk�ak[988] z kobylim mlekiem, �w za� chwyci� go, przywar� do niego chciwie ustami jak dziecko do piersi matki i pocz�� �yka�, otwieraj�c i zamykaj�c na przemian oczy. A� gdy wyci�gn�� ze dwie kwarty[989] lub wi�cej, otrz�sn�� si�, po�o�y� sobie na kolanach buk�ak rzek�, jakby si� poddaj�c konieczno�ci:

� Paskudztwo!�

Po czym do Zbyszka:

� Ale teraz pytaj, zbawco!

� By�a-li moja niewiasta w tym oddziele[990], z kt�rym szed�e�?

Na twarzy Sanderusa odbi�o si� pewne zdziwienie. S�ysza� on by� wprawdzie, �e Danusia by�a �on� Zbyszka, ale �e �lub by� tajny i �e zaraz j� porwano, wi�c w duszy zawsze my�la� o niej tylko jako o Jurandowej c�rce. Jednak�e odpowiedzia� z po�piechem:

� Tak, wojewodo! by�a! ale Zygfryd de L�we i Arnold von Baden przebili si� przez nieprzyjaci�.

� Widzia�e� j�? � pyta� z bij�cym sercem m�odzian.

� Oblicza jej nie widzia�em, panie, ale widzia�em mi�dzy dwoma ko�mi kolebk� z wikliny, ca�kiem zamkni�t�, w kt�rej kogo� wie�li, i strzeg�a jej ta sama jaszczurka, ta sama s�u�ka zakonna, kt�ra przyje�d�a�a od Danvelda do le�nego dworu. A i �piewanie s�ysza�em te� �a�osne z kolebki dochodz�ce�

Zbyszko a� poblad� ze wzruszenia, siad� na pniu i przez chwil� nie wiedzia�, o co pyta� wi�cej. Ma�ko i Czech byli te� wzruszeni niepomiernie, gdy� wa�n� i wielk� us�yszeli nowin�. Czech pomy�la� mo�e przy tym o tej swojej kochanej pani, kt�ra zosta�a w Spychowie, a dla kt�rej wiadomo�� ta by�a jakby wyrokiem na niedol�.

Nasta�a chwila milczenia.

Wreszcie chytry Ma�ko, kt�ry Sanderusa nie zna� � i zaledwie co� o nim poprzednio zas�ysza�, spojrza� na niego podejrzliwie i spyta�:

� Co� ty za jeden? i co� robi� mi�dzy Krzy�aki?

� Com za jeden, wielmo�ny rycerzu � odpowiedzia� w��cz�ga � niech i na to odpowiedz�: ten waleczny ksi��� � tu wskaza� Zbyszka � i ten m�ny czeski hrabia, kt�rzy mnie znaj� od dawna.

Tu widocznie kumys[991] pocz�� na niego dzia�a�, bo si� o�ywi� i zwr�ciwszy si� do Zbyszka, pocz�� m�wi� dono�nym g�osem, w kt�rym nie by�o ju� ani �ladu poprzedniego os�abienia:

� Panie, ocalili�cie mi podw�jnie �ycie. Bez was byliby mnie wilcy zjedli albo dosi�g�a kara biskup�w, kt�rzy wprowadzeni w b��d przez moich nieprzyjaci� (o, jak ten �wiat jest niegodziwy!), wydali rozkaz �cigania mnie za sprzeda� relikwii, kt�rych podejrzewali prawdziwo��. Ale ty, panie, przygarn��e� mnie; dzi�ki tobie i wilcy mnie nie strawili, i po�cig nie m�g� mnie dosi�gn��, albowiem brano mnie za jednego z twoich ludzi. Nigdy te� nie zbrak�o mi przy tobie ni jad�a, ni napoju � lepszego ni� to tu kobyle mleko, kt�rym si� brzydz�, ale kt�rego napij� si� jeszcze, aby okaza�, �e ubogi, pobo�ny pielgrzym nie cofa si� przed �adnym umartwieniem.

� Gadaj, skomorochu[992], �ywo[993], co wiesz, i nie b�aznuj! � zawo�a� Ma�ko.

Lecz �w podni�s� powt�rnie buk�ak do ust, opr�ni� go ca�kowicie i jakby nie s�ysz�c s��w Ma�kowych, zwr�ci� si� zn�w do Zbyszka:

� Za to te� pokocha�em ci�, panie. �wi�ci, jak m�wi Pismo, dziewi�� razy na godzin� grzeszyli, wi�c i Sanderusowi czasem zdarzy si� zgrzeszy�, ale Sanderus nie by� i nie b�dzie niewdzi�cznikiem. Przeto gdy przysz�o na ci� nieszcz�cie, pami�tasz, panie, com ci rzek�: oto p�jd� od zamku do zamku i nauczaj�c ludzi po drodze, b�d� szuka� twojej straty. Kogom nie pyta�! gdziem nie by�! � d�ugo by m�wi�; do��, �em znalaz�, i od tej chwili nie tak rzep przyczepi si� do opo�czy, jako ja przyczepi�em si� do starego Zygfryda. Uczyni�em si� s�ug� jego i od zamku do zamku, od komturii[994] do komturii, od miasta do miasta chodzi�em za nim bez przestanku[995] a� do tej ostatniej bitwy.

Zbyszko tymczasem opanowa� wzruszenie i rzek�:

� Wdzi�cznym ci jest i nie ominie ci� nagroda. Ale teraz opowiadaj, o co� zapytam: zali[996] przysi�gniesz mi na zbawienie duszy, �e ona �yje?

� Przysi�gam na zbawienie duszy! � odrzek� powa�nie Sanderus.

� Czemu Zygfryd opu�ci� Szczytno?

� Nie wiem, panie, jeno[997] si� domy�lam: nie by� ci on nigdy starost� w Szczytnie, a opu�ci� je, mo�e boj�c si� rozkaz�w mistrza, kt�ry jako m�wiono, pisa� do niego, aby brank�[998] odda� ksi�nie mazowieckiej[999]. Mo�e przed owym pismem ucieka�, gdy� dusza zapiek�a si� w nim od bole�ci i pomsty za Rotgiera. Powiadaj� teraz, �e to by� jego syn. I nie wiem, jako tam by�o, jeno wiem, �e a� mu si� co� w g�owie pomiesza�o z zaciek�o�ci i �e p�ki �yw, p�ty c�rki Jurandowej � chcia�em rzec: m�odej pani � z r�k nie popu�ci.

� Dziwne mi si� to wszystko zdawa � przerwa� nagle Ma�ko � bo gdyby �w stary pies taki by� na ca�� Jurandow� krew zawzi�ty, to by by� Danu�k� zabi�.

� I chcia� to uczyni� � odpar� Sanderus � ale co� ci go takiego potka�o, �e a� potem ci�ko zachorza� i o ma�o ostatniej pary nie pu�ci�. Si�a[1000] o tym szepc� sobie jego ludzie. Niekt�rzy prawi�, jako id�c noc� na wie��, aby m�od� pani� zamordowa�, napotka� z�ego ducha � inni, �e w�a�nie anio�a. Do��, �e go znaleziono na �niegu przed wie�� ca�kiem bez duszy. Teraz jeszcze gdy o tym wspomni, to mu w�osy d�bem staj� na g�owie, a przez to i sam nie �mie podnie�� na ni� r�ki, i boi si� innym rozkaza�. Wozi z sob� niemow�, dawnego kata szczytnie�skiego, ale nie wiadomo dlaczego, bo �w si� te� boi jako i wszyscy.

S�owa te uczyni�y wielkie wra�enie. Zbyszko, Ma�ko i Czech zbli�yli si� do Sanderusa, kt�ry prze�egna� si� i tak dalej m�wi�:

� Niedobrze tam by� mi�dzy nimi. Nieraz s�ysza�em i widzia�em rzeczy, od kt�rych ciarki po sk�rze chodz�. Waszym mi�o�ciom m�wi�em ju�, �e staremu komturowi[1001] popsowa�o si� co� w g�owie. Ba, jako�e inaczej mia�o by�, kiedy go duchy z tamtego �wiata nawiedzaj�! Byle sam zosta�, poczyna co� ko�o niego sapa� tak w�a�nie, jakby komu� tchu nie stawa�o[1002]. A to jest �w Danveld, kt�rego zabi� straszny pan ze Spychowa. To Zygfryd m�wi mu: �Czego? Msze ci na nic, po c� przychodzisz?� A tamten tylko zgrzytnie i potem zn�w sapie. Ale cz�ciej jeszcze przychodzi Rotgier, po kt�rym te� siark� w izbie czu�, i z nim jeszcze wi�cej komtur rozmawia: �Nie mog�, m�wi mu, nie mog�! Jak sam przyjd�, to w�wczas, ale teraz nie mog�!'� S�ysza�em tak�e, jak si� go pyta�: �Zali ci to ul�y, synku?� I tak ci�gle. A i to bywa, �e przez dwa albo i trzy dni do nikogo s�owem si� nie odezwie, na twarzy za� wida� mu bole�� okrutn�. Kolebki onej pilnie strze�e i on, i ta s�u�ka zakonna, tak �e m�odej pani nikt nigdy dojrze� nie mo�e.

� Nie zn�caj� si� nad ni�? � spyta� g�ucho Zbyszko.

� Szczer� prawd� waszej mi�o�ci powiem, �em bicia i krzyk�w nie s�ysza�, ale �piewanie �a�osne tom s�ysza�, a czasem jakoby ptak kwili��

� Gorze[1003]! � ozwa� si� przez zaci�ni�te z�by Zbyszko.

Lecz Ma�ko przerwa� dalsze pytania.

� Do�� tego � rzek�. � Praw[1004] teraz o bitwie. Widzia�e�? Jako�e uszli i co si� z nimi sta�o?

� Widzia�em � odpowiedzia� Sanderus � i wiernie opowiem. Bili si� z pocz�tku okrutnie, ale gdy poznali, �e ich oskoczono ze wszystkich stron, dopiero� pocz�li my�le�, jakoby sie wyrwa�. I rycerz Arnold, kt�ry jest prawy[1005] olbrzym, pierwszy rozerwa� ko�o i tak� drog� otworzy�, �e przedosta� si� przez ni� i stary komtur razem z kilkoma lud�mi i z kolebk�, kt�ra by�a mi�dzy dwoma ko�mi przywi�zana.

� A to pogoni nie by�o? Jak�e si� sta�o, �e ich nie do�cigli?

� Pogo� by�a, ale nie mog�a nic poradzi�, bo jak dotar�a zbyt blisko, to rycerz Arnold zwraca� si� ku niej i potyka� si� ze wszystkimi. Bo�e bro� ka�dego od spotkania si� z nim, gdy� to jest cz�ek tak strasznej si�y, �e nic mu to � i ze stoma si� potyka�. Trzy razy si� tak zwraca�, trzy razy po�cig wstrzyma�. Ludzie, co byli przy nim, pogin�li � wszyscy. Sam on by�, widzi mi si�, �e ranny i konia mia� rannego, ale ocala�, a przy tym da� czas staremu komturowi do przezpiecznej[1006] ucieczki.

Ma�ko, s�uchaj�c tego opowiadania, pomy�la� jednak, �e Sanderus prawd� m�wi, przypomnia� sobie bowiem, i� pocz�wszy od miejsca, w kt�rym Skirwoi��o stoczy� bitw�, droga na d�ugiej przestrzeni w stron� odwrotn� pokryta by�a trupami �mujdzin�w, poci�tych tak strasznie, jakby ich pobi�a r�ka olbrzyma.

� Wszelako jak�e� ty to wszystko m�g� widzie�? � zapyta� Sanderusa.

� Widzia�em to � odpar� w��cz�ga � bom si� chyci�[1007] za ogon jednego z tych koni, kt�re nios�y kolebk�, i ucieka�em razem, p�kim nie dosta� kopytem w brzuch. Naonczas mnie zemdli�o i dlategom si� dosta� w r�ce waszmo�ci�w.

� Ju�ci, mog�o si� tak przygodzi� � rzek� Hlawa � ale ty bacz, aby� czego nie ze�ga�, gdy� �le by� na tym wyszed�!

� Znak jeszcze jest � odpowiedzia� Sanderus � kto chce, mo�e go zobaczy�; wszelako lepiej jest na s�owo uwierzy� ni� by� pot�pionym za niedowiarstwo.

� Cho�by� i prawd� czasem niechc�cy rzek�, b�dziesz wy�[1008] za �wi�tokupstwo[1009].

I pocz�li si� przekomarza�, jak to mieli zwyczaj czyni� dawniej, lecz dalsz� rozmow� przerwa� Zbyszko;

� Szed�e� tamtym krajem, wi�c go znasz. Jakie� tam s� w pobli�u zamki i gdzie jak mniemasz, mogli si� schroni� Zygfryd i Arnold?

� Zamk�w tam w pobli�u nijakich nie masz, gdy� wszystko tam jedna puszcza, przez kt�r� niedawno przer�bany jest �w go�ciniec. Wsi i osad te� nie ma, bo co by�o, to sami Niemcy popalili wskr� tej przyczyny[1010], �e jak si� zacz�a ta wojna, to tamtejszy lud, kt�ry z tego samego plemienia co i tutejszy pochodzi, podni�s� si� tak�e przeciw krzy�ackiemu panowaniu. Ja my�l�, panie, �e Zygfryd i Arnold tu�aj� si� teraz po boru i albo b�d� chcieli wr�ci�, sk�d przy�li, albo przedosta� si� ukradkiem do onej[1011] fortecy, do kt�rej ci�gn�li�my przed on� nieszcz�sn� bitw�.

� Pewnikiem[1012] tak i jest! � rzek� Zbyszko.

I zamy�li� si� g��boko. Ze zmarszczonych jego brwi i skupionego oblicza �atwo by�o wymiarkowa�[1013], z jakim rozmy�la wysi�kiem, ale nie trwa�o to d�ugo. Po chwili podni�s� g�ow� i rzek�:

� Hlawa! niech konie i pacho�cy b�d� gotowi, bo wraz ruszamy w drog�.

Giermek, kt�ry nie mia� nigdy zwyczaju zapytywa� si� o powody rozkaz�w, podni�s� si� i nie rzek�szy ni s�owa, skoczy� ku koniom; natomiast Ma�ko wytrzeszczy� na bratanka oczy i zapyta� ze zdumieniem:

� A� Zbyszko? Hej! A ty dok�d? Co?� Jako�e?�

Lecz �w odpowiedzia� r�wnie pytaniem:

� A wy co my�licie? Zalim nie powinien?

Na to zamilk� stary rycerz. Zdumienie gas�o stopniowo na jego twarzy: ruszy� g�ow� raz i drugi, a wreszcie odetchn�� z g��bi piersi i rzek�, jakby odpowiadaj�c sobie samemu:

� No! ju�ci� Nie ma rady!

I poszed� te� ku koniom. Zbyszko za� zwr�ci� si� do pana de Lorche i za po�rednictwem umiej�cego po niemiecku Mazura rzek� mu:

� Tego od ciebie nie mog� chcie�, aby� mi przeciw tym ludziom pomaga�, z kt�rymi pod jedn� chor�gwi� s�u�y�e�, przeto[1014] jeste� wolny i jed�, gdzie chcesz.

� Nie mog� ci teraz mieczem przeciw czci mojej rycerskiej pomaga� � odpar� de Lorche � ale co do wolno�ci, to te� nie. Zostaj� twoim je�cem na s�owo i stawi� si� na wezwanie, dok�d ka�esz. A ty w razie jakowej� przygody pami�taj, �e za mnie ka�dego je�ca Zakon wymieni, gdy� nie tylko z mo�nego, lecz i zas�u�onego Krzy�akom rodu pochodz�.

I pocz�li si� �egna�, po�o�ywszy sobie wedle zwyczaju d�onie na ramionach i ca�uj�c si� w policzki, przy czym de Lorche rzek�:

� Pojad� do Malborga albo na dw�r mazowiecki, aby� wiedzia�, �e je�li nie tu, to tam mnie znajdziesz. Pose� tw�j niech mi jeno powie dwa s�owa: Lotaryngia-Geldria[1015]!

� Dobrze � odpowiedzia� Zbyszko. � P�jd� jeszcze do Skirwoi��y, by ci da� znak, kt�ren[1016] �mujdzini szanuj�.

Po czym uda� si� do Skirwoi��y. Stary w�dz da� znak i nie czyni� �adnych trudno�ci co do odjazdu, wiedzia� bowiem, o co chodzi, lubi� Zbyszka, by� mu wdzi�czny za ostatni� bitw� i przy tym nie mia� �adnego prawa zatrzymywa� rycerza, kt�ry nale�a� do innego kraju, a przyszed� tylko z w�asnej ochoty. Wi�c dzi�kuj�c za znaczn� us�ug�, jak� odda�, opatrzy�[1017] go �ywno�ci�, kt�ra w opustosza�ym kraju przyda� si� mog�a i po�egna� �yczeniem, aby kiedy� w �yciu mogli si� jeszcze napotka� w jakiej� wielkiej i ostatecznej z Krzy�akami rozprawie. Temu za� �pieszno by�o, albowiem trawi�a go jakby gor�czka. Ale przyszed�szy do pocztu, zasta� wszystko gotowe, a mi�dzy lud�mi i stryja Ma�ka ju� na koniu, uzbrojonego w kolczug�[1018] i w he�mie na g�owie. Wi�c zbli�ywszy si� do niego, rzek�:

� To i wy ruszacie ze mn�?

� A za� co mam robi�? � spyta� nieco opryskliwie Ma�ko.

Na to Zbyszko nie odrzek� nic, poca�owa� tylko zbrojn� prawic� stryja, po czym siad� na ko� i ruszyli.

Sanderus jecha� z nimi. Drog� a� do pobojowiska wiedzieli dobrze, ale dalej on mia� by� przewodnikiem. Liczyli te� i na to, �e je�li napotkaj� gdzie w lasach ch�op�w miejscowych, to ci, jako nienawidz�cy swych pan�w krzy�ackich, pomog� im w tropieniu starego komtura i owego Arnolda von Baden, o kt�rego nadludzkiej mocy i m�stwie tyle Sanderus opowiada�.

Do pobojowiska, na kt�rym Skirwoi��o wyci�� Niemc�w, droga by�a �atwa, bo znajoma. Dotarli te� do niego rych�o, ale przejechali je po�piesznie z przyczyny niezno�nego zaduchu, jaki wydawa�y nie pogrzebione[1019] cia�a. Przeje�d�aj�c, sp�dzili pr�cz wilk�w ogromne stada wron, kruk�w i kawek, po czym j�li[1020] szuka� na szlaku �lad�w. Jakkolwiek przeszed� t� drog� poprzednio ca�y oddzia�, jednak�e do�wiadczony Ma�ko znalaz� bez trudu na stratowanej ziemi wyciski[1021] olbrzymich kopyt id�ce w kierunku powrotnym, i tak pocz�� mniej bieg�ej w wojennych sprawach m�odzie�y rzecz obja�nia�:

� Szcz�cie, i� od bitwy nie by�o deszczu. Baczcie[1022] jeno[1023]: ko� Arnold�w[1024], jako nios�cy m�a nad miar� wielkiego, musia� te� by� ogromny, a i to �acno[1025] wymiarkowa�, �e cwa�uj�c w ucieczce, mocniej nogami bi� w ziemi� ni� id�c powoli w tamt� stron�, a przeto i wi�ksze powybija� do�y. Patrz, kt�ren[1026] masz oczy, jako na wilgotnych miejscach zna� podkowy! Da B�g, wy�lakujemy[1027] psubrat�w godnie[1028], byle przedtem gdzie za murami ochrony nie znale�li.

� Sanderus m�wi� � odpowiedzia� Zbyszko � �e nie masz[1029] tu w pobli�u zamk�w, i tak to jest, gdy� kraj ten �wie�o Krzy�acy zaj�li i nie zd��yli si� w nim pobudowa�. Gdzie im si� schroni�? Ch�opi, kt�rzy tu mieszkali, s� w obozie u Skirwoi��y, bo to ten sam lud, co i �mujdzini� Wsie, jako m�wi� Sanderus, sami Niemcy popalili, a baby z dzie�mi w g��biach borowych zatajone[1030]. Byle koni nie �a�owa�, to ich dognamy.

� Koni trzeba �a�owa�, bo cho�by si� nam i uda�o, to potem w nich zbawienie nasze � rzek� Ma�ko.

� Rycerz Arnold � wtr�ci� Sanderus � by� w bitwie ki�cieniem[1031] po plecach uderzon. Nie zwa�a� na to, z pocz�tku bi� si� i zabija�, ale p�niej musia�o go rozebra�, bo tak zawsze bywa, �e zrazu nic, a potem boli. Z tej przyczyny nie l�a im[1032] zbyt pr�dko umyka�, a mo�e trzeba b�dzie i wypoczywa�.

� A ludzi, m�wi�e�, nie ma przy nich nijakich? � zapyta� Ma�ko.

� Jest dw�ch, kt�rzy mi�dzy siod�ami kolebk� wioz�, a pr�cz nich rycerz Arnold i stary komtur[1033]. By�a spora gar�� i innych, ale tych �mujdzini dognawszy, pozabijali.

� Tak ma by� � rzek� Zbyszko � �e tych ludzi, co przy kolebce, nasi pacho�kowie powi���, wy, stryjku, chycicie starego Zygfryda, a ja na Arnolda uderz�.

� No! � odpowiedzia� Ma�ko � ju�ci, Zygfrydowi poradz�, bo za �ask� Pana Jezusow� moc w ko�ciach �ywie[1034]! Ale ty sobie zbyt nie dufaj[1035], bo tamten ma by� wielkolud!

� Owa! obaczym! � odpar� Zbyszko.

� Krzepki� jest, tego nie przecz�, ale przecie s� t�si od ciebie. Zali� to zabaczy�[1036] o tych naszych rycerzach, kt�ryche�my w Krakowie widzieli? A panu Powale z Taczewa[1037] da�by� rady? a panu Paszkowi Z�odziejowi z Biskupic[1038], a tym bardziej Zawiszy Czarnemu[1039]? co? Nie pusz zbytnio i bacz, o co chodzi.

� Rotgier by� te� nie u�omek[1040] � mrukn�� Zbyszko.

� A dla mnie znajdzie si� robota? � spyta� Czech.

Lecz nie otrzyma� odpowiedzi, gdy� my�l Ma�ka by�a zaj�ta czym innym.

� Je�li nam B�g pob�ogos�awi � rzek� � to byle si� potem do puszcz mazowieckich dosta�! Tam ju� b�dziemy przezpieczni[1041] i raz si� wszystko sko�czy.

Lecz po chwili westchn��, pomy�lawszy zapewne, �e i w�wczas jeszcze nie wszystko si� sko�czy, trzeba bowiem b�dzie co� zrobi� z nieszcz�sn� Jagienk�.

� Hej! � mrukn�� � dziwne s� wyroki boskie. Nieraz ja o tym my�l�, czemu te� to nie przypad�o na ci� spokojnie si� o�eni�, a mnie spokojnie przy was siedzie� Bo przecie najcz�ciej tak bywa � i �r�d wszystkiej �lachty w naszym kr�lestwie my jedni tylko w��czym si� ot po r�nych krajach i wertepach, miast [1042]doma gospodarzy� po bo�emu.

� Ano! prawda jest, ale wola boska!�odpowiedzia� Zbyszko.

I czas jaki� jechali w milczeniu, po czym zn�w stary rycerz zwr�ci� si� do synowca:

� Ufasz ty temu powsinodze[1043]? Co to za jeden?

� Cz�ek jest lekki i mo�e nicpo�, ale dla mnie okrutnie �yczliwy i zdrady si� od niego nie boj�.

� Je�li tak, niech�e jedzie naprz�d, bo je�li ich zgoni, tedy[1044] si� nie sp�osz�. Powie im, �e z niewoli uciek�, czemu �acno[1045] uwierz�. Lepiej tak b�dzie, bo gdyby nas z dala ujrzeli, to alboby zdo�ali si� gdzie zatai�[1046], albo obron� przygotowa�.

� W nocy on sam naprz�d nie pojedzie, bo jest strachliwy � odrzek� Zbyszko � ale w dzie� pewnie, �e tak b�dzie lepiej. Powiem mu, �eby trzy razy w dzie� zatrzymywa� si� i czeka� na nas; je�li za� nie znajdziem go na postoju, to b�dzie znak, �e ju� jest z nimi, i wtedy, pojechawszy jego �ladem, uderzym na nich niespodzianie.

� A nie ostrze�e ich?

� Nie. Lepiej on mnie �yczy ni� im. Powiem mu te�, �e napad�szy na nich, zwi��em i jego, by si� za� ich pomsty p�niej nie potrzebowa� ba�. Niech si� do nas wcale nie przyznaje�

� To ty my�lisz tamtych �ywych ostawi�?

� A jako�e ma by�? � odpowiedzia� nieco frasobliwie[1047] Zbyszko. � Widzicie� �eby to by�o na Mazowszu albo gdzie u nas, to by�my ich pozwali, jako Rotgiera pozwa�em, i potykali si� na �mier�, ale tu w ich kraju nie mo�e to by� Tu chodzi o Danu�k� i o po�piech. Trzeba si� duchem[1048] i cicho sprawi�[1049], aby biedy na si� nie napyta�, a potem, jako�cie rzekli, co pary w koniach wali� do puszcz mazowieckich. Uderzywszy za� niespodzianie, mo�e zaskoczym ich bez zbroi, ba i bez miecz�w! To jako�e ich zabija�? Ha�by mi strach! Oba�my teraz pasowani, a i oni tak�e�

� Ju�ci � rzek� Ma�ko. � Ale mo�e i do potkania si� przyj��.

Lecz Zbyszko zmarszczy� brwi i w twarzy odbi�a mu si� g��boka zawzi�to��, wrodzona widocznie wszystkim m�om z Bogda�ca, albowiem w tej chwili sta� si�, zw�aszcza ze spojrzenia, tak do Ma�ka podobny, jakby by� jego rodzonym synem.

� Czego bym te� chcia� � rzek� g�ucho � to cisn�� tego krwawego psa, Zygfryda, pod nogi Jurandowi! Daj�e to B�g!

� A daj�e, daj � powt�rzy� zaraz Ma�ko.

Tak rozmawiaj�c, ujechali spory szmat drogi, gdy� zapad�a noc pogodna wprawdzie, ale bez miesi�ca[1050]. Trzeba si� by�o zatrzyma�, da� wytchn�� koniom i ludzi pokrzepi�[1051] jad�em i snem. Przed spoczynkiem zapowiedzia� jednak�e Zbyszko Sanderusowi, �e nazajutrz ma sam jecha� naprz�d, na co ten zgodzi� si� ch�tnie, wym�wiwszy sobie tylko, by w razie niebezpiecze�stwa od zwierza lub miejscowego ludu mia� prawo ku nim ucieka�. Prosi� te�, by nie trzy, ale cztery razy wolno by�o czyni� postoje, gdy� w samotno�ci ogarnia go zawsze jakowy� niepok�j, nawet w zbo�nych[1052] krainach, a c� dopiero w boru tak dzikim i szkaradnym jak �w, w kt�rym znajduj� si� obecnie.

Roz�o�yli si� tedy na nocleg i pokrzepiwszy si�y jad�em, pok�adli si� na sk�rach przy ma�ym ognisku, nanieconym pod wykrotem o p� stajania od drogi. Pacholicy pilnowali kolejno koni, kt�re wytarzawszy si�, drzema�y po zjedzeniu obrok�w, zak�adaj�c sobie wzajem g�owy na karki. Lecz zaledwie pierwszy brzask osrebrzy� drzewa, zerwa� si� pierwszy Zbyszko, pobudzi� innych i o �wicie ruszyli w dalszy poch�d. �lady olbrzymich kopyt Arnoldowego ogiera odnalaz�y si� zn�w bez trudno�ci, albowiem zasch�y w niskim b�otnistym zwykle gruncie i utrwali�y si� od posuchy. Sanderus wyjecha� naprz�d i znik� im z oczu, wszelako na po�owie czasu mi�dzy wschodem s�o�ca a po�udniem znale�li go na postoju. Powiedzia� im, �e nie widzia� �ywej duszy pr�cz wielkiego tura[1053], przed kt�rym jednak�e nie umyka�, poniewa� zwierz pierwszy zeszed� mu z drogi. Natomiast o po�udniu, przy pierwszym posi�ku, o�wiadczy�, i� ujrza� ch�opa, bartodzieja[1054] z leziwem[1055], i nie zatrzyma� go tylko z obawy, �e w g��bi boru mog�o si� ich znajdowa� wi�cej. Pr�bowa� go o to i owo wypytywa�, ale nie mogli si� rozm�wi�.

W czasie nast�pnego pochodu Zbyszko pocz�� si� niepokoi�. Co b�dzie, je�li przyjad� w okolice wy�sze i suchsze, gdzie na twardym szlaku znikn� widoczne dot�d �lady? R�wnie� gdyby po�cig trwa� zbyt d�ugo i doprowadzi� ich do kraju ludniejszego, w kt�rym mieszkance przyzwyczaili si� ju� z dawna do pos�usze�stwa Krzy�akom, napad i odebranie Danusi sta�oby si� prawie niepodobnym[1056], albowiem cho�by Zygfryda i Arnolda nie ubezpieczy�y mury jakiego zamku lub gr�dka, ludno�� miejscowa wzi�aby z pewno�ci� ich stron�.

Lecz na szcz�cie obawy te okaza�y si� p�onne[1057], gdy� na nast�pnym postoju nie znale�li o um�wionej porze Sanderusa, a natomiast odkryli na so�nie, stoj�cej tu� przy drodze, wielki zacios w kszta�cie krzy�a, �wie�o widocznie uczyniony. W�wczas spojrzeli na si� i spowa�nia�y im twarze, a serca pocz�y bi� �ywiej[1058]. Ma�ko i Zbyszko zeskoczyli natychmiast z siode�, by zbada� �lady na ziemi, i szukali pilnie, ale nied�ugo, gdy� same rzuca�y si� w oczy.

Sanderus widocznie zjecha� z drogi w b�r, id�c za wyciskami wielkich kopyt, nie tak g��bokimi jak na go�ci�cu, ale do�� wyra�nymi, grunt bowiem by� tu torfiasty i ci�ki ko� wt�acza� za ka�dym krokiem igliwie hacelami[1059], po kt�rych zostawa�y czarniawe po brzegach do�ki.

Przed bystrymi Zbyszkowymi oczyma nie ukry�y si� i inne wyciski, wi�c siad� na ko�, a Maciek za nim i pocz�li si� naradza� z sob� i Czechem cichymi g�osami, jakby nieprzyjaciel by� tu�.

Czech radzi�, by zaraz p�j�� piechot�, ale oni nie chcieli tego czyni�, nie wiedzieli bowiem, jak daleko przyjdzie im jecha� borem. Piesi pacho�kowie mieli ich jednak poprzedza� i w razie dostrze�enia czego da� im zna�, aby byli w pogotowiu.

Jako� niebawem ruszyli w b�r. Drugi zacios na so�nie upewni� ich, i� nie stracili �ladu Sanderusa. Wkr�tce te� dostrzegli, �e s� na dr�ce, a przynajmniej na perci [1060]le�nej, kt�r� nieraz ludzie musieli przechodzi�. W�wczas byli ju� pewni, �e znajd� jak�� osad� le�n�, a w niej tych, kt�rych szukaj�.

S�o�ce zni�y�o si� ju� nieco i �wieci�o z�otem mi�dzy drzewami. Wiecz�r zapowiada� si� pogodny. B�r by� cichy, albowiem zwierz i ptactwo mia�o si� ku spoczynkowi. Gdzieniegdzie tylko w�r�d �wiec�cych w s�o�cu ga��zi miga�y wiewi�rki, ca�kiem od wieczornych promieni czerwone. Zbyszko, Ma�ko, Czech i pacho�cy jechali jeden za drugim, g�siego. Wiedz�c, �e piesi pacho�cy znacznie s� na przedzie i �e w por� ostrzeg�, stary rycerz m�wi� tymczasem do bratanka, nie t�umi�c zbytnio g�osu:

� Porachujmy si� ze s�onkiem � m�wi�. � Od ostatniego postoju do miejsca, w kt�rym by� zacios, ujechali�my okrutny szmat drogi. Na krakowskim zegarze by�oby godzin ze trzy� To tedy Sanderus dawno jest mi�dzy nimi i mia� czas opowiedzie� im swoje przygody. Byle jeno nie zdradzi�.

� Nie zdradzi � odrzek� Zbyszko.

� I byle mu uwierzyli � ko�czy� Ma�ko � bo je�li nie uwierz�, to b�dzie z nim �le.

� A czemu by za� nie mieli uwierzy�. Albo to o nas wiedz�? A przecie jego znaj�. Nieraz zdarzy si� bra�cowi[1061] z niewoli uciec.

� Bo mnie o to chodzi, �e je�li powiedzia� im, i� z niewoli ucieka, to mo�e po�cigu si� za nim bali i zaraz ruszyli.

� Nie. Potrafi on klimkiem rzuci�.[1062] A to rozumiej�, �e po�cig tak daleko by nie poszed�.

Na czas umilkli, lecz po chwili Ma�kowi zda�o si�, �e Zbyszko co� szepce do niego, wi�c si� odwr�ci� i zapyta�:

� Jako powiadasz?

Ale Zbyszko oczy mia� wzniesione w g�r� i nie do Ma�ka szepta�, tylko poleca� Bogu Danu�k� i swoje �mia�e przedsi�wzi�cie.

Ma�ko pocz�� si� te� �egna�, ale zaledwie uczyni� pierwszy znak krzy�a, gdy jeden z pos�anych naprz�d pacholik�w wysun�� si� ku nim nagle z leszczynowych g�szcz�w:

� Smolarnia! � rzek�. � S�!

� St�j! � szepn�� Zbyszko i w tej samej chwili zeskoczy� z konia.

Za nim zeskoczy� Ma�ko, Czech i pacholikowie, z kt�rych trzej dostali rozkaz, aby zatrzymali si� z ko�mi, maj�c je w pogotowiu i bacz�c, aby bro� Bo�e kt�ry z rumak�w nie zar�a�. Pi�ciu pozosta�ym rzek� Ma�ko:

� B�dzie tam dw�ch masztalerzy[1063] i Sanderus, kt�rych w mig mi powi��ecie, a gdyby kt�ren[1064] zbrojny by� i chcia� si� broni�, to go w �eb.

I ruszyli zaraz naprz�d. Po drodze szepn�� jeszcze Zbyszko stryjcowi:

� Bierzcie starego Zygfryda, a ja Arnolda.

� Pilnuj si� jeno! � odpowiedzia� stary.

I mrugn�� na Czecha, daj�c mu do zrozumienia, aby w ka�dej chwili got�w by� nie�� pomoc m�odemu panu.

�w za� skin�� g�ow�, �e tak i b�dzie, przy czym nabra� tchu w piersi i zmaca�, czy miecz �atwo mu wychodzi z pochew.

Lecz Zbyszko spostrzeg� to i rzek�:

� Nie! Tobie rozkazuj� ku kolebce zaraz skoczy� i nie odst�powa� jej ni pi�dzi� [1065]podczas bitki.

Szli szybko i cicho, ci�gle w�r�d leszczynowej g�stwy, ale nie szli ju� daleko, gdy� najwy�ej po dw�ch stajaniach[1066] zaro�la urywa�y si� nagle, okalaj�c ma�� polank�, na kt�rej wida� by�o wygas�e kopce smolarskie i dwie ziemne chaty, czyli numy, w kt�rych zapewne mieszkali smolarze, dop�ki nie wygna�a ich st�d wojna. Zachodz�ce s�o�ce o�wieca�o ogromnym blaskiem ��k�, kopiec i obie stoj�ce do�� daleko od siebie numy. Przed jedn� z nich siedzia�o na k�odzie dw�ch rycerzy, przed drug� � barczysty, czerwonow�osy prostak i Sanderus. Ci obaj zaj�ci byli wycieraniem szmatami pancerzy, a u n�g Sanderusa le�a�y pr�cz tego dwa miecze, kt�re widocznie mia� zamiar oczy�ci� p�niej.

� Patrz � rzek� Ma�ko, cisn�c z ca�ej si�y rami� Zbyszka, aby go jeszcze przez chwil� powstrzyma�. � Umy�lnie im wzi�� miecze i pancerze. Dobrze! Ten z siw� g�ow� musi by�

� Naprz�d! � krzykn�� nagle Zbyszko.

I wichrem skoczyli na polan�. Tamci zerwali si� tak�e, lecz nim zdo�ali dobiec do Sanderusa, chwyci� gro�ny Ma�ko starego Zygfryda za pier�, przegi�� go w ty� i w jednej chwili wzi�� go pod siebie. Zbyszko i Arnold sczepili si� z sob� jak dwa jastrz�bie, opletli si� ramionami i pocz�li si� zmaga� straszliwie. Barczysty Niemiec, kt�ry siedzia� przedtem ko�o Sanderusa, porwa� wprawdzie za miecz, ale nim zdo�a� nim machn��, uderzy� go pacho�ek Ma�k�w, Wit, obuchem[1067] w rud� g�ow� i rozci�gn�� na miejscu. Rzucili si� potem wedle rozkazu starego pana wi�za� Sanderusa, ten za�, cho� wiedzia�, i� to rzecz by�a um�wiona, j��[1068] tak rycze� ze strachu jak ciel�, kt�remu podrzynaj� gard�o.

Lecz Zbyszko, chocia� tak krzepki, i� �cisn�wszy ga��� drzewa, sok z niej wyciska�, poczu�, �e dosta� si� jakby nie w ludzkie, ale nied�wiedzie �apy. Poczu� nawet i to, �e gdyby nie pancerz, kt�ry mia� na sobie, nie wiedz�c, czy nie przyjdzie mu potyka� si� na ostre, olbrzymi Niemiec by�by mu pokruszy� �ebra albo mo�e i ko�� pacierzow� po�ama�. Uni�s� go wprawdzie nieco m�odzian w g�r�, ale �w podni�s� go jeszcze wy�ej i zebrawszy wszystkie si�y, chcia� grzmotn�� nim o ziemi�, tak aby wi�cej nie powsta�.

Lecz Zbyszko �cisn�� go r�wnie� z tak okrutnym wysi�kiem, �e a� oczy Niemca krwi� zasz�y, po czym wsun�� mu nog� mi�dzy kolana, uderzy� w zgi�cie i zwali� na ziemi�.

Zwalili si� raczej oba, m�odzian jednak�e pad� pod sp�d, ale w tej chwili baczny na wszystko Ma�ko rzuci� na wp� zgniecionego Zygfryda w r�ce pacho�kom, sam za� ruszy� ku le��cym, w mgnieniu oka skr�powa� pasem nogi Arnolda, po czym skoczy�, siad� na nim jak na zabitym dziku i przy�o�y� mu ostrze mizerykordii[1069] do karku.

�w za� krzykn�� przera�liwie i r�ce osun�y mu si� bezw�adnie ze Zbyszkowych bok�w, a potem pocz�� j�cze�, nie tyle od uk�ucia, ile dlatego, �e nagle uczu� okrutny i niewypowiedziany b�l w plecach, w kt�re otrzyma� by� uderzenie maczug� jeszcze podczas bitwy ze Skirwoi���.

Ma�ko chwyci� go obu r�koma za ko�nierz i �ci�gn�� ze Zbyszka, a Zbyszko przypodni�s� si� z ziemi i siad�, po czym chcia� wsta� i nie m�g�, wi�c siad� znowu i przez d�u�sz� chwil� siedzia� bez ruchu. Twarz mia� blad� i spotnia��, oczy krwi� nabieg�e i posinia�e usta � i spogl�da� przed si� jakby nie ca�kiem przytomnie.

� Co� jest? � zapyta� z niepokojem Ma�ko.

� Nic, jenom utrudzon bardzo. Pom�cie mi stan�� na nogach.

Ma�ko zasun�� mu r�ce pod pachy i podni�s� go od razu.

� Mo�esz sta�?

� Mog�.

� Boli ci� co?

� Nic. Jeno mi brak tchu.

Tymczasem Czech, ujrzawszy widocznie, �e na majdanie[1070] wszystko ju� uko�czone, zjawi� si� przed num�[1071], dzier��c[1072] za kark s�u�k� zakonn�. Na ten widok zapomnia� Zbyszko o trudzie, si�y wr�ci�y mu od razu i jak gdyby nigdy nie zmaga� si� ze strasznym Arnoldem, skoczy� do numy.

� Danu�ka! Danu�ka!

Ale na to wo�anie nie odpowiedzia� �aden g�os.

� Danu�ka! Danu�ka! � powt�rzy� Zbyszko.

I umilk�. W izbie by�o ciemno, zatem w pierwszej chwili nie m�g� nic dojrze�. Natomiast spoza kamieni przy�adowanych pod ognisko doszed� go szybki i g�o�ny oddech jakby przyczajonego zwierz�tka.

� Danu�ka! prze B�g! to ja! Zbyszko!

A wtem ujrza� w mroku i jej oczy, szeroko otwarte, przera�one, nieprzytomne. Wi�c skoczy� ku niej i chwyci� j� w ramiona, lecz ona nie pozna�a go zupe�nie i wyrywaj�c mu si� z r�k, pocz�a powtarza� zdyszanym szeptem:

� Boj� si�! boj� si�! boj� si�!�

Nie pomog�y �agodne s�owa ni pieszczoty, ni zakl�cia � Danusia nie poznawa�a nikogo i nie odzyska�a przytomno�ci. Jedynym uczuciem, kt�re opanowa�o ca�� jej istot�, by� przestrach podobny do takiego p�ochliwego przestrachu, jaki okazuj� schwytane ptaki. Gdy przyniesiono jej posi�ek, nie chcia�a przy ludziach je��, jakkolwiek z chciwych jej spojrze� rzucanych na jad�o zna� by�o g��d, mo�e nawet zadawniony. Zostawszy sama, rzuca�a si� na spy�e[1073] z �akomstwem dzikiego zwierz�tka, ale gdy Zbyszko wszed� do izby, w tej chwili skoczy�a w k�t i skry�a si� za wi�zk� suchego chmielu. Pr�no Zbyszko otwiera� ramiona, pr�no wyci�ga� r�ce, pr�no b�aga�, dusz�c w sobie �zy. Nie chcia�a z tego ukrycia wyj�� nawet w�wczas, gdy naniecono ognia w �wietlicy i gdy przy jego blasku mog�a dobrze rozezna� rysy Zbyszka. Zdawa�o si�, �e pami�� opu�ci�a j� razem ze zmys�ami.On za to patrza� na ni� i na jej wychud�� twarz z zastyg�ym wyrazem przera�enia, na zapad�e oczy, na potargane strz�py odzie�y, w kt�re by�a przybrana, i serce skowycza�o w nim z b�lu i w�ciek�o�ci na my�l, w jakich by�a r�kach i jak si� z ni� obchodzono. Porwa� go wreszcie sza� gniewu tak straszny, �e chwyciwszy za miecz, skoczy� z nim ku Zygfrydowi i by�by go u�mierci� niechybnie, gdyby Ma�ko nie by� go schwyta� za rami�.

Pocz�li si� w�wczas pasowa� z sob� prawie po nieprzyjacielsku, ale m�odzian tak by� os�abion poprzedni� walk� z olbrzymim Arnoldem, �e stary rycerz przem�g� go i wykr�ciwszy mu r�k�, zawo�a�:

� W�ciek�e� si� czy co?

� Pu��cie! � odpowiedzia� zgrzytaj�c Zbyszko � bo si� dusza podrze we mnie.

� Niech si� podrze! Nie puszcz�! Wolej[1074] �eb rozbij o drzewo, ni�by� mia� poha�bi� siebie i ca�y r�d.

I �ciskaj�c jakoby w �elaznych c�gach d�o� Zbyszkow�, pocz�� m�wi� gro�nie:

� Obacz si�![1075] Pomsta ci nie ucieknie, a pasowany� jest rycerz. Jak�e to? Zwi�zanego je�ca b�dziesz d�ga�? Danu�ce nie pomo�esz, a co ci zostanie? Nic, jeno[1076] ha�ba. Rzekniesz, i�e kr�lom i ksi���tom nieraz przygodzi�o si�[1077] je�c�w mordowa�? Ba! nie u nas! I co im uchodzi, tobie nie ujdzie. Maj� ci oni kr�lestwa, miasta, zamki, a ty co masz? Rycersk� cze��. Kto im nie przygani, tobie w oczy plunie. Opami�taj si�, prze B�g!

Nasta�a chwila milczenia.

� Pu��cie � powt�rzy� ponuro Zbyszko � nie zad�gam go.

� P�jd� do ognia, naradzim si�.

I powi�d� go za r�k� do ogniska, kt�re pacho�kowie naniecili wedle smolistych kopc�w. Tam siad�szy, Ma�ko zamy�li� si� nieco, po czym rzek�:

� Wspomnij te� i to, �e� tego starego psa Jurandowi obieca�. Ten ci si� dopiero pom�ci nad nim i za swoj�, i za Danusin� m�k�! Ten ci mu zap�aci, nie b�j si�! I powiniene� w tym Jurandowi wygodzi�[1078]. Nale�y mu si� to. A czego tobie nie wolno, to Jurandowi b�dzie wolno, bo nie on je�ca wzi��, jeno go w podarunku od ciebie dostanie. Bez ha�by i bez przygany mo�e go cho� i ze sk�ry ob�upi� � rozumiesz mnie?

� Rozumiem � odpowiedzia� Zbyszko. � S�usznie m�wicie.

� To ci wida� rozum wraca. Je�liby ci� diabe� jeszcze kusi�, pami�taj tak�e i na to, �e� ty przecie i Lichtensteinowi, i innym Krzy�akom �lubowa�, a gdyby� bezbronnego je�ca zar�n�� i gdyby si� to przez pacho�k�w rozg�osi�o, �aden rycerz nie chcia�by ci stan�� i by�by praw[1079]. Bo�e uchowaj! Nieszcz�liwo�ci i tak nie brak, niech�e cho� ha�by nie b�dzie. Lepiej ot gadajmy o tym, co teraz nale�y czyni� i jako nam si� obr�ci�.

� Rad�cie! � rzek� m�odzian.

� Poradz� tak: t� �mij�, kt�ra by�a przy Danusi, mo�na by zg�adzi�, ale �e nie przystoi rycerzom niewie�ci� krwi� si� babra�, przeto j� ksi�ciu Januszowi[1080] oddamy. Knu�a ona zdrady jeszcze w le�nym dworcu przy ksi�ciu i ksi�nie[1081], niech�e j� mazowieckie s�dy s�dz�, a je�li jej ko�em za to nie pokrusz�[1082], to chyba sprawiedliwo�� bosk� chc� obrazi�. P�ki innej jakiej niewiasty nie spotkamy, kt�ra by si� przy Danusi starunku[1083] podj�a, p�ty ona potrzebna, potem si� j� koniowi do ogona przywi��e. Ninie[1084] trzeba nam do puszcz mazowieckich jako najpr�dzej wykr�ci�.

� Ju�ci nie zaraz, bo noc. Mo�e te� B�g da jutro Danu�ce wi�ksze opami�tanie.

� Niech i konie dobrze wypoczn�. Na �witaniu ruszym.

Dalsz� rozmow� przerwa� im g�os Arnolda von Baden, kt�ry le��c opodal na plecach, zwi�zany w kij do w�asnego miecza, pocz�� co� wo�a� po niemiecku. Stary Ma�ko podni�s� si� i poszed� ku niemu, ale nie mog�c dobrze wyrozumie� jego mowy, pocz�� si� ogl�da� za Czechem.

Ale Hlawa nie m�g� zaraz przyj��, albowiem zaj�ty by� czym innym.

Podczas ich rozmowy przy ognisku poszed� w�a�nie do s�u�ki zakonnej i po�o�ywszy jej d�o� na karku i potrz�sn�wszy ni� jak gruszk�, rzek�:

� S�uchaj, suko! P�jdziesz do chaty i wymo�cisz dla pani pos�anie ze sk�r, ale przedtem wdziejesz na ni� swoje porz�dne szaty, a sama ubierzesz si� w te �achmany, w kt�rych kazali�cie jej chodzi� zatracona wasza ma�!

I nie mog�c tak�e pohamowa� nag�ego gniewu, trz�s� ni� tak silnie, �e a� oczy wylaz�y jej na wierzch. By�by jej mo�e skr�ci� kark, ale �e widzia�a mu si� jeszcze potrzebna, wi�c pu�ci� j� wreszcie, rzek�szy:

� A potem wybierzem dla ci� ga���.

Ona chwyci�a go w przera�eniu za kolana, ale gdy w odpowiedzi kopn�� j�, skoczy�a do chaty i rzuciwszy si� do n�g Danusi, pocz�a skrzecze�:

� Obro� mnie! nie daj!

Ale Danusia przymkn�a tylko oczy, a z ust jej wyszed� zwyk�y, zdyszany szept:

� Boj� si�, boj� si�, boj� si�!

I nast�pnie zdr�twia�a ca�kiem, albowiem ka�de zbli�enie si� do niej s�u�ki zakonnej wywo�ywa�o zawsze ten skutek. Pozwoli�a si� te� rozebra� i oblec w nowe szaty. S�u�ka, wymo�ciwszy pos�anie, po�o�y�a j� na nim jak figurk� drewnian� lub woskow�, sama za� siad�a ko�o ogniska, boj�c si� wyj�� z izby.

Ale Czech wszed� po chwili i zwr�ciwszy si� naprz�d do Danusi, rzek�:

� Mi�dzy przyjacio�y jeste�cie, pani, wi�c w imi� Ojca i Syna, i Ducha, �pijcie spokojnie!

I prze�egna� j� r�k�, a nast�pnie nie podnosz�c g�osu, aby jej nie przel�kn��, rzek� do s�u�ki:

� Ty pole�ysz zwi�zana za progiem, ale je�li narobisz krzyku i przestraszysz, to ci zaraz szyj� pokrusz�. Wsta� i chod�.

I wywi�d�szy j� z izby, skr�powa� tak jako rzek�, mocno, po czym uda� si� do Zbyszka.

� Kaza�em oblec pani� w te szaty, kt�re mia�a na sobie ta jaszczurka � rzek�. � Pos�anie wymoszczone i pani �pi. Najlepiej nie chod�cie tam ju�, panie, by si� za� nie przel�k�a. Da B�g, jutro po spoczynku oprzytomnieje, a wy teraz pomy�lcie te� o jadle i spoczynku.

� Po�o�� si� przy progu izby � odrzek� Zbyszko.

� To odci�gn� suk� na stron� do tego trupa z ry�ymi [1085]kud�ami, ale teraz musicie je��, bo droga i trud niema�y przed wami.

To rzek�szy, poszed� wydoby� z biesag�w[1086] w�dzone mi�siwo i w�dzon� rzep�, w kt�r� zaopatrzyli si� na drog� w obozie �mujdzkim, ale zaledwie z�o�y� zapas przed Zbyszkiem, Ma�ko odwo�a� go do Arnolda.

� Wymiarkuj no rzetelnie � rzek� � czego chce ten walig�ra, bo cho� niekt�re s�owa wiem, nijak nie mog� go wyrozumie�.

� Ponios� go, panie, do ogniska, to si� tam rozm�wicie � odrzek� Czech.

I odpasawszy si�, przeci�gn�� pas pod ramionami Arnolda, po czym zada� go sobie na plecy. Zgi�� si� pod ci�arem olbrzyma mocno, ale ch�opem b�d�c krzepkim, doni�s� go do ogniska i rzuci� jak w�r grochu obok Zbyszka.

� Zdejmijcie ze mnie p�ta � rzek� Krzy�ak.

� Mog�oby to by� � odpowiedzia� przez Czecha stary Ma�ko � gdyby� na cze�� rycersk� poprzysi�g�, �e si� za je�ca b�dziesz uwa�a�. Jednak�e i bez tego ka�� ci wyci�gn�� miecz spod kolan i rozwi�za� r�ce, aby� m�g� si��� przy nas, za� powroz�w na nogach nie popuszcz�, p�ki si� nie rozm�wim.

I skin�� na Czecha, ten za� przeci�� Niemcowi p�ta na r�ku, a nast�pnie pom�g� mu usi���. Arnold spojrza� hardo na Ma�ka, na Zbyszka i zapyta�:

� Co wy�cie za jedni?

� A ty jak �miesz pyta�? Co ci do tego?! Wywied� si� sam.

� To mi do tego, �e na cze�� rycersk� m�g�bym tylko rycerzom przysi�ga�.

� To patrz!

I Ma�ko, uchyliwszy opo�czy, pokaza� pas rycerski na biodrach.

Na to Krzy�ak zdumia� si� wielce i dopiero po chwili rzek�:

� Jak�e to? I �otrzykujecie dla �upu po puszczy? i pogan przeciw chrze�cijanom wspomagacie?

� ��esz! � zawo�a� Ma�ko.

I w ten spos�b pocz�a si� rozmowa, nieprzyjazna, harda, cz�sto do k��tni podobna. Gdy jednak Ma�ko zakrzykn�� w uniesieniu, �e w�a�nie Zakon nie dopuszcza do chrztu Litwy, i gdy przytoczy� wszystkie dowody, zdumia� si� zn�w i zamilk� Arnold, gdy� prawda ta by�a tak oczywista, �e niepodobna by�o jej nie widzie� lub jej zaprzeczy�. Uderzy�y szczeg�lniej Niemca te s�owa, kt�re Ma�ko wyrzek�, czyni�c przy nich zarazem znak krzy�a: �Kto wie, komu wy w rzeczy[1087] s�u�ycie, je�li nie wszyscy, to poniekt�rzy!� � a uderzy�y go dlatego, �e i w samym Zakonie by� pos�d na kilku komtur�w[1088], �e oddaj� cze�� szatanowi. Nie czyniono im z tego sprawy ni �adnych proces�w, aby ha�by na wszystkich nie �ci�ga�, ale Arnold wiedzia� dobrze, �e szeptano sobie takie rzeczy mi�dzy bra�mi i �e podobne s�uchy chodzi�y. Przy tym Ma�ko, wiedz�c z opowiada� Sanderusa o niepoj�tym zachowywaniu si� Zygfryda, zaniepokoi� do reszty prostodusznego olbrzyma.

� A �w�e Zygfryd, z kt�rym szed�e� w poch�d na wojn� � rzek� � zali [1089]Bogu i Chrystusowi s�u�y? Zali� to nigdy nie s�ysza�, jak ze z�ymi duchami gada�, jako z nimi szepta� i �mia� si� alibo zgrzyta�?

� Prawda jest! � mrukn�� Arnold.

Ale Zbyszko, kt�remu �al i gniew nap�yn�y do serca now� fal�, zakrzykn�� nagle:

� I ty o czci rycerskiej prawisz[1090]? Ha�ba ci, bo� katu i piekielnikowi pomaga�! Ha�ba ci, bo� na m�k� bezbronnej niewiasty i rycerskiej c�rki spokojnie patrzy�, bo� mo�e i sam j� dr�czy�. Ha�ba ci!

A Arnold wytrzeszczy� oczy i czyni�c w zdumieniu znak krzy�a, rzek�:

� W imi� Ojca i Syna, i Ducha!� Jak to?� ta op�tana dziewka, w kt�rej g�owie dwudziestu siedmiu diab��w mieszka?� ja?�

� Gorze[1091]! gorze! � przerwa� chrapliwym g�osem Zbyszko.

I chwyciwszy za r�koje�� mizerykordii[1092], pocz�� zn�w spogl�da� dzikim wzrokiem w stron� le��cego opodal w mroku Zygfryda.

Ma�ko po�o�y� mu spokojnie d�o� na ramieniu i przycisn�� z ca�ej mocy, aby mu przytomno�� powr�ci�, sam za� zwr�ciwszy si� do Arnolda, rzek�:

� Ta niewiasta � to c�rka Juranda ze Spychowa, a �ona tego m�odego rycerza. Rozumiesz�e teraz, dlaczego �lakowali�my[1093] was i dlaczego je�cem naszym zosta�e�!

� Prze B�g! � rzek� Arnold. � Sk�d? Jak? Ona ma rozum pomieszany�

� Bo j� Krzy�acy jako jagni� niewinne porwali i m�k� do tego j� przywiedli[1094].

Zbyszko przy wyrazach �jagni� niewinne� przybli�y� pi�� do ust i �cisn�� z�bami knykie�[1095], a z oczu pocz�y mu kapa� jedna za drug� wielkie �zy niepohamowanej bole�ci. Arnold siedzia� w zamy�leniu. Czech za� w kilku s�owach opowiedzia� mu zdrad� Danvelda, porwanie Danusi, m�k� Juranda i pojedynek z Rotgierem. Gdy sko�czy�, nasta�a cisza, kt�r� m�ci� tylko szum lasu i trzaskanie skier w ognisku.

I siedzieli tak przez chwil kilka; wreszcie Arnold podni�s� g�ow� i rzek�:

� Nie tylko na rycersk� cze��, lecz na krzy� Chrystus�w przysi�gam wam, �em tej niewiasty prawie nie widzia�, �em nie wiedzia�, kto ona, i �em do jej m�ki w niczym i nigdy r�ki nie przy�o�y�.

� To przysi���e jeszcze, �e dobrowolnie p�jdziesz za nami i �e ucieczki nie b�dziesz pr�bowa�, a ka�� ci� ca�kiem rozwi�za� � rzek� Ma�ko.

� Niech i tak b�dzie, jak m�wisz � przysi�gam! Dok�d mnie powiedziecie?

� Na Mazowsze, do Juranda ze Spychowa.

To m�wi�c, Ma�ko rozci�� mu sam powr�z na nogach, po czym wskaza� mi�siwo i rzep�. Zbyszko po niejakim czasie podni�s� si� i poszed� spocz�� u progu chaty, przy kt�rym nie znalaz� ju� s�u�ki zakonnej, albowiem poprzednio zabrali j� pacho�kowie mi�dzy konie. Tam po�o�ywszy si� na sk�rze, kt�r� mu przyni�s� Hlawa, postanowi� czeka� bezsennie, czy �wit jakiej szcz�liwej zmiany w Danusi nie przyniesie.

Czech za� wr�ci� do ogniska, gdy� ci��y�o mu na duszy co� takiego, o czym chcia� pogada� ze starym rycerzem z Bogda�ca. Zasta� go pogr��onego te� w zadumie i nie zwa�aj�cego na chrapanie Arnolda, kt�ry po spo�yciu niezmiernej ilo�ci w�dzonej rzepy i mi�siwa zasn�� z utrudzenia snem kamiennym.

� A wy nie spoczniecie, panie? � spyta� giermek.

� Sen ucieka mi z powiek � odrzek� Ma�ko. � Daj B�g dobre jutro�

I to powiedziawszy, spojrza� ku gwiazdom.

� W�z[1096] wida� ju� na niebie, a ja wci�� rozmy�lam, jako to ono wszystko b�dzie.

� I mnie nie do spania, bo mi panienka ze Zgorzelic w g�owie.

� Hej, prawda, nowa bieda! To� przecie ona w Spychowie.

� A w Spychowie. Wywie�li�my j� ze Zgorzelic nie wiadomo po co.

� Sama chcia�a do opata[1097], a gdy opata nie sta�o[1098], c�em mia� czyni� � odrzek� niecierpliwie Ma�ko, kt�ry nie lubi� o tym m�wi�, bo w duszy poczuwa� si� do winy.

� Tak, ale co teraz?

� Ha! c�? Odwioz� j� na powr�t do domu i dziej si� wola boska!�

Po chwili jednak doda�:

� Ju�ci, dziej si� wola boska, ale �eby chocia� ta Danu�ka by�a zdrowa i taka jako inni ludzie, by�oby przynajmniej wiadomo, co robi�. A tak, licho wie! Nu� nie ozdrowieje� i nie zamrze. Niechby Pan Jezus da� ju� na t� alibo na tamt� stron�.

Ale Czech my�la� w tej chwili tylko o Jagience.

� Widzicie, wasza mi�o�� � rzek�. � Panienka, gdym wyje�d�a� ze Spychowa i �egna� si� z ni�, powiedzia�a mi tak: �W razie czego przyjedziecie tu przed Zbyszkiem i przed Ma�kiem, bo, powiada, maj� przez kogo innego nowin� przys�a�, to przy�l� przez was i odwieziecie mnie do Zgorzelic�.

� Hej! � odpowiedzia� Ma�ko. � Pewnie, �e jako� niesk�adno by jej by�o zostawa� w Spychowie, gdy Danu�ka przyjedzie. Pewnie, �e trzeba jej teraz do Zgorzelic. �al mi sierote�ki, szczerze �al, ale skoro nie by�o woli boskiej, to i trudno! Jeno jako�e to urz�dzi�? Poczekaj� Powiadasz, �e kaza�a ci wraca� przed nami z nowin�, a potem odwie�� si� do Zgorzelic?

� Kaza�a, jakom wam wiernie powt�rzy�.

� Ano! to mo�e by� i ruszy� przed nami. Staremu Jurandowi te� by trza oznajmi�, �e si� c�rka nalaz�a[1099], aby go za� nag�a rado�� nie zabi�a.Jak mi B�g mi�y, nie ma nic lepszego do zrobienia. Wracaj! powiedz, �e�my Danu�k� odbili i �e niebawem z ni� przyjedziem, a sam zabierz tamt� niebog� i wie� j� doma[1100].

Tu westchn�� stary rycerz, bo �al mu istotnie by�o i Jagienki, i tych zamiar�w, kt�re w duszy piastowa�[1101].

Po chwili zn�w spyta�:

� Wiem, �e� ch�op i roztropny, i mocny, ale potrafisz�e ty ustrzec jej od jakiej krzywdy albo przygody? Bo to w drodze �atwie[1102] si� mo�e to i owo zdarzy�.

� Potrafi�, cho�by te� przysz�o i �bem na�o�y�! Wezm� kilku dobrych pacho�k�w, kt�rych mi pan spychowski nie po�a�uje, i doprowadz� j� przezpiecznie[1103] cho�by na koniec �wiata.

� No! zbytnio sobie nie dufaj[1104]. Pami�taj te�, �e na miejscu, w samych Zgorzelicach, trzeba zn�w mie� oko na Wilk�w z Brzozowej i na Cztana z Rogowa� Ale prawda! Nie do rzeczy gadam, bo ich trzeba by�o strzec, p�ki si� mia�o co innego na my�li. A teraz nie �ywie[1105] ju� nadzieja i b�dzie, co ma by�.

� Wszelako ustrzeg� ja panienki i od tamtych rycerzy, bo ta, pana Zbyszkowa nieboga, ledwie chudzi�tko zipie� nu�by zmar�a!

� S�usznie, jak mi B�g mi�y: ledwie chudzi�tko zipie � nu�by zmar�a�

� Trzeba to na Pana Boga zda�, a teraz my�lmy jeno[1106] o panience zgorzelickiej.

� Po sprawiedliwo�ci � rzek� Ma�ko � godzi�oby si�[1107], abym sam j� do ojcowizny odprowadzi�. Ale trudna rada. Nie mog� ja teraz Zbyszka odst�pi�, a to z r�nych wielkich przyczyn. Widzia�e�, jako zgrzyta� i jako si� do tego starego komtura[1108] rwa�, by go zad�ga� niby warchlaka[1109]. Niech�e, jako powiadasz, ta dziewka skapieje[1110] w drodze, to nie wiem, czy i ja go pohamuj�. Ale je�li mnie nie b�dzie, to nic go nie strzyma i ha�ba wiekuista spadnie na niego i na ca�y r�d, czego nie daj B�g, amen!

Na to za� Czech:

� Ba! jest przecie prosty spos�b. Dajcie mi jego katowsk� ma�, a ju� ja go nie uroni�[1111] i dopiero w Spychowie panu Jurandowi z worka go wytrz�sn�.

� A niech�e ci B�g da zdrowie! O, to masz rozum! � zawo�a� z rado�ci� Ma�ko. � Prosta rzecz! prosta rzecz! Zabieraj go razem i byle� go �ywi�cym[1112] do Spychowa dowi�z�, r�b z nim, co chcesz.

� To dajcie mi i on� suk� szczytnie�sk�! Je�li mi nie b�dzie po drodze wadzi�[1113], to dowioz� j� te�; a je�li b�dzie, to na ga���!

� Pr�dzej te� mo�e Danu�k� strach opu�ci i pr�dzej si� opami�ta, gdy nie obaczy tych dwojga. Ale je�li s�u�k� zabierzesz, jako�e bez pomocy niewie�ciej si� obejdzie?

� Nie bez tego, by�cie w puszczach nie spotkali jakich miejscowych albo zbieg�ych ch�op�w z babami. We�miecie pierwsz� lepsz�, a ju� ka�da b�dzie lepsza od tej. Tymczasem pana Zbyszkowa opieka wystarczy.

� Dzi� jako� roztropniej m�wisz ni� zwyczajnie. Prawda i to. Mo�e si� pr�dzej obaczy, widz�c Zbyszka wci�� przy sobie. Potrafi ci on by� dla niej jako ojciec i matka. Dobrze. A kiedy ruszysz?

� Nie b�d� �witania czeka�, ale teraz przylegn� troch�. Nie ma jeszcze chyba p�nocka.

� W�z, jako m�wi�em, ju� �wieci, ale Kurki[1114] jeszcze nie wzesz�y.

� Chwa�a Bogu, �e�my cokolwiek uradzili, bo okrutnie by�o mi markotno[1115].

I to rzek�szy, Czech wyci�gn�� si� przy dogasaj�cym ognisku, nakry� si� kud�at� sk�r� i w mig zasn��. Niebo jednak nie pobiela�o jeszcze ani troch� i noc by�a g��boka, gdy zbudzi� si�, wylaz� spod sk�ry, spojrza� ku gwiazdom i przeci�gn�wszy zesztywnia�e nieco cz�onki, zbudzi� Ma�ka.

� Czas mi si� zbiera�! � rzek�.

� A dok�d? � zapyta� na wp� przytomnie Ma�ko, przecieraj�c pi�ciami oczy.

� Do Spychowa.

� A prawda! Kto tu tak chrapie obok? Umar�ego by rozbudzi�.

� Rycerz Arnold. Dorzuc� ga��zi na g�ownie[1116] i id� do pacho�k�w.

Jako� odszed�, po chwili wr�ci� jednak po�piesznym krokiem i pocz�� wo�a� z daleka cichym g�osem:

� Panie, jest nowina � i to z�a!

� Co si� sta�o? � zawo�a� zrywaj�c si� Ma�ko.

� S�u�ka uciek�a. Wzi�li j� pacho�cy mi�dzy konie i rozwi�zali jej nogi, �eby ich pioruny zatrzas�y! a gdy si� pospali, wyczo�ga�a si� jako w�� spomi�dzy nich i uciek�a. P�jd�cie, panie.

Zaniepokojony Ma�ko ruszy� spiesznie z Hlaw� do koni, ale zastali przy nich jednego tylko pacho�ka. Inni rozbiegli si� szuka� zbieg�ej. G�upie to jednak by�o szukanie w ciemno�ciach i w g�stwinie; jako� popowracali wkr�tce z pospuszczanymi g�owami. Ma�ko pocz�� ich ok�ada� w milczeniu pi�ci�, po czym wr�ci� do ogniska, gdy� nie by�o nic innego do zrobienia.

Po chwili nadszed� Zbyszko, kt�ry stra�owa� przed chat� i nie m�g� spa�, a us�yszawszy st�pania, chcia� wiedzie�, co to jest. Ma�ko opowiedzia� mu, co uradzili razem z Czechem, potem za� oznajmi� o ucieczce s�u�ki zakonnej.

� Nieszcz�cie wielkie nie jest � rzek� � bo albo zdechnie z g�odu w lesie, albo znajd� j� ch�opi, kt�rzy dadz� jej �upnia, je�li wpierw nie znajd� jej wilcy. �al jeno, �e j� kara w Spychowie min�a.

Zbyszko �a�owa� tak�e, �e j� kara min�a, ale zreszt� przyj�� wiadomo�� spokojnie. Nie sprzeciwi� si� r�wnie� odjazdowi Czecha z Zygfrydem, gdy� wszystko, co nie dotyka�o wprost Danusi, by�o mu oboj�tne. Zaraz te� zacz�� o niej m�wi�:

� Wezm� j� jutro przed si� na ko� i tak pojedziem � rzek�.

� A jako�e tam? �pi? � zapyta� Ma�ko.

� Czasem kwili troch�, ale nie wiem, przez sen�li czy na jawie, a nie chc� wchodzi�, aby si� nie przel�k�a.

Dalsz� rozmow� przerwa� im Czech, kt�ry ujrzawszy Zbyszka, zawo�a�:

� O, to i wasza mi�o�� na nogach? No, czas mi! Konie gotowe i stary diabe� przywi�zan do siod�a. Wkr�tce za�wita, bo teraz noc kr�tka. Ostawajcie z Bogiem, wasze mi�o�cie!

� Jed� z Bogiem, a zdrowo!

Ale Hlawa odci�gn�� jeszcze Ma�ka na bok i rzek�:

� Chcia�em te� pi�knie prosi�, w razie gdyby co zasz�o� wiecie, panie� aby jakowe nieszcz�cie albo co� aby pchn�� zaraz pacho�ka na �eb do Spychowa. Je�liby�my za� ju� wyjechali, niech nas goni!

� Dobrze � rzek� Ma�ko. � Zabaczy�em[1117] ci te� powiedzie�, by� Jagienk� do P�ocka wi�z�, rozumiesz! Id� tam do biskupa i powiedz mu, kto ona jest, �e opatowa chrze�niaczka, dla kt�rej jest u biskupa testament, dalej pro� dla niej o opieku�stwo, bo to te� stoi w testamencie.

� Je�li za� biskup ka�e nam osta� w P�ocku?

� S�uchaj go we wszystkim i uczy�, jako poradzi.

� Tak i b�dzie, panie. Z Bogiem!

� Z Bogiem.

Rycerz Arnold, dowiedziawszy si� nazajutrz o ucieczce s�u�ki zakonnej, u�miechn�� si� pod w�sem, ale rzek� to samo, co Ma�k�: �e albo j� wilcy zjedz�, albo Litwini zabij�. Jako� by�o to prawdopodobne, albowiem ludno�� miejscowa, litewskiego pochodzenia, nienawidzi�a Zakonu i wszystkiego, co mia�o z nim styczno��. Ch�opi cz�ci� pouciekali do Skirwoi��y, cz�ci� poburzyli si�[1118] i pomordowawszy tu i �wdzie Niemc�w, pokryli si� razem z rodzinami i dobytkiem w niedost�pnych g��biach le�nych. Szukano jednak�e na drugi dzie� s�u�ki, ale bez skutku, bo niezbyt gorliwie, a to z tej przyczyny, �e Ma�ko i Zbyszko, maj�c g�owy zaj�te czym innym, nie wydali do�� surowych rozkaz�w. Pilno im by�o jecha� ku Mazowszu i chcieli zaraz o wschodzie s�o�ca wyruszy�, ale nie mogli tego uczyni�, gdy� Danu�ka usn�a nade dniem g��boko i Zbyszko nie da� jej budzi�. S�ysza� j�, jak �kwili�a� w nocy, domy�la� si�, �e nie spa�a, wi�c teraz wiele sobie dobrego z tego snu obiecywa�. Dwukrotnie zakrada� si� do chaty i dwukrotnie widzia� przy �wietle wpadaj�cym przez szpary mi�dzy bierwionami jej zamkni�te oczy, otworzone usta i mocne rumie�ce na twarzy, takie, jakie maj� g��boko u�pione dzieci. Topnia�o w nim w�wczas z rozrzewnienia serce i m�wi� do niej: �Daj ci B�g wypoczynek i zdrowie, kwiatuszku najmilszy!� A potem m�wi� jeszcze: �Sko�czona twoja niedola, sko�czone p�akanie, a da Pan Jezus mi�osierny, to szcz�liwo�� b�dzie jako te wody rzeczne nieprzep�ynione�. Przy tym, maj�c prost� i dobrotliw� dusz�, wznosi� j� ku Bogu i zapytywa� sam siebie: czym by si� wywdzi�czy�, czym by si� wyp�aci�, co by jakiemu ko�cio�owi ofiarowa� z dostatk�w, z ziarna, ze stad, z wosku albo z innych podobnych, mi�ych boskiej pot�dze rzeczy? By�by nawet zaraz �lubowa� i wymieni� dok�adnie, co ofiaruje, ale wola� zaczeka�, nie wiedz�c bowiem, w jakim zdrowiu Danu�ka si� rozbudzi i czy si� rozbudzi przytomna, nie mia� jeszcze pewno�ci, czy b�dzie za co dzi�kowa�.

Ma�ko, chocia� rozumia�, �e b�d� zupe�nie bezpieczni dopiero w krajach ksi�cia Janusza, by� jednak tak�e zdania, �e nie nale�y Danusi m�ci� tego spoczynku, kt�ry m�g� by� dla niej zbawieniem, wi�c trzyma� wprawdzie w pogotowiu parobk�w i juczne konie, ale czeka�.

Wszelako gdy min�o po�udnie, a ona wci�� spa�a jeszcze, pocz�li si� niepokoi�. Zbyszko, kt�ry ustawicznie zagl�da� przez szpary i przez drzwi, wszed� wreszcie po raz trzeci do chaty i siad� na pie�ku, kt�ry wczorajszego wieczoru s�u�ka przyci�gn�a do pos�ania i na kt�rym przebiera�a Danusi�.

Siad� i wpatrzy� si� w ni�, ona nie otworzy�a wcale oczu, ale po up�ywie takiego czasu, jakiego potrzeba by na odm�wienie bez po�piechu �Ojcze nasz� i �Zdrowa��, drgn�y nieco jej usta i wyszepta�a, jakby widz�c przez zamkni�te powieki:

� Zbyszko�

On za� rzuci� si� w jednej chwili przed ni� na kolana, chwyci� jej wychudzone r�ce i ca�uj�c je z uniesieniem, j�� m�wi� przerywanym g�osem:

� Bogu dzi�ki! Danu�ka! pozna�a� mnie!

G�o� jego rozbudzi� j� zupe�nie, wi�c siad�a na pos�aniu i z otwartymi ju� oczyma powt�rzy�a:

� Zbyszko�

I pocz�a mruga�, a nast�pnie rozgl�da� si� naoko�o jakoby ze zdziwieniem.

� Ju� ty nie w niewoli! � m�wi� Zbyszko. � Wydar�em ci� im i do Spychowa jedziem!

Ale ona wysun�a d�onie z jego r�k i rzek�a:

� To wszystko przez to, �e tatusiowego pozwole�stwa nie by�o. Gdzie pani[1119]?

� Przebud��e ty si�, jag�dko. Ksi�na daleko, a my ci� Niemcom odj�li[1120].

Na to ona, jakby nie s�ysz�c tych s��w i jakby sobie co� przypominaj�c:

� Zabrali mi te� lute�k�[1121] i o mur rozbili � hej!

� Na mi�y B�g! � zawo�a� Zbyszko.

I dopiero spostrzeg�, �e oczy jej s� nieprzytomne i b�yszcz�ce, a policzki pa�aj�[1122]. W tej�e chwili mign�a mu przez g�ow� my�l, �e ona mo�e by� ci�ko chora i �e wym�wi�a dwukrotnie jego imi� tylko dlatego, �e si� jej majaczy� w gor�czce.

Wi�c zadr�a�o w nim serce z przera�enia i pot zimny pokry� mu czo�o.

� Danu�ka! � rzek� � widzisz�e ty mnie i rozumiesz?

A ona odrzek�a g�osem pokornej pro�by:

� Pi� Wody!

� Jezu mi�osierny!

I wyskoczy� z izby. Przed drzwiami potr�ci� starego Ma�ka, kt�ry szed� w�a�nie zobaczy�, jak tam jest � i rzuciwszy mu jedno s�owo: �Wody!� � przebieg� p�dem ku strumieniowi, p�yn�cemu w pobli�u w�r�d g�stwy i mch�w le�nych.

Po chwili wr�ci� z nape�nionym naczyniem i poda� je Danusi, kt�ra pocz�a pi� chciwie. Przedtem jeszcze wszed� do izby Ma�ko i popatrzywszy na chor�, spochmurnia� widocznie.

� W gor�twie[1123] jest? � rzek�.

� Tak! � j�kn�� Zbyszko.

� Rozumie, co m�wisz?

� Nie.

Stary zmarszczy� brwi, po czym podni�s� r�k� i pocz�� d�oni� trze� po karku i potylicy.

� Co robi�?

� Nie wiem.

� Jedna jest tylko rzecz � zacz�� Ma�ko.

Ale Danusia przerwa�a mu w tej chwili. Sko�czywszy pi�, utkwi�a w nim swe rozszerzone przez gor�czk� �renice, po czym rzek�a:

� I wam te� nie zawini�am. Miejcie� zmi�owanie!

� Mam ci ja zmi�owanie nad tob�, dziecko, i tylko dobra chc� twojego � odpowiedzia� z pewnym wzruszeniem stary rycerz.

A potem do Zbyszka.

� S�uchaj! Na nic jej tu ostawa�. Jak j� wiatr obwieje, a s�onko ogrzeje � to mo�e si� jej lepiej zrobi. Nie tra�e ty, ch�opie, g�owy, jeno j� bierz do tej samej ko�yski, w kt�rej j� wie�li, albo te� na kulbak�[1124] i w drog�! Rozumiesz?

To rzek�szy, wyszed� z izby, aby wyda� ostatnie rozporz�dzenia, ale zaledwie spojrza� przed siebie, gdy nagle stan�� jak wryty.

Oto silny zast�p pieszego ludu, zbrojnego w dzidy i w berdysze[1125], otacza� z czterech stron jak murem chat�, kopce i polank�.

�Niemce!� � pomy�la� Ma�ko.

Wi�c zgroza nape�ni�a mu dusz�, ale w mgnieniu oka chwyci� za g�owni� miecza, zacisn�� z�by i sta� tak podobny do dzikiego zwierza, kt�ry niespodzianie przez psy osaczon gotuje si� do rozpaczliwej obrony.

A wtem od kopca pocz�� i�� ku niemu olbrzymi Arnold z jakim� drugim rycerzem i zbli�ywszy si�, rzek�:

� Wartkie[1126] ko�o fortuny. By�em waszym je�cem, a teraz wy�cie moimi.

To rzek�szy, spojrza� z dum� na starego rycerza jakby na lichsz�[1127] od siebie istot�. Nie by� to cz�owiek ca�kiem z�y ani zbyt okrutny, ale mia� przywar�[1128] wsp�ln� wszystkim Krzy�akom, kt�rzy ludzcy, a nawet uk�adni w nieszcz�ciu, nie umieli nigdy pohamowa� ani pogardy dla zwyci�onych, ani bezgranicznej pychy, gdy czuli za sob� wi�ksz� si��.

� Jeste�cie je�cami! � powt�rzy� wynio�le.

A stary rycerz spojrza� ponuro naok�. W piersi jego bi�o nie tylko nie p�ochliwe, lecz a� nazbyt zuchwa�e serce. Gdyby by� we zbroi na bojowym koniu, gdyby mia� przy sobie Zbyszka i gdyby obaj mieli w r�ku miecze, topory albo owe straszne �drzewa[1129]�, kt�rymi tak sprawnie w�ada�a �wczesna lechicka szlachta, by�by mo�e pr�bowa� prze�ama� �w otaczaj�cy go mur dzid i berdysz�w. Ale Ma�ko sta� oto przed Arnoldem pieszo, sam jeden, bez pancerza, wi�c spostrzeg�szy, �e pacho�kowie porzucali ju� or�, i pomy�lawszy, �e Zbyszko jest w chacie przy Danusi ca�kiem bez broni, zrozumia�, jako cz�ek do�wiadczony i z wojn� wielce obyty, �e nie ma �adnej rady.

Wi�c wyci�gn�� z wolna kord[1130] z pochwy, a nast�pnie rzuci� go pod nogi owego rycerza, kt�ry sta� przy Arnoldzie. �w za� z nie mniejsz� od Arnoldowej dum�, ale zarazem z �askawo�ci� ozwa� si� w dobrej polskiej mowie:

� Wasze nazwisko, panie? Nie ka�� was wi�za� na s�owo, bo�cie, widz�, pasowany rycerz i obeszli�cie si� po ludzku z bratem moim.

� S�owo! � odpowiedzia� Ma�ko.

I oznajmiwszy, kto jest, zapyta�, czy wolno mu b�dzie wej�� do chaty i ostrzec bratanka, �by za� czego szalonego nie uczyni�� � za czym, uzyskawszy pozwolenie, znikn�� we drzwiach, a po niejakim czasie zjawi� si� zn�w z mizerykordi�[1131] w r�ku.

� Bratanek m�j nie ma nawet miecza przy sobie � rzek� � i prosi, aby p�ki w drog� nie ruszycie, m�g� zosta� przy swojej niewie�cie.

� Niech zostanie � rzek� brat Arnold�w � przy�l� mu jad�o i napitek, bo w drog� nie ruszym zaraz, gdy� lud utrudzon, a i nam samym po�ywi� si� i spocz�� potrzeba. Prosim te� was, panie, do kompanii.

To rzek�szy, zawr�cili i poszli ku temu samemu ognisku, przy kt�rym Ma�ko noc sp�dzi�, ale b�d� to przez pych�, b�d� przez prostactwo do�� mi�dzy nimi powszechne, poszli przodem, dozwalaj�c mu i�� z ty�u. Ale on, jako wielki bywalec, rozumiej�cy, jaki ma by� w ka�dym zdarzeniu zachowany obyczaj, zapyta�:

� Prosicie, panie, jako go�cia czy jako je�ca?

Dopiero� zawstydzi� si� brat Arnold�w[1132], bo zatrzyma� si� i rzek�:

� Przejd�cie, panie.

Stary rycerz przeszed�, nie chc�c jednak rani� mi�o�ci w�asnej cz�owieka, na kt�rym mog�o mu du�o zale�e�, rzek�:

� Wida�, panie, �e nie tylko znacie r�ne mowy, lecz i obyczaje macie dworne.

Na to Arnold, rozumiej�c zaledwie niekt�re s�owa, ozwa� si�:

� Wolfgang, o co chodzi i co on m�wi?

� Do rzeczy m�wi! � odpowiedzia� Wolfgang, kt�remu widocznie pochlebi�y Ma�kowe s�owa.

Po czym zasiedli przy ognisku i przyniesiono je�� i pi�. Nauka dana Niemcom przez Ma�ka nie posz�a jednak�e w las, gdy� Wolfgang od niego zaczyna� pocz�stunek. Z rozmowy dowiedzia� si� przy tym stary rycerz, jakim sposobem wpadli w pu�apk�. Oto Wolfgang, m�odszy brat Arnolda, prowadzi� cz�uchowsk� piechot� tak�e przeciw zbuntowanym �mujdzinom do Gotteswerder, ta jednak�e, jako pochodz�ca z dalekiej komturii[1133], nie mog�a nad��y� je�dzie. Arnold za� nie potrzebowa� na ni� czeka� wiedz�c, �e po drodze napotka inne piesze oddzia�y z miast i zamk�w bli�szych litewskiej granicy. Z tej przyczyny m�odszy ci�gn�� o kilka dni drogi p�niej � i w�a�nie znajdowa� si� na szlaku w pobli�u smolarni, gdy s�u�ka zakonna, zbieg�szy noc�, da�a mu zna� o przygodzie, jaka spotka�a starszego brata. Arnold s�uchaj�c tego opowiadania, kt�re powt�rzono mu po niemiecku, u�miechn�� si� z zadowoleniem, a wreszcie o�wiadczy�, �e spodziewa� si�, �e tak si� mo�e zdarzy�.

Ale przebieg�y Ma�ko, kt�ry w ka�dym po�o�eniu stara� si� znale�� jakow�� rad�, pomy�la�, �e z po�ytkiem b�dzie zjedna� sobie tych Niemc�w � wi�c po chwili rzek�:

� Ci�ka to zawsze rzecz popa�� w niewol�, wszelako Bogu dzi�kuj�, �e mnie nie w inne, jeno w wasze odda� r�ce, bo, wiera[1134], �e�cie prawi[1135] rycerze i czci przestrzegaj�cy.

Na to Wolfgang przymkn�� oczy i skin�� g�ow�, wprawdzie do�� sztywnie, ale z widocznym zadowoleniem.

A stary rycerz m�wi� dalej:

� I �e to mow� nasz� tak znacie! Da� wam, widz�, B�g rozum do wszystkiego!

� Mow� wasz� znam, bo w Cz�uchowej nar�d po polsku m�wi, a my z bratem od siedmiu lat pod tamtejszym komturem s�u�ym.

� A z por� i z czasem we�miecie po nim i urz�d! Nie mo�e inaczej by� W�dy[1136] wasz brat nie m�wi tak po naszemu.

� Rozumie troch�, ale nie m�wi. Brat ma si�� wi�ksz�, chocia� i ja nie u�omek[1137], a za to dowcip[1138] t�pszy.

� Hej! nie widzi mi si� i on g�upi! � rzek� Ma�ko.

� Wolfgang! co on powiada? � zapyta� zn�w Arnold.

� Chwali ci� � odpowiedzia� Wolfgang.

� Ju�ci, chwal� � doda� Ma�ko � bo prawy jest rycerz, a to grunt! Szczerze wam te� powiem, �e chcia�em go dzi� ca�kiem na s�owo pu�ci�, niechby by� jecha�, gdzie chcia�, byle si� chocia�by i za rok stawi�. Tak�e to przecie mi�dzy pasowanymi rycerzami przystoi.

I pocz�� pilnie patrze� w twarz Wolfganga, ale �w zmarszczy� si� i rzek�:

� Pu�ci�bym mo�e i ja was na stawiennictwo, gdyby nie to, �e�cie psom poga�skim przeciwko nam pomagali.

� Nieprawda jest � odpar� Ma�ko.

I pocz�� si� zn�w taki sam ostry sp�r jak wczorajszego dnia z Arnoldem. Staremu rycerzowi jednak, chocia� mia� s�uszno��, trudniej sz�o, gdy� Wolfgang bystrzejszy by� istotnie od starszego brata. Wynik�a wszelako z owego sporu ta korzy��, �e i m�odszy dowiedzia� si� o wszystkich szczytnie�skich zbrodniach, krzywoprzysi�stwach i zdradach, a zarazem o losach nieszcz�snej Danusi. Na to, na owe niegodziwo�ci, kt�rymi rzuca� mu w oczy Ma�ko, nie umia� nic odpowiedzie�. Musia� przyzna�, �e pomsta by�a sprawiedliw� i �e polscy rycerze mieli prawo tak czyni�, jak czynili, a wreszcie rzek�:

� Na b�ogos�awione ko�ci Liboriusza[1139]! nie ja b�d� Danvelda �a�owa�. M�wili o nim, �e si� czarn� magi� para�[1140], ale moc i sprawiedliwo�� boska od czarnej magii mocniejsze! Co do Zygfryda, nie wiem, czyli tako� diab�u s�u�y�, ale za nim nie pogoni�, bo naprz�d konnicy nie mam, a po wt�re, je�li, jako powiadacie, ow� dziewic� udr�czy�, to niechby te� z piek�a nie wyjrza�!

Tu prze�egna� si� i doda�:

� Bo�e, b�d� mi ku pomocy i przy skonaniu!

� A z ow� nieszcz�sn� m�czennic� jako�e b�dzie? � zapyta� Ma�ko. � Zali nie pozwolicie jej odwie�� do domu? Zali ma w waszych podziemiach kona�? Wspomnijcie na gniew Bo�y!�

� Mnie do niewiasty nic � odpowiedzia� szorstko Wolfgang. � Niech jeden z was odwiezie j� ojcu, byle si� potem stawi�; ale drugiego nie puszcz�.

� Ba, a gdybym na cze�� i na w��czni� �w. Jerzego[1141] zaprzysi�g�?

Wolfgang zawaha� si� nieco, gdy� wielkie to by�o zakl�cie, ale w tej chwili Arnold spyta� po raz trzeci:

� Co on powiada?

I dowiedziawszy si�, o co chodzi, pocz�� przeciwi� si� zapalczywie i po grubia�sku wypuszczeniu obu na s�owo. Mia� on w tym swoje wyrachowanie: oto by� zwyci�on w wi�kszej bitwie przez Skirwoi���, a w pojedynczej przez tych polskich rycerzy. Jako �o�nierz wiedzia� tak�e, �e ta piechota brata musi teraz wraca� do Malborga, bo chc�c i�� dalej do Gotteswerder, sz�aby po zniszczeniu poprzednich oddzia��w jako na rze�. Wiedzia� wi�c, �e trzeba mu b�dzie stan�� przed mistrzem i marsza�kiem, i rozumia�, �e mniejszy mu b�dzie wstyd, gdy b�dzie mia� do pokazania cho� jednego naczniejszego je�ca. �ywy rycerz, kt�rego si� przedstawia do oczu, wi�cej znaczy ni� opowiadanie, �e si� takich dw�ch wzi�o w niewol�.

Jako� Ma�ko, s�uchaj�c chrapliwego wrzasku i kl�tew Arnolda poj�� od razu, �e nale�y przyj��, co daj�, gdy� wi�cej nic nie wsk�ra[1142], i rzek�, zwracaj�c si� do Wolfganga:

� To prosz� was, panie, jeszcze o jedno: pewien ci jestem, i� m�j bratanek sam b�dzie rozumia�, �e jemu wypada zosta� przy �onie, a mnie z wami. Ale na wszelki wypadek pozw�lcie oznajmi� mu, �e nie ma o tym co gada�, bo taka wasza wola.

� Dobrze, wszystko mi to jedno � odpowiedzia� Wolfgang. � Pom�wmy jeno o okupie, kt�ry wasz bratanek za siebie i za was ma przywie��, bo od tego wszystko zale�y.

� O okupie? � zapyta� Ma�ko, kt�ry wola�by by� od�o�y� t� rozmow� na p�niej. � Albo to ma�o mamy czasu przed sob�? Gdy z pasowanym rycerzem sprawa, to s�owo tyle znaczy, co gotowe pieni�dze, a i wedle ceny mo�na si� na sumienie zda�. My oto pod Gotteswerder wzi�li�my w niewol� znacznego waszego rycerza, niejakiego pana de Lorche, i bratanek m�j (on to bowiem go pojma�) pu�ci� go na s�owo wcale si� o cen� nie umawiaj�c.

� Wzi�li�cie pana de Lorche? � zapyta� �ywo Wolfgang. � Ja go znam. Mo�ny to rycerz. Ale czemu to nie spotkali�my go w drodze?

� Bo wida� t�dy nie pojecha�, jeno do Gotteswerder albo ku Ragnecie � odpar� Ma�ko.

� Mo�ny i znamienitego rodu to rycerz � powt�rzy� Wolfgang. � Suto[1143] si� ob�owicie! Ale dobrze, �e�cie o tym wspomnieli, bo teraz i was za byle co nie puszcz�.

Ma�ko przygryz� w�sa, jednak�e podni�s� dumnie g�ow�:

� My i bez tego wiemy, ile�my warci.

� Tym lepiej � rzek� m�odszy von Baden.

Ale zaraz potem doda�:

� Tym lepiej, nie dla nas, bo�my pokorni mnisi, kt�rzy ub�stwo �lubowali, lecz dla Zakonu, kt�ry waszych pieni�dzy u�yje na chwa�� Bo��.

Ma�ko nie odrzek� na to nic, spojrza� tylko na Wolfganga tak, jakby mu chcia� powiedzie�: �Powiedz to komu innemu� � i po chwili pocz�li si� uk�ada�. By�a to dla starego rycerza ci�ka i dra�liwa rzecz, bo z jednej strony czu�y by� wielce na wszelk� strat�, z drugiej za� rozumia�, �e nie wypada mu siebie i Zbyszka zbyt ma�o ceni�. Wi� si� tedy jak piskorz, tym bardziej �e Wolfgang, lubo niby ludzki i g�adki w mowie, okaza� si� niepomiernie chciwym i twardym jako kamie�. Jedyn� pociech� by�a Ma�kowi my�l, �e zap�aci za to wszystko de Lorche, ale i tak �a�owa� straconej nadziei zysku, na przybytek[1144] za� z wykupu Zygfryda nie liczy�, my�la� bowiem, �e Jurand, a nawet i Zbyszko za �adn� cen� nie wyrzekn� si� jego g�owy.

Po d�ugich uk�adach zgodzi� si� wreszcie na ilo�� grzywien[1145] i na termin, i zawarowawszy[1146] wyra�nie, ilu pacho�k�w i ile koni ma wzi�� Zbyszko, poszed� mu to oznajmi�, przy czym widocznie w obawie, aby Niemcom nie strzeli�a jaka inna my�l do g�owy, radzi� mu, aby wyje�d�a� natychmiast.

� Tak to w rycerskim stanie � m�wi� wzdychaj�c � wczora ty� za �eb trzyma�, dzisiaj ciebie trzymaj�! Ano, trudno! Da B�g, przyjdzie zn�w nasza kolej! Ale teraz czasu nie tra�. Wartko[1147] jad�cy[1148] zgonisz[1149] Hlaw� i przezpieczniej[1150] wam b�dzie razem, a byle raz z puszczy si� wydosta� i w ludzkim kraju na Mazowszu stan��, to przecie u ka�dego szlachcica alibo w�odyki[1151] znajdziecie go�cin� i pomoc, i starunek[1152]. Obcym ci tego u nas nie odm�wi�, a c� dopiero swoim! Dla tej niebogi mo�e te� by� w tym zbawienie.

Tak m�wi�c, spogl�da� na Danusi�, kt�ra pogr��ona w p�nie, oddycha�a szybko i rozg�o�nie. Przezroczyste jej r�ce le��ce na ciemnej nied�wiadkowej sk�rze drga�y gor�czkowo.

Ma�ko prze�egna� j� i rzek�:

� Hej, bierz j� i jed�! Niech�e to B�g odmieni, bo widzi mi si�, �e cienko ona prz�dzie!

� Nie m�wcie! � zawo�a� z rozpaczliwym przyciskiem Zbyszko.

� Moc boska! Ka�� ci tu konia podprowadzi�, a ty jed�!

I wyszed�szy z izby, zarz�dzi� wszystko do odjazdu. Turczynkowie, podarowani od Zawiszy[1153], podprowadzili konie z ko�ysk� wymoszczon� mchem i sk�rami, a pacho�ek Wit Zbyszkowego wierzchowca � i po chwili Zbyszko wyszed� z izby, trzymaj�c na r�ku Danusi�. By�o w tym co� tak wzruszaj�co, �e obaj bracia von Baden, kt�rych ciekawo�� przywiod�a przed chat�, ujrzawszy na wp� dziecinn� jeszcze posta� Danu�ki, jej twarz podobn� istotnie do twarzy �wi�tych panienek z ko�cielnych obraz�w i jej s�abo�� tak wielk�, �e nie mog�c d�wign�� g�owy, trzyma�a j� wspart� ci�ko na ramieniu m�odego rycerza, pocz�li spogl�da� po sobie ze zdziwieniem i burzy� si� w sercach przeciw sprawcom jej niedoli. �Ju�ci, katowskie, nie rycerskie serce mia� Zygfryd � szepn�� do brata Wolfgang � a ow� �mij�, chocia�e� za jej przyczyn� uwolnion, ka�� r�zgami osmaga�. Wzruszy�o ich i to tak�e, �e Zbyszko niesie Danusi� na r�ku jak matka dziecko � i zrozumieli jego kochanie, gdy� obaj mieli jeszcze m�od� krew w �y�ach.

On za� zawaha� si� przez chwil�, czy chor� przed si� wzi�� na siod�o i trzyma� w drodze przy piersi, czy te� z�o�y� w ko�ysce. Namy�li� si� wreszcie na to ostatnie mniemaj�c, �e wygodniej jej b�dzie jecha� le��cy[1154]. Zatem zbli�ywszy si� do stryjca, pochyli� si� do jego r�ki, aby uca�owa� j� na po�egnanie, ale Ma�ko, kt�ren[1155] w rzeczy[1156] mi�owa� go jak �renic� oka, jakkolwiek nie chcia� okazywa� przy Niemcach wzruszenia, nie m�g� si� jednak powstrzyma� i obj�wszy go mocno, przycisn�� usta do jego bujnych z�otawych w�os�w.

� Bo�e ci� prowad�! � rzek�. � A o starym przecie pami�taj, bo niewola zawsze to ci�ka rzecz.

� Nie zapomn� � odpowiedzia� Zbyszko.

� Daj ci Matko Naj�wi�tsza pociech�!

� B�g wam zap�a� i za to� i za wszystko.

Po chwili Zbyszko siedzia� ju� na koniu, ale Ma�ko przypomnia� sobie jeszcze co�, gdy� skoczy� ku niemu i po�o�ywszy mu d�o� na kolanie, rzek�:

� S�uchaj! A je�li Hlaw� dogonisz, to co do Zygfryda, bacz, by� ha�by i na si�, i na m�j siwy w�os nie �ci�gn��. Jurand � dobrze, ale nie ty! Na miecz mi to przysi�gnij i na cze��!

� P�ki nie wr�cicie, to i Juranda pohamuj�, aby si� na was za Zygfryda nie pom�cili � odpowiedzia� Zbyszko.

� Tak-�e ci o mnie chodzi?

A m�odzianek u�miechn�� si� smutno:

� Przecie wiecie.

� W drog�! Jed� w zdrowiu!

Konie ruszy�y i wkr�tce przes�oni�a je jasna leszczynowa g�stwina. Ma�kowi sta�o si� nagle okrutnie markotno[1157] i samotnie, a dusza rwa�a mu si� ze wszystkich si� za tym umi�owanym ch�opakiem, w kt�rym by�a ca�a nadzieja rodu. Ale wraz otrz�sn�� si� z �alu, gdy� by� cz�owiekiem twardym i moc nad sob� maj�cym.

�Dzi�kowa� Bogu � rzek� sobie � �e nie on w niewoli jest, jeno ja�� I zwr�ci� si� ku Niemcom:

� A wy, panie, kiedy ruszycie i dok�d?

� Kiedy nam si� spodoba � odpowiedzia� Wolfgang � a ruszymy do Malborga, gdzie przed mistrzem naprz�d musicie, panie, stan��.

�Hej, jeszcze mi tam szyj� gotowi za pomaganie �mujdzinom uci��!� � rzek� sobie Ma�ko.

Jednak�e uspokaja�a go my�l, �e jest w odwodzie pan de Lorche i �e sami von Badenowie b�d� bronili jego g�owy cho�by dlatego, aby ich okup nie min��.

�Bo ju�ci � m�wi� sobie � �e w takowym zdarzeniu Zbyszko nie potrzebowa�by ni sam stawa�, ni chudoby[1158] pomniejsza�.

I my�l ta przynios�a mu pewn� ulg�.

Zbyszko nie m�g� zgoni�[1159] swego giermka, albowiem �w jecha� dniem i noc� tyle tylko wypoczywaj�c, ile by�o koniecznie trzeba, aby konie nie popada�y, kt�re jako �ywione sam� traw� md�e[1160] by�y i nie mog�y czyni� tak wielkich pochod�w jak w krajach, w kt�rych �atwiej by�o o owies. Sam siebie Hlawa nie szcz�dzi�, a na p�ny wiek i os�abienie Zygfryda nie zwa�a�. Cierpia� te� stary Krzy�ak okrutnie, tym bardziej �e �ylasty Ma�ko nadwer�y� mu poprzednio ko�ci. Ale najci�sze by�y dla niego komary roj�ce si� w wilgotnej puszczy, od kt�rych, maj�c zwi�zane r�ce, a przykr�powane do brzucha ko�skiego nogi, op�dza� si� nie m�g�. Giermek nie zadawa� mu wprawdzie �adnych osobnych[1161] m�k, ale i lito�ci nad nim nie mia�, i uwalnia� mu prawic� z wi�z�w tylko na postojach przy jedle[1162]: �Jedz, wilcza mordo, abym ci� �ywi�cego[1163] panu na Spychowie m�g� dowie��!� Takie by�y s�owa, kt�rymi go do posi�ku zach�ca�. Zygfrydowi przysz�a wprawdzie z pocz�tku podr�y my�l, by si� g�odem zamorzy�, ale gdy us�ysza� zapowied�, �e b�d� mu z�by no�em podwa�a� i przemoc� w gard�o la�, wola� ust�pi�, aby do poniewierania swej godno�ci zakonnej i czci rycerskiej nie dopu�ci�.

A Czech chcia� koniecznie znacznie przed �panami� przyby� do Spychowa, aby swoj� uwielbian� panienk� od wstydu uchroni�. Prostym, ale roztropnym i nie pozbawionym uczu� rycerskich szlachetk� b�d�c, rozumia� to jednak doskonale, �e by�oby w tym co� upokarzaj�cego dla Jagienki, gdyby znalaz�a si� w Spychowie razem z Danusi�. �Mo�na b�dzie w P�ocku biskupowi powiedzie� � my�la� � �e staremu panu z Bogda�ca z opieku�stwa tak wypad�o, �e j� z sob� musia� bra�, a potem niech si� jeno[1164] rozg�osi, �e ona pod biskupi� opiek� i �e pr�cz Zgorzelic jeszcze i po opacie[1165] dziedzictwo na ni� idzie � to cho�by i wojewodzi�ski syn nie b�dzie dla niej za du�o�. I ta my�l os�adza�a mu trudy pochod�w, bo zreszt�[1166] trapi� si� my�l�, �e ta szcz�sna nowina, kt�r� do Spychowa wiezie, b�dzie jednak dla panienki wyrokiem niedoli.

Cz�sto te� stawa�a mu przed oczyma rumiana jak jab�uszko Sieciech�wna. Na�wczas, o ile drogi pozwala�y, �echta�[1167] boki konia ostrogami, albowiem tak pilno by�o mu do Spychowa.

Jechali b��dnymi drogami, a raczej bezdro�em przez b�r, wprost przed siebie jak sierpem rzuci�. Wiedzia� tylko Czech, �e jad�c nieco ku zachodowi, a wci�� na po�udnie, musi dojecha� na Mazowsze, a w�wczas wszystko ju� b�dzie dobrze. W dzie� kierowa� si� s�o�cem, a gdy poch�d w noc si� przeci�gn��, gwiazdami. Puszcza przed nimi zdawa�a si� nie mie� granic ni ko�ca. P�yn�y im w�r�d mrok�w nocnych dni i noce. Nieraz my�la� Hlawa, �e nie przewiezie m�ody rycerz �ywej niewiasty przez to okropne bezludzie, gdzie znik�d pomocy, znik�d �ywno�ci, gdzie nocami koni trzeba by�o strzec od wilk�w i nied�wiedzi, w dzie� ust�powa� z drogi stadom �ubr�w i tur�w[1168], gdzie straszne ody�ce[1169] ostrzy�y krzywe k�y o korzenie sosen i gdzie cz�sto, kto nie przedzia�[1170] z kuszy albo nie przeb�d� dzid� c�tkowanych bok�w jelonka lub warchlaka[1171], ten ca�ymi dniami je�� co nie mia�.

�Jak�e tu b�dzie � my�la� Hlawa �jecha� z tak� niedom�czon� dziewk�, kt�ra ostatnim tchem goni!�

Przychodzi�o im raz po raz obje�d�a� rozleg�e grz�zawy[1172] lub g��bokie parowy[1173], na kt�rych dnie szumia�y wzd�te wiosennymi d�d�ami[1174] potoki. Nie brak�o w puszczy i jezior, w kt�rych widywali przy zachodzie s�o�ca p�awi�ce si� w rumianych, wyg�adzonych wodach ca�e stada �osi�w lub jeleni. Czasem spostrzegali te� dymy zwiastuj�ce obecno�� ludzi. Kilkakrotnie Hlawa zbli�a� si� ku takim borowym osadom, ale wysypywa� si� z nich na spotkanie lud dziki, przybrany w sk�ry na go�ym ciele, zbrojny w ki�cienie[1175] i �uki, a patrz�cy tak z�owrogo spod poskr�canych przez ko�tun[1176] czupryn, �e trzeba by�o korzysta� co duchu[1177] z pierwszego zdumienia, w jaki ich wprawia� widok rycerzy, i odje�d�a� jak naj�pieszniej.

Dwa razy jednak �wista�y za Czechem groty i goni� go okrzyk: �Wokili!� (Niemcy!), on za� wola� umyka� ni� wywodzi� si�, kto jest. Nareszcie po kilku jeszcze dniach zacz�� przypuszcza�, �e mo�e ju� i przejecha� granic�, ale na razie nie by�o si� kogo spyta�. Dopiero od osacznik�w[1178] m�wi�cych polsk� mow� dowiedzia� si�, �e na koniec stan�� na ziemiach mazowieckich. Tam sz�o ju� �atwiej, chocia� ca�e wschodnie Mazowsze szumia�o r�wnie� jedn� puszcz�. Nie sko�czy�o si� tak�e bezludzie, ale tam, gdzie zdarzy�a si� osada, mieszkaniec mniej by� nieu�yty, mo�e dlatego, �e nie karmi� si� wci�� nienawi�ci�, a mo�e i z tej przyczyny, �e Czech odzywa� si� zrozumia�ym dla niego j�zykiem. Bieda bywa�a tylko z niezmiern� ciekawo�ci� tych ludzi, kt�rzy otaczali gromadnie je�d�c�w i zarzucali ich pytaniami, a dowiedziawszy si�, �e je�ca � Krzy�aka wiod�, m�wili:

� Podarujcie� go nam, panie; ju� my go sprawim[1179]!

I prosili tak natarczywie, �e Czech cz�sto musia� si� gniewa� albo t�umaczy� im, �e jeniec jest ksi���cy. To w�wczas ust�powali. P�niej, w kraju ju� osiad�ym, ze szlacht� i w�odykami nie sz�o te� �atwo. Wrza�a tam nienawi�� przeciw Krzy�akom, pami�tano bowiem �ywo wsz�dzie zdrad� i krzywd� wyrz�dzon� ksi�ciu w�wczas, gdy w czasie najwi�kszego spokoju porwali go Krzy�acy pod Z�otoryj� i zatrzymali jako wi�nia. Nie chciano tam ju� wprawdzie �sprawia� Zygfryda, ale ten lub �w twardy szlachcic m�wi�: �Rozwi��cie go, to mu dam or� i za miedz� pozw� go na �mier�. Takim wk�ada� jako �opat� w g�ow� Czech, �e pierwsze prawo do pomsty ma nieszcz�sny pan spychowski i �e nie wolno go jej pozbawia�.

Ale w osiad�ych stronach �atwo ju� sz�a podr�, bo by�y jakie takie drogi i konie wsz�dy[1180] karmiono owsem lub j�czmieniem. Jecha� te� Czech �ywo[1181], nie zatrzymuj�c si� nigdzie, i na dziesi�� dni przed Bo�ym Cia�em stan�� w Spychowie.

Przyjecha� wieczorem, jak w�wczas, gdy go by� Ma�ko ze Szczytna z wiadomo�ci� o swoim odje�dzie na �mujd� przys�a�, i tak samo jak w�wczas zbieg�a do niego, ujrzawszy go z okna, Jagienka, a on jej do n�g pad�, s�owa przez chwil� nie mog�c przem�wi�. Ale ona podnios�a go i poci�gn�a co rychlej[1182] na g�r�, nie chc�c przy ludziach wypytywa�.

� Co za nowiny? � spyta�a, dr��c z niecierpliwo�ci i ledwie mog�c dech z�apa�. � �ywi s�? Zdrowi?

� �ywi! Zdrowi!

� A ona znalaz�a si�?

� Jest. Odbili j�.

� Pochwalony Jezus Chrystus!

Ale mimo tych s��w twarz jej sta�a si� jakby skrzep�a, bo od razu wszystkie jej nadzieje rozsypa�y si� w proch.

Si�y wszak�e nie opu�ci�y jej i nie straci�a przytomno�ci, a po chwili opanowa�a si� zupe�nie i pocz�a zn�w pyta�:

� Kiedy za� tu stan�?

� Za kilka dni! Ci�ka to droga � z chor�.

� Chora ci jest?

� Skatowana. Umys� si� jej od m�ki pomiesza�.

� Jezu mi�osierny!

Nasta�o kr�tkie milczenie, tylko przyblad�e nieco usta Jagienki porusza�y si� jakby w modlitwie.

� Nie obaczy�a�e[1183] si� przy Zbyszku? � spyta�a znowu.

� Mo�e si� i obaczy�a, ale nie wiem, bom wraz[1184] wyjecha�, aby wam, pani, oznajmi� nowin�, nim tu stan�.

� B�g ci zap�a�. Powiadaj, jako by�o?

Czech pocz�� opowiada� w kr�tkich s�owach, jak odbili Danusi� i wzi�li olbrzyma Arnolda razem z Zygfrydem. Oznajmi� te�, �e Zygfryda przywi�z� z sob�, albowiem m�ody rycerz chcia� go da� w podarunku i dla pomsty Jurandowi.

� Trzeba mi teraz do Juranda! � rzek�a, gdy sko�czy�, Jagienka.

I wysz�a, ale Hlawa nied�ugo pozosta� sam, gdy� z alkierza[1185] wybieg�a ku niemu Sieciech�wna, a on, czy to dlatego, �e nie ca�kiem by� przytomny ze zm�czenia i trud�w niezmiernych, czy �e t�skni� do niej i zapami�ta� si� na razie na jej widok, do�� �e chwyci� j� wp�, przycisn�� do piersi i pocz�� ca�owa� jej oczy, policzki, usta, tak jakby dawno ju� przedtem powiedzia� jej wszystko, co przed takim uczynkiem powiedzie� dziewczynie wypada.

I mo�e, �e istotnie wypowiedzia� jej to ju� w duchu w czasie podr�y, bo ca�owa� i ca�owa� bez ko�ca, a tuli� j� do si� z tak� si��, �e a� w niej oddech zapiera�o, ona za� nie broni�a si�, z pocz�tku ze zdumienia, a potem z omdla�o�ci tak wielkiej, �e by�aby osun�a si� na ziemi�, gdyby trzyma�y j� mniej krzepkie[1186] r�ce. Na szcz�cie, nie trwa�o to wszystko zbyt d�ugo, gdy� na schodach da�y si� s�ysze� kroki i po chwili wpad� do izby ojciec Kaleb.

Odskoczyli wi�c od siebie, a ksi�dz Kaleb pocz�� zn�w zarzuca� Hlaw� pytaniami, na kt�re �w, nie mog�c tchu z�apa�, z trudno�ci� odpowiada�. Ksi�dz my�la�, �e to z trudu. Us�yszawszy jednak potwierdzenie nowiny, �e Danusia odbita i znaleziona, a kat jej przywiezion do Spychowa, rzuci� si� na kolana, aby Bogu dzi�ki uczyni�. Przez ten czas uspokoi�a si� nieco krew w �y�ach Hlawy i gdy ksi�dz wsta�, m�g� mu ju� spokojnie powt�rzy�, jakim sposobem znale�li i odbili Danusi�.

� Nie po to j� B�g wybawi� � rzek� wys�uchawszy wszystkiego ksi�dz � aby rozum jej i dusz� w ciemno�ciach i we w�adaniu mocy nieczystych mia� pozostawi�! Po�o�y Jurand na niej swoje �wi�te r�ce i jedn� modlitw� przywr�ci jej rozum i zdrowie.

� Rycerz Jurand? � zapyta� ze zdziwieniem Czech. � Tak�� on ma moc? �wi�tym ci mo�e ju� za �ycia zosta�.

� Przed Bogiem jest ju� za �ycia, a gdy zemrze, b�d� mieli ludzie w niebiesiech[1187] jednego wi�cej patrona-m�czennika.

� Powiedzieli�cie wszelako, wielebny ojcze, �e po�o�y r�ce na g�owie c�rki. Zaliby mu prawica odros�a? bo wiem, �e�cie o to Pana Jezusa prosili.

� Powiedzia�em: �r�ce�, jako si� zwyczajnie m�wi � odrzek� ksi�dz � ale przy �asce boskiej i jedna wystarczy.

� Pewnie � odpowiedzia� Hlawa.

Ale w g�osie jego by�o nieco zniech�cenia, gdy� my�la�, �e widomy[1188] cud zobaczy. Dalsz� rozmow� przerwa�o wej�cie Jagienki.

� Oznajmi�am mu � rzek�a � nowin� ostro�nie, aby go nag�a rado�� nie zabi�a, a on zaraz pad� krzy�em i modli si�.

� On i bez tego ca�ymi nocami tak le�y, a dzi� tym bardziej pewnie do rana nie wstanie � powiedzia� ksi�dz Kaleb.

Jako� tak si� sta�o. Kilka razy zagl�dali do niego i za ka�dym razem znajdowali go le��cego, nie w u�pieniu, lecz w modlitwie tak gorliwej, �e do zupe�nego zapami�tania si� dochodz�cej.

Dopiero nazajutrz, znacznie po jutrzni[1189], gdy Jagienka zajrza�a zn�w do niego, da� zna�, �e chce widzie� Hlaw� i je�ca. Wyprowadzono w�wczas z podziemia Zygfryda ze skr�powanymi w krzy� na piersiach r�koma i wszyscy razem z Tolim� udali si� do starca.

W pierwszej chwili Czech nie m�g� mu si� dobrze przyjrze�, gdy� b�oniaste okna ma�o przepuszcza�y �wiat�a, a dzie� by� ciemny z powodu chmur, kt�re zawali�y ca�kiem niebo i zapowiada�y gro�n� nawa�nic�. Ale gdy bystre jego oczy przywyk�y do mroku, zaledwie go pozna�, tak jeszcze wychud� i wyn�dznia�. Olbrzymi m�� zmieni� si� w olbrzymiego ko�cieja[1190]. Twarz mia� tak bia��, �e nie r�ni�a si� wiele od mlecznej barwy w�os�w i brody, a gdy przechyliwszy si� na por�cz krzes�a przymkn�� powieki, wyda� si� Hlawie po prostu trupem.

Przy krze�le sta� st�, a na nim krucyfiks[1191], dzban z wod� i bochen czarnego chleba z utkwion� w nim mizerykordi�[1192], czyli gro�nym no�em, kt�rego rycerze u�ywali do dobijania rannych. Innego pokarmu pr�cz chleba i wody od dawna ju� Jurand nie u�ywa�. Za odzie� s�u�y�a mu gruba w�osiennica[1193], przepasana powr�s�em[1194], kt�r� nosi� na go�ym ciele. Tak to od czasu powrotu ze szczycie�skiej niewoli �y� mo�ny i straszny niegdy� rycerz ze Spychowa.

Pos�yszawszy wchodz�cych, odsun�� nog� oswojon� wilczyc�, kt�ra ogrzewa�a mu bose stopy, i poda� si� w ty�[1195]. Wtedy to w�a�nie wyda� si� Czechowi jak umar�y. Nasta�a chwila oczekiwania, spodziewano si� bowiem, �e uczyni jaki znak, aby kto zacz�� m�wi�, ale on siedzia� nieruchomy, bia�y, spokojny, z otwartymi nieco ustami, jakoby istotnie pogr��on w wieczystym u�pieniu �mierci.

� Jest tu Hlawa � ozwa�a si� wreszcie s�odkim g�osem Jagienka � chcecie-li go wys�ucha�?

Skin�� g�ow� na znak zgody, wi�c Czech rozpocz�� po raz trzeci opowiadanie. Wspomnia� pokr�tce o bitwach stoczonych z Niemcami pod Gotteswerder, opowiedzia� walk� z Arnoldem von Baden i odbicie Danusi, ale nie chc�c przydawa� staremu m�czennikowi bole�ci do dobrej nowiny i budzi� w nim nowego niepokoju zatai�, �e umys� Danusi pomiesza� si� przez d�ugie dni okrutnej niedoli.

Natomiast maj�c serce zawzi�te przeciw Krzy�akom i pragn�c, aby Zygfryd jak najniemi�osierniej by� pokaran, nie zatai� umy�lnie, �e znale�li j� przel�knion�, wyn�dznia��, chor�, �e zna�[1196] by�o, �e obchodzono si� z ni� po katowsku, i �e gdyby by�a d�u�ej pozosta�a w tych strasznych r�kach, by�aby uwi�d�a i zgas�a tak w�a�nie, jako wi�dnie i ginie podeptane nogami kwiecie. Ponurej tej opowie�ci towarzyszy� niemniej pos�pny pomruk zapowiadaj�cej si� burzy. Miedziane zwa�y chmur k��bi�y si� coraz pot�niej nad Spychowem.

Jurand s�ucha� opowiadania bez jednego drgnienia i ruchu, tak �e obecnym zdawa� si� mog�o, i� pogr��ony jest we �nie. S�ysza� jednak i rozumia� wszystko, bo gdy Hlawa zacz�� m�wi� o niedoli Danusi, w�wczas w pustych jamach oczu zebra�y mu si� dwie wielkie �zy i sp�yn�y mu po policzkach. Ze wszystkich ziemskich uczu� pozosta�o mu jeszcze jedno tylko: mi�o�� do dziecka.

Potem sinawe jego usta pocz�y si� porusza� modlitw�. Na dworze rozleg�y si� pierwsze, dalekie jeszcze grzmoty i b�yskawice j�y[1197] kiedy niekiedy roz�wieca� okna. On modli� si� d�ugo i zn�w �zy kapa�y mu na bia�� brod�. A� wreszcie przesta� i zapad�o d�ugie milczenie, kt�re przed�u�aj�c si� nad miar�, sta�o si� na koniec uci��liwe dla obecnych, bo nie wiedzieli, co maj� z sob� robi�.

Na koniec stary Tolima, prawa Jurandowa przez ca�e �ycie r�ka, towarzysz we wszystkich bitwach i g��wny str� Spychowa, rzek�:

� Stoi przed wami, panie, ten piekielnik, ten wilko�ak krzy�acki, kt�ry katowa� was i dziecko wasze; dajcie znak, co mam z nim uczyni� i jako go pokara�?

Na te s�owa przez oblicze Juranda przebieg�y nagle promienie � i skin��, aby mu przywiedziono tu� wi�nia.

Dwaj pacho�kowie chwycili go w mgnieniu oka za barki i przywiedli przed starca, a �w wyci�gn�� r�k�, przesun�� naprz�d d�o� po twarzy Zygfryda, jakby chcia� sobie przypomnie� lub wrazi� w pami�� po raz ostatni jego rysy, nast�pnie opu�ci� j� na piersi Krzy�aka, zmaca� skrzy�owane na nich ramiona, dotkn�� powroz�w � i przymkn�wszy zn�w oczy, przechyli� g�ow�.

Obecni mniemali, �e si� namy�la�. Ale cokolwiek b�d� czyni�, nie trwa�o to d�ugo, gdy� po chwili ockn�� si� � i skierowa� d�o� w stron� bochenka chleba, w kt�rym utkwiona by�a z�owroga mizerykordia. W�wczas Jagienka, Czech, nawet stary Tolima i wszyscy pacho�kowie zatrzymali dech w piersiach. Kara by�a stokro� zas�u�ona, pomsta s�uszna, jednak�e na my�l, �e �w na wp� �ywy starzec b�dzie rzeza�[1198] omackiem skr�powanego je�ca, wzdrygn�y si� w nich serca.

Ale on, uj�wszy w po�owie n�, wyci�gn�� wskazuj�cy palec do ko�ca ostrza, tak aby m�g� wiedzie�, czego dotyka, i pocz�� przecina� sznury na ramionach Krzy�aka. Zdumienie ogarn�o wszystkich, zrozumieli bowiem jego ch�� � i oczom nie chcieli wierzy�. Tego jednak by�o im zanadto. Hlawa j�� pierwszy szemra�, za nim Tolima, za tymi pacho�kowie. Tylko ksi�dz Kaleb pocz�� pyta� przerywanym przez niepohamowany p�acz g�osem:

� Bracie Jurandzie, czego chcecie? Czy chcecie darowa� je�ca wolno�ci�?

� Tak! � odpowiedzia� skinieniem g�owy Jurand.

� Chcecie, by odszed� bez pomsty i kary?

� Tak!

Pomruk gniewu i oburzenia zwi�kszy� si� jeszcze, ale ksi�dz Kaleb nie chc�c, by zmarnia� tak nies�ychany uczynek mi�osierdzia, zwr�ci� si� ku szemrz�cym i zawo�a�:

� Kto si� �wi�temu �mie sprzeciwi�? Na kolana!

I kl�kn�wszy sam, pocz�� m�wi�:

� Ojcze nasz, kt�ry� jest w niebie, �wi�� si� imi� Twoje, przyjd� kr�lestwo Twoje�

I odm�wi� �Ojcze nasz�' do ko�ca. Przy s�owach: �i odpu�� nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom�, oczy jego zwr�ci�y si� mimo woli na Juranda, kt�rego oblicze zaja�nia�o istotnie jakim� nadziemskim �wiat�em.

A widok �w w po��czeniu ze s�owami modlitwy skruszy� serca wszystkich obecnych, gdy� stary Tolima o zatwardzia�ej w ustawicznych bitwach duszy, prze�egnawszy si� krzy�em �wi�tym, obj�� nast�pnie Jurandowe kolano i rzek�:

� Panie, je�li wasza wola ma si� spe�ni�, to trzeba je�ca do granicy odprowadzi�.

� Tak! � skin�� Jurand.

Coraz cz�stsze b�yskawice roz�wieca�y okna; burza by�a bli�ej i bli�ej.

Dwaj je�d�cy zd��ali w�r�d wichru i nawalnego ju� chwilami d�d�u[1199] ku spychowskiej granicy: Zygfryd i Tolima. Ten ostatni odprowadza� Niemca z obawy, aby po drodze nie zabili go ch�opi czatownicy[1200] lub czelad�[1201] spychowska, p�on�ca ku niemu straszn� nienawi�ci� i zemst�. Zygfryd jecha� bez broni, ale i bez p�t. Burza, kt�r� gna� wicher, by�a ju� nad nimi. Kiedy niekiedy, gdy hukn�� niespodziany grzmot, konie przysiada�y na zadach. Oni jechali w g��bokim milczeniu zapad�ym w�do�em[1202], nieraz z powodu ciasnoty drogi tak blisko siebie, �e strzemi� tr�ca�o o strzemi�. Tolima, przywyk�y od ca�ych lat do str�owania je�c�w, spogl�da� i teraz chwilami na Zygfryda bacznym okiem, jak gdyby mu chodzi�o o to, aby niespodzianie nie umkn�� � i dreszcz mimowolny przejmowa� go za ka�dym razem, albowiem wydawa�o mu si�, �e oczy Krzy�aka �wiec� w pomroce jak oczy z�ego ducha albo upiora. Przychodzi�o mu nawet do g�owy, aby go prze�egna�, ale na my�l, �e pod znakiem krzy�a mo�e mu zawyje nieludzkim g�osem i zmieniwszy si� w szkaradny kszta�t, pocznie k�apa� z�bami, zdejmowa� go strach jeszcze wi�kszy. Stary wojownik, kt�ry umia� bi� w pojedynk� w ca�e kupy Niemc�w, jak jastrz�b bije w stado kuropatw � ba� si� jednak�e si� nieczystych i nie chcia� mie� z nimi do czynienia. Wola�by te� by� pokaza� Niemcowi po prostu dalsz� drog� i zawr�ci�, ale wstyd mu by�o samego siebie, wi�c odprowadzi� go a� do granicy.

Tam, gdy dotarli do kra�ca spychowskiego lasu, nasta�a przerwa w d�d�u i chmury zaja�nia�y jakim� dziwnym ��tym �wiat�em. Uczyni�o si� widniej i oczy Zygfryda utraci�y �w poprzedni niesamowity blask. Ale w�wczas napad�a na Tolim� inna pokusa: �Kazali mi � m�wi� sobie � odprowadzi� tego w�ciek�ego psa przezpiecznie[1203] a� do granicy, tom go i odprowadzi�; ale zali�[1204] ma on odjecha� bez pomsty i kary, �w kat pana mojego i jego dziecka, i czy nie by�by to godny a mi�y Bogu uczynek zg�adzi� go? Ej! nu�bym go pozwa� na �mier�? Nie ma ci on wprawdzie broni, ale o mil� zaraz, w pana Warcimowym dworzyszczu, dadz� mu przecie jaki miecz albo oksz�[1205] � i b�d� si� z nim potyka�. Da B�g, obal� go, a potem dor�n� jako przystoi i g�ow� w gnoju zakopi�!� Tak m�wi� do siebie Tolima i spogl�daj�c �akomie na Niemca, j�� porusza� nozdrzami, jakby ju� zwietrzy� zapach �wie�ej krwi. I ci�ko musia� walczy� z t� ��dz�, ci�ko �ama� si� z sob�, a� dopiero gdy pomy�la�, �e Jurand nie do granicy tylko darowa� �ycie i wolno�� je�cowi i �e w takim razie na nic by si� nie przyda� pa�ski �wi�ty uczynek i zmniejszy�aby si� za niego nagroda niebieska, przezwyci�y� si� wreszcie i powstrzymawszy konia, rzek�:

� Oto granica nasza, a i do waszej niedaleko. Jed��e wolny, a je�li ci� zgryzota nie zd�awi i piorun boski nie do�cignie, to od ludzi nic ci nie grozi.

I to rzek�szy, zawr�ci�, a tamten pojecha� przed siebie z jak�� dzik� skamienia�o�ci� w twarzy, nie odezwawszy si� ani jednym s�owem i jakby nie s�ysz�c, �e kto� do niego przem�wi�.

I jecha� dalej szerszym ju� go�ci�cem, rzek�by�, pogr��on we �nie.

Kr�tka by�a przerwa w burzy i kr�tko trwa�o rozja�nienie. �ciemni�o si� zn�w tak, i� rzek�by�, na �wiat pad� mrok wieczorny i chmury zst�pi�y nisko, prawie nad sam b�r. Z g�ry dochodzi� z�owrogi pomruk i jakby niecierpliwy syk i warczenie piorun�w, kt�re hamowa� jeszcze anio� burzy. Ale b�yskawice roz�wieca�y ju� co chwila o�lepiaj�cym blaskiem gro�ne niebo i przera�on� ziemi� i w�wczas wida� by�o szerok� drog� id�c� w�r�d dw�ch czarnych �cian boru, na niej za� w po�rodku samotnego je�d�ca na koniu. Zygfryd jecha� na wp� przytomny, trawiony przez gor�czk�. Rozpacz �r�ca mu dusz� od czasu �mierci Rotgiera, zbrodnie pope�nione przez zemst�, zgryzoty, przera�aj�ce widzenia, duszne[1206] targaniny zm�ci�y jego umys� ju� od dawna do tego stopnia, �e z najwi�kszym tylko wysi�kiem broni� si� szale�stwu, a chwilami nawet mu si� poddawa�. �wie�o za� � i trudy podr�y pod tward� r�k� Czecha, i noc sp�dzona w spychowskim wi�zieniu, i niepewno�� losu, a nade wszystko �w nies�ychany, nadludzki niemal czyn �aski i mi�osierdzia, kt�ry po prostu go przerazi�, wszystko to potarga�o go do ostatka. Chwilami t�a�a[1207] i krzep�a w nim my�l, tak �e zupe�nie traci� rozpoznanie, co si� z nim dzieje, ale potem zn�w gor�czka budzi�a go i zarazem budzi�a w nim jakie� g�uche poczucie rozpaczy, zatraty, zguby � poczucie, �e wszystko ju� min�o, zgas�o, sko�czy�o si�, �e nadszed� jaki� kres, �e naok� jeno noc i noc, i nico��, i jakby jaka� otch�a� okropna wype�niona przera�eniem, ku kt�rej musi jednak i��.

� Id�! id�! � szepn�� mu nagle nad uchem jaki� g�os.

A on obejrza� si� � i ujrza� �mier�. Sama kszta�tu ko�ciotrupa, siedz�c na ko�ciotrupie ko�skim, sun�a tu� obok, bia�a i klekoc�ca ko�ciami.

� Jeste�? � zapyta� Krzy�ak.

� Jestem. Id�! id�!

Ale w tej chwili spostrzeg�, �e z drugiej strony ma tak�e towarzysza: strzemi� w strzemi� jecha� jaki� tw�r cia�em podobny do cz�owieka, ale z nieludzk� twarz�, g�ow� mia� bowiem zwierz�c�, ze stoj�cymi uszami, d�ug�, spiczast� i pokryt� czarn� sier�ci�.

� Kto� ty? � zawo�a� Zygfryd.

�w za�, zamiast odpowiedzie�, pokaza� mu z�by i pocz�� g�ucho warcze�.

Zygfryd zamkn�� oczy, ale natychmiast us�ysza� pot�niejszy chrz�st ko�ci i g�os m�wi�cy mu w samo ucho:

� Czas! czas! �piesz si�! id�!

I odpowiedzia�:

� Id�!�

Ale odpowied� ta wysz�a z jego piersi tak, jakby j� da� kto inny.

Potem, rzek�by�, popychany jak�� nieprzepart� zewn�trzn� si��, zsiad� z konia i zdj�� z niego wysokie rycerskie siod�o, a nast�pnie uzd�. Towarzysze, zsiad�szy tak�e, nie odst�pili go ani na mgnienie oka � i zawiedli[1208] ze �rodka drogi na skraj boru. Tam czarny upi�r pochyli� mu ga��� i pom�g� przywi�za� do niej rzemie� uzdy.

� �piesz si�! � szepn�a �mier�.

� �piesz si�! � zaszumia�y jakie� g�osy w wierzcho�kach drzew.

Zygfryd, pogr��ony jakby we �nie, przewl�k� drugi lejc przez sprz�czk�, uczyni� p�tl� � wst�piwszy na siod�o, kt�re z�o�y� poprzednio pod drzewem, za�o�y� j� sobie na szyj�.

� Odepchnij siod�o!� ju�! Aa!

Tr�cone nog� siod�o potoczy�o si� o kilka krok�w � i cia�o nieszcz�snego Krzy�aka zwis�o ci�ko.

Przez jedno mgnienie oka wyda�o mu si�, �e s�yszy jaki� chrapliwy, st�umiony ryk i �e �w ohydny upi�r rzuci� si� na niego, zako�ysa� nim i pocz�� z�bami szarpa� mu piersi, aby uk�si� go w serce. Ale potem gasn�ce jego �renice ujrza�y jeszcze co innego: oto �mier� rozp�yn�a si� w jaki� bia�awy ob�ok, kt�ry z wolna posun�� si� ku niemu, obj�� go, ogarn��, otoczy� i zakry� wreszcie wszystko okropn�, nieprzenikliw� zas�on�.

W tej chwili burza rozszala�a si� z niezmiern� w�ciek�o�ci�. Piorun hukn�� w �rodek drogi z tak straszliwym �oskotem, jakby ziemia zapada�a si� w posadach. Ca�y b�r ugi�� si� pod wichrem. Szum, �wist, wycie, skrzypienie pni i trzask �amanych ga��zi wype�ni�y g��bie le�ne. Fale d�d�u gnane wichrem przes�oni�y �wiat � i tylko w czasie kr�tkich krwawych b�yskawic mo�na by�o dojrze� rozhu�tany dziko nad drog� trup Zygfryda.

Nazajutrz t� sam� drog� posuwa� si� do�� liczny orszak. Na przodzie jecha�a Jagienka z Sieciech�wn� i Czechem, za nimi sz�y wozy, otoczone przez czterech zbrojnych w kusze i miecze pacho�k�w. Z wo�nic�w ka�dy mia� te� obok siebie oszczep i siekier�, nie licz�c okutych wide� i innych narz�dzi w drodze przydatnych. Potrzebne to by�o tak dla obrony od dzikiego zwierza, jak od kup rozb�jniczych, kt�re wiecznie grasowa�y na krzy�ackiej granicy, a na kt�re gorzko si� skar�y� wielkiemu mistrzowi Jagie��o i w listach, i osobi�cie na zjazdach w Raci��u.

Ale maj�c ludzi sprawnych i dobry sprz�t obronny, mo�na si� by�o ich nie l�ka�, poczet wi�c jecha� ufny w siebie i wolny od obaw. Po wczorajszej burzy nasta� dzie� przecudny, rze�wy, cichy i tak jasny, �e tam, gdzie nie by�o cienia, oczy podr�nych mru�y�y si� od zbytniego blasku. �aden li�� nie porusza� si� na drzewach, a z ka�dego zwiesza�y si� wielkie krople d�d�u, mieni�ce si� t�cz� w s�o�cu. W�r�d sosnowych igie� b�yszcza�y jakby wielkie diamenty. Ulewa potworzy�a na go�ci�cu ma�e strumyki, kt�re sp�ywa�y z weso�ym szelestem ku ni�szym miejscom, tworz�c we wg��bieniach p�ytkie jeziorka. Ca�a okolica by�a zroszona, mokra, ale �miej�ca si� w porannej jasno�ci. W takie poranki rado�� ogarnia i serce ludzkie, wi�c wo�nice i parobcy pod�piewywali sobie z cicha, dziwi�c si� milczeniu, kt�re panowa�o mi�dzy jad�cymi na przedzie.

Oni za� milczeli, bo na duszy Jagienki osiad�a ci�ka troska. W �yciu jej co� si� sko�czy�o, co� z�ama�o i dziewczyna, chocia� nie bardzo bieg�a w rozmy�laniu i nie umiej�ca wypowiedzie� sobie wyra�nie, co si� w niej dzieje i co si� jej wydaje, czu�a jednak, �e wszystko, czym dotychczas �y�a, zawiod�o i posz�o na marne, �e rozwia�a si� w niej wszelka nadzieja, jako poranna mg�a rozwiewa si� nad polami, �e wszystkiego trzeba si� b�dzie wyrzec, wszystkiego zaniecha�, o wszystkim zapomnie� i zacz�� �ycie jakby ca�kiem nowe. My�la�a te�, �e cho�by z woli Bo�ej nie by�o ono ca�kiem z�e, jednak�e nie mo�e by� inne, jeno smutne, a w �adnym razie nie tak dobre, jak mog�oby by� to, kt�re si� w�a�nie sko�czy�o.

I �al niezmierny �ciska� jej serce po owej zamkni�tej raz na zawsze przesz�o�ci i podnosi� si� strumieniem �ez do oczu. Ale nie chcia�a p�aka�, bo i bez tego czu�a jakby w dodatku do ca�ego brzemienia[1209], kt�re jej gniot�o dusz�, jeszcze i wstyd. Wola�aby by�a nigdy nie wyje�d�a� ze Zgorzelic, byle tak nie wraca� teraz ze Spychowa. Bo �e tu przyjecha�a nie tylko dlatego, �e nie wiedzia�a, co czyni� po �mierci opata[1210], i nie tylko dlatego, by Cztanowi i Wilkowi odj�� przyczyn� do napa�ci na Zgorzelice, tego nie mog�a przed sob� zaprze�[1211]! Nie! Wiedzia� o tym i Ma�ko, kt�ry te� nie z tego powodu j� bra�, a dowie si� niechybnie i Zbyszko. Na t� my�l zapa�a�y jej policzki i gorycz zala�a serce. �Nie by�am ci do�� harda � m�wi�a sobie w duszy � a teraz mam, czegom chcia�a�. I do troski, do niepewno�ci jutra, do zgry�liwego smutku i do niezg��bionego �alu po przesz�o�ci do��czy�o si� upokorzenie.

Ale dalszy przebieg ci�kich my�li przerwa� jej jaki� cz�owiek nadchodz�cy z przeciwka. Czech, maj�cy na wszystko baczne oko, ruszy� te� koniem ku niemu i z kuszy na ramieniu, z torby borsuczej i z pi�r s�jki na czapce pozna� w nim borowego[1212].

� Hej, a kto� jest? st�j! � zawo�a� jednak dla pewno�ci.

�w zbli�y� si� po�piesznie i z obliczem poruszonym, jakie miewaj� zwykle ludzie, kt�rzy chc� co� niezwyk�ego oznajmi�, zawo�a�:

� Cz�owiek przed wami wisi nade drog�!

Czech wi�c zaniepokoi� si�, czy to nie jaka� sprawa zb�jecka, i pocz�� pyta� �ywo:

� Daleko st�d?

� Na strzelenie z kuszy. Nad sam� drog�.

� Nikogo przy nim?

� Nikogo. Sp�oszy�em jeno wilka, kt�ry go obw�chiwa�.

Wzmianka o wilku uspokoi�a Hlaw�, dowodzi�a bowiem, �e w pobli�u nie by�o ludzi ni �adnej zasadzki.

Tymczasem Jagienka rzek�a:

� Obacz, co to jest.

Hlawa skoczy� przed siebie, a po chwili powr�ci� jeszcze szybciej.

� Zygfryd wisi! � zawo�a�, osadzaj�c przed Jagienk� konia.

� W imi� Ojca i Syna, i Ducha! Zygfryd? Krzy�ak?

� Krzy�ak! Na u�dzienicy si� powiesi�!

� Sam?

� Sam, wida�, bo siod�o le�y wedle niego. Gdyby to zb�je uczynili, byliby go po prostu zabili � i siod�o byliby zabrali, bo zacne.

� Jako�e przejedziem?

� Nie jed�my tam, nie jed�my! � pocz�a wo�a� boja�liwa Anula Sieciech�wna. � Jeszcze si� co do nas przyczepi!

Jagienka przel�k�a si� nieco tak�e, gdy� wierzy�a, �e ko�o trupa samob�jcy zbieraj� si� ca�ymi gromadami duchy paskudne, ale Hlawa, kt�ry by� zuchwa�y i niczego si� nie boj�cy, rzek�:

� Owa! By�em blisko niego, a nawet tr�ci�em go oszczepem � i jako� nie czuj� diab�a na karku.

� Nie blu�nij! � zawo�a�a Jagienka.

� Nie blu�ni� � odpowiedzia� Czech � jeno ufam w moc Bo��. Wszelako, je�li si� boicie, to mo�na borem objecha�.

Sieciech�wna pocz�a prosi�, by objecha�, ale Jagienka namy�liwszy si� przez chwil�, rzek�a:

� Ej! nie godzi si� umar�ego nie pogrze��[1213]! Krze�cija�ski to uczynek, od Pana Jezusa nakazany, a to przecie cz�owiek.

� Ba, ale Krzy�ak, wisielec i kat! Kruki i wilcy si� nim zajm�.

� Nie powiedaj byle czego! Za winy B�g go b�dzie s�dzi�, my za� uczy�my swoje. Nie przyczepi si� te� do nas nijakie z�o, je�li pobo�ne przykazanie spe�nimy.

� Ha! to niech si� i stanie wedle waszej woli � odrzek� Czech.

I wyda� odpowiedni rozkaz parobkom, kt�rego pos�uchali z oci�ganiem si� i ze wstr�tem. Boj�c si� jednak�e Hlawy, pobrali, w niedostatku �opat, wid�y i topory dla wybrania[1214] do�u w ziemi i poszli. Czech uda� si� te� z nimi dla przyk�adu i prze�egnawszy si�, przeci�� w�asnor�cznie rzemie�, na kt�rym trup wisia�.

Zygfryda twarz zb��kitnia�a ju� na powietrzu i wygl�da� do�� okropnie, albowiem oczy mia� nie zamkni�te i przera�one, usta za� otwarte jakby dla z�apania ostatniego tchu. Pr�dko wi�c wykopali tu� obok d� i zepchn�li do niego cia�o r�koje�ciami wide�, twarz� do ziemi, po czym przysypawszy je, pocz�li szuka� kamieni, by� bowiem obyczaj odwieczny, �e pokrywano nimi samob�jc�w, inaczej bowiem wstawali nocami i przeszkadzali podr�nym.

Kamieni by�o dosy� i na drodze, i mi�dzy mchami le�nymi, wkr�tce wi�c uros�a nad Krzy�akiem kopiasta mogi�a, a potem Hlawa wyci�� siekier� na pniu sosny krzy�, co uczyni� nie dla Zygfryda, lecz aby z�e duchy nie zbiera�y si� w tym miejscu, i wr�ci� do orszaku.

� Dusza w piekle, a cia�o ju� w ziemi � rzek� do Jagienki. � Mo�em teraz jecha�.

I ruszyli. Jednak�e Jagienka, przeje�d�aj�c, udar�a ga��zk� so�niny i cisn�a j� na kamienie, a za przyk�adem pani uczynili tak samo wszyscy inni, bo i to nakazywa� tak�e obyczaj.

D�ugi czas jechali w zadumie, rozmy�laj�c o tym z�owrogim mnichu-rycerzu, o karze, jaka go dosi�g�a, a wreszcie Jagienka rzek�a:

� Sprawiedliwo�� boska nie folguje[1215]. I nie godzi si� nawet �Wieczny odpoczynek� za niego odm�wi�, bo dla niego nie masz[1216] zmi�owania.

� Lito�ciw� macie i tak dusz�, �e�cie kazali go pogrze�� � odpowiedzia� Czech.

A nast�pnie zacz�� m�wi� z pewnym wahaniem:

� Ludzie prawi�, ba! mo�e i nie ludzie, jeno czarownice i czarowniki, �e niby powr�z albo te� rzemie� z wisielca daje jakowe� szcz�cie we wszystkim, ale nie wzi��em rzemienia z Zygfryda, bo ja dla was nie od czarnoksi�stwa, tylko od Pana Jezusowej mocy, szcz�cia wygl�dam.

Jagienka nie odrzek�a na razie nic i po chwili dopiero, westchn�wszy kilkakro�, rzek�a jakby sama do siebie:

� Hej! Moje szcz�cie za mn�, nie przede mn�!

Dopiero w dni dziewi�� po wyje�dzie Jagienki stan�� Zbyszko na granicy Spychowa, ale Danusia by�a ju� tak bliska �mierci, �e zupe�nie straci� nadziej�, czy j� �yw� ojcu dowiezie. Zaraz nast�pnego dnia, gdy pocz�a nie do rzeczy odpowiada�, spostrzeg�, i� nie tylko umys� jej jest zwichni�ty, ale �e przy tym i cia�o ogarnia jaka� choroba, przeciw kt�rej nie ma ju� si� w tym wycie�czonym przez niewol�, wi�zienie, m�k� i ustawiczny strach dziecku. Mo�e by�, �e odg�osy zaciek�ej walki, jak� Zbyszko i Ma�ko stoczyli z Niemcami, przepe�ni�y ten kielich przera�enia i �e w�a�nie w tej chwili napad�a j� owa choroba, do�� �e gor�czka nie opuszcza�a jej odt�d prawie a� do ko�ca drogi. By�a to nawet poniek�d okoliczno�� pomy�lna, albowiem przez straszn� puszcz�, w�r�d niezmiernych trud�w, wi�z� j� Zbyszko jak martw�, nieprzytomn� i o niczym nie wiedz�c�. Po przebyciu puszcz, gdy weszli do �zbo�nego� kraju, mi�dzy osady kmiece[1217] i szlacheckie, sko�czy�y si� niebezpiecze�stwa i trudy. Ludzie dowiaduj�c si�, �e to wioz� swojackie dziecko, odbite Krzy�akom, a do tego c�rk� s�awnego Juranda, o kt�rym �g�dkowie[1218]� tyle �piewali ju� pie�ni po gr�dkach, dworzyszczach i chatach, prze�cigali si� w us�ugach i pomocy. Dostarczano zapas�w i koni. Wszystkie drzwi stawa�y otworem. Nie potrzebowa� ju� Zbyszko wie�� Danusi w kolebce mi�dzy ko�mi, gdy� silni m�odziankowie przenosili j� w noszach ode wsi do wsi tak troskliwie i ostro�nie, jakby jak�� �wi�to�� nie�li. Niewiasty otacza�y j� najtkliwsz� opiek�. M�owie, s�uchaj�c opowie�ci o jej krzywdach, zgrzytali z�bami i niejeden nak�ada� zaraz �elazne blachy, chwyta� za miecz, za top�r albo za kopi� i jecha� dalej za Zbyszkiem, by pom�ci� si� �z nawi�zk��, bo nie do�� wydawa�o si� zawzi�temu pokoleniu r�wno krzywd� za krzywd� zap�aci�. Ale Zbyszko nie my�la� w tej chwili o zem�cie, tylko jedynie o Danusi. �y� mi�dzy przeb�yskami nadziei, gdy chwilowo czyni�o si� chorej lepiej, g�uch� rozpacz�, gdy stan jej pogarsza� si� widomie[1219]. A co do tego nie m�g� si� ju� �udzi�. Nieraz z pocz�tku podr�y przelatywa�a mu przez g�ow� zabobonna my�l, �e mo�e tam gdzie� po bezdro�ach, kt�re przebywali, jedzie za nimi �lad w �lad �mier� i czyha tylko na sposobn� chwil�, by si� rzuci� na Danusi� i wyssa� z niej ostatek �ycia. Widzenie to, a raczej poczucie, bywa�o zw�aszcza w�r�d ciemnych nocy tak wyra�ne, �e nieraz porywa�a go rozpaczliwa ch�� zawr�ci�, wyzwa� martwic�[1220], jak si� wyzywa rycerza, i potyka� si� z ni� do ostatniego tchu. Ale przy ko�cu drogi by�o jeszcze gorzej, czu� bowiem �mier� nie za orszakiem, ale w�r�d samego orszaku, niewidzialn� wprawdzie, ale tak blisk�, i� obwiewa�o ich jej mro�ne tchnienie. I rozumia� ju�, �e przeciw temu nieprzyjacielowi na nic m�stwo, na nic krzepka d�o�, na nic or�, �e trzeba b�dzie odda� bezradnie najdro�sz� g�ow� na �up bez walki.

I to by�o uczucie najstraszniejsze, albowiem ��czy� si� z nim �al, niepohamowany jak wicher, bezdenny jak morze. Jak�e nie mia�a j�cze�, jak�e nie mia�a si� rwa� z bole�ci w Zbyszku dusza, gdy spogl�daj�c na swoj� kochan�, m�wi� jej jakby z mimowoln� wym�wk�: �Na to�em ci� mi�owa�, na tom ci� odszuka� i odbi�, aby ci� jutro ziemi� przysypa� i nie widzie� ci� ju� nigdy?� A tak m�wi�c, spogl�da� na jej kwitn�ce gor�czk� policzki, na jej m�tne, nieprzytomne oczy i zn�w j� pyta�: �Ostawisz mnie? Nie �al ci? Wolisz ode mnie ni� ze mn�?� I w�wczas my�la�, �e chyba i jemu samemu w g�owie si� pomiesza, piersi za� rozpiera� mu jakby p�acz przeogromny, ale zapiek�y i nie mog�cy wybuchn��, albowiem tamowa�a mu uj�cie i jaka� z�o��, i jaki� gniew na t� bezlitosn� si��, kt�ra wywar�a si� na niewinne dziecko, �lepa i zimna. Gdyby z�owrogi Krzy�ak znajdowa� si� w�wczas w orszaku, by�by go poszarpa� jak dziki zwierz.

Dobiwszy si� do le�nego dworca, chcia� si� zatrzyma�, ale tam na wiosn� by�o pusto. Od str��w dowiedzia� si� przy tym, �e oboje ksi�stwo[1221] wybrali si� do brata Ziemowita[1222] do P�ocka, poniecha�[1223] wi�c zamiaru jechania do Warszawy, gdzie by dworski medyk m�g� da� chorej ratunek. Trzeba mu by�o ci�gn�� do Spychowa, co by�o straszne, albowiem zdawa�o mu si�, i� wszystko ju� si� ko�czy i �e trupa tylko dowiezie Jurandowi.

Ale w�a�nie na kilka godzin drogi przed Spychowem pad� zn�w na jego serce ja�niejszy promyk nadziei. Policzki Danusi pocz�y bledn��, oczy stawa�y si� mniej m�tne, oddech nie tak g�o�ny i mniej po�pieszny. Zbyszko spostrzeg� to natychmiast i po niejakim czasie nakaza� ostatni post�j, aby mog�a spokojnie oddycha�. Byli o mil� mo�e od Spychowa, z dala od mieszka� ludzkich, na w�skiej drodze mi�dzy polem a ��k�. Ale stoj�ca w pobli�u dzika grusza dawa�a ochron� od s�o�ca, zatrzymali si� wi�c pod jej ga��ziami. Pacho�kowie poz�aziwszy z koni, rozkie�znali[1224] je, aby �acniej[1225] im by�o szczypa� traw�. Dwie niewiasty naj�te do pos�ug przy Danusi i m�odziankowie, kt�rzy j� nie�li, znu�eni drog� i upa�em pok�adli si� w cieniu i usn�li; tylko Zbyszko czuwa� przy noszach i siad�szy tu� na korzeniach gruszy, nie spuszcza� z chorej oczu.

A ona le�a�a w�r�d popo�udniowej ciszy, spokojnie, z przymkni�tymi powiekami. Zbyszkowi wydawa�o si� jednak�e, �e nie �pi. Jako� gdy na drugim ko�cu rozleg�ej ��ki kosz�cy siano ch�op stan�� i pocz�� brz�ka� w kos� ose�k�, drgn�a lekko i otworzy�a na chwil� powieki, po czym przymkn�a je zaraz; pier� jej podnios�a si� jakby g��bszym oddechem, a z ust wyszed� ledwie dos�yszalny szept:

� Kwiecie pachnie�

By�y to pierwsze niegor�czkowe i nieb��dne s�owa, jakie od pocz�tku podr�y wym�wi�a, albowiem z przygrzanej s�o�cem ��ki powiew przynosi� istotnie mocn� wo�, w kt�rej czu� by�o i siano, i mi�d, i przer�ne pachn�ce zio�a. Wi�c w Zbyszku na my�l, �e przytomno�� wraca chorej, zadr�a�o z rado�ci serce. W pierwszym uniesieniu chcia� rzuci� si� do jej n�g, ale z obawy, by jej nie przestraszy�, pohamowa� si�, kl�kn�� tylko przy noszach i pochyliwszy si� nad ni�, j�� wo�a� z cicha:

� Danusiu! Danusiu!

A ona otworzy�a zn�w oczy, czas jaki� patrzy�a na niego, po czym u�miech rozja�ni� jej twarz i tak samo jako poprzednio w chacie smolarzy[1226], ale daleko przytomniej, wym�wi�a jego imi�:

� Zbyszko!�

� I pr�bowa�a wyci�gn�� ku niemu r�ce, ale dla zbytniej s�abo�ci nie mog�a tego uczyni�; on natomiast obj�� j� ramionami, z sercem tak wezbranym, jakby jej dzi�kowa� za jak�� niezmiern� �ask�.

� Przebudzi�a� si�! � m�wi�. � O, Bogu chwa�a� Bogu�

Po czym zbrak�o mu g�osu � i przez czas jaki� patrzyli na siebie w milczeniu. Cisz� poln� m�ci� tylko wonny powiew od strony ��ki, kt�ren szemra� w li�ciach gruszy, ksykanie konik�w w trawach i dalekie, niewyra�ne �piewanie kosiarza.

Danusia spogl�da�a coraz przytomniej i nie przestawa�a si� u�miecha�, zupe�nie jak dziecko, kt�re we �nie widzi anio�a. Powoli jednak w oczach jej pocz�o si� odbija� jakby pewne zdziwienie:

� Gdziem jest?� � rzek�a.

W�wczas z ust jego wyrwa� si� ca�y r�j kr�tkich, przerywanych przez rado�� odpowiedzi.

� Przy mnie� jest! Pod Spychowem! Do tatusia jedziemy. Sko�czona twoja niedola! Oj! Danu�ko moja! Oj, Danu�ko! Szuka�em ci� i odbi�em. Nie w niemieckiej ty� ju� mocy. Nie b�j si�! Zaraz b�dzie Spych�w. Chorza�a�[1227], ale Pan Jezus si� zmi�owa�! Ile by�o bole�ci, ile p�akania! Danu�ko!� Teraz ju� dobrze!� Nic, jeno szcz�liwo�� przed tob�. Ej, com si� naszuka�!� com si� naw�drowa�!� Ej, mocny Bo�e!� Ej!

I odetchn�� g��boko a prawie z j�kiem, jakby ostatek ci�aru bole�ci zrzuca� z piersi.

Danusia le�a�a spokojnie, co� sobie przypominaj�c, co� rozwa�aj�c, a na koniec spyta�a:

� To� ty nie zabaczy�[1228] mnie?

I dwie �zy, wezbrawszy jej w oczach, stoczy�y si� z wolna po twarzy na wezg�owie[1229].

� Ja mia�bym ciebie zabaczy�! � zawo�a� Zbyszko.

By�o za� w tym st�umionym okrzyku wi�cej mocy ni� w najwi�kszych zakl�ciach i przysi�gach, albowiem mi�owa� j� zawsze ca�� dusz�, a od czasu gdy j� odzyska�, sta�a mu si� dro�sz� ni� ca�y �wiat.

Ale tymczasem zapad�a ponownie cisza; w dali jeno ch�op przesta� �piewa� i j�� raz drugi klepa� ose�k� kos�.

Usta Danusi pocz�y si� zn�w porusza�, ale szeptem tak cichym, �e Zbyszko nie m�g� jej dos�ysze�, wi�c pochyliwszy si�, zapyta�:

� Co za�, jag�dko, m�wisz?

A ona powt�rzy�a:

� Kwiecie pachnie�

� Bo�my przy ��ce � odrzek� � ale wnet pojedziem dalej. Do tatusia, kt�ren[1230] te� z niewoli wybawion. I b�dziesz moja do �mierci. S�yszysz�e ty mnie dobrze? i rozumiesz?

Wtem targn�� nim nag�y niepok�j, spostrzeg� bowiem, �e twarz jej czyni si� blada i coraz bledsza, a na twarzy osiadaj� g�sto drobne krople potu.

� Co ci jest? � spyta� z okropnym przestrachem. I uczu�, jak w�osy zje�aj� mu si� na g�owie, a mr�z przechodzi przez ko�ci.

� Co ci jest? powiedz! � powt�rzy�.

� Ciemno! � szepn�a.

� Ciemno? S�onko �wieci, a tobie ciemno? � zapyta� zdyszanym g�osem. � Dopiero co m�wi�a� przytomnie! Na imi� Boskie, rzeknij cho� s�owo!

Poruszy�a jeszcze ustami, ale nie mog�a ju� nawet szepta�. Zbyszko odgad� tylko, �e wymawia jego imi� i �e go wo�a. Wnet potem wychudzone jej d�onie j�y drga� i trzepota� si� po kilimku, kt�rym by�a okryta. Trwa�o to chwil�. Nie by�o ju� si� co �udzi� � kona�a!

A on w przera�eniu i rozpaczy pocz�� j� b�aga�, jakby pro�ba mog�a co� wsk�ra�:

� Danu�ka! O Jezu mi�osierny!� Poczekaj cho� do Spychowa! poczekaj! poczekaj! O Jezu! Jezu! Jezu!

Podczas tego b�agania rozbudzi�y si� niewiasty i nadbiegli pacho�kowie, kt�rzy byli opodal przy koniach na ��ce. Ale zrozumiawszy od pierwszego rzutu oka, co si� dzieje, pokl�kali i pocz�li odmawia� w g�os litani�.

Powiew usta�, przesta�y szemra� li�cie na gruszy i tylko s�owa modlitwy rozlega�y si� w�r�d wielkiej, polnej ciszy.

Danusia przed samym ko�cem litanii otworzy�a jeszcze oczy, jakby chc�c spojrze� po raz ostatni na Zbyszka i na �wiat s�oneczny, po czym zaraz zasn�a snem wiekuistym.

Przyszli na koniec ze zw�okami dziewczyny do bor�w spychowskich, na kt�rych granicy str�owali dniem i noc� zbrojni pacho�kowie Jurandowi. Jeden z nich skoczy� z wie�ci� do starego Tolimy i do ksi�dza Kaleba, inni poprowadzili orszak z pocz�tku kr�t� i zapad��, a potem szerok� le�n� drog� a� do miejsca, gdzie b�r si� ko�czy�, a poczyna�y si� rozleg�e wilgotne grudzie i grz�skie, rojne od b�otnego ptactwa trz�sawy, za kt�rymi na suchej wy�ni le�a� spychowski gr�dek. Poznali te� wraz, �e ju� �a�obna wie�� o nich dosz�a do Spychowa, gdy� zaledwie wychylili si� z le�nego cienia na jasne b�onie, dolecia� do ich uszu odg�os dzwonu z gr�dkowej kaplicy. Wkr�tce potem ujrzeli id�c� z dali naprzeciw liczn� dru�yn� ludzi, w kt�rej byli m�owie i niewiasty. Gdy gromada owa zbli�y�a si� na trzy lub dwa strzelenia z �uku, mo�na ju� by�o rozr�ni� osoby. Na czele szed� sam Jurand, podtrzymywany przez Tolim� i macaj�cy przed sob� koszturem[1233]. �atwo go by�o pozna� po ogromnym wzro�cie, po czerwonych jamach w miejsce oczu i po bia�ych, opadaj�cych a� na ramiona w�osach. Obok post�powa� z krzy�em i w bia�ej kom�y[1234] ksi�dz Kaleb. Za nimi niesiono chor�giew z Jurandowym znakiem, przy kt�rej szli zbrojni �woje� spychowscy, a za nimi niewiasty zam�ne w na��czkach[1235] na g�owach i przetow�ose[1236] panny. Na ko�cu gromady ci�gn�� w�z, na kt�rym miano z�o�y� zw�oki.

Zbyszko, ujrzawszy Juranda, kaza� postawi� nosze na ziemi, kt�re sam ni�s� do tej chwili od strony wezg�owia[1237], za czym posun�wszy si� ku niemu, j��[1238] wo�a� takim okropnym g�osem, jakim wo�a niezmierna bole�� i rozpacz:

� Szuka�em ci jej, p�kim nie znalaz�, i odbi�em, ale ona wola�a do Boga ni� do Spychowa!

I bole�� z�ama�a go zupe�nie, albowiem pad�szy na piersi Juranda, obj�� go za szyj� i pocz�� j�cze�:

� O Jezu, o Jezu! o Jezu!�

Na �w widok wzburzy�y si� serca zbrojnej czeladzi[1239] spychowskiej i pocz�li bi� w��czniami o tarcze nie wiedz�c, jak inaczej sw�j b�l i swoj� ch�� pomsty wyrazi�. Niewiasty uczyni�y lament i zawodz�c jedna przez drug�, podnosi�y zapaski[1240] do oczu albo te� ca�kiem pokrywa�y nimi g�owy, wo�aj�c wniebog�osy:

�Hej! Dola! Dola! Tobie wesele, a nam p�akanie. �mier� ci� skosi�a, Ko�ciej[1241] ci� zabra� � oj! oj!�

A niekt�re, przechylaj�c w ty� g�owy i zamykaj�c oczy, wo�a�y zn�w:

��le ci tu by�o, kwiatuszku, z nami � �le? Osta� si� rodzic w wielkiej �a�obie, a ty ju� chodzisz po boskich pokojach � oj! oj!�

Inne na koniec wymawia�y[1242] zmar�ej, �e si� nie ulitowa�a tatkowego i m�owego sieroctwa i �ez. A by� ten lament i ten �al na wp� �piewem, bo nie umia� �w lud inaczej swojego b�lu wypowiada�.

Atoli[1243]Jurand, wysun�wszy si� z ramion Zbyszka, wyci�gn�� kosztur przed siebie na znak, �e chce i�� do Danusi. W�wczas Tolima ze Zbyszkiem chwycili go pod ramiona i przywiedli do nosz�w, a on kl�kn�� przy zw�okach, powi�d� po nich d�oni� od czo�a a� do z�o�onych w krzy� r�k zmar�ej i pochyli� kilkakrotnie g�ow�, jakby chcia� rzec, �e ona to jest, jego Danusia, nie kto inny � i �e poznaje dziecko. Potem obj�� j� jednym ramieniem, a drugie, pozbawione d�oni, wzni�s� w g�r�, za� obecni odgadli tak�e i t� niem� skarg� przed Bogiem, wymowniejsz� od wszelkich s��w bole�ci. Zbyszko, kt�remu po chwilowym wybuchu odr�twia�a zn�w twarz zupe�nie, kl�cza� z drugiej strony milcz�cy, do kamiennego pos�gu podobny i naok� uczyni�o si� tak cicho, �e s�ycha� by�o ksykanie konik�w polnych i brz�czenie ka�dej przelatuj�cej muchy.Wreszcie ksi�dz Kaleb pokropi� �wi�con� wod� Danusi�, Zbyszka, Juranda i rozpocz�� Requiem aeternam[1244]. A po uko�czeniu pie�ni d�ugi czas modli� si� g�o�no, przy czym ludziom zdawa�o si�, �e s�ysz� proroczy g�os, gdy b�aga�, aby ta m�ka niewinnego dziecka by�a on� kropl�, kt�ra przepe�nia naczynie nieprawo�ci, i aby nasta� dzie� s�du, kary, gniewu i kl�ski.

Nast�pnie ruszyli do Spychowa; ale nie po�o�yli Danusi na w�z, tylko nie�li j� na przedzie orszaku na umajonych[1245] noszach. Dzwon, nie przestaj�c bi�, zdawa� si� ich wzywa� i zaprasza� ku sobie, a oni szli �piewaj�cy szerokim b�oniem, pod ogromn� z�ot� zorz� wieczorn�, jakby ich ta zmar�a prowadzi�a naprawd� do odwiecznych blask�w i jasno�ci. Wiecz�r ju� by� i trzody wraca�y z p�l, gdy doszli. Kaplica, w kt�rej z�o�ono zw�oki, ja�nia�a od pochodni i �wiec jarz�cych. Z rozkazu ksi�dza Kaleba siedem panien odmawia�o kolejno litani� nad cia�em a� do �witu. Do �witu r�wnie� Zbyszko nie odst�powa� Danusi i sam o jutrzni[1246] wk�ada� j� w trumn�, kt�r� biegli rzemie�lnicy uciosali przez noc z pnia d�bowego, wprawiwszy w wieku nad g�ow� szyb� z�otego bursztynu.

Juranda nie by�o przy tym, albowiem dzia�y si� z nim rzeczy dziwne. Zaraz po powrocie do domu utraci� w�adz� w nogach, a gdy po�o�ono go na �o�u, utraci� ruch i �wiadomo��, gdzie jest i co si� z nim dzieje. Pr�no ksi�dz Kaleb przemawia� do niego, pr�no zapytywa�, co mu jest: nie s�ysza�, nie rozumia�, tylko le��c na wznak, podnosi� do g�ry powieki pustych oczu i u�miecha� si� z twarz� rozja�nion� i szcz�liw�, a czasem porusza� ustami, jak gdyby z kim rozmawia�. Ksi�dz i Tolima rozumieli, �e ze zbawion� c�rk� rozmawia i do niej si� �mieje. Rozumieli r�wnie�, �e ju� kona i w�asn� wieczn� szcz�liwo�� �renicami duszy ogl�da, ale w tym si� pomylili, gdy� on, nieczu�y i g�uchy na wszystko, u�miecha� si� tak ca�e tygodnie, i Zbyszko, wyjechawszy wreszcie z okupem za Ma�ka, zostawi� go jeszcze przy �yciu.

Po pogrzebie Danusi Zbyszko nie chorza� ob�o�nie, ale �y� w odr�twieniu. Z pocz�tku, przez pierwsze dni, nie by�o z nim tak �le: chodzi�, rozmawia� o swojej zmar�ej niewie�cie[1247], odwiedza� Juranda i siadywa� przy nim. Opowiedzia� te� ksi�dzu o niewoli Ma�kowej i uradzili obaj wys�a� do Prus i Malborga Tolim�, aby wywiedzia� si�, gdzie Ma�ko jest, i �eby go wykupi�, zap�aciwszy zarazem i za Zbyszka tyle grzywien[1248], na ile zgodzili si� z Arnoldem von Baden i jego bratem. W spychowskich podziemiach nie brak�o srebra, kt�re Jurand b�d� swego czasu wygospodarzy�, b�d� zdoby�, przypuszcza� wi�c ksi�dz, �e Krzy�acy, byle otrzymali pieni�dze, �atwo i starego rycerza wypuszcz�, i nie b�d� ��dali, aby m�ody stawi� si� osobi�cie.

� Jed� do P�ocka � rzek� na drog� Tolimie ksi�dz � i we� od tamtejszego ksi�cia[1249] glejt[1250]. Inaczej pierwszy lepszy komtur[1251] z�upi ci� i samego uwi�zi.

� Ba! przecie ich znam � odrzek� stary Tolima. � Wzdy�[1252] umiej� oni �upi� nawet i tych, kt�rzy z glejtami przyje�d�aj�.

I pojecha�. Ale niebawem po�a�owa� ksi�dz Kaleb, �e samego Zbyszka nie wyprawi�. Ba� si� on wprawdzie, �e w pierwszych chwilach bole�ci nie potrafi si� m�odzian sprawi�[1253] jak nale�y lub mo�e przeciw Krzy�akom wybuchnie i na niebezpiecze�stwo si� poda; wiedzia� r�wnie�, �e trudno mu b�dzie zaraz odjecha� od kochanej trumny, w �wie�ym �alu, w �wie�ym osieroceniu i wnet po takiej strasznej a bolesnej podr�y, kt�r� gdzie� od Gotteswerder do Spychowa odby�. Potem jednak �a�owa�, i� wzi�� to wszystko w rachub�, gdy� Zbyszkowi z ka�dym dniem czyni�o si� ci�ej. �y� on a� do �mierci Danusi w okrutnym wysi�ku, w okrutnym nat�eniu wszystkich si�: je�dzi� na kraje �wiata, potyka� si�, odbija� swoj� niewiast�, przeprawia� si� przez dzikie puszcze, i nagle to wszystko sko�czy�o si�, jakby kto mieczem uci��, a zosta�a tylko pami��, �e to wszystko posz�o na marne, �e trudy by�y daremne � i �e wprawdzie przesz�y, ale razem z nimi przesz�a cz�� �ycia, przesz�a nadzieja, przesz�o dobro, zgin�o kochanie, a nie pozosta�o nic. Ka�dy �yje jutrem, ka�dy co� zamierza i co� uk�ada sobie na przysz�o��, a Zbyszkowi jutro sta�o si� oboj�tne, co za� do przysz�o�ci, to mia� takie poczucie, jakie mia�a Jagienka, gdy wyje�d�aj�c ze Spychowa, m�wi�a: �Moje szcz�cie za mn�, nie przede mn��. Ale na domiar w jego duszy to poczucie bezradno�ci, pustki i niedoli wyrasta�o na gruncie ogromnej bole�ci i coraz wi�kszego �alu po Danusi. �w �al przejmowa� go, opanowywa� i zarazem t�a�[1254] w nim coraz bardziej, tak �e w ko�cu nie by�o w Zbyszkowym sercu miejsca na nic innego. Wi�c o nim tylko my�la� i hodowa� go w sobie, i �y� z nim jednym, nieczu�y na wszystko inne, zamkni�ty w sobie, pogr��on jakby w p�nie, nie�wiadom tego, co si� naok� dzieje. Wszystkie w�adze jego duszy i cia�a, jego dawna wartko��[1255] i dzielno�� przesz�y w stan folgi[1256]. W spojrzeniu i w ruchach mia� teraz jak�� oci�a�o�� starca. Ca�ymi dniami i nocami przesiadywa� albo w podziemiu przy trumnie Danusi, albo na przyzbie[1257], grzej�c si� w po�udniowych godzinach w blasku s�onecznym. Chwilami zapami�tywa� si�[1258] tak, �e nie odpowiada� na pytania. Ksi�dz Kaleb, kt�ry go mi�owa�, pocz�� obawia� si�, aby �w b�l nie prze�ar� go tak, jak rdza prze�era �elazo � i ze smutkiem my�la�, �e mo�e lepiej by�o wyprawi� Zbyszka, cho�by do Krzy�ak�w z okupem. �Trzeba � m�wi� do miejscowego klechy, z kt�rym w braku kogo innego o swoich frasunkach[1259] rozmawia� � aby jakowa� przygoda targn�a nim jako wicher drzewem, bo inaczej got�w skapie�[1260] do szcz�tu�. A klecha przy�wiadcza� roztropnie, m�wi�c dla por�wnania, �e gdy si� cz�ek ko�ci� ud�awi, to tak�e najlepiej da� mu dobrze pi�ci� po karku.

Przygoda �adna nie przytrafi�a si� jednak, ale natomiast kilka tygodni p�niej przyjecha� niespodzianie pan de Lorche. Widok jego wstrz�sn�� Zbyszka, albowiem przypomnia� mu wypraw� na �mujd�[1261] i odbicie Danusi. Sam de Lorche bynajmniej nie waha� si� potr�ca� tych bolesnych wspomnie�. Owszem, dowiedziawszy si� o nieszcz�ciu Zbyszka, poszed� zaraz modli� si� z nim razem nad trumn� Danusi, m�wi� te� o niej bez ustanku, a nast�pnie b�d�c przez p� minstrelem[1262], u�o�y� o niej pie��, kt�r� �piewa� przy lutniach[1263] w nocy u kraty podziemia tak rzewliwie i �a�o�nie, �e Zbyszka, chocia� s��w nie rozumia�, od samej nuty chwyci� ogromny p�acz do samego �witania trwaj�cy. A potem zmorzon[1264] tym p�aczem i �alem, i niewywczasem[1265], zapad� w d�ugi sen, lecz gdy si� zbudzi�, znacznie wida� mu bole�� �zami sp�yn�a, gdy� by� rze�wiejszy[1266] ni� dni poprzednich i ra�niej przed si� spogl�da�. Ucieszy� si� te� wielce do pana de Lorche i pocz�� mu za przybycie dzi�kowa�, a nast�pnie wypytywa�, sk�d by si� o jego nieszcz�ciu dowiedzia�.

A �w odpowiedzia� mu przez usta ksi�dza Kaleba, �e o �mierci Danusi dowiedzia� si� dopiero w Lubawie od starego Tolimy, kt�rego widzia� w wi�zach u tamtejszego komtura[1267], ale �e do Spychowa i tak jecha�, by odda� si� Zbyszkowi w niewol�.

Wie�� o uwi�zieniu Tolimy wielkie i na Zbyszku, i na ksi�dzu uczyni�a wra�enie. Zrozumieli, �e okup przepad�, albowiem nie by�o trudniejszej rzeczy w �wiecie ni� wydrze� z gard�a Krzy�akom raz zagrabione pieni�dze. Wobec tego nale�a�o jecha� z drugim okupem.

� Gorze[1268]! � zawo�a� Zbyszko. � To biedny stryjko czeka tam i my�li, �em go przepomnia�[1269]! Trzeba mi teraz co duchu do niego �pieszy�.

Potem zwr�ci� si� do pana de Lorche:

� Wiesz, jako si� zdarzy�o? Wiesz, �e on w r�kach krzy�ackich?

� Wiem � odpowiedzia� de Lorche � bom go widzia� w Malborgu i dlatego sam tu przyjecha�em.

Tymczasem ksi�dz Kaleb pocz�� narzeka�.

� �le�my post�pili � m�wi� � ale nikt g�owy nie mia�� Wi�cej si� te� po rozumie Tolimy spodziewa�em. Czemu za� nie jecha� do P�ocka i bez nijakiego glejtu[1270] mi�dzy tych rozb�jnik�w si� pu�ci�!

A na to pan de Lorche ruszy� ramionami:

� Co im tam glejty! Albo to sam ksi��� p�ocki, r�wnie� jak i wasz tutejszy, ma�o od nich krzywd cierpi�? Nad granic� wieczne bitwy i napa�ci � bo i wasi swego nie daruj�. Ka�dy te� komtur, ba! ka�dy w�jt robi, co chce, a w drapie�no�ci to ju� chyba jeden drugiego prze�ciga�

� Tym bardziej powinien by� Tolima do P�ocka jecha�.

� Tak i chcia� uczyni�, ale go w drodze nad granic� z noclegu porwali. Byliby go zabili, gdyby im nie by� rzek�, i� dla komtura do Lubawy pieni�dze wiezie. Tym si� ocali�, ale te� komtur postawi teraz �wiadk�w, jako Tolima sam to m�wi�.

� A stryj Ma�ko jako�e si� ma? zdr�w? Nie nastaj� tam na jego szyj�[1271]? � pyta� Zbyszko.

� Zdr�w jest � odrzek� de Lorche. � Zawzi�to�� tam jest na �kr�la� Witolda i na tych, kt�rzy pomagaj� �mujdzinom, wielka � i pewnie by starego rycerza �ci�li, gdyby nie to, �e im �al okupu. Bracia von Baden tak�e go z tej samej przyczyny broni�, a wreszcie chodzi kapitule[1272] o moj� g�ow�, kt�r� gdyby po�wi�cili, zawrza�oby przeciw nim rycerstwo i we Flandrii[1273], i w Geldrii[1274], i w Burgundii[1275]� Wiecie, jako�em jest krewny grafa geldryjskiego.

� A przecz�e[1276] o twoj� g�ow� ma chodzi�? � przerwa� ze zdziwieniem Zbyszko.

� Bom jest przez ciebie pojman. Powiedzia�em w Malborgu tak: �We�miecie gard�o staremu rycerzowi z Bogda�ca, to m�ody we�mie moje��

� Nie wezm�! tak mi dopom� B�g!

� Wiem, �e nie we�miesz, ale oni si� tego boj� i przez to Ma�ko ostanie mi�dzy nimi bezpieczny. M�wili mi, �e� i ty jest tak�e w niewoli, bo ci� tylko na rycerskie s�owo Badenowie pu�cili, �e zatem nie potrzebuj� ci si� stawia�. Ale ja odrzek�em im, �e gdy� mnie w je�stwo bra�, by�e� wolny. I ot mnie masz! A p�kim w twoich r�kach, nic oni ani tobie, ani Ma�kowi nie uczyni�. Ty okup von Badenom sp�a�, za� za mnie za��daj we dwoje alibo we troje tyle. Musz� zap�aci�. Nie dlatego tak m�wi�, abym mniema�, �em wi�cej od was wart, ale aby ich chciwo�� pokara�, kt�r� pogardzam. Ca�kiem inne mia�em o nich niegdy� poj�cie, ale teraz zbrzydli mi i oni, i ich go�cina. P�jd� do Ziemi �wi�tej, tam szuka� przyg�d, bo im d�u�ej s�u�y� nie chc�.

� Albo te� u nas, panie, osta�cie � rzek� ksi�dz Kaleb. � A my�l�, �e tak i b�dzie, bo co do tego, �eby oni mieli okup za was dawa�, to mi si� nie wydaje.

� Je�li nie zap�ac�, to sam zap�ac� � odrzek� de Lorche. � Przyjecha�em tu z pocztem znacznym i wozy mam �adowne, a tego, co na nich jest, wystarczy�

Ksi�dz Kaleb powt�rzy� Zbyszkowi te s�owa, na kt�re Ma�ko pewnie nie by�by pozosta� nieczu�y, ale Zbyszko, jako m�ody i ma�o o maj�tno�� dbaj�cy, odrzek�:

� Na moj� cze��! nie b�dzie tak, jako m�wisz. By�e� mi jako brat i przyjaciel i okupu nijakiego od ciebie nie wezm�.

Po czym u�ciskali si� czuj�c, �e nowy w�ze� zosta� mi�dzy nimi zawi�zany. Ale de Lorche u�miechn�� si� i rzek�.

� Dobrze. Niech jeno[1277] Niemce o tym nie wiedz�, bo si� o Ma�ka b�d� droczy�. A widzicie, musz� zap�aci�, gdy� b�d� si� bali, �e inaczej rozg�osz� po dworach i mi�dzy rycerstwem, �e radzi niby zapraszaj� i widz� rycerskich go�ci, ale gdy kt�ry w niewol� popadnie, to o nim zapominaj�. A Zakonowi o go�ci okrutnie teraz chodzi, bo mu Witolda[1278] strach, a jeszcze bardziej Polak�w i ich kr�la.

� To niech tedy[1279] tak b�dzie � rzek� Zbyszko � �e ty tu ostaniesz alibo gdzie chcesz na Mazowszu, a ja do Malborga po stryjca pojad� i b�d� okrutn� przeciw tobie udawa� zawzi�to��.

� Na �w. Jerzego[1280]! uczy� tak! � odpowiedzia� de Lorche. � Ale wpierw wys�uchaj, co ci powiem. W Malborgu m�wi�, �e ma zjecha� do P�ocka kr�l polski[1281] i spotka� si� z mistrzem w samym P�ocku albo gdzie na granicy. Krzy�acy wielce tego pragn�, albowiem chc� wymiarkowa�[1282], czy kr�l b�dzie pomaga� Witoldowi, je�li �w otwart� im wojn� o �mujd�[1283] wypowie. Ha! chytrzy oni s� jako w�e, ale przecie w tym Witoldzie mistrza znale�li. Zakon si� go te� boi, poniewa� nigdy nie wiadomo, co on zamy�la i co uczyni: �Odda� nam �mujd� � m�wi� w kapitule[1284] � ale przez ni� trzyma ci�gle jakoby miecz nad naszymi karkami�. �S�owo � m�wi� � rzeknie i bunt got�w!� Jako� tak jest. Musz� si� kiedy wybra� na jego dw�r. Mo�e przygodzi si� w szrankach [1285]u niego potyka�, a pr�cz tego s�ysza�em, �e i niewiasty tamtejsze anielskiej czasem bywaj� urody.

� M�wili�cie, panie, o przyje�dzie kr�la polskiego do P�ocka? � przerwa� ksi�dz Kaleb.

� Tak jest. Niech Zbyszko przy��czy si� do kr�lewskiego dworu. Mistrz chce sobie kr�la uj��[1286] i niczego mu nie odm�wi. Wiecie, �e w potrzebie nikt nie umie by� pokorniejszy od Krzy�ak�w. Niech si� Zbyszko do orszaku przy��czy i niech si� o swoje upomina, niech jak najg�o�niej na bezprawie krzyczy. Inaczej go b�d� s�uchali wobec kr�la i wobec krakowskich rycerzy, kt�rzy s�awni s� w �wiecie i kt�rych wyroki szeroko rozchodz� si� mi�dzy rycerstwem.

� Przednia rada! na Pa�ski Krzy�! przednia! � zawo�a� ksi�dz.

� Tak � potwierdzi� de Lorche. � I sposobno�ci te� nie braknie. S�ysza�em w Malborgu, �e b�d� uczty, b�d� turnieje, bo si� go�cie zagraniczni koniecznie chc� z kr�lewskimi rycerzami potyka�. Na Boga! to� ma przyjecha� i rycerz Jan z Aragonii, najwi�kszy ze wszystkich w chrze�cija�stwie. Nie wiecie? Przecie on podobno a� z Aragonii r�kawic� waszemu Zawiszy przys�a�, aby za� nie m�wiono po dworach, �e jest drugi r�wny jemu na �wiecie.

Przyjazd pana de Lorche, jego widok i ca�a rozmowa tak jednak rozbudzi�a Zbyszka z owej bolesnej martwoty, w kt�rej by� przedtem pogr��on, �e z ciekawo�ci� s�ucha� jego nowin. O Janie z Aragonii wiedzia�, gdy� powinno�ci� by�o w�wczas ka�dego rycerza zna� i pami�ta� nazwiska wszystkich najs�ynniejszych wojownik�w, s�awa za� szlachty arago�skiej, a szczeg�lnie owego Jana, obieg�a �wiat ca�y. �aden rycerz nie sprosta� mu nigdy w szrankach, a Maurowie[1287] pierzchali na sam widok jego zbroi i powszechne by�o mniemanie, �e on jest pierwszy w ca�ym chrze�cija�stwie.

Wi�c na wie�� o nim ozwa�a si� w Zbyszku bojowa rycerska dusza i pocz�� wypytywa� si� z wielkim zaj�ciem:

� Pozwa� ci Zawisz� Czarnego?

� Rok ju� podobno, jak przysz�a r�kawica i jak Zawisza odes�a� swoj�.

� To Jan z Aragonii na pewno ju� przyjedzie.

� Czy na pewno, nie wiedz�, ale s� takowe pos�uchy. Krzy�acy dawno pos�ali mu zaproszenie.

� Daj B�g takie rzeczy widzie�!

� Daj B�g! � rzek� de Lorche. � I cho�by Zawisza by� pokonan, co �atwo si� mo�e zdarzy�, wielka to chwa�a dla niego, �e go taki Jan z Aragonii pozwa�, ba! i dla ca�ego waszego narodu.

� A obaczym! � rzek� Zbyszko � m�wi� tylko: daj B�g widzie�.

� A ja przywtarzam[1288].

Jednak�e �yczenie ich nie mia�o si� tym razem spe�ni�, gdy� stare kroniki wspominaj�, �e pojedynek Zawiszy z przes�awnym Janem z Aragonii odby� si� dopiero w kilkana�cie lat p�niej w Perpignano, gdzie w obecno�ci cesarza Zygmunta, papie�a Benedykta XIII, a dalej kr�la arago�skiego i wielu ksi���t i kardyna��w, Zawisza Czarny z Garbowa zwali� z konia pierwszym uderzeniem kopii swego przeciwnika i �wietne nad nim odni�s� zwyci�stwo. Tymczasem wszelako i Zbyszko, i de Lorche cieszyli si� w sercach, my�leli bowiem, �e gdyby nawet Jan z Aragonii nie m�g� si� na �w termin stawi�, to i tak ujrz� znamienite czyny rycerskie, bo w Polsce nie brak�o zapa�nik�w ma�o co Zawiszy ust�puj�cych, a mi�dzy go��mi krzy�ackimi mo�na by�o zawsze znale�� najprzedniejszych szermierzy francuskich, angielskich, burgundzkich i w�oskich, gotowych z ka�dym i�� o lepsz�[1289].

� S�uchaj � rzek� do pana de Lorche Zbyszko. � Cni[1290] mi si� bez stryja Ma�ka i pilno mi go wykupi�, przeto[1291] jutro zaraz do dnia do P�ocka rusz�. Ale po co ty masz tu ostawa�? Niby� to u mnie w niewoli, wi�c jed� ze mn�, a obaczysz kr�la i dw�r.

� Chcia�em ci� w�a�nie o to prosi� � odrzek� de Lorche � bom z dawna chcia� widzie� waszych rycerzy, a przy tym s�ysza�em, �e damy z dworu kr�lewskiego wi�cej do anio��w ni� do mieszkanek ziemskiego pado�u s� podobne.

� Dopiero co� to powiedzia� o Witoldowym dworze � zauwa�y� Zbyszko.

Zbyszko wyrzuca� sobie w duszy, i� w swej bole�ci o stryjcu przepomnia�[1292], a �e i bez tego pr�dko zwyk� by� wykonywa�, co zamierzy�, wi�c nazajutrz do dnia[1293] wyruszyli razem z panem de Lorche do P�ocka. Nadgraniczne drogi nawet w czasach najwi�kszego spokoju nie bywa�y bezpieczne z przyczyny �otr�w, kt�rych liczne kupy wspierali i otaczali opiek� Krzy�acy, co ostro wymawia�[1294] im kr�l Jagie��o. Mimo skarg, kt�re a� o Rzym si� opiera�y, mimo pogr�ek i srogiego wymiaru sprawiedliwo�ci, komturowie[1295] s�siedni pozwalali cz�sto zaci�nym knechtom[1296] zakonnym ��czy� si� ze zb�jami, wypieraj�c si� wprawdzie tych, kt�rzy mieli nieszcz�cie wpa�� w r�ce polskie, ale daj�c schronienie powracaj�cym ze zdobycz� i je�cami, nie tylko we wsiach zakonnych, lecz i w zamkach.

W takie to w�a�nie zb�jeckie r�ce dostawali si� niejednokrotnie podr�ni i mieszka�cy nadgraniczni, a zw�aszcza dzieci bogatych ludzi, kt�re porywano dla okupu. Ale dwaj m�odzi rycerze, maj�c znaczne poczty, z�o�one ka�dy, pr�cz wo�nic�w, z kilkunastu or�nych[1297] pieszych i konnych pacho�k�w, nie obawiali si� napadu i bez przyg�d dotarli do P�ocka, gdzie zaraz na wst�pie mi�a czeka�a ich niespodzianka.

Oto w gospodzie znale�li Tolim�, kt�ry przyby� na dzie� przed nimi. Sta�o si� to takim sposobem, i� starosta krzy�acki z Lubawy zas�yszawszy, �e wys�annik, w chwili gdy go napadni�to niedaleko Brodnicy, zdo�a� ukry� cz�� okupu, odes�a� go do tego zamku z poleceniem do komtura, aby go zmusi� do wskazania, gdzie pieni�dze zosta�y schowane. Tolima skorzysta� ze sposobno�ci i uciek�, gdy za� rycerze dziwili si�, i� uda�o mu si� to tak �atwo, obja�ni� im rzecz, jak nast�puje:

� Wszystko przez ich �akomstwo. Nie chcia� komtur brodnicki przydawa� mi znacznej stra�y, bo nie chcia�, by si� o pieni�dzach rozg�osi�o. Mo�e u�o�yli si� z lubawskim, �e si� podziel�, a bali si�, i� gdy si� rozg�osi, to trzeba b�dzie znaczn� cz�� do Malborga odes�a� albo i wszystko owym Badenom odda�. Doda� ci mi tedy jeno[1298] dw�ch ludzi: jednego zaufanego knechta, kt�ry musia� po Drw�cy razem ze mn� wios�owa�, i jakowego� pisarza� A za� chodzi�o im, by nikt nas nie widzia�, wi�c by�o to pod noc, i wiecie, �e granica tu�. Dali mi te� wios�o d�bowe� no � i �aska boska� bom jest oto w P�ocku.

� Wiem, a tamci nie wr�cili! � zawo�a� Zbyszko.

Na to u�miech rozja�ni� srog� twarz Tolimy.

� W�dy[1299] Drw�ca do Wis�y p�ynie � rzek�. � Jako�e im by�o pod wod� [1300]wraca�? Znajd� ich Krzy�aki chyba w Toruniu.

Po chwili za� zwr�ciwszy si� do Zbyszka, doda�:

� Pieni�dzy cz�� mi komtur lubawski zagrabi�, ale te, kt�rem przy napa�ci ukry�, tom odnalaz� i teraz da�em je, panie, waszemu giermkowi do schowania, bo on w zamku u ksi�cia mieszka, a tam im przezpieczniej[1301] ni� u mnie w gospodzie.

� To m�j giermek jest tu w P�ocku? a co on tu robi? � zapyta� ze zdziwieniem Zbyszko.

� On przecie po przywiezieniu Zygfryda odjecha� z t� pann�, kt�ra w Spychowie by�a, a teraz jest dw�rk� tutejszej ksi�ny. Tak ci mi wczoraj gada�.

Ale Zbyszko, kt�ry przyg�uszon bole�ci� po �mierci Danusi o nic w Spychowie nie pyta� i o niczym nie wiedzia�, teraz dopiero przypomnia� sobie, �e Czech by� naprz�d z Zygfrydem wyprawiony � i na to wspomnienie serce �cisn�o mu si� �alem i pomst�.

� Prawda! � rzek�. � A gdzie za� �w kat? Co si� z nim sta�o?

� Nie powiada� wam ksi�dz Kaleb? Zygfryd powiesi� si� i przeje�d�ali�cie, panie, wedle[1302] jego mogi�y.

Nasta�a chwila milczenia.

� M�wi� giermek � rzek� wreszcie Tolima � i�e si� do was wybiera, a by�by to ju� dawno uczyni�, jeno �e panny musia� pilnowa�, kt�ra tu po powrocie ze Spychowa chorza�a.

A Zbyszko spyta� zn�w, otrz�sn�wszy si� z �a�osnych wspomnie� jakby ze snu:

� Jakiej panny?

� No, tej � odrzek� stary � waszej siostry albo krewniaczki, kt�ra tu z rycerzem Ma�kiem do Spychowa w pacholikowych szatkach przyjecha�a, a po drodze pana naszego omackiem id�cego znalaz�a. �eby nie ona, nie byliby rycerz Ma�ko ani wasz giermek pana poznali. Mi�owa� ci te� j� potem nasz pan wielce, bo w takim go mia�a starunku[1303] jak c�rka i pr�cz ksi�dza Kaleba � ona jedna mog�a go wyrozumie�.

Wi�c m�ody rycerz otworzy� ze zdumienia szeroko oczy.

� Nie powiada� mi ksi�dz Kaleb o �adnej pannie i ja nijakiej krewniaczki nie mam�

� Nie powiada�, bo�cie, panie, w zapami�taniu[1304] od bole�ci �yli i o bo�ym �wiecie nie wiedzieli.

� A jako�e na ow� pann� wo�ali?

� Wo�ali na ni�: Jagienka.

Zbyszkowi wydawa�o si�, �e �ni. My�l, �e Jagienka z odleg�ych Zgorzelic mog�a przyjecha� a� do Spychowa, nie chcia�a mu si� w g�owie pomie�ci�. I po co? Dlaczego? Nie by�o mu wprawdzie tajnym, �e dziewczyna rada[1305] go widzia�a i lgn�a do niego w Zgorzelicach, ale on jej przecie wyzna�, �e by� �onaty � wi�c wobec tego nie m�g� �adn� miar� przypu�ci�, aby stary Ma�ko zabra� j� do Spychowa w tym celu, aby j� za niego wyda�. Zreszt� i Ma�ko, i Czech nawet mu o niej nie wspomnieli� Wszystko to wyda�o mu si� ogromnie dziwne i zupe�nie niezrozumia�e, wi�c zacz�� zn�w zarzuca� pytaniami Tolim�, jak cz�owiek, kt�ry w�asnym uszom nie wierzy i chce, by mu powt�rzono nieprawdopodobn� nowin�.

Tolima jednak nie umia� mu nic wi�cej powiedzie� nad to, co poprzednio powiedzia�, ale natomiast poszed� na zamek szuka� giermka i niebawem, jeszcze przed zachodem s�o�ca, z nim powr�ci�. Czech wita� m�odego pana z rado�ci�, ale i ze smutkiem, bo si� ju� by� poprzednio o wszystkim, co zasz�o w Spychowie, dowiedzia�. A Zbyszko r�wnie� rad mu by� z ca�ej duszy czuj�c, i� to jest serce przyjazne i wierne, jedno z takich, jakich cz�owiek w nieszcz�ciu najbardziej potrzebuje. Rozrzewni� si� te� i roztkliwi�, opowiadaj�c mu o �mierci Danusi i podzieli� si� z nim b�lem, �alem, �zami tak w�a�nie, jak brat dzieli si� z bratem. D�ugo to wszystko trwa�o, zw�aszcza �e w ko�cu na pro�b� Zbyszkow� powt�rzy� im pan de Lorche ow� pie�� �a�osn�, kt�r� by� o zmar�ej u�o�y�, i �piewa� j� przy cytrze[1306] w otwartym oknie, podnosz�c oczy i twarz ku gwiazdom.

A� gdy ju� im wreszcie znacznie ul�y�o, pocz�li m�wi� o sprawach, kt�re czeka�y ich w P�ocku.

� Wst�pi�em tu po drodze do Malborga � rzek� Zbyszko � bo to wiesz, �e stryj Ma�ko w niewoli i �e po niego z okupem jad�.

� Wiem � odpar� Czech. � Dobrze�cie zrobili, panie. Chcia�em sam do Spychowa jecha�, aby wam drog� na P�ock doradzi�; kr�l w Raci��u ma uk�ady z wielkim mistrzem prowadzi�, przy kr�lu za� �atwiej si� upomnie�, ile �e wobec majestatu nie tacy Krzy�acy hardzi i udaj� poczciwo�� chrze�cija�sk�.

� A m�wi� Tolima, �e mia�e� do mnie jecha�, ale ci� niezdrowie Jagienki Zych�wny wstrzyma�o. S�ysza�em, �e j� stryj Ma�ko w te strony przywi�z� i �e w Spychowie te� by�a? Okrutniem si� dziwowa�! Ale gadaj, skro� jakiej�e przyczyny[1307] stryj Ma�ko j� ze Zgorzelic zabiera�?

� Si�a[1308] by�o przyczyn. Ba� si� rycerz Ma�ko, �e gdy j� bez nijakiej opieki zostawi, to rycerze Wilk i Cztan b�d� na Zgorzelice naje�d�ali, przy czym mog�a si� sta� i m�odszym dzieciom krzywda. A bez niej ju�ci przezpieczniej, bo w Polsce, jako wiecie: zdarzy si�, i� szlachcic � nie mog�c inaczej � si�� dziewk� bierze, ale na ma�e sieroty nikt r�ki nie podniesie, gdy� za to i miecz katowski, i gorsza od miecza ha�ba! By�a wszelako i druga takowa przyczyna, �e opat[1309] umar� i pann� dziedziczk� swych w�o�ci uczyni�, nad kt�rymi opiek� mia� tutejszy biskup. Przeto rycerz Ma�ko pann� do P�ocka przywi�z�.

� Ale j� i do Spychowa bra�?

� Bra�, na czas wyjazdu biskupa i ksi�stwa[1310], gdy� nie by�o jej przy kim ostawi�. I szcz�cie, �e j� wzi��. Gdyby nie panienka, byliby�my ze starszym panem przejechali wedle[1311] rycerza Juranda jak ko�o obcego dziada. Dopiero� jak si� pocz�a nad nim litowa�, uznali�my[1312], kto �w dziad. Pan B�g to wszystko zrz�dzi� przez jej mi�osierne serce.

I pocz�� opowiada�, jak nast�pnie Jurand nie m�g� si� bez niej oby�, jak j� mi�owa� i b�ogos�awi�, a Zbyszko, cho� to ju� wiedzia� od Tolimy, s�ucha� tego opowiadania ze wzruszeniem i wdzi�czno�ci� dla Jagienki.

� Niech jej B�g da zdrowie! � rzek� wreszcie. � Dziwno mi jeno, �e�cie mi nic o niej nie m�wili.

A Czech zak�opota� si� nieco i chc�c zyska� czas do namys�u nad odpowiedzi�, zapyta�:

� Gdzie, panie?

� A u Skirwoi��y, tam, na �mujdzi.

� Nie m�wili�my? Jako �ywo! Mnie si� wydaje, �e�my m�wili, ale wam w g�owie by�o co innego.

� M�wili�cie, �e Jurand wr�ci�, ale o Jagience nic.

� Ej! czy�cie nie zabaczyli[1313]? A wreszcie, B�g raczy wiedzie�! Mo�e rycerz Ma�ko my�la�, �e ja powiedzia�em, a ja, �e on. Na nic to by�o, panie, co�kolwiek wam wtedy powiada�. I nie dziwota! Ale teraz rzek� co innego: Szcz�cie, �e panienka tu jest, bo ona i rycerzowi Ma�kowi si� przyda.

� C� za� mo�e wsk�ra�[1314]?

� Niech jeno s�owo tutejszej ksi�nie[1315] powie, kt�ra okrutnie j� mi�uje! A zn�w Krzy�acy niczego ksi�nie nie odmawiaj�, bo raz, �e kr�lewska rodzona[1316], a po wt�re, wielka Zakonu przyjaci�ka. Teraz, jako�cie mo�e s�yszeli, knia�[1317] Skirgie��[1318], te� rodzony brat kr�lewski, podni�s� si� przeciw kniaziowi Witoldowi[1319] i do Krzy�ak�w uciek�, kt�rzy chc� go wspom�c i na Witoldowym stolcu[1320] posadzi�. Kr�l bardzo ksi�n� nawidzi[1321] i rad, jako m�wi�, ucha jej podaje, wi�c Krzy�acy chc�, by na stron� Kirgie��a[1322] przeciw Witoldowi kr�la sk�oni�a. Rozumiej� to � ma� ich zatracona! � �e byle si� Witolda pozbyli, b�d� mieli spok�j. Wi�c pos�y krzy�ackie od rana do wieczora ksi�nie pok�ony bij� i ka�d� jej ch�� zgaduj�.

� Jagienka mi�uje wielce stryja Ma�ka i pewnie za nim si� wstawi � rzek� Zbyszko.

� Ju�ci, �e nie b�dzie inaczej! Ale chod�cie, panie, na zamek i powiedzcie jej, jak i co ma m�wi�.

� Mieli�my i tak na zamek z panem de Lorche i�� � odrzek� Zbyszko � i po tom tu przyjecha�. Trzeba nam tylko w�osy utrefi�[1323] i przyodzia� si� przystojnie.

Po chwili za� doda�:

� Chcia�em z �a�o�ci w�osy obci��, alem przepomnia�[1324].

� To i lepiej! � rzek� Czech.

I wyszed� wo�a� s�u�ebnych pacho�k�w, wr�ciwszy za� z nimi, podczas gdy dwaj m�odzi rycerze przyozdabiali si� godnie na wieczorn� uczt� do zamku, powiada� dalej, co si� na kr�lewskim i ksi���cym dworze dzieje.

� Krzy�acy � m�wi� � jako mog�, pod kniaziem Witoldem kopi�, bo p�ki on �yw i z ramienia kr�lewskiego pot�n� krain� w�adnie[1325], p�ty nie zazna� im spokoju! Naprawd� jego jednego oni si� boj�! Hej! kopi� te�, kopi� jako krety! Podburzyli ju� na niego tutejszych ksi�stwa oboje, a pono� dokazali tak�e, �e nawet i ksi��� Janusz[1326] teraz na niego krzyw[1327] z przyczyny Wizny�

� A ksi��� Janusz i ksi�na Anna[1328] te� tu s�? � zapyta� Zbyszko. � Si�a znajomych si� znajdzie, bom przecie i w P�ocku nie pierwszy raz.

� Jak�e � odrzek� giermek � s� oboje, maj� oni niema�o spraw z Krzy�akami, kt�re to krzywdy chc� mistrzowi przy kr�lu do oczu wym�wi�.

� A kr�l co? za kim jest? Zali[1329] mu nie gniewno na Krzy�ak�w i mieczem nad nimi nie potrz�sa?

� Kr�l Krzy�ak�w nie kocha i m�wi�, �e z dawna ju� wojn� grozi� A co do kniazia Witolda, to woli go kr�l od rodzonego Skirgie��a, kt�ren jest wicher[1330] i op�j� I dlatego rycerze, kt�rzy s� przy majestacie, powiadaj�, �e kr�l si� przeciw Witoldowi nie opowie i nie obiecnie Krzy�akom, �e go nie b�dzie wspomaga�. I to mo�e by�, bo od kilku dni ksi�na tutejsza, Aleksandra, bardzo wedle kr�la zabiega i jaka� frasobliwa[1331] chodzi.

� Zawisza Czarny[1332] tu jest?

� Nie masz[1333] go, ale i tym, kt�rzy s�, napatrzy� si� nie mo�na, i gdyby co do czego przysz�o, hej, mocny Bo�e! polec� te� wi�ry i pa�dzierze z Niemc�w, polec�!�

� Nie ja ich b�d� �a�owa�.

W kilka pacierzy p�niej przybrawszy si� pi�knie, wyszli na zamek. Uczta wieczorna mia�a si� odby� tego dnia nie u samego ksi�cia, lecz u starosty grodowego Andrzeja z Jasie�ca, kt�rego obszerne domostwo le�a�o w obr�bie mur�w zamkowych przy Baszcie Wi�kszej. Z powodu przecudnej, a� nazbyt ciep�ej nocy, starosta boj�c si�, aby go�ciom nie by�o duszno w izbach, rozkaza� zastawi� sto�y na podworcu, na kt�rym spomi�dzy kamiennych p�yt wyrasta�y jarz�by i cisy. P�on�ce beczki smolne o�wieca�y je jasnym ��tym p�omieniem, ale jeszcze ja�niej o�wieca� ksi�yc, kt�ry b�yszcza� na bezchmurnym niebie w�r�d roj�w gwiazd jak srebrna tarcza rycerska. Koronowani go�cie jeszcze nie nadeszli, ale roi�o si� ju� od miejscowego rycerstwa, od duchownych, od dworzan zar�wno kr�lewskich, jak i ksi���cych. Zbyszko zna� ich wielu, zw�aszcza z dworu ksi�cia Janusza, a z dawnych znajomych krakowskich ujrza� Krzona z Kozichg��w, Lisa z Targowiska, Marcina z Wrocimowic[1334], Domarata z Kobylan i Staszka z Charbimowic, a wreszcie i Powa�� z Taczewa[1335], kt�rego widok szczeg�lniej go ucieszy�, pami�ta� bowiem, jak� �yczliwo�� okaza� mu swego czasu �w s�awny rycerz w Krakowie.

Nie m�g� jednak�e do �adnego z nich od razu dost�pi�, albowiem miejscowi rycerze mazowieccy otaczali ka�dego z nich ciasnym ko�em, wypytuj�c si� o Krak�w, o dw�r, o zabawy, o r�ne przewagi bojowe, a zarazem przypatruj�c si� ich �wietnym szatom, ich trefieniu w�os�w, kt�rych cudne zwoje polepione by�y bia�kiem dla mocy, i bior�c z nich we wszystkim wz�r dworno�ci i obyczaj�w.

Wszelako Powa�a z Taczewa dojrza� Zbyszka i rozsun�wszy Mazur�w, zbli�y� si� ku niemu.

� Pozna�em ci�, m�odzianku � rzek�, �ciskaj�c jego d�o�. � Jako� si� miewasz i sk�d si� tu znalaz�e�? Dla Boga! widz�, �e ju� pas i ostrogi nosisz. Inni do siwych w�os�w na to czekaj�, ale ty wida� godnie �w. Jerzemu[1336] s�u�ysz.

� Szcz�� wam Bo�e, szlachetny panie � odrzek� Zbyszko. � Gdybym najprzedniejszego Niemca z konia zwali�, nie tak bym si� ucieszy� jak z tego, �e was we zdrowiu ogl�dam.

� Jam te� rad. A rodzic tw�j gdzie?

� Nie rodzic, jeno stryj. W niewoli ci on u Krzy�ak�w i z wykupem za niego jad�.

� A owa� dzieweczka, kt�ra ci� na��czk�[1337] przykry�a?

Zbyszko nie odrzek� nic, tylko podni�s� w g�r� oczy, kt�re za�zawi�y mu si� w jednej chwili, co widz�c pan z Taczewa rzek�:

� Pad� to jest �ez� nic, jeno prawy[1338] pad�! Ale chod�my na �aw� pod jarz�ba, to mi opowiesz swoje rzewliwe[1339] przygody.

I poci�gn�� go w k�t dziedzi�ca. Tam Zbyszko, siad�szy obok niego, pocz�� mu opowiada� o niedoli Juranda, o pochwyceniu Danusi i o tym, jako jej szuka� i jako mu zmar�a po odbiciu. A Powa�a s�ucha� uwa�nie i na przemian to zdumienie, to gniew, to zgroza, to lito�� odbija�y mu si� na obliczu. Wreszcie, gdy Zbyszko sko�czy�, rzek�:

� Opowiem to kr�lowi, panu naszemu! Ma on i tak upomnie� si� u mistrza o ma�ego Ja�ka z Kretkowa i srogiej domaga� si� kary na tych, kt�rzy go porwali. A porwali dlatego, �e bogaty i chc� wykupu. Nic to u nich na dziecko r�k� podnie��.

Tu zamy�li� si� nieco, po czym m�wi� dalej jakby do siebie samego:

� Nienasycone to plemi�, gorsze od Turk�w i Tatar�w. Bo oni w duszy i kr�la, i nas si� boj�, a jednak od grabie�y i mord�w nie mog� si� powstrzyma�. Napadaj� wsie, rzezaj�[1340] kmieci�w[1341], topi� rybak�w, chwytaj� dzieci jako wilcy. C� by to by�o, gdyby si� nie bali!� Mistrz na kr�la listy do obcych dwor�w wysy�a, a w oczy mu si� �asi, bo lepiej od innych nasz� pot�g� rozumie. Ale przebierze si� w ko�cu miara!

I zn�w na chwil� ucich�, a potem po�o�y� d�o� na ramieniu Zbyszka.

� Powiem kr�lowi � powt�rzy� � a w nim wre ju� z dawna gniew jak ukrop w garnku i tego b�d� pewien, �e kara okrutna nie minie sprawc�w twojej niedoli.

� Z tych, panie, ju� �aden nie �ywie[1342] � odpar� Zbyszko.

A Powa�a spojrza� na niego z wielk� przyjacielsk� �yczliwo�ci�:

� Bogdaj�e ci�! To wida� swego nie darujesz. Jednemu Lichtensteinowi jeszcze� nie odp�aci�, bo wiem, �e� nie m�g�. My�my mu tak�e w Krakowie �lubowali, ale z tym trzeba chyba wojny � kt�r� daj B�g � czeka�, gdy� on bez pozwole�stwa mistrzowego stan�� nie mo�e, a mistrzowi jego rozum potrzebny, dla[1343] kt�rego ci�gle go na r�ne dwory posy�a, wi�c mu i nie�atwo pozwoli.

� Pierwej musz� stryjca wykupi�.

� Tak� i wreszcie pyta�em si� o Lichtensteina. Nie ma go tu i nie b�dzie w Raci��ku, gdy� wys�an jest do kr�la angielskiego po �ucznik�w. A o stryja niech ci� g�owa nie boli. Gdy kr�l albo tutejsza ksi�na[1344] s�owo rzekn�, to z okupem nie pozwoli mistrz kr�ci�.

� Tym bardziej �e mam je�ca znacznego, rycerza de Lorche, kt�ren[1345] jest pan mo�ny i mi�dzy nimi s�awny. Rad by on si� pewnie wam, panie, pok�oni� i znajomo�� z wami uczyni�, bo nikt wi�cej nad niego nie wielbi s�awnych rycerzy.

To rzek�szy, skin�� na pana de Lorche, kt�ren sta� w pobli�u, a �w, rozpytawszy si� ju� poprzednio, z kim Zbyszko rozmawia, zbli�y� si� skwapliwie[1346], bo istotnie zap�on�� ch�ci� poznania tak s�awnego jak Powa�a rycerza.

Wi�c gdy ich Zbyszko zaznajomi�, sk�oni� si� wytworny Geldryjczyk[1347] jak najuk�adniej i rzek�:

� Jeden tylko by�by wi�kszy zaszczyt, panie, od u�ci�ni�cia waszej d�oni, a to potyka� si� z wami w szrankach[1348] albo w bitwie.

Na to u�miechn�� si� pot�ny rycerz z Taczewa, gdy� przy drobnym i szczup�ym panu de Lorche wygl�da� jak g�ra, i rzek�:

� A ja tam rad[1349], �e si� spotkamy jeno przy pe�nych konwiach i da B�g, nigdy inaczej.

De Lorche za� zawaha� si� nieco, a potem ozwa� si� jakby z pewn� nie�mia�o�ci�:

� Gdyby�cie jednak, szlachetny panie, chcieli twierdzi�, �e panna Agnieszka z D�ugolasu nie jest najpi�kniejsz� i najcnotliwsz� dam� w �wiecie� Wielki by�by dla mnie honor� zaprzeczy� i�

Tu przerwa� i pocz�� patrze� w oczy Powale z szacunkiem, ba! nawet z uwielbieniem, ale bystro i uwa�nie.

Ale �w, czy dlatego �e wiedzia�, i� zgni�t�by go w dw�ch palcach jak orzech, czy dlatego �e dusz� mia� niezmiernie dobrotliw� i weso��, roze�mia� si� g�o�no i rzek�:

� Ba, ja swego czasu �lubowa�em ksi�nie burgundzkiej, ale ona w�wczas mia�a z dziesi�� rok�w wi�cej ode mnie; je�eliby�cie wi�c, panie, chcieli twierdzi�, �e moja ksi�na nie jest starsza od waszej panny Agnieszki, to trzeba nam b�dzie zaraz na ko�

Us�yszawszy to, de Lorche popatrza� przez chwil� w zdumieniu na pana Taczewa, po czym twarz pocz�a mu drga� i wreszcie wybuchn�� i on szczerym �miechem.

A Powa�a pochyli� si�, otoczy� mu biodra ramieniem, nagle podni�s� go z ziemi i pocz�� ko�ysa� go z tak� �atwo�ci�, jakby pan de Lorche by� niemowl�ciem.

� Pax[1350]! pax! � rzek� � jak m�wi biskup Kropid�o� Udali�cie mi si�, rycerzu, i prze B�g, nie b�dziemy si� potykali o �adne damy.

Za czym u�ciskawszy go, postawi� na ziemi, gdy� w�a�nie przy wej�ciu na dziedziniec hukn�y nagle tr�by � i wszed� ksi��� Ziemowit P�ocki[1351] z ma��onk�.

� Tutejsi ksi�stwo przed kr�lem i przed ksi�ciem Januszem[1352] przybywaj� � rzek� do Zbyszka Powa�a � bo cho� to uczta u starosty, ale zawsze w P�ocku � oni gospodarze. P�jd� ze mn� do pani, bo� j� znasz jeszcze z Krakowa, gdzie si� do kr�la za tob� przyczynia�a[1353].

I wzi�wszy go za r�k�, powi�d� przez dziedziniec. Za ksi�ciem i za ksi�n� szli dworzanie i dw�rki, wszyscy z powodu obecno�ci kr�la bardzo strojni i �wietni, �e a� ca�y dziedziniec zaja�nia� od nich jak od kwiat�w. Zbyszko, zbli�aj�c si� z Powa��, przepatrywa� z dala twarze, czyli nie dojrzy mi�dzy nimi znajomych, i nagle a� przystan�� ze zdumienia.

Bo oto tu� za ksi�n� ujrza� rzeczywi�cie znajom� posta� i znajom� twarz, ale tak powa�n�, tak pi�kn� i tak pa�sk�, i� pomy�la�, �e go chyba oczy myl�.

� Jagienka-li to czyli mo�e c�rka ksi�stwa na P�ocku?

Ale to by�a Jagienka Zych�wna ze Zgorzelic, gdy� w chwili gdy oczy ich spotka�y si�, u�miechn�a si� do niego zarazem przyja�nie i lito�ciwie, a potem przyblad�a nieco i nakrywszy oczy powiekami, sta�a w z�otej przepasce na ciemnych w�osach i w niezmiernym blasku swej pi�kno�ci, wysoka, smutna i cudna, nie tylko do ksi�niczki, ale do prawdziwej kr�lewny podobna.

Zbyszko podj�� pani� na P�ocku[1354] pod nogi i s�u�by jej swoje ofiarowa�, ale ona nie pozna�a go w pierwszej chwili, gdy� nie widzia�a go od dawnego czasu. A� dopiero, gdy jej powiedzia�, jako go wo�aj� � rzek�a:

� Prawdziwie! A ja my�la�am, ze kto z dworu kr�lewskiego. Zbyszko z Bogda�ca! Jak�e! Go�ci� tu u nas wasz stryjko, stary rycerz z Bogda�ca, i pami�tam, jako i mnie, i moim dw�rkom �luzy[1355] ciurkiem lecia�y, gdy nam o was prawi�[1356]. A odnale�li�cie wasz� niewiast�[1357]? gdzie ona teraz?

� Zmar�a mi, mi�o�ciwa pani�

� O mi�y Jezu! Nie m�wcie, bo p�akania nie strzymam. Jedno to pociecha, �e pewnie w niebie, a wy�cie m�odzi. Mocny Bo�e! md�e[1358] to stworzenie � ka�da niewiasta. Ale w niebie za wszystko nagroda i tam j� znajdziecie. Za� stary rycerz z Bogda�ca jest tu z wami?

� Nie masz go, bo w niewoli u Krzy�ak�w, z kt�rej jad� go wykupi�.

� To i jemu si� nie poszcz�ci�o. A zdawa� si� cz�ek bystry i wszelaki obyczaj znaj�cy[1359]. Ale jak go wykupicie, zajed�cie te� do nas. Radzi[1360] was ugo�cim, bo szczerze powiadam, �e jemu na rozumie, a wam na g�adko�ci nie zbywa.

� Uczynim tak, mi�o�ciwa pani, tym bardziej �em i teraz umy�lnie tu przyjecha�, aby wasz� mi�o�� o dobre s�owo za nim prosi�.

� Dobrze. Przyjd�cie jutro przed wyjazdem na �owy, to b�d� mia�a czas�

Dalsze jej s�owa przerwa� znowu huk tr�b i kot��w oznajmuj�cych przybycie ksi�stwa Janusz�w Mazowieckich[1361]. Poniewa� Zbyszko z pani� na P�ocku sta� tu� przy wej�ciu, wi�c ksi�na Anna Danuta[1362] spostrzeg�a go od razu i natychmiast zbli�y�a si� do niego, nie zwa�aj�c na pok�ony gospodarza starosty.

A w m�odzianku rozdar�o si� na nowo serce na jej widok, wi�c kl�kn�� przed ni� i obj�wszy r�koma jej kolana, kl�cza� w milczeniu, ona za� pochyli�a si� nad nim i �cisn�wszy mu d�o�mi skronie, roni�a �z� po �zie na jego jasn� g�ow�, zupe�nie jak matka, kt�ra p�acze nad nieszcz�ciem syna.

I ku wielkiemu zdziwieniu dworzan i go�ci p�aka�a tak d�ugo powtarzaj�c: �O Jezu, o Jezu mi�osierny!� � po czym podnios�a Zbyszka z kl�czek i rzek�a:

� P�acz� po niej, po mojej Danu�ce, i p�acz� nad tob�. B�g tak wszelako[1363] zrz�dzi�, �e na nic by�y twoje trudy i na nic teraz nasze �zy. Ale ty mi praw o niej i jej �mierci, bo cho�bym do p�nocka s�ucha�a, nigdy nie b�dzie mi tego dosy�.

I wzi�a go na stron�, tak jak poprzednio bra� go pan z Taczewa[1364]. Ci z go�ci, kt�rzy nie znali Zbyszka, pocz�li dopytywa� si� o jego przygody i w ten spos�b przez jaki� czas wszyscy rozmawiali tylko o nim, o Danusi i o Jurandzie. Dopytywali si� tak�e pos�owie krzy�accy, Frydrych von Wenden, komtur toru�ski, wys�any na spotkanie kr�la, i Jan von Sch�nfeld, komtur[1365] z Osterody. Ten ostatni, Niemiec, ale rodem ze �l�ska, umiej�c dobrze po polsku z �atwo�ci� dopyta�, o co chodzi, i wys�uchawszy opowie�ci z ust Ja�ka z Zabierza, dworzanina ksi�cia Janusza, rzek�:

� Danveld i de L�we byli samemu mistrzowi podejrzani � �e zajmowali si� czarn� magi�.

Po czym pomiarkowa�[1366] wnet, �e jednak opowiadanie podobnych rzeczy mog�o rzuci� na ca�y Zakon cie� taki, jaki pad� swego czasu na Templariusz�w[1367], i doda� pr�dko:

� Tak przynajmniej bajczarze[1368] prawili, ale to nie by�a prawda, bo takich nie masz mi�dzy nami.

Lecz stoj�cy w pobli�u pan z Taczewa odpowiedzia�:

� Komu wadzi�[1369] chrzest Litwy, tego mo�e mierzi�[1370] i krzy�.

� My krzy� na p�aszczach nosim � odpowiedzia� z dum� Sch�nfeld.

Na to za� Powa�a:

� A trzeba go nosi� w sercach.

Tymczasem zagra�y tr�by jeszcze rozg�o�niej i nadszed� kr�l[1371], a z nim razem arcybiskup gnie�nie�ski, biskup krakowski, biskup p�ocki, kasztelan krakowski i kilku innych dygnitarzy i dworzan, mi�dzy kt�rymi by� i Zyndram z Maszkowic[1372], herbu S�o�ce, i m�ody knia� Jamont, przyboczny pa�ski. Kr�l ma�o si� zmieni� od czasu, jak go Zbyszko nie widzia�. Na jagodach[1373] mia� takie same mocne rumie�ce, takie same d�ugie w�osy, kt�re co chwila zak�ada� za uszy, i tak samo niespokojnie strzelaj�ce oczy. Zdawa�o si� tylko Zbyszkowi, �e wi�cej ma w sobie powagi i wi�cej majestatu, jak gdyby si� ju� czu� pewniejszy na tym tronie, kt�ry po �mierci kr�lowej chcia� by� zrazu[1374] opu�ci� nie wiedz�c, czy si� na nim osiedzi[1375], i jak gdyby �wiadomszy teraz by� swej niezmiernej pot�gi i si�y. Obaj ksi���ta mazowieccy ustawili si� zaraz przy bokach pana, od przodu bili powitalne pok�ony Niemcy-pos�owie, a naok� stan�li dygnitarze i przedniejsi[1376] dworscy[1377].

Mury okalaj�ce dziedziniec dr�a�y od nieustaj�cych okrzyk�w, od odg�osu tr�b i grzmienia kot��w.

Gdy wreszcie nasta�a cisza, pose� krzy�acki von Wenden pocz�� co� m�wi� o sprawach Zakonu, ale kr�l, gdy po kilku s�owach zmiarkowa�[1378], do czego zmierza przedmowa, machn�� niecierpliwie r�k� i ozwa� si� swym grubym, dono�nym g�osem:

� Milcza�by�! Na uciech� my tu przyszli � i jad�o a napitek, nie twoje pergaminy[1379], radzi obaczym.

Lecz u�miechn�� si� przy tym dobrotliwie nie chc�c, aby Krzy�ak my�la�, �e mu gniewnie odpowiada, i doda�:

� O sprawach b�dzie czas gada� z mistrzem w Raci��ku.

Potem do ksi�cia Ziemowita:

� A jutro do puszczy na ��w � co?

Pytanie to by�o zarazem oznajmieniem, �e tego wieczoru nie chce o czym innym m�wi�, jeno[1380] o �owach, w kt�rych z ca�ej duszy si� kocha� i dla kt�rych rad[1381] na Mazowsze przyje�d�a�, gdy� Ma�o- i Wielkopolska mniej by�y lesiste, a w niekt�rych ziemiach tak ju� zaludnione, �e im zgo�a[1382] brak�o las�w.

Wi�c powesela�y oblicza, bo wiedziano, �e kr�l przy rozmowie o �owach bywa tak�e i wes�, i niezmiernie �askaw. Ksi��� Ziemowit[1383] pocz�� te� zaraz opowiada�, dok�d pojad� i na jakiego zwierza b�d� polowali, a ksi��� Janusz pos�a� jednego z dworzan, aby sprowadzi� z miasta jego dw�ch �bro�c�w�, kt�rzy �ubry wywodzili[1384] z ost�p�w za rogi i �amali ko�ci nied�wiedziom, pragn�� ich bowiem kr�lowi pokaza�.

Zbyszko chcia� bardzo p�j�� pok�oni� si� panu, ale nie m�g� do niego dost�pi�. Z dala tylko knia�[1385] Jamont, zapomniawszy widocznie o ostrej odpowiedzi, jak� swego czasu m�ody rycerz da� mu w Krakowie, kiwn�� mu przyja�nie g�ow�, daj�c zarazem zna� na migi, aby si� do niego przy sposobno�ci zbli�y�. Ale w tej chwili jaka� r�ka dotkn�a ramienia m�odego rycerza i s�odki, smutny g�os ozwa� si� tu� przy nim:

� Zbyszku�

M�odzian odwr�ci� si� i ujrza� przed sob� Jagienk�. Zaj�ty poprzednio powitaniem ksi�ny Ziemowitowej, a nast�pnie rozmow� z ksi�n� Januszow�, nie m�g� dotychczas zbli�y� si� do dziewczyny, wi�c ona sama, korzystaj�c z zamieszania, jakie wywo�a�o przybycie kr�la, przysz�a ku niemu.

� Zbyszku � powt�rzy�a � niech ci� pocieszy B�g i Naj�wi�tsza Panna.

� B�g wam zap�a� � odpowiedzia� rycerz.

I spojrza� z wdzi�czno�ci� w jej modre oczy, kt�re w tej chwili przes�oni�y si� jakby ros�. Po czym stali przed sob� w milczeniu, bo cho� ona przysz�a do niego jak dobra i smutna siostra, wyda�a mu si� jednak w swej kr�lewskiej postawie i w �wietnych dworskich szatach tak inn� od dawnej Jagienki, �e w pierwszej chwili nie �mia� nawet m�wi� jej: ty, jak ongi[1386] w Zgorzelicach i w Bogda�cu. Ona za� my�la�a, �e po tych s�owach, kt�re wyrzek�a, nie ma mu nic wi�cej do powiedzenia.

I a� zak�opotanie odbi�o si� na ich twarzach. Ale w tej chwili rum [1387]uczyni� si� na dziedzi�cu, albowiem kr�l zasiad� do wieczerzy. Do Zbyszka zbli�y�a si� zn�w ksi�na Januszowa i rzek�a:

� �a�o�liwa to b�dzie dla nas obojga uczta, ale mi s�u�, jako� dawniej s�ugiwa�.

Wi�c m�ody rycerz musia� odej�� od Jagienki i gdy go�cie zasiedli, stan�� przy �awce za plecami ksi�ny, aby zmienia� miski i nalewa� jej wody i wina. S�u��c, mimo woli spogl�da� kiedy niekiedy na Jagienk�, kt�ra b�d�c dw�rk� ksi�ny na P�ocku, siedzia�a tu� obok niej � i r�wnie� mimo woli musia� podziwia� jej urod�. Jagienka od tych kilku lat uros�a znacznie, ale zmieni� j� jednak nie tyle wzrost, ile powaga, kt�rej nie mia�a przedtem ani �ladu. Dawniej, gdy w ko�uszku i z li��mi w roztarganych w�osach gania�a na koniu po borach i lasach, mo�na j� by�o poczyta� bogdaj[1388] za urodziw� ch�opiank�, teraz na pierwszy rzut oka wida� w niej by�o dziewk� znacznego rodu i wielkiej krwi � taki rozlewa� si� w jej twarzy spok�j. Zbyszko zauwa�y� te�, �e znik�a jej dawna weso�o��, ale temu mniej si� dziwi�, wiedzia� bowiem o �mierci Zycha. Dziwi�a go natomiast najwi�cej ta jakowa� jej godno��, i z pocz�tku zdawa�o mu si�, �e to str�j daje jej takie pozory. Wi�c spogl�da� kolejno to na z�ot� przepask�, kt�ra obejmowa�a jej bia�e jak �nieg czo�o i ciemne w�osy spadaj�ce w dw�ch warkoczach na plecy, to na niebiesk�, obcis��, a bramowan�[1389] purpurowym szlakiem szat�, pod kt�r� rysowa�a si� wyra�nie jej strzelista posta� i dziewicza pier� � i m�wi� sobie: �I�cie[1390] prawa[1391] ksi�niczka!� Ale potem uzna�, �e to nie tylko ubi�r jest przyczyn� odmiany i �e cho�by teraz wzi�a na siebie prosty ko�uch, to ju� by nie potrafi� jej tak lekko bra� i tak by� z ni� �mia�ym jak dawniej.

Zauwa�y� nast�pnie, �e rozmaici m�odzi, a nawet starsi rycerze wpatruj� si� w ni� pilnie i �akomie, a raz, gdy zmienia� przed ksi�n� mis�, spostrzeg� zapatrzon� i jakby wniebowzi�t� twarz pana de Lorche i na ten widok uczu� na niego gniew w duszy. Nie uszed� geldryjski[1392] rycerz baczno�ci[1393] i ksi�ny Januszowej, kt�ra, poznawszy go nagle, rzek�a:

� Widzisz: de Lorche! Pewnikiem[1394] zn�w si� w kim kocha, bo ca�kiem ol�n��[1395].

Za czym pochyli�a si� nieco nad sto�em i spojrzawszy w bok ku Jagience, rzek�a:

� Wiera[1396], �e gasn� inne �wieczki przy tej pochodni.

Zbyszka ci�gn�o jednak do Jagienki, gdy� wyda�a mu si� jakby kochaj�ca i kochana krewna, i czu�, �e lepszej sp�lniczki[1397] do smutku i wi�kszej lito�ci w niczyim sercu nie znajdzie, ale tego wieczora nie m�g� do niej wi�cej przem�wi�, a to dlatego, �e by� zaj�ty s�u�b�, a po wt�re, �e przez ca�y czas uczty g�dkowie[1398] �piewali pie�ni albo tr�by czyni�y tak ha�a�liw� muzyk�, �e ci nawet, kt�rzy ko�o siebie siedzieli, zaledwie mogli si� dos�ysze�. Obie te� ksi�ne, a z nimi niewiasty, wsta�y wcze�niej od sto��w, od kr�la, ksi���t i rycerzy, kt�rzy mieli zwyczaj do p�na w noc zabawia� si� kielichami. Jagience, kt�ra nios�a poduszk� do siedzenia dla ksi�ny, nijako si� by�o zatrzyma�, wi�c odesz�a tak�e, tylko na odchodnym u�miechn�a si� zn�w Zbyszkowi i skin�a mu g�ow�. P�no dopiero przede dniem m�ody rycerz, pan de Lorche i dwaj ich giermkowie wracali do gospody. Czas jaki� szli pogr��eni w my�lach, ale gdy ju� byli niedaleko domu, de Lorche pocz�� co� m�wi� do swego giermka, Pomorzanina, umiej�cego dobrze po polsku, a ten zwr�ci� si� nast�pnie do Zbyszka:

� Pan m�j chcia�by o co� wasz� mi�o�� zapyta�.

� Dobrze � odpowiedzia� Zbyszko.

W�wczas tamci zn�w pogadali chwil� z sob�, po czym Pomorzanin, u�miechaj�c si� nieco pod w�sem, rzek�:

� Pan m�j chcia�by spyta�: czy to jest pewna, �e ta panna, z kt�r� wasza mi�o�� rozmawia�a przed uczt�, jest �miertelna, czyli te� to jest w�a�nie anio� albo �wi�ta?

� Powiedz twemu panu � odpowiedzia� z pewn� niecierpliwo�ci� Zbyszko � �e ju� mnie drzewiej[1399] tak samo pyta� i �e a� mi cudnie tego s�ucha�. Bo jak�e: w Spychowie m�wi� mi, �e si� na dw�r ksi�cia Witoldowy[1400] dla urody Litwinek wybiera, potem skro� tej�e przyczyny[1401] chcia� jecha� do P�ocka, w P�ocku dzi� chcia� rycerza z Taczewa dla Agnieszki z D�ugolasu pozywa�, a teraz zn�w w inn� godzi[1402]. Zali[1403] taka to u niego stateczno�� i taka rycerska wiara?

Pan de Lorche wys�ucha� tej odpowiedzi z ust swego Pomorczyka, westchn�� g��boko, popatrzy� chwil� w bledn�ce nocne niebo i tak na zarzuty Zbyszkowe odpowiedzia�:

� S�usznie m�wisz. Ni statku[1404], ni wiary! bom jest cz�ek grzeszny i niegodny ostr�g rycerskich nosi�. Co do panny Agnieszki z D�ugolasu � prawda, �lubowa�em jej i B�g da, �e wytrwam, ale uwa�, jak ci� wzrusz�, gdy ci opowiem, jak okrutnie ze mn� w czerskim zamku post�pi�a.

Tu zn�w westchn��, zn�w spojrza� w niebo, na kt�rego wschodzie czyni�a si� coraz ja�niejsza smuga, i poczekawszy, dop�ki Pomorzanin nie przet�umaczy� jego s��w, tak dalej po chwili m�wi�:

� Powiedzia�a mi, �e wrogiem jej jest pewien czarnoksi�nik w wie�y w�r�d las�w mieszkaj�cy, kt�ry corocznie smoka przeciw niej wysy�a, a �w podchodzi ka�dej wiosny pod mury czerskie i patrzy, czyby jej pochwyci� nie zdo�a�. Co gdy rzek�a, wraz[1405] o�wiadczy�em, �e b�d� walczy� ze smokiem. Ach! uwa�, co dalej opowiem: gdym stan�� na wskazanym miejscu, ujrza�em okropn� potwor� czekaj�c� mnie nieruchomie i rado�� zala�a mi dusz�, bom my�la�, �e albo polegn�, albo dziewic� z plugawej paszczy ocal� i nie�mierteln� s�aw� pozyskam. Ale gdym natar� z bliska kopi� na poczwar�, c�em, jak mniemasz, ujrza�? Oto wielki w�r s�omy na drewnianych ko�kach, z ogonem z powr�se�[1406]! I �miech ludzki, nie s�aw�, zyska�em, i a� dw�ch mazowieckich rycerzy musia�em potem pozwa�, od kt�rych obu ci�ki szwank[1407] w szrankach[1408] ponios�em. Tak post�pi�a ze mn� ta, kt�r�m nad wszystkie uwielbi� i jedn� jedyn� kocha� chcia�em...

Pomorzanin, t�umacz�c s�owa rycerza, wypycha� j�zykiem od �rodka policzki i chwilami przygryza� go, aby nie parskn��, a i Zbyszko w innych czasach by�by si� roze�mia� z pewno�ci�, ale �e bole�� i niedola wyszlamowa�y[1409] w nim do cna[1410] weso�o��, wi�c odrzek� powa�nie:

� Mo�e z pustoty[1411] to jeno uczyni�a, nie ze z�o�ci.

� Tote� jej przebaczy�em � odpowiedzia� de Lorche � a najlepszy dow�d masz w tym, �em si� z rycerzem z Taczewa chcia� o jej pi�kno�� i cnot� potyka�.

� Nie czy� tego � rzek� jeszcze powa�niej Zbyszko.

� Ja wiem, �e to �mier�, ale wolej[1412] mi polec ni� w ci�g�ym smutku i strapieniu�

� Panu Powale ju� takie rzeczy nie w g�owie. P�jd� lepiej jutro ze mn� do niego i zawrzyj z nim przyja��.

� Tak i post�pi�, bo mnie do serca przycisn��, ale on jutro na �owy z kr�lem jedzie.

� To p�jdziem z rana. Kr�l mi�uje �owy, atoli[1413] i wywczasem[1414] nie gardzi, a dzi� do p�na biesiadowa�.

I tak uczynili, ale na pr�no, gdy� Czech, kt�ry jeszcze przed nimi na zamek po�pieszy�, aby si� widzie� z Jagienk�, oznajmi� im, �e Powa�a spa� nie u siebie tej nocy, jeno na pokojach kr�lewskich. Op�aci� im si� wszelako zaw�d, bo spotka� ich ksi��� Janusz i kaza� im si� do swego orszaku przy��czy�, przez co mogli wzi�� udzia� w �owach. Jad�c ku puszczy, znalaz� te� Zbyszko sposobno�� rozm�wienia si� z kniaziem Jamontem, kt�ry powiedzia� mu dobr� nowin�.

� Rozbieraj�c kr�la do �o�a � rzek� � przypomnia�em mu ciebie i twoj� krakowsk� przygod�. A �e by� przy tym rycerz Powa�a, wi�c zaraz przyda�[1415], �e ci stryjca Krzy�aki chyci�y[1416] i prosi� kr�la, aby si� o niego upomnia�. Kr�l, kt�ry okrutnie jest na nich za porwanie ma�ego Ja�ka z Kretkowa i za inne napa�ci zagniewan, rozsierdzi�[1417] si� jeszcze wi�cej: �Nie z dobrym s�owem � powiada � by do nich, ale z dzid�! z dzid�! z dzid�!� A Powa�a umy�lnie drew na �w ogie� dorzuca�. Rano te�, gdy pos�owie krzy�accy czekali przy bramie, ani ci na nich kr�l spojrza�, chocia� si� do ziemi k�aniali. Hej, nie wydob�d� oni z niego teraz obietnicy, i�e nie b�dzie kniazia Witolda wspomaga� � i nie b�d� wiedzieli, co pocz��. Ale ty b�d� pewien, �e o twego stryjca nie zaniecha kr�l samego mistrza przycisn��.

I tak pocieszy� jego dusz� kniazik Jamont, a jeszcze bardziej pocieszy�a j� Jagienka, kt�ra towarzysz�c ksi�nie Ziemowitowej do puszczy, postara�a si� o to, aby z powrotem jecha� obok Zbyszka. Podczas �ow�w bywa�a wielka swoboda, wracano przeto zwykle parami, a �e nie chodzi�o o to �adnej parze, by by� zbyt blisko drugiej, wi�c mo�na si� by�o rozm�wi� swobodnie. Jagienka dowiedzia�a si� ju� poprzednio o Ma�kowej niewoli od Czecha i nie straci�a czasu. Na jej pro�b� da�a ksi�na list do mistrza, a pr�cz tego wymog�a, �e nadmieni� o tym i komtur [1418]toru�ski von Wenden w pi�mie, w kt�rym zdawa� spraw� z tego, co w P�ocku si� dzieje. Chwali� si� on sam przed ksi�n�, i� dopisa�, �e: �chc�c kr�la udobrucha�, nie mo�na mu w tej sprawie czyni� trudno�ci�. A mistrzowi chodzi�o wielce w tej chwili o to, aby jak najbardziej pot�nego w�adc� udobrucha� i z ca�kowitym bezpiecze�stwem obr�ci� wszystkie si�y na Witolda, z kt�rym Zakon istotnie nie umia� sobie dotychczas da� rady.

� I tak, com mog�a, tom wsk�ra�a bacz�c, aby za� nie by�o mitr�gi[1419] � ko�czy�a Jagienka � a �e kr�l, nie chc�c siostrze w wielkich sprawach ust�pi�, b�dzie si� pewnie stara� wygodzi�[1420] jej cho� w mniejszych, przeto[1421] mam jako najlepsz� nadziej�.

� �eby nie z tak zdradliwymi lud�mi sprawa � odpowiedzia� Zbyszko � to bym po prostu odwi�z� okup i na tym by si� sko�czy�o, z nimi wszelako mo�e si� przygodzi�[1422], jako si� Tolimie przygodzi�o, �e i pieni�dze zagrabi�, i temu, co je przywi�z�, nie przepuszcz�, je�li za nim jakowa� pot�ga nie stoi.

� Rozumiem � odrzek�a Jagienka.

� Wy teraz wszystko rozumiecie � zauwa�y� Zbyszko � i p�kim �yw, wdzi�czen wam b�d�.

A ona, podni�s�szy na niego swe smutne i dobre oczy, zapyta�a:

� Czemu za� nie m�wisz mi: ty, jako znajomce od ma�ego.

� Nie wiem � odpowiedzia� szczerze. � Co� mi nie�acno[1423]� i wy�cie ju� nie ten dawny skrzat, jako�cie bywali, jeno� niby� co� ca�kiem�

I nie umia� znale�� por�wnania, ale ona przerwa�a mu wysi�ek i rzek�a:

� Bo mi kilka rok�w przyby�o� A Niemce i mnie rodzica na �l�sku zabi�y.

� Prawda! � odrzek� Zbyszko. � Daj mu Bo�e �wiat�o�� wiekuist�.

Czas jaki� jechali cicho obok siebie, zamy�leni i jakby zas�uchani w nieszporny [1424]szum sosen, po czym ona spyta�a znowu:

� A po wykupie Ma�ka ostaniecie w tych stronach?

Zbyszko spojrza� na ni� jakby ze zdziwieniem, gdy� dot�d oddany by� tak wy��cznie �alowi i smutkom, �e ani do g�owy nie przysz�o mu pomy�le� o tym, co b�dzie p�niej. Wi�c podni�s� oczy w g�r�, jakby si� namy�laj�c, a po chwili odrzek�:

� Nie wiem! Chryste mi�osierny! sk�d�e mam wiedzie�? To jeno wiem, �e gdzie pow�druj�, tam i dola moja p�jdzie za mn�. Hej! ci�ka dola!� Stryja wykupi�, a potem chyba do Witolda p�jd�, �lub�w przeciw Krzy�akom dope�ni� � i mo�e zgin�.

A na to zamgli�y si� oczy dziewczyny i pochyliwszy si� nieco ku m�odziankowi, zacz�a m�wi� z cicha, jakby z pro�b�:

� Nie gi�, nie gi�!

I zn�w przestali rozmawia�, a� dopiero pod samymi murami miasta Zbyszko otrz�sn�� si� z my�li, kt�re go gryz�y, i rzek�:

� A wy� a ty � ostaniesz tu przy dworze?

� Nie � odpowiedzia�a. � Cni mi si�[1425] bez braci i bez Zgorzelic. Cztan i Wilk musieli si� tam ju� po�eni�, a chocia�by i nie, to si� ju� ich nie boj�.

� Da B�g, �e ci� stryj Ma�ko do Zgorzelic odwiezie. Taki on ci przyjaciel, �e we wszystkim mo�esz si� na niego zda�. Ale i ty o nim pami�taj�

� �wi�cie ci to przyrzekam, �e mu b�d� jako rodzone dziecko�

I po tych s�owach rozp�aka�a si� na dobre, bo w sercu uczyni�o si� jej ogromnie smutno.

Zjazd na wyspie wi�lanej w Raci��u, na kt�ry kr�l[1431] uda� si� ko�o Bo�ego Cia�a, odbywa� si� pod z�� wr�b� i nie doprowadzi� do takiej zgody i za�atwienia r�nych spraw jak te, kt�re w tym samym miejscu odby�y sie we dwa lata p�niej i na kt�rych odzyska� kr�l zastawion� zdradliwie przez Opolczyka[1432] Krzy�akom ziemi� dobrzy�sk�[1433] wraz z Dobrzyniem i Bobrownikami. Jagie��o przyby� rozdra�nion wielce obmow�, jakiej dopuszczali si� wzgl�dem niego Krzy�acy po dworach zachodnich i w samym Rzymie, a zarazem zgniewany nieuczciwo�ci� Zakonu. Mistrz[1434] nie chcia� uk�ad�w o Dobrzy� prowadzi�, czyni� za� to umy�lnie � i zar�wno on sam, jak inni dygnitarze zakonni powtarzali codziennie Polakom: �Wojny ni z wami, ni z Litw� nie chcemy, ale �mujd�[1435] nasza, bo sam Witold[1436] nam j� odda�. Obiecnijcie[1437], i�e nie b�dziecie mu pomagali, to wojna z nim pr�dzej si� sko�czy, a w�wczas pora b�dzie gada� o Dobrzyniu, i si�a[1438] wam ust�pstw poczynimy�. Ale rajcy[1439] kr�lewscy, maj�c bystry, do�wiadczony rozum i znaj�c k�amstwo krzy�ackie, nie dawali si� zdurzy�[1440]: �Gdy w pot�g� wzro�niecie, zuchwa�o�ci wam jeszcze przyb�dzie � odpowiadali mistrzowi. � M�wicie, �e nic wam do Litwy, a Skirgie��� chcecie na stolcu[1441] w Wilnie posadzi�. Ale� na mi�y B�g! w�dy[1442] to Jagie��owe dziedzictwo, kt�ry jeden, kogo chce, ksi�ciem na Litwie stanowi � przeto si� hamujcie, aby was nie pokara� nasz wielki kr�l!� Na co mistrz m�wi�, �e je�li kr�l jest prawdziwym panem Litwy, niech�e naka�e Witoldowi, by wojny zaniecha� i Zakonowi �mujd� wr�ci� � gdy� inaczej Zakon musi uderzy� w Witolda tam, gdzie go dosi�gn�� i zrani� mo�e. I w ten spos�b spory wlok�y si� od rana do wieczora jakoby b��dn� drog� id�c� w k�ko. Kr�l, nie chc�c si� do niczego zobowi�za�, niecierpliwi� si� coraz bardziej i m�wi� mistrzowi, �e gdyby �mujd� by�a pod krzy�ack� r�k� szcz�liwa, nie poruszy�by si� Witold i jednym palcem, bo nie znalaz�by ni pozoru, ni przyczyny. Mistrz, kt�ry by� cz�owiekiem spokojnym i lepiej od innych braci zdawa� sobie spraw� z pot�gi Jagie��owej, stara� si� kr�la u�agodzi� i nie zwa�aj�c na szemranie niekt�rych zapalczywych i dumnych komtur�w[1443], nie szcz�dzi� pochlebnych s��w, a chwilami uderza� i w pokor�. Ale �e nawet w tej pokorze nieraz odzywa�y si� ukryte pogr�ki, przeto nie wiod�o to do niczego. Uk�ady o rzeczy wa�ne rozchwia�y si� pr�dko i drugiego ju� dnia pocz�to m�wi� tylko o sprawach pomniejszych. Natar� kr�l ostro na Zakon o utrzymywanie kup �otr�w, o napa�ci i grabie�e nad granic�, o porwanie Jurand�wny i ma�ego Ja�ka z Kretkowa, o mordowanie kmieci�w[1444] i rybak�w. Mistrz wypiera� si�[1445], wykr�ca�, przysi�ga�, �e to by�o bez jego wiedzy, i wzajem wyrzuty czyni�, �e nie tylko Witold[1446], ale i rycerze polscy pomagali poga�skim �mujdzinom przeciw Krzy�owi � na dow�d czego przytoczy� Ma�ka z Bogda�ca. Szcz�ciem, wiedzia� ju� kr�l przez Powa��, czego rycerze z Bogda�ca szukali na �mujdzi � i umia� na zarzut odpowiedzie�, tym �atwiej �e w orszaku jego by� Zbyszko, a w mistrzowym obaj von Badenowie, kt�rzy przybyli w tej nadziei, �e zdarzy im si� mo�e z Polakami w szrankach[1447] potyka�.

Ale nie by�o i tego. Chcieli Krzy�acy, w razie gdyby im g�adko[1448] posz�o, zaprosi� wielkiego kr�la do Torunia i tam przez kilka dni wyprawia� na jego cze�� uczty i igrzyska, ale wobec nieuda�ych[1449] uk�ad�w, kt�re zrodzi�y zobop�ln� niech�� i gniew, brak�o do zabaw ochoty. Na boku tylko w porannych godzinach mi�dzy sob� popisywali si� nieco wzajem rycerze si�� i zr�czno�ci�, lecz jak m�wi� weso�y knia� Jamont, posz�o i to pod w�os Krzy�akom, gdy� Powa�a z Taczewa[1450] okaza� si� t�szym[1451] na r�k� od Arnolda von Baden, Dobek z Ole�nicy kopi�, a Lis z Targowiska skakaniem przez konie wszystkich przewy�szy�. Przy tej sposobno�ci porozumiewa� si� Zbyszko z Arnoldem von Baden o okup. De Lorche, kt�ry jako grabia[1452] i pan wielkiego znaczenia patrzy� na Arnolda z g�ry, sprzeciwia� si� temu twierdz�c, i� sam wszystko na siebie bierze. Zbyszko jednak mniema�, �e cze�� rycerska nakazuje mu zap�aci� t� ilo�� grzywien[1453], do kt�rej si� zobowi�za�, i dlatego chocia� sam Arnold chcia� spu�ci� z ceny, nie przyj�� ani tego ust�pstwa, ani po�rednictwa pana de Lorche.

Arnold von Baden by� cz�owiekiem do�� prostym, kt�rego najwi�ksz� zalet� stanowi�a olbrzymia si�a ramienia, do�� g�upowatym, nieco na pieni�dze �akomym, ale prawie uczciwym. Nie by�o w nim chytro�ci krzy�ackiej i dlatego nie ukrywa� przed Zbyszkiem, z jakiej przyczyny nie chce spu�ci� z um�wionej ceny: �Do uk�ad�w � m�wi� � mi�dzy Wielkim kr�lem a mistrzem nie przyjdzie, ale przyjdzie do wymiany je�c�w � a w takim razie b�dziesz m�g� stryja darmo odebra�. Ja wol� wzi�� co� ni� nic, gdy� mieszek u mnie zawsze pr�ny i nieraz ledwie na trzy garnce piwa dziennie wstrzyma[1454], za� bez pi�ciu lub sze�ciu krzywda mi!� Lecz Zbyszko gniewa� si� na niego za takie s�owa: �P�ac�, bom da� rycerskie s�owo, a taniej nie chc�, aby� wiedzia�, �e�my tyle warci�. Na to �ciska� go Arnold, a rycerze i polscy, i krzy�accy chwalili go m�wi�c: �S�uszna, i�e w tak m�odych latach pas i ostrogi nosi, bo si� do czci i godno�ci poczuwa�.

Tymczasem kr�l z mistrzem u�o�yli si� istotnie o wymian� je�c�w, przy czym ukaza�y si� dziwne rzeczy, o kt�rych biskupi i dygnitarze Kr�lestwa pisali p�niej listy do papie�a i r�nych dwor�w: oto w r�kach polskich sporo by�o wprawdzie je�c�w, ale byli to m�owie doro�li, w sile wieku, wzi�ci zbrojn� r�k� w nadgranicznych bitwach i potyczkach. Tymczasem w r�kach krzy�ackich znajdowa�a si� wi�kszo�� niewiast i dzieci pojmanych w�r�d nocnych napad�w dla okupu. Sam papie� w Rzymie zwr�ci� na to swoj� uwag� i pomimo ca�ej przebieg�o�ci Jana von Felde, prokuratora krzy�ackiego w stolicy apostolskiej, g�o�no wyra�a� sw�j gniew i oburzenie na Zakon.

Co do Ma�ka, by�y trudno�ci. Nie czyni� ich mistrz naprawd�, ale tylko pozornie, aby ka�demu ust�pstwu przyda�[1455] wagi. Twierdzi� wi�c, �e rycerz chrze�cijanin, kt�ry wojowa� razem ze �mujdzinami przeciw Zakonowi, powinien by� po sprawiedliwo�ci skazan na �mier�. Pr�no rajcy kr�lewscy przytaczali na nowo wszystko, co im by�o wiadomym o Jurandzie i jego c�rce oraz o straszliwych krzywdach, jakich si� wzgl�dem tych dwojga i wzgl�dem rycerzy z Bogda�ca dopu�cili s�udzy Zakonu. Mistrz w odpowiedzi przytoczy� dziwnym trafem te same prawie s�owa, kt�re powiedzia�a w swoim czasie ksi�na Aleksandra Ziemowitowa do starego rycerza z Bogda�ca:

� Za barank�w si� podajecie, a naszych za wilk�w. Tymczasem z tych czterech wilk�w, kt�rzy w porwaniu Jurand�wny wzi�li udzia�, ani jeden nie �ywie[1456], a barankowie chodz� przezpiecznie[1457] po �wiecie.

I by�a to prawda, wszelako na t� prawd� odpowiedzia� obecny przy obradach pan z Taczewa nast�puj�cym pytaniem:

� Tak, ale czy zabito kt�rego zdrad�? I zali[1458] ci, kt�rzy polegli, nie polegli wszyscy z mieczami w r�ku?

Mistrz nie mia� co na to odrzec, a gdy spostrzeg� przy tym, �e kr�l poczyna marszczy� si� i b�yska� oczyma, ust�pi�, nie chc�c doprowadza� gro�nego w�adcy do wybuchu. Uradzono potem, �e ka�da strona wy�le pos��w po odbi�r je�c�w. Ze strony polskiej mianowani zostali w tym celu Zyndram z Maszkowic[1459], kt�ry pragn�� si� pot�dze krzy�ackiej z bliska przypatrze�, i rycerz Powa�a, a z nimi razem Zbyszko z Bogda�ca.

Zbyszkowi us�ug� t� odda� knia� Jamont. Przyczyni� si� za nim[1460] do kr�la w tej my�li, �e m�odzian i zobaczy pr�dzej stryjca, i tym pewniej go odwiezie, gdy pojedzie po niego jako pose� kr�lewski. A kr�l nie odm�wi� pro�bie kniazika[1461], kt�ry z powodu swej weso�o�ci, dobroci i cudnego oblicza by� i jego, i ca�ego dworu ulubie�cem, a przy tym nigdy o nic dla siebie nie prosi�. Zbyszko dzi�kowa� mu te� z ca�ej duszy, gdy� teraz by� ju� zupe�nie pewien, �e Ma�ka z r�k krzy�ackich wydostanie.

� Tobie niejeden zajrzy[1462] � m�wi� mu � �e przy majestacie zostajesz, ale to sprawiedliwie tak jest, bo jeno[1463] na dobro ludzkie swojej podufa�o�ci[1464] z kr�lem u�ywasz i lepszego nad ci� serca nikt chyba nie ma.

� Przy majestacie dobrze � odrzek� bojarzynek[1465] � ale ja bym jeszcze wola� w pole ku Krzy�akom i tego tobie zajrz�[1466], �e� w nich ju� bija�.

Po chwili za� doda�:

� Komtur[1467] toru�ski von Wenden przyjecha� wczoraj, a dzi� wiecz�r pojedziecie do niego na noc z mistrzem i z mistrzowym orszakiem.

� A potem do Malborga.

� A potem do Malborga.

Tu knia� Jamont pocz�� si� �mia�:

� Niedaleka to b�dzie droga, ale kwa�na[1468], bo nic od kr�la nie potrafili Niemce uzyska�, a z Witoldem nie b�d� mieli te� uciechy. Zebra� ci on pono[1469] ca�� pot�g� litewsk� i na �mujd� idzie.

� Je�li go kr�l wspomo�e, to b�dzie wielka wojna.

� Prosz� o to Pana Boga wszyscy nasi rycerze. Ale cho�by kr�l z �alu nad krwi� krze�cija�sk� wielkiej wojny nie uczyni�, wspomo�e Witolda zbo�em i pieni�dzmi, a nie bez tego tak�e, aby co� polskich rycerzy na ochotnika do niego nie posz�o.

� Jako �ywo � odpowiedzia� Zbyszko. � A mo�e za to sam Zakon wypowie kr�lowi wojn�?

� Ej, nie! � odpowiedzia� knia� � p�ki dzisiaj mistrz �ywie[1470], nie b�dzie tego.

I mia� s�uszno��. Zbyszko zna� ju� mistrza dawniej, ale teraz, po drodze do Malborga, b�d�c razem z Zyndramem z Maszkowic i z Powa�� prawie ci�gle przy jego boku, m�g� mu si� lepiej przypatrzy� i lepiej go przezna�[1471]. Ow� ta podr� utwierdzi�a go tylko w przekonaniu, �e wielki mistrz Konrad von Jungingen nie by� z�ym i zepsutym cz�owiekiem. Musia� on cz�sto post�powa� w spos�b nieprawy, gdy� ca�y Zakon krzy�acki sta� na nieprawo�ci. Musia� czyni� krzywdy, bo ca�y Zakon zbudowany by� na ludzkiej krzywdzie. Musia� k�ama�, bo k�amstwo odziedziczy� razem z oznakami mistrzostwa, a od wczesnych lat przywyk� uwa�a� je tylko za polityczn� przebieg�o��. Ale nie by� okrutnikiem, ba� si� s�du Bo�ego i ile m�g�, hamowa� pych� i zuchwa�o�� tych dygnitarzy zakonnych, kt�rzy pchali umy�lnie do wojny z pot�g� Jagie��ow�. By� jednak�e cz�owiekiem s�abym. Zakon tak dalece przywyk� od ca�ych wiek�w czyha� na cudze, grabi�, zabiera� si�� lub podst�pem przyleg�e ziemie, �e Konrad nie tylko nie umia� pow�ci�gn��[1472] tego drapie�nego g�odu, ale mimo woli, si�� nabytego p�du sam poddawa� mu si� i usi�owa� go zaspokoi�. Dalekie te� by�y ju� czasy Winrycha von Kniprode, czasy �elaznej karno�ci, kt�r� Zakon wprawia� w podziwienie[1473] �wiat ca�y. Ju� za poprzedniego przed Jungingenem mistrza, Konrada Wallenroda, Zakon upoi� si� w�asn�, coraz wzrastaj�c� pot�g�, kt�rej nie zdo�a�y os�abi� chwilowe kl�ski, odurzy� si� s�aw�, powodzeniem, krwi� ludzk�, tak �e rozlu�ni�y si� karby[1474], kt�re trzyma�y go w sile i jedno�ci. Mistrz przestrzega�, ile m�g�, prawa i sprawiedliwo�ci, ile m�g�, �agodzi� osobi�cie �elazn� r�k� Zakonu ci���c� na ch�opach, mieszczanach, a nawet na duchowie�stwie i szlachcie siedz�cej na prawie lennym[1475] w ziemiach krzy�ackich, wi�c w pobli�u Malborga ten i �w kmie�[1476] albo mieszczanin m�g� si� pochwali� nie tylko dostatkiem, lecz i bogactwem. Ale w dalszych ziemiach samowola, srogo�� i rozpasanie komtur�w depta�y prawa, szerzy�y ucisk i zdzierstwa, wyciska�y z pomoc� nak�adanych na w�asn� r�k� podatk�w albo i bez wszelkiego pozoru ostatni grosz, wyciska�y �zy, cz�sto krew, tak �e w ca�ych obszernych krainach jeden by� j�k, jedna n�dza i jedna skarga. Je�li nawet dobro Zakonu nakazywa�o, jak chwilami na �mujdzi, wi�ksz� �agodno�� � i takie nakazy sz�y wniwecz wobec niesforno�ci komtur�w i przyrodzonego[1477] im okrucie�stwa. Czu� si� wi�c Konrad von Jungingen[1478] niby wo�nic�, kt�ry rozhukanymi powoduj�c ko�mi, wypu�ci� lejce z r�k i zda� w�z na wol� losu. Cz�sto te� opanowywa�y jego dusz� z�e przeczucia, cz�sto przychodzi�y mu na my�l prorocze s�owa[1479]: �Postanowi�em ich pszczo�ami po�yteczno�ci i utwierdzi�em[1480] na progu ziem chrze�cija�skich, ale oto powstali przeciw mnie. Bo nie dbaj� o dusz� i nie lituj� si� cia� tego ludu, kt�ry z b��du[1481] nawr�ci� si� ku wierze katolickiej i ku mnie. I uczynili z niego niewolnik�w i nie nauczaj�c go przykaza� Bo�ych, i odejmuj�c mu Sakramenta �wi�te, na wi�ksze jeszcze piekielne m�ki go skazuj�, ni� gdyby by� w poga�stwie pozosta�. A wojny tocz� ku rozpostarciu swej chciwo�ci. Przeto przyjdzie czas, i�e wy�amane im b�d� z�by i b�dzie uci�ta im r�ka prawa, a prawa noga im ochromieje[1482], aby uznali grzechy swoje�. Mistrz wiedzia�, �e owe wyrzuty, kt�re tajemniczy G�os uczyni� Krzy�akom w objawieniu �wi�tej Brygidy, by�y s�uszne. Rozumia�, �e gmach zbudowany na cudzej ziemi i cudzej krzywdzie, wsparty na k�amstwie, podst�pie, srogo�ci, nie mo�e si� d�ugo osta�. Ba� si�, �e podmywany od lat ca�ych krwi� i �zami, runie od jednego uderzenia pot�nej r�ki polskiej; przeczuwa�, �e w�z, kt�ry ci�gn� rozhukane konie, musi sko�czy� w przepa�ci, wi�c stara� si�, aby przynajmniej godzina s�du, gniewu, kl�ski i n�dzy przysz�a jak najp�niej. Z tej przyczyny, pomimo swej s�abo�ci, w jednym tylko stawia� niez�omny op�r swym dumnym i zuchwa�ym racjom[1483]: oto nie dopuszcza� do walki z Polsk�. Pr�no zarzucano mu boja�� i niedo��stwo, pr�no pograniczni komturowie parli wszelkimi si�ami do wojny. On, gdy ogie� mia� ju�, ju� wybuchn��, cofa� si� zawsze w ostatniej chwili, a potem Bogu czyni� dzi�ki w Malborgu, �e mu si� uda�o miecz podniesiony nad g�ow� Zakonu zatrzyma�.

Ale wiedzia�, �e do tego przyj�� musi. Wi�c owo prze�wiadczenie, �e Zakon stoi nie na prawie Bo�ym, ale na nieprawo�ci i k�amstwie, i owo przeczucie bliskiego dnia zaguby czyni�o go jednym z najbardziej nieszcz�snych ludzi w �wiecie. By�by niechybnie da� �ycie i krew, gdyby mog�o by� inaczej i gdyby czas by� jeszcze zawr�ci� na praw� drog�, ale sam czu�, �e ju� nie czas! Zawr�ci� � to by znaczy�o odda� prawym posiadaczom ca�e ziemie �yzne, bogate i pochwycone przez Zakon od B�g wie jak dawna, a z nimi razem mn�stwo miast tak bogatych jak Gda�sk. I nie do��! To znaczy�o wyrzec si� �mujdzi, wyrzec si� zamach�w na Litw�, w�o�y� miecze do pochew, wreszcie ca�kiem wynie�� si� z tych krain, w kt�rych Zakon nie mia� ju� kogo nawraca� � i osi��� chyba zn�w w Palestynie lub na kt�rej z wysp greckich, aby tam Krzy�a od prawdziwych broni� Saracen�w[1484]. Ale by�o to niepodobie�stwem, gdy� r�wna�oby si� wyrokowi zag�ady na Zakon. Kto by si� na to zgodzi�? i jaki� mistrz m�g� czego� podobnego za��da�? Konradowi von Jungingen zaw��czy�a si�[1485] cieniem dusza i �ycie, ale cz�owieka, kt�ry by z podobn� rad� wyst�pi�, on pierwszy skaza�by, jako pozbawionego zmys��w, na ciemn� izb�. Trzeba by�o i�� dalej i dalej, a� do dnia, w kt�rym sam B�g kres naznaczy. Wi�c szed�, ale w dusznej[1486] trosce i smutku. W�os na brodzie i skroniach ju� mu si� posrebrzy�, a bystre niegdy� oczy pokry�y si� do po�owy oci�a�ymi powiekami. Zbyszko ani razu nie dostrzeg� na jego twarzy u�miechu. Oblicze mistrzowe nie by�o gro�ne ani nawet chmurne, by�o tylko jakby zm�czone jakim� cichym cierpieniem. W zbroi, z krzy�em na piersiach, w �rodku kt�rego by� w czworok�cie czarny orze� � w bia�ym wielkim p�aszczu, r�wnie� przyozdobionym krzy�em, czyni� wra�enie powagi, majestatu i smutku. Konrad niegdy� weso�y by� i kocha� si� w krotofilach[1487], a i teraz nawet nie usuwa� si� od wspania�ych uczt, widowisk i turniej�w � owszem, sam je wyprawia�, ale ani w nat�oku �wietnego rycerstwa, kt�re przybywa�o w go�ci do Malborga, ani w zgie�ku radosnym, w�r�d huku tr�b i szcz�ku or�a, ani przy pucharach przepe�nionych ma�mazj�[1488] � nie rozwesela� si� nigdy. W�wczas, gdy wszystko wok� niego zdawa�o si� dysze� pot�g�, �wietno�ci�, nieprzebranym bogactwem, niez�omn� moc�, gdy pos�owie cesarza i innych kr�l�w zachodnich wykrzykiwali w uniesieniu, �e Zakon sam starczy za wszystkie kr�lestwa i za pot�g� ca�ego �wiata � on jeden si� nie �udzi� � i on jeden pami�ta� z�owrogie s�owa objawione �wi�tej Brygidzie: �Przyjdzie czas, i�e wy�amane b�d� ich z�by i b�dzie im uci�ta r�ka prawa, a prawa noga im ochromieje[1489], aby uznali grzechy swoje�.

Jechali such� drog� na Che�m�� do Grudzi�dza, gdzie zatrzymali si� na noc i dzie�, gdy� wielki mistrz mia� tam do os�dzenia spraw� o rybo��wstwo mi�dzy zamkowym starost� krzy�ackim a okoliczn� szlacht�, kt�rej ziemie przylega�y do Wis�y. Stamt�d p�yn�li na szkutach[1490] krzy�ackich rzek� a� do Malborga. Zyndram z Maszkowic[1491], Powa�a z Taczewa[1492] i Zbyszko znajdowali si� przez ca�y czas przy boku mistrza, kt�ry ciekawy by�, jakie wra�enie uczyni, zw�aszcza na Zyndramie, widziana z bliska pot�ga krzy�acka. Chodzi�o za� mistrzowi o to dlatego, �e Zyndram z Maszkowic by� nie tylko m�nym i strasznym w pojedynk� rycerzem, ale nadzwyczaj bieg�ym wojownikiem. W ca�ym Kr�lestwie nikt tak jak on nie zna� si� na prowadzeniu wielkich wojsk, na szykowaniu hufc�w do bitwy, na budowie i burzeniu zamk�w, na rzucaniu most�w przez szerokie rzeki, na �armacie�, to jest na uzbrojeniu u rozmaitych narod�w, i na wszelkich wojennych sposobach. Mistrz wiedz�c, �e na radzie kr�lewskiej du�o zale�a�o od zdania tego m�a, mniema�, �e je�li zdo�a go przerazi� wielko�� zakonnych bogactw i wojsk, to wojna odwlecze si� jeszcze na d�ugo. A przede wszystkim sam widok Malborga m�g� przej�� trwog� serce ka�dego Polaka, albowiem z twierdz� ow�, licz�c Wysoki Zamek, �redni i Przedzamcze, �adna inna w ca�ym �wiecie nie mog�a si� nawet w przybli�eniu por�wna�. Ju� z dala, p�yn�c Nogatem[1493], ujrzeli rycerze pot�ne baszty rysuj�ce si� na niebie. Dzie� by� jasny i prze�roczy[1494], wi�c wida� je by�o doskonale, a po niejakim czasie, gdy szkuty zbli�y�y si�, jeszcze bardziej rozb�ys�y szczyty ko�cio�a na Wysokim Zamku i olbrzymie mury pi�trz�ce si� jedne nad drugimi � w cz�ci barwy ceglanej, przewa�nie jednak pokryte ow� s�ynn� szarobial� zapraw�, kt�r� przyrz�dza� umieli tylko mularze[1495] krzy�accy. Ogrom ich przewy�sza� wszystko, co w �yciu widzieli polscy rycerze. Zdawa� si� mog�o, �e tam gmachy wyrastaj� na gmachach, tworz�c w nizinnym z natury miejscu jakby g�r�, kt�rej szczytem by� Stary Zamek, a stokami � �redni i roz�o�yste Przedzamcze. Bi�a od tego olbrzymiego gniazda zbrojnych mnich�w moc i pot�ga tak nadzwyczajna, �e nawet d�uga i zwykle pos�pna twarz mistrza wypogodzi�a si� nieco na �w widok.

� Ex luto Marienburg � z b�ota Marienburg � rzek� zwracaj�c si� do Zyndrama � ale tego b�ota moc ludzka nie pokruszy.

Zyndram nie odpowiedzia� � i w milczeniu obejmowa� oczyma wszystkie baszty i ogrom mur�w wzmocnionych potwornymi skarpami.

A Konrad von Jungingen doda� po chwili milczenia:

� Wy, panie, kt�rzy si� na twierdzach znacie, c� nam o tej powiecie?

� Twierdza widzi mi si�[1496] nie do zdobycia � odrzek� jakby w zamy�leniu polski rycerz � ale�

� Ale co? Co w niej mo�ecie przygani�?

� Ale ka�da twierdza mo�e zmieni� pan�w.

Na to mistrz zmarszczy� brwi.

� W jakiej�e to my�li m�wicie?

� W tej, �e zakryte s� przed oczyma ludzkimi s�dy i wyroki Bo�e.

I zn�w patrza� w zamy�leniu na mury, a Zbyszko, kt�remu Powa�a przet�umaczy� nale�ycie odpowied�, spogl�da� na niego z podziwem i wdzi�czno�ci�. Uderzy�o go przy tym w tej chwili podobie�stwo mi�dzy Zyndramem a �mujdzkim wodzem Skirwoi���. Obaj mieli takie same ogromne g�owy, jak gdyby wbite mi�dzy szerokie ramiona, obaj r�wnie pot�ne piersi i takie same pa��kowate[1497] nogi.

Tymczasem mistrz nie chc�c, by ostatnie s�owo zosta�o przy polskim rycerzu, zn�w zacz��:

� M�wi� � rzek� � �e nasz Marienburg sze�� razy wi�kszy od Wawelu.

� Tam na skale nie masz tyle miejsca, ile tu w r�wni[1498] � odpar� pan z Maszkowic � ale serce, widz�, u nas na Wawelu wi�ksze.

Konrad podni�s� ze zdziwieniem brwi:

� Nie rozumiem.

� Bo c� ci jest sercem w ka�dym zamku, je�li nie ko�ci�? A nasza katedra za trzy takie jak oto �w obstanie[1499].

I to rzek�szy, wskaza� na istotnie niewielki ko�ci� zamkowy, na kt�rego prezbiterium[1500] b�yszcza�a na z�otym tle olbrzymia mozaikowa figura Naj�wi�tszej Panny.

A mistrz znowu by� nierad[1501] z takiego obrotu rozmowy:

� Pr�dkie, ale dziwne macie, panie, odpowiedzi � rzek�.

W tym�e czasie dojechali. Wyborna policja krzy�acka uprzedzi�a widocznie miasto i zamek o przyje�dzie wielkiego mistrza, gdy� u przeprawy czekali ju�, pr�cz kilku braci, tr�bacze miejscy, kt�rzy przygrywali zwykle wielkiemu mistrzowi w czasie przewozu. Z drugiej strony czeka�y gotowe konie, na kt�re siad�szy, przeby� orszak miasto i przez Szewck� bram�, wedle Wr�blej baszty, wjecha� do Przedzamcza. W bramie witali mistrza: wielki komtur Wilhelm von Helfenstein, kt�ry zreszt� tytu� ju� tylko nosi�, albowiem od kilku miesi�cy obowi�zki jego sprawowa� naprawd� Kuno Lichtenstein, wys�any pod�wczas do Anglii; a dalej: wielki szpitalnik[1502], krewny Kunona, Konrad Lichtenstein, wielki szatny [1503]Rumpenheim i wielki podskarbi Burghard von Wobecke, i wreszcie ma�y komtur[1504], prze�o�ony nad warsztatami i nad zarz�dem zamku. Pr�cz tych dostojnik�w sta�o tam kilkunastu braci wy�wi�conych, kt�rzy zawiadowali rzeczami dotycz�cymi ko�cio�a w Prusiech[1505] i ci�ko gn�bili inne klasztory oraz �wieckie duchowie�stwo, zmuszaj�c je nawet do rob�t przy drogach i przy �amaniu lod�w � a z nimi gromada braci �wieckich, to jest rycerzy nie obowi�zanych do godzin kanonicznych. Ros�e i silne ich postawy (s�abych nie chcieli Krzy�acy przyjmowa�), szerokie ramiona, kr�te brody i srogie spojrzenia czyni�y ich podobniejszymi do drapie�nych zb�j�w-rycerzy niemieckich[1506] ni� do mnich�w. Z oczu patrza�a im odwaga, hardo�� i pycha niezmierna. Nie lubili oni Konrada za jego obaw� wojny z pot�g� Jagie��ow�; nieraz na kapitu�ach otwarcie wyrzucali mu boja�liwo��, rysowali go na murach i podmawiali[1507] b�azn�w do wy�miewania go w oczy. Jednak�e na jego widok pochylili teraz g�owy z pozorn� pokor�, zw�aszcza �e mistrz wje�d�a� w towarzystwie obcych rycerzy, i poskoczyli hurmem, aby potrzyma� mu konia za uzd� i strzemi�.

Mistrz za� zsiad�szy, zwr�ci� si� zaraz do Helfensteina i zapyta�:

� S�-li jakie nowiny od Wernera von Tettingen?

Werner von Tettingen, jako wielki marsza�ek, czyli przyw�dca zbrojnych si� krzy�ackich, by� w tej chwili na wyprawie przeciw �mujdzinom i Witoldowi[1508].

� Wa�nych nowin nie ma � odpowiedzia� Helfenstein � ale s� szkody. Dzicz popali�a osady pod Ragnet�[1509] i miasteczka przy innych zamkach.

� W Bogu nadzieja, �e jedna wielka bitwa z�amie ich z�o�� i zatwardzia�o�� � odpar� mistrz.

I to rzek�szy, podni�s� oczy w g�r�, a usta jego porusza�y si� przez chwil� modlitw�, kt�r� odmawia� za powodzenie wojsk zakonnych.

Po czym ukaza� na polskich rycerzy i rzek�:

� To s� wys�annicy kr�la polskiego: rycerz z Maszkowic, rycerz z Taczewa i rycerz z Bogda�ca, kt�rzy z nami dla wymiany je�c�w przybyli. Niechaj komtur zamkowy wska�e im go�cinne komnaty i podejmie ich, i ugo�ci, jako przysta�o.

Na te s�owa bracia-rycerze pocz�li spogl�da� z ciekawo�ci� na wys�annik�w, a zw�aszcza na Powa�� z Taczewa, kt�rego imi�, jako s�ynnego zapa�nika, by�o niekt�rym znane. Tych za�, kt�rzy nie s�yszeli o jego czynach na dworze burgundzkim, czeskim i krakowskim, przejmowa�a podziwem jego ogromna postawa i jego ogier bojowy tak nadzwyczajnej wielko�ci, �e bywalcom, kt�rzy za m�odych iat zwiedzili Ziemi� �wi�t� i Egipt, przypomnia� wielb��dy i s�onie.

Kilku pozna�o te� Zbyszka, kt�ry swego czasu potyka� si� w szrankach[1510] w Malborgu, i ci witali go do�� uprzejmie, pami�taj�c, �e pot�ny i maj�cy wielk� wzi�to��[1511] w Zakonie brat mistrz�w[1512], Ulryk von Jungingen, okazywa� mu szczer� przyja�� i przychylno��. Najmniej zwraca� uwagi i podziwu ten, kt�ry w niedalekiej ju� przysz�o�ci mia� by� najstraszliwszym pogromc� Zakonu, to jest Zyndram z Maszkowic, albowiem gdy zsiad� z konia, wydawa� si� z powodu swej niezwyk�ej kr�po�ci[1513] i wysokich ramion prawie garbatym. Nazbyt d�ugie jego r�ce i pa��kowate[1514] nogi budzi�y u�miech w twarzach m�odszych braci. Jeden z nich, znany krotofilnik[1515], przyst�pi� nawet do niego, chc�c mu przym�wi�[1516], ale spojrzawszy w oczy pana z Maszkowic, straci� jako� ochot� i odszed� w milczeniu.

Tymczasem komtur zamkowy zabra� go�ci i powi�d� ich z sob�. Weszli naprz�d na niewielki dziedziniec, na kt�rym pr�cz szko�y, starego lamusa[1517] i warsztatu siodlarskiego, znajdowa�a si� kaplica �w. Miko�aja, po czym przez most Miko�ajski wkroczyli na w�a�ciwe Przedzamcze. Komtur prowadzi� ich przez niejaki czas w�r�d pot�nych mur�w, bronionych tu i �wdzie mniejszymi i wi�kszymi basztami. Zyndram z Maszkowic pilnie przypatrywa� si� wszystkiemu, przewodnik za�, nawet nie zapytywany, ch�tnie pokazywa� rozmaite budynki, jakby mu zale�a�o w�a�nie na tym, aby go�cie przypatrzyli si� wszystkiemu jak najdok�adniej.

� Ten okrutny gmach, kt�ry wasze mi�o�cie widzicie przed sob� po lewej r�ce � m�wi� � to nasze stajnie. Ubodzy�my mnisi, a przecie ludzie m�wi�, �e gdzie indziej i rycerze tak nie mieszkaj� jak u nas konie.

� Nie pomawiaj�[1518] was ludzie o ub�stwo � odrzek� Powa�a � ale co� tu musi by� wi�cej pr�cz stajni, bo gmach okrutnie wysoki, a koni przecie po schodach nie sprowadzacie.

� Nad stajni�, kt�ra jest w dole i w kt�rej czterysta koni si� mie�ci � odrzek� komtur zamkowy � s� �pichrze, a w nich zbo�a cho�by na dziesi�� lat, nie przyjdzie tu nigdy do obl�enia, ale gdyby przysz�o, to g�odem nas nie wezm�.

To rzek�szy, zawr�ci� w prawo i zn�w przez most mi�dzy baszt� �w. Wawrzy�ca a baszt� Pancern� wwi�d� ich na inny dziedziniec, olbrzymi, le��cy w samym �rodku Podzamcza.

� Zwa�cie, wasze mo�cie � rzek� Niemiec � �e to wszystko, co ku p�nocy widzicie, jakkolwiek za �ask� Bo�� nie do zdobycia, jest tylko Vorburg[1519] � i utwierdzeniem[1520] nie mo�e si� por�wna� ani ze �rednim Zamkiem, do kt�rego was prowadz�, ani tym bardziej z Wysokim.

Jako� oddzielna fosa i oddzielny zwodzony most dzieli�y �redni Zamek od dziedzi�ca i dopiero w bramie zamkowej, kt�ra le�a�a znacznie wy�ej, rycerze obr�ciwszy si� za porad� komtura jeszcze raz, mogli obj�� oczyma ca�y �w olbrzymi kwadrat zwany Podzamczem. Gmach tam wznosi� si� przy gmachu, tak i� wydawa�o si� Zyndramowi, i� widzi przed sob� ca�e miasto. By�y tam nieprzebrane zapasy drzewa u�o�one w szychty[1521] tak wielkie jak domy, sk�ady kul kamiennych stercz�ce na kszta�t piramid, cmentarze, lazarety[1522], magazyny. Nieco z boku, wedle[1523] le��cego w �rodku stawu, czerwienia�y pot�ne mury �templu�, to jest wielkiego magazynu z jadalni� dla najemnik�w i czeladzi[1524]. Pod p�nocnym wa�em wida� by�o inne stajnie dla koni rycerskich i dla wyborowych mistrzowskich. Wzd�u� m�yn�wki[1525] wznosi�y si� koszary dla giermk�w i wojsk najemnych, a po przeciwleg�ej stronie czworoboku mieszkania dla przer�nych zawiadowc�w i urz�dnik�w zakonnych � zn�w sk�ady, �pichrze, piekarnie, szatnie, ludwisarnie[1526], niezmierny[1527] arsena�, czyli Karwan, wi�zienia, stara puszkarnia[1528], ka�dy gmach tak niez�omny i obronny, �e w ka�dym mo�na si� by�o tak jak w osobnej twierdzy broni�, a wszystko otoczone murem i gromad� gro�nych baszt, za murem fos�, za fos� wie�cem olbrzymich palisad, za kt�rymi dopiero na zach�d toczy� ��te fale Nogat[1529], na p�noc i wsch�d b�yszcza�a to� ogromnego stawu, a od po�udnia stercza�y silniej jeszcze umocnione zamki: �redni i Wysoki.

Gniazdo straszne, od kt�rego bi�a nieub�agana pot�ga i w kt�rym skupi�y si� dwie najwi�ksze znane w�wczas w �wiecie si�y: si�a duchowna i si�a miecza. Kto opar� si� jednej, tego pokruszy�a druga. Kto podni�s� przeciw nim rami�, na tego krzyk powstawa� we wszystkich krajach chrze�cija�skich, �e przeciw Krzy�owi je podnosi.

I wnet rycerstwo zbiega�o si� ze wszystkich stron na pomoc. Gniazdo te� roi�o si� wiecznie rzemie�lniczym i zbrojnym ludem i wrza�o w nim ci�gle jak w ulu. Przed gmachami, w przej�ciach, przy bramach, w warsztatach � wsz�dzie panowa� ruch jak na jarmarku. Echo roznosi�o odg�os m�ot�w i d�ut krzesaj�cych[1530] kamienne kule, huczenie m�yn�w i deptak�w[1531], r�enie koni, szcz�k zbroi i or�a, d�wi�k tr�b i piszcza�ek, nawo�ywania i rozkazy. Na owych dziedzi�cach s�ysza�e� wszystkie mowy �wiata i mog�e� napotka� �o�nierzy ze wszystkich narod�w: wi�c niechybnych �ucznik�w angielskich, kt�rzy o sto krok�w przeszywali go��bia uwi�zanego na maszcie, a kt�rych groty przebija�y pancerze tak �atwo jak sukno, i strasznych szwajcarskich piechur�w walcz�cych dwur�cznymi mieczami, i m�nych, cho� niepomiarkowanych w jedle[1532] i napoju Du�czyk�w, i sk�onnych zar�wno do �miechu, jak zwady rycerzy francuskich, i ma�om�wn� a dumn� szlacht� hiszpa�sk�, i �wietnych rycerzy w�oskich, najbieglejszych fechtmistrz�w[1533] przybranych w jedwabie, aksamity, a na wojn� w niez�omne zbroje, kowane w Wenecji, Mediolanie i Florencji � i rycerzy burgundzkich, i Fryz�w[1534], i wreszcie Niemc�w ze wszystkich ziem niemieckich. Kr�ci�y si� mi�dzy nimi �bia�e p�aszcze�, jako gospodarze i zwierzchnicy. �Wie�a pe�na z�ota�, a �ci�lej: osobna izba zbudowana na Wysokim Zamku obok mieszkania mistrza, nape�niona od do�u do g�ry pieni�dzmi i sztabami z drogocennego metalu, pozwala�a Zakonowi na godne podejmowanie �go�ci�, r�wnie� jak na zaci�gi najemnego �o�dactwa, kt�re wysy�ano st�d na wyprawy i do wszystkich zamk�w, do rozporz�dzenia w�jt�w, starost�w i komtur�w. Tak to z si�� miecza i z si�� duchown� kojarzy�o si� tu niezmierne bogactwo, a zarazem �elazny �ad, kt�ry lubo[1535] rozlu�nion ju� po prowincjach przez zbytni� ufno�� i upojenie si� w�asn� pot�g�, trzyma� si� jeszcze w samym Malborgu moc� dawnego wezwyczajenia[1536]. Monarchowie przybywali tu nie tylko walczy� z pogany lub po�ycza� pieni�dzy, lecz i uczy� si� sztuki rz�dzenia, rycerze � uczy� si� sztuki wojennej. W ca�ym bowiem �wiecie nikt nie umia� tak rz�dzi� i wojowa� jak Zakon. Gdy niegdy� przyby� w te strony, pr�cz szczup�ej okolicy i kilku zamk�w podarowanych przez niebacznego[1537] ksi�cia polskiego[1538], nie nale�a�a do niego ani pi�d�[1539] ziemi, teraz za� w�ada� obszern�, wi�ksz� od wielu kr�lestw krain�, pe�n� ziem �yznych, pot�nych miast i niezdobytych zamk�w. W�ada� i czuwa�, jak w�ada paj�k rozpi�t� sieci�, kt�rej wszystkie nici dzier�y[1540] pod sob�. St�d, z tego Wysokiego Zamku, od mistrza i od bia�ych p�aszcz�w rozbiega�y si� przez pocztowych pacho�k�w rozkazy na wszystkie strony: do lennej szlachty, do rad miejskich, do burmistrz�w, do w�jt�w, podw�jcich i kapitan�w najemnych wojsk, a co tu zrodzi�a i postanowi�a my�l i wola, tam wnet wykonywa�y setki i tysi�ce �elaznych d�oni. Tu sp�ywa� pieni�dz z ca�ego kraju, tu zbo�e, tu wszelkiego rodzaju spy�a[1541], tu daniny od j�cz�cego pod srogim jarzmem �wieckiego duchowie�stwa i od innych klasztor�w, na kt�re patrza� niech�tnym okiem Zakon; st�d wreszcie wyci�ga�y si� drapie�ne ramiona ku wszystkim okolicznym krajom i ludom.

Liczne pruskie m�wi�ce litewsk� mow� narody starte ju� by�y z oblicza ziemi. Litwa czu�a do niedawna �elazn� stop� krzy�ack� ci���c� jej na piersiach tak straszliwie, �e za ka�dym tchnieniem oddawa�a zarazem krew spod serca; Polska, lubo zwyci�ska w straszliwej bitwie pod P�owcami[1542], straci�a jednak za �okietkowych[1543] czas�w swe dzier�awy na lewym brzegu Wis�y razem z Gda�skiem, Tczewem, Gniewem i �wieciem. Rycerski Zakon Inflancki[1544] si�ga� po ziemie ruskie, i sz�y oba te zakony jak pierwsza olbrzymia fala niemieckiego morza, kt�re zalewa�o coraz szerzej i szerzej s�owia�skie ziemie.

A� nagle zasz�o chmur� s�o�ce krzy�acko-niemieckiej pomy�lno�ci. Litwa przyj�a chrzest z r�k polskich, a tron krakowski razem z r�k� cudnej kr�lewny odzier�y� [1545]Jagie��o[1546]. Nie utraci� wprawdzie Zakon przez to ani jednej ziemi, ani jednego zamku, ale uczu�, �e przeciw sile stan�a si�a, i straci� przyczyn�, dla kt�rej istnia� w Prusiech[1547]. Po chrzcie Litwy wr�ci� im by�o chyba do Palestyny i strzec p�tnik�w[1548] d���cych do �wi�tego miejsca. Ale wr�ci� � to znaczy�o wyrzec si� bogactw, w�adzy, pot�gi, panowania, miast, ziem i ca�ych kr�lestw. Wi�c pocz�� miota� si� Zakon w przera�eniu i w�ciek�o�ci jak potworny smok, w kt�rego boku utkwi�o �ele�ce[1549]. Mistrz Konrad ba� si� stawi� wszystkiego na jeden rzut ko�ci i dr�a� na my�l o wojnie z wielkim kr�lem, w�adc� ziem polskich, litewskich i obszernych dzier�aw ruskich, kt�re Olgierd wydar� z gard�a Tatarom, ale wi�kszo�� rycerzy krzy�ackich par�a do niej czuj�c, �e trzeba stoczy� b�j na �mier� i �ycie, p�ki si�y s� nienaruszone, p�ki urok Zakonu nie zblednie, p�ki �wiat ca�y �pieszy mu na pomoc i p�ki gromy papieskie nie spadn� na to ich gniazdo, dla kt�rego rzecz� �ycia i �mierci by�o teraz � nie rozszerzanie chrze�cija�stwa, lecz w�a�nie utrzymanie poga�stwa.

A tymczasem mi�dzy narodami i po dworach oskar�ano Jagie��� i Litw� o chrzest pozorny i fa�szywy, przedstawiaj�c jako rzecz niepodobn�[1550], aby sta� si� mog�o w ci�gu roku to, czego miecz zakonny nie m�g� przez wieki dokona�. Burzono przeciw Polsce i przeciw jej w�adcy kr�l�w i rycerzy, jako przeciw opiekunom i obro�com poga�stwa � a g�osy te, kt�rym jedynie w Rzymie nie dowierzano, rozchodzi�y si� szerok� fal� po �wiecie i �ci�ga�y ku Malborgowi ksi���t, graf�w[1551] i rycerzy z Po�udnia i Zachodu. Zakon nabiera� ufno�ci i poczuwa� si� w mocy. Marienburg ze swymi gro�nymi zamkami i Przedzamczem ol�niewa� ludzi pot�g� wi�cej ni� kiedykolwiek � i ol�niewa�o bogactwo, ol�niewa� pozorny �ad � i ca�y Zakon wydawa� si� by� w�adniejszy i bardziej na wiek wiek�w niepo�yty[1552] ni� dawniej. I nikt z ksi���t, nikt z owych rycerskich go�ci � nikt � pr�cz mistrza � nawet spomi�dzy Krzy�ak�w nie rozumia�, �e od czasu chrztu Litwy sta�o si� co� takiego, jak gdyby te fale Nogatu, kt�re os�ania�y z jednej strony straszn� twierdz� � zacz�y podmywa� cicho i nieub�aganie jej mury. Nikt nie rozumia�, �e w owym olbrzymim ciele zosta�a jeszcze si�a � ale ulecia�a z niego dusza; kto �wie�o przyby� i spojrza� na �w wzniesiony ex luto[1553] Marienburg, na owe mury, baszty, na czarne krzy�e w bramach, na budynkach i na szatach, temu przede wszystkim przychodzi�o na my�l, �e i bramy piekielne nie przemog�[1554] tej p�nocnej Krzy�a stolicy.

Z podobn� te� my�l� patrzyli na ni� nie tylko Powa�a z Taczewa i Zbyszko, kt�ry tu ju� bywa� poprzednio, lecz i wiele bystrzejszy od nich Zyndram z Maszkowic. I jemu, gdy w tej chwili spogl�da� na to zbrojne rojowisko �o�nierskie obj�te w ram� baszt i olbrzymich tyn�w, zmierzch�a twarz, a na pami�� nasun�y si� mimo woli dumne s�owa, kt�rymi niegdy� Krzy�acy grozili kr�lowi Kazimierzowi:

�Wi�ksza� nasza moc i je�li nie ust�pisz, do samego Krakowa mieczami naszymi �ciga� ci� b�dziem�.

Ale tymczasem komtur zamkowy powi�d� rycerzy dalej, do �redniego Zamku, w kt�rego wschodniej po�aci le�a�y go�cinne komnaty.

Ma�ko i Zbyszko d�ugi czas trzymali si� w ramionach, gdy� mi�owali si� wzajem zawsze, a w ostatnich latach wsp�lne przygody i nieszcz�cia uczyni�y t� mi�o�� jeszcze silniejsz�. Stary rycerz od pierwszego wejrzenia na bratanka odgad�, �e Danusi nie ma ju� na �wiecie, wi�c nie pyta� o nic, jeno[1555] tuli� do siebie m�odzianka, chc�c przez moc tego u�cisku pokaza� mu, �e nie zosta� zupe�nym sierot� i �e ma jeszcze blisk� �yw� dusz�, gotow� podzieli� si� z nim niedol�.

A� dopiero, gdy im smutek i bole�� znacznie �zami sp�yn�y, zapyta� po d�ugim milczeniu Ma�ko:

� Zali[1556] wydarli ci j� zn�w, czyli te� ci na r�ku skona�a?

� Na r�ku mi skona�a pod samym Spychowem � odrzek� m�odzian.

I pocz�� opowiada�, jak i co by�o, p�aczem i wzdychaniami przerywaj�c sobie opowiadanie, a Ma�ko s�ucha� uwa�nie, wzdycha� tak�e i w ko�cu zn�w j�� [1557]wypytywa�:

� A Jurand �ywie jeszcze?

� Juranda �ywi�cegom[1558] odjecha�, ale nied�ugo mu na �wiecie i pewnie go ju� nie obacz�.

� To mo�e lepiej by�o nie odje�d�a�.

� Jako�e mi by�o was tu ostawia�?

� Par� niedziel[1559] wcze�niej alibo p�niej, wszystko jedno!

Ale Zbyszko popatrzy� na niego bacznie i rzek�:

� I tak musieli�cie tu chorze�? Jako Piotrowin[1560] wygl�dacie.

� Bo cho� s�onko na ziemi przygrzewa, w podziemiu zawsze zimno i wilgo� tam jest okrutna z takowej przyczyny, �e tu naok� zamku wody. My�la�em, �e do szcz�tu[1561] sple�niej�. Dycha� te� nie ma czym i od tego wszystkiego rana mi si� odnowi�a � ta, wiesz� co to mi w Bogda�cu dopiero po bobrowym sadle szczebrzuch[1562] wylaz�.

� Pami�tam � rzek� Zbyszko � bo�my po bobra z Jagienk� chodzili. A to was tu psubraty w podziemiu trzymali?

Ma�ko poruszy� g�ow� i odpowiedzia�:

� �eby ci tak szczerze rzec, to nieradzi[1563] oni mnie widzieli i ju� by�o ze mn� �le. Wielka tu jest zawzi�to�� na Witolda[1564] i �mujdzin�w, ale jeszcze wi�ksza na tych spomi�dzy nas, kt�rzy im pomagaj�. Pr�nom[1565] gada�, dlaczego�my mi�dzy �mujdzin�w poszli. Byliby mi g�ow� uci�li i je�li tak nie uczynili, to jeno dlatego, �e im wykupu by�o �al, bo jako wiesz, pieni�dz im nawet i od pomsty wdzi�czniejszy, a po wt�re chcieli mie� w r�ku dow�d, �e kr�l Polak�w poganom w pomoc posy�a. Bo �e �mujdzini niebo��ta prosz� si� o krzest, byle nie z ich r�k, to wiemy, kt�rzy�my tam byli, ale Krzy�aki udaj�, �e nie wiedz�, i skar�� ich po wszystkich dworach, a z nimi razem i naszego kr�la.

Tu porwa�a Ma�ka zadyszka, tak �e musia� na chwil� umilkn��, i dopiero odsapn�wszy, m�wi� dalej:

� I by�bym mo�e skapia�[1566] w podziemiu. Wstawia� ci si� za mn� po prawdzie Arnold von Baden, kt�remu te� o okup chodzi�o. Ale on nie ma mi�dzy nimi nijakiej powagi i nazywaj� go nied�wiedziem. Szcz�ciem de Lorche dowiedzia� si� o mnie od Arnolda i okrutnego zaraz narobi� warcho�u[1567]. Nie wiem, czy ci o tym powiada�, bo on rad[1568] kryje swoje dobre uczynki� Jego oni tu to za co� maj�, bo ju� jeden de Lorche wielkie niegdy� w Zakonie piastowa� godno�ci, a ten jest znamienitego rodu i bogacz. M�wi� im tedy, �e sam jest naszym je�cem i �e gdyby mi tu gard�o wzi�li albo gdybym skapia� z g�odu i wilgotno�ci, to ty jemu szyj� utniesz. Grozi� ci kapitule[1569], �e rozpowie po zachodnich dworach, jak Krzy�acy z pasowanymi rycerzami post�puj�. A� zl�kli si� i wzi�li mnie do lazaretu[1570], gdzie i powietrze, i strawa lepsza.

� Od Lorchego jednej grzywny nie wezm�, tak mi dopom� B�g!

� Mi�o od nieprzyjaciela bra�, ale przyjacielowi s�uszna rzecz przepu�ci� � rzek� Ma�ko � a skoro jako s�ysz�, ugoda z kr�lem o wymian� je�c�w stan�a, to i za mnie nie potrzebujesz p�aci�.

� Ba! a nasze s�owo rycerskie? � zapyta� Zbyszko. � Ugoda ugod�, a Arnold bezecno�� m�g�by nam zada�.

Us�yszawszy to, zatroska� si� Ma�ko, pomy�la� nieco i rzek�:

� Ale mo�na by co� odtargowa�?

� Sami�my si� cenili. Zali�my[1571] to teraz mniej warci?

Ma�ko zatroska� si� jeszcze bardziej, ale w oczach odbi� si� podziw i jakby jeszcze wi�ksza mi�o�� dla Zbyszka.

�A czci potrafi strzec!� Taki ci si� ju� urodzi� � mrukn�� sam do siebie.

I pocz�� wzdycha�. Zbyszko my�la�, �e z �alu o te grzywny[1572], kt�re mieli von Badenowi zap�aci�, wi�c rzek�:

� Wiecie! Pieni�dzy i tak jest do��, byle ona dola nie by�a taka ci�ka.

� B�g ci j� odmieni! � rzek� ze wzruszeniem stary rycerz. � Mnie tam nied�ugo ju� na �wiecie.

� Nie powiadajcie! B�dziecie zdrowi, niech jeno was wiater przewieje.

� Wiater? Wiater m�ode drzewo przygnie, a stare z�amie.

� Owa! nie pr�chniej� w was jeszcze gnaty i do staro�ci wam daleko. Nie smu�cie si�!

� �eby tobie by�o weso�o, to i ja bym si� �mia�. Wszelako mam ci ja i inn� do smutku przyczyn�, a prawd� rzek�szy, nie tylko ja, ale i my wszyscy.

� Co za�? � zapyta� Zbyszko.

� A pami�tasz, jakom ci� w obozie u Skirwoi��y zgromi� za to, �e� moc krzy�ack� s�awi�? W polu ju�ci twardy jest nasz nar�d, ale tak z bliska, to si� tutejszym psubratom dopiero teraz przypatrzy�!�

Tu Ma�ko jakby w obawie, aby go kto nie dos�ysza�, zni�y� g�os:

� I teraz widz�, �e� ty by� praw[1573], nie ja. Niech r�ka boska broni, co to za moc, co to za pot�ga! Sw�dz� naszych rycerzy r�ce i chce im si� jak najpr�dzej k'Niemcom[1574], a nie wiedz�, �e Krzy�ak�w wszystkie narody i wszyscy kr�lowie wspomagaj�, �e pieni�dzy u nich wi�cej, �e �wiczenie lepsze, �e zamki warowniejsze i sprz�t wojenny godniejszy[1575]. Niech r�ka boska broni!� I u nas, i tu m�wi�, �e do wielkiej wojny przyj�� musi i przyjdzie, ale gdy przyjdzie, to niech�e B�g zmi�uje si� nad naszym Kr�lestwem i naszym narodem!

Tu obj�� d�o�mi sw� szpakowat� g�ow�, �okcie wspar� na kolanach i zamilk�.

Zbyszko za� rzek�:

� A widzicie. W pojedynk� niejeden z naszych od nich t�szy[1576], ale co do wielkiej wojny, pomiarkowali�cie[1577] sami.

� Oj, pomiarkowa�em! a da B�g i ci pos�owie kr�lewscy pomiarkuj� tak�e, a zw�aszcza rycerz z Maszkowic[1578].

� Widzia�em, jako spochmurnia�. Wielki z niego sprawca wojenny i powiadaj�, �e nikt na �wiecie nie rozumie si� tak na wojnie.

� Je�li prawda, to chyba jej nie b�dzie.

� Je�li Krzy�acy obacz�, �e mocniejsi, to w�a�nie b�dzie. I powiem wam szczerze: bogdaj ju� przyszed� w�z alibo przew�z, gdy� d�u�ej nie l�a[1579] nam tak �y�

I z kolei Zbyszko, jakby przygniecion niedol� w�asn� i powszechn�, opu�ci� g�ow�, a Ma�ko rzek�:

� Szkoda zacnego Kr�lestwa, a boj� si�, by nas B�g za zbytni� zuchwa�o�� nie pokara�. Pami�tasz, jak to rycerstwo przed katedr� na Wawelu przede msz�, wtedy kiedy ci to mieli g�ow� uci�� i nie uci�li � samego Tymura Kuternog�[1580] wyzywa�o, kt�ren czterdziestu kr�lestw jest panem i kt�ren[1581] g�ry z g��w ludzkich uczyni�� Nie do�� im Krzy�ak�w! wszystkich naraz chcieliby wyzwa� � i w tym mo�e by� obraza boska.

A Zbyszko na owo wspomnienie chwyci� si� za p�owe[1582] w�osy, bo go niespodzianie ogarn�� �al okrutny � i zakrzykn��:

� A kt� mnie w�wczas od kata zratowa�, je�li nie ona! O Jezu! Danu�ka moja!� O Jezu!�

I pocz�� drze� w�osy, a nast�pnie gry�� pi�ci, kt�rymi �kanie chcia� pot�umi�, tak rozskowycza�o si� w nim serce z nag�ego b�lu.

� Ch�opie! miej Boga w sercu!� cichaj! � wo�a� Ma�ko. � Co wsk�rasz[1583]? Hamuj si�! cichaj!�

Ale Zbyszko d�ugi czas nie m�g� si� uspokoi� i upami�ta�[1584] si� dopiero, gdy Ma�ko, kt�ry by� istotnie jeszcze chory, zes�ab� tak bardzo, �e zachwia� si� na nogach i pad� na �aw� w zupe�nym zmys��w zamroczeniu. W�wczas m�odzian po�o�y� go na tapczanie, pokrzepi� winem, kt�re przys�a� komtur[1585] zamkowy, i czuwa� nad nim, p�ki stary rycerz nie zasn��.

Nazajutrz zbudzili si� p�no, rze�wiejsi i wypocz�ci.

� No � rzek� Ma�ko � chyba jeszcze na mnie nie czas, i tak my�l�, �e byle mnie wiater polny przewia�, to i na koniu dosiedz�.

� Pos�owie ostan� jeszcze kilka dni � odpowiedzia� Zbyszko � bo coraz to do nich ludzie przychodz� z pro�b� o je�c�w, kt�rzy na Mazowszu albo w Wielkopolsce na rozboju schwytani, ale my mo�em jecha�, kiedy chcecie i kiedy poczujecie si� w si�ach.

W tej chwili wszed� Hlawa.

� Nie wiesz za�, co tam czyni� pos�owie? � spyta� go stary rycerz.

� Zwiedzaj� Wysoki Zamek i ko�ci� � odrzek� Czech. � Komtur zamkowy sam ich oprowadza, a potem p�jd� do wielkiego refektarza[1586] na obiad, na kt�ry i wasze mi�o�ci ma mistrz zaprosi�.

� A ty co� od rana czyni�?

� A ja przypatrywa�em si� niemieckiej najemnej piechocie, kt�r� kapitanowie �wiczyli, i przyr�wnywa�em j� z nasz� czesk�.

� A ty czesk� pami�tasz?

� Wyrostkiem mnie pojma� rycerz Zych ze Zgorzelic, ale pami�tam dobrze, bom od ma�ego by� do takich rzeczy ciekawy.

� No i c�?

� A nic! Ju�ci t�ga[1587] jest krzy�acka piechota i �wiczona godnie[1588], ale to s� wo�y, a nasi Czesi wilcy. Gdyby tak przysz�o co do czego, to przecie wasze mi�o�cie wiedz�: wo�y wilk�w nie jadaj�, a wilki okrutnie na wo�owin� �akome.

� Prawda jest � rzek� Ma�ko, kt�ry widocznie co� o tym wiedzia� � kto si� o waszych otrze, to jako od je�a odskoczy.

� W bitwie konny rycerz za dziesi�ciu piechoty stanie[1589] � rzek� Zbyszko.

� Ale Marienburga jeno piechota mo�e doby� � odpowiedzia� giermek.

I na tym sko�czy�a si� rozmowa o piechocie, gdy� Ma�ko, id�c za biegiem swych my�li, rzek�:

� S�ysz, Hlawa, dzi�, jak podjem i poczuj� si� w mocy � to pojedziemy.

� A dok�d? � spyta� Czech.

� Wiadomo, �e na Mazowsze. Do Spychowa � rzek� Zbyszko.

� I tam ju� ostaniem?�

Na to spojrza� Ma�ko na Zbyszka pytaj�cym wzrokiem, gdy� dotychczas nie by�o mi�dzy nimi mowy o tym, co dalej uczyni�. M�odzian mo�e mia� gotowe postanowienie, ale nie chcia� nim widocznie stryjca zasmuci�, wi�c rzek� wymijaj�co:

� Wpierw musicie wydobrze�[1590].

� A potem co?

� Potem? Wr�cicie do Bogda�ca. Wiem, jako Bogdaniec mi�ujecie.

� A ty?

� I ja go mi�uj�.

� Nie m�wi�, �eby� do Juranda nie jecha� � rzek� powoli Ma�ko � bo je�li zamrze, to pogrze��[1591] go przystojnie nale�y, ale ty bacz, co powiem, gdy�, jako m�ody, rozumem mi nie dor�wnasz. Nieszcz�liwa to jakowa� ziemia ten Spych�w. Co ci� spotka�o dobrego � to gdzie indziej, a tam nic, jeno strapienia ci�kie i frasunki[1592].

� Prawd� m�wicie � rzek� Zbyszko � ale tam Danusina truche�ka[1593]�

� Cichaj! � zawo�a� Ma�ko w obawie, �e Zbyszka chwyci taki sam niespodziany b�l jak wczoraj.

Ale na twarzy m�odzianka odbi�o si� tylko rozrzewnienie i smutek.

� B�dzie czas uradza� � rzek� po chwili. � W P�ocku i tak musicie odpocz��.

� Starunku[1594] waszej mi�o�ci tam nie zbraknie � wtr�ci� Hlawa.

� Prawda! � rzek� Zbyszko � wiecie, �e tam jest Jagienka? Jest dw�rk� przy ksi�nie Ziemowitowej[1595]. Ba � ale przecie wiecie, bo�cie j� sami tam przywie�li. By�a i w Spychowie. A� mi to dziwno, �e�cie mi nic o niej u Skirwoi��y nie wspomnieli.

� Nie tylko by�a w Spychowie, ale bez niej Jurand alboby dotychczas maca� koszturem drogi, alboby zamar� gdzie przy drodze. Przywioz�em j� do P�ocka wedle opatowego dziedzictwa, a nie wspomnia�em ci o niej, bo cho�bym by� wspomnia�, by�oby to samo. Na nic ty�, niebo��, w�wczas nie baczy�.

� Wielce ona was kocha � rzek� Zbyszko. � Chwali� Boga, �e nijakie listy nie by�y potrzebne, ale ona od ksi�ny dosta�a listy za wami i przez ksi�n� od pos��w krzy�ackich.

� Niech B�g za to dziewce b�ogos�awi, bo lepszej na �wiecie nie ma! � rzek� Ma�ko.

Dalsz� rozmow� przerwa�o im wej�cie Zyndrama z Maszkowic i Powa�y z Taczewa, kt�rzy zas�yszawszy o wczorajszym omdleniu Ma�ka, przyszli go dzi� odwiedzi�.

� Pochwalony Jezus Chrystus! � rzek� przest�piwszy pr�g Zyndram. � Jako�e wam dzi�?

� B�g zap�a�! Poma�u! Zbyszko prawi[1596], �e byle mi� wiater obwia�, to b�dzie ca�kiem dobrze.

� Co nie ma by�?� b�dzie! Wszystko b�dzie dobrze � wtr�ci� Powa�a.

� Wywczasowa�em[1597] si� te� na porz�dek! � odrzek� Ma�ko. � Nie tak jak wasze mi�o�cie, kt�rzy jako s�ysz�, rano�cie wstali.

� Naprz�d przychodzili do nas ludzie tutejsi mianowa�[1598] je�c�w � rzek� Zyndram � a potem ogl�dali�my gospodarstwo krzy�ackie: Przedzamcze i oba zamki.

� T�gie gospodarstwo i t�gie zamki! � mrukn�� pos�pnie Ma�ko.

� Pewnie, �e t�gie. Na ko�ciele s� arabskie ozdobno�ci, o kt�rych powiadali Krzy�acy, �e si� takiego murowania od Saracen�w[1599] w Sycylii nauczyli, a w zamkach komnaty ci osobliwe, na s�upcach w pojedynk� alibo gromadami stoj�cych. Obaczycie sami wielki refektarz. Utwierdzenie[1600] te� wsz�dy okrutne, jakiego nigdzie nie masz. Takich mur�w i kula kamienna, chocia�by najwi�ksza nie ugryzie. Wiera[1601], i� mi�o patrze�

Zyndram m�wi� to tak weso�o, �e Ma�ko spojrza� na niego zdziwiony i zapyta�:

� A bogactwo ich, a porz�dki, a wojsko i go�ci � widzieli�cie?

� Wszystko nam pokazywali niby z go�cinno�ci, a w rzeczy[1602] dlatego, aby serce w nas upad�o.

� No i c�?

� Ano, da B�g, �e jak przyjdzie wojna, wy�eniem[1603] ich het, za g�ry i morza � tam, sk�d przyszli.

A Ma�ko, przepomniawszy[1604] w tej chwili o chorobie, a� zerwa� si� na r�wne nogi ze zdziwienia.

� Jak to, panie � rzek�. � M�wi�, �e rozum macie bystry� Bo mnie a� zemdli�o, gdym si� ich pot�gi napatrzy�� Dla Boga! z czego� to miarkujecie?

Tu zwr�ci� si� do bratanka:

� Zbyszku, ka� za� to wino, kt�re nam przys�ali, postawi�. Siadajcie, wasze mo�cie, i m�wcie, bo lepszej driakwi[1605] �aden medyk na moje chor�bsko nie wymy�li.

Zbyszko, zaciekawion te� bardzo, sam postawi� dzbaniec z winem, a przy nim kubki, po czym siedli naok� sto�u i pan z Maszkowic tak m�wi� pocz��:

� Utwierdzenie to jest nic, bo co r�k� ludzk� stawiane, to r�ka ludzka zburzy� zdo�a. Wiecie, co trzyma w kupie ceg�y? � wapno! A wiecie, co ludzi? � mi�o��.

� Rany boskie! mi�d wam, panie, z g�by p�ynie � zawo�a� Ma�ko.

A Zyndram uradowa� si� w sercu t� pochwa�� i tak dalej rzecz prowadzi�:

� Z tutejszych ludzi � ten ci ma u nas w p�tach brata, ten syna, ten krewniaka, inny zi�cia alibo kogo. Komturowie graniczni ka�� im na rozb�j do nas chodzi� � wi�c niejeden polegnie i niejednego nasi u�api�. Ale �e tu ju� si� zwiedzieli ludzie o ugodzie mi�dzy kr�lem a mistrzem � przychodzili tedy do nas od samego rana podawa� nazwiska je�c�w, kt�re nasz pisarz spisywa�. By� naprz�d bednarz tutejszy, mo�ny mieszczanin, Niemiec, maj�cy dom w Malborgu, kt�ry w ko�cu rzek�: �Bym m�g� waszemu kr�lowi i Kr�lestwu w czym si� przys�u�y�, nie tylko bym maj�tno��, ale i g�ow� odda��. Odprawi�em go my�l�c, �e Judasz. Ale potem przychodzi ksi�dz �wiecki spod Oliwy, prosi o brata i tak powiada: �Prawda-li to, panie, �e na naszych pruskich pan�w wojn� nast�picie? bo wiedzcie, �e tu ju� ca�y nar�d, gdy m�wi: �Przyjd� Kr�lestwo Twoje�, to o waszym kr�lu my�li�. By�o potem o syn�w dw�ch szlachty, co na lennych ziemiach wedle[1606] Sztumu siedz�; byli kupcy z Gda�ska, byli rzemie�lnicy, by�, kt�ry dzwony w Kwidzyniu leje, by�a r�nych ludzi kupa � i wszyscy gadali to samo.

Tu przerwa� pan z Maszkowic, wsta�, obaczy�, czy za drzwiami nikt nie pods�uchuje, i wr�ciwszy, ko�czy� przyciszonym nieco g�osem:

� D�ugom ja o wszystko wypytywa�. Nienawidz� w ca�ych Prusiech Krzy�ak�w i ksi�a, i szlachta, i mieszczanie, i kmiecie[1607]. I nienawidzi ich nie tylko ten nar�d, kt�ren[1608] nasz� alibo prusk� mow� m�wi, ale nawet i Niemcy. Kto musi s�u�y�, s�u�y � ale zaraza ka�demu milsza ni� Krzy�ak. Ot, co jest�

� Ba, ale co si� to ma do krzy�ackiej mocy � rzek� niespokojnie Ma�ko.

A Zyndram pog�adzi� d�oni� swoje pot�ne czo�o, pomy�la� chwil�, jakby szuka� por�wnania, a wreszcie u�miechn�� si� i zapyta�:

� Potykali�cie si� kiedy w szrankach[1609]?

� Ju�ci i nieraz � odrzek� Ma�ko.

� To jak�e my�licie? Nie zwali ci si� z konia przy pierwszym starciu rycerz, cho�by najmocniejszy, ale taki, kt�ren ma poder�ni�ty popr�g[1610] u siod�a i strzemiona?

� Jako �ywo!

� No, widzicie: Zakon to taki rycerz.

� Prze B�g! � zawo�a� Zbyszko. � Pewnie i w ksi��ce nic lepszego nie wyczytasz!

A Ma�ko a� wzruszy� si� i rzek� nieco dr��cym g�osem:

� B�g wam zap�a�. Na wasz� g�ow�, panie, chyba umy�lnie p�atnerz[1611] musi he�m robi�, bo gotowego na ni� nigdzie nie masz.

Obiecywali sobie Ma�ko i Zbyszko wyjecha� zaraz z Malborga, ale tego dnia, w kt�rym tak bardzo pokrzepi� ich dusze Zyndram z Maszkowic[1612], nie wyjechali, gdy� by� na Wysokim Zamku obiad, a potem wieczerza na cze�� pos��w i go�ci, na kt�r� Zbyszko by� zaproszon jako kr�lewski rycerz, a dla[1613] Zbyszka i Ma�ko. Obiad odbywa� si� w mniejszym gronie, we wspania�ym wielkim refektarzu[1614], kt�ry o�wieca�o dziesi�� okien, a kt�rego palczaste sklepienie wspiera�o si�, rzadko widzianym kunsztem budowniczym, tylko na jednym s�upie. Pr�cz kr�lewskich rycerzy zasiad� do sto�u z obcych tylko jeden graf [1615]szwabski[1616] i jeden burgundzki[1617], kt�ry, lubo[1618] bogatych w�adc�w poddany, przyjecha� w ich imieniu po�yczy� pieni�dzy od Zakonu. Z miejscowych obok mistrza, wzi�o udzia� w obiedzie czterech dostojnik�w zwanych filarami Zakonu, to jest wielki komtur, ja�mu�nik, szatny i podskarbi. Pi�ty filar, to jest marsza�ek, by� w tym czasie na wyprawie przeciw Witoldowi[1619].

Jakkolwiek Zakon �lubowa� ub�stwo, jedzono na z�ocie i srebrze, a popijano ma�mazj�[1620], albowiem mistrz chcia� ol�ni� oczy pos��w polskich, Lecz pomimo mn�stwa potraw i obfitego pocz�stunku przykrzy�a si� nieco go�ciom ta uczta z powodu trudno�ci rozmowy i powagi, jak� wszyscy musieli zachowywa�. Natomiast wieczerza w olbrzymim refektarzu zakonnym (Convents Remter) wiele by�a weselsza, albowiem zgromadzi� si� na ni� ca�y konwent[1621] i wszyscy ci go�cie, kt�rzy nie zd��yli jeszcze poci�gn�� przeciw Witoldowi z wojskiem marsza�ka. Weso�o�ci tej nie zm�ci� �aden sp�r ni �adna k��tnia. Wprawdzie rycerze zagraniczni przewiduj�c, �e przyjdzie im si� kiedy� spotka� z Polakami, patrzali na nich niech�tnym okiem, ale Krzy�acy z g�ry zapowiedzieli im, �e musz� si� zachowa� spokojnie, i prosili ich o to bardzo usilnie boj�c si� w osobach pos��w obrazi� kr�la[1622] i ca�e Kr�lestwo. Ale nawet i w tym wypadku okaza�a si� nie�yczliwo�� Zakonu, przestrzegali bowiem go�ci przed zapalczywo�ci� Polak�w: ��e gdy ma w g�owie[1623], za ka�de ostrzejsze s�owo wraz[1624] brod� ci wyszarpie albo ci� no�em pchnie�. Wi�c go�cie zadziwieni byli potem dobroduszno�ci� i Powa�y z Taczewa, i Zyndrama z Maszkowic, a bystrzejsi pomiarkowali[1625], �e nie obyczaje polskie s� grube[1626], lecz j�zyki krzy�ackie z�o�liwe i jadowite.

Niekt�rzy, przywykli do wykwintnych zabaw na polerownych[1627] dworach zachodnich, nieszczeg�lne nawet wynie�li poj�cie o obyczajach samych�e Krzy�ak�w, gdy� by�a na tej uczcie wrzaskliwa nad miar� kapela, grubia�skie pie�ni szpylman�w[1628], grube �arty trefnisi�w[1629], pl�sy nied�wiedzie i pl�sy bosych dziewek. A gdy dziwiono si� obecno�ci niewiast na Wysokim Zamku, wyda�o si�, �e zakaz �amano ju� od dawna, i �e sam wielki Winrych Kniprode ta�cowa� tu swego czasu z pi�kn� Mari� von Alfleben. Bracia t�umaczyli, �e na Zamku niewiasty nie mog� tylko mieszka�, ale mog� przychodzi� do refektarza na uczty i �e zesz�ego roku ksi�na Witoldowa[1630], kt�ra mieszka�a w urz�dzonej po kr�lewsku starej Puszkarni na Przedzamczu, przychodzi�a jednak tu codziennie grywa� w z�ote arcaby[1631], kt�re jej ka�dego wieczora darowywano.

Grano i tego wieczora nie tylko w arcaby i w szachy, lecz i w ko�ci; wi�cej tego nawet by�o ni� rozmowy, kt�r� g�uszy�y pie�ni i owa zbyt wrzaskliwa kapela. Jednak�e w�r�d powszechnego gwaru zdarza�y si� chwile ciszy i raz korzystaj�c z takiej chwili, Zyndram z Maszkowic, niby to nie wiedz�c o niczym, zapyta� wielkiego mistrza, czyli poddani we wszystkich ziemiach bardzo mi�uj� Zakon.

Na co Konrad von Jungingen[1632] rzek�:

� Kto mi�uje Krzy�, ten i Zakon powinien mi�owa�.

Odpowied� ta podoba�a si� i zakonnikom, i go�ciom, wi�c pocz�li go za ni� chwali�, �w za� ucieszywszy si�, tak m�wi� dalej:

� Kto nam przyjaciel, temu pod nami dobrze, a kto nieprzyjaciel, na tego mamy dwa sposoby.

� Jakie� to? � pyta� polski rycerz.

� Wasza cze�� mo�e nie wiesz, �e ja tu z moich komnat schodz� do tego refektarza ma�ymi schodami w murze, a przy tych schodach jest pewna sklepiona izba, do kt�rej gdybym wasz� cze�� zaprowadzi�, pozna�by� pierwszy spos�b.

� Jako �ywo! � zawo�ali bracia.

A pan z Maszkowic domy�li� si�, �e mistrz m�wi o owej �wie�y� pe�nej z�ota, kt�r� si� chlubili Krzy�acy,wi�c zastanowi� si� nieco i odpowiedzia�;

� Niegdy� � hej! okrutnie ju� temu dawno, pokaza� pewien cesarz niemiecki naszemu pos�owi, kt�ry zwa� si� Skarbek[1633], tak� komor� i rzek�: �Mam ja twojego pana czym pobi�!� A Skarbek dorzuci� ci mu pier�cie� kosztowny i powiada: �Id� z�oto do z�ota, my Polacy barziej[1634] w �elezie si� kochamy�� i wiecie, wasze cze�cie, co potem by�o? � potem by�o Hundsfeld[1635]�

� Co to takiego Hundsfeld? � zapyta�o kilkunastu naraz rycerzy.

� To � odpowiedzia� spokojnie Zyndram � takie pole[1636], na kt�rym nikt nie m�g� nad��y� grze��[1637] Niemc�w i grzebli ich w ko�cu psi.

Wi�c stropili si�[1638] bardzo i rycerze, i bracia zakonni, us�yszawszy tak� odpowied� i nie wiedzieli, co maj� m�wi�, a Zyndram z Maszkowic rzek� jakby na zako�czenie:

� Z�otem przeciw �elazu nie wsk�rasz.

� Ba! � zawo�a� mistrz � w�dy[1639] to nasz drugi spos�b � �elazo. Widzia�e� wasza cze�� na Przedzamczu p�atnerskie[1640] majsternie. Kuj� tam m�oty noc i dzie�, i takich pancerzy, r�wnie jak miecz�w, na �wiecie nie masz.

Lecz na to zn�w Powa�a z Taczewa wyci�gn�� r�k� ku �rodkowi sto�u, wzi�� d�ugi na �okie�[1641] i szeroki wi�cej ni� na p� pi�dzi[1642] tasak s�u��cy do r�bania mi�sa, zwin�� go lekko w tr�bk� jak pergamin[1643], podni�s� w g�r�, tak aby wszyscy mogli go widzie�, a potem poda� mistrzowi.

� Je�li takie i w mieczach �elazo � rzek� � to niewiela nimi doka�ecie.

I u�miechn�� si�, rad z siebie, a duchowni i �wieccy a� popodnosili si� ze swych miejsc i hurmem zbiegli si� do wielkiego mistrza, po czym jeden drugiemu podawa� zwini�ty w tr�bk� tasak, ale milczeli wszyscy, maj�c na widok takiej mocy struchla�e w piersiach serca.

� Na g�ow� �w. Liboriusza! � zawo�a� w ko�cu mistrz � �elazne, panie, macie r�ce.

A graf burgundzki doda�:

� I z lepszego ni� to �elaza. Tak ci zwin�� ten tasak, jakby by� z wosku.

� Nawet si� nie sp�oni�[1644] i �y�y mu nie nabra�y[1645]! � zawo�a� jeden z braci.

� Bo � odpowiedzia� Powa�a � prosty jest nasz nar�d, nie znaj�cy[1646] takich dostatk�w i wyg�d, jakie tu widz�, ale czerstwy[1647].

A tu zbli�yli si� ku niemu rycerze w�oscy i francuscy i pocz�li odzywa� si� do niego swym d�wi�kliwym j�zykiem, o kt�rym stary Ma�ko m�wi�, �e jest taki, jakby kto cynowe misy potrz�sa�. Podziwiali tedy[1648] jego si��, on za� tr�ca� si� z nimi kielichem i odpowiada�:

� Cz�sto u nas przy biesiadach takie rzeczy czyni�, a zdarzy si�, �e mniejszy tasak, to ci i poniekt�ra dziewka zwinie.

Ale Niemcom, kt�rzy lubili si� che�pi� mi�dzy obcymi wzrostem i moc�, wstyd by�o � i bra�a ich z�o��, wi�c stary Helfenstein j�� wo�a� przez ca�y st�:

� Ha�ba to dla nas! Bracie Arnoldzie von Baden, poka�, �e i nasze ko�ci nie ze �wiec ko�cielnych uczynione! Dajcie mu tasak!

S�u�ba przynios�a wnet tasak i po�o�y�a go przed Arnoldem, ale on, czy to �e zmiesza� go widok tylu �wiadk�w, czy �e si�� w palcach mia� istotnie mniejsz� od Powa�y, zgi�� wprawdzie tasak przez po�ow�, ale nie zdo�a� go skr�ci�.

Wi�c niejeden z go�ci zagranicznych, kt�remu nieraz poprzednio szeptali Krzy�acy, jako w zimie nast�pi wojna z kr�lem Jagie���, zamy�li� si� mocno i przypomnia� sobie w tej chwili, �e zima w tym kraju okrutnie bywa ci�ka i �e lepiej by mo�e wr�ci� p�ki czas pod �agodniejsze niebo, do rodzinnego zamku.

A by�o w tym to dziwnego, �e podobne my�li pocz�y im przychodzi� do g�owy w lipcu, czasu pi�knej pogody i upa��w.

W P�ocku Zbyszko i Ma�ko nie zastali nikogo z dworu, albowiem oboje ksi�stwo[1649] razem z o�miorgiem dzieci pojechali w odwiedziny do Czerska, dok�d ich zaprosi�a ksi�na Anna Danuta[1650]. O Jagience dowiedzieli si� od biskupa, �e mia�a zosta� w Spychowie przy Jurandzie a� do jego �mierci. Wiadomo�ci te by�y im na r�k�, bo i sami chcieli jecha� do Spychowa. Ma�ko wys�awia� przy tym bardzo poczciwo�� Jagienki, �e wola�a uda� si� do umieraj�cego cz�owieka, kt�ry nie by� nawet jej krewny, ni� na zabawy czerskie, na kt�rych pl�s�w i wszelakiej ochoty[1651] nie mog�o zabrakn��.

� Mo�e te� uczyni�a to i dlatego, aby si� z nami nie zmin�� � m�wi� stary rycerz. � Nie widzia�em jej ju� dawno i rad[1652] j� obacz�, gdy� wiem, �e i ona dla mnie �yczliwa. Musia�a mi dziewka wyrosn�� � i pewno jeszcze g�adsza[1653], ni� by�a.

A Zbyszko rzek�:

� Odmieni�a si� okrutnie. G�adka by�a zawsze, ale pami�ta�em j� prost� dziewk�, a teraz to jej� cho�by na pokoje kr�lewskie.

� Tak �e ci si� odmieni�a? Ba! ale to i stary r�d tych Jastrz�bc�w ze Zgorzelic, kt�rzy si� �Na gody!� czasu wojen wo�aj�.

Nasta�a chwila milczenia, po czym zn�w ozwa� si� stary rycerz:

� Pewnie tak b�dzie, jakom ci m�wi�, �e jej si� zechce do Zgorzelic.

� Mnie i to dziwno by�o, �e z nich wyje�d�a�a.

� Bo chorego opata[1654] chcia�a dogl�da�, kt�ren nale�ytego starunku[1655] nie mia�. Ba�a si� przy tym Cztana i Wilka, a ja sam jej rzek�em, �e przezpieczniej[1656] b�dzie braciom bez niej, ni�eli przy niej.

� Wiera[1657], �e nijak im by�o sieroty naje�d�a�.

A Ma�ko zamy�li� si�.

� Ale czy si� tam na mnie nie pom�cili za to, �em j� wywi�z�, i czy z Bogda�ca cho� jedno drewno zosta�o, B�g raczy wiedzie�! Nie wiem te�, czy wr�ciwszy, podo�am im si� obroni�. Ch�opy m�ode i krzepkie, a ja stary.

� Ej! to, to ju� chyba m�wcie temu, kto was nie zna � odpowiedzia� Zbyszko.

Jako� Ma�ko nie m�wi� tego zupe�nie szczerze, chodzi�o mu bowiem o co innego, ale na razie machn�� tylko r�k�:

� �ebym by� nie chorza� w Malborgu, no, to jeszcze! � rzek�. � Ale o tym w Spychowie pogadamy.

I nazajutrz po noclegu w P�ocku ruszyli do Spychowa.

Dni by�y jasne, droga sucha, �atwa, a przy tym bezpieczna, gdy� z powodu ostatnich uk�ad�w wstrzymali Krzy�acy rozboje na granicy. Zreszt� dwaj rycerze nale�eli do takich podr�nych, kt�rym i dla zb�ja lepiej si� z dala pok�oni� ni� z bliska ich zaczepi�, wiec podr� sz�a wartko[1658] i pi�tego dnia po wyje�dzie z P�ocka stan�li rankiem bez trudu w Spychowie. Jagienka, kt�ra by�a przywi�zana do Ma�ka jak do najlepszego w �wiecie przyjaciela, wita�a go niemal tak, jakby wita�a ojca, a on, cho� nie byle co mog�o go poruszy�, rozrzewni� si� jednak t� �yczliwo�ci� kochanej dziewczyny � i gdy w chwil� p�niej Zbyszko wypytawszy si� o Juranda, poszed� do niego i do swojej �truche�ki[1659]� � odetchn�� stary rycerz g��boko i rzek�:

� Ano, kogo B�g chcia� wzi��, to wzi��, a kogo chcia� ostawi�, to ostawi�, ale tak my�l�, �e przecie sko�czone ju� te nasze mitr�gi[1660] i te nasze w�drowania po r�nych mierzejach[1661] i wertepach.

Po chwili za� doda�:

� Hej! gdzie to nas Pan Jezus przez te ostatnie lata nie nosi�!

� Ale was r�ka boska piastowa�a[1662] � odrzek�a Jagienka.

� Prawda, �e piastowa�a, wszelako szczerze rzek�szy, czas ju� do dom.

� Trzeba nam tu zosta�, p�ki Jurand �ywie[1663] � rzek�a dziewczyna.

� A jako�e z nim?

� Patrzy do g�ry i �mieje si�; wida� ju� raj ogl�da, a w nim Danu�k�.

� Pilnujesz go?

� Pilnuj�, ale ksi�dz Kaleb powiada, �e i anieli go pilnuj�. Wczoraj gospodyni tutejsza dw�ch widzia�a.

� Powiadaj� � rzek� na to Ma�ko � �e szlachcicowi najprzystojniej[1664] w polu[1665] umiera�, ale tak jak Jurand kona, to i na �o�u dobrze.

� Nie je nic, nie pije, jeno[1666] si� ci�giem[1667] �mieje � rzek�a Jagienka.

� P�jd�my do niego. Zbyszko te� tam musi by�.

Ale Zbyszko kr�tko zabawi�[1668] przy Jurandzie, kt�ry nikogo nie poznawa� � i poszed� nast�pnie do Danusinej trumny, do podziemia. Tam zabawi� dop�ty, dop�ki stary Tolima nie przyszed� szuka� go na posi�ek. Wychodz�c, zauwa�y� przy blasku pochodni, �e na trumnie pe�no by�o wianuszk�w z chabru i z nagietk�w, a naok� wymieciona czysto polepa[1669] przytrz��ni�ta by�a tatarakiem, kacze�cem i kwiatem lipowym, kt�ry roznosi� wo� miodow�. Wi�c wezbra�o w m�odzianku na ten widok serce i zapyta�:

� Kt� to tak zdobi t� truche�k�?

� Panna ze Zgorzelic � odpowiedzia� Tolima.

M�ody rycerz nie rzek� na to nic, ale w chwil� p�niej, ujrzawszy Jagienk�, pochyli� si� nagle do jej kolan i obj�wszy je, zawo�a�:

� B�g�e ci zap�a� za twoj� poczciwo�� i za one kwiecie dla Danu�ki.

I to rzek�szy, rozp�aka� si� rzewnie, a ona obj�a mu r�koma g�ow� jak siostra, kt�ra pragnie kwil�cego brata utuli�, i rzek�a:

� Oj, m�j Zbyszku, rada by ja ci� bardziej pocieszy�!

Po czym �zy obfite pu�ci�y si� i jej z oczu.

Jurand umar� w kilka dni p�niej. Przez ca�y tydzie� odprawia� ksi�dz Kaleb nabo�e�stwo nad jego cia�em, kt�re nie psu�o si� wcale � w czym wszyscy cud Bo�y widzieli � i przez ca�y tydzie� roi�o si� od go�ci w Spychowie. Potem przyszed� czas ciszy, jaki zwykle bywa po pogrzebach. Zbyszko chadza� do podziemia, a czasem te� z kusz� do boru, z kt�rej zreszt� nie strzela� do zwierza, jeno[1670] chodzi� w zapami�taniu[1671], a� wreszcie pewnego wieczora przyszed� do izby, w kt�rej dziewczyny siedzia�y z Ma�kiem i Hlaw� � i niespodzianie rzek�:

� Pos�uchajcie, co powiem! Nie p�u�y[1672] smutek nikomu, a przez to lepiej wam do Bogda�ca i do Zgorzelic wraca� ni�eli tu w smutku siedzie�.

Nasta�o milczenie, wszyscy bowiem odgadli, �e to b�dzie wielkiej wagi rozmowa � i dopiero po chwili ozwa� si� Ma�ko:

� Lepiej nam, ale i tobie lepiej.

Lecz Zbyszko potrz�sn�� swymi jasnymi w�osami.

� Nie! � rzek� � wr�c�, da B�g, i ja do Bogda�ca, ale teraz w inn� mi trzeba drog�.

� Hej! � zawo�a� Ma�ko. � M�wi�em, �e koniec, a tu nie koniec! B�j�e ty si� Boga, Zbyszku!

� Przecie wiecie, i�em �lubowa�.

� To to jest przyczyna? Nie masz[1673] Danu�ki, nie masz i �lubowania. �mier� ci� od przysi�gi zwolni�a.

� Moja by mnie zwolni�a, ale nie jej. Na rycersk� cze�� ja Bogu przysi�ga�! Jako�e chcecie? Na rycersk� cze��!

Ka�de s�owo o rycerskiej czci wywiera�o na Ma�ku jakby czarodziejski wp�yw. W �yciu, pr�cz przykaza� boskich i ko�cielnych, niewielu si� innymi kierowa�, ale natomiast tymi kilkoma kierowa� si� niezachwianie.

� Ja ci nie m�wi�, �eby� przysi�gi nie dotrzyma� � rzek�.

� Jeno co?

� Jeno to, �e� m�ody i �e na wszystko masz czas. Jed� teraz z nami; wypoczniesz � z �alu i bole�ci si� otrz��niesz � a potem ruszysz, dok�d zechcesz.

� To ju� wam tak szczerze jak na spowiedzi powiem � odrzek� Zbyszko. � Je�d��, widzicie, gdzie trzeba, gadam z wami, jem i pij� jak ka�dy cz�owiek, a sprawiedliwie m�wi�, �e we wn�trzu[1674] i w duszy rady sobie nijakiej da� nie mog�. Nic, jedno smutek we mnie, nic, jedno bole��, nic, jedno te gorzkie �luzy[1675] � same mi z oczu p�yn�!

� To ci w�a�nie mi�dzy obcymi b�dzie najgorzej.

� Nie! � m�wi� Zbyszko. � B�g widzi, �e do reszty bym skapia�[1676] w Bogda�cu. Kiedy wam m�wi�, �e nie mog�, to nie mog�! Wojny mi trza, bo w polu �acniej[1677] przepomnie�[1678]. Czuj�, �e jak �lubu dokonam, jak onej [1679]zbawionej duszy b�d� m�g� rzec: wszystkom ci spe�ni�, com przyobieca� � dopiero mnie popu�ci. A pierwej � nie! Nie utrzymaliby�cie mnie i na powrozie w Bogda�cu�

Po tych s�owach sta�o si� w izbie cicho, tak �e s�ycha� by�o muchy lataj�ce pod pu�apem.

� Ma-li skapie� w Bogda�cu, to niech lepiej jedzie � ozwa�a si� wreszcie Jagienka.

Ma�ko za�o�y� obie r�ce na kark, jak mia� zwyczaj czyni� w chwilach wielkiego frasunku[1680], po czym westchn�� ci�ko i rzek�:

� Ej, mocny Bo�e!�

Jagienka za� m�wi�a dalej:

� Zbyszku, ale ty przysi�gnij, �e je�eli ci� B�g zachowa, to nie ostaniesz tutaj, jeno powr�cisz do nas.

� Co bym nie mia� wr�ci�! Ju�ci nie omin� Spychowa, ale tu nie ostan�.

� Bo � ci�gn�a dalej cichszym nieco g�osem dziewczyna � je�li ci o t� truche�k� chodzi, to my ci j� zawieziem do Krze�ni�

� Jagu�! � zawo�a� z wybuchem Zbyszko.

I w pierwszej chwili uniesienia i wdzi�czno�ci pad� jej do n�g.

Stary rycerz pragn�� koniecznie towarzyszy� Zbyszkowi do wojsk ksi�cia Witoldowych[1681], ale �w nie da� sobie nawet o tym m�wi�. Upar� si� jecha� sam, bez pocztu, bez woz�w, z trzema tylko konnymi pacho�kami, z kt�rych jeden mia� wie�� spy��[1682], drugi zbroj� i ubiory, trzeci nied�wiedzie sk�ry do spania. Pr�no Jagienka i Ma�ko b�agali go, by wzi�� z sob� chocia� Hlaw�, jako giermka wypr�bowanej si�y i wierno�ci. Upar� si� i nie chcia�, m�wi�c, �e trzeba mu o tej bole�ci, kt�ra go toczy[1683], zapomnie�, a obecno�� giermka przypomina�aby mu w�a�nie wszystko, co by�o i przesz�o.

Ale jeszcze przed jego wyjazdem toczy�y si� wa�ne narady nad tym, co uczyni� ze Spychowem. Ma�ko radzi� t� maj�tno�� sprzeda�. M�wi�, i� to jest ziemia nieszcz�sna, kt�ra nikomu nie przynios�a nic pr�cz kl�sk i niedoli. W Spychowie du�o by�o wszelakiego bogactwa, pocz�wszy od pieni�dzy a� do zbroi, koni, szat, ko�uch�w, drogich sk�r, kosztownych sprz�t�w i stad, wi�c Ma�kowi chodzi�o w duszy o to, aby owym bogactwem wspom�c Bogdaniec, kt�ry milszy by� mu od wszystkich innych ziem. Radzili tedy[1684] nad tym d�ugo, ale Zbyszko �adn� miar� nie chcia� si� zgodzi� na sprzeda�.

� Jako�e mi � m�wi� � Jurandowe ko�ci przedawa�? Tak ci to mu si� mam wyp�aci� za one dobrodziejstwa, kt�rymi mi� obsypa�?

� Obiecali�my ci wzi�� Danusin� truch�eczk�[1685] � odrzek� Ma�ko � mo�emy i Juranda cia�o zabra�.

� Ba, on tu z ojcami, a bez ojc�w b�dzie mu si� cni�o[1686] w Krze�ni. We�miecie Danu�k�, to on tu ostanie z dala od dziecka, we�miecie i jego, to tu ojce sami ostan�.

� Bo ty nie baczysz[1687], �e Jurand w raju wszystkich co dzie� ogl�da, a ojciec Kaleb powiada, �e on w raju � odpowiedzia� stary rycerz.

Ale ksi�dz Kaleb, kt�ry by� po stronie Zbyszka, rzek�:

� Dusza w raju, ale cia�o na ziemi a� do dnia s�du.

Ma�ko za� zastanowi� si� nieco i id�c dalej za w�asn� my�l�, doda�:

� Ju�ci, takiego chyba Jurand nie widzi, kt�ren nie zosta� zbawion, na to wszelako[1688] nie ma rady.

� Co tu wyrok�w boskich dochodzi�! � odrzek� Zbyszko. � Ale i tego nie daj B�g, aby tu obcy cz�ek nad tymi �wi�tymi prochami mieszka�. Lepiej tu wszystkich ostawi�, a Spychowa nie przedam, cho�by mi za niego ksi�stwo dawali.

Po tych s�owach wiedzia� ju� Ma�ko, �e nie ma rady, bo zna� uporczywo�� bratanka i wielbi� j� w g��bi duszy na r�wni ze wszystkim, co tylko w m�odzianku by�o.

Wi�c po chwili rzek�:

� Prawda jest, �e pod w�os[1689] mi ch�op m�wi, ale w tym, co m�wi, to praw[1690].

I zafrasowa� si�[1691], bo jednak�e nie wiedzia�, co czyni�.

Ale Jagienka, kt�ra milcza�a dotychczas, wyst�pi�a z now� rad�:

� �eby tak znale�� poczciwego cz�eka, co by tu rz�dzi� alibo dzier�aw� Spych�w wzi��, to by by�a wyborna rzecz. Najs�uszniej by wydzier�awi�, bo nijakich nie mieliby�cie k�opot�w, jeno gotowy grosz[1692]. Mo�e by Tolima?� Stary on jest i wi�cej si� na wojnie ni� na gospodarstwie rozumie, ale je�li nie on, to mo�e ojciec Kaleb?�

� Mi�a panno! � odpowiedzia� na to ksi�dz Kaleb � obu nam z Tolim� ziemia si� patrzy, ale ta, kt�ra nas pokryje, nie ta, po kt�rej chodzim.

I to rzek�szy, zwr�ci� si� do Tolimy:

� Prawda, stary?

Wi�c Tolima ogarn�� d�oni� spiczaste ucho i zapyta�:

� O co chodzi? � a gdy mu powt�rzono g�o�niej, rzek�:

� �wi�ta to prawda. Nie do gospodarstwa ja! Top�r g��biej orze od p�uga� Pana i dziecko to bym rad[1693] jeszcze pom�ci��

I wyci�gn�� chude, lecz �ylaste d�onie z zakrzywionymi na kszta�t szpon�w drapie�nego ptaka palcami, po czym zwracaj�c sw� siw�, podobn� do wilczej g�ow� w stron� Ma�ka i Zbyszka doda�:

� Na Niemc�w, wasze mo�cie, mnie we�cie � to moja s�u�ba!

I mia� s�uszno��. Przysporzy� on niema�o bogactwa Jurandowi, ale tylko drog� wojny i �upu � nie gospodarstwem.

Wi�c Jagienka, kt�ra przez czas tej rozmowy namy�la�a si�, co ma powiedzie�, rzek�a zn�w:

� Tu by si� patrzy�[1694] cz�ek m�ody, a nie boj�cy, bo za� �ciana[1695] krzy�acka obok; taki, powiadam, co by si� przed Niemcami nie tylko nie chowa�, ale jeszcze ich szuka�, wi�c tak my�l�, �e nie przymierzaj�c Hlawa � w sam raz by si� do tego nadawa��

� Obaczcie, jak to uradza! � rzek� Ma�ko, kt�remu, pomimo ca�ej mi�o�ci do Jagienki, nie chcia�o si� w g�owie pomie�ci�, by w takiej sprawie zabiera�a g�os niewiasta, a do tego dziewka przetow�osa[1696].

Ale Czech podni�s� si� z �awy, na kt�rej siedzia�, i rzek�:

� B�g na mnie patrzy, �e rad bym z panem Zbyszkiem na wojn� i��, bo�my ju� razem trocha Niemc�w wy�uskali � i jeszcze by si� zdarzy�o.� Ale je�li mam zostawa�, to bym tu zosta�� Tolima mi przyjaciel i on mnie zna� �ciana krzy�acka obok, to i co? To w�a�nie! A obaczym, komu si� somsiedztwo[1697] wpierw uprzykrzy! Mia�bym si� ja ich ba�, to niech oni si� mnie boj�. Nie daj te�, Panie Jezu, abym ja waszym mo�ciom krzywd� w gospodarstwie czyni� i k'sobie[1698] wszystko garn��. W tym panienka za mn� po�wiadczy, bo wie, i�ebym wola� sczezn��[1699] sto razy ni�li jej nierzetelne oczy pokaza� Na gospodarstwie tyle si� znam, ilem si� go w Zgorzelicach napatrzy�, ale tak miarkuj�[1700], �e wi�cej tu trzeba toporem i mieczem ni� p�ugiem gospodarzy�. I to wszystko wielce mi jest po my�li, jeno, �e przecie, tak� niby tu zosta�

� To i co? � zapyta� Zbyszko. � Czego si� oci�gasz?

A Hlawa zmiesza� si� wielce i tak dalej, zaj�kaj�c si�, m�wi�:

� Niby, �e jak panienka odjedzie, to z ni� i wszyscy odjad�. Wojowa� � dobrze i gospodarzy� te�, ale tak samemu� bez nijakiej pomocy. Okrutnie by mi si� tu cni�o[1701] bez panienki i bez� tego, jako w�a�nie chcia�em rzec� i jako �e panienka nie sama je�dzi�a po �wiecie� to jakby mi tu nikt nie pom�g�� to nie wiem!

� O czym ten ch�op gada? � spyta� Ma�ko.

� Rozum macie bystry, a nice�cie nie pomiarkowali � odrzek�a Jagienka.

� Bo co?

A ona zamiast odpowiedzi zwr�ci�a si� do giermka:

� A jakby tak Anula Sieciech�wna z tob� osta�a � wytrzyma�by� ?

Na to Czech grzmotn�� si� do jej n�g, a� kurz powsta� z polepy[1702].

� I w piekle bym z ni� wytrzyma�! � zawo�a� obejmuj�c jej stopy.

Zbyszko, us�yszawszy ten okrzyk, patrza� ze zdumieniem na giermka, gdy� poprzednio o niczym nie wiedzia� i niczego si� nie domy�la�, a Ma�ko dziwi� si� tak�e temu w duszy, ile to niewiasta znaczy we wszystkich ludzkich sprawach i jak przez m� ka�da rzecz mo�e si� uda� albo te� zgo�a chybi�.

� B�g �askaw � mrukn�� � �e ju� ja do nich nieciekaw.

Jednak�e Jagienka, zwr�ciwszy si� zn�w do Hlawy, rzek�a:

� To teraz trzeba nam jeno wiedzie�, czy i Anula z tob� wytrzyma.

I zawo�a�a Sieciech�wn�, a ta wesz�a, wiedz�c lub domy�laj�c si� widocznie, o co chodzi, gdy� wesz�a z zas�onionymi ramieniem oczyma i z g�ow� spuszczon� tak, �e wida� by�o tylko rozbi�r jej jasnych w�os�w, kt�re rozja�nia� jeszcze bardziej padaj�cy na nie promie� s�o�ca. Naprz�d zatrzyma�a si� przy odrzwiach, potem skoczywszy ku Jagience, pad�a przed ni� na kolana i ukry�a twarz w fa�dach jej sp�dnicy.

A Czech kl�kn�� ko�o niej i rzek� do Jagienki.

� Pob�ogos�awcie nas, panienko.

Nazajutrz nadesz�a chwila odjazdu Zbyszka. On sam siedzia� wysoko na ros�ym koniu bojowym, a swoi otaczali go doko�a. Jagienka, stoj�c wedle[1703] strzemienia, wznosi�a ku m�odziankowi w milczeniu swe smutne niebieskie oczy, jakby chc�c przed rozstaniem napatrzy� si� na niego do woli. Ma�ko razem z ksi�dzem Kalebem przy drugim strzemieniu, a tu� obok giermek z Sieciech�wn�. On zwraca� g�ow� to w jedn�, to w drug� stron�, zamieniaj�c z nimi takie kr�tkie s�owa, jakie zwykle wypowiada sie przed d�ug� podr�: �Osta�cie zdrowi!� � �Niech ci� B�g prowadzi!� � �Czas ju�!� � �Hej, czas! czas!� Poprzednio ju� by� po�egna� si� ze wszystkimi i z Jagienk�, kt�r� pod nogi podj��, dzi�kuj�c jej za �yczliwo��. A teraz, gdy spogl�da� na ni� z wysokiego rycerskiego siod�a, mia� ochot� powiedzie� jej jeszcze jakie dobre s�owo, gdy� jej wzniesione oczy i twarz m�wi�y mu tak wyra�nie: �Wr��!� � �e serce wzbiera�o mu rzeteln� wdzi�czno�ci�.

I jak gdyby odpowiadaj�c na t� jej niem� wymow�, rzek�:

� Jagu�, ku tobie jako ku siestrze[1704] rodzonej� Wiesz!� Nic wi�cej nie rzek�!

� Wiem. B�g ci zap�a�.

� I o stryjcu pami�taj.

� I ty pami�taj.

� Ju�ci, wr�c�, je�li nie zgin�.

� Nie gi�.

Raz ju�, w P�ocku, gdy wspomnia� o wyprawie, powiedzia�a mu tak samo: �Nie gi�, ale teraz s�owa te wysz�y z jeszcze wi�kszej g��bi jej duszy i mo�e dla ukrycia �ez pochyli�a si� przy tym tak, �e czo�o jej dotkn�o na chwil� kolana Zbyszka.

A tymczasem pacho�kowie konni przy bramie trzymaj�cy juczne konie, gotowi ju� do drogi, pocz�li �piewa�:

� W drog�! � zawo�a� Zbyszko.

� W drog�.

� Bo�e ci� prowad�! Matko Naj�wi�tsza!�

Zat�tni�y kopyta na drewnianym zwodzonym mo�cie, jeden z koni zar�a� przeci�gle, inne pocz�y parska� i orszak ruszy�.

Ale Jagienka, Ma�ko, ksi�dz, Tolima oraz Czech ze sw� niewiast� i ci s�udzy, kt�rzy zostawali w Spychowie, wyszli na most i patrzyli na odje�d�aj�cych. Ksi�dz Kaleb �egna� ich krzy�em czas d�ugi, a� gdy wreszcie znikli za wysokimi krzami[1705] olszyny, rzek�:

� Pod tym znakiem nie dosi�gnie ich z�a przygoda.

A Ma�ko doda�:

� Pewnie, ale i to te� dobrze, �e konie czyni�y parskanie okrutne.

Zabawili czas jaki� w P�ocku, aby si� z dziedzictwem i z testamentem opatowym[1716] u�adzi�[1717], a potem, zaopatrzeni w nale�yte dokumenta, ruszyli dalej, niewiele wypoczywaj�c w drodze, kt�ra by�a �atwa i bezpieczna, gdy� upa� osuszy� b�ota, pozw�a� rzeki, a go�ci�ce sz�y krajem spokojnym, zamieszka�ym przez lud swojacki i go�cinny. Z Sieradza pchn��[1718] jednak ostro�ny Ma�ko pacho�ka do Zgorzelic, a�eby o przybyciu swoim i Jagienkowym oznajmi�, skutkiem czego Ja�ko, brat Jagienki, wyskoczy� ku nim na p� drogi i na czele dwudziestu zbrojnych parobk�w odprowadzi� ich do domu.

By�o przy tym spotkaniu niema�o rado�ci, powita� i okrzyk�w. Ja�ko podobny by� zawsze do Jagienki jak dwie krople wody, ale ju� j� przer�s�, ch�opak by� na schwa�: dziarski, weso�y jak nieboszczyk Zych, po kt�rym ochot� do ci�g�ego �piewania odziedziczy�, a �ywy jak skra. Poczu� si� te� ju� w latach, w sile i za dojrza�ego m�a si� uwa�a�, bo rz�dzi� swymi pacho�kami jak prawy[1719] w�dz, a oni w mig ka�dy jego rozkaz spe�niali, boj�c si� widocznie jego powagi i w�adzy.

Dziwili si� wi�c temu Ma�ko i Jagienka, a on dziwi� si� tak�e z wielk� uciech� urodzie i dworno�ci siostry, kt�rej od dawna nie widzia�. M�wi� przy tym, �e ju� si� ku niej wybiera� i �e maluczko, a byliby go w domu nie zastali, gdy� i tak trzeba mu �wiat obaczy�, o ludzi si� otrze�, �wiczenia rycerskiego nabra� i sposobno�� tu i owdzie znale�� do potykania si� z w�drownymi rycerzami.

� �wiat i obyczaje ludzkie pozna� � rzek� mu na to Ma�ko � dobra jest to rzecz, gdy� uczy to, jak si� w ka�dej przygodzie znale��, co powiedzie�, i wzmaga przyrodzony rozum. Ale co do potykania si�, lepiej, �e ja ci powiem, i�e� na to jeszcze za m�ody, ni� �eby ci to mia� jaki obcy rycerz powiedzie�, kt�ren[1720] by ci� przy tym wy�mia� nie omieszka�[1721].

� To by po tym �miechu zap�aka� � odrzek� na to Ja�ko � a je�li nie on, to jego �ona i dzieci.

I spojrza� z okrutn� zuchwa�o�ci� przed siebie, jakby chcia� rzec wszystkim w�drownym rycerzom na �wiecie: �Gotujcie si� na �mier�!� Lecz stary rycerz z Bogda�ca zapyta�:

� A Cztan i Wilk ostawili tu was w spokoju? Bo to oni radzi na Jagienk� patrzyli.

� Ba! Wilk zabit na �l�sku. Chcia� tam jednego kasztelu[1722] niemieckiego doby� i doby�, ale �e go k�od� z mur�w przywalili, wi�c po dw�ch dniach ostatni� par�[1723] pu�ci�.

� To go szkoda. Chadza� i jego ojciec na Niemc�w do �l�ska, kt�rzy tam nasz nar�d cisn� � i �upy z nich bra�� Najgorsze to dobywanie zamk�w, bo przy nim ni zbroja, ni �wiczenie rycerskie nie pomo�e. Da B�g, �e tam ksi��� Witold[1724] nie b�dzie zamk�w dobywa�, jeno w polu Krzy�ak�w gn�bi�� A Cztan? Co z nim s�ycha�?

Ja�ko pocz�� si� �mia�:

� Cztan si� o�eni�! Wzi�� c�rk� kmiecia[1725] z Wysokiego Brzegu, s�awn� z urody. Hej! nie tylko g�adka[1726] dziewka, ale i zaradna, bo Cztanowi niejeden woli z drogi ust�pi�, a ona go po w�ochatym pysku bije i za nozdrza ci go wodzi [1727]jako nied�wiedzia na �a�cuchu.

Rozweseli� si� us�yszawszy to stary rycerz.

� Widzisz j�! wszystkie baby jednakie! Jagienka, i ty taka b�dziesz! Chwa�a Bogu, �e nie by�o z tymi dwoma zabijakami k�opotu, bo szczerze m�wi�c, a�e mi to dziwno, �e na Bogda�cu z�o�ci nie wywarli.

� Cztan chcia�, ale Wilk, kt�ry by� m�drzejszy, nie da� mu. Przyjecha� do nas do Zgorzelic pyta�, co si� z Jagienk� sta�o? Rzek�em, i� pojecha�a po opatowe dziedzictwo. A on powiada: �Czemu za� mi Ma�ko o tym nie m�wili?� Wi�c ja zn�w na to: �A c� to, Jagienka twoja, �eby ci si� mieli opowiada�?!� On te�, pomy�lawszy chwil�: �Prawda, m�wi, �e nie moja�. I jako to rozum mia� bystry, zaraz wida� pomiarkowa�[1728], �e was i nas sobie zjedna, je�li Bogda�ca b�dzie przed Cztanem broni�. Potykali si� te� na �awicy wedle Piask�w i poszczerbili si� wzajem, a potem pili na um�r, jak to im si� zawdy[1729] przytrafia�o.

� Panie �wie� nad Wilkow� dusz�! � rzek� Ma�ko.

I odetchn�� g��boko, rad, �e w Bogda�cu nie znajdzie innych szk�d nad te, kt�rych d�uga jego nieobecno�� mog�a by� przyczyn�.

Jako� i nie znalaz�; owszem, pomno�y� si� nawet dobytek w stadach, a zniewielkiego stadka �wierzop[1730] by�y ju� �rebaki dwulatki, niekt�re � po bojowych fryzyjskich[1731] ogierach � nad zwyk�� miar� ros�e i silne. Szkoda znalaz�a si� tylko w tym, �e kilku bra�c�w[1732] uciek�o, ale niewielu, bo mogli ucieka� wy��cznie do �l�ska, a tam niemieccy lub zniemczeni rabusie-rycerze[1733] gorzej obchodzili si� z je�cami ni� szlachta polska. Stare, ogromne domosko pochyli�o si� jednak�e znacznie do upadku. Pop�ka�y polepy[1734], skrzywi�y si� �ciany i pu�apy, a modrzewiowe belki zr�bione przed dwustu albo wi�cej laty pocz�y pr�chnie�. We wszystkich izbach, kt�re zamieszkiwa� ongi[1735] liczny r�j Grad�w Bogdanieckich, zacieka�o w czasie obfitych d�d��w[1736] letnich. Dach zdziurawia� i pokry� si� ca�ymi k�pami zielonych i rudych mch�w. Ca�a budowa przysiad�a i wygl�da�a jak grzyb roz�o�ysty, ale zmursza�y.

� �eby by� starunek[1737], to by jeszcze trwa�o, bo od niedawna zacz�o si� psowa� � m�wi� Ma�ko do starego karbowego[1738] Kondrata, kt�ry pod nieobecno�� pan�w zawiadowa� maj�tno�ci�.

A po chwili:

� Ja bym i tak do �mierci domieszka�, ale Zbyszkowi kasztel[1739] si� patrzy.

� O dla Boga! Kasztel?

� He! Albo co?

By�a to ulubiona my�l starego postawi� Zbyszkowi i przysz�ym jego dzieciakom kasztel[1740]. Wiedzia�, �e szlachcica, kt�ry nie w zwyk�ym dworcu, ale za rowem i cz�stoko�em[1741] siedzi, a przy tym czatowni�[1742] ma, z kt�rej stra� spogl�da na okolic�, zaraz i s�siedzi �za co� uwa�aj�� � i o urz�d mu �atwiej. Dla siebie niewiele ju� ��da� Ma�ko, ale dla Zbyszka i jego syn�w nie chcia� na ma�ym poprzesta�, tym bardziej teraz, gdy maj�tno�� wzros�a tak znacznie.

�Niechby jeszcze Jagienk� wzi�� � my�la� � a z ni� Moczydo�y i opatowe dziedzictwo: nikt by w okolicy nie by� z nami na r�wni � co daj Bo�e!�

Ale to wszystko zale�a�o od tego, czy Zbyszko wr�ci � a to by�a rzecz niepewna i zale�na od �aski boskiej. M�wi� sobie tedy[1743] Ma�ko, �e trzeba mu by� teraz z Panem Bogiem jak najlepiej i nie tylko w niczym mu si� nie narazi�, ale czym mo�na, to go zjedna�. W tej ch�ci nie �a�owa� dla ko�cio�a w Krze�ni ni wosku, ni odsep�w[1744], ni zwierzyny, a pewnego wieczora przyjechawszy do Zgorzelic, tak rzek� do Jagienki:

� Do Krakowa ci jutro jad�, do grobu �wi�tej naszej kr�lowej Jadwigi[1745].

A ona a� zerwa�a si� z �awy ze strachu.

� Zali�cie[1746] dostali jak� z�� nowin�?

� Nijakiej nowiny nie by�o, bo i nie mog�o jeszcze by�. Ale ty pami�tasz, jako wtedy, gdym chorza� od tego zadziora w boku � co to�cie, wiesz, po bobry ze Zbyszkiem chodzili � �lubowa�em, �e je�li B�g mi wr�ci zdrowie, to do tego grobu p�jd�. Bardzo mi wonczas wszyscy te ch�� chwalili. I pewnie! Ma tam Pan B�g do�� �wi�tej czeladzi[1747], ale przecie byle �wi�ty nie znaczy i tam tyle, co nasza Pani, kt�rej urazi� nie chc� i wskr� tej przyczyny[1748], �e mi i o Zbyszka chodzi.

� Prawda! jako �ywo! � rzek�a Jagienka. � Ale �e�cie dopiero z takiej okrutnej w�dr�wki wr�cili�

� To i co! Wol� ju� wszystko naraz odby�, a potem siedzie� spokojnie doma[1749] a� do Zbyszkowego powrotu. Niech jeno[1750] kr�lowa nasza wstawi si� za nim do Pana Jezusa, to mu przy dobrej zbroi i dziesi�ciu Niemc�w nie poradzi� B�d� potem z lepsz� nadziej� kasztel budowa�.

� Ale te� ko�ci macie niepo�yte[1751]!

� Pewnie, �em jeszcze jary[1752]. Powiem ci te� i co innego. Niech Ja�ko, kt�ren si� w drog� rwie, jedzie ze mn�. Jam cz�ek do�wiadczony i pohamowa� go potrafi�. A gdyby przygoda si� jaka trafi�a � bo to ch�opaka r�ce sw�dz� � to wiesz przecie, �e i potyka� mi si� nie nowina, zar�wno pieszo, jak konno � na miecze alibo na topory�

� Wiem! Nikt go lepiej od was nie ustrze�e.

� Ale tak my�l�, �e nie przygodzi si�[1753] potyka�, bo p�ki kr�lowa �y�a, to pe�no bywa�o w Krakowie obcych rycerzy, kt�rzy jej urod� chcieli ogl�da� � ale teraz wol� do Malborga ci�gn��, bo tam beczki z ma�mazj�[1754] p�katsze.

� Ba! przecie jest nowa kr�lowa[1755].

A Ma�ko skrzywi� si� i machn�� r�k�:

� Widzia�em! � i nic wi�cej nie rzek� � rozumiesz.

Po chwili za� doda�:

� Za trzy albo cztery niedziele[1756] b�dziemy z powrotem.

Jako� tak si� sta�o. Kaza� tylko stary rycerz poprzysi�c Ja�kowi na rycersk� cze�� i na g�ow� �w. Jerzego, �e si� w �adn� dalsz� drog� nie b�dzie napiera�[1757] � i wyjechali.

W Krakowie stan�li bez przygody, bo kraj by� spokojny, a od wszelkich napad�w ze strony zniemczonych ksi���tek granicznych i zb�j�w-rycerzy niemieckich ubezpiecza� go strach przed pot�g� Kr�lestwa i m�stwem mieszka�c�w. Po odprawieniu �lub�w dostali si� przez Powa�� z Taczewa[1758] i kniazika Jamonta na dw�r kr�lewski. My�la� Ma�ko, �e i na dworze, i po urz�dach b�d� go skwapliwie[1759] wypytywali o Krzy�ak�w, jako cz�eka, kt�ry ich przezna�[1760] dobrze i kt�ry im si� z bliska przypatrywa�. Ale po rozmowie z kanclerzem i z miecznikiem krakowskim przekona� si� ze zdziwieniem, �e wiedz� oni o Krzy�akach nie tylko nie mniej, ale wi�cej od niego. Wiedziano wszystko a� do najdrobniejszych szczeg��w, co si� dzia�o i w samym Malborgu, i w innych, cho�by najodleglejszych zamkach. Wiedziano, jakie s� komendy, jaka gdzie liczba �o�nierza, jaka ilo�� dzia�, ile czasu potrzeba na zebranie wojsk, jakie s� zamiary Krzy�ak�w na wypadek wojny. Wiedziano nawet o ka�dym komturze[1761], czy jest cz�owiek porywczy i zapalczywy, czy rozwa�ny, a zapisywano wszystko tak troskliwie, jakby wojna mia�a jutro wybuchn��.

Stary rycerz uradowa� si� tym w sercu wielce, zrozumia� bowiem, �e do owej wojny gotuj� si� daleko rozwa�niej, rozumniej i pot�niej w Krakowie ni� w Malborgu. �Pan Jezus da� nam takie albo i wi�ksze m�stwo � m�wi� sobie Ma�ko � a wida� wi�kszy rozum i wi�ksz� zapobiegliwo��. I tak w�wczas by�o. Dowiedzia� si� te� niebawem, sk�d pochodz� owe wiadomo�ci: oto dostarczali ich sami mieszka�cy Prus, ludzie wszystkich stan�w, zar�wno Polacy, jak i Niemcy. Zakon potrafi� tak� wzbudzi� przeciw sobie nienawi��, �e wszyscy w Prusiech wygl�dali jak zbawienia przyj�cia wojsk Jagie��owych[1762].

Ma�kowi przypomnia�o si� w�wczas, co swego czasu m�wi� w Malborgu Zyndram z Maszkowic[1763] � i j��[1764] powtarza� sobie w duchu:

� Ten ci ma g�ow�! czysty[1765] ceber[1766]!

I rozpami�tywa� ka�de jego s�owo, a raz zapo�yczy� nawet od niego m�dro�ci, bo gdy trafi�o si�, �e m�ody Ja�ko pocz�� wypytywa� o Krzy�ak�w, rzek�:

� Mocni oni, juchy, s�, ale jako�e my�lisz? zali nie wyleci z siod�a rycerz najmocniejszy, je�li ma poder�ni�ty popr�g[1767] i strzemiona?

� Wyleci, jako to prawda, �e tu stoj�! � odrzek� m�odzianek.

� Ha! widzisz! � zawo�a� grzmi�cym g�osem Ma�ko. � Do tegom ci� chcia� przywie��[1768]!

� Bo co?

� Bo Zakon to taki rycerz!

A po chwili doda�:

� Z lada g�by tego nie us�yszysz � nie b�j si�!

I � gdy m�ody rycerzyk nie m�g� jeszcze wymiarkowa�[1769] dobrze, o co chodzi, pocz�� mu rzecz wyja�nia�, zapomnia� jednak doda�, �e por�wnanie to nie sam wymy�li�, ale �e wysz�o ono co do s�owa z pot�nej g�owy Zyndrama z Maszkowic.

W Krakowie nied�ugo zabawili[1770], a byliby zabawili jeszcze kr�cej, gdyby nie pro�by Ja�ka, kt�ry chcia� si� ludziom i miastu napatrzy�, albowiem wszystko wydawa�o mu si� snem cudownym. Jednak�e staremu rycerzowi �pieszy�o si� okrutnie do domowych pieleszy i do �niw, wi�c niewiele pomog�y i pro�by, tak �e na Wniebowzi�cie Naj�wi�tszej Panny[1771] byli ju� z powrotem � jeden w Bogda�cu, drugi w Zgorzelicach przy siostrze.

I od tej pory zacz�o im si� �ycie wlec do�� jednostajnie, zape�nione prac� gospodarcz� i zwyk�ymi wiejskimi zabiegami. �niwa w po�o�onych nizinnie Zgorzelicach, a zw�aszcza w Jagienkowych Moczydo�ach, wypad�y wy�mienicie, ale w Bogda�cu z powodu suchego roku plon okaza� si� chudy[1772] i nie trzeba by�o du�o trudu, by go zebra�. W og�le sk�po tam mieli ziemi uprawnej, bo maj�tno�� by�a pod borem, a wskutek d�ugiej niebytno�ci pan�w te nawet lechy[1773], kt�re ju� by� karczunkiem przysposobi� pod ork� opat[1774], zapuszczono[1775] z braku r�k na nowo. Stary rycerz, jakkolwiek czu�y na ka�d� strat�, nie bra� tego zbytnio do serca, wiedzia� bowiem, i� przy pieni�dzach �atwo b�dzie wprowadzi� we wszystkim �ad i porz�dek � byle tylko by�o dla kogo trudzi� si� i pracowa�. Ale w�a�nie ta w�tpliwo�� zatruwa�a mu prac� i dni. R�k wprawdzie nie opuszcza�, wstawa� do dnia[1776]; je�dzi� do stad, dogl�da� rob�t polnych i le�nych, wybra� nawet miejsce na kasztel[1777] i przysposabia�[1778] budulec, ale gdy po dniu znojnym[1779] s�o�ce roztapia�o si� w z�otych i czerwonych blaskach z�rz, nieraz chwyta�a go t�sknota okrutna, a obok niej i niepok�j, jakiego przedtem nigdy nie doznawa�. �Ja tu zabiegam, ja si� tu mozol� � m�wi� sobie � a tam ch�opisko m�j le�y mo�e gdzie w polu w��czni� przebodzion[1780] i wilcy mu z�bami pozgonne dzwoni��. Na t� my�l �ciska�o mu si� serce i wielk� mi�o�ci�, i wielkim b�lem. Nas�uchiwa� te� w�wczas pilnie, czy t�tentu nie us�yszy, kt�ry zwiastowa� codzienne przybycie Jagienki, udaj�c bowiem przy niej, �e ma dobr� otuch�, nabiera� jej sam i krzepi� si� nieco w strapionej duszy.

Ona za� przyje�d�a�a codziennie, zwykle pod wiecz�r, z kusz� przy siodle i z oszczepem, od wypadku w drodze powrotnej. Nie by�a to rzecz wcale mo�liwa, aby mog�a kiedy niespodzianie zasta� Zbyszka ju� w domu, gdy� Ma�ko nie �mia� si� go przed jakim� rokiem albo i p�tora spodziewa� � ale widocznie i ta nadzieja tai�a si� w dziewczynie, gdy� przybywa�a nie tak jak niegdy� za dawnych czas�w, w za�ci�gni�tej[1781] tasiemk� koszulinie, w ko�uszku we�n� do g�ry i z li��mi w powichrzonych w�osach, ale z pi�knie splecionym warkoczem i z piersi� opi�t� w barwne sieradzkie sukno. Ma�ko wychodzi� ku niej � i pierwsze jej pytanie by�o zawsze, jakby kto zapisa�: �A co?� � a pierwsza jego odpowied�: ,.A nic!� �potem wprowadza� j� do izby i gwarzyli przy ogniu o Zbyszku, o Litwie, o Krzy�akach i o wojnie � ci�gle w k�ko, ci�gle o tym samym � a nigdy �adnemu z nich nie tylko nie naprzykrzy�y si� te rozmowy, ale nigdy nie mieli ich dosy�.

I tak by�o przez ca�e miesi�ce. Bywa�o, �e i on je�dzi� do Zgorzelic, ale cz�ciej ona do Bogda�ca. Czasem jednak, gdy w okolicy zdarza�y si� jakie� niepokoje albo w porze rui[1782] nied�wiedzich, gdy stare samce, id�c rozw�cieczone za samic�, sk�onne bywa�y do zaczepki, Ma�ko odprowadza� dziewczyn� do dom. Zbrojny dobrze, nie obawia� si� stary �adnych dzikich zwierz�t, by� bowiem niebezpieczniejszy dla nich ni� one dla niego. Je�dzili tedy w�wczas strzemi� w strzemi� � i cz�sto b�r odzywa� im si� z g��bin gro�nie, lecz oni, zapominaj�c o wszystkim, co im si� mog�o przygodzi�[1783], rozmawiali tylko o Zbyszku: gdzie jest? co robi? zali[1784] ju� nabi� albo czy pr�dko nabije tylu Krzy�ak�w, ilu nieboszczce Danusi i jej nieboszczce matce �lubowa� � i czyli rych�o[1785] powr�ci? Jagienka zadawa�a przy tym Ma�kowi pytania, kt�re ju� ze sto razy zadawa�a poprzednio, a on odpowiada� na nie z tak� uwag� i rozmys�em, jakby je pierwszy raz s�ysza�.

� To m�wicie � pyta�a � �e bitwa w polu nie tak dla rycerza straszna jak zamk�w dobywanie?

� A obacz, co si� Wilkowi przygodzi�o? Przed k�od�, kt�r� z wa��w stocz�, �adna zbroja nie uchroni, a w polu, byle rycerz �wiczenie nale�yte mia�, mo�e si� i dziesi�ciu nie da�.

� A Zbyszko? Zali zacn� ma zbroj�?

� Ma ich kilka zacnych, a najlepsz� t� zdobyczn� po Fryzie[1786], bo w Mediolanie kuta. Jeszcze przed rokiem by�a co�kolwiek na Zbyszka za lu�na, ale ninie[1787] w sam raz.

� To ju� przeciw takiej �adna bro� nie poradzi, prawda?

� Co r�ka ludzka zrobi�a, przeciw temu r�ka ludzka poradzi. Na mediola�sk� zbroj� � mediola�ski miecz albo te� strza�y Angielczyk�w.

� Strza�y Angielczyk�w? � pyta�a z niepokojem Jagienka.

� A tom ci nie m�wi�? Nie masz[1788] nad nich w �wiecie �ucznik�w� chyba Mazurowie puszcza�scy, ale i ci tak godnego sprz�tu nie maj�. Angielska kusza przeszyje na sto krok�w najlepsz� zbroj�. Widzia�em pod Wilnem. I �aden z nich nie chybi, a znajdzie si� poniekt�ry, co i jastrz�bia w lot ustrzeli.

� O poga�scy synowie! Jako�e�cie sobie z nimi radzili?

� Nie by�o innej rady, jeno[1789] zaraz w nich! Dobrze psiajuchy i berdyszami[1790] obracaj�, ale z bliska to ju� nasz sobie poradzi.

� Piastowa�a[1791] was przecie r�ka boska, to i teraz Zbyszka ustrze�e.

� Cz�sto ja te� tak m�wi�: �Panie Bo�e, skoro� nas stworzy� i w Bogda�cu osadzi�, to teraz pilnuj, aby�my za� nie sczezli[1792]!� Ha! boska to ju� sprawa. Po prawdzie, niema�a to rzecz na ca�y �wiat dawa� baczenie[1793] i o niczym nie przepomnie�[1794], ale po pierwsze, cz�ek si� tam czym mo�e przypomina, Ko�cio�owi �wi�temu nie sk�pi�c, a po wt�re, co boska g�owa, to nie ludzka.

Tak to oni nieraz z sob� gwarzyli, dodaj�c sobie wzajem otuchy i nadziei. Tymczasem jednak p�yn�y dni, tygodnie i miesi�ce. W jesieni zdarzy�a si� Ma�kowi sprawa ze starym Wilkiem z Brzozowej. By� z dawna sp�r graniczny mi�dzy Wilkami a opatem o le�ne nowocie[1795], kt�re opat, trzymaj�c zastawem Bogdaniec, wykarczowal i zagarn��. W swoim czasie pozywa� on nawet obu naraz Wilk�w w pole, na kopie albo na d�ugie miecze, ci wszelako nie chcieli stawa� z duchownym, w s�dzie za� nie mogli nic wsk�ra�. Teraz stary Wilk upomnia� si� o owe grunta. Ma�ko za�, kt�ry na nic w �wiecie nie by� tak chciwy jak na ziemi�, id�c zrazu za pop�dem swej natury, a zarazem podniecon my�l�, �e j�czmiona udaj� si� doskonale na nowinach[1796], ani chcia� s�ysze� o ich ust�pieniu. Byliby te� niechybnie poszli do grodu[1797], gdyby nie to, �e wypadkiem zjechali si�[1798] u proboszcza w Krze�ni. Tam gdy nagle stary Wilk rzek� w ko�cu srogiej k��tni: �Zanim ludzie rozs�dz�, na Boga si� zdaj�, kt�ry na waszym rodzie za moj� krzywd� si� pom�ci� � zmi�k� nagle zawzi�ty Ma�ko, poblad�, na chwil� umilk�, a potem tak ozwa� si� do k��tliwego s�siada:

� S�uchajcie, nie ja pocz��em spraw�, jeno opat. B�g wie, czyja sprawa s�uszna, ale macie-li z�orzeczy� Zbyszkowi, to bierzcie nowiny, a Zbyszkowi niech tak B�g da zdrowie i szcz�cie, jako je wam z serca odst�puj�.

I wyci�gn�� ku niemu d�o�, a �w, znaj�c go z dawnych czas�w, zdumia� si� niezmiernie, ani bowiem domy�la� si�, jaka w tym twardym pozornie sercu tkwi�a mi�o�� dla bratanka i jaki panowa� niepok�j o jego losy.

Przez d�ugi te� czas nie m�g� i s�owa przem�wi�, a� dopiero gdy ucieszony takim obrotem sprawy proboszcz krze�nie�ski prze�egna� ich znakiem krzy�a � odrzek�:

� A kiedy tak, to co innego! Nie o zysk mi chodzi�o, bom stary i maj�tno�ci nie mam komu ostawi� � jeno o s�uszno��. Kto ze mn� po dobroci � temu jeszcze i swego ust�pi�. A waszemu bratankowi niech tam B�g b�ogos�awi � aby�cie na staro�� nie p�akali po nim, jako ja po moim jedynym ch�opie�

I rzucili si� sobie wzajem w ramiona, a potem d�ugi czas spierali si� o to, kto we�mie nowiny. Ma�ko da� si� wszelako w ko�cu przekona� � ile �e Wilk sam by� na �wiecie � i maj�tno�ci nie mia� istotnie komu zostawi�.

Po czym zaprosi� starego do Bogda�ca, gdzie uczci� go obficie jad�em i napojem � albowiem i sam mia� w duszy rado�� wielk�. Cieszy�a go i nadzieja, �e j�czmie� na nowinach t�go zejdzie, i zarazem my�l, �e odwr�ci� od Zbyszka nie�ask� Bo��.

�Byle wr�ci�, to mu ta ziemi i dobytku nie zbraknie!� � my�la�.

Jagienka nie mniej by�a z tej zgody zadowolona.

� Ju�ci teraz � m�wi�a wys�uchawszy, jak si� wszystko odby�o � je�li Pan Jezus mi�osierny zechce okaza�, �e mu zgoda od swar�w[1799] milsza, to musi wam Zbyszka szcz�liwie powr�ci�.

Na to twarz Ma�ka poja�nia�a, jakby pad� na ni� promie� s�o�ca.

� Tak i ja my�l�! � rzek�. � Pan B�g wszechmocny, bo wszechmocny, ale i na moce niebieskie s� sposoby, trzeba jeno rozum mie�

� Wam chytro�ci nigdy nie brak�o � odpowiedzia�a dziewczyna, podnosz�c w g�r� oczy.

I po chwili, jakby si� nad czym namy�liwszy, ozwa�a si� znowu:

� Ale te� wy tego waszego Zbyszka mi�ujecie! mi�ujecie! hej!

� Kto by jego nie mi�owa�! � odpar� stary rycerz. � A ty? Niby to go nienawidzisz?

Jagienka nie odpowiedzia�a nic wprost, tylko jak siedzia�a na �awie w podle[1800] Ma�ka, tak przysun�a si� do niego jeszcze bli�ej i odwr�ciwszy g�ow�, pocz�a go tr�ca� z lekka �okciem:

� Dajcie spok�j! com wam winna!

Jednak�e wojna o �mujd�[1801] miedzy Krzy�akami a Witoldem[1802] zbyt zajmowa�a ludzi w Kr�lestwie, aby nie mieli dopytywa� si� o jej przebieg. Niekt�rzy pewni byli, �e Jagie��o[1803] przyjdzie w pomoc stryjecznemu bratu i �e walnej[1804] wyprawy przeciw Zakonowi rych�o[1805] patrze�. Rycerstwo rwa�o si� do niej, a po wszystkich siedzibach szlacheckich powtarzano sobie, �e i znaczna liczba pan�w krakowskich zasiadaj�cych w kr�lewskiej radzie przechyla sie na stron� wojny mniemaj�c, �e raz trzeba sko�czy� z tym nieprzyjacielem, kt�ry nigdy nie chcia� poprzesta� na swoim, a o zagrabieniu cudzego my�la� nawet w�wczas, gdy ogarnia�a go boja�� przed pot�g� s�siedzk�. Lecz Ma�ko, kt�ry by� cz�owiekiem rozumnym, a jako bywalec widzia� i przezna�[1806] wiele, nie wierzy� w blisk� wojn� i tak nieraz o tym m�wi� do m�odego Ja�ka ze Zgorzelic i do innych s�siad�w, kt�rych w Krze�ni spotyka�:

� P�ki mistrz Konrad[1807] �ywie[1808], nie b�dzie z tego nic, bo on m�drzejszy od innych i wie, �e nie by�aby to zwyczajna wojna, ale jakoby rzec: �twoja albo moja �mier�!� I do tego on, znaj�c moc kr�lewsk�, nie dopu�ci.

� Ba! a je�li kr�l pierwszy wojn� wypowie? � pytali s�siedzi.

Lecz Ma�ko kr�ci� g�ow�:

� Widzicie� z bliska ja sie wszystkiemu przypatrowa� i niejednom potrafi� wymiarkowa�[1809]. �eby to by� kr�l z naszego dawnego rodu kr�l�w od wiek wiek�w krze�cija�skich, to by mo�e i pierwszy na Niemc�w uderzy�. Ale nasz W�adys�aw Jagie��o (nie chce ja mu czci umkn��, bo zacny to pan, kt�rego niech B�g w zdrowiu zachowa), nime�my go kr�lem sobie obrali, by� wielkim ksi�ciem litewskim i poganinem[1810]; krze�cija�stwo dopiero co przyj��[1811], a Niemce szczekaj� po �wiecie, �e dusza jeszcze w nim poga�ska. Przeto okrutnie mu nie przystoi pierwszemu wojn� wypowiada� i krze�cija�sk� krew rozlewa�. Dla kt�rej przyczyny i Witoldowi w pomoc nie rusza, chocia� go r�ce sw�dz�, bo i to wiem, �e nienawidzi on jak tr�du Krzy�ak�w.

Takimi mowami jedna� sobie Ma�ko s�aw� bystrego cz�owieka, kt�ren[1812] ka�d� rzecz potrafi jako na stole po�o�y�. W Krze�ni te� otaczano go co niedziela po mszy ko�em, a potem wesz�o w zwyczaj, �e ten lub �w s�siad zas�yszawszy jak� nowin�, zaje�d�a� do Bogda�ca, aby mu stary rycerz wyt�umaczy� to, czego zwyk�a szlachecka g�owa nie mog�a wyrozumie�. On za� przyjmowa� wszystkich go�cinnie i rozmawia� z ka�dym ochotnie, a gdy wreszcie go�� nagaw�dziwszy si�, odje�d�a�, nie zapomina� nigdy po�egna� go takimi s�owy:

� Dziwujecie si� mojemu dowcipowi, ale gdy Zbyszko, da B�g, wr�ci, to si� dopiero b�dziecie dziwowali! Jemu cho�by w radzie kr�lewskiej zasiada�, taka jucha[1813] �ebska i przemy�lna.

I wmawiaj�c to go�ciom, wm�wi� na ko�cu sobie, a zarazem i Jagience, Zbyszko wydawa� si� im obojgu z dala jak kr�lewicz w bajce. Gdy nadesz�a wiosna, zaledwie ju� mogli usiedzie� w domu. Wr�ci�y jask�ki, wr�ci�y bociany; chru�ciele[1814] pocz�y gra� po ��kach, przepi�rki odzywa� si� w zielonej runi [1815]zb�; przylecia�y przedtem jeszcze klucze �urawi i cyranek[1816] � Zbyszko jeden nie wraca�. Ale gdy ptactwo ci�gn�o z po�udnia, natomiast z p�nocy wicher skrzydlaty przynosi� wie�ci o wojnie. M�wiono o bitwach i licznych potyczkach, w kt�rych obrotny Witold[1817] to zwyci�a�, to bywa� pobiy; m�wiono o wielkich kl�skach, kt�re poczyni�a mi�dzy Niemcami zima i choroby. A� wreszcie rozgrzmia�a po ca�ym kraju radosna wie��, �e dzielny Kiejstutowicz wzi�� Nowe Kowno, czyli Gotteswerder, zburzy� je, kamienia na kamieniu i belki na belce nie zostawi�. Ma�ko, gdy dosz�a go ta wiadomo��, siad� na ko� i w te p�dy polecia� do Zgorzelic.

� Ha! � m�wi� � znane mi to strony, bo�my tam ze Zbyszkiem i ze Skirwoi��� t�go Krzy�ak�w pot�ukli. Tam wzi�t[1818] by� przez nas i ten po�ciwy de Lorche. Oto B�g da�, �e si� Niemiaszkom noga powin�a, bo to kasztel[1819] by� do zdobycia trudny.

Jagienka jednak s�ysza�a ju� by�a przed przybyciem Ma�ka o zburzeniu Nowego Kowna, a nawet s�ysza�a i co� wi�cej, a mianowicie, �e Witold rozpocz�� uk�ady o pok�j. Ta ostatnia nowina wi�cej j� nawet obesz�a od poprzedniej, albowiem gdyby pok�j stan��, Zbyszko, je�li zosta� �yw � musia�by powr�ci� do domu.

Wi�c zacz�a wypytywa� starego rycerza, czy to jest rzecz podobna do wiary, a �w zastanowiwszy si�, tak jej odrzek�:

� Z Witoldem wszystko jest do wiary podobne, gdy� to cz�ek ca�kiem od innych r�ny i pewnie ze wszystkich pan�w krze�cija�skich najchytrzejszy. Gdy mu trzeba ku Rusi swe panowanie rozszerzy�, to pok�j z Niemcami czyni, a jak tam doka�e tego, co przed si� zamierzy�, zn�w Niemc�w za �eb! Nie mog� sobie oni da� rady ani z nim, ani z t� nieszcz�sn� �mujdzi�[1820]. Raz on j� im odbiera, drugi raz oddaje � i nie tylko oddaje, ale sam im j� pomaga pogn�bi�. S� tacy mi�dzy nami, ba i na Litwie, kt�rzy mu to za z�e maj�, �e on ze krwi� tego nieszcz�snego plemienia tak igra� I ja bym, szczerze m�wi�c, za ha�b� mu to mia�, �eby to nie by� Witold� Bo w�dy tak sobie czasem my�l�: a nu�e on ode mnie m�drzejszy i wie, co robi? Jako� s�ysza�em od samego Skirwoi��y, �e on z tej krainy wrz�d wiecznie ciek�cy w krzy�ackim ciele uczyni�, aby za� nigdy do zdrowia nie przysz�o� Matki na �mujdzi zawdy[1821] b�d� rodzi�y, a krwi nie szkoda, byle nie sz�a na marne.

� Mnie tam jeno[1822] o to chodzi, czy Zbyszko wr�ci.

� Jak B�g pozwoli, ale bogdaje� to, dziewczyno, w szcz�liw� godzin� powiedzia�a!

Jednak�e up�yn�o jeszcze kilka miesi�cy. Dosz�y wie�ci, �e pok�j istotnie stan��; zbo�a sta�y si� p�owe, ci�arne k�osami, poletki[1823] zasiane gryk� dobrze ju� zrudzia�y, a o Zbyszku nie by�o i s�ychu.

Na koniec po pierwszych sprz�tach[1824] nie m�g� ju� wytrzyma� Ma�ko i zapowiedzia�, �e wyruszy do Spychowa, wie�ci tam, jako w bli�szych stronach Litwy, zasi�gn�� i zarazem gospodarstwo Czecha obejrze�.

Jagienka napar�a si�[1825] z nim jecha�, ale on jej nie chcia� bra�, wi�c pocz�y si� mi�dzy nimi o to spory, kt�re trwa�y przez ca�y tydzie�. A� gdy pewnego wieczoru sprzeczali si� tak z sob� w Zgorzelicach, wpad� jak wicher na dworski podw�rzec ch�opak z Bogda�ca boso, oklep[1826], bez kapelusza na p�owej[1827] czuprynie i zakrzykn�� im przed przy�apem[1828], na kt�rym w�a�nie siedzieli:

� M�ody pan wr�ci�!

Zbyszko wr�ci� istotnie, ale jaki� dziwny: nie tylko wychud�y, spalony wichrem polnym, wyn�dznia�y, lecz zarazem oboj�tny i ma�om�wny. Czech, kt�ry przyjecha� wraz z �on� z nim razem � gada� za niego i za siebie. M�wi� tedy, �e wyprawa widocznie si� jednak uda�a m�odemu rycerzowi, gdy� w Spychowie z�o�y� na trumnach Danusi i jej matki ca�y p�k rycerskich pawich i strusich pi�ropusz�w. Wr�ci� te� ze zdobycznymi ko�mi i zbrojami, z kt�rych dwie by�y nadzwyczaj cenne, cho� okrutnie razami miecza i toporu poci�te. Ma�ko p�on�� z ciekawo�ci, aby si� o wszystkim dok�adnie z ust bratanka wywiedzie�, ale �w macha� tylko r�k� i odpowiada� p�s��wkami � a trzeciego dnia zachorza�[1829] i musia� si� po�o�y�. Pokaza�o si�, �e mia� zbity lewy bok i z�amane dwa �ebra, kt�re �le z�o�one �przeszkadza�y� mu w chodzeniu i oddychaniu. Odezwa�y si� tak�e i te dolegliwo�ci, na kt�re swego czasu cierpia� po wypadku z turem[1830] � a do zupe�nego poderwania jego si� przyczyni�a si� i droga ze Spychowa. Nie by�o to wszystko samo w sobie gro�ne, bo ch�op by� m�ody i niepo�yty[1831] jak d�b � ale na razie ogarn�o go jakie� niezmierne znu�enie, jak gdyby wszystkie trudy, kt�re poni�s�, teraz dopiero zaczyna�y mu chodzi� po ko�ciach. Z pocz�tku my�la� Ma�ko, �e po dw�ch albo trzech dniach odpoczynku w �o�u wszystko minie, a tymczasem sta�o si� przeciwnie. Nie pomog�y �adne smarowania ni okadzania zi�mi[1832], kt�re owczarz miejscowy zaleci�, ni odwary przysy�ane przez Jagienk� i ksi�dza z Krze�ni: Zbyszko coraz by� s�abszy, coraz bardziej znu�on i � coraz smutniejszy.

� Co ci jest? mo�e by� czego chcia�? � wypytywa� go stary rycerz.

� Niczego nie chc� � i wszystko mi za jedno � odpowiada� Zbyszko.

I w ten spos�b up�ywa� dzie� za dniem. Jagienka, wpad�szy na my�l, �e to mo�e jest co� wi�cej ni�eli zwyczajna krzypota[1833] � i �e m�odzian ma chyba jak�� tajemnic�, kt�ra go gn�bi, pocz�a namawia� Ma�ka, aby raz jeszcze popr�bowa� wypyta�, co by to mog�o by�.

Ma�ko zgodzi� si� bez wahania, jednak pomy�lawszy chwil�, rzek�:

� A nu�by tobie ch�tniej powiedzia� ni� mnie? Bo � lubi� � to on ci� przecie lubi, a to te� widzia�em, �e jak si� tam kr�cisz po izbie, to za tob� oczyma wodzi.

� Widzieli�cie? � zapyta�a Jagienka.

� Kiedy powiedzia�em, �e wodzi, to wodzi. A jak ci� d�ugo nie ma, to raz po raz na drzwi spogl�da. Pytaj go ty.

I na razie na tym stan�o. Jednak�e pokaza�o si�, �e Jagienka nie umie i nie �mie. Dopiero gdy przysz�o co do czego, zrozumia�a, �e trzeba by jej m�wi� o Danusi i o mi�o�ci Zbyszka do nieboszczki � a te rzeczy nie chcia�y si� jej przez usta przecisn��.

� Wy�cie chytrzejsi � rzek�a do Ma�ka � i rozum a do�wiadczenie macie lepsze; wy m�wcie, ja nie mog�.

Wi�c Ma�ko rad nierad[1834] zabra� si� do rzeczy � i pewnego ranka, gdy Zbyszko zdawa� si� by� nieco rze�wiejszy ni� zwykle, tak� rozpocz�� z nim rozmow�:

� Powiada� mi Hlawa, �e� godn�[1835] wi�zk� czub�w pawich w Spychowie w podziemiu po�o�y�.

A �w, nie odejmuj�c oczu od pu�apu, na kt�ry le��c na wznak, patrza� � skin�� tylko g�ow� na znak potwierdzenia.

� No! Pan Jezus ci poszcz�ci�, bo przecie i na wojnie �atwiej o ciur�w[1836] ni� o rycerzy� Knecht�w[1837] mo�esz nabi�, ilu chcesz � ale za rycerzem trzeba si� nieraz dobrze ogl�da� Tak�e ci to sami le�li pod miecz?

� Pozywa�em r�nych kilkakro� na udeptan� ziemi�, a raz otoczyli mnie w bitwie � odrzek� leniwie m�odzian.

� I zdobycznego dobra do�� przywioz�e��

� W cz�ci knia� Witold obdarzy�.

� Zawsze taki hojny?

Zbyszko skin�� zn�w g�ow�, widocznie nie maj�c ochoty do dalszej rozmowy.

Ale Ma�ko nie da� za wygran� i postanowi� przyst�pi� do rzeczy.

� Powiedz mi tak szczerze � rzek�. � Jake� ju� tam owymi czubami truche�k�[1838] nakry� � musia�o ci okrutnie ul�y�?� Cz�ek zawsze rad[1839], gdy �lub spe�ni� Rade� by�? co?

Zbyszko oderwa� swe smutne oczy od pu�apu, zwr�ci� je na Ma�ka � i odpowiedzia� jakby z pewnym zdziwieniem:

� Nie.

� Nie? B�j�e si� Boga! Bo ja my�la�em, �e jak tam te dusze w niebie ucieszysz, to ju� b�dzie i koniec.

A m�odzian zamkn�� na chwil� oczy jakby w zamy�leniu i wreszcie odrzek�:

� Na nic wida� zbawionym duszom krew ludzka.

Nasta�a chwila milczenia.

� To po c�e� na t� wojn� chodzi�? � zapyta� wreszcie Ma�ko.

� Po co? � odpowiedzia� z pewnym o�ywieniem Zbyszko � ja sam my�la�em, �e mi ul�y! sam my�la�em, �e i Danu�k�, i siebie uciesz� A potem a�e mi si� dziwno uczyni�o. Wyszed�em z podziemia od tych truche� i tak samo mi ci�ko by�o jako i przedtem. Tak ci to wida� jest, �e na nic zbawionym duszom krew ludzka.

� Musia� ci to kto� powiedzie�, bo sam by� tego nie wymy�li�.

� Samem wymiarkowa�[1840] z tego w�a�nie, �e mi si� �wiat nie wyda� weselszy potem ni� przedtem. Ksi�dz Kaleb tylko mi przytwierdzi�[1841].

� Zabi� nieprzyjaciela na wojnie nie grzech to �aden, ba! nawet chwalebna rzecz, a to przecie nieprzyjaciele naszego plemienia.

� Ja te� za grzech sobie tego nie mam i nie �a�uj� ich.

� Jeno ci�gle Danu�ki?

� Ju�ci: jako j� sobie wspomn�, to mi �al. Ale wola boska! Lepiej jej na dworcu niebieskim i � ju� ja do tego przywyk�.

� To czemu si� ze smutk�w nie otrz�chniesz? Czego ci trzeba?

� Bo ja wiem�

� Wypocznienia ci nie brak, a krzypota ci� rych�o popu�ci. Id� do �a�ni, wyk�p si�, wypij �agiewk�[1842] miodu na poty � i hoc!

� No i co?

� I wnet weso�o�ci nabierzesz.

� A sk�d jej wezm�? W sobie ci jej nie znajd�, a po�yczy� mi jej � nikt nie po�yczy.

� Bo ty co� skrywasz!

Zbyszko ruszy� ramionami.

� Nie mam weso�o�ci, ale nie mam te� nic do skrywania.

I powiedzia� to tak szczerze, �e Ma�ko od razu przesta� pos�dza� go o tajemnic�, a natomiast pocz�� si� g�adzi� szerok� d�oni� po siwej czuprynie, jak mia� zwyczaj czyni� zawsze, gdy si� nad czym� mocno namy�la�, i w ko�cu rzek�:

� To ja ci powiem, czego ci brak: tobie si� jedno sko�czy�o, a drugie si� jeszcze nie zacz�o � rozumiesz?

� Nie bardzo, ale mo�e by�! � odpowiedzia� m�odzianek.

I przeci�gn�� si� jak cz�owiek, kt�rego ogarnia sen.

Ma�ko jednak by� pewien, �e odgad� prawdziw� przyczyn�, i rad by� ogromnie, albowiem przesta� si� zupe�nie niepokoi�. Nabra� te� jeszcze wi�kszej ni� przedtem ufno�ci do w�asnego rozumu i m�wi� sobie w duchu: �Nie dziwowa� si� ludziom, �e si� mnie radz�!�

A gdy po owej rozmowie wieczorem tego samego dnia przyjecha�a Jagienka � jeszcze nim zd��y�a zsi��� z konia, powiedzia� jej, �e wie, czego Zbyszkowi brakuje.

Wi�c dziewczyna zsun�a si� w jednej chwili z siod�a i nu� dopytywa�:

� No co? czego? m�wcie!

� Ty w�a�nie masz dla niego lekarstwo.

� Ja? jakie?

A on obj�� j� wp� i pocz�� szepta� jej co� do ucha, ale nied�ugo, gdy� po chwili odskoczy�a od niego jak oparzona i ukrywszy mi�dzy czaprakiem[1843] a wysokim siod�em sp�onion�[1844] twarz, zawo�a�a:

� Id�cie sobie! Nie cierpi� was!

� Jak mi B�g mi�y, tak prawd� m�wi� � rzek� �miej�c si� Ma�ko.

Stary Ma�ko odgad� dobrze, ale tylko w po�owie. Zbyszkowi istotnie jedna cz�� �ycia sko�czy�a si� ca�kowicie. Za ka�dym wspomnieniem by�o mu Danusi �al, ale sam przecie powiada�, �e lepiej jej musi by� na dworcu niebieskim, ni� by�o na ksi���cym. Z�y� si� ju� z my�l�, �e jej na �wiecie nie ma, przywyk� do niej i uwa�a�, �e wcale nie mog�o by� inaczej. Swego czasu w Krakowie podziwia� bardzo na szybach ko�cielnych wyci�te ze szk�a i pooprawiane w o��w postacie r�nych �wi�tych panienek � barwne, prze�wiecaj�ce w s�o�cu, a teraz wyobra�a� sobie tak samo Danusi�. Widzia� j� niebiesk�, prze�roczyst�, odwr�con� bokiem, ze z�o�onymi r�czkami, ze wzniesionymi oczyma i graj�c� na lute�ce[1845], w�r�d r�nych zbawionych Bo�ych skrzypaczk�w, kt�rzy w niebie grywaj� Matce Boskiej i Dzieci�tku. Nic ju� w niej nie by�o ziemskiego, a sta�a mu si� duchem tak czystym i bezcielesnym, �e gdy czasem wspomnia� sobie, jak w le�nym dworcu pos�ugiwa�a ksi�nie, �mia�a si�, rozmawia�a, siada�a z innymi do sto�u � przejmowa�o go jakby zdziwienie, �e to by� mog�o. Ju� w czasie wyprawy, przy Witoldzie[1846], gdy sprawy wojenne i bitwy poch�ania�y jego uwag�, przesta� t�skni� do swojej nieboszczki, tak jak t�skni m�� do niewiasty, a my�la� tylko tak, jak my�li pobo�ny cz�owiek o swej patronce. W ten spos�b mi�o�� jego, trac�c stopniowo ziemskie pierwiastki, zmienia�a si� coraz bardziej tylko w s�odkie, tak b��kitne jak w�a�nie samo niebo, wspomnienie � i po prostu w cze�� nabo�n�.

Gdyby by� cz�ekiem w�t�ego cia�a i g��bszej my�li, by�by zosta� mnichem � i w cichym �yciu klasztornym by�by przechowa� jak �wi�to�� owo niebieskie wspomnienie a� do chwili, w kt�rej duch z wi�z�w cielesnych ulata w niesko�czone przestworza jak ptak z klatki. Ale jemu ledwie si� zaczyna� trzeci dziesi�tek lat � i sok z surowego wi�ra w pi�ci wyciska�, i konia �cisn�wszy udami, m�g� tchu pozbawi�. By� taki, jakimi byli w�wczas powszechnie szlachta i w�odykowie[1847] � kt�rzy je�li nie marli w dzieci�stwie lub nie zostawali ksi�mi � to, nie znaj�c granic ni miary w zap�dach cielesnych i sile, albo puszczali si� na zb�j, rozpust� i pijactwo � albo te� �eni�c si� m�odo, stawali, gdy wici[1848] wysz�y na wojn�, z dwudziestu czterema albo i wi�cej synami do dzik�w si�� podobnymi.

Ale on nie wiedzia�, �e by� taki � tym bardziej �e z pocz�tku chorza�. Powoli jednak �le ustawione �ebra zros�y mu si�, tworz�c nieznaczn� zaledwie z boku wynios�o��, kt�ra nie przeszkadza�a mu w niczym i kt�r� nie tylko pancerz, ale i zwyk�a szata mog�a ca�kowicie pokry�. Znu�enie mija�o. Bujne, p�owe[1849] w�osy obci�te na znak �a�oby po Danusi odros�y mu zn�w do wp� plec�w. Wraca�a mu dawna nadzwyczajna uroda. Gdy kilka lat temu w Krakowie szed� na �mier� z r�ki kata, wygl�da� jak pachol�[1850] z wielkiego rodu � a teraz sta� si� jeszcze pi�kniejszy, istny kr�lewicz, podobien[1851] z bark�w, z piersi, z l�d�wi i ramion do olbrzyma, z twarzy zas do dziewicy. Moc i �ycie kipia�o w nim jak war[1852] w garnku � a spot�nione czysto�ci� i d�ugim wypoczynkiem chodzi�o mu po ko�ciach jak p�omi�[1853]. On nie wiedz�c, co to jest, my�la�, �e wci�� chorzeje, i wylegiwa� si� w �o�u, rad[1854], �e Ma�ko i Jagienka strzeg� go, pilnuj� i dogadzaj� mu we wszystkim. Chwilami wydawa�o mu si�, �e mu jest tak dobrze jak w niebie, chwilami � zw�aszcza gdy nie by�o przy nim Jagienki � �e �le, smutno, niezno�nie. Bra�o go w�wczas ziewanie, ci�goty[1855], gor�czka, i zapowiada� Ma�kowi, �e wr�ciwszy do zdrowia, p�jdzie zn�w na koniec �wiata, na Niemc�w, na Tatar�w � albo na inn� podobn� dzicz � byle zby�[1856] �ycia, kt�re mu ci�y okrutnie. A Ma�ko, zamiast sprzeciwia� si�, kiwa� g�ow�, przy�wiadcza� � ale tymczasem posy�a� po Jagienk�, za kt�rej przyjazdem topnia�y zaraz w Zbyszku my�li o nowych wyprawach wojennych, tak jak topniej� �niegi, gdy je wiosenne s�o�ce przygrzeje.

Ona za� przyje�d�a�a skwapliwie[1857] i na wezwanie, i z w�asnej woli � gdy� pokocha�a Zbyszka ze wszystkich si� duszy i serca. Za czas�w swego pobytu na dworze biskupim i ksi���cym w P�ocku widywa�a rycerzy r�wnie pi�knych, r�wnie s�awnych z si�y i m�stwa, kt�rzy nieraz kl�kali przed ni�, �lubuj�c jej wierno�� do zgonu, ale ten by� jej wybrany, tego ukocha�a w zaraniu lat pierwsz� mi�o�ci�, a nieszcz�cia, przez jakie przeszed�, wzmog�y tylko jej kochanie do tego stopnia, �e by� jej milszym i stokro� dro�szym nie tylko od wszystkich rycerzy, ale i od wszystkich ksi���t ziemi. Teraz, gdy przychodz�c do zdrowia stawa� si� z dnia na dzie� cudniejszy, mi�o�� jej zmieni�a si� niemal w zapami�tanie[1858] i przes�oni�a jej ca�y �wiat.

Nie przyznawa�a si� jednak do niej nawet sama przed sob�, a przed Zbyszkiem tai�a j� jak najstaranniej z obawy, aby ni� znowu nie wzgardzi�. Nawet z Ma�kiem, o ile dawniej skora by�a do zwierze�, o tyle teraz sta�a si� ostro�na i milcz�ca. Mog�a j� tylko zdradzi� troskliwo��, jak� okazywa�a w piel�gnowaniu Zbyszka, ale i tej troskliwo�ci stara�a si� inne nada� pozory � i w tym celu tak pewnego razu ozwa�a si� przebiegle do Zbyszka:

� Bo, �e ci� tam troch� dogl�dam, to jeno[1859] z przychylno�ci dla Ma�ka, a ty� zara co pomy�la�? powiadaj!

I niby poprawiaj�c w�osy na czole, przys�oni�a twarz d�oni� i pocz�a pilnie patrze� na niego przez palce, on za�, zaskoczony niespodzianym pytaniem, zaczerwieni� si� jak panna i dopiero po niejakim czasie odrzek�:

� Nicem nie pomy�la�. Ty� teraz inna.

Nasta�a zn�w chwila milczenia.

� Inna? � zapyta�a wreszcie dziewczyna jakim� cichym i mi�kkim g�osem. � No! pewnie, �e inna. Ale �ebym ci� ju� tak ca�kiem mia�a nie cierpie�, to tego te� Bo�e nie daj!

� B�g ci zap�a� i za to � odrzek� Zbyszko.

I odt�d bywa�o im z sob� dobrze, tylko jako� niezr�cznie i niesporo[1860]. Nieraz mog�o si� zdawa�, �e oboje o czym innym m�wi�, a o czym innym my�l�. Zapada�o mi�dzy nimi cz�ste milczenie. Zbyszko, wyleguj�c si� wci�� w �o�u, wodzi� wedle s��w Ma�ka za ni� oczyma, gdziekolwiek si� ruszy�a, albowiem, chwilami zw�aszcza, wydawa�a mu si� tak cudna, �e si� jej napatrzy� nie m�g�. Bywa�o tak�e, �e spojrzenia ich spotyka�y si� nagle, a w�wczas p�oni�y im si� twarze i wypuk�a pier� dziewczyny porusza�a si� �piesznym oddechem, i serce jej bi�o jakby w oczekiwaniu, czy czego� nie us�yszy, od czego stopnieje i rozp�ynie si� w niej dusza. Ale Zbyszko milcza�, albowiem straci� do niej dawn� �mia�o�� i ba� si� j� sp�oszy� niebacznym[1861] s�owem, i wbrew temu, co widzia�y jego oczy, sam w siebie wmawia�, �e ona mu tylko siostrzan� przychylno�� gwoli[1862] Ma�kowej przyja�ni okazuje.

I raz pocz�� m�wi� o tym z Ma�kiem. Stara� si� m�wi� niby spokojnie, a nawet oboj�tnie, i ani si� spostrzeg�, jak s�owa jego stawa�y si� coraz podobniejsze do skargi przez p�[1863] gorzkiej, przez p� smutnej. Ma�ko za� wys�ucha� cierpliwie wszystkiego, a w ko�cu rzek� tylko jedno jedyne s�owo:

� G�upi�!

I wyszed� z izby.

Ale na oborze pocz�� zaciera� r�ce i klepa� si� z wielkiej rado�ci po udach.

�Ha! � m�wi� sobie � wtedy, kiedy ci tanio mog�a przyj��, to� i patrze� na ni� nie chcia�, najedz�e si� teraz strachu, kiedy� g�upi. Ja b�d� kasztel[1864] stawia�, a ty si� przez ten czas oblizuj. Nic ci nie rzek� i bielma z oczu nie zdejm�, cho�by� r�a� g�o�niej od wszystkich koni w Bogda�cu. Gdzie wi�ry na zarzewiu[1865] le��, tam i tak pr�dzej czy p�niej p�omi�[1866] buchnie, ale ja ci nie b�d� na zarzewie dmucha�, bo tak my�l�, �e i nie trzeba�. I nie tylko nie dmucha�, ale si� nawet Zbyszkowi sprzeciwia� i dra�ni� go jako stary przechera[1867], kt�ry rad igra z niedo�wiadczonym m�odzie�cem.

Wi�c razu pewnego, gdy Zbyszko zn�w mu powt�rzy�, �e chyba na jak� dalek� wypraw� p�jdzie, aby si� niezno�nego �ywota pozby�, rzek� mu:

� P�ki� go�o mia� pod nosem, tom tob� rz�dzi�, ale teraz � twoja wola. Chcesz-li koniecznie swojemu jeno rozumowi dufa�[1868] i i�� � to id�.

A Zbyszko a� zerwa� si� ze zdziwienia i siad� na �o�u.

� Jak to? To ju� si� nawet i temu nie przeciwicie?

� Co mam si� przeciwia�? �al mi tylko okrutnie rodu, kt�ry by razem z tob� zagin��, ale i na to mo�e znajdzie si� rada.

� Jaka rada? � pyta� niespokojnie Zbyszko.

� Jaka? No! nie ma co gada�, �e roki mi godne s� � ale te� i mocy w ko�ciach nie brak. Ju�ci, Jagience patrzy�by si� m�odszy jakowy� ch�op � ale �em to jej nieboszczykowi ojcu by� przyjacielem � to kto wie�

� Byli�cie jej ojcu przyjacielem � odrzek� Zbyszko � ale dla mnie nigdy�cie nie mieli �yczliwo�ci � nigdy, nigdy!�

I przerwa�, bo si� mu pocz�a broda trz���, a Ma�ko rzek�:

� Ba! skoro koniecznie chcesz gin�� � to c� mam robi�?

� Dobrze! r�bcie, co chcecie �ja jeszcze dzi� w �wiat pojad�!

� G�upi�! � powt�rzy� Ma�ko.

I zn�w wyszed� z izby dogl�da� ch�op�w i bogdanieckich, i tych, kt�rych po�yczy�a ze Zgorzelic i z Moczydo��w Jagienka, aby pomagali w kopaniu rowu maj�cego otacza� kasztel.

Zbyszko nie spe�ni� wprawdzie swej gro�by i nie wyjecha�, ale za to po up�ywie jeszcze tygodnia zdrowie wr�ci�o mu zupe�nie i nie m�g� ju� d�u�ej wylegiwa� si� w �o�u. Ma�ko powiedzia�, �e wypada im teraz pojecha� do Zgorzelic i podzi�kowa� Jagience za starunek[1869], wi�c pewnego dnia wypra�ywszy si� dobrze w �a�ni, postanowi� jecha� nie zw��cz�c[1870]. W tym celu kaza� wydoby� ze skrzyni pi�kne szaty, aby nimi zast�pi� zwyk�� odzie�, kt�r� mia� na sobie � a nast�pnie zaj�� si� trefieniem[1871] w�os�w. By�a to jednak czynno�� nie�atwa i niema�a, a to nie tylko z powodu bujno�ci Zbyszkowej czupryny, kt�ra z ty�u spada�a mu jak grzywa a� za �opatki. Rycerze w �yciu codziennym nosili w�osy w p�tlikach[1872] kszta�tu grzyba, co mia�o i t� dobr� stron�, �e w czasie wypraw he�m daleko mniej ich uwiera�, natomiast na rozmaite uroczysto�ci, wesela lub jad�c w odwiedziny do dom�w, w kt�rych by�y panny, uk�adali je w pi�knie poskr�cane zwoje, kt�re cz�sto smarowano bia�kiem dla po�ysku i mocy. Tak to w�a�nie chcia� utrefi� si� Zbyszko. Ale dwie niewiasty wezwane z czeladnej, nieprzywyk�e do takiej roboty, nie umia�y sobie da� rady. Wysch�e i wzburzone po �a�ni w�osy nie chcia�y si� uk�ada� i je�y�y si� jako �le poszyta strzecha na cha�upie. Nie pomog�y ani zdobyczne na Fryzach[1873] grzebienie ozdobnie z bawolego rogu wyrobione, ani nawet zgrzeb�o[1874], po kt�re jedna z niewiast posz�a do stajni. Zbyszko pocz�� si� w ko�cu niecierpliwi� i gniewa� � gdy wtem do izby wszed� Ma�ko w towarzystwie Jagienki, kt�ra przez ten czas niespodzianie nadjecha�a.

� Pochwalony Jezus Chrystus! � rzek�a dziewczyna.

� Na wieki wiek�w! � odpowiedzia� z rozpromienion� twarz� Zbyszko. � O, to dziwne! Bo my�my w�a�nie chcieli do Zgorzelic jecha�, a ty� tu!

I oczy rozb�ys�y mu rado�ci�, bo ju� tak by�o, i� ilekro� j� zobaczy�, tylekro� czyni�o mu si� w duszy tak jasno, jakby na wsch�d s�o�ca patrza�. A Jagienka, ujrzawszy zak�opotane baby z grzebieniami w r�ku, zgrzeb�o le��ce na �awie wpodle[1875] Zbyszka i jego zwichrzon� czupryn�, pocz�a si� �mia�.

� Ej, wiecha te� to, wiecha! � zawo�a�a, ukazuj�c spod koralowych ust cudne, bia�e z�by. � W konopiach by ci� albo w sadzie wi�niowym na strach ptactwu postawi�!

On za� zas�pi� si� i rzek�:

� Chcieli�my do Zgorzelic jecha�, ale w Zgorzelicach nijak by ci by�o go�ciowi uchybia�, a tu mo�esz sobie ze mnie dworowa�, ile chcesz, co, wiera[1876], zawsze rada[1877] czynisz.

� Ja rada to czyni�? � zapyta�a dziewczyna. � Ej, mocny Bo�e! To� przyjecha�am prosi� was na wieczerz�, a �miej� si� nie z ciebie, jeno[1878] z tych bab, bo �eby tak na mnie, wnet bym tu sobie da�a rady.

� Nie wsk�ra�aby� i ty!

� A Ja�kowi to niby kto to robi?

� Jasiek ci brat � odpar� Zbyszko.

� Ju�ci!�

Lecz tu stary i do�wiadczony Ma�ko postanowi� im przyj�� z pomoc�.

� Po domach � rzek� � gdy po postrzy�ynach rycerskiemu pachol�ciu w�osy odrosn�, trefi mu je siostra, a w �ra�ym[1879] wieku �ona m�owi; ale obyczaj te� jest, �e gdy rycerz siostry albo �ony nie ma, to mu dziewki szlacheckie s�u��, nawet i ca�kiem obce.

� Zali[1880] istotnie jest taki obyczaj? � pyta�a spuszczaj�c oczy Jagienka.

� Nie tylko po dworach, lecz i po zamkach, ba! nawet na kr�lewskim dworze � odrzek� Ma�ko.

Po czym zwr�ci� si� do niewiast:

� Kiedy�cie do niczego, ruszajcie do czeladnej!

� To niech mi te� grzanej wody przynios� � doda�a dziewczyna.

Ma�ko wyszed� razem z niewiastami, niby dla pilnowania, aby w pos�udze nie by�o marudztwa � i po chwili wys�a� grzan� wod�, kt�r� gdy zostawiono w izbie, m�odzi zostali sami. Jagienka zamoczywszy naprz�d na��czk�[1881], pocz�a ni� zwil�a� silnie w�osy Zbyszkowe, gdy za� przesta�y si� wichrzy� i opad�y ci�arem wilgoci, wzi�a grzebie� i siad�a na �awie obok m�odzianka, aby zabra� si� do dalszej roboty.

I tak siedzieli tu� ko�o siebie, oboje nad miar� �liczni i nad miar� w sobie rozkochani, ale stropieni i milcz�cy. Jagienka pocz�a wreszcie uk�ada� jego z�ote w�osy, a on czu� blisko�� jej wzniesionych ramion, jej d�oni i dr�a� od st�p do g�owy, hamuj�c si� ca�� si�� woli, aby nie porwa� jej wp� i nie przycisn�� ze wszystkich si� do piersi.

W ciszy s�ycha� by�o przyspieszone ich oddechy.

� Mo�e� ty chory? � spyta�a po chwili dziewczyna. � Co ci jest?

� Nic! � odpowiedzia� m�ody rycerz.

� Bo jako� tak dychasz.

� I ty dychasz�

Zn�w zapad�a cisza. Policzki Jagienki zakwit�y jak r�e, czu�a bowiem, �e Zbyszko oczu nie odrywa ani na chwil� od jej twarzy, wi�c chc�c zagada� w�asne zak�opotanie, zn�w zapyta�a:

� Czego si� tak patrzysz?

� Wadzi[1882] ci?

� Nie wadzi mi, jeno si� pytam.

� Jagienka?

� Co�

Zbyszko nabra� w piersi powietrza, westchn��, poruszy� ustami, jakby zabieraj�c si� do d�u�szej rozmowy, ale wida� nie starczy�o mu jeszcze odwagi, bo tylko powt�rzy� zn�w:

� Jagienka?�

� Co?

Oni mieszkali w Moczydo�ach, a stary Ma�ko wznosi� dla nich kasztel[1890] w Bogda�cu. Wznosi� mozolnie[1891], gdy� chcia�, �eby odsady[1892] by�y z kamienia na wapno, a czatownia[1893] z ceg�y, o kt�r� trudno by�o w okolicy. W pierwszym roku wykopa� rowy, co przysz�o do�� �atwo, albowiem wzg�rze, na kt�rym mia� stan�� kasztel, by�o niegdy� okopane, mo�e za czas�w jeszcze poga�skich, nale�a�o wi�c tylko oczy�ci� owe w�do�y[1894] z drzew, z g�ogowych g�szcz�w, kt�rymi zaros�y, a nast�pnie umocni� je i pog��bi� nale�ycie. Przy pog��bianiu dokopano si� te� obfitego �r�d�a, kt�re w nied�ugim czasie nape�ni�o fos� tak, �e musia� Ma�ko obmy�la� uj�cie dla zbytku[1895] wody. Potem na wale wzni�s� cz�stok�[1896] i pocz�� zgromadza� budulec na �ciany zameczku, bale d�bowe tak grube, �e trzech ch�op�w jednego obj�� nie mog�o, i modrzewiowe, nie gnij�ce ni pod glinian� polep�[1897], ni pod przykryciem z darniny[1898]. Do wznoszenia tych �cian zabra� si� pomimo sta�ej pomocy ch�op�w ze Zgorzelic i Moczydo��w dopiero po roku, ale zabra� si� tym gorliwiej dlatego, �e przedtem jeszcze Jagienka powi�a bli�ni�ta. Niebo otworzy�o si� w�wczas przed starym rycerzem, mia� ju� bowiem dla kogo pracowa�, zabiega�, wiedzia�, �e r�d Grad�w nie zaginie, a T�pa Podkowa nieraz jeszcze ubroczy si� we krwi nieprzyjacielskiej.

Bli�niakom dano imiona: Ma�ko i Ja�ko. �Ch�opy � mowi� stary � na schwa�, tak �e w ca�ym Kr�lestwie nie masz podobnych, a przecie jeszcze nie wiecz�r[1899]�. I ukocha� ich od razu wielk� mi�o�ci�, a za Jagienk� �wiata nie widzia�. Kto mu j� w oczy s�awi�, ten wszystko m�g� u niego uzyska�. Zazdroszczono jej jednak Zbyszkowi szczerze i s�awiono j� nie tylko dla korzy�ci, gdy� istotnie ja�nia�a ona w okolicy niby kwiat najpi�kniejszy ze wszystkich na ��ce. Przynios�a m�owi wielkie wiano[1900], ale i wi�cej ni� wiano, bo wielkie kochanie i urod� ol�niewaj�c� oczy ludzkie, i dworno��, i dzielno�� tak�, �e niejeden rycerz m�g�by si� ni� pochlubi�. Nic to dla niej by�o w kilka dni po po�ogu do gospodarstwa wsta�, a potem z m�em na �owy jecha� albo konno z Moczydo��w do Bogda�ca rano skoczy� i przed po�udniem do Ja�ka i Ma�ka wr�ci�. Kocha� j� tedy jak �renice oka m��, kocha� stary Ma�ko, kocha�a czelad�[1901], dla kt�rej ludzkie mia�a serce, a w Krze�ni, gdy w niedziele wchodzi�a do ko�cio�a, wita� j� szmer podziwu i uwielbienia. Dawniejszy jej zalotnik, gro�ny Cztan z Rogowa, �eniaty[1902] z c�rk� kmiec�[1903], kt�ry po mszy pija� w karczmie ze starym Wilkiem z Brzozowej, mawia�, podpiwszy, do niego: �Szczerbili�my si� o ni� nieraz z waszym synem i chcieli�my j� bra�, ale to tak w�a�nie by�o, jakby po miesi�c[1904] na niebie si�ga�.

Inni za� g�o�no wyznawali, �e takiej chybaby na dworze kr�lewskim w Krakowie szuka�. Bo obok bogactwa, urody i dworno�ci czczono tak�e niezmiernie jej czerstwo��[1905] i si��. I by� o tym jeden g�os, �e �to dopiero niewiasta, co nied�wiedzia oszczepem w boru podeprze, a orzech�w nie potrzebuje gry��, jeno[1906] je na �awie u�o�y i z nag�a przysi�dzie, to ci si� wszystkie tak pokrusz�, jakoby� je m�y�skim kamieniem przycisn���. Tak to j� s�awiono i w parafialnej Krze�ni, i po s�siednich wsiach, a nawet w wojew�dzkim Sieradzu. Jednak�e, zazdroszcz�c Zbyszkowi z Bogda�ca, nie dziwiono si� zbytecznie, �e j� dosta�, albowiem opromieni�a i jego taka chwa�a wojenna, jakiej nikt w okolicy nie mia�.

M�odzi w�odykowie[1907] i szlachta prawili sobie wzajem ca�e opowie�ci o Niemcach, kt�rych �na�uszczy�� w bitwach pod wodz� Witolda[1908] i w pojedynk�, na udeptanej ziemi. M�wiono, �e �aden mu si� nigdy nie odj��, �e w Malborgu dwunastu ich zbi� z koni, mi�dzy nimi brata mistrzowego Ulryka[1909], wreszcie, �e nawet z krakowskimi rycerzami m�g� si� potyka� i �e sam niezwyci�ony Zawisza Czarny[1910] by� mu �yczliwym przyjacielem. Niekt�rzy nie chcieli tak nadzwyczajnym klechdaniom[1911] wierzy�, ale i ci jednak, gdy by�a mowa o tym, kogo by okolica wybra�a, gdyby polskim rycerzom przysz�o z obcymi i�� w zaw�d, m�wili: �Ju�ci, Zbyszka� � a potem dopiero w�ochatego Cztana z Rogowa i innych miejscowych osi�k�w, kt�rym pod wzgl�dem �wiczenia rycerskiego daleko by�o do m�odego dziedzica z Bogda�ca.

Wielka zamo�no�� jedna�a mu na r�wni ze s�aw� szacunek ludzki. Bo �e za Jagienk� wzi�� Moczydo�y i wielk� maj�tno�� opatow�[1912], to nie by�a jego zas�uga, ale on ju� przedtem mia� Spych�w wraz z ogromnymi skarbami zgromadzonymi przez Juranda, a pr�cz tego szeptali sobie ludzie, �e samych �up�w zdobytych i wzi�tych przez rycerzy z Bogda�ca w zbrojach, koniach, szatach, klejnotach wstrzyma�oby na trzy albo i cztery dobre wsie.

Widziano wi�c w tym jak�� szczeg�ln� �ask� Bo�� nad rodem Grad�w herbu T�pa Podkowa, kt�ry do niedawna podupad�y, tak �e pr�cz pustego Bogda�ca nic nie mia�, wyrasta� teraz nad wszystkie inne w okolicy. �Przecie w Bogda�cu osta�o po pogorzeli[1913] jeno garbate domosko[1914] � m�wili starzy ludzie � i sam� maj�tno�� z braku r�k roboczych musieli krewnemu zastawi�, a teraz kasztel[1915] wznosz��. I podziw by� wielki, ale �e towarzyszy�o mu og�lne, instynktowne poczucie, ze ca�y nar�d idzie tak�e niepowstrzymanym p�dem do jakiego� niezmiernego dorobku i �e z woli Bo�ej taki ma by� w�a�nie porz�dek rzeczy, wi�c nie by�o w tym podziwie z�ej zawi�ci. Owszem, che�pi�a si�[1916] okolica i by�a dumna z tych rycerzy z Bogda�ca. Byli oni jakby oczywistym dowodem, do czego mo�e doprowadzi� szlachcica krzepkie[1917] rami� w po��czeniu z m�nym sercem i rycersk� po��dliwo�ci� przyg�d. Niejeden te� na ich widok uczuwa�, �e mu za ciasno w domowych pieleszach, w rodzimych granicach, i �e o �cian� s� we wra�ej mocy wielkie bogactwa i obszerne ziemie, kt�re mo�na zdoby� z niezmiern� dla siebie i dla Kr�lestwa korzy�ci�. A �w nadmiar si�, kt�ry odczuwa�y rody, rozpiera� ca�� spo�eczno��, tak i� by�a jakby war[1918], kt�ry musi z naczynia wykipie�. Mogli m�drzy panowie krakowscy i mi�ujacy pok�j kr�l[1919] hamowa� te si�y do czasu i odk�ada� wojn� z odwiecznym wrogiem na d�ugie lata, ale �adna moc ludzka nie mog�a przyt�umi� ich ca�kowicie ani te� powstrzyma� tego p�du, kt�rym idzie ku wielko�ci dusza powszechna.

Do�y� Ma�ko szcz�liwych dni �ywota. Nieraz mawia� te� s�siadom, �e wi�cej dosta�, ni�li sam si� spodziewa�. Nawet staro�� ubieli�a mu tylko w�os na g�owie i brodzie, ale nie odj�a mu dotychczas ni si�, ni zdrowia. Serce mia� pe�ne tak wielkiej weso�o�ci, jakiej dotychczas nie zazna�. Surowa niegdy� jego twarz stawa�a si� coraz wi�cej dobroduszn�, a oczy �mia�y si� do ludzi dobrym u�miechem. W duszy mia� przekonanie, �e wszystko z�o sko�czy�o si� na zawsze i �e �adna troska, �adna niedola nie zm�ci ju� p�yn�cych tak spokojnie jak jasny strumie� dni �ycia. Do staro�ci wojowa�, na staro�� gospodarzy� i maj�tno�� dla �wn�k�w[1920]� powi�ksza� � to by�o przecie jego najwi�ksze pragnienie we wszystkich czasach, a oto w�a�nie wszystko spe�ni�o mu si� doskonale. Gospodarka sz�a jak z p�atka. Bory by�y znacznie wyci�te; wykarczowane i obsiane nowocie[1921] zieleni�y si� co wiosna runi�[1922] zb� rozmaitych; mno�y� si� dobytek; na ��kach by�o czterdzie�ci �wierzop[1923] ze �rebi�ty, kt�re stary szlachcic codziennie ogl�da�; stada baran�w i byd�a pas�y si� po ugorach i zagajach; Bogdaniec zmieni� si� ca�kowicie: z opustosza�ej osady czyni� si� wsi� ludn� i zamo�n�, a kto si� do niego zbli�a�, tego oczy ol�niewa�a widna z dala czatownia i nie poczernia�e jeszcze �ciany kasztelu, b�yszcz�ce z�otem w s�o�cu, a purpur� zorzy wieczorem.

Wi�c radowa� si� stary Ma�ko w sercu dobytkiem, gospodarstwem, pomy�ln� dol� � i nie przeczy�, gdy ludzie m�wili, �e ma szcz�sn� r�k�. W rok po bli�ni�tach przyszed� znowu na �wiat ch�opak, kt�rego Jagienka, na cze�� i dla pami�ci swego rodzica, nazwa�a Zychem. Ma�ko przyj�� go z rado�ci� i nie zatroszczy� si� tym bynajmniej, �e gdyby tak mia�o p�j�� dalej, maj�tno�� z takim trudem i zabiegliwo�ci� zebrana musia�aby si� rozdrobni�: �Bo co my mieli?� m�wi� o tym pewnego razu do Zbyszka. � Nic! a przecie B�g przysporzy�. Stary Pakosz z Sulis�awic � m�wi� � ma jedn� wie�, syn�w za� dwudziestu dw�ch, a przecie g�odem nie przymieraj�. Ma�o� to jest ziem w Kr�lestwie i na Litwie? Ma�o� to wsi i zamk�w w psubrackich r�kach Krzy�ak�w? Hej! nu�by tak Pan Jezus zdarzy�! By�oby godne[1924] pomieszczenie, bo tam zamki ca�e z ceg�y czerwonej, z kt�rych by kasztelanie[1925] nasz mi�o�ciwy kr�l poczyni��. I by�a to rzecz godna uwagi, �e Zakon sta� przecie na szczycie pot�gi, �e bogactwy, si��, mnogo�ci� �wiczonych wojsk wszystkie zachodnie kr�lestwa przewy�sza�, a jednak ten stary rycerz my�la� o zamkach krzy�ackich jako o przysz�ych siedzibach dla swoich wnuk�w. I wielu zapewne tak samo my�la�o w Kr�lestwie Jagie��owym[1926], nie tylko dlatego, �e to by�y stare polskie ziemie, na kt�rych Zakon siedzia�, ale i w poczuciu tej si�y pot�nej, kt�ra burz�c si� w piersiach narodu, szuka�a na wszystkie strony uj�cia.

W czwartym dopiero roku, licz�c od ma��e�stwa Zbyszka, stan�� kasztel[1927], a i to z pomoc� r�k roboczych nie tylko miejscowych, zgorzelickich, moczyd�owskich, lecz i s�siedzkich, a szczeg�lnie starego Wilka z Brzozowej, kt�ry zostawszy sam po �mierci syna na �wiecie, zaprzyja�ni� si� bardzo z Ma�kiem, a potem zwr�ci� serce ku Zbyszkowi i Jagience. Ma�ko przyozdobi� komnaty �upami z wojen, kt�re albo sami ze Zbyszkiem wzi�li, albo po Jurandzie ze Spychowa odziedziczyli, przyda� do tego dostatki po opacie[1928] i to, co Jagienka z domu wywioz�a, okna szklane sprowadzi� z Sieradza � i wspania�� urz�dzi� siedzib�. Zbyszko z �on� i dzie�mi przeni�s� si� jednak do kasztelu w pi�tym dopiero roku, gdy ju� i inne budowy, jak oto: stajnie, obory, kuchnie i �a�nie, by�y uko�czone, a z nimi razem i sklepy[1929] podziemne, kt�re stawi� stary na kamie� i wapno, aby za� trwa�o�� mia�y niepo�yt�[1930]. Sam si� jednak do zamku nie przeni�s�; wola� zosta� w starym domostwie, a na wszelkie pro�by Zbyszka i Jagienki odpowiada� odmownie, w taki spos�b my�l swoj� wy�uszczaj�c:

-� Tu ju� zamr�, gdziem si� urodzi�. Widzicie, za czas�w wojny Grzymalit�w z Na��czami[1931] spalon by� do cna Bogdaniec � wszystkie budynki, wszystkie cha�upy � ba! p�oty nawet, jeno to domosko[1932] osta�o. Ludzie gadali, �e dla zbytku mch�w na dachu nie chcia�o gorze�[1933] � ale ja my�l�, �e by�a w tym i �aska Bo�a � i wola, aby�my tu wr�cili i st�d znowu wyro�li. Za czas�w naszej wojaczki biada�em ja nieraz, �e nie mamy do czego wraca�, alem nie ca�kiem s�usznie tak m�wi�, bo, wiera[1934], nie by�o na czym gospodarzy� i co do g�by w�o�y�, ale by�o si� gdzie schroni�. Wy m�odzi to co innego, ale ja tak ju� my�l�, �e skoro nas �w stary dom nie poniecha� � to i mnie nie godzi si� go poniecha�.

I zosta�. Lubi� jednak�e przychodzi� do zameczku, aby ogl�da� jego wielko�� i wspania�o�� w por�wnaniu z dawn� siedzib�, a zarazem patrze� na Zbyszka, na Jagienk� i na �wn�k�w�. Wszystko, co tam widzia�, by�o w znacznej cz�ci jego dzie�em, a jednak przejmowa�o go ono dum� i podziwem. Przyje�d�a� czasem do niego stary Wilk, aby z nim �ugwarzy� przy ognisku, albo te� on sam odwiedza� go w tym�e zamiarze w Brzozowej, wi�c raz tak mu swoje my�li o tych �nowych porz�dkach� wypowiedzia�:

� Wiecie! A�e mi czasem cudnie[1935]. Bo przecie wiadomo, �e Zbyszko i w Krakowie na zamku u kr�la bywa� (ba! ma�o mu tam g�owy nie uci�li!), i na Mazowszu, i w Malborgu, i u ksi�cia Janusza[1936], a Jagienka te� si� w dostatku chowa�a, ale przecie w�asnego kasztelu nie mieli� Ale teraz to tak, jakby nigdy inaczej nie �ywili[1937]� Chodz�, m�wi� wam, po komnatach, chodz�, chodz� � i s�u�bie rozkazania daj�, a jak si� zm�cz�, to sobie siedn�[1938]. Prawy[1939] kasztelan i kasztelanowa! Maj� ci te� komnat�, w kt�rej z so�tysami, z karbowymi [1940]i czeladzi�[1941] obiaduj�, a w niej �awy, dla niego i dla niej wy�sze � inni za� poni�ej siedz� i czekaj�, p�ki pa�stwo godnie[1942] mis nie na�o��. Taki to dworski obyczaj, a�e cz�ek musi sobie przypomina�, �e to nie �adne wielkie pa�stwo, jeno[1943] bratanek i bratankowa, kt�rzy po r�ku starego bo�kaj�[1944], na pierwszym miejscu sadz� i dobrodziejem swoim zowi�.

� Dlatego im te� Pan Jezus b�ogos�awi � zauwa�y� stary Wilk.

Za czym pokiwawszy smutnie g�ow�, popi� miodu, poruszy� �elaznym pogrzebaczem g�ownie[1945] w ognisku i rzek�:

� A mojemu ch�opu si� sczez�o[1946]!

� Wola boska.

� Ano! Starsi, kt�rych by�o pi�ciu, przedtem dawno polegli. Przecie wiecie. Ju�ci, wola boska. Ale ten by� ze wszystkich najt�szy[1947]. Prawy Wilk i gdyby nie by� leg�, to by dzi� te� mo�e na w�asnym zamku siedzia�.

� Wolej[1948] by by� Cztan poleg�.

� Co ta Cztan! Niby to kamienie m�y�skie na plecy bierze, a ile to razy m�j go poszczerbi�! M�j mia� �wiczenie rycerskie, a Cztana teraz �ona po pysku pierze, bo cho� jest ch�op mocarny, ale g�upi.

� Hej! jako podogonie[1949]! � przy�wiadczy� Ma�ko.

I przy sposobno�ci wynosi� pod niebo nie tylko �wiczenie rycerskie, ale i rozum Zbyszka, �e to w Malborgu z najprzedniejszymi rycerzami goni� na ostre, �a z ksi���ty to ci wam tak b�dzie gada�, jakoby orzechy gryz��. Chwali� te� jego porz�dek w g�owie i zabiegliwo�� w gospodarce, bez kt�rej pr�dko by kasztel maj�tno�� zjad�. Nie chc�c jednak, by stary Wilk my�la�, �e co� podobnego im mo�e grozi�, ko�czy� przyciszonym g�osem:

� No z �aski Boga jest ta wszelkiego dobra dosy�, wi�cej ni� ludzie wiedz�, ale nie m�wcie o tym nikomu.

Ludzie jednak domy�lali si�, wiedzieli i opowiadali sobie a� do przesady, zw�aszcza o bogactwach, kt�re Bogdanieccy mieli wywie�� ze Spychowa. M�wiono, �e pieni�dze sol�wkami[1950] wozili z Mazowsza. Wygodzi�[1951] te� raz Ma�ko po�yczk� kilkunastu grzywien[1952] mo�nym dziedzicom na Koniecpolu, co do ostatka utwierdzi�o okolic� w mniemaniu o jego �skarbach�. Z tego powodu ros�o znaczenie Bogdanieckich, r�s� szacunek ludzki i go�ci nigdy nie brak�o w kasztelu, na co Ma�ko, cho� oszcz�dny, nie patrza� niech�tnym okiem, gdy� wiedzia�, �e i to s�awy rodowi przymna�a.

Szczeg�lnie chrzciny bywa�y sute[1953], a raz na rok, po Matce Boskiej Zielnej, wyprawia� Zbyszko wielk� uczt� dla s�siedztwa, na kt�r� i szlachcianki przyje�d�a�y patrze� na �wiczenia rycerskie, s�ucha� g�dk�w[1954] i pl�sa� z m�odymi rycerzami przy smolnych pochodniach a� do rana. Wtedy to pas� oczy i radowa� si� w sercu stary Ma�ko widokiem Zbyszka i Jagienki, tak wygl�dali dwornie i pa�sko. Zbyszko zm�nia�, rozr�s� si�, a cho� przy pot�nej i wynios�ej postawie twarz jego wydawa�a si� zawsze zbyt m�oda, jednak�e gdy bujny w�os opi�� przepask� z purpury, przybra� si� w �wietn�, naszyt� srebrnymi i z�otymi ni�mi szat�, to nie tylko Ma�ko, ale i niejeden szlachcic m�wi� sobie w duszy: �Boga mi! i�cie ksi���[1955] jakowe� na zamku swoim siedz�ce�. A przed Jagienk� przykl�kali nieraz rycerze znaj�cy zachodni obyczaj prosz�c, by chcia�a im by� dam� ich my�li � taki bi� od niej blask zdrowia, m�odo�ci, si�y i urody. Sam stary dziedzic na Koniecpolu, kt�ry by� wojewod� sieradzkim, zdumiewa� si� jej widokiem i z zorz� porann�, a nawet i z s�onkiem j� por�wnywa�, �kt�re �wiatu jasno�� daje, a nawet i stare ko�ci �ywsz� gor�co�ci� nape�nia�.

Jednak�e w pi�tym roku, gdy �ad by� wprowadzon we wszystkich wsiach nadzwyczajny, gdy nad sko�czon� czatowni�[1956] powiewa�a ju� od kilku miesi�cy chor�giew z T�p� Podkow�, a Jagienka powi�a szcz�liwie czwartego syna, kt�rego nazwano Jurandem � tak rzek� raz stary Ma�ko do Zbyszka:

� Wszystko si� darzy i gdyby Pan Jezus jeszcze jedno zdarzy� szcz�liwie � to bym ju� umar� spokojny.

A Zbyszko popatrza� na� pytaj�cym wzrokiem i po chwili zapyta�:

� Chyba o wojnie z Krzy�aki m�wicie, bo czeg� by wam wi�cej trzeba?

� To ci rzek�, com drzewiej[1957] m�wi� � odpowiedzia� Ma�ko � �e p�ki mistrz Konrad[1958] �ywie, wojny nie b�dzie.

� Albo to mu wiecznie �y�?

� Ale i mnie nie wiecznie i dlatego o czym innym my�l�.

� A za� o czym?

� Ii! lepiej nie zapowiada�. Tymczasem si� do Spychowa wybieram, a mo�e zdarzy si� i ksi���t na P�ocku[1959] i na Czersku odwiedzi�.

Zbyszka nie zdziwi�a zbytnio ta zapowied�, albowiem w ci�gu ostatnich lat kilkakrotnie stary Ma�ko wyje�d�a� do Spychowa, wi�c tylko zapyta�:

� D�ugo zabawicie[1960]?

� D�u�ej ni� zwykle, bo si� w P�ocku zatrzymam.

Jako� w tydzie� p�niej wyjecha� Ma�ko, wzi�wszy ze sob� kilka woz�w i zbroj� dobr�, �na wypadek, je�li si� przyjdzie w szrankach[1961] potyka�. Na odjezdnym zapowiedzia�, �e mo�e zabawi d�u�ej ni� zwykle, i istotnie zabawi� d�u�ej, gdy� przez p� roku nie by�o o nim �adnej wie�ci. Zbyszko pocz�� si� niepokoi� i w ko�cu wyprawi� umy�lnego do Spychowa, ale �w spotka� Ma�ka za Sieradzem i wr�ci� z nim razem.

Stary rycerz wr�ci� jaki� chmurny, ale wypytawszy dok�adnie Zbyszka o wszystko, co si� podczas jego niebytno�ci[1962] dzia�o � i zaspokojon, �e wszystko sz�o dobrze, rozpogodzi� si� nieco � i pierwszy zacz�� m�wi� o swej wyprawie.

� Wiesz, �e by�em w Malborgu � rzek�.

� W Malborgu?

� A gdzie by indziej?

Zbyszko popatrza� na niego przez chwil� zdumionymi oczyma, po czym uderzy� si� nagle d�oni� po udzie i rzek�:

� O prze B�g! A ja na �mier� zapomnia�em.

� Wolno by�o tobie zapomnie�, bo� �lub�w dope�ni� � odrzek� Ma�ko � ale nie daj B�g, abym ja przysi�dze i czci w�asnej umkn��[1963]. Nie nasz to obyczaj, aby czego� zaniecha� � i tak mi dopom� �wi�ty Krzy�, jako p�ki mi tchu w nozdrzach, p�ty ja go nie zaniecham.

Tu zmierzch�a twarz Ma�ka i sta�a si� tak gro�n� i zawzi�t�, jako j� Zbyszko widywa� tylko za dawnych lat u Witolda[1964] i Skirwoi��y, gdy mia�o przyj�� do bitwy z Krzy�aki.

� No i co? � zapyta�. � Odj�� si�[1965] wam?

� Nie odejmowa� si�, bo mi nie stan��.

� Czemu za�?

� Komturem wielkim[1966] zosta�.

� Kuno Lichtenstein komturem ci wielkim zosta�?

� Ba! Mo�e go i wielkim mistrzem obior�. Kto go wie! Ale on ju� i teraz z ksi���ty si� r�wnym by� mniema. M�wi�, �e wszystkim rz�dzi i �e wszystkie sprawy Zakonu na jego g�owie, a mistrz nic bez niego nie poczyna. Gdzie ci tam taki stanie na udeptan� ziemi�! Na �miech ludzki jeno[1967] zarobisz.

� Wy�mieli was? � zapyta� Zbyszko, kt�remu oczy zaiskrzy�y si� nagle gniewem.

� �mia�a si� ksi�na Aleksandra[1968] w P�ocku: �Jed��e, powiada, i cesarza rzymskiego pozwij! Jemu, powiada (niby Lichtensteinowi), jako wiemy, przys�ali tak�e pozwy i Zawisza Czarny[1969], i Powa�a[1970], i Paszko z Biskupic[1971], a te� nawet takim m�om nie odkaza�[1972] nic, bo nie mo�e. Przecie nie serca mu brak, jeno �e jest zakonnik i �e, prawi[1973], urz�d ma tak znaczny i godny, �e mu te rzeczy nie w g�owie � i �e wi�cej by czci uchybi� przyjmuj�c, ni�li na pozwy nie zwa�aj�c�. Tak ci to pani m�wi�a.

� A wy co na to?

� Zafrasowa�em si�[1974] okrutnie, ale rzek�em, �e i tak do Malborga musz� jecha�, abym m�g� powiedzie� Bogu i ludziom: �Co by�o w mojej mocy � tom uczyni��. Prosi�em tedy[1975] pani, �eby mi obmy�li�a jakowe� poselstwo i da�a pisanie do Malborga, bom wiedzia�, �e inaczej g�owy z tego wilczego gniazda nie wywioz�. W duszy za� my�la�em tak: �Ju�ci nie chcia� wyznaczy� zroku[1976] ni Zawiszy, ni Powale, ni Paszkowi, ale je�li go wobec samego mistrza, wszystkich komtur�w i go�ci za g�b� porw�, a w�sy i brod� mu wyszarpn� � to przecie stanie�.

� Bogdaj�e was! � zawo�a� z zapa�em Zbyszko.

� Co? � rzek� stary rycerz. � Na wszystko jest rada, byle g�ow� na karku mie�. Ale tu Pan Jezus �aski umkn��, bom go w Malborgu nie zasta�. Powiedzieli, �e do Witolda w pos�y pojecha�. Nie wiedzia�em wtedy, co czyni�: czeka� czy za nim jecha�. Ba�em si� rozmin��. Ale �em to z mistrzem i wielkim szatnym[1977] mia� z dawnych czas�w znajomo�� � spu�ci�em im si� z tajemnicy[1978], dlaczegom przyjecha�, oni za� zakrzykn�li, �e to nie mo�e by�.

� Czemu?

� Skro� tej samej przyczyny[1979], kt�r� ksi�na na P�ocku wy�uszczy�a.

I mistrz przy tym rzek�: �Co by� o mnie my�la�, gdybym ja ka�demu rycerzowi z Mazowsza albo z Polski stawa�?� No � i praw by�[1980], bo dawno by go ju� na �wiecie nie by�o. Cudowali si�[1981] tedy obaj z szatnym � i opowiedzieli to przy stole na wieczerzy. To ci m�wi�, jakoby� w ul dmuchn��! A szczeg�lnie mi�dzy go��mi podnios�a si� ich zaraz kupa: �Kuno � krzyczeli � nie mo�e, ale my mo�em!� Wybra�em sobie tedy trzech, chc�c si� z nimi po kolei potyka�, ale mistrz po wielkich pro�bach pozwoli� jeno[1982] z jednym, kt�remu na przezwisko by�o te� Lichtenstein i kt�ry by� Kuna krewny.

� No i co? � zakrzykn�� Zbyszko.

� Ano, ju�ci przywioz�em jego blachy, ale tak ca�kiem pop�kane, �e i jednej grzywny[1983] nikt za nie nie da.

� B�jcie si� Boga, to�cie przysi�g� spe�nili!

� Zrazu by�em rad[1984], bom i sam tak mniema�, ale potem pomy�la�em: �Nie! � to nie to samo!� I teraz spokoju nijakiego nie mam, bo nu� to nie to samo!

Lecz Zbyszko pocz�� go pociesza�.

� Mnie te� znacie, �e w takich rzeczach ni sobie, ni komu nie folguj�[1985], ale gdyby mi si� tak przygodzi�o[1986], to mia�bym dosy�. I to wam m�wi�, �e najwi�ksi rycerze w Krakowie mi w tym przy�wiadcz�. Sam Zawisza[1987], kt�ry na czci rycerskiej najlepiej si� zna, pewnie nie co innego powie.

� Tak m�wisz? � zapyta� Ma�ko.

� Pomy�lcie jeno: oni s�awni w ca�ym �wiecie � i pozwali go te�, a �aden nie sprawi� nawet i tyle, ile wy�cie sprawili. �lubowali�cie �mier� Lichtensteinowi � i przecie Lichtensteina�cie zar�n�li.

� Mo�e � rzek� stary rycerz.

A Zbyszko, kt�ry by� ciekaw spraw rycerskich, zapyta�:

� Nu�e! m�wcie: m�ody by� czy stary? i jak�e by�o: z konia czy piecht�?

� By�o mu ze trzydzie�ci pi�� rok�w i brod� mia� do pasa, a by�o z konia. B�g mi pom�g�, �e go kopi� zmaca�em, ale potem przysz�o do miecz�w. To tak, m�wi� ci, krew mu z g�by bucha�a, �e ca�a broda by�a jakoby jeden sopel.

� A narzekali�cie nieraz, �e si� starzejecie?

� Bo jak na ko� si�d� alboli si� na ziemi rozkracz�, to si� trzymam krzepko, ale ju� na siod�o we zbroi ca�ej nie skocz�.

� Ale i Kuno nie by�by si� wam odj��.

Stary machn�� pogardliwie r�k� na znak, �e z Kunonem by�oby mu posz�o znacznie �atwiej � po czym poszli ogl�da� zdobyczne �blachy�, kt�re Ma�ko zabra� tylko na znak zwyci�stwa, bo zreszt�[1988] by�y zbyt potrzaskane i dlatego bez warto�ci. Tylko nabiodrza i nagolenniki by�y nietkni�te i roboty bardzo przedniej.

� Wola�bym wszelako, �eby to by�y Kunona � m�wi� pos�pnie Ma�ko.

Na co Zbyszko:

� Wie Pan B�g, co lepiej. Kunona, je�li mistrzem zostanie, to ju� nie dostaniecie, chybaby w jakowej wielkiej bitwie.

� Nastawia�em ci ja ucha, co ludzie m�wi� � odrzek� Ma�ko. � Jedni tedy gadaj�, �e po Kondracie b�dzie Kuno, a drudzy, �e brat Kondratowy, Ulryk[1989].

� Wola�bym, �eby by� Ulryk � rzek� Zbyszko.

� I ja, a wiesz dlaczego? Kuno rozum ma wi�kszy i chytrzejszy, a Ulryk zapalczywszy. Prawy[1990] to jest rycerz, kt�ren[1991] czci dochowuje, ale do wojny z nami a� dr�y. Powiadaj� te�, �e byle mistrzem osta�, to przyjdzie wnet taka nawa�nica, jakiej na �wiecie nie bywa�o. A na Kondrata omdla�o�ci pono[1992] ju� cz�sto przychodz�. Raz go zamroczy�o i przy mnie. Hej! mo�e doczekamy!

� Daj to B�g! A s� jakie nowe niezgody z Kr�lestwem?

� S� stare i nowe. Krzy�ak zawsze Krzy�akiem. Chocia� wie, �e� mocniejszy i �e z tob� �le zadrze�, b�dzie ci na twoje dyba�[1993], bo inaczej nie mo�e.

� Przecie oni my�l�, �e Zakon od wszystkich kr�lestw mocniejszy.

� Nie wszyscy, ale wielu, a mi�dzy nimi i Ulryk. Bo w rzeczy[1994], pot�ga to jest okrutna.

� A pami�tacie, co m�wi� Zyndram z Maszkowic[1995]?

� Pami�tam i tam z ka�dym rokiem gorzej. Brat brata tak nie przyjmie jako mnie tam przyjmowali, gdy �aden Krzy�ak nie pogl�da�. Maj� ich tam wszyscy dosy�.

� To i nied�ugo czeka�!

� Nied�ugo albo i d�ugo � rzek� Ma�ko.

I po chwili zastanowienia doda�:

� A tymczasem trza harowa� � i maj�tno�ci przysparza�, aby godnie w pole wyst�pi�.

Mistrz Konrad[1996] zmar� jednak dopiero w rok p�niej. Ja�ko ze Zgorzelic, brat Jagienki, kt�ry pierwszy us�ysza� w Sieradzu nowin� i o jego �mierci, i o obiorze Ulryka von Jungingen[1997], pierwszy te� przywi�z� j� do Bogda�ca, w kt�rym zar�wno jak i we wszystkich szlacheckich siedzibach wstrz�sn�a ona do g��bi dusze i serca. �Nastaj� czasy, jakich dotychczas nie by�o� � rzek� uroczy�cie stary Ma�ko, a Jagienka przyprowadzi�a w pierwszej chwili wszystkie dzieci przed Zbyszka i sama pocz�a si� z nim �egna�, jakby ju� nazajutrz mia� wyruszy�. Ma�ko i Zbyszko wiedzieli wprawdzie, �e wojna nie rozpala si� tak od razu jak ogie� w kominie, niemniej jednak wierzyli, �e do niej przyjdzie � i pocz�li si� gotowa�. Wybierali konie, zbroje, �wiczyli w wojennym rzemio�le giermk�w, czelad�[1998], so�tys�w ze wsi, siedz�cych na niemieckim prawie[1999], kt�rzy obowi�zani byli konno stawa� na wypraw� � i ubo�sz� szlacht� � w�odyk�w[2000] � ci bowiem radzi[2001] garn�li si� do mo�niejszych. A to samo czyniono i po wszystkich innych dworach, wsz�dy bi�y m�oty w ku�niach, wsz�dy czyszczono stare pancerze, nacierano stopionym w sa�hanach[2002] sad�em �uki i rzemienie, kowano wozy, czyniono zapasy spy�y[2003] w krupach i w�dzonym mi�siwie. Przy ko�cio�ach w niedziele i �wi�ta wypytywano o nowiny i smucono si�, gdy przychodzi�y pokojowe, albowiem ka�dy nosi� w duszy g��bokie poczucie, �e raz trzeba sko�czy� z tym strasznym wrogiem ca�ego plemienia i �e nie zakwitnie w pot�dze, w spokoju i pracy Kr�lestwo, p�ki, wedle s��w �w. Brygidy[2004], nie b�d� wy�amane Krzy�akom z�by i nie b�dzie odci�ta im prawa r�ka.

W Krze�ni za� szczeg�lnie otaczano Ma�ka i Zbyszka, jako ludzi znaj�cych Zakon i �wiadomych wojny z Niemcami. Wypytywano si� ich nie tylko o nowiny, ale i sposoby na Niemc�w: jak najlepiej w nich bi�, jak maj� zwyczaj si� potyka�, w czym od Polak�w wy�si, a w czym ni�si, i czy po skruszeniu kopii �atwiej na nich zbroje �ama� toporem czyli te� mieczem.

Oni za� byli istotnie tych rzeczy �wiadomi, wi�c s�uchano ich z wielk� uwag�, tym bardziej �e by�o przekonanie powszechne, �e wojna to nie b�dzie �atwa, �e przyjdzie si� mierzy� z najprzedniejszym[2005] rycerstwem wszelkich kraj�w i nie poprzestawa� na tym, �e tu i owdzie poko�acze si� nieprzyjaciela, jeno uczyni� to rzetelnie do �cna�[2006] albo te� zgin�� z kretesem. M�wili tedy mi�dzy sob� w�odykowie[2007]: �Skoro trzeba, to trzeba � ich �mier� albo nasza�. I pokoleniu, kt�re w duszach nosi�o poczucie przysz�ej wielko�ci, nie odbiera�o to ochoty, owszem! ros�a ona z ka�d� godzin� i dniem, ale przyst�powano do dzie�a bez pr�nej chwalby i che�pliwo�ci[2008], a raczej z pewnym zawzi�tym skupieniem i z gotow� na �mier� powag�.

� Nam alibo im �mier� pisana.

Ale tymczasem czas up�ywa� i d�u�y� si�, a wojny nie by�o. M�wiono wprawdzie o niezgodach mi�dzy kr�lem W�adys�awem[2009] a Zakonem � i jeszcze o ziemi dobrzy�skiej, cho� by�a ju� przed laty wykupiona, i o sporach nadgranicznych, o jakowym� Drezdenku, o kt�rym wielu po raz pierwszy w �yciu s�ysza�o, a o kt�re spiera�y si� jakoby obie strony, ale wojny nie by�o. Niekt�rzy pocz�li nawet ju� w�tpi�, czy b�dzie, bo przecie spory bywa�y zawsze, ale ko�czy�o si� zwykle na zjazdach, uk�adach i wysy�aniu poselstw. Ow� rozesz�a si� wie��, �e i teraz przyjechali jacy� pos�owie krzy�accy do Krakowa, a polscy udali si� do Malborga. Pocz�to m�wi� o po�rednictwie kr�l�w czeskiego i w�gierskiego, a nawet samego papie�a. Z dala od Krakowa nie wiedziano niczego dok�adnie, wi�c rozmaite, a cz�sto dziwaczne i niepodobne chodzi�y mi�dzy lud�mi s�uchy, ale wojny nie by�o.

W ko�cu i sam Ma�ko, za kt�rego pami�ci niema�o przesz�o gr�b wojennych i uk�ad�w � nie wiedzia�, co o wszystkim my�le�, i wybra� si� do Krakowa, aby jakiej� pewniejszej wie�ci zasi�gn��. Zabawi�[2010] tam nied�ugo, bo sz�stego tygodnia by� ju� z powrotem � i wr�ci� z twarz� wielce wyja�nion�[2011]. Gdy za� w Krze�ni otoczy�a go jak zwykle ciekawa nowin szlachta, na liczne pytania odpowiedzia� im pytaniem:

� A groty u kopij i topory macie wyostrzone?

� Albo co? Nu�e! Na rany boskie! Jakie nowiny? Kogo�cie widzieli? � wo�ano ze wszystkich stron.

� Kogo widzia�em? Zyndrama z Maszkowic[2012]! A jakie nowiny? Takie, �e pono wraz[2013] konie siod�a� przyjdzie.

� Prze B�g! Jak�e to? Powiadajcie!

� A s�yszeli�cie o Drezdenku?

� Ju�ci �e�my s�yszeli. Ale zameczek to, jakich wiele i ziemi bogdaj[2014] tam nie wi�cej ni�li u was w Bogda�cu.

� Marna to wojny przyczyna, co?

� Pewnie, �e marna; bywa�y i wi�ksze, a przecie nic potem nie nast�pi�o.

� A wiecie, jak� mi przypowie�� Zyndram z Maszkowic z przyczyny Drezdenka powiedzia�?

� Pr�dzej m�wcie, bo nam czapki na �bach zgorzej�[2015]!

� Powiedzia� mi tedy[2016] tak: �Szed� �lepy go�ci�cem i przewali� si� przez kamie�. Przewali� si�, bo by� �lepy, ale przecie kamie� przyczyn��. Ot� Drezdenko to taki kamie�.

� Jak�e to? co? Jeszcze ci Zakon stoi.

� Nie rozumiecie? Tedy wam inaczej tak powiem: gdy naczynie zbyt pe�ne, to jedna kropla je przeleje.

Wi�c zapa� ogarnia� rycerstwo tak wielki, i� Ma�ko musia� go hamowa�, bo chcieli zaraz na ko� siada� i do Sieradza ci�gn��.

� B�d�cie gotowi � m�wi� im � ale czekajcie cierpliwie. Ju� te� i o nas nie zapomn�.

Wi�c trwali w gotowo�ci, ale czekali d�ugo, tak nawet d�ugo, �e niekt�rzy pocz�li zn�w w�tpi�. Lecz Ma�ko nie w�tpi�, bo jako z przylotu ptactwa poznaje si� nadej�cie wiosny, tak on, jako cz�ek do�wiadczony, umia� z rozmaitych oznak wywnioskowa�, �e zbli�a si� wojna � i to wielka.

Wi�c naprz�d nakazano �owy we wszystkich borach i puszczach kr�lewskich tak ogromne, jakich najstarsi ludzie nie pami�tali. Zbierano tedy tysi�cami osacznik�w na ob�awy, na kt�rych pada�y ca�e stada �ubr�w, tur�w[2017], jeleni, dzik�w i r�nej pomniejszej zwierzyny. Lasy dymi�y przez ca�e tygodnie i miesi�ce, w dymach za� w�dzono solone mi�siwo, a nast�pnie odsy�ano je do miast wojew�dzkich, a stamt�d na sk�ad do P�ocka. Oczywistym by�o, �e sz�o o zapasy dla wielkich wojsk. Ma�ko wiedzia� dobrze, co o tym my�le�, bo takie same �owy nakazywa� przed ka�d� wi�ksz� wypraw� na Litwie Witold. Lecz by�y i inne oznaki. Oto ch�opi pocz�li ca�ymi gromadami ucieka� �spod Niemca� do Kr�lestwa i na Mazowsze[2018]. W okolic� Bogda�ca przybywali g��wnie poddani niemieckich rycerzy ze �l�ska, ale wiedziano, �e wsz�dzie dzieje si� to samo, a zw�aszcza na Mazowszu. Czech gospodarz�cy w Spychowie na Mazowszu przys�a� stamt�d kilkunastu Mazur�w, kt�rzy schronili si� do niego z Prus. Ludzie ci prosili, by im pozwolono wzi�� udzia� w wojnie �na piecht� � albowiem chcieli pom�ci� si� swych krzywd na Krzy�akach, kt�rych nienawidzili dusz� ca��. Powiadali te�, �e niekt�re nadgraniczne wsie w Prusiech[2019] prawie zupe�nie opustosza�y, albowiem kmiecie[2020] przenie�li si� z �onami i dzie�mi do ksi�stw mazowieckich. Krzy�acy wieszali wprawdzie schwytanych zbieg�w, ale nieszcz�snego ludu nic ju� nie mog�o powstrzyma� i niejeden wola� �mier� od �ycia pod straszliwym jarzmem niemieckim. Nast�pnie pocz�li si� roi� w ca�ym kraju �dziadowie� z Prus. Ci�gn�li oni wszyscy do Krakowa. Nap�ywali z Gda�ska, z Malborga, z Torunia, z dalekiego nawet Kr�lewca, ze wszystkich pruskich miast i ze wszystkich komandorii. Byli mi�dzy nimi nie tylko dziady, ale klechowie[2021], organi�ci, r�ni s�udzy klasztorni, a nawet klerycy i ksi�a. Domy�lano si�, �e znosz� wiadomo�ci o wszystkim, co si� dzieje w Prusiech: o przygotowaniach wojennych, o utwierdzaniu[2022] zamk�w, o za�ogach, o wojskach najemnych i go�ciach. Jako� szeptano sobie, �e wojewodowie po miastach wojew�dzkich, a w Krakowie rajcy[2023] kr�lewscy zamykali si� z nimi ca�ymi godzinami, s�uchaj�c ich i spisuj�c ich wiadomo�ci. Niekt�rzy wracali chy�kiem do Prus, a potem znowu zjawiali si� w Kr�lestwie. Dochodzi�y wie�ci z Krakowa, �e kr�l i panowie rada wiedz� przez nich o ka�dym kroku Krzy�ak�w.

Przeciwnie dzia�o si� w Malborgu. Pewien duchowny, zbieg�y z tej stolicy, zatrzyma� si� u dziedzic�w Koniecpola i opowiada� im, �e mistrz Ulryk i inni Krzy�acy nie troszcz� si� o wie�ci z Polski i �e pewni s�, i� jednym zamachem zawojuj� i obal� na wieki wiek�w ca�e Kr�lestwo, �tak, aby �lad po nim nie zosta��. Powtarza� przy tym s�owa mistrza wypowiedziane na uczcie w Malborgu: �Im ich wi�cej b�dzie, tym bardziej ko�uchy w Prusiech potaniej��. Gotowali si� wi�c do wojny w rado�ci i upojeniu, dufni[2024] we w�asn� si�� i pomoc, kt�r� im wszystkie, najdalsze nawet kr�lestwa nade�l�.

Lecz mimo tych wszystkich wojennych oznak, przygotowa� i zabieg�w, wojna nie przychodzi�a tak pr�dko, jak sobie ludzie �yczyli. M�odemu dziedzicowi z Bogda�ca �cni�o si�[2025]� ju� tak�e w domu. Wszystko by�o od dawna gotowe, dusza rwa�a si� w nim do s�awy i do boju, przeto ci�ki mu by� ka�dy dzie� zw�oki � i cz�sto czyni� o to wym�wki stryjcowi, tak jakby wojna lub pok�j od niego zale�a�y.

� Bo�cie obiecywali na pewno, �e b�dzie � m�wi� � a tu nic i nic!

Na to za� Ma�ko:

� M�dry�, ale nie bardzo! A to nie widzisz, co si� dzieje?

� A jak si� kr�l w ostatniej godzinie zgodzi? M�wi�, �e nie chce wojny.

� Bo nie chce, ale kt� jak nie on zakrzykn��: �Chybabym nie by� kr�lem, gdybym Drezdenko zabra� pozwoli��, a Drezdenko Niemce jak wzi�li, tak i dotychczas dzier��[2026]. Ba! kr�l nie chce rozlewu krwi chrze�cija�skiej, ale panowie rada, kt�rzy rozum maj� bystry, czuj�c wi�ksz� moc polsk� przypieraj� Niemc�w do �ciany � i to ci jeno[2027] rzek�, �e gdyby nie by�o Drezdenka, to by si� znalaz�o co innego.

� Bo jako s�ysza�em, to jeszcze mistrz Kondrat[2028] zabra� Drezdenko, a on si� przecie kr�la ba�.

� Ba� si�, gdy� lepiej od innych przezna�[2029] pot�g� polsk�, ale chciwo�ci zakonnej i on nie umia� pohamowa�. W Krakowie m�wili mi tak: stary von Ost, dziedzic Drezdenka, w czasie gdy Krzy�aki zabiera�y Now� Marchi�[2030], pok�oni� si� jako ho�downik kr�lowi, gdy� to ziemia by�a od wiek�w polska, wi�c chcia� do Kr�lestwa nale�e�. Ale zaprosili ci go Krzy�acy do Malborga, spoili winem i uzyskali od niego zapis. Wtedy to zbrak�o ju� do ostatka kr�lowi cierpliwo�ci.

� Wiera[2031], �e mog�o mu zbrakn�� � zawo�a� Zbyszko.

Lecz Ma�ko rzek�:

� Ale to tak jest, jako Zyndram z Maszkowic powiada�: Drezdenko to jeno kamie�, przez kt�ry si� �lepy przewali�.

� Gdyby za� Niemce oddali Drezdenko, to co b�dzie?

� To znajdzie si� inny kamie�. Ale nie odda ci Krzy�ak tego, co raz po�kn��, chyba mu brzuch rozp�atasz[2032], co daj B�g, aby�my pr�dko uczynili.

� Nie! � zawo�a� pokrzepiony na duchu Zbyszko. � Kondrat mo�e by odda�, Ulryk[2033] nie odda. Prawy[2034] to rycerz, na kt�rym skazy nijakiej nie masz, ale okrutnie zapalczywy.

Tak to oni ze sob� rozmawiali, a tymczasem zdarzenia stacza�y si�, jakby kamienie potr�cone na stromych �cie�kach g�rskich nog� przechodnia, z coraz wi�kszym p�dem ku przepa�ci.

Nagle rozegrzmia�a po ca�ym kraju wiadomo��, �e Krzy�acy napadli i zagrabili staropolski, zastawiony johannitom[2035] Santok[2036]. Nowy mistrz Ulryk, kt�ry, gdy pos�owie polscy przybyli, aby mu z�o�y� �yczenia z powodu jego wyboru, wyjecha� umy�lnie z Malborga i kt�ry od pierwszej chwili swych rz�d�w nakaza�, by w stosunkach z kr�lem i Polsk� miasto[2037] �aciny u�ywa� j�zyka niemieckiego � pokaza� wreszcie, kim jest. Krakowscy panowie, kt�rzy po cichu pchali do wojny, zrozumieli, �e on do niej pcha g�o�no i nie tylko g�o�no, ale na o�lep i z takim zuchwalstwem, jakiego wzgl�dem polskiego narodu nie dopuszczali si� nigdy mistrzowie nawet w�wczas, gdy ich pot�ga by�a w istocie wi�ksz�, a Kr�lestwa mniejsz� ni� ninie[2038].

Jednak�e mniej zapalczywi a przebieglejsi od Ulryka dostojnicy Zakonu, kt�rzy znali Witolda[2039], starali si� go sobie zjedna� darami i pochlebstwy tak przechodz�cymi wszelk� miar�, i� podobnych trzeba by�o chyba szuka� w tych czasach, gdy cezarom rzymskim wznoszono za �ycia �wi�tynie i o�tarze. �Dw�ch jest dobrodziej�w Zakonu � m�wili pos�owie krzy�accy, bij�c czo�em temu namiestnikowi Jagie��y � pierwszy B�g, a drugi Witold; przeto jest �wi�te ka�de �yczenie i ka�de s�owo Witolda dla Krzy�ak�w�. I b�agali go o rozjemstwo w sprawie o Drezdenko w tej my�li, �e gdy jako podleg�y kr�lowi podejmie sie s�dzi� swego zwierzchnika, tym samym go obrazi � i dobre ich stosunki przerw� sie, je�li nie na zawsze, to przynajmniej na czas d�u�szy. Lecz �e panowie rada wiedzieli o wszystkim, co si� w Malborgu dzieje i zamierza, przeto[2040] kr�l wybra� tak�e Witolda na rozjemc�.

I po�a�owa� Zakon wyboru. Dostojnicy krzy�accy, kt�rym zdawa�o si�, �e znaj� wielkiego ksi�cia, znali go nie do�� jeszcze, albowiem Witold nie tylko przys�dzi� Drezdenko Polakom, lecz wiedz�c zarazem i odgaduj�c, na czym si� sprawa sko�czy� musi � podni�s� zn�w �mujd� i coraz gro�niejsze ukazuj�c Zakonowi oblicze, j��[2041] j� wspomaga� lud�mi, or�em i zbo�em z �yznych ziem polskich nadsy�anym.

Co gdy si� sta�o, wszyscy po wszystkich ziemiach olbrzymiego pa�stwa zrozumieli, �e wybi�a stanowcza godzina. Jako� wybi�a.

Raz w Bogda�cu gdy stary Ma�ko, Zbyszko i Jagienka siedzieli przed bram� kasztelu[2042] za�ywaj�c cudnej pogody i ciep�a � zjawi� si� nagle na spienionym koniu nieznany cz�owiek, osadzi� go przed bram�, cisn�� co� na kszta�t wie�ca splecionego z �ozy i wierzbiny pod nogi rycerzy � i krzykn�wszy: �Wici[2043]! wici!� � pomkn�� dalej.

A oni zerwali si� na r�wne nogi w wielkim wzruszeniu. Twarz Ma�ka sta�a si� gro�na i uroczysta. Zbyszko skoczy�, aby pchn��[2044] giermka z wici� dalej, po czym wr�ci� z ogniem w �renicach i zawo�a�:

� Wojna! Wreszcie B�g da�! Wojna!

� I taka, jakiej�my przedtem nie widzieli! � dorzuci� powa�nie Ma�ko.

Nast�pnie krzykn�� na czelad�[2045], kt�ra w mig zebra�a si� wok� pa�stwa:

� D�� w rogi z czatowni[2046] na cztery strony �wiata! a inni niech skocz� na wsie po so�tys�w. Konie ze stajen wywie�� i wozy zaprz�ga�! Duchem[2047]!

I g�os jego jeszcze nie przegrzmia�, gdy czelad� kopn�a si� w r�ne strony, aby spe�ni� rozkazy, kt�re nie by�y trudne, gdy� wszystko z dawna by�o gotowe: ludzie, wozy, konie, bro�, zbroje, zapasy � tylko siada� i jecha�!

Lecz przedtem Zbyszko jeszcze zapyta� Ma�ka:

� A wy nie ostaniecie w domu?

� Ja? Co ci w g�owie?

� Bo wedle prawa mo�ecie, �e to cz�owiek z was w leciech[2048] podesz�y, a by�aby jakowa� opieka nad Jagienk� i dzie�mi.

� No, to s�uchaj: ja do bia�ego w�osa czeka� na t� godzin�.

I dosy� by�o spojrze� na jego zimne, zawzi�te oblicze, aby pozna�, �e na nic wszelka namowa. Zreszt�, mimo si�dmego krzy�yka, ch�op by� jeszcze czerstwy[2049] jak d�b i r�ce �atwo chodzi�y mu w stawach, a top�r w nich a� warcza�. Nie m�g� ju� wprawdzie skoczy� w pe�nej zbroi bez strzemion na konia, ale i wielu m�odych, zw�aszcza mi�dzy zachodnimi rycerzami, tego uczyni� nie mog�o. Natomiast �wiczenie rycerskie posiada� ogromne i bardziej do�wiadczonego wojownika nie by�o w ca�ej okolicy.

Jagienka te� widocznie nie obawia�a si� sama zosta�, gdy� us�yszawszy s�owa m�a, wsta�a i uca�owawszy go w r�k�, rzek�a:

� Nie frasuj si�[2050] ty o mnie, mi�y Zbyszku, bo kasztel jest godny, a i to wiesz, �e ja tam niezbyt p�ochliwa, i �e ni kusza, ni sulica[2051] mi nie nowina. Nie czas o nas my�le�, gdy trza Kr�lestwo ratowa�, a nad nami tu B�g b�dzie opiekunem.

I nagle oczy jej wezbra�y �zami, kt�re stoczy�y si� w wielkich kroplach po cudnej liliowej[2052] twarzy. Wi�c ukazawszy gromadk� dzieci, tak dalej m�wi�a wzruszonym, drgaj�cym g�osem:

� Hej! �eby nie one p�draki, p�ty by ja ci u n�g le�a�a, p�ki by� mnie nie wzi�� na t� wojn�!

� Jagu�! � zawo�a� Zbyszko, chwytaj�c j� w ramiona.

A ona obj�a mu te� szyj� i j�a powtarza�, tul�c si� do niego z ca�ej si�y:

� Jeno mi ty wr��, m�j z�oty, m�j jedyny, m�j najmilejszy!

� A za� co dzie� dzi�kuj Bogu, �e ci da� tak� niewiast�! � doda� grubym g�osem Ma�ko.

I w godzin� p�niej �ci�gni�to z czatowni chor�giew na znak nieobecno�ci pan�w. Zbyszko i Ma�ko zezwolili, aby Jagienka razem z dzie�mi odprowadzi�a ich do Sieradza, wi�c po obfitym posi�ku ruszyli wszyscy razem z lud�mi i ca�ym taborem woz�w.

Dzie� by� jasny, bez wiatru. Bory sta�y w ciszy nieruchome. Stada na po�ach i ugorach za�ywa�y tak�e po�udniowego spoczynku, prze�uwaj�c pasz� powolnie i jakby w zamy�leniu. Jeno z powodu sucho�ci powietrza wznosi�y si� tu i �wdzie po drogach k��by z�otego kurzu, a nad owymi k��bami p�on�y jakby ogniki niezmiernie w s�o�cu b�yszcz�ce. Zbyszko ukazywa� je �onie i dzieciom m�wi�c:

� Wiecie, co to si� tam tak �yska nad kurzaw�? To groty kopij i sulic. Wsz�dy ju� wida� wici dosz�y i zewsz�d ci�gnie nar�d na Niemca.

Jako� tak by�o. Niedaleko za granic� Bogda�ca spotkali brata Jagienki, m�odego Ja�ka ze Zgorzelic, kt�ry jako dziedzic do�� mo�ny szed� w trzy kopie[2053], a luda prowadzi� z sob� dwudziestu.

Wkr�tce potem na rozstaju wychyli�o si� ku nim z tuman�w zaros�e oblicze Cztana z Rogowa, kt�ry nie by� wprawdzie przyjacielem Bogdanieckich, ale teraz krzykn�� z dala: �Bywaj na psubraty!� � i sk�oniwszy si� im �yczliwie, pocwa�owa� w siwym ob�oku dalej. Spotkali tak�e i starego Wilka z Brzozowej. G�owa ju� mu si� trz�s�a nieco ze staro�ci, ale ci�gn�� i on, by pom�ci� �mier� syna, kt�rego mu na �l�sku Niemcy zabili.

I w miar� jak zbli�ali si� do Sieradza, coraz cz�stsze by�y po drogach ob�oki kurzawy, a gdy z dala ukaza�y si� ju� wie�e miejskie, ca�y go�ciniec roi� si� od rycerstwa, od so�tys�w i od zbrojnych miejskich pacho�k�w, kt�rzy wszyscy ci�gn�li na miejsce zbioru. Widz�c tedy �w lud rojny a czerstwy i t�gi, w boju uporny, a na niewygody, s�oty, ch�ody i wszelkie trudy nad wszystkie inne wytrzyma�y, krzepi� si� w sercu stary Ma�ko i pewne wr�y� sobie zwyci�stwo.

I wojna wybuch�a wreszcie, nieobfita z pocz�tku w bitwy, ale w pierwszych chwilach niezbyt dla Polak�w pomy�lna. Nim nadci�gn�y si�y polskie, zdobyli Krzy�acy Bobrowniki, zr�wnali z ziemi� Z�otoryj� � i zn�w zaj�li nieszcz�sn�, a z takim trudem niedawno odzyskan� ziemi� dobrzy�sk�[2054]. Lecz po�rednictwo czeskie i w�gierskie przygasi�o na czas burz� wojenn�. Nast�pi� rozejm, w czasie kt�rego Wac�aw[2055], kr�l czeski, mia� s�dzi� spory mi�dzy Polsk� a Zakonem.

Nie przestano jednak gromadzi� wojsk i posuwa� ich ku sobie w czasie zimowych i wiosennych miesi�cy, gdy za� przekupiony kr�l czeski wyda� wyrok na korzy�� Zakonu, wojna musia�a wybuchn�� na nowo.

A tymczasem nadesz�o lato, a z nim razem nadci�gn�y �narody� pod Witoldem[2056]. Po przeprawie pod Czerwie�skiem po��czy�y si� oba wojska i chor�gwie ksi���t mazowieckich. Z drugiej strony w obozie pod �wieciem stan�o sto tysi�cy zakutych w �elazo Niemc�w. Chcia� kr�l przeprawi� si� przez Drw�c� i p�j�� kr�tk� drog� ku Malborgowi, lecz gdy przeprawa okaza�a si� niepodobn�[2057], zawr�ci� od Kurz�tnika ku Dzia�dowu i po skruszeniu zamku krzy�ackiego D�browna[2058], czyli Gilgenburga, po�o�y� si� tam�e obozem.

Zar�wno on jak i dostojnicy polscy i litewscy wiedzieli, �e walna[2059] rozprawa musi wkr�tce nast�pi�, nikt jednak nie s�dzi�, �eby mia�o przyj�� do niej pr�dzej ni� za kilka dni. Przypuszczano, �e mistrz, zabie�awszy drog� kr�lowi, zechce da� wypoczynek swym zast�pom, aby do �miertelnej walki stan�y nieutrudzone i �wie�e. Tymczasem wojska kr�lewskie zatrzyma�y si� na noc w D�brownie. Wzi�cie tej fortecy, lubo[2060] bez rozkaz�w, a nawet wbrew woli rady wojennej, nape�ni�o otuch� serce kr�la[2061] i Witolda[2062], zamek to bowiem by� pot�ny, oblany jeziorem, o grubych murach i licznej za�odze. A jednak rycerstwo polskie wzi�o go niemal w mgnieniu oka, z zapa�em tak niepohamowanym, �e nim ca�y ob�z nadci�gn��, ju� z miasta i zamku pozosta�y tylko gruzy i zgliszcza, w�r�d kt�rych dzicy wojownicy Witolda i Tatarzy pod Saladynem wycinali ostatki broni�cych si� z rozpacz� niemieckich knecht�w[2063].

Po�ar jednak�e nie trwa� d�ugo, gdy� zgasi�a go kr�tko wprawdzie trwaj�ca, ale ogromna ulewa. Ca�a noc z czternastego na pi�tnasty lipca by�a dziwnie zmienna i nawa�nista. Wicher przyp�dza� burz� za burz�. Chwilami niebo zda�o si� ca�e p�on�� od b�yskawic i grzmoty roztacza�y si� ze straszliwym �oskotem mi�dzy wschodem a zachodem. Cz�ste gromy nape�nia�y zapachem siarki powietrze, to zn�w szum d�d�u[2064] zag�usza� wszystkie inne odg�osy. A potem wiatr rozp�dza� chmury i wpo�r�d ich strz�p�w wida� by�o gwiazdy i jasny, wielki miesi�c[2065]. Po p�nocy dopiero uciszy�o si� nieco, tak �e mo�na by�o przynajmniej ognie rozpali�. Jako� w tej chwili zab�ys�y ich tysi�ce i tysi�ce w niezmiernym polsko-litewskim obozie. Wojownicy suszyli przy nich przemok�e szaty i �piewali pie�ni bojowe.

Kr�l czuwa� r�wnie�, albowiem w domu po�o�onym na samym skraju oboz�w, do kt�rego schroni� si� przed burz�, zasiada�a rada wojskowa, przed kt�r� zdawano spraw� ze zdobycia Gilgenburga. Poniewa� w szturmie bra�a udzia� chor�giew sieradzka, wi�c przyw�dca jej, Jakub z Koniecpola[2066], wezwany by� wraz z innymi do usprawiedliwienia si�, dlaczego bez rozkaz�w dobywali miasta i nie zaniechali szturmu, chocia� kr�l wys�a� dla powstrzymania ich swego podwojskiego[2067] i kilku podr�cznych pacho�k�w.

Z tej przyczyny wojewoda, nie b�d�c pewien, czy nie spotka go nagana albo nawet i kara, zabra� z sob� kilkunastu przedniejszych rycerzy, a mi�dzy nimi starego Ma�ka i Zbyszka, jako �wiadk�w, �e podwojski dotar� do nich dopiero w�wczas, gdy byli ju� na murach zamku i w chwili najzawzi�tszej bitwy z za�og�. A co do tego, �e uderzy� na zamek: �Trudno, m�wi�, pyta� o wszystko, gdy wojska na kilka mil si� rozci�gaj��. Wys�any b�d�c w przodku[2068], rozumia�, i� ma powinno�� kruszy� przeszkody przed wojskiem i bi� nieprzyjaciela, gdzie go napotka. Wi�c wys�uchawszy tych s��w kr�l, ksi��� Witold i panowie, kt�rzy w duszy radzi byli temu, co si� sta�o, nie tylko nie przyganili wojewodzie i Sieradzanom ich post�pku, ale s�awili jeszcze ich m�stwo, �e �tak wartko[2069] po�yli[2070] zamek i m�n� za�og�. Mogli w�wczas Ma�ko i Zbyszko napatrzy� si� najwi�kszym g�owom w Kr�lestwie, bo pr�cz kr�la i ksi���t mazowieckich znajdowali si� tam dwaj przyw�dcy wszystkich zast�p�w: Witold, kt�ry Litwinom, �mujdzi[2071], Rusinom, Besarabom[2072], Wo�ochom[2073] i Tatarom przywodzi�[2074] � i Zyndram z Maszkowic[2075], herbu �tego samego co s�o�ce�, miecznik krakowski, g��wny sprawca[2076] wojsk polskich, przewy�szaj�cy wszystkich znajomo�ci� spraw wojennych. Opr�cz nich byli w tej radzie wielcy wojownicy i staty�ci[2077]: kasztelan krakowski Krystyn z Ostrowa[2078] i wojewoda krakowski Ja�ko z Tarnowa[2079], i pozna�ski S�dziw�j z Ostroroga[2080], i s�domierski[2081] Miko�aj z Micha�owic, i proboszcz od �w. Floriana, a zarazem podkanclerzy Miko�aj Tr�ba[2082], i marsza�ek Kr�lestwa Zbigniew z Brzezia[2083], i Piotr Szafraniec[2084], podkomorzy krakowski, i wreszcie Ziemowit[2085], syn Ziemowita, ksi�cia na P�ocku[2086], jeden mi�dzy nimi m�ody, ale dziwnie �do wojny przemy�lny�, kt�rego zdanie wysoce sobie sam wielki kr�l ceni�.

A w przyleg�ej obszernej izbie czekali, aby by� pod r�k� i w razie zapytania rad� si� przys�u�y�, najwi�ksi rycerze, kt�rych s�awa grzmia�a szeroko w Polsce i za granic�: wi�c ujrzeli tam Ma�ko i Zbyszko Zawisz� Czarnego Sulimczyka[2087] i jego brata Farureja[2088], i Skarbka Abdanka[2089] z G�r, i Dobka z Ole�nicy, kt�ry swego czasu dwunastu niemieckich rycerzy w Toruniu na turnieju z siod�a wysadzi�, i olbrzymiego Paszka Z�odzieja z Biskupic[2090], i Powa�� z Taczewa[2091], kt�ry �yczliwym im by� przyjacielem, i Krzona z Kozichg��w, i Marcina z Wrocimowic[2092], kt�ry wielk� chor�giew ca�ego Kr�lestwa nosi�, i Floriana Jelitczyka z Korytnicy, i strasznego w r�cznym spotkaniu Lisa z Targowiska, i Staszka z Charbimowic, kt�ry w pe�nej zbroi przez dwa ros�e konie m�g� przeskoczy�.

By�o i wielu innych s�ynnych rycerzy przedchor�giewnych[2093] z rozmaitych ziem i z Mazowsza, kt�rych przedchor�giewnymi zwano dlatego, �e w pierwszym szeregu stawali do bitwy. Lecz znajomkowie, a szczeg�lnie Powa�a, radzi [2094]witali Ma�ka i Zbyszka i zaraz pocz�li z nimi o dawnych czasach i przygodach rozmawia�.

� Hej! � m�wi� do Zbyszka pan z Taczewa. � Ju�ci ci�kie ty masz z Krzy�aki rachunki, ale tak tusz�[2095], �e im teraz za wszystkie czasy zap�acisz.

� Zap�ac� cho�by krwi�, jako i wszyscy zap�acim! � odrzek� Zbyszko.

� A wiesz, �e tw�j Kuno Lichtenstein jest ninie[2096] wielkim komturem? � ozwa� si� Paszko Z�odziej z Biskupic.

� Wiem i stryj wiedz� te�.

� Daj mi go B�g spotka� � przerwa� Ma�ko � bo ja osobn� mam z nim spraw�.

� Ba! Przecie pozywali�my go i my � odpowiedzia� Powa�a � ale odrzek�, �e urz�d nie pozwala mu si� potyka�. No, teraz chyba pozwoli.

Na to za� Zawisza, kt�ry zawsze m�wi� z powag� wielk�, rzek�:

� Tego on b�dzie, komu go B�g przeznaczy.

Lecz Zbyszko z samej ciekawo�ci wytoczy� zaraz przed s�d Zawiszy spraw� stryjka i zapyta�, czy nie zado�� si� sta�o �lubowaniu przez to, �e Ma�ko potyka� si� z krewnym Lichtensteina, kt�ry si� ofiarowa� w zast�pstwo, i takowego zabi�. I wszyscy zakrzykn�li, �e zado��. Sam tylko zawzi�ty Ma�ko, chocia� ucieszy� si� z wyroku, rzek�:

� Ba, przecie� pewniejszy by�bym zbawienia, gdybym samego Kunona spotka�!

I nast�pnie pocz�li m�wi� o wzi�ciu Gilgenburga i o przysz�ej wielkiej bitwie, kt�rej spodziewali si� wkr�tce, bo przecie nie mia� mistrz nic innego do zrobienia, jeno[2097] kr�lowi drog� zabiec.

Ale gdy w�a�nie �amali g�owy nad tym, za ile dni spotkanie mo�e nast�pi�, zbli�y� si� ku nim chudy i d�ugi rycerz, przybrany w czerwone sukno, z tak�� myck�[2098] na g�owie i roz�o�ywszy r�ce, rzek� mi�kkim, prawie niewie�cim g�osem:

� Pozdrowienie ci, rycerzu Zbyszku z Bogda�ca!

� De Lorche! � zakrzykn�� Zbyszko � ty� tu?

I chwyci� go w obj�cia, gdy� wdzi�czne pozosta�o mu o nim wspomnienie, a gdy uca�owali si� jakby najbli�si przyjaciele, pocz�� wypytywa� z rado�ci�:

� Ty� tu? po naszej stronie?

� Wielu mo�e geldryjskich[2099] rycerzy znajduje si� po tamtej stronie � odrzek� de Lorche � ale jam panu memu, ksi�ciu Januszowi[2100], s�u�by z D�ugolasu powinien[2101].

� To� ty dziedzicem po starym Miko�aju na D�ugolesie?

� Tak. Bo po �mierci Miko�aja i syna jego, kt�ren pod Bobrownikami zabit, D�ugolas przypad� na cudn� Jagienk�, a od lat pi�ciu moj� niewiast�[2102] i pani�.

� Dla Boga! � zawo�a� Zbyszko � powiadaj, jako ci to przysz�o?

Lecz de Lorche, powitawszy starego Ma�ka, rzek�:

� Dawny wasz giermek, G�owacz, powiedzia� mi, �e was tu znajd�, a teraz czeka u mnie w namiocie i nad wieczerz� czuwa. Daleko� to wprawdzie, bo na drugim ko�cu obozu, ale ko�mi pr�dko si� przejedzie � wi�c jed�cie ze mn�.

Po czym zwr�ciwszy si� do Powa�y, kt�rego pozna� w dawniejszych czasach w P�ocku, doda�:

� I wy, szlachetny panie. B�dzie to dla mnie szcz�cie i honor.

� Dobrze � odpar� Powa�a. � Mi�o ze znajomymi ugwarzy�[2103], a po drodze jeszcze si� obozowi przypatrzym.

Wi�c wyszli, by si��� na ko� i jecha�. Przedtem jednak s�uga de Lorchego ponarzuca� im na ramiona opo�cze, kt�re widocznie przywi�z� umy�lnie.

�w zbli�ywszy si� do Zbyszka poca�owa� go w r�k� i rzek�:

� Pok�on i cze�� wam, panie. Jam dawny s�uga wasz, ale w ciemno�ci nie mo�ecie mnie rozezna�. Czy pami�tacie Sanderusa?

� Prze B�g! � zawo�a� Zbyszko.

I na chwil� od�y�y w nim wspomnienia prze�ytych smutk�w, b�l�w i dawnej niedoli, tak samo jak par� tygodni temu, gdy po po��czeniu si� wojsk kr�lewskich z chor�gwiami ksi���t mazowieckich spotka� po d�ugim niewidzeniu dawnego swego giermka Hlaw�.

Wi�c rzek�:

� Sanderus! Hej! Pami�tam i te dawne czasy, i ciebie! C�e� od onej pory porabia� i gdzie� si� obraca�? Zali[2104] ju� nie nosisz relikwij?

� Nie, panie. A� do ostatniej wiosny by�em klech�[2105] przy ko�ciele w D�ugolesie, ale �e nieboszczyk ojciec m�j wojennym rzemios�em si� zajmowa�, przeto gdy wojna wybuch�a, zaraz mi zbrzyd�a mied� na ko�cielnych dzwonach, a zbudzi�a si� ch�tka do �elaza i stali.

� Co s�ysz�! � zawo�a� Zbyszko, kt�ry jako� nie m�g� wyobrazi� sobie Sanderusa stawaj�cego z mieczem, rohatyn�[2106] albo toporem do boju.

�w za� rzek� podaj�c mu strzemi�:

� Rok temu z rozkazu biskupa p�ockiego chodzi�em do pruskich kraj�w, przez co znaczn� pos�ug� odda�em, ale to p�niej opowiem, a teraz siadajcie, wasza wielko��, na ko�, gdy� �w grabia czeski, kt�rego wo�acie Hlawa, czeka na was z wieczerz� w namiotach pana mego.

Wi�c Zbyszko siad� na ko� i zbli�ywszy si� do pana de Lorche, jecha� w pobok, aby swobodnie z nim rozmawia�, albowiem ciekawy by� jego dziej�w.

� Okrutniem rad � rzek� � i�e� po naszej stronie, ale mi to dziwne, bo� przecie u Krzy�ak�w s�u�y�.

� S�u�� ci, kt�rzy �o�d bior� � odpar� de Lorche � a jam go nie bra�. Nie. Jam mi�dzy Krzy�ak�w przyjecha� w tym jeno celu, aby przyg�d szuka� i pas rycerski pozyska�, kt�ry, jak ci wiadomo, z r�k polskiego ksi�cia pozyska�em. I bawi�c[2107] d�ugie lata w tych krajach pozna�em, po czyjej stronie s�uszno��, a gdym si� przy tym tu o�eni� i osiedli�, jak�e mi by�o przeciw wam stawa�? Jam ju� tutejszy i patrz, jakom si� mowy waszej wyuczy�. Ba! swojej ju� nieco zapomnia�em.

� A twoja maj�tno�� w Geldrii? Bo jakom s�ysza�, to� tamtejszemu w�adcy pokrewny i dziedzic wielu zamk�w i w�o�ci.

� Dziedzictwo moje krewnemu, Fulkonowi de Lorche, ust�pi�em, kt�ry mi je sp�aci�. Pi�� rok�w temu by�em w Geldrii i dostatki wielkie stamt�d przywioz�em, za kt�rem si� na Mazowszu okupi�.

� A jak�e si� to sta�o, �e� si� z Jagienk� z D�ugolasu o�eni�?

� Ach! � odpowiedzia� de Lorche � kto zdo�a odgadn�� niewiast�? Dworowa�a[2108] ci ona ze mnie zawsze, a� gdym maj�c tego dosy�, o�wiadczy� jej, �e do Azji na wojn� z �alu pojad� i ju� nigdy nie wr�c�, rozp�aka�a si� niespodzianie i rzek�a: �To ja mniszk� ostan�. Pad�em jej do n�g za te s�owa, a we dwie niedziele[2109] p�niej biskup p�ocki pob�ogos�awi� nam w ko�ciele.

� Dzieci za� macie? � zapyta� Zbyszko.

� Po wojnie Jagienka wybiera si� do grobu waszej kr�lowej Jadwigi[2110], aby j� o b�ogos�awie�stwo uprosi� � odrzek� wzdychaj�c de Lorche.

� Dobrze. Powiadaj�, �e to pewny spos�b i �e w tych rzeczach nie masz lepszej nad nasz� �wi�t� kr�low� or�downiczki. Walne spotkanie nast�pi za kilka dni, a potem b�dzie spok�j.

� Tak.

� Ale Krzy�acy pewnie ci� za zdrajc� poczytuj�.

� Nie! � rzek� de Lorche. � Wiesz, jako czci rycerskiej przestrzegam. Je�dzi� Sanderus ze zleceniami biskupa p�ockiego do Malborga, wi�c pos�a�em przez niego pismo do mistrza Ulryka, w kt�rym wypowiedzia�em mu s�u�b� i wy�uszczy�em[2111] mu przyczyny, dla kt�rych po waszej stronie staj�.

� Ha! Sanderus! � zawo�a� Zbyszko. � M�wi� mi, �e mu spi� na dzwonach zbrzyd� i �e do �elaza zbudzi�a si� w nim ch�tka, co mi i dziwne, bo zaj�cze zawsze mia� on serce.

A pan de Lorche pocz�� si� �mia�:

� Sanderus tyle ma ze stal� albo z �elazem do czynienia, �e mnie i moich giermk�w goli.

� Tak to? � zapyta� rozweselony Zbyszko.

Czas jaki� jechali w milczeniu, po czym de Lorche podni�s� oczy ku niebu i rzek�:

� Prosi�em was na wieczerz�, ale nim zajedziem, to chyba b�dzie �niadanie.

� Miesi�c[2112] jeszcze �wieci � odpar� Zbyszko. � Jed�my.

Wi�c zr�wnawszy si� z Ma�kiem i Powa��, jechali dalej razem we czw�rk� szerok� obozow� ulic�, kt�r� wytykano zawsze z rozkazu dow�dc�w mi�dzy namiotami i ogniskami, aby przejazd by� wolny. Chc�c dosta� si� do stoj�cych na drugim ko�cu obozu chor�gwi mazowieckich, musieli go ca�y wzd�u� przejecha�.

� Jak Polska Polsk� � ozwa� si� Ma�ko � jeszcze takich wojsk nie widzia�a, bo sp�yn�y narody ze wszystkich krain ziemi.

� �aden te� inny kr�l takich nie postawi � odpowiedzia� de Lorche � bo �aden tak pot�nym pa�stwem nie w�adnie.

A stary rycerz zwr�ci� si� do Powa�y z Taczewa:

� Ile, m�wicie, panie, przysz�o chor�gwi z kniaziem[2113] Witoldem[2114]?

� Czterdzie�cie � odrzek� Powa�a. � Naszych polskich wraz z Mazurami jest pi��dziesi�t, ale nie tak okryte[2115] jak Witoldowe, bo u niego czasem i kilka tysi�cy ludzi pod jednym znakiem s�u�y. Ha! S�yszeli�my, i� mistrz rzek�, i� to ho�ota lepsza do �y�ek ni� do miecza, ale bogdaj�e w z�� godzin� to wym�wi�, bo tak my�l�, �e litewskie sulice[2116] okrutnie si� od krzy�ackiej juchy[2117] zaczerwieni�.

� A ci, wedle[2118] kt�rych teraz przeje�d�amy, kt�rzy s�? � zapyta� de Lorche.

� To Tatary; przywi�d� ich Witoldowy ho�downik[2119], Saladyn[2120].

� Dobrzy� do bitwy?

� Litwa umie z nimi wojowa� i znaczn� ich cz�� podbi�a, z kt�rej przyczyny musieli na t� wojn� przyci�gn��. Ale zachodniemu rycerstwu ci�ko z nimi, gdy� oni w ucieczce straszniejsi ni� w spotkaniu.

� Przypatrzmy si� im bli�ej � rzek� de Lorche.

I pojechali ku ogniskom, kt�re otaczali ludzie z nagimi ca�kiem ramionami, odziani mimo pory letniej w owcze tu�uby[2121], we�n� do g�ry. Wi�ksza cz�� ich spa�a wprost na go�ej ziemi albo na mokrej i paruj�cej od �aru s�omie, lecz wielu siedzia�o w kuczki przy p�on�cych stosach; niekt�rzy skracali sobie godziny nocne, pod�piewuj�c przez nos dzikie pie�ni i uderzaj�c do wt�ru jednym piszczelem ko�skim o drugi, co czyni�o dziwny i nieprzyjemny �oskot; inni mieli ma�e b�benki lub brzd�kali na naci�gni�tych ci�ciwach �uk�w. Inni �arli �wie�o wyj�te z ognia, dymi�ce, a zarazem krwawe kawa�y mi�siwa, na kt�re dmuchali wzd�tymi, sinymi wargami. W og�le wygl�dali tak dziko i z�owrogo, �e �atwiej ich by�o wzi�� za jakie� okropne stwory le�ne ni� za ludzi. Dymy ognisk by�y gryz�ce od ko�skiego i baraniego t�uszczu, kt�ry w nich topnia�, a pr�cz tego rozchodzi� si� naok� niezno�ny sw�d przypalonej sier�ci, przygrzanych tu�ub�w i ckliwa[2122] wo� �wie�o zdartych sk�r i krwi. Z drugiej ciemnej strony ulicy, gdzie sta�y konie, zawiewa�o ich potem. Szkapy owe, kt�rych kilkaset trzymano dla rozjazd�w w pobli�u, wygryz�szy traw� spod n�g, gryz�y si� mi�dzy sob�, kwicz�c przera�liwie i chrapi�c. Koniuchowie u�mierzali walk� g�osem i batami z surowca[2123].

Niebezpiecznie by�o zapuszcza� si� w pojedynk� mi�dzy nich, gdy� dzicz to by�a nies�ychanie drapie�na. Tu� za nimi sta�y niewiele mniej dzikie watahy Besarab�w, z rogami na g�owach, d�ugow�osych Wo�och�w, nosz�cych miast[2124] pancerzy drewniane, malowane deski na piersiach i plecach, z niezgrabnymi wizerunkami upior�w, ko�ciotrup�w lub zwierz�t; dalej Serby, kt�rych u�piony teraz ob�z rozbrzmiewa� we dnie w czasie postoj�w jakby jedna wielka lutnia, tyle w nim by�o fletni, ba�abajek[2125], multank�w[2126] i r�nych innych narz�dzi muzycznych.

�wieci�y ognie, a z nieba w�r�d chmur, kt�re mocny wiatr rozwiewa�, �wieci� jasny, wielki miesi�c[2127] i przy owych blaskach przypatrywali si� nasi rycerze obozom. Za Serbami sta�a nieszcz�sna �mujd�. Niemcy wytoczyli z niej potoki krwi, a jednak na ka�de wezwanie Witolda zrywa�a si� do nowych boj�w. I teraz jakby w przeczuciu, �e niedola jej sko�czy si� wkr�tce raz na zawsze, przyci�gn�a tu przej�ta duchem tego� Skirwoi��y, kt�rego samo imi� przejmowa�o Niemc�w w�ciek�o�ci� i trwog�. Ogniska �mujdzkie styka�y si� wprost z litewskimi, gdy� ten sam by� to nar�d, ten sam obyczaj i mowa.

Lecz przy wje�dzie do litewskich oboz�w pos�pny obraz uderzy� oczy rycerzy. Oto na zbitej z okr�glak�w szubienicy zwiesza�y si� dwa trupy ludzkie, kt�re wiatr ko�ysa�, hu�ta�, okr�ca� i podrzuca� z tak� si��, �e a� bale szubienicy skrzypia�y �a�o�nie. Chrapn�y na widok trup�w i przysiad�y nieco na zadach konie, wi�c rycerze pocz�li si� �egna� pobo�nie, a gdy przejechali, Powa�a rzek�:

� Knia� Witold by� razem z kr�lem, a ja by�em przy kr�lu, gdy przywiedziono tych winowajc�w. Ju� poprzednio skar�yli si� nasi biskupi i panowie, �e Litwa zbyt okrutnie wojuje i ko�cio��w nawet nie oszcz�dza. Wi�c gdy ich przywiedziono (a byli to znaczni ludzie, ale Naj�wi�tszy Sakrament nieszcz�nicy pono zniewa�yli), nap�cznia� knia� tak gniewem, �e strach by�o na� spojrze� � i powiesi� im si� kaza�. To niebo��ta sami szubienic� utwierdzi� musieli i sami ci si� powiesili, a jeszcze jeden drugiego nagania�: �Nu�e, pr�dzej, bo knia� si� gorzej rozgniewa!� I strach pad� na wszystkich Tatar�w i Litwin�w, bo oni nie �mierci, ale ksi���cego gniewu si� boj�.

� Ba, pomn� � rzek� Zbyszko � �e gdy onego czasu w Krakowie kr�l rozgniewa� si� na mnie o Lichtensteina, to m�ody knia� Jamont, kt�ry by� r�kodajnym[2128] kr�lewskim, te� zaraz radzi� mi si� powiesi�. I z dobrego serca dawa� t� rad�, chocia� by�bym go za ni� pozwa� na udeptan� ziemi�, gdyby nie to, �e i tak mieli mi, jako wiecie, szyj� uci��.

� Knia� Jamont nauczy� si� ju� rycerskich obyczaj�w � odrzek� Powa�a.

Tak rozmawiaj�c, min�li wielki ob�z litewski i trzy �wietne pu�ki ruskie, z kt�rych najliczniejszy by� smole�ski, a wjechali do polskiego obozu. Sta�o tam pi��dziesi�t chor�gwi � j�dro i zarazem czo�o wszystkich wojsk. Zbroje tu by�y lepsze, konie ogromniejsze, rycerstwo bardziej �wiczone, w niczym zachodniemu nie ust�puj�ce. Si�� cz�onk�w cia�a, wytrwa�o�ci� na g��d, zimno i trudy przewy�szali nawet ci dziedzice z Wielko- i Ma�opolski bardziej dba�ych o wygody wojownik�w z Zachodu. Obyczaj ich by� prostszy, pancerze grubiej kowane[2129], ale hart wi�kszy, a ich pogard� �mierci i niezmiern� w boju uporczywo�� podziwiali ju� swego czasu nieraz przybyli z daleka francuscy i angielscy rycerze.

De Lorche, kt�ry zna� polskie rycerstwo od dawna, tak te� m�wi�:

� Tu ca�a si�a i ca�a nadzieja. Pami�tam, jako w Malborgu nieraz narzekano, �e w bitwie z wami ka�d� pi�d�[2130] ziemi trzeba rzek� krwi okupi�.

� Rzek� te� i teraz krew pop�ynie � odpowiedzia� Ma�ko. � Bo i Zakon nigdy dotychczas takiej pot�gi nie zebra�.

Na to za� Powa�a:

� Powiada� rycerz Korzb�g, kt�ry od kr�la do mistrza z listami je�dzi�, i� Krzy�acy m�wi�, �e ni cesarz rzymski, ni �aden kr�l nie ma takiej pot�gi i �e Zakon m�g�by wszystkie kr�lestwa zawojowa�.

� Ba, przecie nas wi�cej! � rzek� Zbyszko.

� Tak, ale oni lekko sobie Witoldowe wojsko wa��, �e to lud byle jako zbrojny i �e si� od pierwszego uderzenia skruszy jako gliniany garnek pod m�otem. A prawda-li to czy te� nieprawda, nie wiem.

� I prawda, i nieprawda! � ozwa� si� roztropny Ma�ko. � My ze Zbyszkiem znamy ich, bo�my razem z nimi wojowali. Ju�ci, zbroja u nich gorsza i chmyzowate[2131] konie, przeto cz�sto bywa, �e si� pod naporem rycerstwa ugn�, ale serca maj� tak chrobre[2132] albo i m�niejsze ni� Niemce.

� Niezad�ugo si� to poka�e � rzek� Powa�a. � Kr�lowi ci�gle �luzy[2133] do oczu p�yn� na my�l, �e tyle si� krwie[2134] chrze�cija�skiej rozleje, i do ostatniej chwili rad by sprawiedliwy pok�j zawrze�, ale pycha krzy�acka do tego nie dopu�ci.

� Jako �ywo! Znam ja Krzy�ak�w i wszyscy ich znamy � przytwierdzi� Ma�ko. � B�g ju� tam wagi przy�adowa�, na kt�rych po�o�y krew nasz� i nieprzyjaci� naszego plemienia.

Ju� byli niedaleko chor�gwi mazowieckich, mi�dzy kt�rymi tkwi�y namioty pana de Lorche, gdy wtem na �rodku �ulicy� spostrzegli spor� gromad� ludzi zbitych w kup� i patrz�cych na niebo.

� St�jcie tam! st�jcie! � zawo�a� jaki� g�os na �rodku gromady.

� A kto m�wi i co tu robicie? � zapyta� Powa�a.

� Proboszcz k�obucki. A wy kto?

� Powa�a z Taczewa, rycerze z Bogda�ca i de Lorche.

� Ach, to wy, panie � rzek� tajemniczym g�osem ksi�dz proboszcz, zbli�aj�c si� do konia Powa�y. � Spojrzyjcie jeno na miesi�c[2135] i patrzcie, co si� na nim wyrabia. Wr�ebna to i cudowna noc!

Wi�c rycerze podnie�li g�owy i pocz�li patrze� na ksi�yc, kt�ry ju� zblad� i bliski by� zachodu.

� Nie mog� nic rozezna�! � rzek� Powa�a. � A wy co widzicie?

� Mnich w kapturze potyka si� z kr�lem w koronie! Patrzcie! o tam! W imi� Ojca i Syna, i Ducha! O, jak�e si� okrutnie zmagaj�� Bo�e, b�d� mi�o�ciw nam grzesznym!

Naok� zapad�a cisza, bo wszyscy wstrzymali oddech w piersiach.

� Patrzcie, patrzcie! � wo�a� ksi�dz.

� Prawda! co� ci takiego jest! � rzek� Ma�ko.

� Prawda! prawda! � potwierdzili inni.

� Ha! kr�l obali� mnicha � zakrzykn�� nagle proboszcz k�obucki � nog� na nim postawi�! Pochwalony Jezus Chrystus.

� Na wieki wiek�w!

W tej chwili du�a, czarna chmura przykry�a ksi�yc � i noc sta�a si� ciemna � tylko blask ognisk drga� krwawymi pasmami w poprzek drogi.

Rycerze ruszyli dalej, a gdy ju� odjechali od gromady, Powa�a spyta�:

� Widzieli�cie co?

� Z pocz�tku nic � odpowiedzia� Ma�ko � ale potem widzia�em wyra�nie i kr�la, i mnicha.

� I ja.

� I ja.

� Znak Bo�y � ozwa� si� Powa�a. � Ha! to ju� mimo �ez naszego kr�la nic wida� z pokoju nie b�dzie.

� A bitwa b�dzie taka, jakiej �wiat nie pami�ta � rzek� Ma�ko.

I jechali dalej w milczeniu, maj�c serca wezbrane i uroczyste.

Lecz gdy ju� byli niedaleko namiotu pana de Lorche, zerwa� si� zn�w wicher z tak� si��, �e w mgnieniu oka porozrzuca� ogniska Mazur�w.

Powietrze zaroi�o si� tysi�cami g�owni, p�on�cych szczypek[2136], skier, a zarazem przes�oni�o si� k��bami dymu.

� Hej, dmie okrutnie! � m�wi� Zbyszko, oci�gaj�c opo�cz�, kt�r� mu wiatr na g�ow� zarzuci�.

� A w wichurze jakoby j�ki i p�acz ludzki s�ycha�.

� �wit ju� niezad�ugo, ale nikt nie wie, co mu dzie� przyniesie � doda� de Lorche.

Nad ranem wichura nie tylko nie usta�a, ale wzmog�a si� do tego stopnia, �e niepodobna[2137] by�o rozpi�� namiotu, w kt�rym kr�l[2138] zwyk� by� od pocz�tku wyprawy s�ucha� codziennie trzech mszy �wi�tych. Przybieg� wreszcie Witold[2139] z pro�bami i b�aganiem, aby nabo�e�stwo do stosowniejszej pory w zaciszach le�nych od�o�y� i nie wstrzymywa� pochodu. Jako� sta�o si� zado�� jego �yczeniu, bo i nie mog�o by� inaczej.

O wschodzie s�o�ca ruszy�y wojska �aw�, a za nimi nieprzejrzany tabor woz�w. Po godzinie pochodu wiatr uciszy� si� nieco, tak �e mo�na by�o rozwin�� chor�gwie. I w�wczas pola, jak okiem si�gn��, pokry�y si� niby kwieciem stubarwnym. �adne oko nie mog�o obj�� zast�p�w i tego lasu rozmaitych znak�w, pod kt�rymi pu�ki posuwa�y si� naprz�d. Sz�a wi�c ziemia krakowska pod czerwon� chor�gwi� z bia�ym or�em w koronie, by�a za� to chor�giew naczelna ca�ego Kr�lestwa, wielki znak dla wszystkich wojsk. Ni�s� j� Marcin z Wrocimowic[2140], herbu P�kozy, rycerz pot�ny i w �wiecie s�awny. Za nim sz�y hufce nadworne, jeden maj�c nad sob� podw�jny krzy� litewski, drugi pod Pogoni�. Za� pod znakiem �w. Jerzego ci�gn�� pot�ny zast�p najemnik�w i ochotnik�w zagranicznych, przewa�nie z Czech�w i Morawc�w z�o�ony. Tych wielu stan�o na t� wojn�, bo i ca�a czterdziesta dziewi�ta chor�giew by�a wy��cznie z nich z�o�ona. Lud to by�, zw�aszcza w piechocie, kt�ra ci�gn�a za kopijnikami, dziki, niesforny, ale do bitwy tak zaprawny, a w spotkaniu tak zaciek�y, i� wszelkie inne piechoty, gdy si� o nich otar�y, odskakiwa�y co pr�dzej jako pies od je�a. Berdysze[2141], kosy, topory, a szczeg�lnie �elazne cepy stanowi�y ich bro�, kt�r� w�adali wprost strasznie. Najmowali si� oni ka�demu, kto ich p�aci�, albowiem �ywio�em ich jedynym by�a wojna, grabie� i rze�.

W pobok[2142] Morawc�w i Czech�w sz�o pod swymi znakami szesna�cie chor�gwi ziem polskich, w tych jedna przemyska, jedna lwowska i jedna halicka, i trzy podolskie, a za nimi piechoty tych�e ziem, przewa�nie zbrojne w rohatyny [2143]i w kosy. Ksi���ta mazowieccy Janusz i Ziemowit[2144] wiedli chor�gwie dwudziest� pierwsz�, drug� i trzeci�. Tu� sz�y biskupie, a potem pa�skie w liczbie dwudziestu dw�ch. Wi�c Ja�ka z Tarnowa[2145], J�drka z T�czyna, Spytka Leliwy i Krzona z Ostrowa, i Miko�aja z Micha�owa, i Zbigniewa z Brzezia, i Krzona z Kozichg��w, i Kuby na Koniecpolu, i Ja�ka Lig�zy, i Kmity, i Zakliki, a opr�cz nich rodowa Gryfit�w i Bobowskich, i Ko�lich Rog�w, i r�nych innych, kt�rzy w bitwach zbierali si� pod wsp�lnym herbowym god�em i wsp�lne wykrzykiwali �zawo�anie�.

I tak rozkwit�a pod nimi ziemia, jak rozkwitaj� ��ki na wiosn�. Sz�a fala koni, fala ludzi, nad nimi las kopij i z barwnymi �p�achetkami� na kszta�t drobniejszych kwiat�w, a z ty�u, w ob�okach kurzawy, miejskie i kmiece piechoty. Wiedzieli, ze ku bitwie straszliwej id�, ale wiedzieli, �e �trzeba�, wi�c szli z ochotnym sercem.

Na prawym za� skrzydle p�yn�y Witoldowe[2146] watahy, pod chor�gwiami r�nej barwy, ale z jednakim wyobra�eniem litewskiej Pogoni[2147]. �aden wzrok nie m�g� obj�� wszystkich zast�p�w, ci�gn�y si� one bowiem w�r�d p�l i las�w na szeroko�� przesz�o mili niemieckiej.

Przed po�udniem przyszed�szy wojska w pobli�e wsi Logdau i Tannenberga[2148], zatrzyma�y si� na kraw�dzi lasu. Miejsce zda�o si� dobre na spoczynek i zabezpieczone od wszelkiej niespodzianej napa�ci, gdy� z lewej strony oblewa�a je �acha Jeziora D�browskiego, z prawej za� jezioro Lube�, przed wojskami za� otwiera�a si� szeroka na mil� przestrze� polna. W �rodku owej przestrzeni, wznosz�cej si� ku zachodowi �agodnie w g�r�, zieleni�y si� ��gi[2149] Grunwaldu, a nieco w dali szarza�y s�omiane dachy i puste, smutne ugory Tannenberga. Nieprzyjaciela, kt�ry by spuszcza� si� ku lasom z wynios�o�ci, �atwo by�o dostrzec, ale nie spodziewano si�, aby m�g� pr�dzej ni� nazajutrz nast�pi�. Zatrzyma�y si� tu wojska tylko na post�j, �e jednak bieg�y w rzeczach wojny Zyndram z Maszkowic[2150] nawet w pochodzie przestrzega� bojowego porz�dku, wi�c stan�y tak, aby w ka�dej chwili mog�y by� do sprawy gotowe. Z rozkazu wodza wys�ano wnet na lekkich a �cig�ych[2151] koniach go�c�w hen, przed si� w stron� Grunwaldu i Tannenberga, i dalej, aby zbadali okolic�, a tymczasem dla �akn�cego nabo�e�stwa kr�la ustawiono na wysokim brzegu jeziora Lube� namiot kapliczny, aby m�g� zwyk�ych mszy wys�ucha�.

Jagie��o[2152], Witold, ksi���ta mazowieccy i rada wojenna udali si� do namiotu. Przed nim za� zgromadzi�o si� przedniejsze rycerstwo, ju� to dlatego, aby poleci� si� Bogu przed dniem stanowczym, ju� aby na kr�la popatrze�. I widziano go, jak szed� w szarej obozowej szacie, z twarz� powa�n�, na kt�rej osiad�a wyra�nie ci�ka troska. Lata ma�o zmieni�y jego posta� i nie pokry�y mu zmarszczkami oblicza ani nie ubieli�y mu w�os�w, kt�re i teraz zak�ada� tak samo pr�dkim ruchem za uszy, jak w�wczas, gdy Zbyszko widzia� go po raz pierwszy w Krakowie. Ale szed� jakby pochylony pod brzemieniem strasznej odpowiedzialno�ci, kt�ra ci��y�a na jego ramionach, jak gdyby pogr��on w wielkim smutku. W wojsku m�wiono sobie, �e kr�l p�acze ustawicznie[2153] nad t� krwi� chrze�cija�sk�, kt�ra ma by� przelana, i tak by�o istotnie. Jagie��o wzdryga� si� przed wojn�, zw�aszcza z lud�mi, kt�rzy na p�aszczach i chor�gwiach krzy� nosili, i z ca�ej duszy pragn�� pokoju. Pr�no mu panowie polscy, a nawet po�rednicy w�gierscy, �cibor i Gara, wystawiali pych� i dufno��[2154] krzy�ack�, kt�r� przepe�nion mistrz Ulryk[2155] got�w by� ca�y �wiat wyzwa� do boju; pr�no mu jego w�asny wys�annik Piotr Korzb�g przysi�ga� na Krzy� Pa�ski i na swoje ryby herbowe, �e Zakon ani chce s�ysze� o pokoju i �e jedynego komtura[2156] gniewskiego, hrabiego von Wende, kt�ry do pokoju nak�ania�, inni obrzucili szyderstwy[2157] i obelgami � on jeszcze mia� nadziej�, �e nieprzyjaciel uzna s�uszno�� jego ��da�, po�a�uje krwi ludzkiej i sprawiedliwym uk�adem straszliw� wa�� zako�czy.

Wi�c i teraz poszed� si� modli� o to do kaplicy, gdy� prost� a dobrotliw� dusz� jego dr�czy� ogromny niepok�j. Nawiedza� ju� ongi[2158] Jagie��o ogniem i �elazem ziemie krzy�ackie, ale czyni� to jako poga�ski ksi��� litewski, lecz teraz, gdy jako kr�l polski i chrze�cijanin ujrza� p�on�ce sio�a, zgliszcza, krew i �zy, ogarn�a go boja�� gniewu Bo�ego, zw�aszcza �e to by� dopiero pocz�tek wojny. Gdyby cho� na tym poprzesta�! Ale oto dzi�, jutro zetr� si� narody i ziemia rozmi�knie od krwi. Ju�ci, nieprawy jest ten nieprzyjaciel, ale jednak krzy�e na p�aszczach nosi i broni� go tak wielkie i �wi�te relikwie, �e my�l cofa si� przed nimi przera�ona. W ca�ym wojsku my�lano przecie� o nich z obaw� i nie grot�w, nie miecz�w, nie topor�w, ale tych �wi�tych szcz�tk�w obawiali si� g��wnie Polacy. �Jako�e nam b�dzie na mistrza rami� podnosi� � m�wili nie znaj�cy trwogi rycerze � gdy na pancerzu u niego relikwiarz[2159], a w nim i ko�ci �wi�te, i drzewo krzy�a Zbawiciela!� Witold gorza� wprawdzie wojn�, pcha� do niej i spieszy� si� do bitwy, lecz pobo�ne serce kr�la truchla�o po prostu na wspomnienie tych mocy niebieskich, kt�rymi Zakon os�ania� sw� nieprawo��.

Ju� w�a�nie ksi�dz Bartosz z K�obucka sko�czy� jedn� msz�, a Jarosz, proboszcz kaliski, mia� wkr�tce wyj�� z drug� i kr�l wyszed� przed namiot, aby rozprostowa� nieco zm�czone kl�czeniem kolana, gdy na spienionym koniu wpad� jak burza szlachcic Hanko Ostojczyk i nim z siod�a zeskoczy�, zakrzykn��:

� Niemce, mi�o�ciwy panie, id�!

Porwali si� na te s�owa rycerze, kr�l[2160] zmieni� si� na twarzy, zamilk� przez mgnienie oka, po czym zawo�a�:

� Pochwalony Jezus Chrystus! Gdzie� ich widzia� i ile chor�gwi?

� Widzia�em jedn� chor�giew przy Grunwaldzie � odpowiedzia� zdyszanym g�osem Hanko � ale zza wzg�rza kurzawa sz�a, jakby ich wi�cej ci�gn�o!

� Pochwalony Jezus Chrystus! � powt�rzy� kr�l.

A wtem Witold[2161], kt�remu za pierwszym s�owem Hanki krew uderzy�a do twarzy i oczy pocz�y si� �arzy� jak w�gle � zwr�ci� si� do dworzan i zawo�a�:

� Odwo�a� drug� msz� i konia mi!

Kr�l za� po�o�y� mu r�k� na ramieniu i rzeki:

� Jed� ty, bracie, a ja ostan� i drugiej mszy wys�ucham.

Wi�c Witold i Zyndram z Maszkowic[2162] wskoczyli na konie, lecz w�a�nie w chwili gdy zawr�cili ku obozom, przylecia� drugi goniec, szlachcic Piotr Oksza z W�ostowa, i z dala ju� pocz�� krzycze�:

� Niemce! Niemce! Widzia�em dwie chor�gwie!

� Na ko�!! � ozwa�y si� g�osy mi�dzy dworzany i rycerstwem.

A jeszcze Piotr m�wi� nie przesta�, gdy zn�w rozleg� si� t�tent i przypad� trzeci goniec, a za nim czwarty, pi�ty i sz�sty: wszyscy widzieli chor�gwie niemieckie, nadci�gaj�ce w coraz wi�kszej liczbie. Nie by�o ju� wcale w�tpliwo�ci, �e ca�a armia krzy�acka zast�puje drog� wojskom kr�lewskim.

Rycerze porozje�d�ali si� w mgnieniu oka do swoich chor�gwi. Z kr�lem przy namiocie kaplicznym pozosta�a tylko garstka dworzan, ksi�y i pacho�k�w. Ale w tej chwili rozleg� si� dzwonek na znak, �e proboszcz kaliski wychodzi z drug� msz�, wi�c Jagie��o wyci�gn�� ramiona, z�o�y� pobo�nie d�onie i wzni�s�szy oczy ku niebu, wolnym krokiem uda� si� do namiotu.

Ma�ko i Zbyszko wr�cili do Bogda�ca. Stary rycerz �y� jeszcze d�ugo, a Zbyszko doczeka� si� w zdrowiu i sile tej szcz�snej chwili, w kt�rej jedn� bram� wyje�d�a� z Malborga ze �zami w oczach mistrz krzy�acki, drug� wje�d�a� na czele wojsk polski wojewoda, aby w imieniu kr�la i Kr�lestwa obj�� w posiadanie miasto i ca�� krain� a� po siwe fale Ba�tyku.