k

Infreso m

in...kam



Infreso m

ini 

m

Kande parolesas nur pri du objekti, on darfas remplasigar la superlativo relatanta per la

komparativo : la plu yuna de mea du fratuli, vice : la maxim yuna de (o ek) mea du fratuli.

La Franca vorto encore, avan komparativo, tradukesas per mem. Ex. :Petrus esas plu bona

kam Paulus, ma Ioannes e Maria esas mem plu bona.

Kam uzesas kun omna vorti implikanta komparo, quale sama, tala, altra, preferar, e. c. Ex. :

egala o plu granda kam� Me preferas autuno kam printempo (1).

(1) Pro quo Ido ne havas sintezal komparativo ( di supereso) per -er, e superlativo

( reletanta) per -est, quale en D. E.? Yen la respondo trovata en Progreso, VI, 241 :

� 1. La formaco di komparado per partikuli esas plu klara e plu konforma a la tendenco

di l'evoluciono di omna lingui. � 2. La lingui D. E. konocas la formaco per partikuli

( more, mehr; most, meist), ma la cetera lingui ne konocas la formaco per sufixi (ecepte -

issim e kelka arkaika formi). 3. � La sufixo -er esas ja okupata kun altra senco tre

internaciona e tre utila. � 4. Maxim (di nia superlativo relatanta) esas bone konocata e

tote internaciona per maximum (same : minim per minimum). � 5. On ne propozas

22

supresar plu, maxim por la verbi (plu amar, maxim amar), do l'uzo di la partikuli kun

l'adjektivi esas plu simpla e plu

reguloza. �

Anglo igis remarkar, ke � La sufixi -er ed -est por komparo en l'Angla rare uzesas kun

vorti di la Latina, qui komparesas quale en Ido. La plumulto dil vorti en Ido venas de la

Latina. Do la uzi di ta sufixi esus tre nefamiliara por Angli �.

Se, vice -er por la komparativo, on uzas -ior (renkontrata en injenioro, juniora,

inferioro e. c.) e est por la superlativo, ni havus hibridajo shokanta e qua produktus :

glorioziora, ciencoziora, ocieriora, laboreriora, mentieriora kom komparativi di

supereso qui, emulesus kun la superlativi di supereso :

grosieresta, prudentesta, modestesta, pacientesta e. c.; ed en adverbo : grosieriore,

glorioziore, ciencoziore, ocieriore; prudenteste, modesteste, diligenteste e. c. Ne pen-

valoras havar du sistemi di komparado por tala rezulto.

Ultre co, un plusa sufixo esus necesa anke por la komparativo di infreso, un por la

komparativo di egaleso, omna du tam maritanta e tam frequa kam la komparativo di

supereso. Fine un sufixo por la superlativo di infreso (la nuna minim) tam meritanta e

tam frequa kam la superlativo di supereso. Entote kin plusa sufixi (komparala) esus

necesa en Ido por pagar ta luxo di duesma sistemo di komparado, kande ja 17 yari

pruvas konvinkive, ke la nuna suficas komplete.

Personal pronomi.

29. � La personal pronomi esas :

Singularo

Pluralo

1-ma persono :

me (1)

ni

2-ma persono :

vu

vi

3-ma persono :

lu

li

Por la duesma persono singulara existas anke formo familiara : tu, quan on darfas uzar nur ad

amiki tre intima, a frati o parenti kun qui on uzas, en sua linguo matrala, formo familiara

korespondanta.

Lu (quale li) esas uzata por la 3 genri (2). Ma, se esas necesa (o se on volas) distingar la genri,

on uzas singulare : ilu (mask.), elu (fem.), olu (neut.), quin maxim ofte on kurtigas per il, el,

ol; e plurale : ili, eli, oli.

En Ido, la distingo dil genri esas naturala : on uzas la maskulal genro por la maskuli, la feminal

genro por la femini, la neutra por la kozi, ed anke porla enti di qui la sexuo esas

nedeterminita : intanti, pueri, homi, yuni, oldi, personi, individui, kavali, bovi, kati, e. c.

La triesma persono havas pronomo reflektiva : su por la singularo e la pluralo. Nultempe ol

esas subjekto, e sempre ol referas la subjekto dil propoziciono en qua ol trovesas, kande ta

subjekto reprezentas la triesma persono. Ex. : Il parolis pri su (same persono kam il, subjekto);

23

eli parolas pri su (sama persono kam eli, subjekto dil propoziciono). Ma : Il parolas pri ilu (3)

(altra persono kam il, subjekto); li parolas pri li (altra personi kam li, subjekto).

Infinitivo, o participo havanta komplemento, konstitucas propoziciono : me vidis li lavar su

o : me vidis li lavanta su = me vidis li qui lavis su.

30. � Existas en Ido personal pronomo nedefinita : onu, qua preske sempre trovesas en la

formo kurtigita on (segun ilu, elu, olu, divenanta il, el, ol). Ma nulo interdiktas uzar anke por

olu la formo kompleta.

La � me � filozofiala tradukesas exakte per la substantivo : la ego, qua ritrovesas en la vorti

internaciona : egoism( o), egoist( a), egoist( o) (4).

(1) L'esperantista pronomo mi havas la praktikal desavantajo tre grava, ke la orelo

povas facile konfundar lu a ni, aparte en telefono. Do lu esis forjetenda. Pluse, la

pronomo me di Ido, qua remplasas lu, donas la posedali mea, mei, certe plu

komprenebla sen lerno da multa homi, nome dal latinisti, kam mia, miaj di Espo.

(2) Ke lu servas la tri genri, segunvole, en la singularo, ne esas en su plu astonanta kam

vidar li servar la tri genri, segunvole, en la pluralo. Ma, kontraste, ni ulkaze bezonas

distingar la pronomo � li � per ili, eli, oli, totsame kam ni distingas la pronomo � lu �

per ilu, elu, olu. La Angla e la Germana lingui pri co pruvas nur un kozo : ke li ulkaze

jenesas por expresar distingo pronomala quan altra lingui expresas facile en frazi tala

kam ici : Ili arivis plu frue kam eli. Eli meritas la sama puniso kam ili. Vu departos

unesme kun ili, e me rajuntos vu kun eli. L'Esperantisti eroras grande, kande li laudas

pri sua linguo, e relate ca punto, simpleso tro granda.

Per decido (1558) l'akademio Idista repulsis omna restrikto pri la uzo di lu. On darfas do

uzar ta pronomo totsame por kozo e por persono di sexuo evidenta, kam por animali di

sexuo nekonocata e persono qua havas nomo sensexua, quale infanto, puero, homo e. c.,

tam vere maskula kam femina.

La motivi di la decido donesis en � Mondo �, XI, 68 : � Lu � por la singularo esas

exakte lo sama kam � li � por la pluralo. Logiko, simetreso e facileso postulas ico.

Konseque, same kam � li � darfas uzesar por personi, animali, kozi, omnafoye kande

nulo obligas expresar la sexuo, tale � lu � darfas uzesar por personi, animali, kozi en la

sama kondiciono. La distingo propozita esus subtilajo jenanta. Simila subtilajo rezultus

pri la posedala pronomi, qui freque devus esar : ilua, elua, olua, ilia, elia, olia, vice la

simpla lua, lia.

(3) Kande il, el, ol trovesas ye la fino di frazo-membro (quale ilu, hike) esas plu

eufonioza uzar ilu, elu, olu, kompleta (sen eliziono) kam il, el, ol qui lore, sen la

susteno di vokalo, restas quaze suspendata en la aero.

(4)

Pro ke � la ego � esas vera substantivo, nulo impedas donar a lu la -i dil

pluralo, se to esas necesa. Forme e sone � egi � ne esas plu stranja kam � eki �, pluralo

di eko.

24

Posedal adjektivi e pronomi.

31. � La posedal adjektivi esas :

Mea, qua apartenas a me;

tua, qua apartenas a tu;

vua, qua apartenas a vu;

lua, qua apartenas a lu;

nia, qua apartenas a ni;

via, qua apartenas a vi;

lia, qua apartenas a li;

ilua, qua apartenas ad ilu;

elua, qua apartenas ad elu;

olua, qua apartenas ad olu;

ilia, qua apartenas ad ili;

elia, qua apartenas ad eli;

olia, qua apartenas ad oli;

sua, qua apartenas a su.

Quale on vidas, ta vorti esas nulo altra kam la pronomi personala, a qui on adjuntas la

dezinenco a dil adjektivi (1).

32. � Sua, quale la personal pronomo su, sempre referas la subjekto di la propoziciono en qua

ol trovesas, kande ta subjekto reprezentas la triesma persono. Ex. : Il promenas kun sua

amiko (la amiko di il, subjekto); il promenas kun sua amiko e sua filii (la amiko e la filii di il,

subjekto); il promenas kun sua amiko e lua filii (la amiko di il, subjekto; ma la filii dil amiko,

ne subjekto); amar sua filii esas naturala (sua propra filii, ne la filii di altra).

� On darfas uzar sua nur kande ol referas la subjekto di la propoziciono, en qua ol trovesas.

On devas uzar lua o lia en la cetera kazi. Ed on darfas uzar li mem kande li referas la subjekto

di la propoziciono, se nur to genitas nula dusenceso. Konseque, on esas obligata uzar sua nur

en kazo di posibla dusenceso e pro evitar olu. � (2).

33. � La posedal pronomi esas identa al adjektivi : mea, tua, vua, e. c.; ma li recevas la pluralo

per la chanjo del dezinenco -a al dezinenco -i, signo generala dil pluralo : mei, tui, vui, lui,

sui, ilui, elui, e. c.

De ta regulo konsequas ke :

Li darfas esar preirata dal artiklo, se l'objekto esas determinita : me havas mea chapelo,

prenez (la) vua; me ne havas kavalo; prestez ad me un de la vui.

Vice la mei, la vui, la lui, la lii, la nii, e. c., on darfas anke uzar : le mea, le vua, le lua, le lia,

la nia, e. c. Ex. : me perdis mea gepatri, ka vu havas ankore la vui o le vua? (3)

Esas bone remarkenda, ke la posedal adjektivi implikas l'ideo di determineso : mea amiko = ta

quan me amas aparte, ta quan on konocas kom mea amiko partikulara, intima. Se existus

nedetermineso, on dicus : amiko di me, to esas : un (irga) de mea amiki.

25

(1) On asertis nejuste, ke mea, tua, vua e. c. devus esar meala, tuala, vuala e. c.

1e To supozus la meo, quale rejala supozas la rejo, fakte existanta. Or existas ne la meo,

la tuo e. c., ma lo mea, lo tua, lo sua e. c.

2e -ala, quale omna sufixi o prefixi, aplikesas nur a nomala radiki od a verbala radiki.

Or me, tu e. c., esas nek nomal, nek verbal radiki. Kad on postulas -ala por l'adjektivi

pronomi nedefinita? Kad on volus havar kelkala, ulala, omnala, exemple, vice kelka,

ula, omna?

3e Kad on adjuntas -ala a vorti tote kompleta per su, quale avan, pos, quik e. c.? Or me,

tu, vu e. c. esas ne radiki por derivaji, ma vorti kompleta apartenanta a specal klaso

(quale la nombro-vorti). Pro quo do on dicus meala, vuala e. c., kande on ne dicas

avanala, posala, quikala, ma avana, posa, quika?

(2) Texte aparinta ( Progreso, V, 627) en longa expliko quan ni donis ibe, e qua duras per

ico :

� Exemple, on devas dicar : � Il anuncas, ke lua amiko departis �, e ne : sua, nam lua

amiko esas ipsa subjekto di la propoziciono subordinita, do ne povus referar per sua la

subjekto di la chefa propoziciono ( il).

On darfas dicar : � Il venis kun sua amiki �, ma on devas dicar : � Il e lua amiki venis �

(ne sua), nam tala propoziciono kontenas reale du propozicioni : � il venis �, e � lua

amiki venis �, do la subjekto di la duesma ne povas referar per sua la subjekto di

l'unesma.

Altra kazo, en qua l'uzo di sua esas tentiva ed erorigiva. On darfas dicar : � Tala esas la

metodo, quan Prof. X� uzis en sua explori �, ma on devas dicar : � Tala esas la metodo

uzita da Prof. X� en lua explori �, nam sua povus referar nur la metodo.

Rezume, on darfas uzar preske sempre lua, lia, mem en la kazi, en qui sua esus korekta;

do esas plu sekura uzar prefere lua, lia, ecepte en la kazi di reala dusenceso, pro qui

sua esas adoptita e vere utila. �

Ta expliko detaloza komprenigas quante Ido erorus, se ol imitus la Franca uzado pri

sua. E tamen ta uzado imitesas blinde da uli de nia kritikeri, qui reprochas a nia linguo

imitar la Franca!

(3) La decido 950 pri la posedal pronomi judikesis unanime dal Akademio en la

maniero sequanta :

� Pri la decido 950 (VI, 161) l'Akademio konstatas 1e ke, ante la decido e pos olu, uni

uzis mea, tua, e. c. kom pronomi segun la maniero D. F. I. S. to esas : kun l'artiklo la;

altri segun la maniero Angla, to esas : sen artiklo;2e ke, pro oblivio, la decido reale ne

propozesis nek diskutesis en Progreso dum la tri monati preiranta, quale postulis la

statuti; deklaras ke per la fakto la du manieri restis e restas permisata.

L'Akademio judikos ipsa, pos la periodo di stabileso, kad ol devas indikar un del du

manieri kom unike uzenda. Komprenende, kom adjektivi posedala (to esas avan nomo :

26

mea domo, mea matro e. c.) la sempre antea e generala uzado permanas : nul artiklo

devas preirar mea, tua e. c. en ica kazo. ( Mondo, XI, 296.)

Demonstrativ adjektivi-pronomi.

34. � La demonstrativ adjektivi (sequata da substantivo) havas a kom dezinenco ed esas

nevariebla, quale la cetera adjektivi : ca od ica por l'objekti, di qui on volas indikar explicite la

proximeso; ta od ita por la fora objekti, od ordinare. Ex. : Me amas ica puerino, ma me odias

ita puerulo.

Quale en ta exemplo, on opozas l'adjektivo ca al adjektivo ta, kande parolesas pri du enti o

kozi, de qui un esas proxima e l'altra esas fora. Ma, en la praktiko, on indikas ordinare omna

enti od objekti per ta, ita, kande on ne volas tote partikulare indikar la proximeso.

On uzas prefere la formo plu kurta, kande l'eufonio permisas.

La pronomi demonstrativa (uzata sole) havas la sama formo kam l'adjektivi; ma plurale li

divenas ci, ti, od ici, iti.

Kande on bezonas distingar la genro, on prefixigas al formi plu kurta (ca, ta; ci, ti) la personal

pronomi il, el, ol :

ilca por maskulo,

elca por femino,

olca por neutro;

ilci por maskuli,

elci por femini,

olci por neutri;

ilta por maskulo,

elta por femino,

olta por neutro;

ilti por maskuli,

elti por femini,

olti or neutri.

Fine, ta du pronomi havas neutra formo nedeterminita : co od ico, to od ito. Ex. : me havas du

hundi; ica esas malada, e co jenas me; ma ita esas nefatigebla, e to esas tre utila ad me por

chasar en (i)ca lando (1).

On vidas la difero inter la neutra determinita olca, olta, qua relatas ula objekto definita, e la

neutra (i)co, (i)to nedeterminita, qua relatas irga kozo (2) o fakto. Por dicernar li praktike,

suficas questionar su, kad on darfas adjuntar al pronomo ula substantivo determinita : ica =

ica hundo (en l'exemplo supera); ma co e to = ca kozo, ca fakto, ta kozo, ta fakto.

Kom antecedenti di la pronomi relativa on uzas la formi en t : (i)ta, (i)ti, (i)to (V. � 35).

(1) La demonstrativi propozesis en ta formi : icu, ecu, ocu, oco (inspirita da hic, haec,

hoc sen h); istu, estu, ostu, osto (inspirita de iste, ista, istud Latina) e simetra kun i lu,

e lu, o lu. Kom adjektivi li esis : ica, ista ( ca, sta).

La Franca substantivo � oso � e la pluralo dil pronomi : ici, eci, oci; isti, esti, osti. Ma,

judikante, ke ta sistemo esas komplikita e ne sate dicernebla ( ica, ista), la permananta

Komisitaro quan elektabis la Komitato dil Deligataro, preferis nur : (i)ca, (i)ta per la

sequanta decido (20 di febr. 1908) :

27

� L'indikanta pronomi esas : por proximeso : (i)ca; por foreso : (i)ta. Neutra formo (por

objekto nedeterminita) : ico, ito. La komencanta i darfas esar supresata, se l'eufonio

permisas. Kande on bezonas indikar la genro, on prefixigos il, el, ol al formo sengenra

ca, ci, ta, ti. Tale on obtenos : ilca, elca, olca; ilci, elci olci; ilta, e. c. �

Pose, pro ke ta ( ita) esas plu facile pronuncebla kam ca ( ica) da multa homi, nome dal

Anglalinguani, kande ol komencas frazo-membro, o sequas konsonanto, decidesis, ke ta

(ita) sempre uzesos kom demonstrativo, ecepte kande on volos tote explicite indikar la

proximeso; lore, kompreneble on uzos : ica, ca; ici, ci; ico, co.

(En la kinesma Apendico trovesas la justifiko dil formi selektita en Ido por ta adjektivi-

pronomi.)

(2) � Kozo � havas hike la tota ampleso di lua intima e naturala signifiko : ol nule

restriktesas ad objekto determinita e materiala. Exemple, kande me dicas : quo donas a

vu ta espero? o : quo eventis a vu? me vizas nula objekto determinita : multa, diversa

konsideri, reflekti povas kontenesar en la � quo � dil questiono : quo eventis a vu? Do

en ta frazi parolesas pri kozo, kozi, fakto o fakti tote nedeterminita e reprezentata da �

quo �. Ta noto utilesas anke por komprenar juste la signifiko ed uzo di (i)co, (i)to en

multa kazi.

Relativa e questionala adjektivi-pronomi.

35. � Kom pronomi li esas : qua (singulare), qui (plurale), quo (kozo, fakto).

On uzas quo nur kande parolesas pri kozo nedeterminita; on uzas qua pri kozo determinita.

Ex. : Me renkontris povra oldulo, qua demandis de me almono.

Kom adjektivo questionala, qua esas nevariebla, segun la regulo generala dil adjektivi : qua

homo venis? qua homi venis? (1).

Mem kom pronomo, lu restas nevarianta, se lu esas subjekto : qua venis? Ma, se lu divenas

direta komplemento e preiras la subjekto, lu recevas n finala, por preventar omna

miskompreno : quan vu vidis? En ta frazo, qua( n) esas komplemento direta ed ol preiras la

subjekto vu (2).

Kom pronomo relativa, qua recevas la nombro di lua antecedento e la n inversigala, se ol

preiras la subjekto : la homi qui venis; la homo quan me vidas; la homi quin me vidas.

Same quo recevas la n inversigala se, esante komplemento direta, ol preiras la subjekto : Quo

falis? Quon vu vidas? To, quo eventas, dezolas me. To, quon il naracis, interesis ni

altagrade (3).

Ita, ta, iti, ti ed ilta, ilti; elta, elti; olta, olti uzesas kom antecedenti di qua, qui. Ex. : ta qua

volas, ti qui volas, ilta qua volas, ilti qui volas, elta qua volas, e. c.

28

On prefixigas il, el, ol a qua, qui kande to esas necesa por precizigar, ed aparte por impedar

nejusta refero : Ilta qua volas mariajar su ed elta qua volas mariajar su esas plu preciza kam

(i)-ta qua volas mariajar su. � La matro di mea kuzulo, ad ilqua me parolis; la matro di

mea kuzulo, ad elqua me parolis. Kun qua sen il e el on ne savus, ka me parolis al kuzulo od

al matro.

(1) Qua koncernas nur l'individueso. Se on parolas pri la qualeso, kompreneble on uzas

quala, advere adjektivo qualifikanta nature, ma qua tote darfas uzesar, e tre konvene,

por questionar � quala � esas persono, animalo od objekto : quala il esas? kad il esas

olda o yuna, afable od acerba? Me vidis lu apene, do me ne povas dicar quala il

esas.

(2) Se on dicus : qua vu vidas, on dubus, kad qua vidas vu o kad vu vidas qua. Pro to,

kande qua o qui esas komplementi direta e preiras la subjekto, on adjuntas n ad oli. Pro

ke ta n quik indikas l'inversigo dil subjekto (qua sequas vice preirar la komplemento) ni

nomizas lu n inversigala. Ni studios plu ample ta punto en la sintaxo.

(3) Quo reprezentas kozo ne determinita o fakto. Do lu ne povas havar pluralo, same

kam ico, ito qui tre ofte preiras lu kom antecedenti. (Videz noto 2 en Demonstrativ

adjektivi-pronomi.)

Pronomo � lo �.

36. � � Lo � nule esas pronomo � neutra �, aplikebla a determinata kozi o sengenra enti; ica

rolo apartenas ad olu, e nur ad olu (1). Cetere, yen la texto ipsa di la propozo qua determinis la

decido 948 dil Akademio : � De Beaufront e Couturat propozas� adoptar lo kom pronomo ed

artiklo indikanta kozo nedeterminita analoge a co, to �. Sequas l'expozo dil motivi :

� Semblas a ni necesa adoptar lo por indikar kozo tote nedeterminita (abstraktita, quale on

dicas ofte nejuste); ne nur por expresar la belajo, la verajo (triviala argumento), ma por mult

altra kazi simila ad ici : � Lo grava en ica afero� Me deziras lo maxim bona. � En altra frazo-

formo on dicus : � To quo esas grava� to quo esas maxim bona. � Do lo esas quaze abreviuro

di to quo, e lua formo esas tote analoga, do necesa por la simetreso. Pluse, lo esus utila por

tradukar precize D. es, kande ol referas, ne determinita objekto (hazarde neutra) ma integra

frazo, t. e. fakto (segun la koncepto di Dro TALMEY : II, 148). On povas ya uzar co e to, ma ca

vorti implikas demonstrativa nuanco, qua esas superflua. Exemple : � Prenez to, me volas lo. �

Me volas to esus dusenca; me volas ol semblas referar objekto, do esus anke dusenca; on ne

volas l'objekto prenenda, ma � ke vu prenez to �, la preno ipsa.

� On bone remarkez, ke ni ne propozas lo vice ol, ma apud ed exter ol, exakte same kam ni

havas ico apud olca, quo apud olqua. � (2).

Ni donez plusa exempli :

29

Lo facenda postulos longa tempo e multa lukti. � Me esforcis omnamaniere por evitar lo

neremediebla. � Lo obtenita esas quaze nulo kompare a lo obtenenda.

Il esas mortinta de tri monati, e vu ne savas lo! (ke il esas mortinta). � Restez e repozez me

volas lo (ke vu restez, e. c.) � La rural domo di nia vicini esis incendiata. On informis me

pri lo (ke ol esis incendiata).

Se on ne uzus � lo � en la tri unesma exempli, on mustus uzar la perifrazo : to quo esas� E se,

vice � lo �, on uzus co, to, en la du lasta, on obtenus altra nuanco, pro la signifiko

demonstrativa di ca pronomi.

(1) Progreso, VI, 238

.

(2) Progreso, VI, 238-239. � � Lo � esas nature pronomo. Mem en lo bona, lo vera, lo

yusta e. c., ol esas reale pronomo, ne artiklo, nam ol signifikas to quo. Ex. : juntar lo

agreabla a lo utila = juntar to quo esas agreabla a to quo esas utila.

Adjektivi-pronomi nedefinita.

37. � L' adjektivi-pronomi nedefinita esas : ula, nula, irga, altra, kelka, singla, omna, multa,

poka, plura, tanta, quanta, cetera, ipsa (1).

Kande to esas posibla, li produktas individual pronomi, quale sube, per la simpla substituco di

�u (pluralo -i) a la dezinenco -a (2)

Ula (L. ullus), pronomo : ulu (ula individuo), plur. uli, donas indiko nepreciza, nedefinita.

Nula (L. nullus), pronomo : nulu ( ne mem un individuo), plur. nuli, esas la negativo di ula.

Irga (D. irgend ein), pronomo : irgu, plur. irgi, donas l'indiko maxim ne preciza, maxim

nedefinita.

Altra (E. F. I. S.), pronomo : altru, plur. altri, indikas chanjo pri l'individueso, kontre ke �

diferanta � chanjas la qualeso (3).

Kelka (F.), pronomo : kelku, plur. kelki, donas indiko ne preciza pri mikra quanteso o

nombro : kelka pano; yen fragi; prenez kelki (de oli) (4).

Singla (L. singuli, E. I.), pronomo : singlu, plur. singli, indikas konsiderante la unaji aparte. Ol

havas senco distributiva e signifikas : un po un, unope, sive on uzas lu singulare, sive on uzas

lu plurale. Ex. : singla soldato o soldati recevis duople porciono. � Il parolis a singlu.

Omna (L. omnis; omnibus), pronomo : omnu, plur. omni, indikas konsiderante l'ensemblo. Ol

havas senco kolektiva, sive on uzas lu singulare, sive on uzas lu plurale. Ex. : Omna homo o

omna homi esas mortiva, signifikas egale : la homi senecepte esas mortiva (5).

30

Multa (L. multus, E. F. I. S.), pronomo : multi, indikas kun ideo di granda quanteso o nombro.

Ex. : multa vino; multa homi. Pro lua signifiko, ta adjektivo ne povas genitar pronomo en -u.

Un individuo ya ne povas esar � multu �, kontre ke lu povas esar � kelku � e � singlu �.

Poka (L. paucum, I. poco), pronomo : poki. Ol esas la kontreajo di multa e konseque indikas

kun ideo di mikra quanteso o nombro. Ex. : poka vino, poka homi. Pro lua signifiko, poka ne

povas genitar pronomo singulara en -u, nam ica signifikus : individuo en mikra quanteso,

pokaindividuo : senco absurda.

Plura (L. plures, D. E. F. I. S.), pronomo : pluri ( plura individui) indikas kun ideo di plureso

(adminime du). Pro lua signifiko, ol kompreneble ne povas genitar pronomo en -u.

Tanta (L. tantus, F. I. S.), pronomo : tanti, indikas kun ideo ocilanta inter granda nombro e

granda forteso. Ex. : tanta esforci; tanta laboro. Ica valoro interdiktas � tantu �.

Quanta (L. quantus, D. E. F. I. S.), pronomo : quanti. Ol esas korelativo di tanta. Ol indikas

kun ideo pri la stando grandesala o nombrala dil indikato.Ex. : Il havas tanta enemiki quanta

amiki. Quanta penon to kustis! Same kam pri tanta, singularo en -u ne esas posibla por

quanta.

Cetera (la) (L. caetera), pronomo : (la) ceteri. Konocata da omni, adminime per et caetera, ol

indikas la lasta parto restanta di la enti o kozi quin on mencionas. Ex. : de mea kin amiki quar

livis me; la cetera restis e vartis mea risanesko. Quale montras ta exemplo, la ceteru, ne

uzata, esus neutila.

Ipsa (L. ipse) juntesas a nomo o pronomo por indikar, ke lu agis, agas, agos od agus sen ul

mediaco. Ex. : mea kuzino ipsa responsos, se la afero ne sucesos.

38. � Per substituco dil vokalo -o al vokalo -a, ta adjektivi produktas (segun lia signifiko)

pronomi kozala o quantesala. Ma, pro lia naturo esence singulara, li nultempe recevas la marko

(-i) dil pluralo :

ulo, ula kozo; nulo, nula kozo; irgo, irga kozo; kelko, kelka kozo; singlo, singla kozo; omno,

omna kozo (6); multo, poko, tanto, quanto (7). Ex. : Ta afero ne produktis multo; vere la

quanto dil rezultaji ne kompensas la tanto dil esforci.

(La) cetero = la lasta parto restanta dil kozo mencionata.

La naturo ipsa dil adjektivo-pronomo ipsa ne plu permisas ipso kam ipsu (8).

39. � Per substituco dil vokalo -e al vokalo -a la nedefinita adjektivi produktas adverbi

manierala o quantesala, segun sua signifiko :

Ule, nule, irge, altre = en ula, nula, irga maniero; � cetere = egardante la cetero; � ipse = de

su ipsa, per su ipsa; � kelke = en kelka grado o quanteso : Il multe laboras, ma il ganas

multe.

Poke = en basa grado o mikra quanteso : Il poke laboras, ma il ganas poke.

31

Tante = en tanta grado o quanteso : Il tante amoras elu! Ni tante produktas ke ni ne povas

vendar nia omna produkturi.

Quante = en quanta grado o mezuro, ye qua preco : Quante il amoras elu! Vu tante pagesos

quante vu laboros. Po quante vu vendas ico?

Single = singla, singlu aparte : Cigari po 25 centimi single.

Plure = pluri kune.

Omne = omni kune : Unesme li venis single, pose plure, fine omne (9).

40. � La vorti irga, irgu (irgi), irgo, irge devas esar uzata sole, kande li trovesas en

propoziciono nedependanta e kompleta : donez a me irgo; irgu komprenos to; venez irge,

ma venez.

Ma li devas esar sequata dal vorti qua, qui, quo, quale, quante, se li esas ligata kun subordinal

propoziciono. Ex. : Ad irgu, qua venos, vu dicos, ke me ne esas en la hemo (o heme); � irgo

quon vu donacos ad ilu, to ne kontentigos lu; � irge quale vu procedos, il blamos vu; �

irge quante li laboros, li ne povas finar tante balde.

Komprenende la adverbo irge darfas ligesar a la cetera relativi, exemple a qua, quala, quanta,

e. c. por donar a li la senco nedeterminita. Ex. : irge qua mulieron o yuninon il vidas, il

desprizas elu; � irge quala instrumenton vi uzos, vi ne sucesos facar ta laboro; � irge

quanta librin il havas, il deziras ankore plu multi.

N. B. � Notez bone, ke la derival regulo, segun qua on obtenas ento (praktike homo, maxim

ofte) substitucante -o al -a dil adjektivo, koncernas nur l'adjektivo qualifikanta, qua venas de

nomal radiko : avara, avaro. Or en la 38-ma paragrafo, ni vidis, ne l'adjektivo qualifikanta, ma

l' adjektivipronomi nedefinita, qui nule venas de nomal radiko e konstitucas specal kategorio

gramatikala.

Pro to la regulo dil renversebleso ne atingas li, quale ol ne atingas la propra nomi, tote exter ta

regulo. Altra kam l'adjektivo qualifikanta, per sua naturo e rolo, l'adjektivij-pronomi

nedefinita sequas altra e propra derivo. On do ne darfas objecionar pri li regulo koncernanta

nur l'adjektivo qualifikanta e la participo adjektiva.

(En la apendico 4-ma trovesas fundamental studiuro pri ca punto).

(1) Tala, quala, sama, qui pozesis en l'antea listo (Franca) di la � Grammaire Compl�te

�, inter l'adjektivi-pronomi nedefinita, esas plu reale qualifikanta. Ni do eliminis li ek

la listo dil adjektivi nedefinita en ica edituro.

Sama relatas e la qualeso e l'individueso. Ex. : La sama qualeso = la qualeso

nediferanta. La sama homo = la homo ne altra. Se on reflektas, on komprenas, ke homo

povas divenar diferanta, ma lu ne povas divenar altra, altru, to esas : perdar sua

individueso. � La samo = la sama homo; lo sama = la sama kozo, fakto. Ex. : Al samo

eventis lo sama = al sama homo eventis la sama kozo, aventuro, fakto e. c.

32

(2) Individual pronomi (-u) havas senco multe plu ampla kam personal pronomi. Ci

lasta implikas nur la persono (gramatikala), kontre ke l'unesmi implikas l'individuo. Or

l'individuo kontenas omna ento organizita, persono, animalo o planto, relate lia speco.

Konseque, se la pronomi en -u reprezentas ordinare

persono, homo, li tote darfas, ye l'okaziono, reprezentar anke bestio o planto. Ex. :

omna individui di la hundo-speco ne prezentas la sama tipo. Li diferas inter su, plu

multe kam l'individui dil kavalo-speco.

(3) Videz la noto 1.

(4) Kelka indikas nombro min granda kam multa e plu granda kam plura, qua povas

indikar mem nur

du, okazione.

(5) En l'expresuri : ni omna, vi omna, li omna, ili omna, eli omna, la vorto � omna �

esas duesma. En : ti sama, ti altra, ti kelka qui pretendas, la vorti � sama, altra, kelka �

esas anke duesma. Konseque on ne vidas pro quo � omna � esus unesma en : omna ti

qui pretendas o : omni ti qui pretendas.

Simile en : to poka quon vu povas, agez lo por me, la vorto poka esas duesma. Pro quo

do omna, od omno esus unesma en : omna to quon vu povas, omno to quon vu povas,

agez lo por me? Pro quo vere ica e nura ecepto pri la plaso koncerne omna, omno?

Esperanto esas tante min imitinda pri ca punto, ke dicinte

chiuj tiuj ( kiuj), ol kontredicas su ipsa, dicante : tiuj kelkaj ( kiuj).

Ni do pozez omna, omno ye la duesma plaso, dicante : ti omna (qui o quin), to omna

(quo o quon). Ex. : ti omna qui vidis lu; ti omna quin lu vidis. � To omna quo

plezos a vu. Il prenis to omna quon il volis. � Co omna eventis ante to, quon on

rakontis a vu.

(6) � Kozo � havas hike la tota ampleso di lua intima e naturala signifiko; ol nule

restriktesas ad objekto determinita e materiala. (Videz la noto 2 en Demonstrativ

adjektivi-pronomi.)

(7) Ni povas explikar mem multo, poko, tanto, quanto per : multa (abundanta) kozo,

poka kozo, tanta kozo, quanta kozo, la cetera kozo. Kad ni ne dicas : multa (abundanta)

pano, poka pano, quanta pano, tanta pano, la cetera pano?

Pro ke irgo, kelko e. c. indikas, quale ni dicis, ulo tam ne definita o plu juste, ulo tam

ne determinita (mem spece) kam on povas supozar, on uzas kun li la relativo quo (ne

qua) same kam kun to e co. Ta omna vorti ya implikas nedefiniteso (nedetermineso)

kompleta. Kande me dicas : la homo quan me odias, on savas, ke me odias homo, on

konocas l'objekto di mea odio. Ma, se me dicas : to quon me odias o : to omna quon

me odias, on ne konocas l'objekto di mea odio; ol restas tote nedefinita. Esas do

logikala, ke nedifinita antecedento ( co, to, ulo, nulo, omno, e. c.) postulas relativo

nedefinita : quo e ne la relativo definita : qua. L'atencoza lektero vidas, ke en nia

expliko, la vorti � nedefinita �, � nedeterminita � koncernas, ne la stando gramatikala,

ma la signifiko ipsa dil vorto.

33

On lektas en Progreso, IV, 651 : � Quo nule equivalas olqua : ol-qua koncernas objekto

di speco determinata o konocata (ex. : domo, libro, chapelo, �); quo koncernas objekto

nedeterminata o di speco nedefinita. La formi co, to, quo ne esas propre neutra, ma

exter la tri genri; li esas vera substantivi, ed expresas altra distingo kam la genri, plu

importanta kam la distingo di la genri. Kande on dicas : � quon vu serchas? �, on nule

pensas : � ol-quan, t. e. qua libron, qua chapelon �, ma : � qua kozon �, tote generale.

�

(8) Pluro (de plura) ne semblis formacenda, pos explorado e probi.

� La distingo di la personi (per -u) e di la kozi (per -o) esas utila nur en la adjektivi, e

ne en la substantivi; nam la senco ipsa di substantivo indikas persono o kozo, ed

adjektivo sempre referas substantivo expresita o tacita. Cetere, ta distingo esas nule

logikal, ma pure gramatikala : la logiko ne distingas personi e kozi, omni esas logike �

objekti � od � enti �. Pro to la finalo o di la substantivo ne signifikas plu kozo kam

persono, ma simple � objekto � od � ento �� Ma, praktike, en la maxim multa kazi, la

senco ipsa dil adjektivo indikas a la � komuna raciono �, ke ta ento esas persono o kozo

: avaro, blindo, klaudikero (unesme lamo), strabo povas esar nur personi; vakuo,

dezerto, acido, povas esar nur kozi. � ( Progreso, I, 555.)

(9) Erore la vorto � omne � trovesas kun la signifiko � omnamaniere �. Nur ica lasta

adverbo kompozita esas justa por expresar la ideo � en omna maniero �. Nam, per sua

naturo ipsa, la radiko omn implikas ideo di nombro, quale singl e plur.

Verbo.

41. � Duspeca verbi existas en Ido : la transitivi e la netransitivi.

La transitivi (qui povas havar � objekto � o komplemento direta) posedos du voci (1) : l'aktiva

e la pasiva; la netransitivi posedas nur un voco, l'aktiva.

L'aktiva voco esas formacata per la verbal radiko, a qua on adjuntas la sequanta dezinenci :

-ar por l'infinitivo prezenta : am-ar.

-ir por l'infinitivo pasinta : am-ir.

-or por l'infinitivo futura : am-or (2).

-as por l'indikativo prezenta : am-as.

-is por l'indikativo pasinta : am-is (3).

-os por l'indikativo futura : am-os.

-us por la kondicionalo prezenta : me am-us (4).

-ez por l'imperativo prezenta : ni am-ez (5).

La distingo dil personi esas indikata dal personal pronomi o dal substantivo subjekta. Ma ye la

duesma persono singulara o plurala dil imperativo, on darfas tacar la subjekto : amez, vice vu

o vi amez.

34

La participi aktiva esas formacata per la sequanta sufixi, a qui on adjuntas la dezinenco ( -a) dil

adjektivi :

-ant por la participo prezenta : am-ant-a (qua amas).

-int por la participo pasinta : am-int-a (qua amis).

-ont por la participo futura : am-ont-a (qua amos).

La verbo esar ipsa recevas la diversa dezinenci quin ni jus vidis : es-ar, es-ir, es-or; es-as, es-

is, es-os, es-ez; es-ant-a, es-int-a, es-ont-a.

42. � L' antea tempi di la voco aktiva esas formacata per la verbo esar kombinata kun la

pasinta participo aktiva, o per -ab- quan on pozas inter la radiko e la dezinenco :

antea pasinto : me esis aminta o me amabis.

antea futuro : me esos aminta o me amabos.

antea kondicionalo : me esus aminta o me amabus.

antea volitivo : esez fininta o finabez (6).

On darfas formacar altra tempi sekundara, sive en l'aktivo, sive en la pasivo (quan ni vidos

sube) per la kombino dil verbo esar kun la cetera participi : il esis lektanta; me esis

departonta (7); il ne esas mortinta (8).

43. � La participi pasiva esas formacata per la sequanta sufixi, a qui on adjuntas la dezinenco

( - a) dil adjektivi :

-at por la participo prezenta : am-at-a (qua esas amata).

-it por la participo pasinta : am-it-a (qua esis amata).

-ot por la participo futura : am-ot-a (qua esos amata).

La voco pasiva formacas lua chefa tempi per la verbo esar sequata nemediate dal prezenta

participo pasiva. Tale on obtenas la yena tempi e modi :

Indikativo prezenta : me esas amata (on amas me).

Indikativo pasinta : me esis amata (9) (on amis me).

Indikativo futura : me esos amata (on amos me).

Kondicionalo prezenta : me esus amata (on amus me).

Volitivo prezenta : esez amata (on amez vu).

Infinitivo prezenta : esar amata.

Infinitivo pasinta : esir amata.

Infinitivo futura : esor amata.

L' antea tempi dil voco pasiva esas formacata per la sama helpo-verbo (esar) sequata dal

pasinta participo pasiva :

Antea pasinto : me esis amita (on amabis me).

Antea futuro : me esos amita (on amabos me).

Antea kondicionalo : me esus amita (on amabus me).

Antea volitivo : (to) esez finita (on finabez to) (10).

35

Ma per la sufixo -ab, quan la verbo esar recevas en : esabis (antea pasinto), esabos (antea

futuro), esabus (antea kondicionalo), esabez (antea volitivo) (11) on tre bone povas indikar

l'anteeso en la quar supera tempi, konservante la participo -ata di la chefa tempi :

me esabis amata (antea pasinto).

me esabos amata (antea futuro).

me esabus amata (antea kondicionalo).

(to) esabez finita (pos du hori; � antea volitivo).

Tale la tota konjugo pasiva postulas nur un sola participo ( -ata), quo esas plu simpla e ne min

preciza.

44. � On povas obtenar por la voco pasiva sintezal (exakte : kunjuntal) formi plu kurta,

kunjuntante, por abreviar, la verbal radiko e la verbo esar :

amesar = ( am( at) esar) esar amata.

amesir = ( am( at) esir) esir amata.

amesor = ( am( at) esor) esor amata.

me amesas = ( am( at) esas) me esas amata.

me amesis = ( am( at) esis) me esis amata.

me amesos = ( am( at) esos) me esos amata.

me amesus = ( am( at) esus) me esus amata.

amesez = ( am( at) esez) esez amata (12).

On darfas unionar al verbal radiko (en pasivo) mem la tempi esabis, esabos, esabus, esabez.

Ma ta uniono o kunjunto esas deskonsilata por radiki plursilaba, pro ke lore la vorto divenas

longa ed ofte min klara kam en analizal formo. Exemple : interpretesabus o mem

destruktesabus, kelke longa, ne havas la klareso di : esabus interpretata, esabus destruktata.

Do, praktike, uzez esabis, esabos, esabus, esabez nur kun monosilaba radiko.

La kunjuntal formi (13), tre komoda pro lia kurteso (kun radiko monosilaba) precipue utilesas

por tradukar la falsa verbi reflektiva (� 49).

45. � Malgre l'exemplo di lingui nacionala (qui agas pri la transitiveso dil verbi deskonkorde

ed arbitrie) verbo esas transitiva en Ido, se ol expresas faco, ago povanta atingar direte ula

objekto : dankar, mokar, nocar, obediar, repugnar ulu, nam vere e logike ulu povas esar

direte l'objekto dil danko, dil moko, noco, obedio, repugno. Ico nekontesteble pruvesas dal

fakto, ke l'objekto povas divenar la subjekto en voco pasiva : Dankez Deo, Deo esez dankata o

Deo dankesez; il mokis ta povrulo, ta povrulo esis mokata o mokesis da ilu; el nocas vu, vu esos

nocata o nocesos da elu; fine la filio obediis la matro, la matro esis obediata dal filio; ta

procedo repugnas me, me esas repugnata o repugnesas da ta procedo.

Konseque, esas netransitiva en Ido nur la verbi qui logike, nature, quale naskar e mortar ne

povas havar � objekto � (komplemento direta). Restar, sejornar, repozar, kreskar, dekadar,

degenerar, falar, irar, marchar, venar, arivar, departar, exemple, ne esas transitiva, ma tre

certe netransitiva. En ica lasta verbi, la subjekto facas la ago totsame kam en verbo transitiva :

en venar, arivar, kreskar la subjekto agas, quale en la transitivi frapar, donar, lektar; ma en

li, netransitiva, nul � objekto � povas existar, nul � objekto � povas recevar la ago dil subjekto;

36

ol restas en lu : on ne dicas venar ulu, arivar ulu, kreskar ulu, quale on dicas : frapar ulu,

donar

ulo, lektar ulo. Konseque le netransitiva nultempe darfas havar participo pasiva. Do nultempe

dicez : venata, venita o venota; arivata, arivita, arivota; kreskata, kreskita o kreskota, ma nur, segun la kazo : venanta, veninta, venonta; arivanta, arivinta, arivonta; kreskanta, kreskinta,

kreskonta. E tale pri omna verbo netransitiva. Cetere, merkez e memorez bone, ke nul formo

pasiva darfas donesar en Ido a verbo netranstiva.

46. � Mixita on nomizas en Ido ula verbi quin la linguo traktas kom transitiva e netransitiva.

Nul ambigueso povas rezultar de to, nam se li uzesas transitive, li havas � objekto � : il turnis

e riturnis sua chapelo; e, se li uzesas netransitive, li ne havas � objekto � : la tero turnas sur

sua axo e jiras cirkum la suno.

Ta procedo supresas fonto di desfacilaji quaze nevinkebla; altraparte ol esas konforma al

kustumo di multa lingui, ed ici pruvas, ke ta dualeso di senco havas nula detrimento por la

klareso.

Exempli : komencar, durar, finar, cesar : mea laboro komencas, duras, finas, cesas (senco

netransitiva); me komencas, duras, cesas, finas mea laboro (o laborar) senco transitiva (14).

Ma, se parolesas pri ulu quan me igas laborar, me dicos : me komencigas, durigas, cesigas,

finigas lua laboro. Exemple : la pueri cesis ludar (o : sua ludo); ma : cesigez la pueri ludar

(o : la ludo dil pueri), o : igez ke la pueri cesez ludar (o : cesez sua ludo). Quale on vidas, la

Franca verbo continuer (ne cesar to quon on agas), tradukesas per durar (15). Lasta exemplo :

Ne povante durar ipsa ta laboro, me durigos olu da mea fratulo.

Lo sama esas praktikata pri la verbi chanjar, movar, turnar, pendar, e. c. (Videz la lexiko).

Me chanjis depos mea yuneso; me chanjis mea vesti; � el chanjigis (da ulu) la kolumo di

sua peliso ( desfidante a sua propra habileso).

Mea chapelo pendis an arboro; me pendis mea chapelo an arboro; � vu pendigos me.

La tero movas (jiras) cirkum la suno (on do parolos pri la movo (jiro) di la tero.)

Natante la fisho movas sua flosi e kando; ta navo movesas da (o per) vaporo.

Me turnas la roto; � me turnigas la roto (da altru).

Paris komunikas telefone kun Lyon; � on komunikis a me interesanta informi (16).

47. � La verbi reflektiva esas formacata per la pronomi dil unesma e dil duesma personi ( me,

ni; vu, vi; lu) por ta personi, e per la pronomo su (nevariebla) por la triesma persono : me lavas

me, tu lavas tu, ni lavas ni, vi lavas vi, vu lavas vu, il lavas su, el lavas su, lu lavas su, li

lavas su, ili lavas su, eli lavas su (o su lavas) (17).

48. � La verbi reciproka esas formacita per adjuntar al verbo transitiva la vorti l'una l'altra (o

una altra), kande parolesas pri du subjekti, e per adjuntar l'uni l'altri (o uni altri), kande

parolesas pri subjekti plu multa kam du : li batas l'una l'altra; amez l'uni l'altri. On anke uzas

la adverbo reciproke (sen su) : li helpez e sustenez reciproke.

37

Kande la verbo esas netransitiva e lua komplemento bezonas prepoziciono, on pozas ica inter

una ed altra : li iras una kun altra; li falis una sur altra; li kuris una kontre altra; la du

peci fricionas una sur altra.

Fine on darfas uzar en ula kazi verbo kompozita kun inter- kom prefixo, kande nul dubo povas

existar, ke la subjekti facas inter su la ago : li interparolas; ni interkonsentis; pro quo vi

interdisputas ed interkombatas? La homi devus ne internocar ed interodiar, ma

interhelpar e mem interamar (18).

49. � La falsa reflektivi, to esas la verbi reflektiva per la formo, ma pasiva per la senco quin on

uzas ofte en nia lingui, kontrelogike, devas tradukesar per la pasivo (kunjuntala prefere) (19) :

to trovesas hike; to videsas ofte; ta libro lektesas facile; to manjesas plezure; la vazo

ruptesis dal shoko; ta vorto uzesas tre rare; la fenestro apertesis dal vento; la aernavo

elevesas desfacile.

Ma, pro ke esas permisata omna metafori klara e naturala, on darfas uzar la verbo reflektiva,

kande on personigas l'objekto e konsideras lu kom facanta la ago sur su ipsa; exemple on

dicas : la suno levas su majestoze, quale on dicas : Petrus levas su frue.

50. � La verbi unpersona ne havas aparanta subjekto : oportas, importas, konvenas, decas,

suficas, pluvas, ventas, nivas, pruinas, frostas e. c.

En la realeso por frazi tal quala : importas departar frue, la subjekto esas : departar frue. Pro

to, en la kazi analoga on devas uzar l'adjektivo kom atributo (e ne la adverbo quale en

Esperanto) : necesa esas o : esas necesa departar frue (20).

Quante sorgoze la konjugo-sistemo di Ido esis longatempe diskutata en Progreso pruvas

konvinkive la numeri sequanta :

10 � 11 � 13 � 14 � 15 � 18 � 19 � 22 � 23 � 24 � 26 � 28 � 31-32 � 33 � 36 � 37 � 38 �

40.

Pos ta diskuti l'Akademio decidis :

Decido 671 : � On repulsas la konjugo-sistemi propozita : I, 337 e III, 510; � I, 705; � II, 399; �

II, 400; � II, 587 e 593; � II, 722; � II, 723; � III, 611; � IV, 208; en apendico IV di cirkularo 10 (e

ca lasta sistemo citesas en noto 3, p. 691, dil sama numero kontenanta la supera decido :

Progreso, IV, februaro 1912).

La decido dil Akademio judikesas kom tre saja e praktikala, kande on konsideras, ke la konjugo

di Ido esas tante simpla ke ol konsistas nur ek ico :

a, i, o, u por prezento, pasinto, futuro, kondicionalo e sequata da s en la personal modi (-as, -is,

- os, -us), da r en l'infinitivi (-ar, -ir, -or), dal grupo -nt en la participi aktiva (-ant, -int, -ont),

da t en la participi pasiva (-at, -it, -ot), plus -ez por l'imperativo (o volitivo).

Vere, kad on povas trovar konjugo-sistemo plu koheranta, plu reguloza, plu simpla? E kad ol

ne valoras irga naturaleso nacionala (ne plu ciencoza) arbitrial e hibrida?

38

(Videz en la 6-ma apendico : � La konjugo-sistemo di Ido � e � Verbal dezinenci Idala �.)

On reprochis ad -as, -is, -os, -us, e. c., diferar inter su nur per vokalo. Ma kad en la Angla, la

Germana, la Franca, e. c., ula verbal formi diferas per altro? Ka nun ankore la diversa populi

dil mondo ne perceptas e bone dicernas en la Latina : legis, legas, leges; amabas, amabis; bibo,

bibi; lego, legi; amant, ament; amantur, amentur; amabat, amabit; amabant, amabunt; erant, erunt; sunt, sint, e. c.? Pri ca linguo Latina, ankore nun tante uzata en la medii katolika, ed

olim la maxim uzata e parolata de la lingui, kad on ultempe dicis, ke ta difero di formi verbala

per un sol vokalo jenas o jenis la kompreno? Kad on reprochis lo al naturala lingui che qui ta

fakto existas?

Pro quo supozar, ke en la helpolinguo, stranjera ad omni, on esos min atencema pri bona

pronunco, kam en altra linguo stranjera? Cetere, en qua linguo esas permisata pronuncar tante

sensorge, ke l'audanto povas konfundar as ad os, us ad as, is ad es, a ad e o e ad i? En qua linguo on esas dispensata pronuncar klare, por esar bone komprenata?

(1) En gramatiko e pri verbi, la voco esas l'ensemblo dil formi indikanta, kad la subjekto

facas (voco aktiva) o subisas (voco pasiva), la ago expresata dal verbo.

(2) Remarkez ke en la tota konjugo, la vokali a, i, o indikas rispektive : prezento,

pasinto, futuro.

(3) L'Idal preterito expresas omna indikatival tempi pasinta qui ne esas antea pasinti :

imparfait, pass� d�fini, pass� ind�fini di la Franca. Ica lasta linguo havas, pri la pasinta

tempi dil indikativo, distingo qua ne korespondas a ta dil cetera lingui. Esabus eroro

imitar lu en Ido, e tante plu ke ol ne esas reale necesa.

Se stranjero dicas a Franco : � je voyais votre m�re hier, o : je vis, vice j' ai vu votre

m�re hier : me vidis vua matro hiere � kad ta Franco ne komprenas perfekte, ke la

stranjero dicas vidir lua matro? To komprenigas, ke Ido povas kunfuzar la 3 tempi di la

Franca en la tempo -is (preterito) sen ula detrimento por l'ideo expresenda.

Tamen, kande to esas utila, la Franca � imparfait � (imperfekto) povas tradukesar per la

preterito ( esis) di la verbo esar e la participo prezenta dil uzata verbo : me esis

manjanta, kande vu arivis.

(4) Pri s en as, is, os, us videz la 7-ma apendico : � Verbal rolo di s en la helpolinguo. �

� L'akademio repulsis chanjar la tri tempi di l'indikativo : e ton lu facis bone. En nia

konjugo la regulozeso dil tri vokali amas, amis, amos esas preferinda kam ula naturala

formi (internaciona ne existas) pro ke per ta unika regulo on lernas anke la tri tempi di

la cetera modi : amar, amir, amor; amanta, aminta, amonta; amata, amita, amota� Ta

formi esas komoda e mem necesa. Pri la pasinta infinitivo amir cadie on ne plus dubas;

pri la futura formi amor, amonta, amota on semblas ankore havar dubi, ma tote

neyuste. Se me dicas : Me konjektas ke me vidos il (t. e. en futuro), lore esas postulo di

la logiko, ke on povez dicar : Me konjektas vidor il, por expresar futuro kontraste kun la

prezento : vidar il. � Se me dicas : � En la publikigota artiklo mencionez to �, me

indikas, ke on certe publikigos artiklo, ed esas mala helpilo dicar, quale plura vivanta

lingui : la publikigenda artiklo, nam ne traktesas artiklo qua devas esar publikigata, ma

39

ula qua esos publikigata. Esus regretinda kulpo imitar, sub pretexto di internacioneso,

caregarde la nacionala lingui, qui ne havas tala formo, e koaktar ni dicar ulo altra kam

ni pensas, ed expektar ke l'audanto divinos quon ni vizas : vere plu importanta kam

l'internacioneso (propre dicite hike nur la nacionaleso) esas furnisar per nia linguo a la

homi qui pensas logikale ula instrumento apta expresar lia idei klare e precize. E ton

nia konjugo kun lua tri tempi facas admirinde. Ni do konservez lua sistemo �. � (P. de

Janko, Progreso, IV, aprilo, 1911.)

(5) L' imperativo (o, plu juste, volitivo) -ez atingas quik lekte irgu qua savas kelke la

Franca : venez,

dormez, e. c., kontre ke -es atingus nulu : venes, dormes. Ma, se ulu ne povas pronuncar

facile -ez finala, lu pronuncez ol quale -es, sen hezito. La avantajo di -ez ne perdesos,

same kam la avantajo di j ne perdesas, se uli pronuncas ol quale dj, segun explicita

permiso di nia gramatiko. � Esperantisti blamis -ez por la volitivo, obliviante ke -u dil

sama modo en lia linguo komprenesas da nulu : venu, dormu, e ritrovesas en iu, tiu,

chiu, neniu (mem en chu, morgau, kontrau, lau, antau e. c.) quo forsan ne esas kolmo

di logiko.

(6) La formi kun -ab- unesme refuzita, pose admisita por probo, fine sancionita

unanime dal Akademio (decido 748), sempre plu praktikesas en Ido kom plu kurta, plu

lejera e plu facile docebla.

Memorez bone, ke la formo -abus ne darfas uzesar, nam l'Akademio ne adoptis lu, pro

ke ol ne esas necesa.

Praktike on ne havas l'okaziono dicar : esez aminta o amabez. Ma on povas tre bone

dicar : esez fininta o finabez (ica laboro ante mea retroveno).

(7) Me esis departonta signifikas : � me (lore) preparis me, o me esis ja pronta por

departar quik �, granda difero kun la simpla :me departos.

(8) Il ne esas mortinta dicas, ke il ne esas en la stando di homo qua mortis. Simile :

nun ni esas arivinta dicas altro kam ni arivis :ol montras la stando rezultanta de arivir.

Komparante : il ne esas mortinta, nun ni esas arivinta a : il ne mortis, ni arivis, on

vidas la granda difero existanta inter l'unesmi e la duesmi.

Per ici on quaze konstatas ed enuncas la rezulto di iti : il ne esas mortinta, pro ke il ne

mortis, e ni esas arivinta, pro ke ni arivis.

(En la 6-ma apendico on trovos la motivi gravega e decidigiva pro qui la verbo havar

nultempe servas kom helpanto en la Idala konjugo, malgre l'exemplo di lingui

romanala e di E. D.)

(9) La perfekto propre dicata (qua expresas nuna stando rezultanta de ago tote pasinta)

logike tradukesas per : me esas amita (olim) � L'exempli : Il ne esas mortinta; nun ni

esas arivinta di la noto 8-ma, korespondas, en la voco aktiva, a me esas amita di la

voco pasiva. En ta omna exempli, l'uzo dil perfekto expresas nuna stando pro ago

facita dal subjekto o subisita da olu.

La pasinta participo pasiva (-ita) indikas, ke la ago subisita dal subjekto esas nun tote

finita : l'imprimo di ta libro duris tre longe; ol esis imprimata dum sis monati ed

erste de 8 dii ol esas imprimita. � Tam longe kam on serchas la solvo di problemo, ta

40

problemo esas solvata; ma venas instanto pos qua ol esas solvita. � La domo esis

konstruktata dum un yaro; ma depos du monati ol esas konstruktita.

� Por savar, kande vu hezitas, qua tempo devas uzesar en la pasivo, trakukez per

l'aktivo. Kad on arestas e kondamnas nun persono? Se yes, lu esas arestato,

kondamnato. Se ne, se on ja arestis o kondamnis lu, on devas uzar la pasinto : arestito,

kondamnito; ne importas kad l'efekto di la ago ankore duras o ne. Mem liberigita,

l'arestito restos arestito; mem indulgita, la kondamnito restos kondamnito (t. e. ulu,

quan on kondamnis ultempe). Per ta facila procedo (qua divenas balde mashinala ed

instintala per kustumo) on ne povas erorar. � La pordo esas klozata � (on klozas ol

nun); � la pordo esas klozita � (ol esas nun en la stando qua rezultas de ke on klozis

olu). � du participi preske sempre postulas la sama tempo : konocata devas generale

esar en la prezento, nam : � Me esas konocata �signifikas : � on konocas me � (same

reputata, konsiderata, e. c.). � Kontraste, fatigita, konvinkita devas generale esar en la

pasinto. Nam, kande on dicas : me esas fatigita, konvinkita, la efekto ne esas nun

produktata, ma ja produktita. � Me fatigesis promenante e nun me esas fatigita. � � �

Me konvinkesis da omno, quon me audis o vidis, pro to me ne plus dubas; me esas

konvinkita � (segun Progreso, III, 396.)

(10) Ultre lia funciono en la konjugo, la participi (aktiva o pasiva) pleas la rolo di

adjektivi, sive kom epiteto : vazo ruptita, sive kom atributo : il esas erudita. Li anke

povas formacar substantivi : la mortanto, la vivanti. Fine per -e li povas divenar

adverbi : mortante il dicis. Sendez omno afrankite.

Irgu qua examenis sen prejudiko nia sis participi, en lia funcioni diversa, povas nur

gratular ni havar per li, e sen kompliko, richeso tante utila por la facila e justa

expresado dil pensi.

(11) En Espo la korespondanti esas ica charmanta formi : estis estinta, estos estinta,

estus estinta. La frazo : kande ni esabis tre obediera li rekompensis ni tradukesas ad

Espo per : kiam ni estis estinta tre obediema ili rekompencis ni. Esperanto regretinde

tro ofte oblivias la oreli sentema.

(12) La lerno dil regulo : amesar = esar amata ne esas jenanta; tote kontree, ta formi

esas vere tre komoda. (E. Ferrand, Progreso, IV, 210.) Til nun (aprilo 1911) nulu plendis

pri reala dusenceso di ameso e simila vorti. ( Progreso, IV, 90.)

(13) Por ta pasivi ni preferas l'expresuro � kunjuntal formi � pro ke li esas la

kunjuntaro di � esar � e di verbal radiko. Ta formi esus vere sintezala, nur se li

prezentus dezinenci segun la modelo Latina : am-or, am-aris e. c. Ma en am-esar, am-

esas, am-esis e. c. ne existas dezinenci : existas radiko e kompleta verbo (esar)

kunjuntita, unionita.

(14) Reale, to esas me, mea agiveso qua komencas, duras, finas o cesas. (Noto 1, pag. 21,

Grammarie Compl�te. )

(15) � Letro duras dum skribesar, ed anke dum lektesar); e mem plu juste, nam durar

nule implikas kontinueso. Cetere, quo esas plu naturala kam : Me duras parolar,

41

skribar? Ma anologe, on devas dicar : Me durigas mea diskurso o letro ( Progreso, IV.

594).

Decido 1615 : On decidas, ke durar, durigar suficas, repulsante kontinuacar, qua

obtenis un voco. � Kom noto pri ca decido trovesas : � Grammaire Compl�te

(sancionita dal komisitaro konstanta dil Deligataro) fixigas pri durar, durigar, pag. 35,

regulo 32.

Kontinuigar = igar kontinua, sen ula rupto di kontinueso. Ex. : Durez ta laboro e, se vu

ne povos ipsa durar lu, durigez lu da altru. Ma ol esez kontinuigata til parfino sin la

maxim kurta interrupto.

(16) Ta omna verbi mixita, e nome : komencar, finar havas, quale durar, senco

netransitiva e senco transitiva. Or, nur pri durar til nun on pensis a specal radiko por la

senco transitiva di komencar, finar, cesar, turnar, movar e. c.? Do, nur pri la senco

transitiva di durar li facas ecepto. L'akademio esis justa opinionante, ke 16 yari de

praktiko montris ico sat bone : durar ne bezonas ecepto partikulara; ol povas

havar, quale la cetera verbi mixita, la du senci transitiva e ne transitiva en un sola

formo.

(17) La slavi devas do atencar por ne falar en l'idiotismo di sua lingui, qui uzas su mem

por l'unesma e la duesma personi; li ne dicez : me lavas su, vi lavas su, e. c. ma bone :

me lavas me, vi lavas vi.

(18) � On ne obliviez l'uzo tre komoda di la prefixo inter por formacar la verbi

reciproka. � ( Progreso, IV, 147 : Remarki, 1a). � Ta verbi reciproka nature genitas

substantivi reciproka : interkonsento, internoco, interhelpo, interodio, interamo e. c.

(19) La senco esas pasiva, on do uzas pasivo, segun la principo tante ofte memorigita

por Ido : tradukez, ne sklavatre segun la vorti (di vua linguo), ma segun l'ideo

(expresenda en Ido).

(20) Vice oportas uzez prefere la verbo mustar kun subjekti : mea patrulo mustas

departar. Me, tu, il, vu e. c. mustas departar frue.

Mustar implikas neceseso absoluta, neeskartebla : ni mustas mortar; vu mustas

repozar.

Devar implikas obligo : ni devas respektar ed obediar nia gepatri.

Povar implikas posibleso, e darfar, yuro, permiso : me povus venjar me, ma me ne

darfas, nam omno interdiktas lo ad me.

Adverbi.

51. � Quale en nia lingui, l'adverbi esas nevariebla en Ido.

42

Lia gradi komparala indikesas segun la maniero uzata por l'adjektivi (� 28).

Existas en Ido triopla kategorio de adverbi : le simpla, le derivita, le kompozita.

Le simpla, esante adverbi nature e signifike, ne bezonas dezinenco : tre, tro, plu, olim, nun,

nur, e. c. (1).

Le derivita e le kompozita, ne esante adverbi nature, havas omni la dezinenco -e, qua igas li

adverba. On adjuntas ica dezinenco al vorti sendezinenca, ed on substitucas lu al dezinenco di

la ceteri : Lore, pluse (de lor, plus), vere (de vera), nokte (de nokto), koncerne (de koncernar),

superpoze (de super-pozar).

Quale on vidas, l'adverbi darfas derivar de prepoziciono od adverbo ( lor-e, plus-e), de adjektivo

o substantivo ( ver-e, nokt-e), de verbo simpla o kompozita ( koncern-e, super-poz-e).

Pri lia komplemento l'adverbi kondutas quale la vorti de qui li derivas : koncerne ico, nam on

dicas : koncernar ulo; konforme al modelo, nam on dicas konforma al modelo; funde dil

barelo, nam on dicas la fundo dil barelo; e tale sempre.

L'adverbi qui venas de adjektivi qualifikanta indikas generale la maniero : vere, en maniero

vera; bone, en maniero bona.

Ti qui venas de substantivi povas expresar cirkonstanco di tempo, di loko, di maniero, e. c.

Ex. : jorne, dum jorno; nokte, dum nokto; dome, en la domo; heme, en la hemo, la lojeyo

familiala; aere, en la aero; veture, per veturo; pede, per la pedi, e. c. (2).

Relate la senco, Ido havas adverbi di quanteso, di loko, di afirmo, di nego o dubo, di maniero.

52. � Adverbi di quanteso. On ja konocas ti, qui uzesas por la gradi komparala : plu, min,

tam� kam, maxim, minim, tre.

Ni adjuntez plus, minus, tre uzata en matematiko, od en la senco matematikala +, -.

Plu, min, maxim, minim recevas la dezinenco -e, kande li esas adverbi izolita.

Li sempre sequas la verbo quan li modifikas : Il ne povas spensar plue (3). Vu ne povas

donar mine. Li recevis maxime, minime (de omni).

Por indikar, ke la grado konstante kreskas o diminutas, on uzas l'expresuro : sempre plue (o :

sempre plu multe), sempre mine (o : sempre min multe). Ex. : me amas lu sempre plue (o :

sempre plu multe); il laboras sempre mine (o : sempre min multe).

Pluse, minuse indikas, quale la signi +, -, adjunto o sustraciono : posez 1 manjilaro minuse

sur la tablo, nam ni havos un repastano pluse, minuse.

Maxime, minime = en la maxim, minim granda quanteso a grado : vu laboris, produktis

maxime, minime (de omni).

43

Maxim posible, minim posible (4) ( sen artiklo, se ne esas substantivo expresata o tacata) :

venez maxim balde posible; la maxim granda nombro posible; la maxim bel infanto

posible; la maxim laborera (viro) posible; bruisez minime posible; en omno selektez lo

maxim bona posible. � Il kuris tam rapide kam posible. Yen diversa klovi; prenez le

maxim longa posible.

Admaxime, adminime : Ni esos kin adminime e dek admaxime.

Proxime, qua tradukas F. � peu pr�s, environ, E. about, nearly, D. ungef�hr, etwa. Ex. : la

asistanti esis kina-dek o : kina-dek e kin proxime. Esis tri kloki, o tri kloki proxime (5).

Sat = en sufico : sat richa, sat kurajoza (6); pri glorio, honori ed influo il havas sat multe

(7).

Tro ( troa, troe) implikas ideo di eceso : tro richa, tro benigna.

Fine la adverbi ja vidita (� 39) : kelke, multe, poke, quante, tante (8), irge quante.

53. � L'adverbi di tempo esas :

Kande (relativa e questionala) = ye la tempo, ye l'instanto en qua (9).

Dume (de la prep. dum) = dum ta tempo.

Fine (de la subs. fino) = ye la fino, kom fino.

Lore (de la prep. lor) = ye ta epoko, tempo (10).

Nun (sen -e kom primitiva) = en la tempo prezenta, prezente.

Olim (sen -e kom primitiva) = en tempo plu o min anciena, antiqua.

Sempre = en omna tempo.

Seque (de la subs. sequo) = ye la sequo, kom sequo (11).

Frue = en tempo ne tarda.

Balde = pos ne longa tempo.

Tarde (de tarda) = ye tempo, instanto ne proxima relate altra, fixigata o kustumala.

Erste = ne plu balda kam� : Me venos erste morge.

Hiere = en la dio qua preiras ica (la nuna).

Morge = en la dio qua sequos ica.

Jus ( nur kun tempo pasinta) = juste ye l'instanto antea : il jus ekiris.

44

Quik = sen la minima ajorno o tardeso : facez quik ta laboro, nam ol tre urjas.

Ja = E. already, D. schon, F. d�j�, S. ya, I. gi�, Por. ja. Ex. : Il ja manjis omno.

Ne ja pri kozo qua ne eventis ye l'instanto prezenta : il ne ja arivis, ma il quik arivos (12).

Ankore indikas duro plu longa pri ago o stando : il esas ankore malada (13).

Ne plus esas la negativo di ankore : Kad il vivas ankore? No, il ne plus vivas : il ja esis

mortinta, kande me departis.

Antee (de la prep. ante) = en antea tempo.

Pose (de la prep. pos) = en posa tempo.

Esas adjuntenda la sequanta adverbi kompozita o derivita :

ultempe = en ula tempo (pasinta o futura);

uldie = en ula dio (pasinta o futura);

nultempe = en nula tempo (14);

kelkatempe = dum kelka tempo;

pokatempe = dum poka tempo;

longatempe = dum longa tempo;

samtempe = en la sama tempo;

irgatempe = en irga tempo;

irgekande = ye irga tempo, instanto en qua (15).

Unfoye, dufoye, trifoye, e. c., plurfoye, kelkafoye, multafoye, singlafoye, omnafoye, pri

ago facita o subisita un foyo, plura foyi, e. c.

Singladie, omnadie, omnasemane, omnamonate, omnayare, omnajorne, omnanokte, e. c. =

en singla, omna dio, semano, e. c.

Jorne = dum (la) jorno; nokte = dum (la) nokto; matine = ye o dum (la) matino; vespere = ye

o dum (la) vespero.

Cadie, camatine, cavespere, casemane, canokte, camonate, cayare, e. c. = en ica dio, matino,

vespero, e. c.

Prehiere = en la dio preiranta � hiere �.

Posmorge = en la dio qua sequos � morge �.

45

Morge matine, morge vespere o matinmorge, vespermorge.

54. � La adverbi di loko esas :

Ube (quesionala e relativa) = en qua loko? o : en qua (en qui). Ex. : ube vu esas? La lando ube

il naskis.

Hike = en ica loko (proxima relate la parolanto).

Ibe = en ita loko (fora relate la parolanto). Ex. : vu esis hike, dum ke me serchis vu ibe (16).

Ulube, ul(a)loke = en ula loko.

Nulube, nul(a)loke = en nula loko.

Omnube, omnaloke = en omna loko.

Irgube, irgaloke = en irga loko.

Altrube, altraloke = en altra loko.

La formi kun -ube ne esas, quale la formi kun -loke, nur nedefinita; li esas pluse relativa e

konseque unionas du propozicioni (17). Ex. : Me sequos vu omnaloke; irgube vu iros, me

sequos vu.

Interne (di) = en l'internajo;

extere (di) = ye l'exterajo;

supre (di) = ye la suprajo (18);

infre (di) = ye l'infrajo;

avane (de la prep. avan) = ye la avanajo;

dope (de la prep. dop) = ye la dopajo;

latere (de la subs. latero) = ye latero di�;

dextre (di) = ye la dextra latero;

sinistre (di) = ye la sinistra latero;

proxime = en la vicineso, ne fore (19);

fore = ye granda disto.

46

cirkume = cirkum la enti o kozi nomata; per proxima evaluo : La soldati kaptis la urbo ed

establisis sua kampeyo cirkume. � Li sideskis cirkum la ludo-tablo e riskis tria-cent

franki cirkume (20).

55a. � La adverbi di maniero esas :

Anke = simile, egale, same : Ni konfesas erorir; ma anke vu eroris.

Apene = preske ne : li apene regardis ni.

Kom = D. als (identifizierend); F. en qualit� de, en tant que : Kom Kristano me devas

pardonar a mea enemiki, quale la Kristo pardonis al sui. Ma kom homo e mem kom

Kristano, me ne obligesas agar a l'enemiki tale kam me agas al amiki. � On aceptis ilu

quale se lu venabus kom rejo, e tamen il venis inkognite, ne kom statestro, ma kom

privato (21).

Mem � D. sogar, selbst; E. even; F. m�me (encore, de plus, aussi); I. anche, persino; S. a�n,

hasta, tambien. Ex. : Mem spensante la duopla, vu ne sucesus. � Esas mem neposibla dicar

proxime la dato ye qua il arivos.

La signifiko di mem justifikas, ke on uzas lu (quale etiam Latina, encore Franca) avan

komparativo (di supereso o di infreso) por plufortigar olu : El esas mem plu bela kam sua

fratino. � Me recevis mem min multe kam omni (22).

Ya. � Ta partikulo adverba nultempe uzesas sole, ma kun irga dico quan ol konfirmas emfaze :

Me ya facis to (ne altru). � Pro quo vu eniris? vu savis ya, ke me esas okupata. � Pro quo

vu ne respondis? vu savas ya Ido. � Por stekar ica klovo, ta martelo povas ya suficar; vu

ne bezonas plu grosa.

Ultre ta primitiv adverbi di maniero, Ido havas mult altri derivita o kompozita, inter qui : Ule,

nule, irge, altre, cetere, ipse (23), single, plure, omne.

Quale (de quala) = en quala maniero? o : en la maniero di� (24).

Tale (de tala) = en tala maniero.

Irgequale = en irge quala maniero.

Aparte (de aparta) = quaze separite, izolite.

Partikulare (de partikulara) = la kontreajo di universale, komune, generale (25).

Private (de privata) = ne publike.

Precipue (de precipua) = en precipua maniero (26).

Kune (de kun) = unionite : Li omna kune.

Kontree (de kontre) = en maniero kontrea.

47

Itere (de iterar) = per itero, iterante.

Volunte (de voluntar) = kun volunto, D. gern; E. willingly; F. volontiers; I. volentieri; S. de

bune gana; Por. de boa vontade.

Konsente (de konsentar) = per konsento.

Prefere (de preferar) = per prefero (27).

Memore (de memorar) = per memoro.

Konseque (de konsequar) = per konsequo.

Segunvole = segun (la) volo.

Kontrevole = kontre (la) volo.

Afrankite = (de afrankar, afrankita) : la sendo kustos de vu tri franki (kun la afranko)

afrankite.

Retroe (de la prefixo retro) = per iro inversa del avanco, desavance) : Marchar retroe esas

kontrenatura e nefacila (28).

Kompreneble omna qualifikanta adjektivi povas e darfas genitar adverbo : saja, saje; forta,

forte; avara, avare; agreabla, agreable; posibla, posible (29); egoista, egoiste; kordiala,

kordiale; puerala, puerale; instruktiva, instruktive; doloroza, doloroze, e. c., e. c.

55b. � L' adverbi di afirmo, nego o dubo esas :

Yes = la sama Angla vorto; D. ja; F. oui; I. si.

No = D. nein; E. no; F. non; I. no. Ol uzesas ol konstitucas per su respondo izolita e kompleta.

Ex. : Kad vu ekiros posdimeze? No; me restos heme.

Ne, qua sempre devas preirar sen ul intervalo la vorto negata : Vu ne facis ta laboro (quan vu

devis facar). � Ne vu facis ta laboro (ma altru). � Vu facis ne ta laboro, ma altra tote

neutila. � Il esas ne richa, ma tamen ne povra. � To esas ne tote vera (30).

Forsan = E. perhaps; D. vielleicht; F. peut-�tre; I. forse; S. puede ser, quiza.

L'ideo quan ol expresas tre diferas del ideo di posibleso, e mem la sama frazo povas kontenar la

du idei. Ex. : Forsan to esas posibla (31).

(1) Ma, se tro, plu, min, maxim, minim uzesas izolite, li recevas olu(v. � 52).

(2) On darfas derivar direte, se la senco permisas, adverbo de substantivo, quale ni ja

vidis supere : nature,

48

de naturo; persone, de persono; individue, de individuo; sexue, de sexuo. Ma povas

divenar necesa od utila uzar la mediaco di adjektivo. Exemple, en ula kazi, vice logike,

povas esar utila o necesa dicar logikale o logikoze, por pluprecizigar. Exter ta kazi, esas

plu bona derivar direte l'adverbo del substantivo, se la senco permisas, e ne plulongigar

l'adverbo sen utileso.

En Progreso, III, 218, on lektas : Kad bele agar = bela ago, forte kantar = forta kanto,

parole promisar = parola promiso, letre respondar = letra respondo? Se no, me ne

komprenas. Se yes, on povas (darfas) same dicar : pede irar = peda iro, dome restar =

doma resto, jorne laborar = jorna laboro = laboro qua esas jorno, veture promenar =

vetura promeno. Sed lor (ma lore) quon signifikas ica expresuri? (E. Ferrand.)

Respondo. � � Evidente, en la duesma serio de adverbi, la formo adverbala -e vicas

(remplasas) prepoziciono tacita : pede = por pedo, dome = en domo, jorne = dum jorno.

Pro to on ne povas (darfas) derivar de li nemediate adjektivi. On devas dicar ex. : �

promeno en o per veturo �. Sed (ma) en l'unesma serio anke parolo, letro povas (darfas)

tradukesar per : � per parolo, per letro � �.

(3) Plu expresas augmento di ula quanto (qua restas o konsideresas kom identa a su

ipsa); plus (quale la signo matematikal + quan ol tradukas) signifikas adiciono, do

generale adjunto di ulo ad altro.

Segun la principo di unasenceso, ta du radiki devas konservar sua propra senco en sua

omna derivaji. Plue havas do la sama senco kam plu; ma ol uzesas izolita quale adverbo

nedependanta, kontre ke plu uzesas avan altra vorto, quan ol modifikas : plua a plu

multa; e pluo a plu multo. L'unesma vorti esas nur min preciza, pro ke li aplikesas a

speco nedefinita o tacita di quanteso, qua esas indikata plu explicite en la expresuri plu

multe, plu grande, plu larje, plu alte�, per la vorto adjuntita a plu. Kontree, pluse

expresas ne augmento di irga quanto, ma adjunto di ula objekto, qua povas ne esar

quantajo o ne konsideresar kom quantajo. Ol tradukas do exakte la vorto F. de plus, en

plus, en outre; D. weiter, zudem, sonst;E. moreover. Exempli : On devas pagar plue

(plu multe) : on devas pagar pluse (on devas adjuntar altra preco). � Vino e kafeo

pagesas pluse to esas : ultre la sumo pagita por la cetero. � Ma vino e kafeo pagesas

plue signifikas : plu kare (chere) (kam antee, kam altraloke). � Ho! ico kustas plue (t.

e. plu multe). � Me donas ico pluse (po la sama preco) dicos vendisto adjuntante ula

bagatelo ( Progreso, II, 666.)

On komparez : me prenis plu multa pomi e : me prenis, pluse, multa pomi.

(4) Posible, en ta expresuri, equivalas � segun posibleso �.

(5) Proxime de l'adjektivo proxima e prepoziciono proxim. Ta adverbo ya kontenas ideo

di proximieso relate la nombro indikata.

(6) Ne konfundez sate a pasable, od inverse. Pasable (quale lua adjektivo pasabla)

indikas ne : quanteso, grado suficanta, ma grado, valoro meza, la minim granda quan

on povas aceptar o tolerar : Il esas sat richa por donar jeneroze, ma il esas nur

pasable donema.

49

(7) Plu, min, sat, tro uzesas sola kun la adjektivi e la adverbi; ma kun la substantivi e la

verbi on devas adjuntar a li rispektive : multa o multe : plu multa aquo e min multa

vino; tro multa homi; me drinkis sat multe; ne manjez tro multe.

(8) Tam esas sequata da kam e montras egaleso; tante sequesas da ke e montras

granda quanteso o alta grado. Ex. : Il esas tam habila kam tu; � il esis tante habila,

ke il ruptis nulo.

(9) Remarkez, ke la F. vorti que, o� devas tradukesar per kande, se li havas la senco di

ta adverbo. Ex. : Je l'ai vu la derni�re fois que je suis venu. Me vidis lu en la lasta

foyo, kande me venis. � Le jour o� il mourut, en la dio kande il mortis.

(10) Lore� lore = ye ul tempo, instanto� ye altra� Ex. : lore il ridas, lore il ploras.

France : tant�t il rit, tant�t il pleure.

(11) Tre diferas de konseque, nam milfoye ulo venas, eventas seque, ma tote ne

konseque altro. Ni evitez pri co imitar Esperantisti. Seque la Franca revoluciono, ma ne

konseque, eventis la regno di Napol�on.

(12) Ja ne tote ne equivalas ne ja (quale tote ne ne equivalas ne tote). Ex. : Il ja ne esis

kontenta, e nun il ne ja esas kontenta, malgre omno quon ni agis por kontentigar

lu.

(13) Ne konfundez ankore (prezenta, pasinta o mem futura duro) a itere, qua expresas

itero (de iterar, rifacar la ago), o a pluse. Ex. : Il kantas ankore (il ne cesis). � Il kantas

itere (il cesabis, ma il rikantas).

� Il kantas un ario pluse (il adjuntas un ario a le kantita). � La F. expresuri : encore

un, encore deux e. c. tradukesas : un pluse, du pluse e. c.

(14) Decido 1626 : Unanime (minus 1 voco) on repulsas vorto nekompozita vice �

nultempe �. � Kontre la adopto di never (VII, 287, v. anke 206) me deziras protestar tre

insiste. La vorto kreus multa kolizioni pro la simileso a nevera : vorti tam freque

bezonata ne darfas esar tro simila; en telefono ed exter ol on ne povos distingar � il

parolas never � e � � nevere � (nam in ne-vere on tre ofte pro kontrasto acentizos ne);

e se on pronuncas rapide sen pauzo � ne vere eloquenta � e � never eloquenta �, la

danjero di misaudo esas tre granda. On darfas naturale formacar la vorto versimila

(quo ne esas exakte la sama kozo kam probabla) ma ne-versimila miskomprenesos kom

never-simila, e. c.

Duesme esas � nevera �, ke � on � * never uzos l'adjektivo nevera; pro quo on ne dicus

exemple : � pro sua nevera asisto en kunsidi il havas nula influo en nia uniono? � Me

ne hezitus uzar tala kombini (sua nultempa asisto), nam tala formacuri esas precize un

ek la belaji di nia linguo. Anke � la nevereso ( nultempeso) di tala eventi � devus esar

posibla formacuro.

Nultempe semblas a me, quale a Sro Couturat, tote suficanta : ol permisas ta lenta ed

emfazoza pronunco qua harmonias tante kun la expresenda ideo (Otto Jespersen, en

Progreso, VII, 407).

50

(15) On devas ne konfundar irgatempe a irgekande. L'unesma esas nur adverbo

nedefinita, ma irgekande esas pluse relativa, e konseque unionas du propozicioni : me

helpos vu irgatempe; me helpos vu irgekande vu volos. En la lasta exemplo

irgatempe ne esus bona, nam, por unionar la du propozicioni : me helpos vu e vu volos,

esas necesa adverbo relativa; sen olu la propozicioni esus sen ligo.

(16) Kom adjektivi di hike, ibe l'Akademio adoptis la formi hik-a, hik-ala e ib-a, ib-

ala, pro ke la vorto hike (e ibe) esas adverbo, en qua la finalo -e esas karakteriziva dil

adverbo, do deprenebla. Lo sama valoras pri supr-e, infr-e, bald-e, fru-e, hier-e, morg-e

e. c., qui omna esas adverbi e genitas l'adjektivi : supr-a,

infr-a, fru-a, bald-a, hier-a, morg-a. Altraparte, l'Akademio adoptis ante-e kom

adverbo, pro ke ante esas prepoziciono, do primitiva vorto, en qua la finalo e apartenas

a la radiko. Lo sama valoras pri kontre, exemple, qua genitas l'adjektivo kontre-a e

l'adverbo kontree. ( Progreso, V, 555.)

L'adverbo sempre esas evidente en la e. c. di ca noto e darfas genitar l'adjektivo sempra

: fine ilua sempra rezistado tedis ni.

(17) Videz e komparez la noto 15.

(18) Ne konfundez ta adverbo a supere = superpozite. Ex. : Esperanto havas sis literi

ornata da signo diakritika supere.

(19) Esas naturala, ke de la proximeso lokala, on iras al proximeso metafizikala pri

valoro, qualeso, evaluo, e. c. Ex. : To kustis de ni sisa-dek franki proxime.

(20) � Me pagis a lu cirkume dek franki � : esus nejusta dicar : � Me pagis cirkum dek

franki �, nam � dek franki � esas la komplemento direta di � pagis �, e � cirkume �

nur modifikas ol (igante ol min preciza).

On adoptis cirkum vice cirke kom prepoziciono precize por povar distingar la

prepoziciono cirkum de l'adverbo cirkume. � Ni drinkis cirkume dek glasi � (t. e. : �

dek glasi cirkume � : dek glasi esas l'objekto direta). � Ni sidis cirkum dek glasi � (o : �

cirkum la tablo �) :hike cirkum esas prepoziciono, on ne povas sidar� la glasi o la

tablo. Inverse : � Ni drinkis cirkum la tablo �, ne � cirkume � quo implikus, ke ni

drinkis (preske) la tablo. ( Progreso, VII, 479.)

(21) Kom implikas, ke on esas reale to quon dicas la vorto sequanta l'adverbo : Kom

Kristano, on esas Kristano : kom homo, on esas homo; kom rejo, on esas rejo; kom

statestro, on esas statestro; kom privato, on esas privato. � Quale implikas nur simileso

: quale Kristano = simile a Kristano; quale homo = simile a homo; quale rejo = simile a

rejo; quale statestro = simile a statestro; quale privato = simile a privato. Konseque :

uzez � quale �, se vu povas remplasigar per � simile a� �; uzez � kom � en la cetera

kazi.

(22) Quale on vidas lo, per sua signifiko, � mem � tre diferas de ipsa e de sama, a qui

precipue la Franci devas ne konfundar olu.

(23) � Kelka samideani astonesas, ke on uzas lore ipsa, lore ipse, e questionas, kad ica

du vorti havas diversa senci. No, li ne povas havar diversa senci pro ke li esas sama

51

vorti sub du gramatikala formi; li havas nur diversa gramatikal rolo. Segun la sama

regulo, qua enuncas, ke participo-adverbo referas la subjekto di la propoziciono, ipse

referas sempre la subjekto, e pro to ol esas kelkafoye plu klara kam ipsa. Ex. : La

mastro inspektis ipse la domo esas plu klara kam : � ipsa �; nam on povus komprenar

: la domo ipsa. ( Ipse povas bone tradukar : F. en personne). Cetere esas sempre plu

sekura pozar ipsa (o mem ipse apud la vorto, quan ol referas : la mastro ipsa. � Lasta

remarko : D. von selbst, F. de soi m�me ( de lui m�me, e. c.) ne tradukesas per ipse, ma

per spontane ( Progreso, V, 96).

En la sama loko trovesas la remarkigo sequanta : � La sama konsilo valoras pri omna,

quan on esas tentata (segun l'exemplo di F.) pozar dop la verbo, quankam ol referas la

subjekto. Ex. : li omna admiris splendida flori, e ne : li admiris omna splendida flori

(ube omna referas necese flori). Li admiris omni�

ne esus dusenca, ma esus min klara kam li omna admiris� On ne alegez hike, ke

l'akuzativo supresas la dusenceso : nam ol ne povus helpar kun la verbo esar : li omna

esis brava soldati havas evidente altra senco kam : li esis omna brava soldati, e tamen

on ne povus pozar bona soldati en l'akuzativo. Nova pruvo, ke la vortordino esas plu

komoda e plu sekura moyeno kam l'akuzativo. � � Pri omna bone memorez ke ol

sempre uzesas sen artiklo : omna homi quale : kelka homi, multa homi.

(24) Ye kom ni expozis la granda difero existanta inter lu e quale. (Videz kom en la

adverbi di maniero, e noto 21.)

(25) Partikulara e aparta (per konsequo, lia adverbi) tre diferas. Partikulara esas la

kontreajo di generala od universala. Aparta signifikas quaze separita, izolita , sola.

Ex. : aparta parolo (en teatro od en la vivo); aparta konverso (di du o tri personi en plu

granda asemblo); prenar ulu aparte (por parolar a lu specale, exter e for la ceteri). Il

dormas en aparta chambro (ne en la komuna dormeyo). Li manjis an aparta table (ne

an la komuna tablo � table-d'h�te �). ( Progreso, VI, 154.)

(26) Precipua = D. haupts�chlich, Haupt�; E. principal; I. principale (precipuo); S.

principal. En Ido, princip-al havas, quale postulas logiko e praktiko, la senco : �

relatanta principo �. Ka vere ne existas esencal difero inter : questiono precipua e

questiono principala? Kad un e sama vorto povus suficar (sen omnasorta desavantaji)

por du idei tam diferanta kam ici?

(27) L'adverbo prefere maxim ofte tradukas : E. rather, D. lieber (haben, wollen), F.

plut�t, I. piuttosto , qui povas tradukesar anke per plu vere, plu juste, plu bone, plu

precize e. c. Ex. : Repozez dum kelka dii, prefere kam durar ta laboro qua ja tante

surmenis vu. � Il pruvis, o plu vere ( plu justadice) probis pruvar la yusteso di sua

revendiki.

(28) Retroe (komp. troe) trovesas en � Dictionnaire Francais-Ido, p. 463 : reculons ( �),

retroe, e 2 linei plu supre on devas lektar anke retroe por � en reculant �, vice retro

qua esas imprimeroro.

(29) Por agnoskar la certa posibleso, ma tote ne por expresar l'ideo di dubo kontenata

en forsan, e tante distinta de l'altra, ke nia lingui ipsa dicas equivale : to forsan esas

52

posibla, ma me tre dubas kad il sucesos. (Videz forsan en la adverbi di afirmo, nego o

dubo.)

(30) Remarkez la granda difero inter � tote ne vera � e � ne tote vera �. Altr

exemplo : ta libro esas tote ne interesanta (nule interesanta); ol esas mem ne tote

korekta (ol ne esas tote korekta). En Progreso : � Ne � freque renkontresas en

l'expresuro � ne nur� ma (anke). � La du parti di ta expresuro devas pozesar singla

nemediate avan la parti di frazo quan li relatas, e qui esas quaza alternativi. Ex. : � Ne

nur me hungras, ma anke mea kamaradi durstas. (Remarkez ke, kande la verbo esas

komuna a la du parti, ol pozesas ye la fino. Do la komenco (en l'unesma exemplo) : Ne

nur me hungras� igas previdar en la duesma parto altra verbo kam hungrar.) � Me ne

nur hungras, ma anke durstas. � Me deziras ne nur manjar, ma anke drinkar. � Me

deziras drinkar ne nur aquo, ma anke vino. � (VII, 484.)

(31) Eble ebla, ebla eble, e mem : eble eble esas nur nedivinebla stranjaji, per qui

Esperanto tradukas nia : forsan posibla, posibla forsan, e forsan posible. La elemento

ebl anke en ta linguo esas sufixo, quale en Ido : kredebla, videbla e. c.

Prepozicioni. (ad-kun)

56. � Kun e pro sua rolo di relato-signi e ligili, la prepozicioni esas renkontrata omnainstante

che la helpolinguo. Quale la adverbi, li esas nevariebla.

Ni studios aparte singla prepoziciono primitiva, indikante lua senco propra e specala, e

lumizante lu per mult exempli. Nam, por la just interkompreno, tre importas, ke nia

prepozicioni uzesez kun lia senco tre exakta, malgre l'exemplo kontrea di lingui natural, pri ta

gramatikal kategorio, en qua li esas vere tro richa de nelogikaji ed idiotismi.

57. � Ad (o a, kande eufonio permisas, ma nultempe en kompozajo) (1), uzesas por indikar la

skopo di la ago, la loko quan on volas antingar, la destinario, la persono a qua on donas od

atribuas ulo :

Ex. : me iras a la rivero; me sendas to ad amiko; Henrikus donis a me multa flori; on

imputis ad ilu ta ago abomininda; la patrulo imperis a sua filii sequar ilu; el agis a sua

matro, ne quale filio, ma quale enemiko.

Konseque, ad indikas logike l'objekto di ula penso o sentimento, per opozo a la � subjekto �

qua havas li : pensar a la futuro; la amo a Deo (komparez : la amo di Dio, por la homi,

exemple); la envidio a la richi.

Se to postulesas da la klareso, ad darfas esar unionita al prepozicioni en, sur, sub. Ex. :

l'infanto iris aden la gardeno; la kato saltis adsur la tablo; la muso kuris adsub la lito. Sen

ad on ne savus kad la subjekti, � infanto, kato, muso � iris, saltis, kuris, per chanjo di loko,

aden la gardeno, adsur la tablo, adsub la lito, o kad li iris, saltis, kuris ibe, esante ja en, sur o

sub la kozi nomata.

58. � Alonge = D. entlang; E. along; F. le long de; I. lungo; lunghesso. Ex. : Irez alonge la hego

e vu trovas ye lua pedo multa violi.

53

59. � An expresas relato di kontigueso o di apogo, tale ke la kozo kontaktas o preske : Ne

restez nur apud la tablo, ma sideskez an lu. Prenez la skalo qua jacas apud la muro ed

apogez ol an lu. La urbo stacas an la rivero, qua humidigas lua muri. Me preferas lojar en

domo situita an monto o mem sur monto. An la parieti pendis desegnuri e pikturi. La

fenestri an la korto esas kelke mikra, ma la fenestri an la placo esas tre granda. Ne

marchez an la maro se vu ne volas humidigar vua pedi.

Remarkez, ke en la lasta exemplo, alonge expresus ideo tre altra. On povas ya marchar alonge

la maro, ye kelka metri de olu, e konseque sen ula risko di humidigo por la pedi.

60. � Ante = en tempo preiranta. Ex. : To eventis ante vua departo, du monati ante nun. Il

departis ante me, e tamen il arivis pos me. Me esas certa, ke me arivos longe ante vu. To

eventis ante tri monati (2).

El mortis, tri monati ante nun, pos longa sufri. Qua pensabus, du yarcenti ante nun, ke la

homi esos konkurencanta la uceli per aeroplani e direktebli?

Remarkez ankore la uzo di ante en la frazi sequanta :

Me ne savas precize kande me departos, forsan erste pos un monato, ma forsan ante tri

semani : to dependas de la retroveno di mea spozo. � La mediko dicabis, ke il duros vivar

adminime un yaro, ma il mortis multe plu balde, pos sis dii, ok monati ante nun. � Vu

certe ruinos vu ante longe, forsan mem ante un yaro, se vu duros spensar fole quale vu

agas.

61. � Apud = tre proxime (ma ne tam proxime kam indikas an; videz ica). Ex. : la kirko

trovesas apud nia hemo. Sideskez apud me. Qua stacas apud la pordo, an la muro? Qua

glutinis afisho an la pordo, apud nia nomal plako.

62. � Avan relatas la loko, la plaso (3) quan okupas en la spaco la enti o kozi, kontre ke ante

(ja vidita) relatas la tempo (4). Ol signifikas : D. vor (�rtl.); E. before (in space); F. devant; I.

avanti, davanti, dinanzi (di luogo).

Ex. : vu konstruktos la paviliono avan la domo ed ante ica. � Lokizez la homini unesme,

do ante la homuli, e plasizez eli avan ili. � La artiklo uzesas avan la substantivo min ofte

en Ido kam en la Franca.

63. � Che = en la domo, habiteyo, lando, domeno (materiala o spiritala) di� Ex. : Me lojas che

mea patrulo. Me esis che mea onklino, nun me iras (ad) che mea kuzi. Irez quik che la

mediko. Che la Angli la veturi pasas sinistre e che la Franci dextre. Me kompris ta mikra

poshlexiko che Isaac Pitman en London.

64. � Cirkum = D. um, herum; E. around, about; F. autour de�, environ; I. intorno,

all'intorno, vicino, circa; S. alreador, en contorno, cerca de (en omna senci : loko, tempo e

quanteso). Ex. : la hundo kuris cirkum ilu, cirkum la urbo esas granda preurbi; to eventis

cirkum mea duadekesma yaro.

65. � Cis = sur ica latero (ne trans olu). Ex. : cis la rivero la tereno esas pasable sika, ma

trans olu la tereno esas marshoza. Venez cis la hego, ni konversos plu facile. (Komp.

trans. )

54

66. � Da indikas la facanto, facinto o faconto di la ago. Konseque 1e la komplemento dil verbo

pasiva, 2e l'autoro. Ex. : il esas ( esis, esos, esus) amata da omni. La pikturi da Murillo. La

poemi da Victor Hugo. En ta exempli, � omni, Murillo, Victor Hugo � esas la aganti, la

produktanti dil ago; pro to li indikesas kom tala dal prepoziciono rezervita a la aganti : � da �.

(Komp. de, di, per). Vice : la amo di Deo a la homi (videz ad) on tre legitime darfus dicar : la

amo da Deo a la homi.

67. � De indikas la punto di de-veno (en la spaco e tempo), l'origino, la dependo, la departal

punto. Ex. : Ta juvelo venas de mea matro. De ube vu adportas ico? de mea rur-domo. La

persiko esas importacita de Persia. To ne dependas de me. La treno de Paris a Lyon. De

supre e de infre, de omna lateri, de omna rangi sociala venas ad ilu kurajigi. Me sufras de

(o pro) nevralgio dentala. Li mortis single de hungro (o pro).

De lua nasko il sempre montris extrema sentemeso. El esas malada de tri semani. Me

savas to de longe. El havis grava morbilo, tri yari ante nun, e de lore el restis tre febla.

De nun vu ne plus ekiros sen me. Ni ne vidis li de un yaro.

Kande on volas parolar pri la komencal punto di ulo eventinta pos dato, pos epoko indikata, on

uzas depos (facita ek de e pos). Ex. : El esis ofte malada depos sua mariajo. Depos sua

kronizo, nia suvereno livas rare la chefurbo.

De uzesas anke kun la substantivi signifikanta mezuro, quanto, kontenanto : un metro de

drapo; turbo de civili e de soldati; taso de kafeo.

Nulu povas konfundar a : un metro (venanta) ek drapo, taso (venanta) ek kafeo. (Videz ek

plu fore.) (5).

On uzas de kun l'adjektivi plena (6), longa, larja, alta, profunda, dika, e. c., qui fakte relatas

mezuro, dimensiono : plena de vino, longa de sis metri, dika de kin centimetri, e. c. Fine on

uzas de kun titulo di nobeleso : duko de Richelieu, markezo de La Fayette.

On bone remarkez, ke de esas neutila e devas ne uzesar kun la quantesal adjektivi ed adverbi.

Ex. : multa homi; poka vorti; quanta invititi? (L'expresuri multe de homi, poke de vorti,

quante de invitite? esus galicismi tam kontrelogika kam tri de homi.)

La prepoziciono de darfas kombinesar kun altri por indikar la loko de qua on venas : la muso

saltis desub la tablo adsub la lito, e desub la lito ol fugis aden la kameno. (Komp. da, di.)

Esas remarkenda la tre preciza distingo per da e de, quan on obtenas kun la verbi signifikanta

recevar, komprar, aquirar ed altri analoga : Me recevis ta libro de Alexander, or ta libro

esas di Ioannes; do me recevis la libro di Ioannes de Alexander. � Ta varo esis komprata

da me ( me kompris lu); komprata de me ( me vendis lu). � Ta kavalo esis komprata da mea

patrulo de mea amiko (t. e. mea patrulo kompris lu de mea amiko).

De co konsequas, ke on devas uzar de (nultempe ad, quale en la Franca) por indikar la

komercisto o vendinto, la persono de qua on kompris o recevis ulo : Me kompris de ta libristo

(ne : a ta libristo) amuzanta libro a (o por) mea filiineto. � Me kompris a (o por) mea filii

voyajal naraci de la libristo (7) quan vu indikis a me.

55

68. � Di indikas nur la posedo, la aparteno, o la relato generala di ul objekto (quan la genitivo

expresas en la lingui flexionala) : la libro di Petrus; di qua esas ta domo? Di mea patrulo.

( La domo di me = mea domo.)

Remarkez, en l'exempli sequanta, quale di unionesas a da por distingar tre klare du diversa

relati, qui sen ta du prepozicioni restus konfuza e konfundebla :

La konquesto di Anglia da la Normandi igis la duki di Normandia rivala kun la reji di

Francia. � La sendo di ta letro da Petrus a Ioannes efektigis la deskonkordo qua nun

regnas inter li. � La religial libri di la Kristani omna-eklezia konstante parolas pri la amo

di (o da) Deo a la homi e pri la amo di (o da) la homi a Deo ed al proximo. � La

konkordato obtenita del papo da la rejo dil Franci stipulis to tre explicite (8).

Ido povas distingar tote certe l'autori, la modeli e la proprieteri di artal verko, di portreti,

statui, e. c. Ex. : la portreti da Rafa�l (il facis li); la portreti de Napol�on (il esis la modelo, oli

reprezentas lu); la portreti di siorulo X� (il esas lia proprietero, il posedas li kom kolektero od

altre).

� Quankam la tri (prepozicioni da, de, di) esas necesa, existas por li, quale por mult altra

propozicioni, kazo-limiti, en qui on povas tre juste hezitar inter du. Por levar ta dubi, ni povas

donar la praktikal regulo sequanta. �

� Se la senco postulas klare l'ideo di l'aganto od autoro, uzez da; � se ol postulas klare l'ideo di

de veno, o di konteno o di quanto, uzez de; � en la cetera kazi (do en omna dubebla kazi) uzez

audace di; nam olca esas la maxim generala de la tri, korespondanta a la genitivo; do, se vu

hezitas inter la tri, vu povas uzar ol prefere; tale vu riskos minime erorar, e vu esos

komprenata �

( Progreso, II, 33).

69. � Dop relatas nur la spaco, quale avan (videz ica) di qua ol esas la justa kontreajo : Il

departis avan me, me sequis e balde preterpasis lu, tale ke il arivis dop me. Iosef iris al

tribunalo por prizentar su avan la jusdiciisto; ma il arivis longe ante ica e mustis vartar.

� En lineo de soldati qui marchas ad ni, l'unesma esas avan la duesma ed ica dop

l'unesma; la duesma esas avan la triesma ed ica dop la duesma, e. c. � Se me lektas, irante

de sinistre ad dextre quale en l'ocidental lingui, la vorto l'infanto, l'artiklo esas avan i ed ica

dop

l'artiklo; la I esas avan n ed ica dop I, e. c. Kontraste, se me lektus ta vorto (quale en la Hebrea)

de dextre ad sinistre, la o esus avan n ed ica dop t, e. c. (Videz, ye avan, la decido 1611).

70. � Dum indikas la duro di tempo en qua ulo eventas od esas facata, agata : il dormis dum

la koncerto; il esis absenta dum tri yari; il sucesis fugar dum la masakro; el esis malada

dum sua infanteso (9).

Nultempe tacez ta prepoziciono, malgre l'exemplo di ula lingui, di la Franca exemple, qua tre

logikale dicas : il guvernis dum kin yari la kolonio e il studiis dum tri yari filozofio, ma qua

dicas anke, e kontrelogike : il guvernis kin yari la kolonio, e : il studiis tri yari filozofio. Ma kad

on guvernas yari o lando e homi? Kad on studias yari, o cienco, arto, mestiero? Por ne dicar

absurdajo, kompromisar la justa kompreno, on mustus avertar (quale agas nacionala

gramatiki) ke en ta expresuri e le analoga, � kin yari � e � tri yari � esas nule direta

56

komplementi, ma cirkonstancal komplementi tempala, pro ke dum esas tacita. Ka ne esas

preferebla, kom plu sekura, nultempe tacar la prepoziciono e dicar kun olu : la kin yari dum

qui il guvernis la kolonio esis le maxim prosperanta por olu; me studias filozofio dum tri yari e

la general historio dum quar yari; il retromarchis o marchis retroe dum un mi-horo pro pario

stupida quan il facabis?

Nultempe uzez durante vice dum; nam durante ne esas prepoziciono. Ex. : la diskurso

durante tre longe ol certe tedos l'askoltanti.

71. � Ek = de interne ad extere di� Ex. : la hundo saltis ek la barelo (lu esis en la barelo); la

hundo saltis de la barelo (lu esis nur an la barelo). Do atencez ne konfundar ek a de; nam,

quale vu vidas, ek supozas, ke on esis en la loko, kontre ke de supozas, ke on esis nur an od

apud olu.

Per extenso naturala ek uzesas anke por indikar la materio di ula kozo (ek qua on imaginas, ke

ol esas extraktita) : vazo ek oro; ma esas preferinda dicar : ora vazo. Domo konstruktita ek

petro. Quon vu facas ek ico? Quon vu facas ek vua pekunio? Ne konfundez ek al punto di

de veno. Dicez : Me recevis letro de Paris, ne ek Paris.

Atencez bone la difero inter : botelo ek� (materio), botelo de� (kontenajo), botelo por�

(destineso). Ex. : botelo ek vitro, botelo de vino, botelo por oleo. Pos la verbo konsistar, on

uzas en o ek. Ex. : La kurajo ne konsistas en ne sentar ula timo, ma plu juste en ne egardar

la danjero. Ek quo konsistas la afero?

Ek darfas uzesar metafore por indikar objekto o mem ento apartenanta ad ensemblo, kolektajo

(e quin on supozas extraktita ek olu), exemple pri relatanta superlativo : la maxim richa ek

omni.

Ma on darfas anke uzar de, quale ni vidis ye : gradi komparala. Mem inter anke konvenas en

ta kazo.

72. � En = ye l'internajo di (loko, o di to quon metafore on komparas a loko). Ta prepoziciono

relatas la spaco e la tempo. Ex. : Il marchas en la chambro. En printempo l'arbori florifas.

En la jorno il dormas (10). Jetez ico en la fosato. Dicar � aden la fosato � ne esus erora, ma

vere tote neutila, pro ke � jetez � indikas sat bone per su, ke � ico � ne ja esis en la fosato;

konseque la chanjo di loko ne bezonas indikesar duesmafoye per � aden �.

73. � Erste = ne plu balde (kam). Ica defino montras, ke ta vorto esas adverbo. Pro to ol

trovesas inter l'adverbi tempala. Ma, pro ke ol semblas a kelki quaza prepoziciono, ni repetas lu

hike kun exempli : Me venos erste morge (11). Ja en la lasta yaro me suspektis ilu; ma erste

dum la somervakanco di ca yaro me havis la konfirmo di mea suspekto. Komencez erste

pos ni, nam vu laboras plu rapide (kam ni).

74. � Exter = ye l'exterajo di� (sen chanjo di loko). Ex. : Pro quo vu restas exter la domo?

Enirez e venez apud ni. Il habitas exter hike, che sua gepatri. Exter konkurso.

Exter metafore uzesas kun la senco � ecept( it) e � : exter ta legi ne existas altri.

57

75. � For indikas eskarto plu o min granda (12); ol esas la kontreajo di proxim. Ex. : Il habitas

pasable for hike. Ne restez tale for ni, ma venez proxim ni, e sideskez apud me, an la

tablo.

Esas remarkenda, ke de, qua per su indikas nur separo e departal punto, plu bone konvenas,

kom prefixo, kam for, kande on ne intencas indikar foreso o foriro striktasence. Exemple, por

indikar nur la departo-punto, deirar, deflugar, detranar, e. c., esas plu bone kam for-. E mem

forprenar esas ne uzenda (13), nam on prenas de o ek ma ne for, adminime en la senco quan

expresas deprenar, ekprenar. La vorto forprenar povas signifikar nur, ke on prenas (ulo) fore, e

ne proxime.

76. � Inter = en la spaco o tempo qua separas du o plu multa personi, kozi. Ex. : Inter Francia

e Rusia esas Germania. Il pozis su inter ni du. El venis inter ok e dek matine (14).

Metafore inter uzesas por indikar partigo, kambio o reciprokeso : li dividis inter su dek e du

pomi; li kambiis inter su lia vesti; li luktis, parolis inter su (perfere : li interluktis,

interparolis, e. c.). (Videz ye la verbi reciproka.)

On devas ne konfundar inter a ek qua expresas ideo tre diferanta. (Vid. ica lasta.)

77. � Kontre = opoze a (15). Ex. : Kad vu votas por o kontre la propozo? La Hispani

kombatis longe kontre la Mauri. La domo esas shirmata kontre la nordal vento. Lua

fenestri esas kontre (la) mei.

Ma on devas ne uzar kontre por la senco apud, an, ad (F. envers), kun. Ex. : La fenestri apud

(plu bone : an) la strado. Il agis ad me tre amikale. Se on dicus kun me, la senco esus : il e me

agis.

78. � Koram = en la asisto, prezenteso di� Ex. : koram ulu; koram me; koram notario;

koram la judiciisti. Il dicis to ante me, avan vu e koram vua gepatri; me do nur repetis to

quon il dicis l'unesma e koram ni omna.

79. � Kun = akompanate da�, juntite a� Il promenas kun amiki; restar kun leono esas

danjeroza (16).

Nultempe uzez kun vice per, nam la duesma indikas instrumento, kontre ke kun, quale ni

vidis, indikas akompano, uniono. Do ne dicez (imitante ula lingui) : il frapis me kun bastono,

ma : il frapis me per bastono.

Memorez bone, ke la verbo konfundar postulas kun o ad por sua nedireta komplemento, segun

la decido 1205. Specala noto akompananta la decido fixigas la selekto tavorte : � Se ek plura

kozi on facas pelmelo per mala o ne suficanta distingo mentala, qua mixas iti kun ici, lore la

prepoziciono uzenda esas kun. Ex. : Nun il konfundas en sua odio, la kulpozi kun l'inocenti,

la boni kun la mali. �

� Se la spirito transportas erore la qualesi od individueso di ulu od ulo ad altra, lore la

prepoziciono uzenda esas ad. Ex. : Vu konfundis manekino a homo. Ne konfundez lampiro

a lanterno. � (17).

Ne dicez � kune kun � quale l'Esperantisti. Ta stranja expresuro ne uzesas en Ido. Kun, simple,

o samtempe kam kune, unionite, solidare expresas certe plu bone, segun la kazo, la idei quin

l'Esperantisti inkluzas en � kune kun �.

58

(1) � Kande on decidis, pro eufonio, elizionar la tri vorti ad, ed, od, on decidis, ke on ne

elizionos li (t. e. fakte nur ad) en la kompozado, pro ke on timis, ke en la kompozaji a

ne esus sat rikonocebla o sat dicernebla. Ol povus intermixesar, sive kun la

prepoziciono a, sive kun la finalo a di l'artiklo o di l'adjektivo preiranta. � (Progreso, II,

165.)

(2) L'expresuri � ante tri monati � � � tri monati ante nun �, od altri simila, expresas

du idei tre diferenta inter su. La sequanta exempli lo komprenigos bone :

On videskis la danjero ante tri monati = ante ke pasis tri monati, on videskis la

danjero; ma : on videskis la danjero tri monati ante nun = pasis tri monati depos ke

on vidis la danjero.

Lu skribis a me ante ok dii = lu ne vartis ok dii por skribar a me; ma : lu skribis a me

ok dii ante nun = pasis ok dii depos ke lu skribis a me.

Li konvinkis ni pri lia yuro ante un duimo de horo = li ne bezonis un duimo de horo

por konvinkar ni; ma : li konvinkis ni pri lia yuro un duimo de horo ante nun =

pasis un duimo de horo depos ke li konvinkis ni.

El naskis ante 9 monati = el ne vartis 9 monati por naskar; ma : el naskis 9 monati

ante nun = pasis 9 monati depos ke el naskis.

Do, se on parolas pri tempo pasinta depos la ago o fakto aludata, on devas uzar ante

nun, pos expresir ta tempo, quale en singla duesma frazo supere.

En Progreso VII, 2, trovesas : � Me naracos epizodo di mea voyajo en Amerika, quar

yari ante nun � (ye la 7-ma lineo). Sis linei plu infre : � Duadek yari ante nun me esis

samskolano� � Sep linei plu infre : � Anke me okupis me pri la ideo duadek yari ante

nun. � Itere sur la sama pagino. (Final diskurso da Pro Otto Jespersen al Idista lernanti

di sua kurso pri nia linguo, en l'Universitato di K�benhavn.)

La granda linguisto, qua posedas admirinde la lingui Angla e Franca, tre certe konocas :

sometime ago e il y a quelque temps di ta du lingui, ed anke vor einiger Zeit di la

Germana. Do il agas kun plena konoco e ni esos kun ilu en bona societo por dicar :

Kelka tempo ante nun, du yari ante nun e. c.

(3) La plaso di ulu od ulo esas, en loko, la parto destinita, atribuita ad oli, od okupata da

oli. Ex. : En ta cirko imensa la asistanti esis tante multa, ke on ne trovabus dek

plusa plasi, sive por sideskar, sive mem por stacar. � La ordino konsistas en donar

un plaso determinita a singla kozo, ed en konstante pozar singla kozo en lua plaso.

(4) Decido 1611 : Vizante super omno la facila aplikebleso e distingi necesa, l'akademio

decidas unanime, ke ante e pos uzesez nur pri la sucedo di eventi e fakti, ed avan, dop

pri omno cetera. Pri la linguala unaji on uzez ante, pos, se on vizas la linguo parolata,

pro ke lore la tempo koncernesas nedubeble, ma se

59

on vizas la linguo skribata, on uzez la prepozicioni avan e dop (e la adverbi avane e

dope) pro ke lore la reprezentata linguo esas en la spaco *.

* � Yen kelka frazi motivizanta la decido 1611 : Quankam ta cifri esas avan la nomi dil

vari, me tre kredas, ke li skribesas pos ici. Nam, se la cifri esus skribita ante la nomi dil

vari, e ne pose, li ne esus tante mikra. Ma, pro ke restis, avan la nomi, kelka spaco

libera, on profitis lo por insinuar pose la cifri avan la nomi. � Vu transskribos ta du

kolumni de cifri, ica ante ed avan l'altra. Kad vu komprenis bone? Yes, me devas

skribar ica ante skribar ita, ma tale ke ol esez avane. � Quankam sur la listo dil

rekompensoti la prenomi skribesis avan la nomi familiala, vu sorgos lektar li quale se li

esus dop ici. Do vu pronuncos la prenomi pos l'altri, ed ici ante iti.�

En la multa serchi quin il facis por ica gramatiko en la 6 e duima yari di Progreso,

l'autoro sempre trovis la prepozicioni ante, avan e pos, dop uzata quale indikesas dal

decido 1611.

Decido 1624 : On refuzas unanime apertar nova diskuto pri decido 1611.

(5) On darfas supresar, sen detrimento, de pos la substantivo di quanteso : taso teo,

metro drapo, dicas la � Grammaire Compl�te � ma, segun mea konoco, on ne uzis ta

darfo.

(6) Same kam on dicas : botelo de vino, tale on havas la darfo dicar : botelo plena de

vino (botelo de vino, plena). Remarkez, ke botelo de vino ne equivalas botelo por

vino, vinbotelo; nam l'unesma povas esar okazione birbotelo, quan on plenigas per

vino.

(7) Remarkez, ke se la libristo esus l'autoro di la naraci, on dicus : da e ne de.

(8) Sen plajiar Ido, la linguo da Zamenhof (se ni dicus : di Zamenhof, ol esus la Polona)

nultempe povus per sua unika de tradukar klare e naturale ta exempli ed altri, quin ni

ja donis e povus donar ankore. Triadek-e-ok yari de existo e la tota evoluciono di lua

lexikografi e skripteri ne ja donis ad olu ica posibleso!

Ol esas ankore kondamnita, pri omna analoga kazi, ad aranji plu o min stranja ed

obskura, qui sakrifikas la ideo expresenda. Quon signifikas :

la sklavo liberigita de sia mastro? Kad : la sklavo liberigita de sua mastro? o : la

sklavo liberigita da sua mastro? Nul vortal ordino povas destruktar l'ambigueso

esperantala en ica kazo ed en multega altra analoga. Bela produkturo di blinda e

hazardala evoluciono : 38 yari ne emendis la linguo mem pri ta punto grava e tote ne

rara?

Yen ica frazo : The government of the people by the people. Espo necese tradukos : la

regado de la populo per la popolo! Ma hike per esas tote ne justa, nam E. dicas by, ne

through. E la tota frazo tradukenda esas : � �ke la guvernado di l'populo da l'populo e

por la populo ne perisos sur la tero �. Se on turnos altre ta frazo, quo restos de l'ideo?

Vere quon valoras linguo nekapabla tradukar idei tante simpla sen alterar oli?

60

(9) Kompreneble, se on volas dicar ke el ne cesis esar malada tam longe kam duris elua

infanteso, on dicas : dum sua tota infanteso.

(10) Esas kazi ube plura prepozicioni povas expresar logike la relato. Do tote senyure e

nejuste la helpolinguo impozus ica prefere kam ita. Ex. : sufrar de (o pro) dursto; en o

dum la jorno.

(11) Remarkez la difero inter : me venos erste morge e me venos nur morge. L'unesma

dicas : me venos ne plu balde kam morge; la duesma dicas : me venos (unike) morge e

ne en altra dio.

(12) Quale nia omna nocioni, la nociono di for esas relativa, totsame kam la nociono di

proxim. Exemple, forirar povas okazione signifikar nur eskartar su (de) : forirez del

tablo.

(13) Videz Progreso, V, 723, noto 2. La forpreni di Espo esas nur imito di weg- Germana,

en la realeso.

(14) Inter supozas plura personi o kozi. Ne dicez do : inter ilua amikaro (nomo

singulara gramatike), ma : inter ilua amiki. Du personi o kozi adminime esas necesa

por ke on darfez uzar � inter �.

(15) En noto, p. 32 di � Grammaire compl�te �, France lektesas : Kontre sempre

kontenas la ideo di opozo materiala od etikala.

(16) En la netushebla Fundamento da Zamenhof : resti kun leono esas danghere.

(17) Progreso, VI, 513, noto 2.

Prepozicioni. (lor-ye)

80. � Lor = en la tempo di, samtempe kam : Lor vua nasko; lor mea mariajo; lor la tertremo

di�; en la realeso, la homi esas egala nur lor sua nasko e lor sua morto (18).

81. � Malgre = sen impedesar da�, sen cedar a� Ex. : Il sucesis malgre omna obstakli; il

departis malgre sua matro o : malgre la impero di sua patrulo. Quale on vidas, malgre

povas havar kom komplemento persono o kozo (19).

82. � Per indikas l'instrumento di la ago, to quo uzesas pro produktar olu, la moyeno : skribar

per plumo, per krayono; sendar per posto; mortigar per hungro; li interbatis per pugni; il

suocidis per revolvero; persuadar per dolceso; vu kovros la amasi de betravi per palio.

Precize pro ke per indikas instrumento, moyeno, lu ne darfas uzesar avan la aganto en la

komplemento dil verbo pasiva, sive ta aganto esas persono od animalo, sive ol esas kozo; nur

da uzesas takaze : lu esas tote kovrita da nivo. Se vu hezitos inter da e per, chanjez la formo

61

pasiva a formo aktiva : la nivo tote kovris la tekti. Do la nivo esas la aganto en la frazo

pasiva; konseque on devas uzar da (ne per) avan olu.

83. � Po preiras la kozo kambie donata; ol indikas equivalo : me kompris la domo po

quaradek mil franki = me pagis quaradek mil franki po la domo; sigari po dek centimi. �

Me kompris dek sigari po un franko ( sume). Se on volas dicar : sigari di qui singla kustas un

franko, on dicas : sigari po un franko single. Silko po kin franki (singla) metro; me kambiis

mea biciklo po un plu nova. Il pagis la glorio po sua vivo. Me defensus ta afero mem po

mea sango. Po quante vu vendas ta flori? la senco esus : kad vu vendas li grandaquante,

mikraquante, grose o detale?

Por indikar l'unajo kun qua relatas la preco on uzas la prepoziciono por. Ex. : On abonas ta

revuo po dek e du franki por yaro. On darfas anke dicar : po dek e du franki yare.

Esus neutila uzar po (od irg altra prepoziciono) avan komplemento direta : omna (o singla)

libro kustas tri franki (e ne : po tri franki).

84. � Por indikas la skopo, la koncernato, la profitanto o nur destinario. Ex. : Por quo vu

volas havar pekunio? por komprar to quon me bezonas. On manjas por vivor, on ne vivas

por manjor. Me kompris ludili por mea infanti. Ica letropapero esas por tu e ta kuverti

por me. La evento esas fortunoza por ilu, ma desfortunoza por vi. Me havas nulo por

skribar, nek plumo, nek krayono (20).

On uzas por avan l'unajo kun qua relatas la preco. (Videz po pri ca punto.)

85. � Pos relatas nur la tempo. Ol esas juste la konreajo di ante. (Videz ica.) Ol signifikas � plu

fore kam� � (en la tempo). Ex. : To eventis pos mea departo. Me certe arivos pos elu. Quon

li agos pos mea morto?

Me atestas, ke il dicis to ante tua fratulo ed avan tu, nule pos ilu, quale il asertas; e

mesavas lo tre certe, nam omno eventis koram me.

86. � Preter = pasinte apud (ulu od olu) ed irante plu fore kam (li). Ex. : Ni rajuntis li ye la

halteyo, ma iris preter li e preter omni quin ni renkontris, til ke ni atingis la portuo. � Ni

iris preter lia fenestri, malgre lia signi e voki. � Li preter-vehis ni, ma salutis ni afable,

pasante. � Pro quo camatine vu iris preter mea pordo, sen haltar dum kelk instanti?

87. � Pri = koncerne, relate. Ex. : libri pri filozofio. Il esas tre erudita pri historio. Parolez a

ni pri la linguo internaciona e pri vua voyaji.

Nultempe uzez, vice pri, sive de, malgre l'exemplo di la Latina, sive sur malgre l'exemplo di

ula lingui vivanta.

Ma tre reguloze vu darfas uzar koncerne, relate qui expresas la sama ideo kam pri, ma en

formo triople plu longa.

88. � Pro = per efiko od efekto di� Ex. : Il mortis pro hungro; me tremas, ne pro timo, ma

pro koldeso; el agas tale pro jaluzeso. Pro quo tu ploras? pro ke Petrus batis me.

62

Se on atencos, ke ta prepoziciono fakte konocigas de quo venas la efekto produktita (exemple �

hungro � en : il mortis pro hungro) on komprenos, ke ol havas kelka afineso kun de. Co

explikas, ke en ul okazioni, ol povas esar remplasata del prepoziciono de. Ex. : il mortis de

hungro expresas la kauzo dil morto ( hungro) tam juste kam : il mortis pro hungro. Same : el

esas malada pro o de febro.

89. � Proxim = ye mikra disto de la punto indikata, ne for olu. Ex. : Me plantacigis kelka

florarbusti proxim la domo. Kande il sentis su proxim la morto.

Ta prepoziciono esas la kontreajo de for. Kun olu la vicineso restas min granda kam kun apud.

(Videz ica e an, qua indikas ne nur vicineso, ma kontigueso o kontrakto.)

90. � Segun = sen eskartar de�, konforme a� Ex. : ni vivez segun la nova precepto : � amez

l'una l'altra, quale me amis vi � e ne segun l'anciena : � okulo po okulo e dento po dento

�. � Il agis segun sua opiniono. To ne esas permisata segun la lego. Arkitekturo segun la

gusto di Renesanco. Pikturo (kopiuro) segun Rafael. Nultempe uzez segun vice per. Do

dicez : el esis la perfekta portreto di sua patrulo per (e ne : segun) sua boneso e honesteso

(21).

91. � Sen esas la kontreajo di kun. (Videz ica.) Ol indikas l'absenteso, la manko dil persono o

kozo nomata : Il arivis sen sua amiko; me ne povus vivar sen tu.

92. � Sub indikas la situeso di ulo (od ulu) relate to quo esas supere ed en la sama vertikal

driciono : la kato dormas sub la tablo. Me refujis sub la hangaro pro la pluvo qua faleskis.

La muso kuris (ad)sub la armoro. (Komp. sur).

93. � Super (sen kontakto kun la objekto) = D. �ber, oberhalb; E. over, above; F. au-dessus de;

I. sopra, al disopra; S. por encima de sobre. Ex. : qua nombrizos la steli qui brilas en la cielo

super ni? La vento pulsis l'aeroplano super la maro (o, se to esas necesa por indikar

translaco, adsuper la maro). La muevi flugas super la maro ed ofte pozas su lejere sur olua

ondi.

Atencez ne uzar super o sur vice pri.

94. � Sur indikas la situeso di ulo (od ulu) relate to quo esas plu infre, en kontakto kun olu ed

en la sama direciono : La navi vehigas sur l'oceano homi, bagaji e vari. La kato saltis adsur

la tablo por kaptar olu.

Metafore : havar autoritato sur judiciisti; havar yuri sur la krono; prenar afero sur su (22).

(Komp. sub.)

95a. � Til indikas la termino en la spaco o tempo. Ex. : Ni irez til la frontiero; vartez til mea

retroveno.

Til uzesas kun de por indikar spacal o tempal intervalo : de lundio til jovdio; de Calais til

Dover. Il indikas anke minimo : il spensis de cent til duacent franki, o simple : il spensis til

duacent franki.

63

Til signifikas, ke on atingas la limito indikata. Kande la limito indikata esas, ne punto, ma ula

intervalo, on devas kompletigar l'indiko, dicante precize : � til la komenco o fino di� � od : �

til la yaro 1912 exkluzite o inkluzite (od exkluzita, inkluzita) � (23).

95b. � Tra � de un latero od extremajo a l'altra, interne. Ex. : Li pasis tra la foresto. Il sinkis

sua espado tra ilua pektoro.

95c. � Trans � adsur l'altra latero. Ex. : On pasas tra la rivero per vadeyo e trans olu per

ponto. Ne irez trans la lago, nam ibe vu jenesus dal turisti.

96. � Ultre = adjunte ad : Ultre mea matrala linguo, me savas la Germana. Me esis tre

charjita, nam ultre mea valizo, me portis du grosa paki.

Ultre esas nur prepoziciono. Ni donez un plusa exemplo : � Ultre mea repasto, me prenis

kafeo kun glaseto de brandio � (24).

Ne konfundez ultre a exter ***, trans, o ecepte. ***

97. � Vice = remplase�; od indikas ago kontrea, quan on opozas ad altra. Ex. : Il parolis vice

la prezidero; il ludas vice laborar.

Ta prepoziciono uzesas kom prefixo, en sua senco internaciona : vice-administero,

viceprezidero, vice-sekretario, vice-rejo, vice-rejeso, e. c.

Ol ludas anke la rolo di adverbo. Ex. : Pro ke la prezidero esis absenta, me parolis vice (lu).

Il devus skribar sua letri, vice (to) il babilas.

98. � Ye esas propoziciono di senco nedeterminita, quan on uzas nur en la kazi ube nul altra

prepoziciono postulesas da la senco. Ol indikas nome la loko o la dato exakta di evento, di

fakto.

Ex. : Ye l'angulo di la strado; ye la dekesma kilometro; ye dimezo; ye la lasta foyo.

Pro ke ol indikas la loko, on uzas lu por precizigar la koncernata parto di la korpo : me doloras

ye la kapo; il prenis elu ye la tayo; il kaptis la kavalo per lazo ye la kolo. Esus tote ne justa

dicar, quale la Franca : per la tayo, per la kolo, nam nek la tayo, nek la kolo esas l'instrumento

di la ago; or ni vidis ke per indikas sempre l'instrumento, la moyeno uzata.

99. � Kande la prepoziciono uzata ne indikas per su la chanjo di loko e nulo altra komprenigas

la translaco, ma nur lore, on montras ta chanjo adjuntante ad a la prepoziciono : ad-en, ad-sur,

adsub, ad-super, e. c., quale ni ja vidis. On darfas uzar o ne la streketo, do skribar ad-en o

aden, e. c. Ex. : Il kuris de la salono aden la koqueyo. Kun ad sola on ne savus kad il eniris o

ne en la koqueyo. Ma me dicos : pozez la lampo sur la tablo (sen ad), nam videble la lampo

ne esis antee sur la tablo, altre me ne dicus pozar lu sur ta moblo. Agez tale en omna kazi

analoga.

100. � La prepozicioni formacas derivaji (per -a, -e, -o) se la signifiko lo permisas (25). Ex. :

avana, avane, avano; dopa, dope, dopo (26); apuda, apude; cisa, cise; transa, transe; fora,

fore; proxima, proxime; suba, sube; sura, sure; supera, supere; extera, extere; dume; antea,

antee; kontrea, kontree; retroa, retroe, e. c.

64

Quale on vidis per la supera exempli, nula prepoziciono (mem ti qui finas per e) darfas uzesar

kom adverbo sen adjuntar l'adverbal dezinenco -e (kontree, antee). ***

101. � On ne dicas ene ma interne (de l'adjektivo interna); nek eke, ma extere, ne pere, ma

mediace ( di); pro ke la vorti interne, extere, mediace expresas l'ideo adminime tam bone ed

esas quik komprenata da milioni de homi, quin ene, eke, pere astonus e trublegus.

Ne konfundez supere a supre, nek sube ad infre o base. ***

Supre ed infre havas senco absoluta, ed indikas loki o parti en determinita objekto : la supro (o

suprajo), la infro (o infrajo) (27).

Supere ed sube havas senco relativa, ed indikas nur situeso o direciono relate punto

determinita : t. e. nivelo plu o min alta. Exemple, konsiderante domo kun sis etaji e parolante

de la vidpunto di ta, qua logas sur la triesma, la supera etaji esas la quaresma, la kinesma e la

sisesma, ma la supra etajo esas nur la sisesma; la suba etaji esas la duesma, l'unesma e la ter-

etajo, ma l' infra esas nur la lasta (28). Konseque en citado, on devas dicar : videz supere (e ne

supre) , videz sube ( videz infre signifikus : videz ye l'infro (infra parto) di la pagino, ex. en �

infra noto �).

Fine remarkez, ke la supro o suprajo ne esas sempre nik necese la somito, nam ol povas esar

larja e plana; on ne parolas pri la somito di moblo, di domo; la suprajo di la tero tote ne

identeskas kun la somiti di la monti. On anke devas ne konfundar infra e basa : infra relatas la

loko o situeso, basa la dimensiono. La infra etajo di domo povas esar alta, e mem la maxim

alta; kontraste la supra etajo povas esar tre basa.

102. � Pri la komplemento di adverbo prepoziciona observez ico :

Existas adverbi derivita qui pleas la rolo di prepozicioni e konseque havas komplemento, quale

la vera ed originala prepozicioni. Pri ta komplemento on agas quale pri la komplemento dil

vorto fonta : Koncerne, relate, ecepte ulu od ulo, pro ke on dicas koncernar, relatar, eceptar

ulu od olu (29).

Simile ad, konforme ad, pro ke on dicas : simila ad, konforma ad. Do juste la prepoziciono

preiranta la komplemento dil vorto fonta. Same pri : diverse de (o kam), aparte de, dextre di,

sinistre di, funde di, okazione di, pro ke on dicas : diversa de (o kam), aparta de, la dextro di,

la sinistro di, la fundo di, l'okaziono di, e. c.

Ma preferez la prepozicioni primitiva a l'adverbi prepoziciona, kande nul specal motivo

konsilas ici. Exemple, pri, segun, inter esas preferinda kam, koncerne, relate, konforme a,

meze di. Mem ica lasta darfas uzesar nur se la senco esas vere : en la mezo di, exemple : meze

di la chambro = en la mezo di la chambro. Ma meze di mea amiki nule equivalas : inter mea

amiki.

Sempre dicez pro e ne kauze di, plu o min Franca idiotismo.

103. � La plaso dil komplemento di irga prepoziciono (primitiva, derivita o kompozita)

fixigesas da ica general regulo : ol devas sempre sequar nemediate la prepoziciono, sun ul

ecepto.

65

To esas tre importanta por evitar l'obskuraji ed ambiguaji, quin produktas en la Angla ed en la

Germana, exemple, la prepozicioni qui sequas lia komplemento, o mem preiras e sequas ta

komplemento.

104. � Omna prepozicioni darfas uzesar avan infinitivo ed en la sama kazi por qui on uzus li

avan equivalanta substantivo. Ex. : il kantas pos drinkar (quale : pos drinko); il manjas ante

departar (quale : ante sua departo); me ne povus facar to sen esar sustenata (30) (quale : sen

susteno); vu facas ad ilu troa honoro per diskutar kun ilu (quale : per vua diskuto); il esas

malada pro tro laborir (quale : pro troa laboro); mea laboro konsistos en montrar (quale :

en montro).

Ma kande la prepoziciono indikata dal senco esas di o ad, esas ordinare plu bona ne expresar

olu, nam la kuntexto suficas por sugestar lu.

105. � Vice l'expresuro � la fakto di � sequata da infinitivo, on darfas uzar nur l'artiklo kun ta

infinitivo. Ex. : � Ne la fakto ( di) ebriigar su konstitucas l'alkoholismo, ma la fakto ( di)

drinkar kustume alkoholo � povas e darfas esar expresata ne min klare e plu kurte per : Ne la

ebriigar su konstitucas l'alkoholismo, ma la drinkar kustume alkoholo; ed altramaniere : la

alkoholismo konsistas ne en la ebriigar su, ma en la drinkar kustume alkoholo. � Altr

exemplo : � Ne la fakto ( di) timar nulo konstitucas kurajo, ma la fakto ( di) afrontar danjeri

malgre la pavoro, quan on sentas pro li �; plu kurte per : Ne la timar nulo konstitucas

kurajo, ma la afrontar danjeri malgre la pavoro quan on sentas pro li.

Ma ca exempli di rara kazi ne devas instigar vu ad uzar l'artiklo nediskrete e tedante avan

l'infintivo (quale se la substantivi ne plus existus), e dicar exemple : la studiar e la muzikar

esis lua delici, vice : la studio e la muziko esis lua delici.

106. � Prepozicioni kun verbi. � L'uzado di prepozicioni kun verbi esas un del maxim granda

desfacilaji dil vivanta lingui.

En nia linguo ica desfacilajo esas grandaparte vinkita per l'injenioz institucuro (31), ke la verbo

esas transitiva en omna posibla kazi.

Yen kelka exempli ube nia linguo fixigis la verbo kom transitiva : aludar, bezonar, disponar,

diletar, regnar�

(Altra avantajo di la verbi transitiva esas, ke on povas uzar li en pasivo, Ex. : se on dicas :

regnar lando, homi, on povas dicar : lando regnata (da ta suvereno) e parolar pri regnati. Se

on dicas : plura autori laboris ica libro, on povas dicar : ica libro laboresis da plura autori.

Duesma moyeno faciligar l'uzado di prepozicioni, e la sola regulo sequenda en nia linguo esas :

selektar la prepozicioni segun lua propra senco, tote ne segun la verbi od altra vorti, qui

akompanas lu. Ex. : absolvar ulu de kulpo; adicionar un nombro ad altra; konvinkar ulu pri

ulo, e. c.

Fine on devas ne iterar sen neceseso la prepoziciono; generale, ne esas utila uzar lu en e dop la

verbo. Suficas exemple dicar : irar ek la chambro, portar ulo ek la chambro (o : forportar, se on

volas expresar l'ideo di forigo); pozar lampo sur tablo (vice : ekirar ek�, ekportar ek�,

surpozar sur�).

66

Pri la prepoziciono ye, pro ke ol esas tante komoda, on ne devas tro uzar olu. Exemple, on

povas dicar plu bone : abundar de (quale plena de, richa de, nam de indikas la kontenajo);

acendar de (indikas l'origino); konvinkar pri; komprenar per, o sub; reverencar ad ( ad indikas

la skopo di l'ago); e forsan mem (quale agas korekte kelka samideani) : chanjar ad, edukar ad;

nam to esas konforma a l'esencal ideo di la prepoziciono ad. Aparte, chanjar ad� esas certe plu

logikala kam chanjar en�, malgre l'exemplo di D. F. (cetere, D. uzas anke zu ed E. to). �

(Segun L. COUTURAT e P. de JANKO, Progreso, II, 458).

(18) Ta prepoziciono genitas l'adjektivo lora : Ti qui vivis en ta epoko savas quante

teroriganta esis la lora eventi. � Ol genitas anke la adverbo lore, de lore, til lore. Se

me esus avan la morto, mem lore me atestus lo.

En Progreso, V, 28 trovesas ico : � Kelkafoye on uzas la prepoziciono lor kun vorti qui

indikas dato o tempo, t. e. kun nomi di dio, monato, yaro. To esas nejusta : en omna

tala kazi on devas uzar ye (por preciza indiko), en o dum (por intervali), ex. : ye la

unesma di januaro, ye du kloki; en la printempo; dum la venonta yaro. � Lor povas

(darfas) aplikesar nur a konkreta eventi, nam ol signifikas exakte : � en la tempo di,

samtempe kam �. Ex. : lor mea mariajo; lor la nasko di mea unesma filio; lor la lasta

aparo di la kometo di Halley, lor l'explozo di la kurasnavo Libert�. On darfas anke dicar

: � dum la milito Ruso- Turka �, nam hike on parolas pri ulo, qua duris kelka tempo. �

(19) Uli ne dicernas bone la difero di malgre e tamen. ***

Ica lasta ne esas prepoziciono e havas nula komplemento konseque; ol pleas la rolo di

adverbo kun ideo di kontrasto, di opozo : il esas povra e tamen (il esas) jeneroza. Il

esas malada tamen il volas laborar. � Tamen = malgre to.

(20) Atencez la granda difero inter : me havas nulo por skribar e : me havas nulo

skribenda. Forsan nun Esperantisti plajianta Ido facas la distingo dil du idei; ma ti qui

ne ja adoptis nia end esas tote nekapabla facar ta distingo : li konocas nur : me havas

nulo por skribar.

(21) Ne imitez Esperanto dicanta en � La feino � : � kiu estis la plena portreto de sia

patro la� (vice per) sia boneco kaj honesteco �, nam vi alterus l'ideo tradukenda.

(22) O � asumar afero � egale bona, se mem ne plu bona.

(23) Segun Progreso, IV, 661. � Videz tra e trans, insertata pos til, e numerizata 95,1 en

95,2.

(24) Ultre diferas de plus. Advere de la matematikal vidpunto la difero ne esas granda,

pro ke A + B = B + A (e mem ne sempre!). Ma, en la komuna vivo, l'ordino ne esas

indiferenta, sive pro la tempo, sive pro l'importo relativa e tre neegala di l'adicionendi.

Exemple, la supera frazo equivalas : � Me prenis mea repasto plus me kafeo. � Esus

ridinda dicar : � Me prenis kafeo plus mea repasto �, kontre ke on povas dicar tre

bone :� Me prenis kafeo ultre mea repasto. �

67

De to konsequas, ke nultempe on bezonas adverbigar ultre : la adverbo uzenda esas

sempre pluse, qua anuncas l'adjunto di altra kozo a l'unesma e predicita. Exemple, F.

en outre devas sempre tradukesar per pluse. Do on ne bezonas desquietesar, kad ultre

povas uzesar kom adverbo e tale divenar kelkafoye dusenca. Exemple : � Ultre la

festino eventis gaya balo. � Ula kritikemi kredas, ke la frazo esas bisenca til la streko.

No, nam en l'altra senco on devus dicar : Pluse, la festino eventis� � (e o kun gaya

balo). On havas nul ambigueso timenda, se on uzas la justa prepoziciono. ( Progreso, VI,

481.)

(25) Nula prepoziciono formacas verbo direte, pro ke ol ne kontenas en su l'ideo

verbala. Mem cirkumar esas forjetita dal Akademio pro ta motivo. Nun vice lu on uzas

cirkondar. Ma co ne supresis cirkumajo tote analoga a exterajo, internajo e. c.

(26) La difero inter avano, dopo, e avanajo, dopajo (od altri simila) esas ke per -o en ta

vorti on indikas nur la punto avana, dopa e. c., kontre ke per -ajo on indikas parto plu

vasta o grosa.

(27) On uzas prefere suprajo, infrajo por indikar la geometrial extremajo, surfaco o

pinto. Ex. : la supro di la komodo esas horizontala; la suprajo di la komodo esas

marmora (o : ek marmoro). To esas nur nuanco.

(28) Supere venas de super, quan on distingas de sur. (Videz ta du prepozicioni e

komparez li); ma infre opozesas a supre. ( Progreso, III, 664.) � Sube venas de sub, qua

indikas la situeso relate to quo esas supere ed en la sama vertikal direciono.

(29) Decido 1094 : On adoptas ica regulo :� Por formacar kompozita prepoziciono, on

adjuntas a l'adverbo la prepoziciono quan l'originala vorto (verbo o adjektivo) havas :

simila ad, do : simile ad, diversa de, do : diverse de, koncernar ulo, do : koncerne ulo �

( Progreso, VI, 212).

Decido 1183 : L'Akademio aprobas ica interpreto di la decido 1094 : Kande la verbo

fonta postulas nula prepoziciono, t. e. esas transitiva, l'adverbo derivita postulas anke

nula prepoziciono : koncerne ico, relate ico ( Progreso, VI, 417).

(30) Me ne povos facar to, ne esante sustenata inspirus la kompreno : me ne povos� pro

ke me ne esas sustenata.

(31) Ol havas kom bazo ca principo logikala (quale ni vidis ye la verbi) ke malgre

kontrea exempli di nia lingui, la verbo devas esar transitiva, kande lua ago povas

atingar direte objekto : mokar, nocar, atencar e. c. ulu, ulo.

Konjuncioni.

Ido havas koordinal konjuncioni, subordinal konjuncioni e un questional konjunciono.

107. � Yen la koordinal konjuncioni :

68

Do = E. then (therefore), consequently; D. also, demnach, somit, folglich; F. donc (par

cons�quent); I. dunque, quindi; S. luego, per consiguiente.

Ed o e = D. und; E. and; F. et; I. e, ed; S. y, �.

Ma = D. aber, allein (nach Verneinung), sondern; E. but; F. mais; I. ma; S. mas, pero (1).

Nam = D. denn; E. for; F. car, en effet; I. diffati; S. en efecto (2).

Or = D. nun (aber); E. now; F. or; I. ora; S. ahora (3).

Tamen = D. dennoch, gleichwohl, nichtsdestoweniger, trotzdem; E. however, yet, still; F.

cependant, pourtant, n�anmoins; I. pero, tuttavia, ci� non ostante; S. con todo, sin embargo, apesar de (4).

Od, o (5) = D. oder; E. or; F. ou, ou bien; I. o, od; S. �, �.

O(d)� o(d) = D. entweder� oder; E. either� or; F. ou� ou.

Sive� sive = D. ob� ob�, sei es ( dass) � sei es ( dass) �; E. either� or, whether� or whether, beit that� be it that; I. sia� sia�; F. soit� soit�, soit� que� soit que; S. bien� bien, sea que�

sea que (6).

Nek� nek = D. weder� noch�; E. neither� nor�; F. ni� ni�; I. n� n�; S. ni� ni� (7).

Lore� lore = D. bald� bald�; E. now� now�; F. tant�t� tant�t; I. ora� ora�; S. ya� ya�

Yen. (Videz infre la noto 8.)

108. � Yen la subordinal konjuncioni :

Ke = D. das; E. that; F. que; I. che; S. que.

Se = D. wenn, sofern, falls; E. if; F. si; I. se; S. si.

Se ne = D. wo nicht, sonst; E. if not; F. sinon; I. se non, se no; S. si no.

Se nur, nur se = D. wenn� nur; E. if only; F. pourvu que; I. purch�, a condizione che; S. con tal

que, siempre que.

Ecepte se = D. ausserwenn; E. except if; F. � moins que, except� si; I. eccetto che, salvo che; S.

exceptuado si.

Quale se = D. als wenn, als ob; E. as though, as if; F. comme si; I. come se; S. come si.

Quankam = D. obgleich, obschon, obwohl, trotzdem dass; E. as though, as if; F. quioque, bien

que; I. quantunque, bench�, sebbene; S. aunque.

Ni adjuntez la konjuncioni questional-relativa ja konocata da ni kom adverbi :

69

Ube, kande (9), quale, quante.

Fine la konjuncioni kompozita :

Pro quo = pro qua kauzo;

Por quo = por qua skopo;

A qui korespondas : pro co, pro to = pro ica, pro ita kauzo; por co, por to = por ica, por ita

skopo (10).

109. � La plu multa prepozicioni genitas konjuncioni samsenca per la simpla adjunto di ke (11)

:

Pro ke (kauzo); por ke (skopo); per ke (per la fakto ke) : glacio diferas de aquo per ke ol esas

solida = per sua solideso.

De ke (de la fakto ke, de ico ke) : lua febreso venas de ke il esis recente malada = de lua

recenta maladeso.

Ante ke; pos ke; depos ke o de kande : depos ke, de kande il venis, me ne plus ekiras;

omnafoye ke.

Dum ke : dum ke il esis malada = dum lua maladeso.

Til ke; sen ke; ultre ke.

Malgre ke (kf. quankam); ecepte ke. ***

Segun ke; kontre ke (qua expresas opozo, kontrasto).

110. � Altra konjuncioni esas formacata per adverbi e la konjunciono ke :

Tale ke; tante ke; kaze ke; kondicione ke; supoze ke; time ke (12); tante plu ke; tante ofte

ke; tam ofte ke; tante longe ke; tam longe ke (13).

Remarkez anke la sequanta konjuncional expresuri :

Lore kande; quik kande; same kam; tante plu� quante plu = quante plu� tante plu�;

tante min� quante min� = quante min� tante min� Ex. : Quante plu me konocas li,

tante plu me estimas li (= me tante plu estimas li, quante plu me konocas li); quante plu

me vidas ilu, tante plu il plezas me; quante min il laboras, tante plu il volas repozar;

quante min me dormas, tante min me somnolas.

Segun quante : segun quante me povos, me certe helpos vu.

On atencez bone dicernar la koordinal konjuncioni de le subordinala e nome nam de pro ke.

Ex. : Pro ke vu esis absenta, on ne vartis vu. La konjunciono nam esus ne justa hike.

70

111. � La questional konjunciono esas kad (ka) sive por la direta questiono, sive por la

nedireta.

Direta questioni : Kad la mediko esas arivinta? Ka tua matro konsentas?

Nedireta questioni : Dicez a me, kad la mediko esas arivinta. Me questionas tu, ka tua

matro konsentas.

Quale on vidas, la konjunciono kad, ka sempre komencas la propoziciono (chefa o subordinala)

en qua lu trovesas.

Ma on ne uzas lu, se la propoziciono ja havas vorto questionala (qua, quo, quala, quanta, e.

c.).

Kad ne o ka ne? esas fakte elipso vice : kad ne (tala esas la kozo)? Ka ne (tale vu pensas,

opinionas, e. c.)? Ol tradukas la F. n'est-ce pas?

Co explikas, ke on ne dicas : ka no. (Videz ica lasta vorto ye la adverbo di afirmo, nego o

dubo).

(1) Ma indikas opozo, restrikto, difero inter la du propozicioni o vorti quin ol unionas :

Lu esas severa ma yusta. Me tre deziras facar la voyajo ma me ne povas lo. Fidez ad ili,

ma ne ad eli.

(2) Nam anuncas expliko, motivo, pruvo relate lo dicata en la propoziciono a qua ol

unionas la sua. Ex. : Tu vartos vane, nam il ne venos, pro ke il esas malada. La

konjunciono nam unionas la duesma propoziciono : il ne venos a l'unesma : tu vartos

vane e donas expliko, motivo pri lo dicata en ica. � Me ne esperas, ke il sucesos; nam,

pro ke il esas tre indolenta, il ne demarshos sat multe.

(3) � On demandas ofte de ni expliko di ca konjunciono, pro ke multa lingui ne havas

l'equivalanta, e supleas ol per altra konjuncioni de diversa senci. Or uzesas nur en la

rezoni, por enduktar en plusa premiso, t. e. motivo. Ex. : � Omno quo foligas esas

veneno; or l'alkoholo foligas; do� � On devas ne intermixar or kun do, qua esas quaze

opozita, nam ol induktas la konkluzo; nek kun ma, qua anuncas od expresas, ula opozo

(ex. : opozanto povus dicar : � ma l'alkoholo fortigas, nutras� �). En la praktiko, on ne

enuncas formale la rezoni, on tacas una de la premisi, od on renversas lia ordino.

Kande la premiso (motivo) sequas la konkluzo, or remplasesas da nam; ex. : � l'alkoholo

esas veneno, nam ol foligas �. (On tacas la majora, qua konsideresas kom tro konocata

od evidenta. � Plura lingui supleas or per la konjunciono qua signifikas nun (D. nun

( aber), E. now); ma on vidas facile, ke lore ol nule indikas la tempo� Ta konjunciono

esas do aquirajo di la logikala spirito, qua sempre plu dominacas la moderna e civilizita

lingui, pro la progresi di la cienco. ( Progreso, VI, 141.)

(4) L'intima senco di tamen esas : opoze ad ico, malgre lo dicita, malgre taobstaklo. Ex. :

Il esas tre richa, tamen il almonas nultempe. Me savas, ke me riskas la morto, tamen

me iros adibe.

71

(5) Quale pri ed, e, on uzas prefere la formo sen d, kande l'eufonio permisas.

(6) � Segun mea (personal) opiniono, skribis So Couturat, sive havas esence la senco

etimologiala, di od se; e se on uzas (e darfas uzar) ol kelkafoye vice simpla od, ico venas

de elipso (di la verbo) �. � Progreso, VII, 411. Segun ta expliko, sive esas plu vere

subordinala kam koordinala.

Uzez do o( d) � o( d) � se li unionas vorti ne verba : me drinkos o vino o biro, qua

egalesas : o vino o biro esos mea drinkajo. Ma uzez sive� sive� avan verbo expresata o

tacata : Sive tu volos, sive tu ne volos, ni certe vizitos li. Sive ( tu esas) richa, sive ( tu

esas) povra, tu devas helpar tua proximo segun tua moyeni.

(7) Separas la neganta propozicioni, o diversa vorti di propozicioni neganta : Me nek

prizas nek estimas ta homo. � Il havas nek parenti nek amiki.

(8) Pos examenir lo dicita pri yen So Couturat, en Progreso, VII, 208, konkluzas :

� On uzez yen kande ol guvernas nomo, e yen ke kande ol guvernas propoziciono. �

Altralatere, en solida artiklo pri yen ke, barono S.de Szentkereszty dicas juste : � La

maxim preciza defino

esas certe (VII, 208) : � Interjeciono esas izolita vorto, qua equivalas integra frazo. � Ja

de co rezultas, ke yen ke esas lo justa, kande yen guvernas propoziciono. � (VII, 289.)

Ma nur prepozicioni recevas ke por divenar konjuncioni; do yen esas reale

prepoziciono. Cetere, se ol ne esus prepoziciono, kad ol havus komplemento? Ka ni ne

dicas : yen mea matro; yen ili, tot same kam ni dicas : por mea matro, kun ili? Do yen,

sola, ne esas konjunciono.

Konsiderante yen kom prepoziciono, l'akademio decidis (aprilo 1925) ke ol divenas

konjunciono per l'adjunto di ke, quale omna prepoziciono en Ido. (Vid. � 109.)

(9) Kande la Franca vorto o� relatas tempo, on devas tradukar lu per kande : la tempo

kande me esis felica o : la tempo en qua me esis felica.

(10) Generale la vorti D. warum, E. why, F. pourquoi, I. perch�, S. porque tradukesas

per por quo.

(11) Nam subordinal propoziciono komencanta per ke equivalas substantivo od

infinitivo : me expektas, ke il venos = me expektas ilua veno; same : pos ke il venis =

pos ilua veno.

(12) Time ke (kun timo ke) diferas de timante ke, qua relatas la subjekto di la frazo.

(13) Tante ofte ke e tante longe ke inkluzas nula komparo, kontre ke : tam ofte kam e

tam longe kam esas komparanta. Exemple : Il venas tante ofte, ke il tedas ni; venez

tam ofte kam vu povos. � Il diskursis tante longe, ke fine la asistanti ne plus

askoltis lu; tam longe kam me vivos, me esforcos sucesigar nia ideo.

72

Interjecioni.

112. � L� interjecioni esas onomatopei, o klameski plu o min internaciona quale ha! he! ve! (1)

nu! (2) fi! (3) hem! (4) hop! (5) krak (6) krik (7) krik-krak! (8) uf! (9) paf! (10) plump! (11) sus!

(12) psit! (13) shut! (14) hu-hu! (15) ba! (16) aye! (17).

Altra vorti apartenanta a diversa gramatikal kategorii darfas uzesar kom interjecioni, quale :

ya, yen, vere, certe, brave, bone, (ad)avane, (ad)dope, fore, abase, haltez, tacez, silencez,

helpo, sokurso, shamo, kurajo, (o kuraje), adio (o adie)!

(1) Ve = la Latina e D. weh! ach! � E. alas! � F. malheur!

(2) Nu = D. nun! nu! wohlan! � E. well! very well! � F. eh bien! allons! � I. ebbene!

andiamo! � S. orsu! pues!

(3) Fi = D. pfui! � E. fie! fy! � F. fi! foin (de) ! pouah! � I. oib�! eh! via! � S . fuera! quita

all�! vaya!

(4) *Hola D. E. F. I. S. uzesas por vokar : Hola! puero, venez hike.

(5) *Hem anke hum, hm D. E. F. expresas dubo, hezito : Kredar ico? hem! me esus tro

naiva.

(6) *Hop D. E. F. uzesas por ecitar al kuro, por saltigar trans obstakli : Hop! hop! brava

bestio, adavane, saltez.

(7) *Krak E. F. S. expresas subita evento, o bruiso di krako : Juste kande me apertis la

pordo, krak! Medor fugis inter mea gambi. � Dum ke il kuris e saltis sur la planko,

krak! olu ruptesis ed il falis en la fosato.

(8) *Krik imitas la bruiso di kozo lacerata : Il prenis mea naztuko e krik! il laceris lu.

� La vento lastafoye inflas la velo e ni audas krik! olua lacereso. � Per du stroki

di hakilo, krik-krak! il abatis l'eshafodo.

(9) *Uf F. I. S. expresas la alejeso, la liberigeso pri ulo sufriganta, penoza, tedanta : Uf!

me finis ta rudega laboro! � Uf! ni esas liberigita de ta viro tedera!

(10) *Paf D. F. expresas frapo, stroko, subit acidento : Dum ke me turnis la kapo, paf!

me recevas pugnofrapo sur la dextra vango.

(11) *Plump D. expresas la bruiso di falo, di explozo : Plump! il falabis en l'aquo.

Ante ke me kontis dek, plump! la pulvereyo explozis.

(12) *Sus F. I. S. por ecitar al defenso, al persequo : Sus! sus! al armi, al enemiki.

73

(13) *Psit e pst D. F. por atencigar persono qua iras avan vu : Me audis psit! dop me e,

turninte me, vidis vua patrulo.

(14) *Shut e sht F. por tacigar o silencigar : shut! shut! yen elu, tacez. � Shut, pueri,

ne bruisez : via matro dormeskas.

(15) *Hu, hu D. F. por mokar ulu : Hu! hu! mentiero.

(16) *Ba D. E. F. indikas ne sucio pri, desprizo : Ba! lasez lu agar quale il volas; to ne

importas.

(17) *Aye F. E. S. I. klamesko di doloro : Aye! aye! quante me sufras! Aye! vu pikas

me.

Nombri.

113. � La nombri kardinala esas : zero (1), un, du, tri, quar, kin (2), sis, sep, ok, non, dek;

cent; mil; le maxim uzita.

Pose : milion; miliard ( mil milioni); bilion (1,000,0002); trilion (1,000,0003); quadrilion

(1,000,0004); quintilion, sextilion, septilion, oktilion, nonilion, decilion (singla de ta nombri

egalesante la preiranta multipliko per un milion (3).

Ni devas explikar, pro quo ni adoptis por biliono, triliono, � la senco Germana prefere kam la

senco E. F. I. S. plu internaciona.

En E. F. I. S. En D.

Miliono

1,000 2

1,000,000

Biliono

1,000 3

1,000,0002

Triliono

1,000 4

1,000,0003

Quadriliono 1,000 5

1,000,0004

e. c. On vidas, ke en l'unesma kolumno existas nula koincido inter la nombro implikita en la

nomo ( bi, tri, quadri, �) e la exponento di la potenco (la relato esas : l'exponento = n + 1, n

esante la nombro implikita en la nomo); dum ke en la duesma (kolumno) ta nombri esas

konstante egala.

Esas do plu natural e komoda, konsiderar biliono, triliono, e. c., quale la sucedanta potenci di

miliono. Plue, on ne bezonas biliono por 1,0003, pro ke on havas ja la vorto plu vulgara

miliardo. Fine la Germana metodo furnisas la moyeno expresar plu granda nombri (quo povos

esar tre utila en la cienci) : decilion signifikas 1,00011 en l'unesma sistemo, ma 1,00020 en la

duesma. ( Progreso, I, 710.)

Omna altra nombri, quin on nomizas kompozita, esas expresata per la moyeno di la simpla

nombri, segun la maniero sequanta :

74

1e Se li konstitucas adiciono, on indikas olu per e : dek-e-un, dek-e-du, dek-e-tri, dek-e-quar,

e. c., o dek e un, dek e du, dek e tri, e. c. (4).

2e Se li konstitucas multipliko on indikas olu per a ye la fino dil unesma nombro : dua-dek (20);

tria-dek (30); quara-dek (40); kina-dek (50), e. c., o duadek, triadek, quaradek, e. c.

Duadek-e-ok (28); sepadek-e-du (72); o duadek e ok, sepadek e du; mil e okacent e

nonadek e ok (1898) (5).

Praktike on ne expresas un avan cent, mil, e. c.

Remarki : 1a. Super la mili, on sequos la kustumo enuncar la nombri dil mili, dil milioni, dil

bilioni, e. c., kom aparta nombri. Ex. : 345,000 ne enuncesos : triacentamil e quaradeka mil e

kina mil, ma : triacent e quaradek e kinamil. To esas videble simpligo.

2a. Por enuncar granda nombri e diktar li, suficos enuncar la sucedanta cifri, quo esas nur

simpligo di la normala enuncado. Vice dicar : triacent e quaradek e kinamil, sisacent e sepadek

e non, on dicos : supresante le mil, cent, dek : tri, quar, kin, sis, sep, non. Ico esas la maxim

klara, simpla e kurta procedo, qua konsistas en diktar la sucedanta cifri vice la nombro (quale

se on espelus nomo). On povos ankore enuncar tale la nombri di tri cifri, enuncante nur mil,

milion, bilion. Ex. : tri-quar-kin-mil, sis-sep-non. (So V. Pfaundler, IV, 345.)

La sama procedo uzesos por enuncar o diktar la decimala nombri, enuncate nur lia sucedanta

cifri. Ol konvenas precipue por la decimala nombri longa o senfina, exemple : = 3,14159� : tri,

komo, un, quar, un, kin, non� Kompreneble, on ne omisos enuncar insiste la komo, ed anke la

zero.

3a. On povos sempre, quale nun, substantivigar la nombro-nomi, tam en pluralo kam en

singularo : dekeduo, dekedui; duadeko, duadeki (6).

114. � Quale on ja vidis en la 3-ma remarko, la nombri darfas esar substantivigata per -o

(pluralo -i) : duo; trio; dekeduo; cento; milo. En ica kazo la unajo kompozanta juntesas a ta

substantivo per la prepoziciono de : dekeduo de ovi (ma : dek e du ovi).

Milion, miliard, bilion, e. c., quale la cetera nombri, devas ne sequesar dal prepoziciono de :

on dicas milion homi, du milion homi, quale mil homi.

115. � La nombri kardinala anke povas plear la rolo di adjektivi prenante la dezinenco a : dua

kanto, dua promeno (exekutata da du personi); tria atako (facata da tri individui, homa o

bestia) (7).

116. � Fine li anke povas produktar nombro-manieral adverbi, prenante la dezinenco e : li

promenas due; li promenas ne kune, ma singlu aparte; li atakis ni trie.

Un genitas la pronomo unu (pl. uni). Ex. : unu postulas ico, altru ito. Li nocis l'uni l'altri.

On darfas dicar : omni du, omni tri, omni quar, e. c.; ma anke : omna du, omna tri, e. c.

(quale on dicas omna homi), la pluralo esante ja indikata dal nombri du, tri, e. c.

75

117. � La nombri ordinala obtenesas soldante al kardinal nombri la sufixo -esm e la

dezinenco o, a, e segun ke on bezonas substantivo, adjektivo o adverbo : la unesmo, duesma,

triesme.

Kande la nombro esas kompozita, nur la lasta elemento recevas la sufixo e la dezinenco :

duacent e quaradek e triesma = 243ma (8).

Quantesma relatas la ordino e konseque postulas nombro ordinala, quale l'adjektivo quanta

relatas nombro kardinala (o quanto) : quantesma dio di la monato esas? la sepesma, la

duadekesma.

118. � La nombri fracionala obtenesas soldante al kardinal nombri la sufixo -im e la dezinenco

o, a, e segun la kazi : la centimo (1/100), la duimo (1/2), la quarima parto; centime, duime,

quarime (9).

On uzas de avan la komplemento di fraciono, quale avan la komplemento di integra nombro

substantivigita : (la) du triimi de sis esas quar analoge a : dekeduo de ovi.

Por enuncar fraciono komplikita, on obtenas plu granda klareso uzante la prepoziciono sur

inter la du nombri kardinala, qui esas la termini di la fraciono : 15/273 = dekekin sur duacent

e sepadek e tri o : dekekin sur du, sep, tri (10). Dek triacentimi tote ne povas konfundesar

a :

deketri centimi. L'unesma esas 10/300, la duesma 13/100; l'unesma lektesos : dek sur triacent,

e la duesma : deketri sur cent.

119. � La nombri multiplikera obtenesas per la sufixo opl, a qua on soldas o, a, e segun la

kazi : la duoplo (la nombro multiplikata per du); quaropla (qua esas multiplikata per qua);

triople : la nombro 12 esas triople granda kam 4.

120. � La nombro dil foyi indikesas per la radiko foy generale sequata dal adverbal dezinenco

e : dufoye; o, se konvenas, dal dezinenco a : trifoya voko = voko repetita 3 foyi.

Notez bone, ke la Franca vorto � fois � ne tradukesas per foy ma per opl en la senco

multiplikanta : triople quar esas dekedu ( 3 fois 4 font 12). On darfas anke uzar la prepoziciono

per, precipue kande la nombri esas kelke komplikita : okadek e tri per duacent a quaradek e

sis = 83 x 246. Plu simpla enunco : ok, tri per du, quar, sis.

121. � L'expresuri distributiva obtenesas per la sufixo op, sequata dal dezinenco konvenanta :

duope = per rangi o serii de du; triope = per rangi o serii de tri, e. c. Unope, un separite,

aparte, single. La soldati marchas quarope. � Se li formacos rangi duopa e ne quaropa, lia

defilo duros duople plu longe. � Marchez unope.

La questional adverbo korespondanta esas quantope : quantope vu vendas la nuci

(quantanombre per un foyo?) centope o micentope (dek e kinope). On darfas anke dicar :

pokope, multope = ye mikra quanti, ye granda quanti (11).

122. � Nula prepoziciono e nula sufixo esas necesa en frazi tal quala ici : Por mea infanti me

kompris dekedu pomi, ed a singla de li me donis tri pomi. � Ta libro havas sisadek

pagini; se do me lektos en singla jorno dek e kin pagini, me finos la tota libro in quar

jorni. La vorto singla suficas por indikar la distributo.

76

123. � Por l'enunco di la hori, l'Akademio adoptis explicite kloko, kloki. Ca du vorti indikas

do propre la diala dividuro markizata da la cifri di horlojo. Ex. : il departis pos du kloki, to

esas : pos la dividuro II di la horlojo. Ma horo indikas (exter omna cifroplako, e per su) la duro,

l'ensemblo di 60 minuti konstitucanta un horo. Ex. : il departis pos du hori, t. e. pos 120

minuti, pos restir dum 120 minuti.

Existas nur un maniero internaciona dicar la horo, to esas enuncar ol quale on skribas lu : esas

du kloki; du kloki e quarimo; du kloki e duimo; du kloki e tri quarimi; du kloki dek

(minuti); du kloki duadek; du kloki kinadek; du kloki kinadek e non (minuti).

On devas nultempe sustracionar, se on volas esar komprenata certe od evitar konfundi. Do

sempre adjuntez a horo la duimo, quarimi, minuti, e. c. (12).

Por questionar pri la horo, fakte existas en Ido du manieri, quale en la Angla : qua kloko esas

e qua tempo esas? Se forsan on agus tro severe interdiktante l'unesma, ne esas dubebla, ke la

duesma ( qua tempo esas) meritas la prefero, pro ke ol esas plu justa. On ya ne questionas nur

pri la horo, ma reale anke pri la minuti e mem ulfoye sekundi qui adjuntesas a ta horo, do fakte

on questionas pri la tempo, on deziras konocar qua tempo esas (13).

Quankam : la duesma, la triesma kloko, e. c., ne esas en su kontrelogika, ni agos plu bone, se ni

sempre konservos la nombri kardinala pri la hori. Tale ya ni evitos mixar le ordinala kun le

kardinala, quale en : esas la duesma e dek minuti.

Do ni dicez sempre kun la nombri kardinala : esas du kloki dek, du kloki e tri quarimi, e. c.; e

ni nultempe uzez la formo adverbala kloke, quan l'Akademio explicite repulsis.

En matematiko, on tradukas reguloze la signi +, � , x , � per plus, minus, per e sur; 23 = du

potenco tria; 3/2 = radiko tria di du (14).

124. � Por l'enunci relatanta la yari, monati, e. c., travivita, on uzas la radiko ev(ar), ev(o).

Ex. : Quante vu evas? me evas duadek yari, o : me esas duadek-yara; quante evas l'infanto

di vua fratino? ol evas nur kin monati, o : ol esas nur kinmonata; ol evabis nur du semani

o : ol esis nur dusemana, kande ol mortis; ta viro semblas grandeva o : tre evoza; yes il

esas preske centyara. Kad vua patrulo esas grandeva? No, il esas mezeva, il atingis nur

mezevo (15).

(1) Nomizar nulo la cifro o esabus ridindajo; nam nulo = nula kozo. Ma kad o ne esas

ulo, cifro? Kad ol ne pleas importanta rolo? Kad, kande me skribas la cifro o, me skribas

nulo? Se vice : skribez � zero �, ni dicus : skribez � nulo �, omni komprenus, ke on

devas skribar nula kozo, do ne skribar?

(2) Kin ne povis esar quin, pro ke ica lasta esas la plural akuzativo di qua. Ni do

havabus okazione : la quin, quin il donis ad vu, esas plu bela kam la quin, quin il donis

ad me. O : le quin (5) quin vu skribis sur ta pagino esas omni tre male designita. Nia

skopo ne esas konkordar maxim posible kun la Latina quin-que, ma donar formi sat

dicernebla de altri. Plu importas por ni certa dicernebleso dil diversa formi, kam

sklavatra imito di vorti o formi latina efektiganta al vera koncernati di L. I. konfundi

77

e miskompreni.

(3) Milion, miliard, bilion e. c. recevas -I dil pluralo, se to esas necesa : on spensis

milioni por ta edifico. � Ma : il recevis plura milion, pro ke plura sat indikas la

pluralo. Ta nombri (kande on ne adjuntas -o, quo ne esas necesa) havas la acento sur la

final silabo, pro ke li esas reale abreviuro di miliono, miliardo e. c.

(4) Kompreneble la acento tonika esas nek sur e, nek sur a, ma sur la nombral silabo

( un, du, tri, dek e. c.) dil unesma elemento.

(5) Semblas, ke la streketo utilesas por montrar plu klare l'uniono dil nombri adicionata.

L'uniformeso konsilas uzar e sempre (e ne ed) en ta nombri. Do dek-e-un, dek-e-ok

quale dek-e-du, dek-e-tri.

(6) Ta remarki, en Progreso, VII, 39, finas per : � E l'aranjo propozita evitos ankore ula

dusencesi : on povos distingar facile (mem aude) : du deki e duadeki. �

Cetere sur la 38 pagino dil sama numero trovesas la motivi qui inspiris la sistemo

propozita al Akademio ed aceptita da olu :

1. Ica aranjo konservas la perfekta regulozeso di nia nombro-sistemo, e la kurteso de la

simpla nombri, qui restas unsilaba. Ma ol augmentas multe l'eufonio e konseque la

klareso, sen longigar remarkeble la enunco (komparez okdekquar a okadek e quar); ol

igas la nombri plu facile pronuncebla, audebla e komprenebla.

2. Ol impedas omna (mem semblanta) dusencesi quin on objecionis a la nuna sistemo :

mem ti qui esus tentata intermixar tri dek e dektri ne povos miskomprenar triadek e

dek e tri.

3. Ta procedo impedas miskompreni di plura sucedanta nombri : cent ok dek tri povas

komprenesar : 108, 13; od : 100, 83; od : 183. Ma on distingos klare : cent e ok, dek e tri;

( una) cent, okadek e tri; cent e okadek e tri ( Progreso, II, 353).

(7) Tre diferanta de : Duopla kanto, promeno, triopla atako, e tre diferanta anke de

duesma kanto, promeno, triesma promeno.

(8) Segun la procedo di enunco indikita p. 96 por 679 : ( sis, sep, non), 243 darfus esar

enuncata : du, quar, tri; konseque por kurtigar l'enunco o la dikto di 243ma, on darfas

dicar : du, quar, tri-esma. E tale por omna nombro ordinala.

(9) Dicez : la du unesma literi dil alfabeto � la tri unesma monati di la yaro, e ne : la

unesma du literi�, la unesma tri monati� ( Progreso, II, 32.)

(10) Videz pag. 95 ye la 2-ma remarko. ***

(11) Evitez sorge uzar la sufixo distributiva op en senco kolektala por qua ol esas

neutila, la kardinal adverbo suficante. Dicar : Ta du amiki promenas sempre duope

esus tam kontrelogika kam dicar France �se prom�nent toujours deux � deux. Quale li

povus facar ico, nam li esas nur du?

78

(12) Pri la horo dil nasko o morto di ulu, pri la 60 minuti dum qui lu naskis o mortis,

kompreneble on ne darfas uzar kloko. Ma on dicos tre reguloze : la horo di lua morto

eventis ye kin kloki di mea horlojeto.

Esas dezirinda, ke on adoptez la kontado di la hori de 0 a 24, por evitar la distingo

jenanta dil matino e dil vespero per matine, vespere.

(13) L'expresuro Angla � qua tempo esas �, por questionar pri la horo, certe meritas

preferesar. Cetere mem en F. on uzas temps en ica senco, precipue en la tekniko :

connaissance des temps; �quation du temps; temps sid�ral, temps solaire vrai ou moyen.

( Progreso, VII, 399.)

Samloke Progreso dicas : � On ne povas uzar ordinala nombro (ex. : quantesma horo o

kloko) pro la motivi expozita olim en la diskuto. � (III, 26-28, 218, 353, 703-4; IV, 378.)

(14) Remarkez tria, ne triesma. Nam ta ideo ne esas reale ordinala : la potenco 3a esas

la potenco di qua l'exponento esas tri.

(15) Ma Mezepoko (meza epoko, ne evo) por la tempo iranta de la historio antiqua a la

moderna.

Sintaxo.

125. � Sen esar fixigita rigoroze e neflexeble, l'ordino dil vorti esas submisata en Ido ad ula

reguli, quin impozas logiko e klareso. Exemple : L' artiklo sempre devas preirar nemediate la

substantivo, l'adjektivo e la pronomo quan ol akompanas.

L' adjektivo devas preirar o sequar nemediate la substantivo quan ol relatas. Ma ol sequas lu, se

ol esas tre longa od akompanata da komplementi (1).

L' adverbo devas preirar o sequar nemediate la vorto quan ol relatas. Ma la adverbi ne, tre

devas preirar ol sempre : me ne prenis vua libro tre diferas sence de : ne me prenis vua

libro, ed anke de : me prenis ne vua libro (ma altra), e nur l'adverbo ne, preiranta nemediate

la vorto quan ol relatas, indikas nedubeble ta difero. � Il tre deziras richeskar rapide diferas

de : il deziras tre richeskar rapide, od anke de : il deziras richeskar tre rapide, e nur

l'adverbo tre, lokizita juste, indikas nedubeble ta difero (2).

La participo � en la tempi kompozita dil aktiva o pasiva voco � sempre devas sequar la verbo

helpanta, e separesar de olu nur da adverbo relatanta la verbo : li esas tre amata; ica soldato

esis grave vundata. Ta regulo justifikesas dal fakto, ke la du vorti unionita kompozas simpla

verbal formo (amesas, vundesis).

Adjektivo o participo sempre devas sequesar da sua komplementi direta o nedireta, e lu devas

sequar nemediate sua substantivo : la homo estimata da omni (e ne : la homo da omni

estimata). La fervoyi formacas reto kovranta la mondo (e ne : reto la mondo kovranta, e

mem mine : la mondo kovranta reto.

79

Lasta exemplo, qua montras bone l'importo di vortordino logikala : "Il ne povas tolerar to quo

esas segun lua konvinkeso absolute erora." Erora semblas relatar konvinkeso , on devas

dicar : "Il ne povas tolerar to quo esas absolute erora segun lua konvinkeso."

126. � La normal ordino dil vorti en propoziciono esas ica : 1e subjekto, 2e verbo, 3e

komplemento direta; singla de ta termini esante akompanata (segun la reguli donata supere) da

lia omna komplementi. La komplementi nedireta darfas pozesar irgaloke, ma dop la verbo

prefere : me rakontis bela historio a vua infantino, o : me rakontis a vua infantino bela

historio. En ica lasta frazo, bela ne povas relatar infantino, nam on dicabus takaze : a vua

bela infantino, ed on devabus pozar historio avane.

Omna violaco dil normal ordino ( subjekto, verbo, komplemento direta) esas nomizat inversigo,

sive kande la komplemento direta preiras la verbo, sive kande la subjekto sequas lu. Exemple,

se vice : la vintro venos balde, me dicas : balde venos la vintro, me inversigas la subjekto,

nam ol sequas la verbo vice preirar olu.

L'inversigi povas esar impozata dal bezono saliigar termino, pozante lu avane (ico remplasas

l'expresuro c'est� qui o que di la Franca), o (en la traduki) dal deziro sequar l'ordino dil texto

originala. Se la frazo kontenas, quale supere, nur subjekto e verbo, l'inversigo dil unesma ne

povas genitar ula miskompreno. Ma, se la frazo kontenas subjekto e komplemento direta od

atributo, naskas miskompreno, en ula kazi, kande on inversigas lia normal ordino. Lore, por

evitar ta grava desavantajo, on distingas la komplemento direta o la atributo per la final litero

n (3).

Exempli pri l'inversigo dil komplemento direta :

Quon vu dicas? Quan vu vidas? Quin vu prenas? (La uzo di quon, quan, quin esas la maxim

ofta kazo dil n inversigala). � Quanta homin la alkoholismo foligas! � Quanta servistin el

havas? � Nekredebla historion tu rakontas ad ni (4). � Idon me ja dicis a vu plurfoye (5).

� Tun, ne ilun me bezonas. � La maxim bonan me prenis (6).

127. � Kompreneble la n inversigala esas necesa nur kande la komplemento direta preiras la

subjekto. Ma, mem se ol preiras la verbo, nula n devas uzesar, kande la subjekto konservas

l' unesma plaso. Ex. : tua fratulo me odias = tua fratulo odias me. Ico precipue aplikesas al

pronomi : el vu amas, il me vidis = el amas vu, il vidis me.

Konseque on povas donar ica regulo : ek du pronomi (sen final n) qui trovesas en la sama

propoziciono, l'unesma esas la subjekto e la duesma esas la komplemento direta (7). Ma on

dicos : elun me amas, men el vidis, pro ke la subjekto ne esas l'unesma, ma la duesma (8).

On uzas anke n, se substantivo o pronomo riskus irgagrade, sen olu, konfundesar a subjekto :

me amas vu quale mea fratulon ( me amas), certe diferanta de : me amas vu quale mea

fratulo ( amas vu). Remarkez, ke se on kompletigas la frazo, "fratulon" preiras la subjekto me,

en l'unesma exemplo, qua fakte prizentas inversigo e qua, sen n, riskus komprenesar en la

senco dil duesma frazo (9).

128. � Inversigita, l' atributo povas produktar ambigueso e miskompreno, quale sen n la direta

komplemento inversigita.

80

En ica frazo : longa e desfacila esis ta konquesto, la senco esas tre klara, quankam ne nur

l'atributo ( longa, desfacila), ma mem la subjekto ( konquesto) esas inversigita : on povas nule

konfundar l'atributi a "konquesto".

Ma en : 1e Quo esos o divenos tala autoritato? 2e Quo divenas aquo per varmigo? 3e Quo

divenis urbo Roma? 4e Quo esas la verajo (o : la vera)? (10) Kad la senco ne povas aparar

duopla?

L'unesma frazo dicas France : qu'est ce qui sera ou deviendra une telle autorit�? ed anke : que

sera ou deviendra une telle autorit�? � La duesma povas recevar du respondi : vaporo, glacio.

� La triesma havas kom respondo posibla : azilo di raptisti o la chefurbo di rejio Italia (11). �

La quaresma signifikas France : qu'est-ce que la v�rit� o : qu'est-ce qui est la v�rit�?

Se ni adjuntos a quo di ta quar frazi la n inversigala, kun olu la unesma frazo signifikos France

nur : que sera ou deviendra�, e sen olu (quo) : qu'est-ce qui sera ou deviendra une telle

autorit�?

Kun la n (quon) la duesma frazo havos kom respondo : vaporo, e sen olu : glacio.

Kun la n (quon) la quaresma frazo signifikos France nur : qu'est-ce que la v�rit�, e sen olu

(quo) : qu'est-ce qui est la v�rit�?

Fine, kun la n (quon) la triesma frazo havos kom respondo : la chefurbo di Italia, e sen olu :

azilo di raptisti.

On remarkez, ke : quo esos o divenos tala autoritato? e quon esos o divenos tala

autoritato? esas fakte samtipa kam : quo donos tala autoritato? e : quon donos, e. c.

Advere la "Grammaire Compl�te" sancionita olim dal konstanta komisitaro, a qua yure sucedis

l'Akademio Idista, tacas pri ca punto dil atributo. Ma tre semblas, ke esas preferinda uzar la n

inversigala kam lasar en multa kazi existar ambigueso kun miskompreni posibla (12).

Esus kulpo uzar la n por indikar (quale en Esperanto) la komplemento direta, se ol ne preiras la

subjekto, o por indikar la dati, la disto, la preco, e. c., o por la translaco aden loko (13). La n

inversigala devas ne uzesar exter la limiti fixigita supere. Tale ol restas, ne kaptilo e kompliko

neutila en 8 foyi ek 10 adminime dil uzado Esperantala, ma nur moyeno impedar, mem

preventar miskompreno, o sequar en traduko � se to utilesas � la ordino dil texto originala.

La rolo di la n inversigala esas nur avertar pri ul inversigo e quik impedar miskompreno,

dicante : ica vorto, modifikita per n, ne esas subjekto, ma komplemento direta od atributo.

129. � Pronomo relativa-questionala sempre devas komencar la relativa propoziciono qua

dependas de olu, ed ol darfas preiresar nur da prepoziciono o da irge, irgu : la persono di qua

vu vidas la domeno; me questionas, di qua esas ta gardeno; ad irge qua povro il almonas;

pri irge quo vu parolas, vu sempre interesas; ad irgu qua venos, vu dicos ke me esas

absenta.

Konseque, kande relativa pronomo esas komplemento direta, existas necese inversigo, e ta

pronomo devas recevar la n inversigala : la soldato, quan vu vidas; la soldati quin vu vidis.

81

130. � La -n posibligas granda flexebleso e granda libereso; ma on devas ne trouzar l'inversigi

(quale ni ja dicis) tante plu, ke mem la n inversigala ne posibligas evitar sempre omna

ambigueso.

Ex.: me vidis ilun ocidantan viron o me vidis ilun ocidar viron ne esas plu klara kam : me

vidis il(u) ocidanta (o ocidar) viro; la fervoyi formacas reton kovrantan la mondon ne esas

plu klara kam� reto kovranta la mondo; en la du kazi, nur l'ordino di la vorti povas distingar

la subjekto de la komplemento. Same nur l'ordino (kun la komuna raciono) distingas li en frazi

simila ad ici : me igas imprimisto(n) imprimar libro(n).

La -n esas anke neutila en kazi analoga al sequanti : me judikis bona la vino, o me judikis

kom bona la vino, ideo tre diferanta de : me trovis la vino bona � (pos serchir) me trovis la

vino bona, o : la bona vino.

Quala vu judikas (esar) ta repasto (14). Me judikas lu kom ecelanta. La mediko judikis mea

juniora fratulo kom tre danjeroze malada (15).

Anke nula -n en : Me nomizis Adolfus mea filiulo, o : me nomizis me filiulo Adolfus (me

donis ad ilu la nomo Adolfus), quo tre diferas de : me nomis mea filiulo Adolfus (me

pronuncis ilua nomo, qua esas Adolfus) e de : me vokis mea filiulo Adolfus.

Nula -n esus utila o justifikebla en tala frazi, nek en ica : me facas (fabrikas) vitro neruptebla,

qua diferas tote de : me igas neruptebla la vitro.

Mem pos kom n ne esas uzenda : Me selektis ilu kom prezidero (por ke il esez prezidero),

qua diferas de : me, kom prezidero, selektis ilu, o : kom prezidero me selektis ilu (16).

(1) Videz ye � 27 to quo dicas pri la plaso dil adjektivo.

(2) Kam sempre devas esar inter la du parti o termini dil komparo, en qua ol uzesas.

Konseque ol ne darfas preirar l'unesma. Do ne dicez, exemple : to nocas kam l'editero

tam l'aboninti, ube kam ne trovesas inter la du termini : editoro, aboninti, ma preiras

l'unesma. Dicez : to nocas tam l'editero kam l'aboninti, quale vu dicus : to nocas plu

l'editoro kam l'aboninti o : to nocas min l'editero kam l'aboninti.

(3) Uli nomizas ta n � akuzativo �, ma la vorto ne esas vere justa; nam Ido ne deklinas

e konseque ne havas plu multe kam la Franca o l'Italiana, exemple, nominativo,

akuzativo e. c., quale la Latina, la Germana ed altra lingui.

(4) Nulo certe impedas dicar : Tu rakontas a ni historio nekredebla.

(5) Same nulo impedas dicar : Me ja dicis ico ad vu plurfoye.

(6) Bonan, komplemento direta, preiras la subjekto me. Konseque ol recevas la n

inversigala. Ma on dicus tre bone : Me prenis la maxim bona.

(7) To esas la konsequo naturala di ca principo : en la normal ordino, l'unesma

substantivo o pronomo di frazo sempre esas la subjekto.

82

(8) Kompreneble n ne soldesas ad il, el, ol (abreviuri), ma al formi kompleta dil

pronomi : ilu, elu, olu. Pro ke su nultempe esas subjekto, ol nultempe darfas recevar la

n inversigala : su regardar = certe regardar su.

(9) La posibla kazi di tala konfundo esas rara; ma pro ke la n inversigala remedias li, ol

esas uzenda sen hezito, kande li eventas.

(10) Quid sit veritas (Latine) ? questiono di Pilatus a Iesu-Kristo.

(11) Progreso, VI, 607, Remarko.

(12) En Progreso, VII, p. 103, en Remarko da Sro Couturat : � L'ordino ne suficas por

evitar la dusenceso. Yen exemplo : � Quon divenus l'uneso di la L. I. qua esas la

kondiciono di lua progreso e di lua suceso? � Esas neposibla, en tala frazo, transportar

divenus til la fino, pos omna komplementi e relativa propozicioni, qui povus esar mem

plu multa e plu longa. Do l'akuzativo esas utila kun divenar, malgre omna teoriala

objecioni. Cetere kad l'atributo di divenar ne indikas anke la objekto, la skopo? Ol

darfas do indikesar per l'akuzativo same kam ordinara komplemento. �

Ed en VII, p. 351, on trovas sub la plumo di Paul di Janko : � Semblas a me tote

indiferenta kad on nomizas kom akuzativo o kom formo di atributo la formo F. que,

qua korespondas en Ido a la formo : quon.

L'utileso di omna du restas la sama. Pluse me remarkigas, ke la sama rezoni kam pri

divenar, valoras anke por la verbo esar, konseque ke on devos anke uzar ta formo kun

ica, malgre ke to semblos a multi kom mem plu stranja kam l'akuzativo kun divenar.

Fakte se me devas dicar : Quon divenas aquo per varmigo? me devos anke dicar : Quon

esos pos varmigo la nuna aquo? Respondo : Ol esos vaporo. La sama formo uzesas anke

en F. : Que sera l'eau apr�s avoir �t� chauff�e? e qua shokesas da la vorto � akuzativo �

povas parolar anke en Ido pri formo di atributo, nam ne la nomizo importas ma

l'expreso klara e preciza. �

(13) Ni vidis lo ye la prepozicioni ad, en, sur, e. c.

(14) Questionante pri la qualeso o stando di ulu od ulo, on devas uzar quala (ne :

quale). Quala vu judikas lu (esar)? Me judikas lu kom benigna ma karaktere febla .

Se on uzus quale (vu judikas) la senco esus : kad vu judikas? bone o male, yuste o

neyuste, e. c.

(15) La mediko judikas, ne trovis, nam lu ne serchis.

(16) Multi de la lasta exempli vizas aparte Esperantisti qui divenos Idisti, imitante la

nombro ja tre granda dil Espisti konvertita a Ido.

83

Tempi e modi.

131. � Pri la tempi e modi esas nur un regulo generala di selekto : on uzas en prepoziciono

subordinita (nedireta diskurso) la sama tempo e modo quan on uzus en chefa propoziciono

(diskurso direta). Ex. : il dicis ke il skribas (1) (il dicis : me skribas); il dicis ke il skribis hiere

a vua matro (il dicis : me skribis, e. c.); il dicis ke il ja esis skribinta o : skribabis dufoye

ante recevar respondo (il dicis : me ja esis skribinta o skribabis, e. c.; dicez ad ilu ke il

venez (dicez ad ilu : venez); me pensis ke il esas hike (2) ( il esas hike, me pensis); me pensis

ke il esos hike (3) ( il esos hike, me pensis); me esperas, ke il venos ( il venos, me esperas); me

timas, ke il venos (4) ( il venos, me lo timas); me timas, ke il ne venos (5) ( il ne venos, me lo

timas); me dubas, kad il venos (6) ( kad il venos, me dubas pri lo); me kredis ke il venos (7)

( il venos, me kredis lo); me kredas ke il venus, se il ne impedesus (hike la ideo esas vere

kondicionala, e ne futura); il dicis, ke se il savabus (o : esus savinta), il venabus (o : esus

veninta) plu frue ( se me savabus, il dicis, me venabus plu frue); konvenas (decas), ke vu

facez ito ( facez ito, lo konvenas).

Ta regulo suficas por determinar la kazi en qui on devas uzar l'imperativo o la kondicionalo en

la propozicioni subordinita.

Partikulare, l'imperativo (o plu juste volitivo) indikas sempre intenco o deziro, e la

kondicionalo sempre supozas kondiciono explicita od implicita (ula se�). La linguo ne havas

subjuntivo (8).

132. � On povas determinar l'intima naturo dil volitivo (-ez) dicante, ke ol esas la modo di la

skopo vizata : por ke ni vinkez ta desfacilaji, por ke ni sucesez komplete, esas necesa, ke ni

perseverez malgre omno ed omni.

Pri la kondicionalo bone memorez, ke ol sempre supozas kondiciono explicita od implicita. En

ta modo la fakti ne prizentesas kom certa (quale en l'indikativo), ma kom plu o min dubebla,

eventuala, dependanta de kondiciono quan indikas ofte (ma ne sempre) la konjunciono se. Ex. :

li esus kontenta, se vu konsentus. Forsan ni povus sucesar ( se. . ) Me tre volus aceptar ilu

(se me ne esus impedata) ma me esas tro malada cadie. En ta kazo, me quik forirus. Me

jurus, ke lu venabus sen ta obstaklo. Sen via helpo, ne perisabus infalible. Kad esus

posibla, ke vua gepatri ne sokursus vu. Esus plu afabla, se vu skribus ipsa, ke vu aceptas

lia invito.

Remarkez, en la lasta exemplo, ke se tradukas la Franca konjunciono que di : il serait plus

aimable que vous �criviez vous-m�me, e. c., de quo rezultas ke la kondicionalo esas

substitucata en Ido al subjuntivo di la Franca. Vu facus kulpo, se vu tradukus o : esus plu

afable ke vu skribas, o : esus plu afabla ke vu skribus o skribez. Memorez bone ta exemplo

ed imitez lu omnafoye, kande que ke povos chanjesar a se.

Tale ordinante la vorti dil exemplo : se vu skribus ipsa, ke vu aceptas lia invito, esus plu

afabla, vu komprenos bone, ke nur la kondicionalo esas hike logikala e justa.

133. � Quale ni dicis ye la fino di � 131, Ido ne havas subjuntivo, mode reale ne necesa, e quan

logike remplasas en Ido l' indikativo, la volitivo o la kondicionalo, segun la kazi (9).

84

Nun esas remarkenda fakto tre simpliganta en Ido : la konjuncioni havas nul influo pri la

modo uzenda. La selekto determinesas nur dal ideo (10). Ni do dicos kun l'indikativo :

Quankam il esas malada, il volas laborar ankore. Pro quo ni imitus ula lingui, ne uzante

l'indikativo kun � quankam �? La fakto esas tote certa : il esas malada. Per quo la konjunciono

yurizas uzar altra modo por fakto certa e prizentata tre afirme? Nur l'indikativo devas uzesar

en tala kazi; la konjunciono ne darfas impozar altra modo.

Same, pro quo la formo questionala o negala dil frazo dispensus ni uzar l'indikativo (prezenta,

pasinta, futura) se la fakto prizentesas kom certa? L'exemplo di la Franca o di altra linguo ne

valoras hike. Ni do dicos : kad vu kredas ke pluvas (nun) o : pluvos (morge)? kun l'indikativo,

same kam ni dicas : pluvas, pluvis, pluvos. Per quo kad, questionilo, yurizus ni chanjar la

modo?

Fine, ni ankore uzos l'indikativo por dicar : me ne kredas ke pluvas o pluvis o pluvos. Nam per

quo la formo negala � me ne kredas � obligus ne plus dicar pluvas, pluvis, pluvos? Kad ni ne

dicus : � mea opiniono ne esas ke pluvas, pluvis o pluvos �.

Konkluze : sive la frazo esos afirma, nega o questiona, sive trovesos, o ne, avan la verbo la

konjunciono quankam, od altra postulanta, en irga linguo, altra modo kam l'indikativo, Ido

sequos la logiko ed uzos konstante l'indikativo, se la fakto o l'ideo prizentesos kom certa.

134. � Analoge Ido ne imitas la lingui qui uzas altra modo kam la kondicionalo pro la

konjunciono se (11). Ido sempre uzos la kondicionalo : li esus kontenta, se vu konsentus; li

esabus kontenta, se vu konsentabus. Ma, kompreneble, se irga linguo, la Franca exemple,

kontrelogike uzas la kondicionalo vice l'indikativo futura, Ido uzas l'indikativo. Ex. : Il esp�rait

qu' il trouverait, il esperis, ke il trovos ( me trovos, il dicis a su espere). Elle nous a �crit qu' elle

serait ici demain, el skribis a ni ke el esos hike, morge ( morge me esos hike, el skribis a ni).

135. � Same kam Ido abandonas nek l' indikativo, nek la kondicionalo por imitar uzi

kontrelogika di ula lingui, tale ol restas sempre fidela a sua volitivo, kande la fakto o stando

dependas de volo, deziro, impero, interdikto, prego, demando, postulo, bezono, neceso,

konveno, deco, merito.

Exempli : Me volas, ke vu skribez ad elu. Me totkordie deziras, ke vi sucesez. Il imperis, ke

me restez ed interdiktis, ke mea fratino venez che ilu. Me pregas, suplikas, ke vu helpez

mea filiulo. Ni bezonas ed esas necesa, ke plu multa homi partoprenez l'entraprezo. Vere

il meritas, ke on rekompensez lu. Konvenas, ke ni vizitez li. Decas, ke la filii respektez ed

obediez sua gepatri. Ni rekomendos a li, ke li tacez ico. Fine il permisis, ke ni departez.

Pro quo vu konsentas, ke el traktez vu tale. Il venez e rakontez a me omno, quo eventis.

L'expresuro por ke sempre postulas la volitivo pro ke, kande on uzas ta expresuro konjunciona,

la fakto o stando dependas tre reale de la neceseso, bezono, konveno o volo : Por ke vu povez

pagar ta debajo, oportas ke vu kunprenez sat grosa sumo de pekunio. Por ke il elektesez,

vu mustas luktar kun extrema energio. Por ke ni rekompensez vi, pueri, konvenas ke vi

meritas lo. Me volas agar omno posibla, por ke vu esez kontenta pri me. Respondez ante

morge, por ke me savez precize to, quon me devas dicar ad ilu.

Remarkez, ke la propoziciono dependanta de volitivo postulas ta modo por sua propra verbo,

pro ke ica fakte dependas de impero, prego, deziro, volo : Imperez, ke il venez. Dicez ad elu,

85

ke el quik departez. Atencez, ke vu ne falez. Ni ne tolerez, ke il tale rezistez a ni. Ni

sorgez, ke il povez domajar nulo.

Rezume on darfas dicar : la volitivo (modo dil skopo vizata o persequata), havas kom propra

domeno to omna, quo ne apartenas al du altra modi personala : l' indikativo e la kondicionalo.

Evitez uzi tal quala ici : la questiono esas qua formon ni selektez o : qua linguo selektesez; �

qui, se li efikez, prizentesez da profesional aktori.

L'unesma semblas, pos sercho, signifikar : la questiono esas nur qua formon ni selektos o : qua

formon ni devas selektar, do : du senci posibla e diferanta, quo esas tote kontrea al principo dil

unasenceso.

La duesma : � qua linguo selektesez � semblas, anke pos sercho, signifikar : qua linguo

selektesos o esas selektenda, o : qua linguo devas esar selektata. Do itere ni esas koram plura

senci posibla e diferanta, quon interdiktas la principo dil unasenceso.

La triesma : qui, se li efikez, e. c., esas komplete nebuloza e, mem pos longa sercho, on esas

nule certa pri lua signifiko, qua forsan esas ica : qui, por efikar, devas prizentesar da aktori

profesione.

La fakto, ke ta frazi (kredeble inspirita da irga nacional idiotismo) ne esas klara e violacas la

principo dil unasenceso suficas por pruvar, ke la volitivo esas en li misuzita e ne justifikebla

(12).

136. � Lernante la formi dil Ido-konjugo, ni konstatis, ke che olu existas la tri tempi prezenta,

pasinta, futura, ne nur en l' indikativo : -as, -is, -os, ma en l' infinitivo : -ar, -ir, -or ed en la

participi aktiva : -ant, -int, -ont, o pasiva : -at, -it, -ot. On darfas, alegante la facileso necesa,

blamar ta logikal richeso, se ol postulus granda esforco de la lernanti. Ma vere, kad esas

desfacilajo merkar e memorar, ke a simbolizas la prezento, i la pasinto, o la futuro en

l'infinitivo e la participi, totsame kam en -as, -is, -os dil indikativo? Se on judikas ta simetra

sistemo sen preopinioni, on agnoskas, ke ol esas tante simpla e facila, ke merkar e memorar olu

esas ne esforco ma ludo. Altraparte on konfesos, ke lasar sen uzo ta richeso tempala pro ca

motivo, ke altra lingui esas tarelate min richa, o mem tote mizeroza, to esus nesaja nek

exkuzebla. La helpolinguo ya ne kondamnesas karear ta od altra formo pro ke li ne havas lu.

Pro quo, exemple, Ido devus sisteme uzar nur la perifrazo : me pensas ke me pruvis, o : me

pensas esar pruvinta, kande ta linguo povas epresar la ideo plu lejere, plu kurte e totsame klare

per : me pensas pruvir?

Pro quo ni uzus sisteme nur ta longajo : me pensas ke me pruvos o : ke me esas pruvonta,

kande ni darfas dicar : me pensas pruvor?

On evitas la perifrazo pro dicar : me pensas pruvar. Ma on mustus uzar olu por pruvir e

pruvor? Qua saja homo povus aprobar ico?

Vice la komoda e kurta � departonte � ye kin kloki, me� ni mustas dicar : � pro ke me

departos � ye kin kloki, me� o : departante� quale se la ago ne esus futura, ma prezenta! La

86

motivo di ca stupidajo? � Ta od altra linguo, e mem multa lingui ne havas participo futura.

Solida motivo, ne vere?

E pro quo ni dicus � la futura uzanti � di la linguo, vice : la uzonti di la linguo? O forsan : ti

qui uzos? Ma � la futura uzanti � esas pura absurdajo; nam, se li esas uzanti, li ne esas futura,

e se li esas futura, li ne esas uzanti.

E quale tradukar perifraze en maniero tolerebla : esas plu bona l'existar kam l'existir o

l'existor?

Qua homo serioza ne vidas, ke la supera perifrazi naskas en nia lingui de povreso, de mizero

tote ne dezirinda od imitinda en Ido?

Ni do uzez la tri tempi ( a, i, o) dil modi Idala, kande l'okaziono postulas o konsilas lo, sen

questionar ni, ka ni sustenesas da lingui naturala : Ido ya ne havas kom programo imitar nia

lingui, ma suplear li.

137. � Kande participo esas komplemento cirkonstancala, ol darfas recevar o l'adjektival

formo, o la formo adverbala, segun ke ol esas plu juste epiteto, od indikas plu reale la maniero

( marchante = dum mea, tua, vua, e. c., marcho). Ma ol darfas recevar la formo adverbala, nur

se ol relatas la subjekto di la propoziciono : il venis ne invitita, o : ne invitite; il venis ne

expektita, o : ne expektite; vidanta o vidante sua amiko, il haltis; lektinta o lektinte la

libro, il dormeskis. En ta exempli on darfas uzar la formo adjektivala tam juste kam

l'adverbala, pro ke la koncernato � il � esas subjekto.

Ma en : la viro vidis cigno natanta sur la lago; nur la formo adjektivala devas uzesar, pro ke

la koncernato (cigno) ne esas subjekto. Se, en ica exemplo, ni dicus : natante (sur la lago), la

senco esus tote altra, nam lore la frazo equivalus : la viro vidis cigno, dum ke il (la viro) natis

sur la lago. Por ica lasta senco esus plu bona dicar : natanta o natante sur la lago, la viro

vidis cigno.

Se on volas indikar nedubeble la relato dil fakto cirkonstancala kun la fakto precipua, on devus

uzar konvenanta prepoziciono; komparez : il arivis ne avertinte me a : il arivis sen avertir

me.

On darfas uzar la aranjo nomizata absoluta participo, to esas propoziciono incidenta, di qua la

verbo esas participo (adverba) e di qua la subjekto ne esas parto di la chefa propoziciono. Ex. :

la enemiki fuginte, ni transiris la ponto. Ma on devas ne tro uzar ta frazoformo, quankam ol

esas utila e mem necesa en ula kazi, nome en la stilo matematikala e judiciala : donite un

rekto ed un punto; audite la testi.

138. � La participi substantiva ne darfas recevar direta komplemento. Exemple, ica frazo : � la

atakanti la religio� � ne esas bona logike e gramatikale. Nam, se la participo adjektiva

( atakanta) e la participo adverba ( atakante) restas duime verba e, pro to, darfas recevar direta

komplemento, la participo substantiva ( atakanto) perdas reale sua karaktero e valoro verbala;

ol divenas vera substantivo e kom tala ne darfas havar direta komplemento, ma nur

komplemento nedireta per prepoziciono, quale omna substantivi. Konseque on devas dicar : �

La atakanti di la religio �, same kam on dicus : � La defensanti di la religio � e : � la predikanti

87

(o predikeri) di la religio �, � la protektanti (o protekteri) dil febli �. Diveninte substantivo, la

participo ne plus sequas la regulo dil verbi, ma la regulo dil substantivi.

Se on admisus la sintaxo : la atakanti la religio, on devus aceptar ol, pro analogeso, por omna

substantivi derivita de verbo : on darfus do dicar � la atakemi la religio �; � la laboristi la ligno

�, � la fumeri sigari �, � la drinkeri liquori �, e. c. On vidas, ke tala sintaxo (Slavatra) esus

adminime stranjera, e (precipue) ne klara, pro ke ol apud-pozos la vorti sen indikar lia relato.

Or logike la relato inter substantivo e lua komplemento devas esar expresata da prepoziciono,

e � la atakanto la religio � o � la amanto Deo � ne esas plu permisata kam � la atako la religio

� o � la amo Deo �, vice � la atako di la religio � o � la amo di Deo �, o � la amo a Deo � (13).

139. � Preferez, kande to esas posibla, la formo aktiva al formo pasiva, kom plu kurta, plu

vivanta e plu konforma al nuna marcho di nia lingui. Dicez do : � On (o : ni) sequis la voyo,

acensis la kolino, vizitis la kastelo, ed admiris la bela panoramo, quan on vidas del

somito � (14), prefere kam per la formo pasiva : � La voyo sequesis, la kolino acensesis, la

kastelo vizitesis, e la panoramo admiresis, qua videsas del somito. �

140. � Pri la sintezala formi atencez ico : se li esas plu kurta e konciza, li riskas divenar

kelkafoye obskura. Exemple : � por bone praktikeblesar � certe prizentas a multi kelka

obskureso. L'ideo esas nekontesteble plu klara en : � por esar bone praktikebla �. Evitez

generale soldar la verbo esar a vorti ja derivita o kompozita. Se on abreviis amatesar en

amesar, to ne esas por admisar tal formi kam ameblesar o amindesar. Same esas preferinda

dicar : divenar amoza, divenar mizeroza, kam amozeskar, mizerozeskar.

(1) France : il disait qu'il �crivait.

(2) France : je pensais qu'il �tait ici.

(3) France : je pensais qu'il serait ici.

(4) France : je crains qu'il ne vienne.

(5) France : je crains qu'il ne vienne pas.

(6) France : je doute qu'il vienne.

(7) France : je croyais qu'il viendrait.

(8) La du lasta alinei esas absolute la vortopa tradukuro di � Grammaire Compl�te �, p.

47, � 105.

(9) Ni dicas, ke en Ido la modi indikativa, volitiva o kondicionala remplasas logike la

subjuntivo di altra lingui, pro la motivi sequanta :

Se la fakto o ideo prizentesas kom certa, l'indikativo devas uzesar, pro ke lu esas

atribuita a la certeso; se la fakto, ideo prizentesas kom kondicionala, kom dependanta

de eventualajo, de supozo ne prizentata kom certa (komparez : se il venus a se il venos),

88

la kondicionalo devas uzesar, pro ke lu esas atribuita al eventualaji, al idei

kondicionala.

Se la fakto o ideo prizentesas kom implikanta volo, deziro, skopo vizata, la volitivo esas

uzenda, pro ke lu esas atribuita al indiko dil kozi vizata, imperata, irgamaniere volata.

Ma qua fakto o ideo ne apartenas (en la modi personala) al tri supera domeni? Pro quo

do ni havus quaresma modo personala (subjuntivo), logike e bone expresata dal tri

enuncita, quin Ido posedas? Quale ni povus logike e praktikale konstitucar lua propra

domeno? Kande on vidas quante nia lingui intermixas sua indikativo e sua subjuntivo,

quante li deskonkordas pri ta punto, quante la sama linguo posedas subtilaji, kontredici

e mem stultaji, por distingar od intrikar la du domeni, on benedikas Ido ne mem probir

havar subjuntivo apud la tri altra modi personala.

(10) Hike valoras anke la principo fekunda, quan me donis del komenco di Ido : ne

tradukez segun la vorti, ma segun l'idei (expresenda). Ol liberigas de mil heziti ed erori

sugestata da nia lingui qui inspiras ico a Petrus, ma ito a Paulus, e triesma kozo a

Stefanus, segun sua kustumi.

(11) Exemple : si j'�tais F., se io fossi I. = se me esus.

(12) Justifikar tal exempli per alegar plu o min multa vorti tacita, to esas pruvar ne

direte lo jus dicita. Kad on bezonas alegar frazo-parto tacita por justifikar la uzo di la

cetera modi? E kad esas certa, ke la lektanto od audanto divinos ta vorti tacita, e

konseque trovos la justa senco inter pluri posibla? Ka ne esas plu sekura agar pri la

volitivo quale pri l' indikativo e la kondicionalo : ne lasar ulo divinenda?

(13) Segun Progreso, VII, p. 159.

(14) � Exercaro �, lasta frazo dil exerco XXVI.

89

Duesma parto : Vortifado

Elementi di vorto.

Vorto povas konsistar ek diversa elementi, quale bofratino, exemple, en qua on dicernas :

1e radiko : frat,

2e dezinenco (gramatikal finalo) : o,

3e afixi, inter qui prefixo : bo, sufixo : in.

Ni nomizas radiko la elemento nereduktebla, esenca, qua indikas la ideo generala quan

expresas la vorto, hike : frat.

Ni nomizas temato l'ensemblo : radiko + afixi, hike : bofratin.

Ni nomizas * morfemo to omna quo soldesas a radiko por determinar lu : afixi e dezinenci, hike

: bo, in, o (1).

(1) Poka vorti (kompare a la ceteri) konsistas nur ek radiko. Ex. : la prepozicioni, multa

adverbi, konjuncioni, e. c.

Procedi di vortifado.

1e Derivo per dezinenci (substituco di ta ad ica) o nemediata derivo;

2e Derivo per afixi (uzo di prefixo o sufixo) o mediata derivo;

3e Kompozo per plura radiki unionita.

Radiki. � Li esas verbala o nomala (to esas nevariebla). L'unesmi expresas ideo di ago, stando

o relato. La duesmi indikas ento, objekto o qualeso, e konseque povas genitar nur nomi, to esas

substantivi od adjektivi (1). On facile dicernos ta duspeca radiki en la vortolibri per ico, ke nur

l'unesmi genitas verbi. Ex. : laborar, vidar, dormar, esperar, emocar, anxiar, relatar, e. c.

Dezinenci. � La dezinenci (o flexioni) povas indikar nur la speco gramatikala di vorto, to esas

la rolo di ta vorto en la frazo. La dezinenci tote ne influas la senco, la ideo quan la radiko

expresas.

Chanjo di senco povas obtenesar nur per afixi o per kompozo.

90

(1) La qualifiko ne-verbala esas plu justa, nam la du klasi povas egale produktar nomi

(L. COUTURAT).

La maxim multa gramatikisti docas : la nomo o substantivo esas speco di vorto qua

uzesas por nomizar enti o kozi. Ta defino, qua konsideras kom sinonima la termini

nomo o substantivo ne esas konforma a la gramatikal tradiciono. L'ancieni nomizis per

la sama termino � nomo � egale la substantivo e l'adjektivo; li dicernis la nomo-

substantiva, uzata por nomizar la enti o kozi, e la nomo-adjektiva uzata por qualifikar

li.

Reguli di derivado*. Derivado per dezinenci (Nemediata

derivado.)

En la derivado per dezinenci konsilesas departar de la verbo (se lu existas) o de la substantivo

por facar l'adjektivo o la adverbo. Ma to ne esas absolute necesa, nam on povas, departante

senselekte de irga ek ta vorti, ritrovar la ceteri.

On notez lo sequanta :

1e Substantivo nemediate formacita de verbo signifikas nature la ago o la stando expresata da

ta verbo. Ex. : laboro = ago laborar; jaco = ago jacar; langoro = stando langorar; emocar =

stando emocar, sento emocar.

Konsequo. � Inverse on darfas formacar verbo nemediate de substantivo, nur se ta

substantivo expresas ago o stando. Exemple, de paco on darfas formacar la verbo pacar = esar

en paco, pro ke paco esas stando; ma de domo on ne darfas formacar la verbo domar, qua

havus nula senco, domo expresante nek ago, nek stando (1).

2e Adjektivo nemediate formacita de substantivo signifikas : qua esas (-). Ex. : responda letro

= letro qua esas respondo; ruina kastelo = kastelo qua esas ruino; ora vazo = vazo qua esas

oro. (Same pri omna adjektivo di materio.)

Praktikal moyeno. � Por savar kad on darfas uzar adjektivo nemediate formacita de

substantivo, suficas vidar, kad on darfas remplasigar lu per la substantivo en apoziciono :

respondo-letro, ruino-kastelo, oro-vazo.

Konsequi. � On darfas e devas substantivigar adjektivo per la nura chanjo di dezinenco (2).

L'adjektivo tale substantivigita nemediate povas signifikar nur : to quo esas. . (irge quon � to �

reprezentas, ento o kozo) : belo, malado = homo bela, malada; dividendo = nombro dividenda

(3); plano = surfaco plana; parazito = parazita homo, bestio o planto (4).

Kontree, on ne darfas uzar adjektivo nemediate derivita vice genetivo (kazo dil komplemento

posedala, t. e. vice la prepoziciono di) : se gardena urbo ya signifikas gardeno-urbo, gardena

pordo ne povas signifikar pordo di gardeno (ma on darfas dicar : gardenpordo o pordo

gardenala (5).

91

3e Adverbo nemediate formacita de adjektivo signifikas : en maniero (tala) (6) : bele, rapide =

en maniero bela, rapida; noktale (de l'adjektivo noktala) = en maniero noktala (noktale

vestizita = per vesti di nokto) (7).

Inverse, de adverbo darfas venar direte nur adjektivo signifikanta : qua esas talsorta,

talmaniera : frua = qua eventas frue (frua veko, frua legumo); balda = qua eventas balde

(balda respondo); quaza delikto = ago konsiderata quaze delikto (8).

Exemplo di vorto-familio : parolar, parolo, parola (qua esas parolo) : parola promiso; parole

(per parolo) : il promisis parole... Ma tala familii esas rara. Mem importas ne opinionar, ke

irga radiko povas nemediate genitar la quar speci : verbo, substantivo, adjektivo, adverbo per

nura chanjo di la dezinenco.

Precipue, verbo darfas derivesar nemediate de adjektivo nur se la radiko di ta adjektivo esas

verbala. Verbo quale sanar havus nula senco : sano = ento sana, homo sana, ma ne la stando

esar sana o saneso; on do devas dicar : sanesar = esar sana, e sanigar = igar sana.

Pro plu forta motivo, nula verbo darfas venar nemediate de adverbo primitiva o de partikulo

nevariebla, nam evidente la radiko ne esas verbala. Verbi quale fruar, baldar, perar,

circumar, transar, proximar havus nula senco. Inverse adjektivo nemediate formacita de

verbo ne povas havar la senco di participo aktiva o pasiva (altre la sufixi ant, at, e. c., nule

utilesus e ne havus senco). Exemple, instrukta ne povas remplasar instruktanta, o instruktiva

(nek mem instruktala); obedia ne povas, konseque ne darfas remplasar obedianta, obediema,

obediera, e. c.

* Bibliografio. � La precipua verki pri la Derivado esas : L. COUTURAT : Etude sur la

D�rivation dans la Langue internationale, 1907, ma lore ne vendita, 2ma edituro (1910)

e tradukuro : Studio pri la Derivado en Linguo internaciona (Paris che Delagrave). �

D�rivation et composition dans la Langue internationale ( Ido) par L. LEBASNIER,

directeur d'�cole (Paris, che Chaix, 1912), tre klara broshuro por skolani. � Plura artikli

en Progreso Ni 8 e 10, ed un (pri l'adjektivo substantivigita) en no 38. De ta artikli, ni

furnisas en noti extraktaji suficanta por evitar konsulto di la revuo e precipue por la

maxim multi qui ne havas lu.

(1) Esus kontrea a bona interkompreno, en linguo internaciona, formacar verbi

nemediate de radiki nomala, to esas ne verbala, lasante al komuna raciono la sorgo

trovar la senco. Komparante nur en nia lingui Europana ita ad ica, on konstatas, ke la

relato inter verbo e substantivo esas tre variiva e mem tre kapricoza : en la Franca,

plumer = desplumizar, ma, en la Angla, ol prefere = plumizar. Dum ke plumer, quale ni

dicis, signifikas en la Franca desplumizar, la verbi plomber, dorer signifikas plombizar,

orizar e brouetter = bruetagar, bruetportar. E qua sencon havus bazardar, segun la F.

familiara bazardar? Fine, Sro COUTURAT remarkigis, ke dokumentar signifikus por

Franco dokumentizar, provizar per dokumenti, e por Cheko pruvar per dokumenti

( Progreso, I, 337).

Quon signifikus domar? En la Angla, to house = pozar en domo, sub tekto, en hangaro,

lojigar o shirmar; en la Germana, la verbo hausieren, tote analoga, signifikas. .

kolportar (t. e. irar de domo a domo por ofrar vari). On vidas quala fonto de

92

miskompreni esus tala � facileso � formacar verbi nemediate derivita (de nomala

radiko)! E ni citas la du lingui qui maxime praktikas ta tro � komoda � derivado

( Progreso, IV, 233).

(2) Ta procedo esas naturala en la mento di la homo. Nia lingui formacas nemediate

substantivi de adjektivi : die Heiligen D., all the saints E., tous les saints F., omnes

sancti L. e. c. Ta derivo esas perfekte klara e logikala. Altraparte esas racionala, ke du

vorti diferanta nur per la chanjo dil dezinenco expresas la sama koncepto en du

gramatikal funcioni diferanta. Fine per l'etimologio ni vidas, ke omna nomi komuna

esis origine adjektivi, e pokope uli divenis substantivi. Exemple, en la Franca,

domestique esis nur adjektivo e signifikis domala; nun ol esas pluse substantivo kun la

senco (domala) servisto; lanjo signifikas : facita ek lano; linjo signifikas : facita ek

lino. Ankore nun la procedo uzesas : direkteblo = direktebla aernavo; automobile =

automobila veturo.

(3) Certe nulu komprenos : homo dividenda.

(4) La kuntexto o la cirkonstanci impedas miskompreno. Cetere on sempre darfas tote

precizigar per l'expresuro kompleta. (Videz l'apendico � Substantivigo dil adjektivo �.

(5) Videz la sufixo -al.

(6) � Maniero � uzesas hike en sua maxim ampla senco. Ula adjektivi ( quanta, tanta,

multa, poka, kelka, omna, singla, plura, la kardinala nombral adjektivi, e. c.) genitas,

pro lia senco, adverbi qui implikas ideo di quanteso. Ma, mem en ta kazo, la supere

donita regulo od expliko restas vera, nam, relate ago, la quanteso o la nombro esas

manieral cirkonstanco : li venis plure, single, omne indikas reale � quamaniere �

li venis. Il laboris tante = en tanta maniero.

(7) Nokte (de nokto) = dum la nokto, en nokto. (Videz la manieral adverbi en l'unesma

parto.) ***

(8) � Quaze delikto � tre diferas de � kom delikto �.

Derivado per afixi. (Mediata derivado.)

Kontre ke en la derivado per dezinenci (o nemediata derivado), suficas soldar dezinenco a

radiko, quale ni vidis, por obtenar vorto kompleta, en la derivado per afixi (o mediata

derivado), on devas unesme adjuntar e soldar a la radiko afixo od afixi, ante pozar la dezinenco

an la fino dil toto. Ex. : arki-duk(o), para-pluv(o), pian-ist(o), distil-eri(o); bo-frat-in(o),

retro-ag-iv-es(o).

La sufixi insertesas inter la radiko e la dezinenco segun l'ordino en qua li aplikesas ica ad ita;

to signifikas, ke singla de oli modifikas ta, qua preiras lu, ed aplikesas a lu quale a simpla

radiko : lum-iz-iv-eso = eso ( qualeso di) iv ( to quo povas) iz ( provizar per) lum(o). Praktike on

sequas l'ordino progresanta dil kompozo : lumizar, lumiziva, lumiziveso = kapableso lumizar,

France : pouvoir �clairant (1).

93

(1) Tala akumulo de sufixi devas evitesar ordinare. Ol uzesas, quale hike, nur kande

l'ideo tradukenda impozas olu.

Afixi.

La afixi esas partikuli, elementi tre kurta, quin on uzas por modifikar la koncepto expresata dal

radiko. Exemple, en bo-frat-in-o la partikuli bo, in esas afixi e modifikas la koncepto frat.

Se li unionesas a la radiko avane (quale bo) on nomizas li prefixi e, se li unionesas a la radiko

dope, on nomizas li sufixi.

En Ido, la afixi esas nur to, quo li esas nature e gramatike : elementi (preske sempre

monosilaba), partikuli modifikanta, quale ni dicis. Konseque li generale ne darfas uzesar kom

radiki (1).

Advere pri kelka vorti o radiki, quale l'adverbo ne-, la radiko -es, ula prepozicioni, on

kustumas dicar, ke li uzesas kom afixi. Ma to ne signifikas, ke li reale e gramatike esas afixi.

Restas tote justa, ke ti, quin ni studios sube, ne darfas uzesar kom radiki, exter kazi sorge

indikota.

(1) Grande eroras Esperanto uzante sua afixi kom radiki : 1e to duopligas neutile la

vorto por la sama koncepto (pro quo ilo apud instrumento, od inverse?); 2e to konstante

ruptas por profani la kompreno di texto. Ema, eblo, inde, eta, aro e. c. esas por li tam

misterioza kam edzo, fraulo e. c. e la famoza korelativi : chiam, kie, iom, ia, iel, chiu e.

c., qui ja per su ruptas la kompreno sat freque.

Prefixi.

anti-. � Ta prefixo esis l'objekto di la sequanta decido 883 ( Progreso, VI, 113) :

� On repulsas anti- kom prefixo generale aplikebla (1), ed adoptas ol kom prefixo rezervenda a

la ciencala e teknikala terminaro. � (2).

Ol signifikas kontre, qua expresas la sama ideo en la linguo komuna : kontreveneno,

kontrefebra, kontreverma (3).

arki-. � Ta prefixo, pasable internaciona (Greka origine), signifikas : en eminenta grado; ol do

sempre indikas grado supera : arkianjelo, arkiduko, arkidiakono, e. c. ( Progreso, III, 419. �

Decido 649.)

94

auto-. � Quale anti-, ta prefixo repulsesis � kom prefixo generale aplikebla, ed adoptesis kom

prefixo rezervenda a la ciencala e teknikala terminaro (4).

bi-. � Ta ciencal o teknikala prefixo � signifikas ofte � dufoye �, sed anke � duopla �, � du

kune � dicas Sro COUTURAT ( Progreso, III, 3); ol esas impozata da l'internacioneso; e pluse ol

esas tre oportuna por supresar la dusencesi �; se on uzus, exemple, du (vice bi-) en biplani,

bicikli, on hezitus omnafoye, kande on parolus pri du plani, du cikli. � Ex. : biciklo, bipedo,

bipeda, bilingua, bidenta, bikonkava, bikonvexa, bimanua, e. c.

bo-. � Ta prefixo, Franca per beau- (pron. : bo) esas heredita de Esperanto senkonteste. Ol

indikas : parenteso per mariajo : bopatrulo = patrulo di la spozino (relate elua spozo);

bofratulo = fratulo di la spozino (relate elua spozo). Ta prefixo quik adoptesis. La parenteso

per rimariajo indikesas, segun la kazi, per la prefixo mi- (V. ta prefixo), o per l'adjektivo stifa

( stief D., step E.).

Mea stifa frato esas ta, qua divenis mea frato per rimariajo di mea patrulo kun lua matro, o di

mea matro kun lua patrulo. Fakte ta stifa frato (homulo o homino) havas altra patrulo ed altra

matro kam me, do nula sango-parenteso kun me. Mea stifa patrulo esas la spozo di mea matro

rimariajinta su kun ilu, ma tote ne mea patrulo.

Mea stifa matro esas la spozo di mea patrulo rimariajinta su kun elu, ma tote ne mea matro.

Mea stifa onklulo esas la spozo di mea onklino rimariajinta su kun ilu, ma tote ne mea onklulo

( Progreso, IV, 105. � Decido, 745).

des-. � Ta prefixo internaciona indikas la kontreajo dil koncepto expresata sen olu. Exemple :

desobedio, deshonoro, desavantajo, deshonesta, desfacila, desbona (5), desinfektar,

desorganizar, desamar (5) esas la kontreaji di : obedio, honoro, avantajo, honesta, facila, bona,

infektar, organizar, amar.

On devas dicernar e distingar sorgoze la vorti kontrea, formacata per des-, de la vorti

kontredicanta (simpla nego), formacata per ne- : neafabla, neutila, neobedio.

Por certe facar la dicerno (e pose la distingo per des- o ne-) suficas questionar su kad existas

mezo inter la du extremaji; se ta mezo existas, l'extremaji esas kontrea, lore oportas uzar des-;

se ta mezo ne existas, lore oportas uzar ne-. Ex. : afabla e desafabla, pro la mezo : neafabla;

obediar e desobediar, pro la mezo : neobediar (6); richa e desricha (se on ne uzas povra), pro

la mezo : nericha. Ta persono esas nericha; tamen ol ne esas povra ( desricha), nam ol

posedas mikra domeno ek qua ol vivas.

Nultempe uzez : despovar, desdormar, desvolar, desexistar, desesar, desmovar, desvivo,

desposedo, deshavanta, e. c., pro ke la vorti ed altri analoga povas nur equivalar simpla nego :

ne povar, e. c. Multa kontreaji esas expresata en Ido (quale en nia lingui) da radiko specala.

Exemple : jorno, nokto; lumo, tenebro; komencar, finar; audacar, timar; ganar, perdar;

laborar, ociar; bona, mala; dextre, sinistre; supere, infre; alte, base; plu, min; ante, pos;

avan, dop, e. c.

La motivi esas : 1e ke la opozeso en ula kazi ne esas evidenta (7); 2e ke serio kelke longa de

kontreaji unike per des- esus vere netolerebla (8);3e ke la uzo dil prefixo des- povas ulkaze

95

produktar grava detrimenti (9); 4e ke lu donas vorti tote nejusta ulkaze e ne aceptebla da la

cienci (10).

Nultempe uzez des kom radiko, ma kontre (kontree, kontrea, kontreajo).

Des- adoptesis per la decido 251-252 pos longa e tote fundamentala diskutado en Progreso, III,

19, 92, 150, 215, 216, 282, 283, 284, 285, 287, 343, 344, 345, 483, 544, 618, dum qua on komparis ad

olu por la sama rolo : mal-, non-, an-. � Mal- esis repulsata pro ke ol sustenesas nur da kelka

Franca vorti, kontre ke des- sustenesas da centi de vorti internaciona (11) e pro ke mal esas la

tre konocata radiko mal( a), kontreajo di bona. Tala vorti quala esas en Esp. malbona, malfermi,

malligi, malsupre, malsupreniri, e. c., e. c., esas etimologie ne justa e pluse groteska.

dis-. � Ta prefixo Greka e Latina origine, nun pasable internaciona, indikas : separo, disperso,

dis-semo, name ol signifikas per su � hike ed ibe �. Ex. : disdonar, disdon(ad)o = ago donar

hike ed ibe, donar parto ad ica, parto ad ita (France distribuer) (12) dissendar = sendar hike ed

ibe; dispozar = pozar hike ed ibe, aranjar en diversa loki, manieri, sur diversa plasi (13).

ex-. � Ta prefixo, Latina origine, nun internaciona, signifikas : esinta. . , qua havis antee la

profesiono di.. , la ofico di.. Ex. : exoficiro, exprezidero, exnobelo, ex-vicerejo, exadvokato.

Quik adoptita, ica prefixo nultempe esis kontestata.

ge-. � Ta prefixo, Germana, uzesas por indikar � la ensemblo di la du sexui � (14) : la gepatri

= la patrulo e la patrino (matro); la gespozi = la spozulo e la spozino; mea geonkli = mea

onklulo e mea onklino o mea onkluli e mea onlkini (segun la kazo); vua geavi = vua avulo e

vua avino o vua avuli e vua avini (segun la kazo). Patri, spozi, onkli, avi ne esus tam preciza,

pro ke per su li ne indikas plu multe enti maskula kam enti femina.

Same frati esas min preciza kam gefrati, quale montras ica exemplo : kad vu havas frati,

siorino? � Yes, me havas gefrati : du fratuli ed un fratino.

Ta prefixo esas komoda; l'exempli supera montras lo. Ma on devas evitar sorgoze trouzar o

misuzar olu (Videz, en l'unesma parto, la chapitro di la substantivi, precipue la du alinei

finala). ***

mi-. � Ta prefixo internaciona quik adoptesis. Ol signifikas : duime. Ex. : lasez la pordo

miapertita; kun miklozita okuli; il parolis mivoce; laboro mifacita; mimortinta pro (o de)

koldeso; pos mihoro.

Per rezulto di rimariajo povas existar mifrati o stifa frati (Vid. bo-). L'unesmi esas ti qui havas

o la sama patrulo o la sama patrino. La duesmi esas la filii quin havas de sua unesma mariajo

vua stifa patrulo o patrino. Fakte nek li, nek la stifa patrulo esas parenta kun vu.

Do mi-patrulo nek mipatrino (o mimatro) povas existar, nek anke mifilio, en Ido, pro ke li ne

existas en la naturo; e nun kande stifa adoptesis, li ne plus darfas uzesar.

mis-. � Ta prefixo esas Germana : miss ed Angla : mis (15). Ol quik adjuntesis dal Komitato

ipsa di la Delegitaro, dum lua kunsidi � por expresar : erore, nejuste � : misaudar,

miskomprenar, misuzar, miskantar, mispronuncar, misduktar, misguidar, misfacar, e. c.

96

On remarkez, ke esas difero inter misaudar e audar male o malaudar. Ulu qua esas preske

surda, o quan la sono preske ne atingas, ica maleaudas o mal-audas. Ma ulu qua audas boto,

kande me dicas poto (od inverse), ica misaudas. Konseque, male (o mal uzata kom prefixo) ne

esas sinonima kun mis-.

Komprenende mis ne darfas plear la rolo di radiko. Do ne dicez mise, ma erore, nejuste o male,

segun l'ideo.

ne-. � Ta vorto ne esas prefixo nature, nam ol esas negal adverbo. Ma ol uzesas quale prefixo,

kom elemento neganta relate la vorto a qua on unionas lu : neposibla, nevera, nejusta,

neyusta, nevidebla, nekohere, neprecizeso, nevideblaji, e. c.

Ne konfundez ne- a des- od a sen- (prepoziciono). Ne- indikas simple nego, des- kontreso,

sen- manko : nericha, desricha = povra; nebela, desbela = leda; senbarba, senkapa,

senarma, senpova. Konseque, senutila, senplena (16), vice neutila, neplena esus absurda, e

nearma, nebarba, nekapa, nepora, vice senarma, senbarba, senkapa, senpova esus egale

absurda.

Ne konfundez senmova = qua esas sen movo, a nemovebla = qua ne esas movebla, quan on

ne povas movar; sendube dicas, ke ne existas dubo pri. ., nedubeble : ke on ne povas dubar, ke

lo dicata ne esas dubebla.

La vorti kompozita per sen- opozesas kom simpla negi al derivaji havanta la sufixo -oz (qua

egalesas kun) : senanma, sendolora fakte esas la negi di anmoza, doloroza.

sen- = -los Germana, -less Angla.

par-. � Ta prefixo venas de la Latina e novlatina lingui : par-, per-. Ol adoptesis per la decido

309 � por indikar la perfekta fino o kompletigo di ula ago � : parlernar = lernar komplete;

parlektar = lektar komplete, til la fino ( dil libro) (17); parvenar = venar til la fino, atingar la

skopo (18); parkurar = kurar de la komenco til la fino ( dil voyo) (19).

para-. � Ta prefixo cience internaciona adoptesis per la decido 105 � por indikar shirmilo

kontre- � : parafalo, paralumo, parafulmino, parafairo, paracintilo, parapluvo, parasuno,

paravento, paragrelo, parapolvo, paramoskito, e. c.

pre-. � Ta prefixo Latina e nun internaciona quik adoptesis. Kun formo plu kurta e plu

internaciona ol remplasas ante e havas la sama senco por la vorto a qua on unionas lu.

Previdar = ante-vidar (o : vidar antee); predicar = ante-dicar (o : dicar antee); prematura =

matura ante la tempo, la sezono; prepozar, prehiere, prenomo, prehistorio, predankar,

preirar (20), prejudiko, preavo, preonklo.

pseudo-. � Ta prefixo adoptesis unanime dal Akademio per la decido 1629 � kom prefixo

internacione konocata e ja uzata en Ido, kun la senco : ne-vera, ne-reala. Ex. : pseudo-profeto,

pseudorepublikisto, pseudofilozofo, pseudoamiko, pseudocienco, pseudomartiro,

pseudolinguisto, pseudonobelo, pseudoinventero, e. c.

quadri-. � Ta ciencala prefixo signifikas : � qua havas quar. . �. Exempli : quadripedo,

quadrimanuo, quadripeda, quadrimanua; quadriangulo, quadriangula.

97

retro-. � Ta prefixo Latina, nun internaciona, esas quaze adverbo per sua senco; ol quik

adoptesis por indikar la ago inversa di ta quan indikas sen olu la vorto fundamentala :

retrocedar = cedar ad ulu to quon ol cedabis a ni; retroirar = irar ad-dope, desavance;

retropulsar = irigar desavance per pulso; retrovenar = venar per iro inversa al loko de ube on

departabis. Ex. : me livis la hemo ye duadek kloki e retrovenis en lu ye duadek e tri

quarimi. � Retroagiva = qua povas agar, efikar pri kozi antea, pri lo pasinta : la lego ne

havas efekto retroagiva.

Pro sua senco intime adverbala, retro darfas uzesar izolite, kom adverbo : Retroe! ne plus

avancez : esas danjero.

ri-. � Ta prefixo, Angla sone, Italiana forme e sone, indikas nur ago quan on iteras, iteris, od

iteros. Ol devas ne konfundar a retro-. Rihavar, ridicar, rifacar, riagar, riskribar, rilektar =

havar, dicar, facar, agar, skribar, lektar itere. Nun me riesas kontenta, pro ke me rihavas

mea perdita pekunio.

Ta prefixo unesme adoptita kun la formo re chanjis pose la formo a l'Italiana ri, por evitar

konfundi en multa radiki internaciona qui komencas per re, ma en qui ta silabo ne havas senco

di itero : rebel, recev, refuz, regard, regret, reklam, rekolt, e. c. ( Decidi, 647 ed 648). Esperanto preferas erore alterar re a ri ed uzar re- kun duopla senco.

(1) En noto : Nam on havas e davas havar kontre kom tala prefixo.

(2) En noto : Apartenos do a la ciencala e teknikala komitati determinar la kazi, en qui

on uzas anti-.

(3) On questionas, kad ni devas admisar la prefixo anti- kun la sama senco kam

kontre-. On devas distingar tri kazi :

1a En la teknikala kazi (ex. en la matematikal vortaro) on devas admisar la prefixo anti

kun specala senco. To nule koncernas la komuna linguo.

2a En la linguo komuna, on devas admisar vorti integra, tote pronta, qui kontenas anti-,

kande li esas internaciona : pro ta motivo ni adoptis antipodo, antipatio, antisepta, e. c.

ed on devos probable adoptar antipatriotismo, antimilitarismo (same kam militarismo),

e. c. Ico havas nula detrimento, nam, o la radiko a qua aplikesas anti- ne existas en nia

linguo, o la kompozajo esas tante konocata, ke nulu povas dubar o nesavar lua senco.

3a En la cetera kazi, on devas uzar kom prefixo la prepoziciono kontre, qua sola devas

expresar ta ideo (segun la principo di unasenceso). Tale ni havas : kontre-pezo, kontre-

venemo, e. c. E singlu esas libera formacar simila kompozaji, kande li esas necesa e

logikala : kontre-konvulsa, kontre-reumatisma, kontrereligia, kontre-dinastia, kontre-

konstituca. To rezultas de la strukturo ipsa di la linguo; e se on uzus simile anti-, to

genitus nur duopla formi, e konseque konstanta hezito en l'uzado. ( Progreso, februaro

1911, pag. 689.)

98

(4) En noto : Sama remarki kam pri anti-. L'ideo di auto- povas tradukesar per su- (ex.

su-defenso) o per propra (ex. : propr-amo).

(5) Mala e odiar certe esas la preferinda kontreaji di bona e amar; e tale pri la vorti qui,

sub formo simpla, esas la kontreaji di altri : lenta, mikra, povra e. c., kontreaji di

rapida, granda, richa. Ma, pro ke des sempre facas ek vorto la kontreajo dil vorto uzata

sen olu, on darfas dicar o skribar : deslenta, despovra, desmala e. c., se la memorado ne

furnisas : rapida, richa, bona.

(6) On imperis a me agar ulo, e ton me ne agas; lore me ne-obedias. On interdiktis a me

ulo, e tamen me agas lu; lore me desobedias. Ed anke : on imperis a me agar ulo, e me

agas lo kontrea, lore me desobedias.

(7) Kad esas tre evidenta, e precipue tre limitizebla, l'opozeso inter varma e kolda (des-

varma), exemple?

(8) Kad esus tolerebla : yuni e desyuni, richi e desrichi, forti e desforti, humili e deshumili, jenerozi e desjenerozi, boni e desboni, felici e desfelici e. c. same finos per la

morto.

(9) Se on klamos a me : des-dextre e me audos nur dextre, kad me ne povos duktar mea

biciklo juste an l'obstaklo e frakasar mea kapo? Sinistre e dextre igas ne posibla ta

desagreablajo.

(10) Kad, segun la cienco, frigoro esas la kontreajo di kaloro? E tamen Esperanto opozas

malvarmeso a varmeso. Ido ne darfas imitar olu.

(11) Ni konocis ta fakto plura yari ante ke Progreso tusheskis la punto. Ma motivo di �

neoportuneso � deskonsilis la quika substituco di des a mal. Ol suficabus por impedar

interkonsento kun l'Espisti : la stroko, atingabus tre grave la netushebla Fundamento.

(12) La verbo � distributar � rezervesas al idei teknikala : distributar vaporo, gasi e. c.

(13) Ta prefixo quik adoptesis, ma pose ulu propozis ke on uzez lu por la kontreeso,

alegante la Latina. Respondesis : � En la Latina quale en la cetera lingui, omna afixi

havas plura senci. En la L. I. ni devas adoptar oli kun un sola e fixa senco. Do, se ni

havas dis- kun la senco di separo, ni ne povas uzar ol kun la senco di kontreeso

(remarkez ke, en discordia e dissentio adminime, ol havas la senco di separo, eskarto).

Cetere, des- esas etimologie identa a dis-; ni havas do la yuro atribuar ad ol l'altra senco

di dis-. � ( Progreso, III, 424.)

(14) Decido 1209, konsequo dil decidi 1089 e 1090. ( Progreso, VII, 65 e VI, 212.) � Ti qui

prizus la duo : patro, matro (kun exkluzo di patrino) mustas agnoskar, ke se patro esus

nur maskula, on ne povus nek darfus dicar gepatri. E same pri frato, kuzo, onklo e. c.

(15) La Franca prezentas lu kelke en : m�s-user.

99

(16) Pro quo ne senplena? Esperantisto respondas : pro ke ni ne dicas pleno (vice

pleneco). Ma pro quo vu dicas utilo (vice utileco)? Ka plena ne esas adjektivo totsame

kam utila? Do, se on admisas senutila, on devas admisar senplena.

(17) Tralektar signifikas nur : lektar rapide, flugante. ( Progreso, IV, 68.)

(18) De qua derivas parveninto, dicas la decido 375. Ica vorto = parvenu F., parvenyu R.,

Parven�, Empork�mmling D., parvenu, upstart E.

(19) Decido 376. Vorto necesa e quan nek trakurar, nek trairar povas remplasar. Per

extenso on dicas : X. . parkuris en automobilo 100 kilometri en un horo. Y.. facis en

aeroplano parkuro de 35 kil., ye 100 metri di alteso.

(20) Ne impedas avanirar. Ex. : Unesme il preiris me, sequante Petrus; ma balde il

avaniris e Petrus ipsa trovesis dop ilu.

Prefixi teknikala.

Ni vidis anti-, auto- (1), bi-, quadri-; restas studienda le sequata pure teknikala.

*equi-. � Ol signifikas egala (plu o min evidente) : equiangula, equiaxa, equilaterala, e. c.,

sen parolar pri equilibro, equinoxo, equipolo, equivalo. On ne povis uzar egal- en ta omna

vorti, qui esas maxim ofte internaciona.

*ko-. � Ol renkontresas en kosinuso, kolatitudo, kosekanto, kofunciono, kotangento,

kovarianto, konormala, sen parolar pri kolineara, korelate e korelativa, korespondo, qui

esas por ni primitiva vorti. En ta vorti, la prefixo ko- nur havas la senco di kun, sed (ma) la

senco : � komplemento di. . � o � di komplemento �.

Ol ne esas do tote necesa. Ma ni rezervis ol a ta specala senco, ed uzis kun o sam en la kazi, en

qui la senco postulis ta elementi : kun-junto, kun-kurar, kun-mezurebla; sam-axa, sam-centra,

sam-foka, sam-tempa, sam-plana. . ( Progreso, III, 2.)

mono-. � Ol signifikas : un. Ex. : monosilabo, monokotiledona, monokordo. La linguo

komuna uzas un- : unlatera, unnoma, unpersona, ma ol admisas la vorti internaciona qui

komencas per mono : monogramo, monotona, e. c.

Pro analogeso, e pro la sama motivi qui impozis mono-, bi-, l'Akademio (2) adoptis : tri-,

quadri-, quinqua-, sexa-, septua-, okto-, nona- ( Progreso, IV, 567).

L'Akademio repulsis (3) la serio de prefixi : di-, tetra-, penta-, hexa-, hepta-, okto-, ennea-

( Progreso, IV, 567).

Kompreneble on sequas la generala reguli di nia linguo omnube li esas suficanta a la justa

expreso dil idei : mi- vice la tri prefixi : hemi-, semi- e demi-, quo liberigas ni tre fortunoze de

100

lia jenanta konkuro e de multa heziti ( mi-axo, mi-cirklo, mi-ombro, mi-plano, mi-sekanto, mi-

sfero. Same ne- vice la Latina in- o la D, E. un- : nesimila, nevarianta).

(1) Same kam pri anti, on devas en la komuna linguo admisar vorti integra, tote

pronta, qui kontenas auto, kande li esas internaciona : automobilo, autografo,

autobiografio, autodidakta e. c. Kompreneble restas tote exter ico la uzo di su en

vorti quale su-levo, su-kusho, su-tenado (on vere tenas su per la ago di la muskuli),

su-ocido, su-amo, su-admiro e. c.

� Same kam ni substantivigas sen skrupulo, e mem kun granda komodeso, la pasiva

verbi ( konstrukteso, konvinkeso, e. c.), ni povas e devas substantivigar la reflektiva

verbi, kun la reflektiva pronomo. Do on darfas uzar vorti quale su-levo, su-kusho, por

l'ago levar, kushar su (komparez su-ocido a hom-ocido). Remarko : Esperanto uzis kushi

en ne transitiva senco (la senco di jacar), tale ke ol povis expresar kushar nur per

kushigi, e kushar su per kushighi! Ed on ne havis la necesa analogeso inter levar e

kushar (la du transitiva). Progreso, V, 284.

(2) Plu precize : la teknikala subkomitato.

(3) N. B. : Kom generala prefixi aplikebla ad irga radiko, nam lore on devus selektar e

hezitar en singla kazo inter du prefixi. Ma on ne exkluzas la posibleso adoptar, kom

integra radiki, vorti kompozita per ta greka prefixi.

Remarko pri la afixi.

Ula prefixi o sufixi ed ula prepozicioni neeviteble kolizionas kun kelka existanta radiki,

exemple par- kun pardonar, parfumo, partero, parturo. On videz en nia vortolibri la radiki

komencanta per de-, des-, ge-, mi-, mis-, per-, ri-, tra-, trans-. Nula konfundo eventas praktike, pro ke on konocas ta radiki ed on komprenas li segun lia senco, e pro ke la semblanta

kompozajo havus nula senco, o senco evidente falsa en la kuntexto. Quon signifikus de-parto,

des-tinar, ge-nitar, mitologio, mis-tifikar, per-driko, ri-goro, trans-formo? Mem kande

dusenceso esus teorie posibla, ol ne eventas praktike, pro ke la kuntexto determinas klare la

senco, e fakte on ne mem pensas ad altra senco, on ne hezitas mem dum un instanto. Mem pri

pardonar, qua homo komprenos lu kom � komplete o fine donar � en : pardonez me, il

pardonis lu, o mem : il pardonis omno a sua filio? Adjuntez, ke pri donaco o legaco, on devus

dicar : il donacis o il legacis omno a sua filio.

Prepozicioni prefixa.

Quale sen-, vidita en antea chapitro, altra prepozicioni pleas la rolo di prefixi : adportar,

cirkumpola, cirkumskribo (geom.), ekirar, enirar (1), foreso, kontredicar, kunvoko,

preterirar, subjacanta, vice-prezidero, e. c.

Nultempe atribuez a prepoziciono, kompozante derivajo, senco altra kam ita, quan ol havas

aparte. Exemple : eklernar nule povas signifikar parlernar = lernar komplete; ektrovar o

101

ekpensar nule povas recevar la senco di inventar, nek ekparolar (German aus-sprechen) ta di

pronuncar; same ekportar = portar extere ne povas signifikar o suportar o tolerar.

(1). � Nia kunfrato ne prizas la regulo, qua igas transitiva la verbi kompozita ek verbo

netransitiva e prepoziciono, quale en-irar, ek-irar; ed il preferas repetar la

prepoziciono. To esas ya permisata, sed (ma) tote superflua, nam en : me eniras en la

chambro, l'ideo esas dufoye expresata. Tote logike, me eniras la chambro = me iras en

la chambro. L' � equivalo � esas � perfekta �; to ne esas � subtilajo �; la verbo divenas

transitiva, absorbante la prepoziciono ipsa, qua � regas � la komplemento. (Komparez

travidar, trairar, e. c.) Progreso, II, 304, noto.

Sufixi. (ab-ebl)

Quale ni dicis ye � Derivado per afixi �, la sufixi insertesas inter la radiko e la dezinenco,

segun l'ordino en qua li aplikesas ica ad ita, se pluri uzesas.

-ab-. � Sufixo exkluzive verbala, quik propozita por indikar l'anteeso, relate la tempi -is, -os, -

us, exemple. Ma la Komitato dil Delegitoro ne adoptis lu pro la motivi expozita en Progreso, I,

567.

Tamen ja lore dicesis : � se la sufixo ab od irg altra procedo esas vere plu facila e komoda por

la maxim multa, on devos preferar ica ad ita �. La provido realigesis e, pro to, per la decido 407

� on admisis, kom provizora probado, la uzo di la sufixo -ab por formacar la tempi antea :

amabis = esis aminta, amabos = esos aminta, amabus = esus aminta � (junio 1911). Noto dicas

: � On devas remarkar, ke l'Akademio ne adoptis la formo amabas � (1). Fine, per la decido 784

(decembro 1912), � on adoptas unanime e definitive la sufixo ab por l'antea tempi �.

La sufixo ab inspiresis al propozinto da : amabam, amabas, e. c. Latina, en la penso, ke on

povos prizentar lu kom quaza radiko di D. haben, E. have, S. haber, I. avere, F. avoir e docar :

uzez ab ( -abis, -abos, -abus) ube ta lingui uzas havar en tempo kompozita.

Esas tre rekomendata ne uzar -abis ube is suficas, altradice : ube ne esas necesa indikar, ke

tempo pasinta preiras altra pasinto. Exemple, ne dicez : Me vidabis vua patrulo hiere, nam

hike nula tempo pasinta preiris altra. Ma kontree dicez : me finabis mea laboro kande vu

arivis, nam en ica exemplo la pasinto finabis preiris la pasinto arivis.

-ach-. � Ta sufixo, inspirita dal Italiana -accio, quik substitucesis ad ac propozita, kom

pejorativo. La Komitato di la Delegitaro judikis ol plu expresiva kam ac. Per pejorativa sufixo

on expresas qualeso tre infra, nuanco di desestimo, antipatio, repugneso : kavalache = kavalo

di infra, di mala qualeso; populacho = infra populo, grosiera, maledukita; belacho = di qua la

beleso insipida, neexpresiva, havas nula charmo; dolcacha = di dolceso sensapora e, pri

personi, di dolceso simulata; bravacho = falsa bravo qua simulas braveso; paperacho = papero

tote neutila, sen ul valoro, ne konservinda. Il ne kantas, ma kantachas. Quale dormar sur ta

litacho? Ico vino! ha no, certe, ma vinacho nedrinkebla.

102

Ta sufixo devas nultempe uzesar kom diminutivo. Exemple, brilacho esas falsa brilo e nule

brileto = brilo febla.

Same ol devas ne uzesar pri la organi o funcioni di la bestii, ecepte se on volas expresar

repugneso : la bestii (quale ni) havas boko, pedi, e. c., e (quale ni) manjas, drinkas, e. c. No, me

ne povas asentar, ke la hipopotamo havas boko: ol havas bokacho.

-ad-. � Ta sufixo, quik adoptita, trovesas en la Latina lingui. Ol indikas ago durolonga o

kontinue plurfoya. Se per kanono o fusilo on pafas unfoye, la ago esas pafo. Ma se on iteras

plurfoye, se on duras pafar adminime kelke longe, la ago esas pafado (2). Dicante tre laute: Ho!

me produktas klamo. Ma, se homi tre forte parolas od interdisputas sur la merkato, sur placo, li

produktas klamado.

Polko, valso, e. c., esas dansi; ma dansado esas to, quon ni altre nomizas : dansarto : dansado

esas praktikata da omna populi ed en omna epoki.

Parolo esas frazo, frazeto pronuncata : il dicis a me : � vu esas idiota �; il do insultas me per

ta parolo. � Parolado esas la fakultato o la maniero parolar (3) ed anke longa uzo kontinua dil

parolado : Parolado grantesis nur a la homi. Ne ilua diskurso hierala fatigis lu, ma lua

trihora parolado kun l'advokato camatine.

On evitez misuzar o trouzar ta sufixo. Ol esas uzenda nur kande ol esas nekareebla por la

senco.

L'ex-esperantisti devas partikulare atencar por ne riproduktar en Ido kronado (vice kronizo) ed

altri analoga. Mem segun la Fundamento, � ad � indikas duro en la ago. Or certe krono ne

esas ago, ma objekto, quale glaso, stulo, e. c., ed on ne darfas uzar kronado plu multe kam

glasado o stulado. Cetere Zamenhof ipsa konfirmis la senco di � indikas duro en la ago � per

paf, danc, e ir qui certe esas verbal radiki. Do, mem judikante segun la defino e l'exempli

donita da Zamenhof, kronado violacas la Fundamento. E, por ni Idisti, ol violacus nia explicita

principo, ke nul radiko povas donar verbo, se ol ne esas verbala. Or kronado supozas kronar e

kron esas ne verbal, ma nomal radiko.

On anke atencez, ke � ad � unionita ad -is nule donas imperfekto. Nek is, nek os, nek us

chanjas ule sua valoro tempala per uniono kun � ad � : -adis, -ados, -adus = is, os, us, quale

adas = as, ma kun duro plu longa en la ago.

Kompreneble � ad � nultempe darfas uzesar kom vorto nedependanta. Do ne imitez ade =

longe, trovebla che l'Esperantisti. Kad malade = kurte, o kad eke esas la kontreajo di ade? Pro

quo ne adeco vice longeco, e ekeco vice mallongeco?

-ag-. � Ta radiko dil verbo agar uzesas kun vorti di instrumento por formacar verbi

signifikanta : agar per. . Ex. : crucagar = agar per kruco (por mortigar ulu); klovagar = agar

per klovi (por fixigar ulo, planko) (4); agrafagar = agar per agrafi; butonagar = agar per

butoni; martelagar fero kupro, e. c. La substantivi : krucago, klovago, agrafago, butonago,

martelago ne povas konfundesar a l'instrumenti : kruco, klovo, agrafo, butono, martelo. Ma, se

on formacus direte la verbo per l'instrumento : krucar, klovar, agrafar, butonar, martelagar, la

nomo dil ago esus identa a ta dil instrumento : krucar, kruco; klovar, klovo, e. c., e to esus tam

nelogikala kam nepraktikala, pro la konfundi e konfuzi qui rezultus de tala formaco (5).

103

-aj-. � Ta sufixo, quik adoptita, havas equivalanti en novlatina lingui. Ol indikas kozo facita

ek ula materio o posedanta ca o ta karaktero : lanajo = stofo ek lano; silkajo = stofo ek silko;

kotonajo = stofo ek kotono; linajo = texuro ek lino; molajo = mola parto (ex. : mola parto di

frukto); grasajo (ex. : grasa parto di karno); ferajo = ulo ek fero (ex. : il vendas olda ferajo,

fripi); dolcajo = ulo dolca; bitrajo = ulo bitra; bonajo = ulo bona; verajo = ulo vera; belajo =

ulo bela.

Per extenso, e kun -al, ta sufixo uzesas por expresar la ideo : ago, parolo, procedo di. . Ex. :

amikalajo = ago, parolo, procedo di amiko; pueralajo = ago, parolo di puero (puerala).

Aplikata a radiko di verbo transitiva, aj indikas la objekto pasiva di la ago (tote ne la

rezultajo); lore ol equivalas -ataj (6) e remplasas participo pasiva : drinkajo = drink( at) ajo,

kozo drinkata (aquo, biro, vino, e. c.); manjajo = manj( at) ajo, kozo manjata (karno, pano,

legumi, e. c.); vidajo = vid( at) ajo, kozo vidata (peizajo, panoramo, e. c.); sendajo = send( at) ajo,

kozo, kozi sendata; piktajo = (ne pikturo ma) pikt( at) ajo, to quo esas piktata (personi, kozi, e.

c.); skultajo = (ne skulturo ma) skult( at) ajo, to quo esas skultata (viro, muliero); konstruktajo

= (ne konstrukturo ma) konstrukt( at) ajo, to quo esas konstruktata (la petri e ligni o fero, e. c.,

uzata por konstruktar); kopiajo = (ne kopiuro ma) kopi( at) ajo (la texto, modelo, e. c.). Mea

kopiuro esas ne tote fidinda pro ke mea kopiajo esis apene videbla (7).

Same, kun la verbi mixita, ajo = a( ta) jo e konseque havas la senco pasiva : chanjajo = kozo

chanjata, ne : kozo chanjanta (8).

Aplikata a radiko di verbo netransitiva -aj- indikas la subjekto (necese, pro la naturo dil

verbo); ol equivalas -( ant) aj e remplasas participo aktiva, pro ke ne existas pasivo en verbo

netransitiva : rezultajo = rezult( ant) ajo, to quo rezultas, kozo rezultanta; eventajo =

event( ant) ajo, to quo eventas, kozo eventanta (od eventinta). De longe me timis la nuna

eventajo, qua esas meaopinione nur la rezultajo di lia intrigi e di vua inerteso. (Dec. 541.)

Nultempe aj darfas uzesar kom pejorativo (vice ach), quale che l'Esperantisti (9). Nultempe

anke ol darfas uzesar, quale che li, vice kozo o afero. Se ajo sola = afero, kozo, ici lasta esas

neutila, e vice : � nia sankta afero � o : � mi havas multajn aferojn por fari �, suficas dicar : �

nia sankta ajho �, � mi havas multajn ajhojn por fari �. Certe la profani komprenos quik e plu

bone kam en Ido : � me havas multa kozi facenda �.

-al-. � Ja Latina (en la formo -alis), la maxim internaciona de la sufixi (en la formo al, el) (10),

la afixo -al- propozesis por kompletigar la listo trovata en � Etude sur la D�rivation dans la

Langue internationale � (11) ed ol quik adoptesis.

Lua signifiko esas : qua relatas, koncernas; qua apartenas a. . , dependas de. . , konvenas por. .

Ol juntesas a radiki nomala o verbala.

Exempli kun radiki nomala : universala, dorsala, nazala, faciala, ventrala, brakiala (12),

nacionala, normala, gramatikala, nazalo, labialo, guturalo, vertikalo, kolateralo, e. c.

Kun verbala radiki : experimentala, finala, komencala, administrala, baptala, mariajala,

guvernala, ordinala, konfidencala, e. c.

La sufixo -al- darfas sustenar altra sufixi : universaleso, universaligar; socialismo,

socialista, e. c.

104

Adjektivo kun -al- ofte equivalas genitivo, to esas � di � sequata da substantivo : hundo

blindala = hundo di blindo (ne hundo blinda); velo virginala = velo di virgino (13). De to la

regulo praktikala : Por savar, kad adjektivo devas esar formacata per la sufixo -al- videz kad ol

equivalas � di � sequata da substantivo.

On devas ne trouzar ta formaco, quale agas ula lingui, exemple la Germana. Precipue kun la

propra nomi on uzez prefere prepoziciono : la verki di Goethe e mem plu bone : la verki da

Goethe (ne la Goeth-ala verki) (14).

Ma on uzas -ala- por dicar : segun la maniero di, analoga a la verki da, digna de : poemi

Vergiliala, Anakreonala, dramo Shakespearala, qui tote ne esas : poemi da Vergilius, e. c.

(15).

Kande l'adjektivo formacenda signifikas ne : qua relatas, qua koncernas, qua apartenas a. . ma

� qua esas. . �, lore nur la dezinenco -a sola esas uzenda : letro responda = letro qua esas

respondo; parolo konsolaca = parolo qua esas konsolaco; ento dea = ento qua esas deo; ruina

kastelo = kastelo qua esas ruino.

Kande la vorto esas kompozita, ordinare on ne uzas -ala, ma nur a- Ex. : omnadia, singladia,

externaciona, supernaciona, internaciona, cadia, cayara, segunlega, kontrelega, senaqua,

senkapa, senviva, e. c. Ma povas divenar necesa uzar -ala- mem kun vorto kompozita, kande

la klareso postulas lo. Exemple on dicos : la muskuli avanbrakiala (o : dil avanbrakio) mam

muskuli avanbrakia signifikus : la muskuli qui esas avanbrakio.

-an-. � Ta sufixo, -anus en la Latina, an, ano, ain, ien en altra lingui, quik adoptesis por

indikar individuo apartenanta a klaso (urbo, lando, ensemblo) homo esanta � membro di.. � :

urbano, landano senatano, akademiano, societano, Kristano (16), samreligiano, samideano

(17), samskopano, samluktano, e. c.; Kanadano, Italiano, Portugalano, Braziliano,

Boliviano, e. c. (Videz ye la propra nomi en la Gramatiko.)

En la realeso (e segun Progreso, III, 93) -an definesas plu juste per : qua apartenas ad ula

domeno (lando, socio, e. c.). On do darfas ne restriktar olu a homi, ma uzar lu anke por kozi.

Co explikas, ke ni parolas pri Amerikana planti od animali, pri Chiniana od Italiana linguo, e.

c. Nam la sufixo -an- ne indikas esence personi, quankam pro lua senco, ol aplikesas precipue

a personi.

Advere on darfus dicar Amerikala, Chiniala, e. c., ma lore ta vorti ne plus esus analoga a

Franca, Angla, e. c., quin on uzas egale por personi e por kozi.

-ar-. � Ta sufixo, heredita de Esperanto, soldesas a nomal radiko por indikar kolektajo,

ensemblo di la kozi o personi nomata dal radiko. Ex. : formularo = kolektajo, ensemblo de

formuli; vortaro = kolektajo, ensemblo de vorti (18).

On devas gardar su kontre l'ambiguaji qui povas naskar de la neprecizeso di ta sufixo.

Generale ol indikas la maxim extensita kolektajo : homaro = la ensemblo di omna homi, e ne

irga grupo o societo de homi; vortaro = la ensemblo dil vorti di linguo, e ne ica od ita grupo de

vorti, vortolisto o mem lexiko; navaro esas l'ensemblo di omna navi (militala o komercala)

quin posedas naciono, e ne eskadro, floto, e. c.; militistaro = l'ensemblo di omna militisti di

105

lando, e ne armeo, regimento, kompanio, e. c. Ex. : L'unesma armeo di nia militistaro nun

komandesas dal ex-komandanto dil duesma. � Nia navaro havas tri floti. � La vortaro

Franca, Germana, od Angla trovesas komplete en preske nula vortolibro o lexiko. On do

atencez en singla kazo uzar la justa vorto.

En altra kazi, la senco restas nepreciza; exemple la senco di arboraro povas variar de

arborgrupo til foresto. Esas do preferinda, segun quante on povas, uzar la specal vorti : foresto,

bosko, bosketo.

Kompreneble on ne uzas aro aparte, kom radiko, ma : ensemblo, kolektajo, amaso, bando,

trupo, serio, e. c., segun la kazi.

-ari-. � Ta sufixo, Latina origine e novlatina, adoptesis dal Akademio, en junio 1913, per la

decido 1143. Fakte la decido remplasigis la unionuro di du sufixi ( aj, ul) (19), komprenebla pos

reflekto ma ne evidenta. Ol indikas � persono a qua ula ago esas direktata od ula kozo esas

destinata � (20) : depozario, legacario, sendario (21), konfidencario, donacario,

koncesionario, adjudikario, konfesario (22), e. c. = qua recevas depozo, legaco, sendo,

konfidenco, donaco, koncesiono, adjudiko, konfeso, la homo atingata da ica agi, e fakte dal

depozajo, legacajo, sendajo, e. c.

-atr-. � Ta sufixo, quik adoptita, trovesas en la Franca ( -atre) ed en l'Italiana ( -astro :

verdastro, biancastro). Ol juntesas a nomala radiki por formacar adjektivi signifikanta : di la

naturo di.. , afina ad. . , kelke simila a. . Ex. : sponjatra fungo, ligno. Materio rezinoza, o plu

juste rezinatra. Ta stono ne esas silexa ma nur silexatra. On vendis a vu ta texuro kom

lana, on trompis vu : ol esas lanatra. Saporo dolcatra (kelke, ma ne precize dolca); homo

dolcacha (homo ne dolca vere, ma qua simulas doceso, por disimular sua nedolceso). Quale on

vidas per la komparo di ta du exempli, -atr tote ne havas la senco pejorativa; ica apartenas nur

a la sufixo - ach.

Kun radiko indikanta koloro, -atr- expresas koloro afina ad olta quan enuncas la radiko :

redatra, blankatra, bluatra, verdatra, di koloro afina a redeso, blueso, verdeso. Per la

diminutivo et on nur diminutas la koloro ed expresas altra nuanco dil ideo : on afirmas certeso

pri la koloro (quon on ne agas per -atr-) ma on afirmas anke olua extrema febleso.

En la vorti teknikala, ta sufixo darfas esar remplasata, segun la kazi, da la radiki -form, -simil,

o dal sufixo teknikala -oid : metaloido, elipsoido konkoido, konoido, helicoido, e. c.

-e-. � Ta sufixo korespondas a at (en rosata L.), a at (en rosato I.), a ad (en atigrado S.), a � (en ros�, tigr� F.). Ol adoptesis per la decido 758 kun ica signifiko : qua havas la koloro od aspekto

di.. Ex. : rozea = rozkolora; violea = violkolora; kastanea = kastankolora; oranjea =

oranjokolora, cindrea, orea, arjentea, kuprea, plombea; tigrea, zebrea felo; cindreo, sangeo.

Per ta sufixo ni sparas centi de tedanta vorti kompozita per -kolor( a) (23).

-ebl-. � Ta sufixo, internaciona en la formi abile, able, ibile, ible venas de la Latina abilis,

ibilis. Ol signifikas : qua povas esar . .ata : facebla, kredebla, lektebla, videbla = qua povas

esar facata, kredata, lektata, vidata. Do lu havas senco nature pasiva, quo explikas ke lua

komplemento sempre postulas da : videbla da omni, kredebla da nulu.

106

La linguo Angla inspiris (per la fonetismo) la formo -e bl, meza inter -a bl e -i bl. L'adjektivi quin

ta sufixo formacas darfas esar substantivigata nemediate : trompeblo = homo trompebla;

manjebli = nutrivi (F. comestibles) kozi manjebla; kombusteblo = materio (ligno, karbono)

qui povas esar kombustata.

Kun -eso ta sufixo expresas la qualeso abstraktita : videbleso, kredebleso, e kun ajo lu donas

substantivi konkreta : videblaji, kredeblajo.

Ne konfundez ta sufixo, indikanta nur posibleso, a la sufixo -end- indikanta obligo o musto, ed

a - ind- indikanta merito. Ex. : omna kozi dicebla ne esas dicenda, nek dicinda.

La sufixo -ebl- ne darfas uzesar kom radiko o plu juste vorto izolita. Uzez do nur posibla (qua

povas eventar o facesar) e posible (en maniero posibla) (24).

Posiblo = to quo esas posibla : Kad vu forsan opinionus ke la homo povus transirar la

limiti dil posiblo? (25).

(1) La formo -abas, propozita (eventuale) por l'imperfekto, ne esis adoptata, pro ke

l'imperfekto ipsa ne aceptesis, dum la diskuti di la Konstanta komisitaro (I, 569). On

timis, ke ula populi trouzos, o misuzos ta tempo. Esis plu prudenta e simpla restriktar al

formo -is l'expreso dil pasinto (ne antea relate altra) : me vidis, il arivis, e remplasigar

ol per kompozita formi, se to esus necesa, ma nur takaze : il esas arivinta de du hori;

me esis skribanta, kande il arivis.

(2) � L'iterado o frequeso di l'ago esas expresata en Ido per derivado, nome per la

sufixo -ad : pafar, pafadar, parolar, paroladar. � ( Progreso, IV, 390, noto.)

(3) Quale pensado, volado, memorado, vidado, audado, gustado, flarado, tushado esas la

fakultato pensar, volar, e. c. Ma por la 5 sensi la nomo plu justa esas : vidosenso,

audosenso, gustosenso, flarosenso, tushosenso.

(4) Klov-izar = garnisar per klovi (talono di shuo, exemple).

(5) Kad on konsilus (por evitar li) belaji quale : krucasiono, klovasiono, agrafasiono,

butonasiono, martelasiono? Ma kad ica sufixo di ago ne devus anke soldesar ad omna

radiko di ago, quale am, trov, kant, lekt e. c.? Lore ni havus : amasiono, trovasiono,

kantasiono, lektasiono e mem parolasiono, diskursasiono, se on ne preferus :

krucaciono, klovaciono, agrafaciono, martelaciono, amaciono, kantaciono,

diskursaciono, uzaciono, repozaciono, promenaciono e. c.

Ni rimemorigez, ke la direta verbigo di radiko nomala (quale kruc, klov, agraf, buton,

martel) esas ne nur kontrelogika, ma pluse kontrepraktika, quo esas milfoye plu grava.

Ico demonstresis per plumar, dokumentar, bazardar, domar, bruetar, klara por Franci

(ecepte domar) ma ne komprenata o diverse komprenata da la ceteri. Ka L. I. devas esar

rebusa divinendo por milioni e milioni de homi?

(6) Progreso, III, 482.

107

(7) Videz la sufixo -ur(o).

(8) Videz en l'unesma parto ye verbi mixita p. 52. ***

(9) Nam ol uzesas tale, mem en stilo tre autoritatoza, adminime en Fundamenta

Krestomatio.

(10) Kredeble pro ico l'Esperantisti ne volas lu.

(11) Videz en ta verko da Sro COUTURAT la noto 5 en Adjektivo Qualifikanta.

(12) Espo havas : kriminala, ma krimino esas krimo! Pro quo ne krimo, krima? E pro

quo universala e ne universa. Yes, pro quo ne universo, universa quale brako, braka?

(En Ido : brakio, brakiala).

Che ni brako = F. chien braque, quan tre ortodoxa vortaro esp. tradukis per brakhundo

= hundo kun brakii!

(13) Muliero virgina (o nur virga) = muliero qua esas virgina. Ma velo povas esar nur

virginala, di virgino.

(14) On devas tradukar � genitivo � per -al nur kande la substantivo en genitivo esas

nedefinita (indikas objekto nedefinita) e nule kande ol esas definita (indikas objekto

determinita, aparta, konocata) quon montras l'artiklo.

Exemple : rejala kastelo signifikas nur : kastelo di rejo, t. e. di ula, irga rejo, o digna de

rejo. Ma, se on volas parolar pri kastelo di la rejo, on ne darfas dicar rejala kastelo. On

dicos exemple : � En ica lando existas multa rejala kasteli, ma nur tri kasteli di la rejo �

t. e. : � la rejo ipsa havas nur tri kasteli �. ( Progreso, III, 413.)

(15) La sequanta noto di Progreso (IV, 220) pruvas, inter mult altra kozi, la neceseso di

sufixo -al-, kontre qua tante skribis adversi di Ido : � En ula Esp. broshureto me trovis

traduko di D. Geheimer Rat per sekreta konsilisto. Ca exemplo klare montras per sua

absurdeso la logikaleso di nia sufixo -ala. Sekreta konsilisto povas nur expresar, ke la

konsilisteso di ta persono esas sekreta, t. e., ke on ne darfas savar, ke lu esas konsilisto.

La konstanta publika uzado di ta titulo pruvas la kontreajo. La nomo Geheimer Rat,

qua cetere nuntempe esas nur metaforo, volas expresar, ke konsili donenda da ta

persono koncernas sekretaji, do il esas sekretala konsilisto. La uzo di sekreta esas

korekta en sekreta policisto (D. Geheimpolizist), nam tala policisto ipsa esas sekreta, t.

e. ula personi ne darfas savar, ke il esas policisto. (A.-J. Storfer.)

� On povas questionar, kad on devas dicar regul-ala o regul-oza. Kelki tentesas rezonar

tale : Nula de la du sufixi konvenas, nam -al signifikas simple : � relativa �, e -oz

signifikas � plena de �. On devus havar specala afixo por signifikar � konforma ad �. �

Ni respondas : Kontree, la du sufixi esas justa e legitima en ica kazo; � oz, pro ke ol

signifikas � havanta � : reguloza = qua havas regulo; e -al, pro ke ol expresas

la maxim generala relato di kozo ad altra; ni tradukas ol per � relativa ad �, ma ni

povus ofte tradukar ol per � dependanta de �. On povas do tre bone uzar regulala kun

la senco dependanta de regulo �, do � konforma a regulo �. Kun analoga senco ni uzas;

108

legala, normala, kustumala, konvencionala, e. c. On povas tre klare uzar la vorti :

legaleso, legaligar, e. c. implikanta la kompreno di legala kom � konforma a la lego �.

Cetere ti qui deziras (pro irga motivo) absoluta precizeso povas omnakaze uzar, sive

lego-konforma, regulkonforma, sive (quale ni ja indikas : VI, 28) : segun-lega, segun-

regula; same kam ni uzas : kontre-lega, kontre-regula ( Progreso, VI 595).

� On devas ne restriktar tro multe la senco di nia sufixi, e ne interpretar li strikte segun

la defini o traduki, quin ni mustas donar pri li en la lingui nacionala, e qui necese esas

kelke tro preciza, pro ke li uzas vorti preciza di nia lingui. Singla de ta sufixi

reprezentas generala ideo, to es, relato, quan ta traduki sugestas ma ne limitizas. On

devas konsiderar, ke singla nociono kontenas multa gradi e nuanci; inter du o plura

nocioni existas kontinua gradaro, tale ke ula nuanci povas preske indiferente

tradukesar per un od altra sufixo, inter qui ol jacas. On devas do admisar larja uzo di la

sufixi, tale ke lia domeni esez kontigua e lasez nul kazo extere; e mem se lia domeni

kelkafoye mixas su an la limiti, ico nule esas defekto di la linguo o kulpo di lua adepti,

ma natural e necesa konsequanto di la dicita kontinueso ( Progreso, VI, 594).

L'exemplo regulala, reguloza, ed altri simila posibla, esas inter la sufixi la analogajo di

pro, de en ula kazi, o pri, koncerne en altri, inter la prepozicioni. Ex. : morta pro o de

hungro; pri co o koncerne co (e mem relate co). La vicineso dil nuanci esas tante granda,

ke on povas e darfas ulfoye selektar cis o trans la limito apene dicernebla. Lo

importanta esas lore ke l'ideo restez klara e juste komprenebla.

(16) Ne isto, pro ke la Kristani, segun sua doktrino, dicas esar la membri di sama korpo,

havanta kom kapo la Kristo. Li do esas Krist-ani.

(17) La origino di ta vorto, qua havis tanta fortuno inter ni esas pasable stranja. Me esis

vizitanta Sro Gaston Moch e me trovabis lu komencanta letro ad Esperantisto stranjera.

Il ne volis uzar � kara samlinguano �. Lore spontane venis en mea spirito la vorto

samideano e me propozis lu al samideano, qua aprobis ed uzis ta vorto. Me ipsa pose

uzis lu skribante ad Esperantisti e rapidege ni imitesis. Se mea memorado esas justa to

eventis en 1890 o 1891.

(18) Ne sen motivo me selektas ta du exempli. Questionita da me Zamenhof respondis :

� -ar- inspiresis a me da la Franca formulaire, vocabulaire �. Ta du vorti esas en

l'Italiana : formulario, vocabulario; en la Angla : formulary, vocabulary. La vorto �

ossuaire � (L. ossuarium, I. ossario, E. ossuary) kelke sustenas -ar-, nam ol indikas

preske tam vere ostaro kam osteyo.

Kontre ta sufixo en Ido uli alegis posibla dusenceso. Yen to quon Progreso respondis pri

ca punto : � La dusenceso alegita (pro -ar dil infinitivo) nultempe prizentis su fakte, ye

nia konoco. Kad ol esas timenda?

Ne semblas : 1e pro ke la substantivi en -aro esas preske nultempe uzata kom adjektivi

(quo esas : homara, navara, armara? on havas okaziono uzar nur : homarala, navarala,

e. c.); 2e pro ke mem en ta kazo, on ne esas obligata elizionar, e tala eliziono certe esus

evitenda; 3e pro ke existas nula verbo, kun qua ta formi elizionita povus koincidar : ni

povas havar nula verbi simila a armar, homar, navar. Generale la sufixo -ar aplikesas

nur a nomal radiki, or ni ne derivas verbi nemediate de tala radiki : do la koliziono

109

semblas ne posibla. � To ne signifikas, ke ta sufixo -ar ne esas kelke arbitriala; ma

oportus trovar altra sufixo � plu internaciona � e min arbitriala; e to ne semblas facila.

� ( Progreso, II, 651.)

(19) Lore ul ankore signifikis � karakterizata per �, quale en Esperanto. Ma pose e plu

juste, -ul atribuesis a la enti maskula, -ier recevinte la senco : karakterizata per (ulo

extera).

(20) Defino donita kun la decido ( Progreso, VI, 322).

(21) L'Espisti dicas sen skrupulo : adresato, segun la Germana expreso adresat. Ico esas

duopla eroro : 1e pro la nomal naturo di adreso; ta radiko ne povas donar adresar (ma

adresizar) ed on devas dicar : sendar, direktar, expediar ulo ad ulu; 2e pro ke, mem se

adresar existus, adresato povus signifikar nur la kozo sendata, la sendajo.

(22) En la vortolibro Franc-Idala, ye � confesseur �, trovesas konfesigero, konfesiganto,

qui expresas l'ideo min simple. Yen l'expliko dil fakto. Kande me korektigis, dum la

milito, ye l'explozo dil obusi, la duesma duimo di la lexiko Franc-Idala, l'unesma ja

tradukita en epoko kande ni ne havis -ario-, trovesis en olu. Regretinde on obliviis

pozar konfesario inter la vorti adjuntenda o korektigenda. Ma nur olu esas vere bona ed

ol tote korespondas al vorto Latina konfesarius.

Ni remarkigez, ke confessor Latina expresas altra ideo (pluse), ta di homo konfesanta

(sua kredo Kristana) mem avan tormenti, e nule l'ideo dil sacerdoto recevanta la

konfeso di peki. Ca detalo montras quale e quante on povas erorar prenante blinde

Latina radiko (quale agas Latinisti en sua sistemi) sen atencar lua senci multopla, qui

singla postulas logikale e praktikale sua traduko partikulara en la helpolinguo.

(23) � Exempli en qui -ea sentesas kom granda alejo, esas : rozea, violea, lilacea,

oranjea, orea, kremea �, dicis samideano qua adjuntis : � Hike la lingui, ofte mem D.

ne adjuntis la elemento -kolor, ex. Dana rosa, violet, lila, orange, gylden, kreme (B.

Jonsson, Progreso, IV, 521).

(24) Nule forsan, qua expresas tote altra ideo, quale montras : to esas forsan posibla.

(25) A la komuna raciono esas ne plu multe posibla konfundar a homo � posiblo � kam

dezerto. (Videz en l'apendico 4a, la pagino 196.) *** Okazione di ta pagino ni

memorigas, ke Sro L. Couturat esis tre remarkinda specalisto pri filozofio, ke il iris

aden Germania por facar longa e minucioza serchi en la manuskripti da Leibniz, ke il

publikigis � L'Alg�bre de la Logique � e � La Logique di Leibniz d'apr�s des documents

in�dits � kun � Opuscules et fragments in�dits de Leibniz �, ke dum un yaro il supleis

en Coll�ge de France la eminenta filozofiisto H. Bergson. Lua idei e judiki pri la kozi

filozofiala konseque havas valoro tote specala e certe plu granda kam olti di altra

personi plu o min profana pri filozofio.

110

Sufixi. (ed-ig)

-ed-. � Ta sufixo havas korespondanti en �e F., at I., ad S. Ol adoptesis per la decido 54 � por

indikar la quanto qua plenigas X (la radiko) o korespondas ad X � : bokedo, glasedo,

manuedo = quanto de manjajo, de liquido, de materio qua plenigas la boko, un glaso, un

manuo : bokedo de pano, glasedo de vino, manuedo de sablo, tero, e. c.

Altra exempli : kulieredo, pladego, bruetedo, charetedo, chariotedo, kamionedo, nestedo,

aguledo, pinchedo, glutedo, brakiedo, kruchedo, potedo, e. c., e. c.

Me drinkis nur un glutedo de vino. � Il prenis ofte pinchedo di sniflotabako ek mea

tabakuyo.

-eg-. � Ta sufixo, inter altri, venis che Ido de Espo. Ol uzesas por formacar augmentivi qui

indikas grado supera od extrema, chanjanta la nociono. Ol juntesas a nomala ed a verbala

radiki.

Exempli : varmega = varma til la maxim alta grado. La aquo quan on pozas en kaserolo sur

fairo por boliigar olu, esas unesme kolda, ma pose ol divenas varmeta o tepida, varma, tre

varma, e varmega kande ol bolias.

Kruela esas min forta kam tre kruela, ma ica esas min forta kam kruelega, nam homo

kruelega atingas la extrema grado. Il esas ne nur tre bona, ma bonega e ciencozega. Il

divenis ne nur tre richa ma richega. Il ploris e ploregis kun singluti. Ne tro bruisez

ridante : ridego ne konvenas. Me tante sufris, ke me kriegis pro doloro.

On ne donez ad -eg- la pejorativa senco di -ach-, e ne aplikez lu a la bestii. La bestii havas