W dolinie ocienionej przez rododendrony, blisko granicy �nieg�w, gdzie bulgota� strumie� mleczny od topniej�cego lodu, gdzie go��bie i�makol�gwy fruwa�y w�r�d ogromnych sosen, znajdowa�a si� jaskinia, na wp� ukryta przez wypi�trzone ska�y w�g�rze i�sztywne ci�kie li�cie rosn�ce w�dole.

Las wype�nia�y rozmaite d�wi�ki: szmer strumienia pomi�dzy g�azami, szum wiatru w�r�d iglastych sosnowych konar�w, brz�czenie owad�w i�wrzaski ma�ych nadrzewnych ssak�w oraz ptasie trele; od czasu do czasu silniejszy podmuch wiatru przygina� ga��zie cedru lub jod�y, kt�re j�cza�y jak wiolonczela.

S�o�ce �wieci�o tutaj jasno, chocia� nier�wnomiernie; kolumny cytrynowoz�ocistego blasku wbija�y si� w�le�n� �ci�k� pomi�dzy smugami i�ka�u�ami zielonobr�zowego cienia; �wiat�o by�o wiecznie ruchome, wiecznie zmienne, poniewa� dryfuj�ce mg�y cz�sto przep�ywa�y w�r�d wierzcho�k�w drzew, filtrowa�y s�oneczne promienie na odcie� per�owy i�powleka�y ka�d� szyszk� warstewk� wilgoci, kt�ra l�ni�a po odej�ciu mg�y. Czasami wilgo� w�chmurach kondensowa�a si� w�drobniutkie kropelki ni to mg�y, ni to m�awki, kt�ra raczej sp�ywa�a, ni� spada�a na ziemi�, szemrz�c cichutko w�r�d milion�w igie�.

Wzd�u� strumienia bieg�a w�ska �cie�ka, prowadz�ca z�wioski przy wylocie doliny � niewiele wi�cej ni� kilka pasterskich chat � do na wp� zrujnowanej �wi�tyni na drugim ko�cu, w�pobli�u lodowca, gdzie wyblak�e jedwabne flagi ci�gle powiewa�y na wietrze od g�r; pobo�ni wie�niacy zostawiali tam ofiary z�j�czmiennych plack�w i�suszonej herbaty. Osobliwy efekt �wiat�a, lodowego odblasku i�mg�y ubiera� szczyt doliny w�wieczn� t�cz�.

Jaskinia le�a�a nieco wy�ej ni� �cie�ka. Wiele lat wcze�niej mieszka� tam �wi�ty cz�owiek, medytowa�, modli� si� i�po�ci�, wi�c szanowano to miejsce przez pami�� o�nim. Jaskinia mia�a oko�o dziesi�ciu metr�w g��boko�ci i�suche dno: stanowi�a idealn� kryj�wk� dla nied�wiedzia lub wilka, lecz od lat mieszka�y tutaj tylko ptaki i�nietoperze.

Jednak�e sylwetka skulona w�wej�ciu, z�postawionymi spiczastymi uszami, z�czarnymi oczami strzelaj�cymi na wszystkie strony, nie by�a ani ptakiem, ani nietoperzem. S�oneczny blask k�ad� si� ci�ko na l�ni�cym z�ocistym futrze, ma�pie palce obraca�y szyszk� dooko�a, odrywa�y �uski ostrymi paznokciami i�wydrapywa�y s�odkie nasiona.

Za ma�p�, tu� poza zasi�giem s�o�ca, pani Coulter podgrzewa�a wod� w�rondelku na naftowym piecyku. Jej dajmon wyda� ostrzegawcze mrukni�cie, wi�c unios�a g�ow�.

Le�n� �cie�k� nadchodzi�a dziewczynka z�wioski. Pani Coulter j� zna�a: Ama przynosi�a jej jedzenie ju� od kilku dni. Zaraz po swoim przybyciu tutaj pani Coulter przedstawi�a si� jako �wi�ta, kt�ra odda�a si� modlitwie i�medytacji i��lubowa�a nigdy nie rozmawia� z�m�czyzn�. Nie przyjmowa�a nikogo opr�cz Amy.

Tym razem jednak dziewczynka nie by�a sama. Towarzyszy� jej ojciec i�kiedy Ama wspina�a si� do jaskini, czeka� troch� dalej.

Ama podesz�a do wej�cia jaskini i�z�o�y�a uk�on.

� Ojciec przysy�a mnie z��yczeniami pomy�lno�ci dla ciebie � powiedzia�a.

� Witaj, dziecko � odpar�a pani Coulter.

Dziewczynka trzyma�a t�umoczek owini�ty w�sp�owia�a tkanin�, kt�ry z�o�y�a u�st�p pani Coulter. Potem wyci�gn�a bukiecik kwiat�w, kilkana�cie zawilc�w zwi�zanych nitk�, i�zacz�a m�wi� szybkim, nerwowym g�osem. Pani Coulter rozumia�a troch� j�zyk tych g�rali, ale wola�a im nie zdradza� w�jakim stopniu. Wi�c u�miechn�a si�, gestem kaza�a dziewczynce zamilkn�� i�spojrze� na ich dwa dajmony. Z�ota ma�pa wyci�gn�a ma�� czarn� �ap�, a�dajmon-motyl Amy trzepota� coraz bli�ej, a� usiad� na zrogowacia�ym palcu.

Ma�pa powoli unios�a go do ucha i�pani Coulter us�ysza�a w�g�owie g�os t�umacz�cy s�owa dziewczynki. Wie�niacy cieszyli si�, �e �wi�ta kobieta znalaz�a schronienie w�jaskini, lecz kr��y�y plotki, �e ma przy sobie towarzysza, na sw�j spos�b gro�nego i�pot�nego.

L�kali si� go. Czy ten stw�r by� panem �wi�tej kobiety, czy jej s�ug�? Czy nie mia�a z�ych zamiar�w? I�w og�le dlaczego tutaj przyby�a? Czy zamierzaj� zosta� d�ugo? Ama przekaza�a te pytania pe�ne obaw.

Osobliwa my�l przysz�a do g�owy pani Coulter, kiedy przenika� do niej g�os dajmona. Mog�a powiedzie� prawd�. Oczywi�cie nie ca�� prawd�, ale cz��. �miech po�askota� j� lekko we wn�trzu, ale zachowa�a powa�ny ton g�osu, kiedy wyja�nia�a:

� Tak, jest ze mn� kto� jeszcze. Ale nie ma si� czego ba�. To moja c�rka, na kt�r� rzucono zakl�cie, �eby zasn�a. Przyby�y�my tutaj, by ukry� si� przed czarodziejem, kt�ry rzuci� na ni� zakl�cie, a�tymczasem pr�buj� j� wyleczy� i�chroni� od z�ego. Chod� j� zobaczy�, je�li chcesz.

Ama, nieco uspokojona �agodnym g�osem pani Coulter, ale wci�� troch� wystraszona, sp�oszy�a si�, s�ysz�c o�czarodziejach i�zakl�ciach. Z�ocista ma�pa trzyma�a jednak jej dajmona tak �agodnie, a�poza tym Ama by�a ciekawa, wi�c wesz�a za pani� Coulter w�g��b jaskini.

Jej ojciec na �cie�ce poni�ej zrobi� krok do przodu, a�jego dajmona-kruk uderzy�a skrzyd�ami raz czy dwa, lecz nie ruszy�a si� z�miejsca.

Pani Coulter zapali�a �wieczk�, poniewa� zmierzch szybko zapada�, i�poprowadzi�a Am� na koniec jaskini. Szeroko otwarte oczy dziewczynki b�yszcza�y w�mroku, a�obie d�onie powtarza�y ten sam gest: palec na kciuk, palec na kciuk, �eby wprowadzi� w�b��d z�e duchy i�odp�dzi� niebezpiecze�stwo.

� Widzisz? � powiedzia�a pani Coulter. � Ona nikomu nie wyrz�dzi krzywdy. Nie ma si� czego ba�.

Ama spojrza�a na posta� w��piworze. To by�a dziewczynka starsza od niej o�jakie� trzy, cztery lata; mia�a w�osy w�kolorze, jakiego Ama nigdy jeszcze nie widzia�a � p�owe jak lwia grzywa. Mocno zacisn�a usta i�spa�a g��boko, z�ca�� pewno�ci�, poniewa� jej dajmon le�a� zwini�ty i�u�piony na jej szyi. Wygl�da� troch� jak mangusta, tylko by� mniejszy i�rudoz�oty. Z�ocista ma�pa z�czu�o�ci� wyg�adzi�a futerko pomi�dzy uszami �pi�cego dajmona, kt�ry poruszy� si� niespokojnie i�wyda� ciche ochryp�e miaukni�cie. Dajmon Amy w�postaci myszy przywar� mocniej do jej szyi i�trwo�nie wyjrza� zza w�os�w.

� Mo�esz wi�c powiedzie� ojcu, co widzia�a� � ci�gn�a pani Coulter. � �adnych z�ych duch�w. Tylko moja c�rka u�piona zakl�ciem, pod moj� opiek�. Ale prosz�, Amo, powiedz ojcu, �eby zachowa� to w�sekrecie. Nikt opr�cz was dwojga nie powinien wiedzie�, �e Lyra jest tutaj. Gdyby czarodziej dowiedzia� si� o�tym, odnalaz�by j� i�unicestwi� i�mnie, i�wszystko dooko�a. Wi�c sza! Powiedz ojcu i�nikomu wi�cej.

Ukl�k�a obok Lyry i�odgarn�a wilgotne w�osy z�u�pionej twarzy, zanim pochyli�a si� i�poca�owa�a c�rk� w�policzek. Potem podnios�a na Am� smutne spojrzenie pe�ne mi�o�ci i�u�miechn�a si� tak dzielnie, �e dziewczynce �zy nap�yn�y do oczu.

Pani Coulter wzi�a Am� za r�k�, razem wr�ci�y do wylotu jaskini i�zobaczy�y ojca dziewczynki patrz�cego niespokojnie z�do�u. Kobieta z�o�y�a d�onie i�uk�oni�a mu si�, a�on z�ulg� odwzajemni� uk�on, kiedy jego c�rka, sk�oniwszy si� pani Coulter i�zaczarowanej �pi�cej, zbieg�a ze zbocza w�zapadaj�cym zmierzchu. Ojciec i�c�rka jeszcze raz pok�onili si� jaskini, po czym odeszli i�znikli w�mroku pod ga��ziami pot�nych rododendron�w.

Pani Coulter spojrza�a na wod� na piecyku, kt�ra prawie wrza�a.

Przykucn�wszy, wrzuci�a do rondla troch� suchych li�ci, szczypt� z�jednego woreczka, dwie szczypty z�drugiego, i�doda�a trzy krople blado��tego oleju. Wymiesza�a energicznie zawarto��, odliczaj�c w�pami�ci, a� min�o pi�� minut. Wtedy zdj�a rondelek z�piecyka i�usiad�a, �eby zaczeka�, a� p�yn wystygnie.

Wok� le�a�o troch� sprz�tu z�obozu nad b��kitnym jeziorem, gdzie umar� sir Charles Latrom: �piw�r, plecak ze zmian� ubrania i�przyborami do mycia, i�tak dalej. By�a te� brezentowa walizka z�tward� drewnian� ram�, wy�cie�ana kapokiem, zawieraj�ca rozmaite przyrz�dy oraz pistolet w�kaburze.

Wywar styg� szybko w�ch�odnym powietrzu; jak tylko osi�gn�� temperatur� krwi, pani Coulter przela�a go ostro�nie do metalowego dzbanka i�zanios�a w�g��b jaskini. Dajmon-ma�pa odrzuci� sosnow� szyszk� i�pod��y� za ni�.

Pani Coulter starannie ustawi�a dzbanek na niskim g�azie i�ukl�k�a obok �pi�cej Lyry. Z�ota ma�pa przykucn�a po drugiej stronie, gotowa schwyta� Pantalaimona, gdyby si� zbudzi�.

Lyra mia�a wilgotne w�osy, jej oczy porusza�y si� pod zamkni�tymi powiekami. Zacz�a si� wierci�; pani Coulter zauwa�y�a drganie jej powiek, kiedy wcze�niej j� poca�owa�a, wi�c wiedzia�a, �e wkr�tce Lyra ca�kiem si� rozbudzi.

Wsun�a d�o� pod g�ow� dziewczyny, a�drug� r�k� odgarn�a jej z�czo�a wilgotne pasmo w�os�w. Lyra rozchyli�a wargi i�j�kn�a cicho; Pantalaimon przysun�� si� bli�ej do jej piersi. Z�ota ma�pa nie odrywa�a wzroku od dajmona Lyry, a�jej czarne paluszki �ciska�y brzeg �piwora.

Wystarczy�o jedno spojrzenie pani Coulter, �eby ma�pa pu�ci�a �piw�r i�z powrotem odsun�a si� na szeroko�� d�oni. Kobieta ostro�nie d�wign�a c�rk� tak, �e jej ramiona oderwa�y si� od ziemi, a�g�owa opad�a na bok. Lyra z�apa�a oddech, na wp� unios�a ci�kie powieki. Zamruga�a.

� Roger � wymamrota�a. � Roger... gdzie jeste�... nie widz�...

� Ciii � szepn�a jej matka � ciii, kochanie, wypij to.

Przy�o�y�a dzbanek do ust Lyry i�przechyli�a, �eby p�yn zwil�y� wargi dziewczynki. J�zyk Lyry wyczu� wilgo� i�wysun�� si�, �eby j� zliza�, a�wtedy pani Coulter wla�a jej troch� wi�cej naparu do ust, bardzo ostro�nie, czekaj�c, a� prze�knie ka�d� porcj�, zanim poda�a nast�pn�.

Trwa�o to kilka minut, w�ko�cu jednak dzbanek zosta� opr�niony i�pani Coulter znowu po�o�y�a c�rk� na pos�aniu. Jak tylko g�owa Lyry dotkn�a ziemi, Pantalaimon z�powrotem u�o�y� si� na jej gardle. Jego z�otorude futerko by�o r�wnie wilgotne jak jej w�osy. Oboje ponownie zapadli w�g��boki sen.

Z�ocista ma�pa zwinnie wr�ci�a do wylotu jaskini i�znowu usiad�a, obserwuj�c �cie�k�. Pani Coulter zanurzy�a kawa�ek flaneli w�misce z�zimn� wod� i�obmy�a twarz Lyry, a�potem rozpi�a �piw�r i�przetar�a jej szyj� i�ramiona, poniewa� dziewczynka by�a zgrzana. Potem wzi�a grzebie� i�delikatnie rozczesa�a spl�tane w�osy Lyry, sczesa�a z�czo�a i�zrobi�a schludny przedzia�ek.

Zostawi�a �piw�r otwarty, �eby dziewczynka och�on�a, i�rozpakowa�a zawini�tko przyniesione przez Am�: kilka p�askich bochenk�w chleba, kostka prasowanej herbaty, troch� lepkiego ry�u zawini�tego w�du�y li��. Czas rozpali� ognisko. G�rski ch��d dotkliwie k�sa� w�nocy. Pracuj�c metodycznie, zeskroba�a troch� suchej hubki, u�o�y�a ognisko i�zapali�a zapa�k�. Nast�pna sprawa: ko�czy�y si� zapa�ki i�nafta do piecyka; odt�d trzeba b�dzie podtrzymywa� ogie� w�dzie� i�w nocy.

Jej dajmon by� niezadowolony. Nie podoba�o mu si� to, co robi�a w�jaskini, a�kiedy pr�bowa� wyrazi� obawy, op�dza�a si� od niego. Odwr�ci� si� wi�c ty�em na znak pogardy i�strzela� w�ciemno�� �uskami z�sosnowej szyszki. Kobieta nie zwraca�a na niego uwagi, zr�cznie rozpali�a ognisko i�nastawi�a w�rondelku wod� na herbat�.

Niemniej jego sceptycyzm wp�yn�� na ni� i�kiedy kruszy�a do wody ciemnoszar� cegie�k� herbaty, zastanawia�a si�, co w�a�ciwie tutaj robi, czy ju� ca�kiem zwariowa�a i�co si� stanie, kiedy Ko�ci� si� dowie. Z�ocista ma�pa mia�a racj�. Pani Coulter ukrywa�a nie tylko Lyr�; ukrywa�a w�asne w�tpliwo�ci.

Z ciemno�ci wyszed� ma�y ch�opiec, przestraszony i�pe�en nadziei, powtarzaj�c szeptem:

� Lyra... Lyra... Lyra...

Za nim sta�y inne postacie, jeszcze bardziej mgliste ni� on, jeszcze bardziej milcz�ce. Wydawa�y si� nale�e� do tej samej grupy i�tego samego gatunku, ale nie mia�y widocznych twarzy i�s�yszalnych g�os�w; g�os ch�opca ani razu nie wzni�s� si� ponad szept, twarz za� by�a rozmazana i�niewyra�na, jakby na wp� zapomniana.

� Lyra... Lyra... Gdzie oni byli?

Na rozleg�ej r�wninie, gdzie �adne �wiat�o nie pada�o z�nieba ciemnego i�ci�kiego jak �elazo, gdzie mg�a przes�ania�a horyzont ze wszystkich stron. Ziemia by�a naga, ubita twardo przez miliony st�p, chocia� te stopy wa�y�y mniej ni� pi�rka; wi�c to czas ubi� p�asko ziemi�, chocia� czas zatrzyma� si� w�tym miejscu; wi�c widocznie tak musia�o by�. To by�o ostatnie miejsce, koniec wszystkich �wiat�w.

� Lyra...

Dlaczego tam byli?

Zostali uwi�zieni. Kto� pope�ni� zbrodni�, chocia� nikt nie wiedzia�, jak� zbrodni�, kim by� sprawca ani jaka w�adza wyda�a wyrok.

Dlaczego ten ma�y ch�opiec powtarza� imi� Lyry?

Nadzieja.

Kim oni byli?

Duchy.

Lyra nie mog�a ich dotkn��, chocia� bardzo si� stara�a. Jej zdezorientowane d�onie wci�� przechodzi�y na wylot, a�ma�y ch�opiec wci�� sta� i�prosi�.

� Roger � powiedzia�a, ale jej g�os zabrzmia� jak szept. � Och, Roger, gdzie jeste�? Co to za miejsce?

� To �wiat zmar�ych, Lyro... nie wiem, co robi�... nie wiem, czy zostan� tu na zawsze, i�nie wiem, czy zrobi�em co� z�ego, bo pr�bowa�em by� grzeczny, ale nienawidz� tego, boj� si� tego wszystkiego, nienawidz� tego...

A Lyra powiedzia�a:

� Ja...

� Cicho � powiedzia� Will. � Tylko b�d� cicho. Nie przeszkadzaj mi.

Lyra w�a�nie zosta�a pojmana, Will dopiero co zszed� ze szczytu g�ry, czarownica niedawno zabi�a jego ojca. Will zapali� ma�� blaszan� latark�, kt�r� wyj�� z�tobo�ka ojca, za pomoc� suchych zapa�ek, kt�re r�wnie� tam znalaz�, i�przykucn�� pod os�on� ska�y, �eby otworzy� plecak Lyry.

Pogrzeba� w��rodku zdrow� r�k� i�znalaz� ci�ki aletheiometr owini�ty w�aksamit. Przyrz�d po�yskiwa� w��wietle latarni. Will wyci�gn�� go do dw�ch postaci, kt�re sta�y za nim, postaci, kt�re nazywa�y siebie anio�ami.

� Umiecie to odczyta�?

� Nie � odpowiedzia� g�os. � Chod� z�nami. Musisz p�j��. Chod� teraz do Lorda Asriela.

� Kto wam kaza� �ledzi� mojego ojca? M�wi�y�cie, �e nie wiedzia�, �e go �ledzicie. Ale on wiedzia� � o�wiadczy� gwa�townie Will. � Uprzedzi� mnie, �e przyjdziecie. Wiedzia� wi�cej, ni� wam si� zdaje. Kto was wys�a�?

� Nikt nas nie wys�a�. Tylko my same � odpar� g�os. � Chcemy s�u�y� Lordowi Asrielowi. A�co ten martwy cz�owiek chcia�, �eby� zrobi� z�no�em?

Will zawaha� si� mimo woli.

� Kaza� mi go zanie�� do Lorda Asriela � przyzna�.

� Wi�c chod� z�nami.

� Nie. Nie p�jd�, dop�ki nie znajd� Lyry.

Owin�� aksamitem aletheiometr i�w�o�y� do swojego plecaka. Zasznurowa� plecak, zarzuci� na siebie ci�ki ojcowski p�aszcz dla os�ony przed deszczem i�usiad� na ziemi, wpatruj�c si� uparcie w�dwa cienie.

� Czy m�wicie prawd�? � zapyta�.

� Tak.

� Wi�c jeste�cie silniejsze od ludzi czy s�absze?

� S�absze. Wy macie prawdziwe cia�a, my nie. A�jednak musisz p�j�� z�nami.

� Nie. Je�li jestem silniejszy, musicie mnie s�ucha�. Poza tym mam n�, wi�c mog� wam rozkazywa�: pom�cie mi znale�� Lyr�. Wszystko mi jedno, ile czasu to zajmie, najpierw j� znajd�, a�potem p�jd� do Lorda Asriela.

Dwie postacie milcza�y przez kilka sekund. Potem odp�yn�y i�rozmawia�y ze sob�, chocia� Will nie s�ysza� ani s�owa.

Wreszcie znowu si� zbli�y�y i�us�ysza�:

� Dobrze, pope�niasz b��d, chocia� nie dajesz nam wyboru. Pomo�emy ci znale�� to dziecko.

Will pr�bowa� przebi� wzrokiem ciemno�� i�przyjrze� im si� dok�adniej, ale deszcz zalewa� mu oczy.

� Podejd�cie bli�ej, �ebym was obejrza� � poprosi�. Cienie zbli�y�y si�, ale wygl�da�y jeszcze bardziej niewyra�nie.

� Czy zobacz� was lepiej w�dziennym �wietle?

� Nie, gorzej. Nie mamy wysokiej rangi w�r�d anio��w.

� No, skoro was nie widz�, nikt inny te� was nie zobaczy, wi�c mo�ecie tak zosta�. Id�cie si� rozejrze� za �ladami Lyry. Nie mog�a odej�� daleko. Kobieta... zabra�a j� kobieta... b�d� razem. Id�cie poszuka�, a�potem wr��cie i�powiedzcie mi, co znalaz�y�cie.

Anio�y unios�y si� w�burzliw� noc i�znikn�y. Will poczu�, �e przyt�acza go wielki ci�ar; ju� przed walk� z�ojcem zosta�o mu niewiele si�, a�teraz by� wyko�czony. Chcia� tylko zamkn�� oczy, zapuchni�te i�piek�ce od �ez.

Naci�gn�� p�aszcz na g�ow�, przycisn�� plecak do piersi i�momentalnie zasn��.

� Nigdzie � powiedzia� g�os.

Will us�ysza� go w�g��binach snu i�usi�owa� si� obudzi�. Wreszcie (co zaj�o prawie minut�, poniewa� tak mocno spa�) zdo�a� otworzy� oczy na jasne �wiat�o poranka.

� Gdzie jeste�? � zapyta�.

� Obok ciebie � odpowiedzia� anio�. � Tutaj.

S�o�ce niedawno wsta�o, ska�y pokryte mchem i�porostami l�ni�y w�porannym blasku, ale nigdzie nie wida� by�o mglistej postaci.

� M�wi�em, �e w�dzie� b�dzie trudniej � ci�gn�� g�os. � Najlepiej nas wida� w�p�mroku, o�zmierzchu lub o��wicie; troch� gorzej w�ciemno�ciach; najgorzej w�s�o�cu. M�j towarzysz i�ja przeszukali�my podn�a g�ry i�nie znale�li�my ani kobiety, ani dziecka. Ale jest tam jezioro b��kitnej wody, nad kt�rym musia�a obozowa�. Le�y tam martwy m�czyzna i�czarownica zjedzona przez upiora.

� Martwy m�czyzna? Jak wygl�da?

� Przekroczy� sze��dziesi�tk�. Mi�sisty, o�g�adkiej sk�rze. Srebrnosiwe w�osy. Ubrany bogato, zosta�y na nim �lady mocnego zapachu.

� Sir Charles � stwierdzi� Will. � To na pewno on. Widocznie pani Coulter go zabi�a. No, przynajmniej jedna dobra wiadomo��.

� Zostawi�a �lady. M�j towarzysz j� �ledzi i�powr�ci, kiedy dowie si�, dok�d posz�a. Ja zostan� z�tob�.

Will podni�s� si� i�rozejrza� dooko�a. Burza oczy�ci�a powietrze, poranek by� rze�ki i�pogodny, co tylko podkre�la�o ponury charakter najbli�szej scenerii � wok� le�a�y zw�oki kilku czarownic, kt�re eskortowa�y Willa i�Lyr� na spotkanie z�jego ojcem. Padlino�erna wrona rozdziera�a ju� brutalnym dziobem twarz jednej z�nich, a�w g�rze kr��y� wi�kszy ptak, jakby wybiera� najsmakowitszy �up.

Will obejrza� wszystkie cia�a po kolei, ale �adne nie nale�a�o do Serafiny Pekkali, kr�lowej klanu czarownic, najlepszej przyjaci�ki Lyry. Potem przypomnia� sobie: chyba odlecia�a nied�ugo przed zmierzchem, �eby za�atwi� jak�� inn� spraw�.

Wi�c mo�e jeszcze �y�a. Pocieszy�a go ta my�l i�rozejrza� si�, szukaj�c jej �lad�w na horyzoncie, ale wsz�dzie widzia� tylko b��kitne niebo i�ostre ska�y.

� Gdzie jeste�? � zapyta� anio�a.

� Obok ciebie � odpowiedzia� g�os � jak zawsze.

Will spojrza� w�lewo, sk�d dochodzi� g�os, ale niczego nie zobaczy�.

� Wi�c nikt ci� nie widzi. Czy kto� inny mo�e ci� us�ysze� tak wyra�nie jak ja?

� Nie, je�li szepcz� � odpar� cierpko anio�.

� Jak si� nazywasz? Czy macie imiona?

� Tak, mamy. Nazywam si� Balthamos. M�j towarzysz nazywa si� Baruch.

Will zastanowi� si�, co robi�. Je�li wybierze jedn� drog� z�wielu, wszystkie niewybrane zgasn� jak zdmuchni�ty p�omie� �wiecy, jakby nigdy nie istnia�y. W�tej chwili wszystkie wybory Willa istnia�y jednocze�nie. Ale �eby zachowa� je wszystkie, nale�a�o nic nie robi�. Musia� w�ko�cu dokona� wyboru.

� Wr�cimy na d� � oznajmi�. � P�jdziemy do jeziora. Mo�e tam jest co�, co mi si� przyda. Zreszt� i�tak pi� mi si� chce. Wybior� drog�, a�ty mo�esz mn� pokierowa�, je�li zab��dz�.

Dopiero po kilku minutach schodzenia po skalistym zboczu, gdzie nie prowadzi� �aden szlak, Will zorientowa� si�, �e r�ka go nie boli. W�a�ciwie nie my�la� o�swojej ranie, odk�d si� obudzi�.

Przystan�� i�spojrza� na szorstki materia�, kt�rym ojciec owin�� mu r�k� po walce. Szmata lepi�a si� od ma�ci na�o�onej na ran�, ale nie wida� by�o ani �ladu krwi. Uporczywe krwawienie po utracie palc�w tak go wyczerpa�o, �e teraz serce w�nim podskoczy�o z�rado�ci.

Na pr�b� poruszy� palcami. Prawda, rany wci�� bola�y, ale inaczej: nie by� to g��boki, m�cz�cy b�l z�poprzedniego dnia, tylko st�pione, z�agodzone pieczenie. Czu�, �e rana si� goi. Dzi�ki ojcu. Zakl�cie czarownic zawiod�o, ale ojciec go uleczy�.

Podniesiony na duchu, ruszy� dalej w�d� zbocza.

Potrzebowa� trzech godzin i�kilku wskaz�wek, �eby dotrze� do ma�ego b��kitnego jeziora. Zanim je odnalaz�, by� zgrzany i�spragniony, w�pal�cym s�o�cu p�aszcz ci��y� mu coraz bardziej; chocia� po�a�owa�, kiedy go zdj��, bo spiek� sobie kark i�nagie ramiona. Rzuci� p�aszcz i�plecak, przebieg� ostatnie kilka metr�w, pad� na twarz i��yka� haustami lodowat� wod�. Woda by�a tak zimna, �e rozbola�y go z�by i�g�owa.

Zaspokoiwszy pragnienie, usiad� i�rozejrza� si� dooko�a. Poprzedniego dnia nie by� w�stanie dostrzec szczeg��w, teraz jednak zobaczy� wyra�nie intensywn� barw� wody i�us�ysza� przenikliwe brz�czenie owad�w.

� Balthamos?

� Zawsze przy tobie.

� Gdzie jest ten martwy m�czyzna?

� Za wysok� ska�� na prawo.

� Czy s� w�pobli�u jakie� upiory?

� Nie, nie ma.

Will podni�s� plecak i�p�aszcz i�ruszy� brzegiem jeziora do ska�y, kt�r� wskaza� Balthamos.

Za ni� zobaczy� ma�e obozowisko, z�pi�cioma czy sze�cioma namiotami i�resztkami ognisk. Zszed� na d� ostro�nie na wypadek, gdyby kto� jeszcze �y� i�ukrywa� si�.

Lecz panowa�a tam ca�kowita cisza, tylko nieznacznie zak��cana przez g�osy owad�w. Namioty sta�y milcz�ce, na spokojnej tafli wody jeszcze rozchodzi�y si� powoli kr�gi od miejsca, gdzie wcze�niej pi�. Wzdrygn�� si�, kiedy co� zielonego mign�o obok jego stopy, ale to by�a tylko ma�a jaszczurka.

Namioty wykonano z�tkaniny o�kamufluj�cych barwach, przez co jeszcze wyra�niej odcina�y si� od ska� w�kolorze zgaszonej czerwieni. Zajrza� do pierwszego, kt�ry okaza� si� pusty. Podobnie drugi, ale w�trzecim odkry� co� cennego: mena�k� i�pude�ko zapa�ek. Znalaz� r�wnie� pasek jakiej� ciemnej substancji, d�ugiej i�grubej jak jego przedrami�. Pocz�tkowo wzi�� to za sk�r�, ale w��wietle s�o�ca zobaczy�, �e to by�o suszone mi�so.

No, przecie� mia� n�. Odci�� cienki plasterek, kt�ry da� si� pogry�� i�smakowa� ca�kiem dobrze, by� tylko leciutko s�onawy. Will w�o�y� mi�so, zapa�ki i�mena�k� do plecaka i�przeszuka� inne namioty, r�wnie� puste.

Najwi�kszy zostawi� sobie na koniec.

� Czy tam jest martwy m�czyzna? � rzuci� w�powietrze.

� Tak � potwierdzi� Balthamos. � Zosta� otruty.

Will ostro�nie podszed� do wej�cia, otwieraj�cego si� na jezioro. Obok przewr�conego brezentowego krzese�ka spoczywa�y zw�oki cz�owieka � znanego w��wiecie Willa jako sir Charles Latrom, a�w �wiecie Lyry jako Lord Boreal � kt�ry ukrad� jej aletheiometr, a�ta kradzie� z�kolei doprowadzi�a Willa do samego zaczarowanego no�a. Sir Charles by� sprytny, nieuczciwy i�pot�ny, ale teraz by� martwy. Twarz mia� nieprzyjemnie wykrzywion� i�Will nie chcia� na ni� patrze�, ale zerkn�wszy w�g��b namiotu, zobaczy� wiele rzeczy wartych zabrania, wi�c przeszed� nad cia�em, �eby si� rozejrze�.

Jego ojciec, �o�nierz, odkrywca, wiedzia�by dok�adnie, co zabra�. Will musia� zgadywa�. Wzi�� ma�e szk�o powi�kszaj�ce w�stalowej kasetce, poniewa� m�g� go u�ywa� do rozpalania ognia i�oszcz�dza� zapa�ki; zw�j mocnego sznurka; metalow� manierk� na wod�, znacznie l�ejsz� ni� jego buk�ak z�koziej sk�ry, i�ma�y blaszany kubek; ma�� lornetk�; rulon z�otych monet wielko�ci m�skiego kciuka, zawini�ty w�papier; apteczk�; tabletki do oczyszczania wody; paczk� kawy; trzy paczuszki prasowanych suszonych owoc�w; torebk� owsianych herbatnik�w; sze�� mi�towych baton�w Kendala; pude�ko haczyk�w na ryby i�nylonow� link�; wreszcie notes i�kilka o��wk�w oraz ma�� elektryczn� latark�.

Zapakowa� wszystko do plecaka, odci�� nast�pny plasterek mi�sa, nape�ni� manierk� wod� z�jeziora i�powiedzia� do Balthamosa:

� My�lisz, �e potrzebuj� czego� jeszcze?

� Przyda�oby ci si� troch� rozs�dku � pad�a odpowied�. � Ta cecha pomaga rozpozna� m�dro��, okazywa� jej szacunek i�pos�usze�stwo.

� Ty jeste� m�dry?

� Znacznie m�drzejszy od ciebie.

� No, sam nie wiem. Czy jeste� cz�owiekiem? M�wisz jak cz�owiek.

� Baruch by� cz�owiekiem. Ja nie. Teraz jest anio�em.

� Wi�c... � Will przerwa� swoje czynno�ci, czyli pakowanie plecaka w�ten spos�b, �eby najci�sze przedmioty znalaz�y si� na dnie, i�spr�bowa� zobaczy� anio�a. Nie zobaczy� nic.

� Wi�c on by� cz�owiekiem � ci�gn�� � a�potem... Czy ludzie zmieniaj� si� po �mierci w�anio�y? Czy tak si� dzieje?

� Nie zawsze. Nie w�wi�kszo�ci przypadk�w... Bardzo rzadko.

� Wi�c kiedy on �y�?

� Cztery tysi�ce lat temu, mniej wi�cej. Ja jestem znacznie starszy.

� I��y� w�moim �wiecie? Czy w��wiecie Lyry? Czy w�tym?

� W�twoim. Ale istniej� miriady �wiat�w. Wiesz o�tym.

� Ale jak ludzie zmieniaj� si� w�anio�y?

� Po co te metafizyczne spekulacje?

� Po prostu chc� wiedzie�.

� Lepiej trzymaj si� swoich zada�. Zrabowa�e� w�asno�� tego zmar�ego, masz wszystkie zabawki potrzebne ci do �ycia; mo�emy rusza� dalej?

� Kiedy si� dowiem, w�kt�r� stron� mam i��.

� Dok�dkolwiek p�jdziemy, Baruch nas znajdzie.

� Wi�c znajdzie nas tak�e, je�li tu zostaniemy. Mam jeszcze co� do zrobienia.

Will usiad� tam, sk�d nie widzia� cia�a sir Charlesa, i�zjad� trzy mi�towe batony Kendala. Poczu� si� cudownie od�wie�ony i�wzmocniony, kiedy jedzenie wype�ni�o mu �o��dek. Potem znowu spojrza� na aletheiometr. Ka�dy z�trzydziestu sze�ciu ma�ych obrazk�w namalowanych na ko�ci s�oniowej by� idealnie wyra�ny: Will nie mia� w�tpliwo�ci, �e jeden przedstawia dziecko, drugi szczeniaka, a�kolejny bochenek chleba i�tak dalej. Nie rozumia� tylko ich znaczenia.

� Jak Lyra to odczytywa�a? � zapyta� Balthamosa.

� Ca�kiem mo�liwe, �e zmy�la�a. Ci, kt�rzy u�ywaj� tych instrument�w, studiuj� przez wiele lat i�nawet potem rozumiej� je tylko z�pomoc� wielu podr�cznik�w.

� Lyra nie zmy�la�a. Naprawd� go odczytywa�a. M�wi�a mi rzeczy, kt�rych nie mog�a wiedzie�.

� Wi�c zapewniam ci�, �e dla mnie to r�wnie� tajemnica � o�wiadczy� anio�.

Patrz�c na aletheiometr, Will przypomnia� sobie, co m�wi�a Lyra o�odczytywaniu: �e musia�a osi�gn�� odpowiedni stan umys�u, �eby instrument zadzia�a�. Z�kolei jemu pomaga�o to wyczu� subtelno�ci srebrnego ostrza.

Kierowany ciekawo�ci�, wyj�� n� i�wyci�� w�powietrzu ma�e okienko przed sob�. Za oknem zobaczy� tylko b��kit nieba, ale w�dole, daleko w�dole, rozci�ga�y si� pola i�lasy; niew�tpliwie jego w�asny �wiat.

Wi�c g�ry w�tym �wiecie nie odpowiada�y g�rom w�jego �wiecie. Zamkn�� okno, po raz pierwszy pos�uguj�c si� lew� r�k�. Co za rado��, �e znowu m�g� jej u�ywa�!

Potem co� mu przysz�o do g�owy tak nagle, �e poczu� niemal elektryczny wstrz�s.

Je�li istnia�y miriady �wiat�w, dlaczego n� otwiera� okno tylko pomi�dzy tym �wiatem a�jego w�asnym?

Przecie� powinien wcina� si� w�ka�dy z�nich.

Ponownie podni�s� n� i�pozwoli�, �eby jego umys� przep�yn�� do samego koniuszka ostrza, jak go uczy� Giacomo Paradisi, a� jego �wiadomo�� spocz�a pomi�dzy samymi atomami i�wyczuwa�a ka�d� drobn� zmarszczk�, ka�d� raf� w�powietrzu.

Zamiast ci��, jak tylko poczu� pierwszy lekki op�r, co zwykle robi�, przesun�� n� do nast�pnego i�nast�pnego. To przypomina�o naciskanie na lini� szw�w tak delikatnie, �eby �adnego nie naruszy�.

� Co robisz? � zapyta� g�os z�powietrza, przywracaj�c go do rzeczywisto�ci.

� Badania � odpar� Will. � B�d� cicho i�odsu� si�. Je�li podejdziesz bli�ej, skalecz� ci�, bo nie mog� ci� omin��, skoro ci� nie widz�.

Balthamos wyda� st�umiony pomruk niezadowolenia. Will ponownie wyci�gn�� n�, pr�bowa� wyczu� drobniutkie opory i�przeszkody. By�o ich znacznie wi�cej, ni� si� spodziewa�. A�poniewa� wyczuwa� je i�nie potrzebowa� od razu ci��, odkry�, �e r�ni� si� mi�dzy sob�: jedna by�a twarda i�wyra�na, druga mglista; trzecia �liska; czwarta krucha i��amliwa...

Lecz w�r�d wszystkich niekt�re wyczuwa� �atwiej i�znaj�c ju� odpowied�, przeci�� jedn� dla pewno�ci: znowu jego �wiat.

Zamkn�� go i�wymaca� czubkiem no�a zaczep o�innych cechach. Znalaz� taki, kt�ry by� elastyczny i�oporny, i�przesun�� przez niego n�.

Tak! �wiat, kt�ry zobaczy� przez okno, nie by� jego �wiatem: ziemia le�a�a bli�ej, krajobraz nie przedstawia� zielonych p�l i��ywop�ot�w, tylko pustyni� z�faluj�cymi wydmami.

Zamkn�� go i�otworzy� nast�pny: zadymione powietrze nad przemys�owym miastem, szeregi skutych, pos�pnych robotnik�w cz�api�cych do fabryki.

Zamkn�� r�wnie� ten �wiat i�wr�ci� do rzeczywisto�ci. Troch� kr�ci�o mu si� w�g�owie. Po raz pierwszy zrozumia� prawdziw� moc no�a, wi�c bardzo ostro�nie od�o�y� go na g�az przed sob�.

� Zamierzasz tutaj siedzie� przez ca�y dzie�? � zapyta� Balthamos.

� My�l�. Mo�na �atwo przenosi� si� z�jednego �wiata do drugiego tylko wtedy, kiedy grunt jest na tym samym poziomie. Mo�e w�niekt�rych miejscach tak jest i�mo�e w�a�nie tam najwi�cej si� przecina... I�musia�by� wiedzie�, jaki jest tw�j w�asny �wiat pod czubkiem no�a, bo inaczej m�g�by� nigdy nie wr�ci�. Zgubi�by� si� na zawsze.

� Istotnie. Ale czy mo�emy...

� I�musia�by� wiedzie�, kt�ry �wiat ma grunt w�tym samym miejscu, bo inaczej nie ma sensu go otwiera� � m�wi� Will bardziej do siebie ni� do anio�a. � Wi�c to nie jest takie �atwe, jak my�la�em. Chyba w�Oksfordzie i�Cittagazze mieli�my po prostu szcz�cie. Ale chcia�bym tylko...

Znowu wzi�� do r�ki n�. Opr�cz czystego i�wyra�nego uczucia, kt�rego dozna�, kiedy dotkn�� punktu otwarcia do w�asnego �wiata, wi�cej ni� raz do�wiadczy� sensacji innego rodzaju: swoistego rezonansu, jakby uderza� w�ci�ki drewniany b�ben, tylko, �e oczywi�cie rezonans dotar� do niego, jak wszystkie inne, poprzez najl�ejsze drgnienie pustego powietrza.

Tam. Cofn�� d�o� i�pomaca� gdzie indziej: znowu.

Przeci�� i�stwierdzi�, �e odgad� prawid�owo. Rezonans oznacza�, �e grunt w�otwartym �wiecie znajdowa� si� na tym samym miejscu co w�tym �wiecie. Will spogl�da� na trawiasty p�askowy� pod pochmurnym niebem, gdzie pas�o si� stado spokojnych zwierz�t � jakich nigdy jeszcze nie widzia� � zwierz�t wielko�ci bizona, z�szerokimi rogami, kosmatym niebieskim futrem i�sztywn� grzyw� na karku.

Przeszed� na drug� stron�. Najbli�sze zwierz� podnios�o oboj�tny wzrok, po czym wr�ci�o do skubania trawy. Zostawiwszy otwarte okno, Will na ��ce obcego �wiata wyczu� czubkiem no�a znajome zaczepy i�wypr�bowa� je.

Tak, z�tego �wiata m�g� otworzy� sw�j w�asny, i�wci�� znajdowa� si� wysoko nad farmami i��ywop�otami; �atwo m�g� odnale�� silny rezonans oznaczaj�cy �wiat Cittagazze, kt�ry w�a�nie opu�ci�.

Z g��bok� ulg� wr�ci� do obozu nad jeziorem, zamykaj�c wszystkie okna za sob�. Teraz m�g� znale�� drog� do domu; teraz si� nie zgubi; m�g� si� ukry� w�razie potrzeby i�przemieszcza� bezpiecznie.

Z ka�dym nast�pnym okruchem wiedzy ros�a jego si�a. Wsun�� n� za pas i�zarzuci� plecak na rami�.

� No, jeste� ju� gotowy? � zapyta� sarkastyczny g�os.

� Tak. Wyja�ni� ci wszystko, je�li chcesz, ale nie wydajesz si� zainteresowany.

� Och, twoje post�powanie jest dla mnie �r�d�em nieustannej fascynacji. Ale nie przejmuj si� mn�. Co zamierzasz powiedzie� tym ludziom, kt�rzy nadchodz�?

Will rozejrza� si� zaskoczony. Na szlaku, daleko w�dole, zobaczy� sznur podr�nych z�jucznymi ko�mi, w�druj�cych wytrwale w�stron� jeziora. Jeszcze go nie spostrzegli, ale wkr�tce to nast�pi, je�li nie ruszy si� z�miejsca.

Will zwin�� p�aszcz ojca, kt�ry wcze�niej roz�o�y� na kamieniach w�s�o�cu. Po wyschni�ciu p�aszcz wa�y� znacznie mniej. Rozejrza� si�: nie m�g� unie�� nic wi�cej.

� Idziemy dalej � oznajmi�.

Chcia� przewin�� banda�, ale to mog�o zaczeka�. Ruszy� brzegiem jeziora, a�anio� pod��a� za nim, niewidzialny w�jasnym powietrzu.

Znacznie p�niej tego samego dnia zeszli z�nagich ska� na ostrog� poro�ni�t� traw� i�kar�owatymi rododendronami. Will marzy� o�odpoczynku i�zdecydowa�, �e wkr�tce zrobi post�j.

Niewiele us�ysza� od anio�a. Od czasu do czasu Balthamos m�wi�: �Nie t�dy� albo �Po lewej jest �atwiejsza �cie�ka�, a�Will przyjmowa� rad�; ale w�rzeczywisto�ci szed�, �eby i�� i�oddali� si� od tamtych w�drowc�w, poniewa� dop�ki nie wr�ci� drugi anio� z�wiadomo�ciami, r�wnie dobrze mogli zosta� na miejscu.

Teraz, kiedy s�o�ce zachodzi�o, zaczyna� widzie� swojego dziwnego towarzysza. Sylwetka cz�owieka zdawa�a si� drga� w��wietle, a�powietrze wewn�trz niej zg�stnia�o.

� Balthamos? � zagadn�� Will. � Chcia�bym znale�� strumie�. Czy jest jaki� w�pobli�u?

� Jest �r�d�o w�po�owie zbocza � odpar� anio� � tu� przed tymi drzewami.

� Dzi�kuj� � powiedzia� Will.

Znalaz� �r�de�ko, napi� si� do syta i�nape�ni� manierk�. Zanim jednak zd��y� zej�� do niewielkiego zagajnika, us�ysza� okrzyk Balthamosa. Odwr�ci� si� i�zobaczy� jego sylwetk� mkn�c� ponad zboczem w�stron�... czego? W�a�ciwie zobaczy� anio�a tylko jako przelotny cie� i�widzia� go lepiej, kiedy nie patrzy� wprost na niego, ale zdawa�o mu si�, �e Balthamos zatrzyma� si�, nas�uchiwa�, a�potem �mign�� w�g�r� i�wyhamowa� z�powrotem obok Willa.

� Tutaj! � zawo�a� g�osem przynajmniej raz wolnym od sarkazmu i�pretensji. � Baruch poszed� t�dy! I�tu jest jedno okno, prawie niewidoczne. Chod�... chod�. Chod� zaraz.

Will pospieszy� za nim, zapominaj�c o�zm�czeniu. Okno, jak zobaczy� po chwili, otwiera�o si� na mroczny krajobraz przypominaj�cy tundr�, bardziej p�aski ni� g�ry �wiata Cittagazze i�zimniejszy pod zachmurzonym niebem. Przeszed� na drug� stron�, a�Balthamos natychmiast do niego do��czy�.

� Kt�ry to �wiat? � zapyta� Will.

� �wiat tej dziewczyny. T�dy przesz�y. Baruch ruszy� za nimi, �eby je �ledzi�.

� Sk�d wiesz, gdzie on jest? Czytasz w�jego my�lach?

� Oczywi�cie, �e czytam w�jego my�lach. Dok�dkolwiek p�jdzie, moje serce pod��a za nim; czujemy jak jeden, chocia� jest nas dw�ch.

Will rozejrza� si�, ale nie zobaczy� ani �ladu ludzkiej dzia�alno�ci. Ch��d w�powietrzu zwi�ksza� si� z�ka�d� chwil�, w�miar� jak zapada� zmrok.

� Nie chc� tutaj nocowa� � o�wiadczy� Will. � Zostaniemy na noc w��wiecie Ci'gazze i�przejdziemy tu rano. Przynajmniej tam jest las i�mog� rozpali� ogie�. Teraz, kiedy wiem, jak wyczu� jej �wiat, mog� go znale�� no�em... Och, Balthamos? Mo�esz przybra� inn� posta�?

� Po co?

� W�tym �wiecie istoty ludzkie maj� dajmony i�je�li nie b�d� takiego mia�, wzbudz� podejrzenia. Lyra za pierwszym razem przestraszy�a si� mnie z�tego powodu. Wi�c je�li zamierzamy podr�owa� po tym �wiecie, musisz udawa� moj� dajmon� i�przybra� posta� jakiego� zwierz�cia. Najlepiej ptaka. Wtedy przynajmniej mo�esz lata�.

� Och, jakie to m�cz�ce.

� Ale mo�esz?

� M�g�bym...

� Wi�c zr�b to zaraz. Chc� zobaczy�.

Sylwetka anio�a jakby skondensowa�a si�, tworz�c niewielki wir w�powietrzu, a�potem czarny kos sfrun�� na traw� u�st�p Willa.

� Usi�d� na moim ramieniu � zaproponowa� Will.

Ptak wykona� polecenie, po czym przem�wi� znajomym ironicznym g�osem anio�a:

� Zrobi� to tylko w�razie absolutnej konieczno�ci. To niewymowne upokorzenie.

� Szkoda � stwierdzi� Will. � W�tym �wiecie za ka�dym razem, kiedy spotkamy ludzi, musisz zmieni� si� w�ptaka. Sprzeciwy i�narzekania nie maj� sensu. Po prostu zr�b to.

Kos sfrun�� z�jego ramienia i�rozp�yn�� si� w�powietrzu, a�zamiast niego pojawi� si� nad�sany anio�. Zanim przeszli z�powrotem przez okno, Will rozejrza� si� uwa�nie i�pow�cha� powietrze, �eby lepiej zapami�ta� �wiat, gdzie wi�ziono Lyr�.

� Gdzie jest teraz tw�j towarzysz? � zapyta�.

� Idzie za kobiet� na po�udnie.

� Wi�c my te� p�jdziemy w�t� stron�, rano.

Nast�pnego dnia Will w�drowa� przez wiele godzin i�nikogo nie spotka�. Krajobraz tworzy�y g��wnie niskie wzg�rza poro�ni�te kr�tk�, such� traw�. Na ka�dym wzniesieniu terenu Will rozgl�da� si�, szukaj�c �lad�w ludzkiej dzia�alno�ci, ale nie znalaz� �adnych. Jedyne urozmaicenie pylistej zielonobr�zowej pustki stanowi�a odleg�a smu�ka ciemniejszej zieleni, do kt�rej zmierza�, poniewa� Balthamos powiedzia�, �e to jest las z�rzek� p�yn�c� na po�udnie. Kiedy s�o�ce sta�o w�zenicie, Will daremnie pr�bowa� przespa� si� w�r�d niskich krzak�w. Pod wiecz�r czu� zm�czenie i�stopy go bola�y.

� Strasznie si� wleczesz � zauwa�y� zgry�liwie Balthamos.

� Nic na to nie poradz� � odpar� Will. � Je�li nie potrafisz powiedzie� nic po�ytecznego, lepiej si� nie odzywaj.

Zanim dotarli na skraj lasu, s�o�ce opad�o nisko, a�powietrze by�o ci�kie od py�ku. Will kichn�� kilka razy i�sp�oszy� ptaka, kt�ry z�wrzaskiem poderwa� si� z�pobliskich zaro�li.

� Pierwsze �ywe stworzenie, kt�re dzisiaj widzia�em � stwierdzi� Will.

� Gdzie zamierzasz obozowa�? � zapyta� Balthamos. Od czasu do czasu anio� stawa� si� widoczny w�d�ugich cieniach drzew. Na ile Will zdo�a� dostrzec, jego twarz wyra�a�a irytacj�.

� Musz� zatrzyma� si� gdzie� tutaj � powiedzia� Will. � Pom� mi znale�� dobre miejsce. S�ysz� strumie�... spr�buj go znale��.

Anio� znik�. Will wl�k� si� dalej przez niskie k�py wrzosu i�mirtu, marz�c o��cie�ce dla znu�onych st�p. Z�obaw� obserwowa� zapadaj�cy zmierzch: wkr�tce musia� wybra� miejsce na nocleg albo ciemno�� odbierze mu mo�liwo�� wyboru.

� W�lewo � powiedzia� g�os bliski na wyci�gni�cie r�ki. � Strumie� i�usch�e drzewo na ognisko. T�dy...

Will poszed� za g�osem anio�a i�wkr�tce znalaz� opisane miejsce. Bystry strumyk pluska� w�r�d omsza�ych g�az�w i�wpada� przez skalny pr�g do w�skiej rozpadliny, ciemnej pod wisz�cymi nisko ga��ziami drzew. Za strumieniem trawiasty brzeg stawa� si� szerszy i�dochodzi� do g�stych zaro�li.

Zanim Will pozwoli� sobie na odpoczynek, poszed� nazbiera� drewna i�wkr�tce natrafi� na kr�g osmalonych kamieni w�trawie, gdzie dawno temu kto� rozpali� ognisko. Zebra� nar�cze chrustu i�grubszych ga��zi, kt�re poci�� no�em na kawa�ki odpowiedniej d�ugo�ci i�spr�bowa� podpali�. Nie zna� �adnych sprawdzonych sposob�w i�zmarnowa� kilka zapa�ek, zanim zdo�a� podtrzyma� p�omie�.

Anio� przygl�da� mu si� ze znu�on� cierpliwo�ci�.

Rozpaliwszy ogie�, Will zjad� dwa owsiane herbatniki, troch� suszonego mi�sa i�kawa�ek mi�towego batonu Kendala, kt�ry popi� zimn� wod�. Balthamos siedzia� obok i�milcza�, wreszcie Will zapyta�:

� B�dziesz mnie pilnowa� przez ca�y czas? Nigdzie nie p�jd�.

� Czekam na Barucha. On wkr�tce wr�ci, a�wtedy przestan� zwraca� na ciebie uwag�, skoro sobie �yczysz.

� Chcesz troch� jedzenia?

Balthamos drgn�� lekko; odczuwa� pokus�.

� To znaczy, nie wiem, czy ty w�og�le jesz � ci�gn�� Will � ale je�li masz na co� ochot�, prosz� bardzo.

� Co to jest? � zapyta� niepewnie anio�, wskazuj�c mi�towy batonik Kendala.

� G��wnie cukier, tak my�l�, i�mi�ta. Masz.

Will od�ama� kwadracik i�poda� anio�owi. Balthamos schyli� g�ow� i�pow�cha�. Potem wzi�� pocz�stunek; ch�odne palce lekko musn�y wn�trze d�oni Willa.

� To chyba mnie nasyci � powiedzia�. � Jeden kawa�ek w�zupe�no�ci wystarczy, dzi�kuj�.

Usiad� i�jad� w�milczeniu. Will odkry�, �e je�li patrzy� na ogie�, widz�c anio�a tylko k�tem oka, dostrzega� go znacznie wyra�niej.

� Gdzie jest Baruch? � zapyta�. � Czy mo�e porozumie� si� z�tob�?

� Czuj�, �e on jest blisko. Nied�ugo tu b�dzie. Kiedy wr�ci, porozmawiamy. Rozmowa jest najlepsza.

Zaledwie dziesi�� minut p�niej do ich uszu dobieg� �opot skrzyde� i�Balthamos gorliwie wsta�. W�nast�pnej chwili dwa anio�y obejmowa�y si�, a�Will, patrz�c w�p�omienie, widzia� ich wzajemn� czu�o��. Bardziej ni� czu�o��: kochali si� nami�tnie.

Baruch usiad� obok swojego towarzysza, a�Will przegania� ognisko i�k��b dymu przep�yn�� obok dw�ch anio��w. Dym jakby obrysowa� ich cia�a i�po raz pierwszy Will zobaczy� ich wyra�nie. Balthamos by� smuk�y; w�skie skrzyd�a mia� elegancko z�o�one za plecami, a�twarz wyra�a�a wynios�� pogard� po��czon� z��arliwym, czu�ym wsp�czuciem, jakby anio� m�g� pokocha� wszystkie stworzenia, gdyby tylko jego natura pozwoli�a mu zapomnie� o�ich wadach. Lecz z�pewno�ci� nie widzia� �adnych wad w�Baruchu. Baruch wydawa� si� m�odszy, zgodnie ze s�owami samego Balthamosa, mocniej zbudowany, o��nie�nobia�ych masywnych skrzyd�ach. Mia� mniej skomplikowan� natur�; spogl�da� na Balthamosa jak na �r�d�o wszelkiej wiedzy i�rado�ci. Will poczu� si� zaintrygowany i�wzruszony ich wzajemn� mi�o�ci�.

� Dowiedzia�e� si�, gdzie jest Lyra? � zapyta� niecierpliwie.

� Tak � odpar� Baruch. � W�Himalajach jest dolina, bardzo wysoko, w�pobli�u lodowca, gdzie l�d rozszczepia �wiat�o na t�cz�. Narysuj� ci map� na ziemi, �eby� nie zab��dzi�. Dziewczynka jest uwi�ziona w�jaskini w�r�d drzew, u�piona przez kobiet�.

� U�piona? A�kobieta jest sama? Nie ma z�ni� �o�nierzy?

� Tak, sama. Ukrywa si�.

� Czy Lyry nie spotka�a �adna krzywda?

� Nie. Ona tylko �pi i��ni. Poka�� ci, gdzie one s�.

Bladym palcem Baruch nakre�li� map� na go�ej ziemi obok ogniska. Will wyj�� notes i�skopiowa� j� dok�adnie. Przedstawia�a lodowiec o�dziwnym w�owym kszta�cie, sp�ywaj�cy w�d� pomi�dzy trzema niemal identycznymi g�rskimi szczytami.

� Teraz � powiedzia� anio� � podejdziemy bli�ej. Dolina z�jaskini� schodzi od lewej strony lodowca, p�ynie przez ni� rzeka zasilana topniej�cym lodem. Pocz�tek doliny jest tutaj...

Narysowa� nast�pn� map�, kt�r� Will skopiowa�; a�potem trzeci�, jeszcze dok�adniejsz�, tote� Will poczu�, �e znajdzie drog� bez trudu � pod warunkiem, �e pokona sze�� czy siedem tysi�cy kilometr�w dziel�cych tundr� od g�r. N� wycina� przej�cia pomi�dzy �wiatami, ale nie m�g� skr�ci� odleg�o�ci wewn�trz nich.

� Obok lodowca jest �wi�tynia � zako�czy� Baruch � z�czerwonymi jedwabnymi flagami, troch� podartymi przez wiatry. Ma�a dziewczynka przynosi �ywno�� do jaskini. Oni my�l�, �e kobieta to �wi�ta, kt�ra ich pob�ogos�awi, je�li zatroszcz� si� o�jej potrzeby.

� Doprawdy � mrukn�� Will. � I�ona si� ukrywa... Nie rozumiem tego. Ukrywa si� przed Ko�cio�em?

� Tak si� zdaje.

Will starannie posk�ada� mapy. Wcze�niej postawi� blaszany kubek na kamieniu na skraju ogniska, �eby zagrza� troch� wody. Teraz nasypa� do niego kawy w�proszku, zamiesza� patykiem i�owin�� d�o� chusteczk�, zanim podni�s� kubek do ust.

P�on�cy patyk osun�� si� w�ogie�; odezwa� si� nocny ptak.

Nagle, bez �adnego widocznego powodu, anio�y podnios�y wzrok w�tym samym kierunku. Pod��y� za ich spojrzeniem, ale nic nie zobaczy�. Widzia� kiedy�, jak jego kotka zrobi�a to samo: przebudzi�a si� z�drzemki i��ledzi�a wzrokiem niewidzialne co� lub kogo�, kto przeszed� przez pok�j. Sier�� jej si� zje�y�a i�jemu te� wtedy w�osy stan�y d�ba.

� Zga� ogie� � szepn�� Balthamos.

Will zgarn�� zdrow� r�k� gar�� ziemi i�zasypa� p�omienie. Natychmiast ch��d przenikn�� go do ko�ci, a� ch�opiec zadr�a�. Owin�� si� p�aszczem i�znowu podni�s� wzrok.

Tym razem co� zobaczy�: ponad chmurami ja�nia� jaki� kszta�t, kt�ry nie by� ksi�ycem.

Will us�ysza� st�umiony g�os Barucha:

� Rydwan? Czy to mo�liwe?

� Co to jest? � szepn�� Will. Baruch nachyli� si� bli�ej i�odszepn��:

� Wiedz�, �e tutaj jeste�my. Znale�li nas. Will, we� sw�j n� i...

Nagle co� spad�o z�nieba i�uderzy�o w�Balthamosa. W�u�amku sekundy Baruch skoczy� na pomoc, a�Balthamos szarpa� si�, �eby uwolni� skrzyd�a. Trzy istoty szamota�y si� w�ciemno�ciach niczym wielkie osy zapl�tane w�mocnej paj�czynie, nie wydaj�c �adnego d�wi�ku; Will s�ysza� tylko trzaskanie ga��zek i�szelest li�ci deptanych przez walcz�cych.

Nie m�g� u�y� no�a: poruszali si� zbyt szybko. Zamiast tego wyj�� z�plecaka elektryczn� latark� i�zapali�.

�aden nie spodziewa� si� tego. Napastnik roz�o�y� skrzyd�a, Balthamos zakry� oczy ramieniem i�tylko Baruch wykaza� tyle przytomno�ci umys�u, �eby wytrzyma�. Teraz Will zobaczy� wroga: inny anio�, znacznie wi�kszy i�silniejszy od nich, kt�remu Baruch zatyka� r�k� usta.

� Will! � krzykn�� Balthamos. � N�... wytnij drog�! Szybko!

W tej samej chwili napastnik wyrwa� si� Baruchowi i�krzykn��:

� Lordzie Regencie! Mam ich!

Od jego g�osu Willowi zadzwoni�o w�uszach; nigdy jeszcze nie s�ysza� takiego krzyku. Po chwili anio� pr�bowa� wzbi� si� w�powietrze, Will upu�ci� latark� i�skoczy� do przodu. Zabi� ju� wcze�niej kliwucha, lecz u�ycie no�a przeciwko istocie podobnej do niego okaza�o si� znacznie trudniejsze. Niemniej opasa� ramionami wielkie bij�ce skrzyd�a i�ci�� pi�ra raz za razem, a� powietrze wype�ni�o si� wiruj�cymi p�atkami bieli, nawet w�przyp�ywie podniecenia pami�taj�c o�s�owach Balthamosa: �Ty masz prawdziwe cia�o, my nie mamy�. Istoty ludzkie by�y silniejsze od anio��w, i�rzeczywi�cie: powali� anio�a na ziemi�.

Napastnik wci�� krzycza� przeszywaj�cym g�osem:

� Lordzie Regencie! Do mnie, do mnie!

Will zdo�a� zerkn�� w�g�r� i�zobaczy� kipi�ce, k��bi�ce si� chmury, i�ten blask � co� ogromnego � nabieraj�cy mocy, jakby same chmury �wieci�y energi� niczym plazma.

� Will... odejd� i�przetnij... zanim on nadejdzie...! � krzykn�� Balthamos.

Lecz anio� walczy� zawzi�cie, a� wyswobodzi� jedno skrzyd�o i�usi�owa� wzbi� si� w�powietrze, i�Will musia� go przytrzyma� albo ca�kiem wypu�ci�. Baruch skoczy� mu na pomoc i�ci�gn�� do ty�u g�ow� napastnika mocno, coraz mocniej.

� Nie! � krzykn�� ponownie Balthamos. � Nie!

Rzuci� si� na Willa, potrz�sa� jego r�k�, ramieniem, d�o�mi. Napastnik pr�bowa� znowu krzykn��, ale Baruch zatka� mu r�k� usta. Z�g�ry dobieg� g��boki warkot, niczym pot�ne dynamo, niemal poni�ej progu s�yszalno�ci, chocia� wprawi� w�dr�enie nawet atomy powietrza i�przenika� Willa do szpiku ko�ci.

� On nadchodzi... � niemal zaszlocha� Balthamos i�teraz Willowi cz�ciowo udzieli� si� jego strach. � Prosz�, prosz�, Will...

Will podni�s� wzrok.

Chmury rozst�powa�y si� i�przez mroczn� wyrw� spada�a ku nim jaka� posta�: pocz�tkowo ma�a, ale zbli�aj�c si�, z�sekundy na sekund� ros�a i�pot�nia�a. Zmierza�a prosto ku nim, wyra�nie w�z�ych zamiarach; Will widzia� nawet jej oczy.

� Will, musisz ucieka� � ponagli� go Baruch.

Will wsta�, zamierzaj�c powiedzie�: �Trzymajcie go mocno�, ale zaledwie sformowa� w�my�lach te s�owa, anio� opad� bezw�adnie na ziemi�, rozp�yn�� si� niczym mg�a i�znikn��. Will rozejrza� si� og�upia�y i�zrobi�o mu si� niedobrze.

� Czy ja go zabi�em? � zapyta� dr��cym g�osem.

� Musia�e� � odpar� Baruch. � Ale teraz...

� Nienawidz� tego � o�wiadczy� Will z�pasj�. � Naprawd� nienawidz� zabijania! Kiedy to si� sko�czy?

� Musimy ucieka� � odezwa� si� Balthamos s�abym g�osem. � Szybko, Will... szybko... prosz�...

Obaj byli �miertelnie wystraszeni.

Will pomaca� w�powietrzu czubkiem no�a: ka�dy �wiat, byle nie ten. Ci�� szybko i�zerkn�� w�g�r�: tamten anio� z�nieba zbli�y� si� ju� i�wygl�da� przera�aj�co. Nawet z�tej odleg�o�ci i�w tym u�amku czasu Will poczu�, �e jaki� pot�ny, brutalny, bezlitosny intelekt przenikn�� ca�� jego istot�.

A co wi�cej, mia� w��czni�... unosi� j� do rzutu...

W tej samej chwili, kiedy anio� wstrzyma� lot, wyprostowa� si� i�zamachn��, by rzuci� w��czni�, Will przeszed� za Balthamosem i�Baruchem i�zamkn�� za sob� okno. Kiedy jego palce dociska�y ostatnie centymetry kraw�dzi, poczu� wstrz�s powietrza � ale zd��y�, by� bezpieczny; w��cznia przebi�aby go na wylot w�tamtym �wiecie.

Stali na piaszczystej pla�y pod ja�niej�cym ksi�ycem. Gigantyczne drzewa podobne do paproci ros�y nieco cofni�te w�g��b l�du; niskie wydmy ci�gn�y si� kilometrami wzd�u� brzegu. By�o gor�co i�parno.

� Kto to by�? � zapyta� wstrz��ni�ty Will, stoj�c naprzeciwko dw�ch anio��w.

� To by� Metatron � odpowiedzia� Balthamos. � Powiniene�...

� Metatron? Kim on jest? Dlaczego atakowa�? I�nie ok�amujcie mnie.

� Musimy mu powiedzie� � zwr�ci� si� Baruch do towarzysza. � Mog�e� to zrobi� wcze�niej.

� Tak, mog�em � przyzna� Balthamos � ale by�em z�y na niego i�martwi�em si� o�ciebie.

� Wi�c powiedzcie mi teraz � za��da� Will. � I�pami�tajcie, nie pr�bujcie mi rozkazywa�... to nic nie da. Dla mnie liczy si� tylko Lyra i�moja matka. I�taki � doda� pod adresem Balthamosa � jest sens wszystkich metafizycznych spekulacji, jak to nazwa�e�.

Baruch powiedzia�:

� Chyba powinni�my przekaza� ci nasze informacje. Will, w�a�nie dlatego szukali�my ciebie i�dlatego musimy ci� zabra� do Lorda Asriela. Odkryli�my sekret tego kr�lestwa... �wiata Autorytetu... i�musimy mu go przekaza�. Czy jeste�my tutaj bezpieczni? � doda�, rozgl�daj�c si� nieufnie. � Nie ma przej�cia?

� To jest inny �wiat. Inny wszech�wiat.

Piasek, na kt�rym stali, by� mi�kki, a�zbocze pobliskiej diuny wygl�da�o zapraszaj�co. Mogli w�drowa� ca�ymi kilometrami w�blasku ksi�yca; byli zupe�nie sami.

� Wi�c powiedzcie mi � powt�rzy� Will. � Powiedzcie mi o�Metatronie i�co to za sekret. Dlaczego ten anio� nazywa� go Regentem? I�co to jest Autorytet? Czy to B�g?

Usiad�, a�dwa anio�y, w�ksi�ycowej po�wiacie widoczne wyra�nie jak jeszcze nigdy, usiad�y obok niego. Balthamos powiedzia� cicho:

� Autorytet, B�g, Stw�rca, Pan, Jahwe, El, Adonai, Kr�l, Ojciec, Wszechmog�cy... te wszystkie imiona sam sobie nada�. Nigdy nie by� stw�rc�. By� anio�em jak my... pierwszym anio�em, to prawda, najpot�niejszym, ale zosta� stworzony z�Py�u jak my, a�Py� jest tylko nazw� na to, co si� dzieje, kiedy materia zaczyna rozumie� sam� siebie. Materia kocha materi�. Pragnie dowiedzie� si� wi�cej o�sobie i�tworzy si� Py�. Pierwsi anio�owie skondensowali si� z�Py�u, a�Autorytet by� z�nich najpierwszy. Powiedzia� tym, kt�rzy przyszli po nim, �e ich stworzy�, ale k�ama�. Jedna z�tych, kt�rzy przyszli p�niej, by�a m�drzejsza od niego i�odkry�a prawd�, wi�c j� wygna�. Wci�� jej s�u�ymy. Tymczasem Autorytet wci�� panuje w�swoim kr�lestwie, a�Metatron jest jego Regentem. Ale tego, co odkryli�my na Pochmurnej G�rze, nie mo�emy ci powiedzie�. Przysi�gli�my sobie nawzajem, �e pierwszy us�yszy to sam Lord Asriel.

� Wi�c powiedzcie mi, ile mo�ecie. Nie trzymajcie mnie w�niewiedzy.

� Znale�li�my drog� do Pochmurnej G�ry � powiedzia� Baruch i�natychmiast si� zreflektowa�: � Przepraszam; zbyt �atwo u�ywamy tych okre�le�. Czasami nazywaj� j� Rydwanem. Widzisz, ona nie stoi w�jednym miejscu, tylko w�druje. Gdziekolwiek si� zatrzyma, tam jest serce kr�lestwa, jego cytadela, jego pa�ac. Kiedy Autorytet by� m�ody, nie by�a otoczona chmurami, ale z�czasem gromadzi� ich coraz wi�cej wok� siebie. Nikt nie widzia� wierzcho�ka od tysi�cy lat. Dlatego teraz jego cytadel� nazywaj� Pochmurn� G�r�.

� Co tam znale�li�cie?

� Sam Autorytet mieszka w�komnacie w�sercu g�ry. Nie mogli�my si� zbli�y�, chocia� go widzieli�my. Jego moc...

� Przekaza� wiele swojej mocy � wtr�ci� Balthamos � Metatronowi, jak m�wi�em. Widzia�e�, jak on wygl�da. Ju� dawniej przed nim uciekali�my, a�teraz znowu nas zobaczy�, i�co gorsza, zobaczy� ciebie i�n�. Przecie� m�wi�em...

� Balthamosie � �agodnie przerwa� mu Baruch � nie strofuj Willa. Potrzebujemy jego pomocy i�to nie jego wina, �e nie wiedzia� tego, czego sami tak d�ugo nie mogli�my odkry�.

Balthamos odwr�ci� wzrok.

� Wi�c nie zdradzicie mi swojego sekretu? � zapyta� Will. � No dobrze. Powiedzcie mi zamiast tego: co si� z�nami dzieje po �mierci?

Balthamos spojrza� na niego ze zdumieniem. Baruch powiedzia�:

� No, istnieje �wiat zmar�ych. Gdzie jest i�co tam si� dzieje, nie wie nikt. M�j duch dzi�ki Balthamosowi nigdy tam nie odszed�: jestem tym, czym niegdy� by� duch Barucha. �wiat zmar�ych jest dla nas r�wnie tajemniczy.

� To ob�z wi�zienny � oznajmi� Balthamos. -Autorytet tak ustanowi� w�dawnych wiekach. Dlaczego chcesz wiedzie�? Zobaczysz w�swoim czasie.

� M�j ojciec niedawno umar�, dlatego chc� wiedzie�. Powiedzia�by mi wszystko, co odkry�, gdyby go nie zabito. M�wisz, �e to �wiat... czyli �wiat jak ten, inny wszech�wiat?

Balthamos spojrza� na Barucha, kt�ry wzruszy� ramionami.

� A�co si� dzieje w��wiecie zmar�ych? � nie ust�powa� Will.

� Trudno powiedzie� � odpar� Baruch. � Wszystko tam jest tajemnic�. Nawet Ko�cio�y nie wiedz�; m�wi� swoim wiernym, �e p�jd� do nieba, ale to k�amstwo. Gdyby ludzie naprawd� wiedzieli...

� A�duch mojego ojca tam odszed�.

� Niew�tpliwie, podobnie jak niezliczone miliony, kt�re zmar�y wcze�niej.

Will poczu�, �e wyobra�nia go zawodzi.

� A�dlaczego nie poszli�cie prosto do Lorda Asriela ze swoim sekretem, czymkolwiek jest, zamiast mnie szuka�?

� Nie byli�my pewni � wyja�ni� Balthamos � czy nam uwierzy, chyba, �e poka�emy mu dow�d swoich dobrych zamiar�w. Dwa anio�y niskiej rangi wobec wszystkich pot�g, z�jakimi ma do czynienia... dlaczego mia�by traktowa� nas powa�nie? Ale gdyby�my pokazali mu n� i�jego w�a�ciciela, m�g�by nas wys�ucha�. N� to pot�na bro� i�Lord Asriel chcia�by ci� mie� po swojej stronie.

� No, bardzo mi przykro � powiedzia� Will � ale dla mnie to ma�o przekonuj�ce. Je�li jeste�cie pewni swojego sekretu, nie potrzebujecie dodatkowego pretekstu, �eby spotka� si� z�Lordem Asrielem.

� Jest inny pow�d � wyja�ni� Baruch. � Wiedzieli�my, �e Metatron b�dzie nas �ciga�, wi�c musieli�my dopilnowa�, �eby n� nie wpad� w�jego r�ce. Gdyby�my ci� przekonali, �eby najpierw p�j�� do Lorda Asriela, to przynajmniej...

� O�nie, nic z�tych rzeczy � o�wiadczy� Will. � Wy mi utrudniacie znalezienie Lyry zamiast pomaga�. Ona jest najwa�niejsza, a�wy ca�kiem o�niej zapominacie. Ale ja nie. Czemu nie p�jdziecie do Lorda Asriela i�nie zostawicie mnie samego? Zmu�cie go, �eby was wys�ucha�. Mo�ecie do niego dolecie� znacznie szybciej, ni� ja dotr� na piechot�, a�ja tak czy owak najpierw znajd� Lyr�. Wi�c odejd�cie. Zostawcie mnie. Id�cie sobie.

� Ale ty mnie potrzebujesz � przypomnia� sztywno Balthamos � bo mog� udawa� tw� dajmon�, a�w �wiecie Lyry bez tego b�dziesz si� wyr�nia�.

Will by� zbyt rozgniewany, �eby odpowiedzie�. Wsta� i�odszed� dwadzie�cia krok�w po mi�kkim, g��bokim piasku, a�potem przystan��, zmo�ony upa�em i�wilgoci�.

Odwr�ci� si� i�zobaczy� dwa anio�y pogr��one w�poufnej rozmowie. Potem podesz�y do niego, pokorne i�zak�opotane, ale r�wnie� dumne.

Baruch powiedzia�:

� Przepraszamy. Polec� sam do Lorda Asriela, przeka�� mu nasze informacje i�poprosz� go, �eby przys�a� ci pomoc do odszukania c�rki. Lot zajmie mi dwa dni, je�li nie zab��dz�.

� A�ja zostan� z�tob�, Willu � powiedzia� Balthamos.

� Dzi�kuj� � mrukn�� Will.

Dwa anio�y u�ciska�y si� serdecznie. Potem Baruch obj�� Willa i�uca�owa� w�oba policzki. Poca�unek by� lekki i�ch�odny, jak d�onie Balthamosa.

� Je�li wyruszymy tam, gdzie jest Lyra, znajdziesz nas? � zapyta� Will.

� Nigdy nie zgubi� Balthamosa � odpar� Baruch i�cofn�� si� o�krok.

Potem skoczy� w�powietrze, poszybowa� w�niebo i�znik� w�r�d rozproszonych gwiazd. Balthamos odprowadza� go wzrokiem z�rozpaczliw� t�sknot�.

� Przenocujemy tutaj czy ruszamy dalej? � zapyta� wreszcie, odwracaj�c si� do Willa.

� Przenocujemy tutaj � odpowiedzia� Will.

� Wi�c �pij, a�ja stan� na warcie. Traktowa�em ci� szorstko i�nie mia�em racji. D�wigasz wielki ci�ar, a�ja powinienem ci pomaga�, zamiast ci� beszta�. Odt�d postaram si� zachowywa� uprzejmiej.

Will po�o�y� si� wi�c na ciep�ym piasku, a�gdzie� w�pobli�u anio� pe�ni� stra�; ale niewielka to by�a pociecha.

� Wyci�gn� nas st�d, Roger, obiecuj�. I�Will przyjdzie, na pewno!

Nie rozumia�. Roz�o�y� blade r�ce i�pokr�ci� g�ow�.

� Nie wiem, kto to jest, i�on tutaj nie przyjdzie � odpar� � a�je�li przyjdzie, to mnie nie pozna.

� On przyjdzie do mnie � powiedzia�a � i�razem z�Willem... Och, Roger, nie wiem jak, ale przysi�gam, �e pomo�emy. I�nie zapominaj, �e inni s� po naszej stronie. Jest Serafina i�Iorek, i...

Serafina Pekkala, kr�lowa klanu czarownic z�Jeziora Enara, szlocha�a, lec�c po mglistym niebie Arktyki. Szlocha�a z�w�ciek�o�ci, strachu i�skruchy: w�ciek�o�ci na t� Coulter, kt�r� poprzysi�g�a zabi�; strachu przed tym, co spotka�o jej ukochany kraj; i�skruchy... p�niej stawi czo�o wyrzutom sumienia.

Tymczasem spogl�da�a z�g�ry na topniej�c� czap� lodow�, zalane nizinne lasy, wezbrane morze i�serce j� bola�o.

Lecz nie zatrzyma�a si�, �eby odwiedzi� rodzinny kraj, pocieszy� swoje siostry i�doda� im odwagi. Lecia�a dalej i�dalej na p�noc, w�mg�y i�sztormy wok� Svalbardu, kr�lestwa Iorka Byrnisona, pancernego nied�wiedzia.

Ledwie rozpozna�a najwi�ksz� wysp�. G�ry by�y nagie i�czarne, zaledwie nieliczne ukryte doliny odwr�cone od s�o�ca zachowa�y troch� �niegu w�ocienionych zak�tkach; ale co tu robi�o s�o�ce o�tej porze roku? Wszystkie prawa przyrody zosta�y zmienione.

Prawie ca�y dzie� szuka�a kr�la-nied�wiedzia. Dostrzeg�a go w�r�d ska� na p�nocnym kra�cu wyspy, p�yn�cego szybko za morsem. Nied�wiedziom trudniej by�o zabija� w�wodzie; kiedy ziemi� skuwa� l�d i�wielkie morskie ssaki musia�y wyp�ywa� na powierzchni�, �eby odetchn��, nied�wiedzie mia�y przewag� kamufla�u, ofiary za� nie by�y w�swoim �ywiole. Tak powinno si� polowa�.

Iorek Byrnison by� jednak g�odny i�nawet gro�ne k�y pot�nego morsa nie mog�y go odstraszy�. Serafina patrzy�a na walcz�ce stworzenia i�widzia�a, jak bia�a morska piana barwi si� na czerwono. Potem Iorek wytaszczy� �cierwo z�morza na szerok� skaln� p�k�, a�trzy lisy o�zmierzwionej sier�ci z�szacunkiem obserwowa�y go z�pewnej odleg�o�ci, czekaj�c na swoj� kolej w�uczcie.

Kiedy kr�l-nied�wied� sko�czy� je��, Serafina sfrun�a w�d�, �eby z�nim porozmawia�. Teraz nadszed� czas, �eby stawi� czo�o wyrzutom sumienia.

� Kr�lu Iorku Byrnisonie � powiedzia�a � czy mog� z�tob� porozmawia�? Odk�adam bro�.

Po�o�y�a sw�j �uk i�strza�y na mokrym g�azie pomi�dzy nimi. Iorek zerkn�� na nie przelotnie i�Serafina wiedzia�a, �e gdyby jego oblicze mog�o wyra�a� emocje, pokaza�oby zdumienie.

� M�w, Serafino Pekkala � warkn��. � Nigdy nie walczyli�my, prawda?

� Kr�lu Iorku, zawiod�am twego towarzysza, Lee Scoresby'ego.

Ma�e czarne oczka nied�wiedzia i�okrwawiony pysk zamar�y w�bezruchu. Serafina widzia�a, jak wiatr przeczesuje kremowobia�� grzyw� na jego grzbiecie. Nie powiedzia� nic.

� Pan Scoresby nie �yje � podj�a Serafina. � Zanim si� z�nim rozsta�am, da�am mu kwiat, �eby mnie wezwa� w�razie potrzeby. Us�ysza�am jego wezwanie i�przylecia�am, ale za p�no. Zgin�� w�walce z�si�ami Moskali, lecz nie wiem, co ich tam sprowadzi�o ani dlaczego ich powstrzymywa�, skoro m�g� �atwo uciec. Kr�lu Iorku, gn�bi� mnie wyrzuty sumienia.

� Gdzie to si� sta�o? � zapyta� Iorek Byrnison.

� W�innym �wiecie. To d�uga historia.

� Wi�c zaczynaj.

Opowiedzia�a mu, czego pr�bowa� dokona� Lee Scoresby: znale�� cz�owieka znanego jako Stanislaus Grumman. Opowiedzia�a mu, jak Lord Asriel przerwa� barier� pomi�dzy �wiatami i�o niekt�rych konsekwencjach � na przyk�ad topnieniu lod�w. Opowiedzia�a o�locie czarownicy Ruty Skadi za anio�ami i�pr�bowa�a opisa� kr�lowi te lataj�ce istoty tak, jak Ruta je opisa�a: promieniuj�ce od nich �wiat�o, krystaliczna czysto�� postaci, bogactwo ich m�dro�ci.

Potem opisa�a, co znalaz�a, przybywszy na wezwanie Lee.

� Rzuci�am zakl�cie na jego cia�o, �eby chroni�o je przed rozk�adem � oznajmi�a. � Wytrzyma, dop�ki go nie obejrzysz, je�li takie b�dzie twoje �yczenie. Ale to mnie martwi, kr�lu Iorku. Wszystko mnie martwi, ale to najbardziej.

� Gdzie jest dziecko?

� Zostawi�am j� z�moimi siostrami, bo musia�am odpowiedzie� na wezwanie Lee.

� W�tym samym �wiecie?

� Tak, w�tym samym.

� Jak si� dosta�a� stamt�d tutaj?

Wyja�ni�a. Iorek Byrnison s�ucha� z�twarz� bez wyrazu, a�potem powiedzia�:

� P�jd� zobaczy� Lee Scoresby'ego. Potem musz� i�� na po�udnie.

� Na po�udnie?

� L�d znikn�� z�tej krainy. My�la�em o�tym, Serafino Pekkala. Wyczarterowa�em statek.

Trzy ma�e liski czeka�y cierpliwie. Dwa le�a�y, wspar�szy �by na �apach, a�trzeci wci�� siedzia� i��ledzi� przebieg rozmowy. Arktyczne lisy, chocia� padlino�ercy, poduczy�y si� troch� j�zyka, lecz ich m�zgi by�y tak zbudowane, �e rozumia�y tylko zdania w�czasie tera�niejszym. Wi�kszo�� rozmowy Iorka i�Serafiny odbiera�y jako bezsensowny ha�as. Co wi�cej, kiedy same m�wi�y, wypowiada�y g��wnie k�amstwa, wi�c nie mia�o znaczenia, czy powt�rz� pods�uchane kwestie; nikt nie potrafi�by odr�ni� prawdy od nieprawdy, chocia� �atwowierne kliwuchy cz�sto si� nabiera�y, a�kolejne rozczarowania niczego ich nie nauczy�y. Nied�wiedzie i�czarownice przywyk�y do podkradania fragment�w swoich rozm�w, podobnie jak resztek posi�k�w.

� A�ty, Serafino Pekkala? � ci�gn�� Iorek. � Co teraz zrobisz?

� Poszukam Cygan�w � oznajmi�a. � Chyba b�d� potrzebni.

� Lord Faa � powiedzia� nied�wied� � tak. Dobrze walcz�. Powodzenia.

Odwr�ci� si�, bez plusku zsun�� do wody i�wytrwale, r�wnomiernie przebieraj�c �apami, pop�yn�� w�stron� nowych �wiat�w.

W jaki� czas p�niej Iorek Byrnison depta� sczernia�� �ci�k� i�pop�kane od �aru kamienie na skraju spalonego lasu. S�o�ce pra�y�o przez smugi dymu, ale nied�wied� nie zwraca� uwagi na upa�, podobnie jak ignorowa� sadze plami�ce jego bia�e futro i�komary daremnie szukaj�ce dost�pu do sk�ry.

Przeby� d�ug� drog� i�w pewnej chwili stwierdzi�, �e wp�ywa do innego �wiata. Zauwa�y� zmian� smaku wody i�temperatury powietrza, lecz powietrze wci�� nadawa�o si� do oddychania, a�woda wci�� utrzymywa�a cia�o nied�wiedzia, wi�c p�yn�� dalej, a� zostawi� morze za sob� i�dotar� prawie do miejsca opisanego przez Serafin� Pekkal�. Rozejrza� si� bacznie, podnosz�c czarne oczy na roziskrzon� w�s�o�cu �cian� stromych wapiennych turni.

Pomi�dzy g�rami a�skrajem spalonego lasu, na skalistym zboczu w�r�d ci�kich g�az�w i�piargu le�a�y rozrzucone szcz�tki pogi�tego, osmalonego metalu: wsporniki i�d�wigary, nale��ce do jakiej� skomplikowanej maszyny. Iorek Byrnison obejrza� je okiem kowala, nie tylko wojownika, ale nie znalaz� niczego przydatnego. Mocnym pazurem przeci�gn�� wzd�u� wspornika mniej zniszczonego od innych, lecz czuj�c metal marnej jako�ci, natychmiast odwr�ci� si� i�znowu spojrza� na �cian� g�r.

Potem zobaczy� to, czego wypatrywa�: w�ski �leb prowadz�cy pomi�dzy skalistymi zboczami, a�u wej�cia du�y, niski g�az.

Rozpocz�� systematyczn� wspinaczk�. Pod jego wielkimi �apami suche ko�ci trzaska�y g�o�no w�ciszy, poniewa� zgin�o tutaj wielu ludzi, kt�rych objad�y do czysta kojoty, s�py i�mniejsze stworzenia; lecz nied�wied� nie zwraca� uwagi na ko�ci, tylko ostro�nie wdrapywa� si� pod g�r�. Grunt wydawa� si� niepewny, a�on by� ci�ki; kilka razy piarg ust�pi� pod jego �apami i�zni�s� go na d� w�fontannie kurzu i��wiru. Lecz Iorek natychmiast podejmowa� wspinaczk� od nowa, uparcie, niezmordowanie, a� dotar� do nagiej ska�y, kt�ra dawa�a lepsze oparcie dla �ap.

Powierzchni� g�azu upstrzy�y szczerby i�dzioby od kul. Wszystko, co powiedzia�a mu czarownica, okaza�o si� prawd�. Na potwierdzenie ma�y arktyczny kwiatek, purpurowa skalnica, kwit� niestosownie w�za�omie ska�y, gdzie czarownica posadzi�a go jako znak.

Iorek Byrnison przeszed� na drug� stron� g�azu. Dobra os�ona przed wrogiem na dole, ale niedostatecznie dobra; poniewa� spo�r�d gradu kul, kt�re od�upa�y kawa�ki ska�y, kilka trafi�o w�cel i�tam ju� pozosta�o, w�ciele m�czyzny le��cego sztywno po zacienionej stronie.

Nadal by�o to cia�o, nie sam szkielet, poniewa� czarownica rzuci�a na niego zakl�cie chroni�ce przed rozk�adem. Iorek widzia� twarz starego towarzysza �ci�gni�t� b�lem od ran, widzia� poszarpane dziury w�ubraniu tam, gdzie wbi�y si� kule. Zakl�cie czarownicy nie obejmowa�o krwi, kt�ra widocznie wyciek�a, a�s�o�ce, wiatr i�owady zatar�y wszelki jej �lad. Lee Scoresby nie wygl�da� tak, jakby spokojnie spa�; wygl�da�, jakby poleg� w�bitwie i�jakby wiedzia�, �e zwyci�y�.

Poniewa� teksa�ski aeronauta nale�a� do bardzo nielicznych ludzi, kt�rych Iorek szanowa�, przyj�� ostatni dar starego przyjaciela. Zr�cznym ruchem pazur�w rozdar� ubranie zmar�ego, jednym ci�ciem otworzy� zw�oki i�zacz�� po�ywia� si� cia�em i�krwi�. Min�o wiele dni od jego ostatniego posi�ku i�by� g�odny.

Lecz umys� kr�la-nied�wiedzia tka� skomplikowan� paj�czyn� my�li, gdzie by�o wi�cej nitek ni� g��d i�satysfakcja. By�o tam wspomnienie ma�ej dziewczynki Lyry, kt�r� nazwa� Z�otoust� i�widzia� po raz ostatni, kiedy przekracza�a kruchy �nie�ny most nad szczelin� na jego w�asnej wyspie Svalbard. By�o te� poruszenie w�r�d czarownic, plotki o�paktach, aliansach i�wojnie; i�wreszcie przedziwny fakt istnienia tego nowego �wiata i�opowie�� czarownicy, �e istnieje znacznie wi�cej takich �wiat�w i��e los ich wszystkich w�jaki� spos�b zale�y od losu tego dziecka.

I zacz�o si� topnienie lodu. On i�jego lud �yli na lodzie; l�d by� ich domem; l�d by� ich twierdz�. Od czasu rozleg�ych zamieszek w�Arktyce l�d zacz�� znika� i�Iorek wiedzia�, �e musi znale�� lodowe schronienie dla swoich poddanych albo czeka ich zag�ada. Lee powiedzia� mu, �e na po�udniu s� g�ry tak wysokie, �e nawet balonem nie m�g� nad nimi przelecie�, pokryte �niegiem i�lodem przez ca�y rok. Zbadanie tych g�r stanowi�o jego nast�pny cel.

Teraz jednak co� prostszego zaprz�ta�o jego my�li, co� jasnego, twardego i�nieugi�tego: zemsta. Lee Scoresby, kt�ry uratowa� Iorka od niebezpiecze�stwa swoim balonem i�walczy� obok niego w�Arktyce w�asnego �wiata, nie �y�. Iorek go pom�ci. Mi�so i�ko�ci tego dobrego cz�owieka pokrzepi� go i�jednocze�nie nie pozwol� mu spocz��, dop�ki nie rozleje tyle krwi, �eby uciszy� swoje serce.

S�o�ce zachodzi�o, kiedy Iorek sko�czy� posi�ek, powietrze styg�o. Zgarn�wszy pozosta�e szcz�tki na jeden stos, nied�wied� zerwa� kwiat z�bami i�upu�ci� w�sam �rodek, tak jak robili ludzie. Zakl�cie czarownicy zosta�o prze�amane; reszta cia�a Lee nale�a�a do wszystkich stworze�, kt�re je znajd�. Wkr�tce nakarmi kilka r�nych rodzaj�w �ycia.

Iorek zszed� ze zbocza z�powrotem w�stron� morza, na po�udnie.

Kliwuchy lubi�y lisy, kiedy mog�y je z�apa�. Ma�e stworzonka by�y sprytne i�trudne do schwytania, lecz ich mi�so by�o delikatne i�t�uste.

Zanim kliwuch zabi� tego lisa, pozwoli� mu m�wi� i��mia� si� z�jego niem�drej paplaniny.

� Nied�wied� musi i�� na po�udnie! Przysi�gam! Czarownica si� martwi! Prawda! Przysi�gam! Na pewno!

� Nied�wiedzie nie chodz� na po�udnie, ty n�dzny �garzu!

� Prawda! Kr�l-nied�wied� musi na po�udnie! Poka�� ci morsa... dobry t�usty smaczny...

� Kr�l-nied�wied� idzie na po�udnie?

� A�lataj�ce stwory maj� skarb! Lataj�ce stwory... anio�y... kryszta�owy skarb!

� Lataj�ce stwory... jak kliwuchy? Skarb?

� Jak �wiat�o, nie jak kliwuch. Bogaty! Kryszta�! A�czarownica zmartwiona... czarownica �a�uje... Scoresby nie �yje...

� Nie �yje? Cz�owiek z�balonu nie �yje? � �miech kliwucha rozni�s� si� echem w�r�d suchych ska�.

� Czarownica go zabija... Scoresby nie �yje, kr�l-nied�wied� na po�udnie...

� Scoresby nie �yje! Cha, cha, Scoresby nie �yje!

Kliwuch ukr�ci� �eb lisowi i�walczy� ze swoimi bra�mi o�wn�trzno�ci.

� ... oni przyjd�, przyjd�!

� Ale gdzie ty jeste�, Lyro? Na to nie mog�a odpowiedzie�.

� Chyba �ni�, Roger � powiedzia�a tylko.

Za plecami ma�ego ch�opca widzia�a wi�cej duch�w, dziesi�tki, setki, st�oczonych g�owa przy g�owie, patrz�cych uwa�nie i�s�uchaj�cych ka�dego s�owa.

� A�ta kobieta? � zapyta� Roger. � Mam nadziej�, �e nie umar�a. Mam nadziej�, �e zostanie przy �yciu jak najd�u�ej. Bo je�li ona tutaj przyjdzie, to ju� nie b�dzie gdzie si� ukry� i�wtedy ona nas dopadnie. Tylko to mi si� podoba w�byciu martwym, �e ona nie jest. Ale wiem, �e b�dzie pewnego dnia...

Lyra poczu�a niepok�j.

� Chyba �ni� i�nie wiem, gdzie ona jest! � zawo�a�a. � Jest gdzie� niedaleko, ale nie mog�...

Ama, c�rka pasterza, zachowa�a w�pami�ci obraz �pi�cej dziewczyny; nie mog�a przesta� o�niej my�le�. Ani przez chwil� nie w�tpi�a w�prawdziwo�� s��w pani Coulter. Czarownicy na pewno istnieli i�bardzo prawdopodobne, �e rzucali usypiaj�ce zakl�cia i��e matka opiekowa�a si� c�rk� z�tak� czu�o�ci� i�trosk�. Ama poczu�a podziw granicz�cy z�uwielbieniem dla tej pi�knej kobiety w�jaskini i�jej zaczarowanej c�rki.

Jak najcz�ciej chodzi�a do ma�ej dolinki, �eby oddawa� kobiecie r�ne przys�ugi albo tylko pogaw�dzi� i�pos�ucha�, poniewa� kobieta opowiada�a cudowne historie. Wci�� mia�a nadziej� odwiedzi� �pi�c�, ale pozwolono jej na to tylko raz i�Ama przyj�a do wiadomo�ci, �e ju� nigdy jej nie zobaczy.

Przez ca�y czas, kiedy doi�a owce, gr�plowa�a i�prz�d�a ich we�n� albo me��a j�czmie� na chleb, nieustannie rozmy�la�a o�rzuconym zakl�ciu i�dlaczego tak si� sta�o. Pani Coulter nigdy nie wyja�ni�a jej powodu, wi�c Ama mog�a swobodnie fantazjowa�.

Pewnego dnia wzi�a troch� prza�nego chleba os�odzonego miodem i�wyruszy�a w�trzygodzinn� podr� g�rskim szlakiem do Cho-Lung-Se, gdzie sta� klasztor. Pochlebstwem, cierpliwo�ci� i��ap�wk� z�miodowego chleba dla od�wiernego uzyska�a audiencj� u�wielkiego uzdrowiciela tulku Pagdzina, kt�ry zaledwie rok wcze�niej wyleczy� wybuch bia�ej gor�czki i�kt�ry posiad� ogromn� m�dro��.

Ama wesz�a do celi wielkiego cz�owieka, pok�oni�a si� bardzo nisko i�ofiarowa�a resztk� miodowego chleba z�ca�� pokor�, na jak� mog�a si� zdoby�. Dajmona-nietoperzyca mnicha �mign�a ku niej i�przestraszy�a jej w�asnego dajmona Kulanga, kt�ry ukry� si� w�jej w�osach, lecz Ama sta�a cicho i�spokojnie, dop�ki tulku Pagdzin nie przem�wi�.

� Tak, dziecko? Szybko, pospiesz si� � powiedzia�, poruszaj�c d�ug� siw� brod� przy ka�dym s�owie.

W p�mroku widzia�a wyra�nie tylko t� brod� i�b�yszcz�ce oczy. Dajmona uzdrowiciela zawis�a na belce nad jego g�ow� i�wreszcie znieruchomia�a, wi�c Ama powiedzia�a:

� Prosz�, tulku Pagdzinie, pragn� zdoby� m�dro��. Chcia�abym wiedzie�, jak rzuca� czary i�zakl�cia. Czy mnie nauczysz?

� Nie � odpar�. Tego si� spodziewa�a.

� A�mo�esz mnie nauczy� przyrz�dzania tylko jednego leku? � zapyta�a pokornie.

� Mo�e. Ale nie powiem ci, co to jest. Dam ci lekarstwo, ale nie zdradz� sekretu.

� Dobrze, dzi�kuj�, to wielka �aska � powiedzia�a i�uk�oni�a si� kilkakrotnie.

� Co to za choroba i�kto na ni� cierpi? � zapyta� starzec.

� Choroba snu � wyja�ni�a Ama. � Zapad� na ni� syn kuzyna mojego ojca.

Wiedzia�a, �e post�puje wyj�tkowo sprytnie, zmieniaj�c p�e� chorego na wypadek, gdyby uzdrowiciel s�ysza� o�kobiecie w�jaskini.

� Ile lat ma ten ch�opiec?

� Jest trzy lata starszy ode mnie � poda�a przybli�ony wiek � wi�c ma dwana�cie lat. �pi i��pi, i�nie mo�e si� obudzi�.

� Dlaczego jego rodzice nie przyszli do mnie? Dlaczego wys�ali ciebie?

� Bo mieszkaj� daleko po drugiej stronie naszej wioski i�s� bardzo biedni, tulku Pagdzinie. Dopiero wczoraj dowiedzia�am si� o�chorobie mojego krewniaka i�zaraz przybieg�am, �eby prosi� ci� o�rad�.

� Powinienem obejrze� pacjenta, zbada� go dok�adnie i�sprawdzi� pozycje planet o�tej godzinie, kiedy zasn��. Takich rzeczy nie mo�na robi� w�po�piechu.

� Nie dasz mi �adnego lekarstwa ju� teraz?

Dajmona-nietoperzyca spad�a z�belki, zatrzepota�a czarnymi skrzyd�ami i��mign�a w�bok, zanim uderzy�a o�pod�og�. Przemyka�a przez pok�j tam i�z powrotem, zbyt szybko dla Amy, lecz bystre oczy uzdrowiciela dok�adnie �ledzi�y jej tras�. Wreszcie nietoperzyca ponownie zawis�a na belce g�ow� w�d� i�owin�a si� ciemnymi skrzyd�ami, a�starzec wsta� i�przechodzi� od p�ki do p�ki, od s�oja do s�oja, od pude�ka do pude�ka, tutaj nabieraj�c �y�eczk� proszku, tam dodaj�c szczypt� zi� w�takiej kolejno�ci, w�jakiej wskaza�a je dajmona.

Wrzuci� wszystkie sk�adniki do mo�dzierza i�uciera� je razem, mrucz�c zakl�cie. Potem postuka� d�wi�cznie t�uczkiem o�kraw�d�, �eby strz�sn�� ostatnie ziarenka. P�dzelkiem i�tuszem napisa� kilka znak�w na kartce papieru. Kiedy tusz wysech�, starzec wysypa� proszek na napis i�zr�cznie z�o�y� papier w�ma�� kwadratow� paczuszk�.

� Niech wmiataj� ten proszek p�dzelkiem po trochu w�nozdrza �pi�cego dziecka, kiedy robi wdech � powiedzia� � �eby si� obudzi�. Trzeba to robi� bardzo ostro�nie. Zbyt wiele na jeden raz i�ch�opiec si� zakrztusi. U�ywajcie najmi�kszego p�dzelka.

� Dzi�kuj� ci, tulku Pagdzinie � powiedzia�a Ama, wzi�a paczuszk� i�w�o�y�a do kieszeni najbli�szej cia�u koszuli. � Szkoda, �e nie mam jeszcze jednego miodowego chleba, �eby ci da�.

� Jeden wystarczy � odpar� uzdrowiciel. � Teraz id�, a�kiedy przyjdziesz nast�pnym razem, powiedz ca�� prawd�, nie tylko cz��.

Zaskoczona dziewczynka pok�oni�a si� bardzo nisko, �eby ukry� zmieszanie. Mia�a nadziej�, �e nie zdradzi�a zbyt wiele.

Nast�pnego wieczoru pospieszy�a do dolinki jak najwcze�niej, nios�c troch� s�odkiego ry�u owini�tego li�ciem sercoowocu. Nie mog�a si� doczeka�, �eby opowiedzie� kobiecie, czego dokona�a, wr�czy� jej lekarstwo i�przyj�� podzi�kowania i�pochwa�y, a�najbardziej chcia�a, �eby zaczarowana �pi�ca zbudzi�a si� i�przem�wi�a do niej. Mog�y zosta� przyjaci�kami!

Lecz kiedy min�a zakr�t �cie�ki i�spojrza�a w�g�r�, nie zobaczy�a z�otej ma�py ani cierpliwej kobiety siedz�cej w�wej�ciu jaskini. Miejsce by�o puste. Ama przebieg�a ostatnie kilka metr�w przestraszona, �e odesz�y na dobre � ale zobaczy�a krzes�o, na kt�rym siadywa�a kobieta, przybory kuchenne i�reszt� rzeczy.

Ama spojrza�a w�mroczn� g��b jaskini. Serce bi�o jej szybko. Na pewno �pi�ca si� nie zbudzi�a; w�mroku Ama rozr�nia�a kszta�t �piwora, ja�niejsz� plam� w�os�w dziewczynki i�bia�y owal jej �pi�cego dajmona.

Podkrad�a si� troch� bli�ej. Nie mia�a w�tpliwo�ci � kobieta wysz�a i�zostawi�a zaczarowan� dziewczynk� sam�.

Nag�a my�l b�ysn�a w�g�owie Amy: przypu��my, �e sama obudzi �pi�c�, zanim kobieta wr�ci...

Lecz nawet nie zd��y�a nacieszy� si� tym pomys�em, kiedy us�ysza�a kroki na �cie�ce. Ogarni�ta wyrzutami sumienia, razem ze swoim dajmonem schowa�a si� za wyst�pem skalnym pod �cian� jaskini. Nie powinna tutaj wchodzi�. Szpiegowa�a. To nie�adnie.

A teraz z�ota ma�pa siedzia�a w�wej�ciu, w�szy�a i�obraca�a �bem na wszystkie strony. Ama zobaczy�a, jak ma�pa szczerzy z�by, i�poczu�a, jak jej dajmon zagrzeba� si� g��biej w�ubranie, dr��c w�mysiej postaci.

� Co jest? � zapyta� g�os kobiety, zwracaj�c si� do ma�py, a�potem w�jaskini zrobi�o si� ciemno, kiedy jej sylwetka zas�oni�a wej�cie. � Dziewczynka tu by�a? Tak... zostawi�a jedzenie. Ale nie powinna wchodzi� do �rodka. Musimy wyznaczy� miejsce na �cie�ce, gdzie b�dzie zostawia�a pakunki.

Nie spojrzawszy na �pi�c�, kobieta pochyli�a si�, �eby rozdmucha� ogie�, i�nastawi�a wod� w�rondelku. Dajmon przysiad� w�kucki obok niej i�obserwowa� �cie�k�. Od czasu do czasu wstawa� i�rozgl�da� si� po jaskini. Ama, niewygodnie �ci�ni�ta w�w�skiej kryj�wce, �a�owa�a z�ca�ego serca, �e nie zaczeka�a na zewn�trz, tylko wesz�a do jaskini. Jak d�ugo zostanie tutaj uwi�ziona?

Kobieta miesza�a jakie� zio�a i�proszki w�kipi�cej wodzie. Ama czu�a apteczne zapachy unosz�ce si� z�rondla. Potem w�g��bi jaskini rozleg� si� jaki� d�wi�k: dziewczynka wierci�a si� i�mamrota�a. Ama odwr�ci�a g�ow�: widzia�a, jak zaczarowana �pi�ca rzuca si� z�boku na bok, zas�ania oczy ramieniem. Budzi�a si�!

A kobieta nie zwraca�a na ni� uwagi!

Na pewno s�ysza�a, poniewa� przelotnie podnios�a wzrok, ale zaraz wr�ci�a do swoich zi� i�wrz�tku. Wla�a wywar do dzbanka i�odstawi�a, a�dopiero potem zaj�a si� dziewczynk�.

Ama nie rozumia�a ani s�owa, ale s�ucha�a z�rosn�cym zdumieniem i�podejrzliwo�ci�.

� Sza, kochanie � powiedzia�a kobieta. � Nie martw si�. Jeste� bezpieczna.

� Roger... � wymamrota�a dziewczynka, na wp� rozbudzona. � Serafina! Dok�d odszed� Roger... Gdzie on jest?

� Nie ma tutaj nikogo opr�cz nas � zanuci�a �piewnie jej matka. � Podnie� si�, �eby mama ci� umy�a... Do g�ry, s�oneczko...

Ama patrzy�a, jak dziewczynka, j�cz�c, walczy z�senno�ci� i�pr�buje odepchn�� matk�; kobieta zanurzy�a g�bk� w�misce wody, obmy�a twarz i�cia�o c�rki, a�potem osuszy�a.

Po chwili dziewczynka rozbudzi�a si� na dobre i�kobieta musia�a dzia�a� szybciej.

� Gdzie jest Serafina? I�Will? Na pomoc, na pomoc! Nie chc� spa�... nie, nie! Nie zasn�! Nie!

Kobieta trzyma�a dzbanek siln� d�oni�, a�drug� r�k� pr�bowa�a unie�� g�ow� Lyry.

� Spokojnie, kochanie... uspok�j si�... cicho, sza... wypij herbat�...

Ale dziewczynka szarpn�a si�, niemal rozlewaj�c nap�j, i�krzykn�a g�o�niej:

� Zostaw mnie! Chc� odej��! Pu�� mnie! Will, Will, pom� mi... och, pom� mi...

Kobieta mocno trzyma�a j� za w�osy, przechyla�a jej g�ow� do ty�u i�przysuwa�a dzbanek do ust.

� Nie chc�! Je�li mnie tkniesz, Iorek urwie ci g�ow�! Och, Iorek, gdzie jeste�? Iorek Byrnison! Pom� mi, Iorek! Nie chc�... nie...

Potem, na jedno s�owo kobiety, z�ota ma�pa skoczy�a na dajmona Lyry i�pochwyci�a go w�twarde czarne palce. Dajmon zmienia� posta� tak szybko, �e Ama nigdy czego� takiego nie widzia�a: kot-w��-szczur-lis-ptak-wilk-gepard-jaszczurka-tch�rz...

Lecz u�cisk ma�py nie os�ab� ani na chwil�; a�potem Pantalaimon zmieni� si� w�je�ozwierza.

Ma�pa zaskrzecza�a i�pu�ci�a go. Trzy d�ugie dr��ce ig�y tkwi�y w�jej �apie. Pani Coulter sykn�a i�woln� r�k� uderzy�a Lyr� po twarzy na odlew, tak mocno, �e przewr�ci�a j� na plecy. Zanim Lyra otrz�sn�a si� z�oszo�omienia, mia�a przy ustach dzbanek i�musia�a prze�kn�� albo si� zakrztusi�.

Ama �a�owa�a, �e nie mo�e zatka� sobie uszu: krztuszenie si�, p�acz, kaszel, szlochy, b�agania, wymioty � nie mog�a tego znie��. Ale stopniowo odg�osy ucich�y i�tylko czasami dr��cy szloch wyrywa� si� z�gard�a dziewczynki, kt�ra ponownie zapada�a w�sen � zaczarowany sen? Zatruty sen! Narkotyczny, oszuka�czy sen! Ama zobaczy�a smug� bieli materializuj�c� si� na szyi Lyry, kiedy jej dajmon z�wysi�kiem zmieni� si� w�d�ugie, gi�tkie stworzonko o��nie�nej sier�ci, b�yszcz�cych czarnych oczach i�czarnym koniuszku ogona.

A kobieta �piewa�a cicho, nuci�a dzieci�ce ko�ysanki, wyg�adza�a brwi dziewczynki, osusza�a jej rozpalon� twarz, chocia� nawet Ama si� zorientowa�a, �e pani Coulter nie zna s��w tych piosenek, poniewa� nuci�a tylko sylaby bez sensu: la-la-la, ba-ba-bu-bu, be�kocz�c bzdury s�odkim g�osem.

Wreszcie wszystko ucich�o, a�wtedy kobieta zrobi�a co� dziwnego: wyj�a no�yczki i�obci�a w�osy dziewczynki, przechylaj�c jej u�pion� g�ow� w�r�ne strony, �eby najlepiej oceni� efekt. Podnios�a jeden ciemnoz�oty lok i�schowa�a do ma�ego z�otego medalionu, kt�ry nosi�a na szyi. Ama odgad�a pow�d: kobieta zamierza�a go wykorzysta� do nast�pnych czar�w. Ale najpierw podnios�a lok do ust... Och, to by�o dziwne.

Z�ota ma�pa wyci�gn�a ostatni� ig�� je�ozwierza i�powiedzia�a co� do kobiety, kt�ra si�gn�a w�g�r� i�chwyci�a nietoperza drzemi�cego pod stropem jaskini. Ma�e czarne stworzonko trzepota�o si� i�piszcza�o przeszywaj�co cienkim g�osem, kt�ry wwierca� si� w�uszy Amy. Potem zobaczy�a, jak kobieta podaje nietoperza swojemu dajmonowi, i�widzia�a, jak dajmon ci�gnie i�ci�gnie za jedno z�czarnych skrzyde�, a� oderwa�o si� i�wisia�o na jednym bia�ym �ci�gnie, podczas gdy konaj�cy nietoperz piszcza�, a�jego pobratymcy trzepotali wok� zatrwo�eni. Trzask � trzask � mlask � z�ota ma�pa rozerwa�a nietoperza na kawa�ki. Kobieta le�a�a spokojnie na �piworze przy ognisku i�powoli jad�a tabliczk� czekolady.

Czas mija�. Zapad�a noc i�wzeszed� ksi�yc, a�kobieta i�jej dajmon zasn�li.

Ama, sztywna i�obola�a, wygramoli�a si� ze swojej kryj�wki, na palcach min�a �pi�cych i�nie wyda�a �adnego d�wi�ku, dop�ki nie dotar�a do po�owy �cie�ki.

Strach dodawa� jej si�, kiedy bieg�a po w�skim szlaku, a�jej dajmon w�postaci sowy cicho frun�� obok. Czyste, zimne powietrze, ko�ysanie wierzcho�k�w drzew, l�nienie chmur wysrebrzonych ksi�ycem na ciemnym niebie i�miliony gwiazd wreszcie troch� j� uspokoi�y.

Zatrzyma�a si� przed niewielkim skupiskiem kamiennych domk�w, a�dajmon usiad� na jej pi�ci.

� Ona sk�ama�a! � zawo�a�a Ama. � Ok�ama�a nas! Co mo�emy zrobi�, Kulang? Czy powiemy tacie? Co mo�emy zrobi�?

� Nie m�w � poradzi� jej dajmon. � Wi�cej k�opot�w. Mamy lekarstwo. Mo�emy j� obudzi�. Mo�emy tam p�j��, kiedy kobieta znowu wyjdzie, obudzi� dziewczynk� i�j� zabra�.

Ta my�l oboje nape�ni�a strachem. Lecz s�owo si� rzek�o, a�ma�a papierowa paczuszka spoczywa�a bezpiecznie w�kieszeni Amy i�wiedzieli, jak jej u�y�.

� ...obud� si�, nie widz� jej... ona chyba jest blisko... skrzywdzi�a mnie...

� Och, Lyro, nie b�j si�! Je�li ty te� si� boisz, ja oszalej�...

Pr�bowali obj�� si� mocno, ale ich ramiona chwyta�y tylko puste powietrze. Lyra pr�bowa�a wyja�ni�, o�co jej chodzi, szepcz�c tu� przy jego bladej twarzy w�ciemno�ciach:

� Ja tylko chc� si� obudzi�... tak si� boj�, �e prze�pi� ca�e �ycie, a�potem umr�... chc� najpierw si� obudzi�! Nawet na godzin�, niewa�ne, �ebym tylko naprawd� �y�a, nie wiem nawet, czy to jest prawdziwe... ale pomog� ci, Roger! Przysi�gam, �e ci pomog�!

� Ale je�li ty �nisz, Lyro, mo�esz w�to nie uwierzy�, kiedy si� obudzisz. Ja te� bym pomy�la�, �e to tylko sen.

� Nie! � o�wiadczy�a zapalczywie i...

Jezioro roztopionej siarki wype�nia�o na ca�ej d�ugo�ci ogromny kanion, bulgota�o i�beka�o falami smrodliwych wyziew�w. Blokowa�o drog� samotnej skrzydlatej postaci stoj�cej na brzegu.

Gdyby wzlecia� w�niebo, zwiadowcy wroga, kt�rzy go wy�ledzili i�zgubili, dostrzegliby go znowu od razu; lecz gdyby w�drowa� na piechot�, potrzebowa�by tyle czasu na obej�cie tej cuchn�cej dziury, �e dostarczy�by wiadomo�� za p�no.

Musia� podj�� wi�ksze ryzyko. Zaczeka�, a� ��ta ma� wyplu�a k��b �mierdz�cego dymu, i�wzlecia� w�g�st� chmur� siarki.

Cztery pary oczu w�r�nych cz�ciach nieba dostrzeg�y drobny ruch i�natychmiast cztery pary skrzyde� uderzy�y mocno w�zadymionym powietrzu, nios�c stra�nik�w w�stron� chmury.

Potem rozpocz�o si� polowanie, kiedy my�liwi nie widzieli zwierzyny, a�zwierzyna w�og�le nic nie widzia�a, pierwszy, kto wyrwie si� z�chmury po drugiej stronie jeziora, uzyska przewag�, czyli albo prze�yje, albo zdob�dzie �up.

Pech chcia�, �e samotny pos�aniec wylecia� z�chmury kilka sekund po jednym z�prze�ladowc�w. Natychmiast si� zwarli, ci�gn�c za sob� smugi dymu, obaj zamroczeni truj�cymi oparami. �cigany pocz�tkowo wygrywa�, wkr�tce jednak z�opar�w siarki wy�oni� si� drugi my�liwy i�w szybkiej, morderczej walce wszyscy trzej, wiruj�c w�powietrzu jak j�zyki p�omienia, opadali, wznosili si� i�znowu opadali, a� wreszcie run�li na ska�y na drugim brzegu. Dwaj pozostali my�liwi nigdy nie wynurzyli si� z�chmury.

Na zachodnim kra�cu z�batego pasma g�r wznosi� si� szczyt, sk�d rozci�ga� si� widok na r�wnin� w�dole i�doliny w�g��bi, szczyt zwie�czony bazaltow� fortec�, kt�ra zdawa�a si� wyrasta� wprost ze ska�, jakby wyrzuci� j� z�siebie wulkan przed milionem lat.

W rozleg�ych pieczarach pod wynios�ymi murami zmagazynowano i�oznakowano zapasy wszelkich rodzaj�w; w�arsena�ach i�magazynach kalibrowano, uzbrajano i�testowano machiny wojenne; w�m�ynach pod g�r� wulkaniczne ognie ogrzewa�y pot�ne ku�nie, gdzie fosfor i�tytan ��czono w�stopy nieznane i�nieu�ywane nigdy wcze�niej.

Na najbardziej ods�oni�tej �cianie fortecy, w�g��bokim cieniu przypory, gdzie pot�ne mury wyrasta�y wprost z�pradawnych pok�ad�w lawy, znajdowa�a si� niewielka brama, poterna, w�kt�rej wartownik pe�ni� stra� dniem i�noc� i�zatrzymywa� ka�dego, kto pr�bowa� wej��.

Podczas zmiany warty na wa�ach w�g�rze wartownik tupn�� raz czy dwa dla rozgrzewki i�zabija� r�ce w�r�kawicach, poniewa� by�a to najzimniejsza godzina nocy, a�ma�y naftowy p�omyk w�lampie nie dawa� ciep�a. Zmiennik mia� nadej�� za dziesi�� minut, wi�c wartownik marzy� ju� o�kubku gor�cej czekolady, dymnym li�ciu i�przede wszystkim ��ku.

Najmniej ze wszystkiego spodziewa� si� us�ysze� �omotanie do ma�ych drzwi.

Jednak�e zachowa� czujno�� i�otworzy� judasza, jednocze�nie odkr�caj�c kurek, �eby nafta dop�yn�a do p�omyka w�niszy na zewn�trz. W�jego blasku ujrza� trzy zakapturzone postacie d�wigaj�ce wsp�lnie czwart�, o�niewyra�nych zarysach, kt�ra wydawa�a si� chora lub ranna.

Cz�owiek z�przodu odrzuci� kaptur. Mia� twarz znan� wartownikowi, ale i�tak poda� has�o, zanim powiedzia�:

� Znale�li�my go przy siarkowym jeziorze. M�wi, �e nazywa si� Baruch. Ma piln� wiadomo�� dla Lorda Asriela.

Wartownik odryglowa� drzwi, a�jego dajmona-terier zadygota�a, kiedy trzy postacie z�trudem wmanewrowa�y sw�j �adunek w�w�skie wej�cie. Potem dajmona wyda�a mimowolny cichy skowyt, szybko st�umiony, i�wartownik zobaczy�, �e niesiona posta� by�a rannym anio�em; anio�em niskiej rangi i�niewielkiej mocy, ale zawsze anio�em.

� Po��cie go w�wartowni � poleci� i�przekr�ci� korb� telefonu-dzwonu, �eby z�o�y� meldunek dy�urnemu oficerowi.

Na najwy�szym murze fortecy sta�a wie�a z�adamantu: tylko jedna kondygnacja schod�w prowadz�ca do pokoj�w z�oknami wychodz�cymi na p�noc, po�udnie, wsch�d i�zach�d. Najwi�kszy pok�j wyposa�ono w�st�, krzes�a i�skrzyni� z�mapami, w�innym sta�a wojskowa prycza. Ca�o�ci dope�nia�a niedu�a �azienka.

Lord Asriel siedzia� w�adamantowej wie�y naprzeciwko swojego szpiega-kapitana nad mas� porozrzucanych papier�w. Naftowa lampa wisia�a nad sto�em, roz�arzone w�gle w�koszu odp�dza�y przenikliwy nocny ch��d. Przy drzwiach siedzia� na dr��ku ma�y b��kitny jastrz�b.

Szpieg-kapitan nazywa� si� Lord Roke. Wyr�nia� si� wygl�dem: by� nie wi�kszy ni� d�o� Lorda Asriela i�smuk�y jak wa�ka, lecz pozostali kapitanowie Lorda Asriela okazywali mu g��boki szacunek, poniewa� by� uzbrojony w�truj�ce ��d�o w�ostrogach but�w.

Mia� zwyczaj siada� na stole i�z zasady odpowiada� w�spos�b niegrzeczny i�z�o�liwy na wszystko poza najbardziej wyszukan� uprzejmo�ci�. On i�jego gatunek, Gallivespianie, nie posiadali zbyt wielu cech dobrych szpieg�w, oczywi�cie poza wyj�tkowo ma�ymi rozmiarami. Byli jednak tak dumni i�dra�liwi, �e musieliby rzuca� si� w�oczy, gdyby dysponowali wzrostem Lorda Asriela.

� Tak � powiedzia� g�osem czystym i�ostrym, z�oczami b�yszcz�cymi jak krople atramentu � twoje dziecko, Lordzie Asrielu: wiem o�niej. Widocznie wiem wi�cej od ciebie.

Lord Asriel spojrza� prosto na niego i�ma�y cz�owieczek natychmiast zrozumia�, �e nadu�y� uprzejmo�ci swego dow�dcy: si�a wzroku Lorda Asriela uderzy�a go tak, �e straci� r�wnowag� i�musia� oprze� si� r�k� o�kieliszek z�winem. W�chwil� p�niej Lord Asriel przybra� uprzejmy i��askawy wyraz twarzy, ca�kiem jak jego c�rka, lecz odt�d Lord Roke mia� si� na baczno�ci.

� Bez w�tpienia, Lordzie Roke � powiedzia� Lord Asriel. � Lecz z�powod�w, kt�rych nie pojmuj�, dziewczynka znalaz�a si� w�centrum zainteresowania Ko�cio�a, a�ja musz� zna� przyczyn�. Co o�niej m�wi�?

� Magistratura kipi od domys��w; jedna grupa m�wi to, druga twierdzi co innego, a�ka�da stara si� utrzyma� swoje odkrycia w�tajemnicy przed innymi. Najbardziej aktywne to Konsystorska Komisja Dyscyplinarna i�Stowarzyszenie Dzie� Ducha �wi�tego, a�ja � o�wiadczy� Lord Roke � mam szpieg�w i�tu, i�tam.

� Wi�c zosta�e� cz�onkiem Stowarzyszenia? � mrukn�� Lord Asriel. � Gratuluj�. Dawniej byli nie do zdobycia.

� Moim szpiegiem w�Stowarzyszeniu jest Salmakia � powiedzia� Lord Roke � bardzo zr�czna agentka. Jest tam pewien kap�an, do kt�rego dajmony-myszy zbli�y�a si� podczas snu. Moja agentka zasugerowa�a, �eby kap�an odprawi� zakazany rytua�, stosowany do wywo�ywania M�dro�ci. W�krytycznej chwili lady Salmakia pojawi�a si� przed nim. Teraz kap�an my�li, �e mo�e komunikowa� si� z�M�dro�ci�, kiedy zechce, �e ona ma posta� Gallivespianki i�mieszka w�jego biblioteczce.

Lord Asriel u�miechn�� si� i�zapyta�:

� A�czego si� dowiedzia�a?

� Stowarzyszenie uwa�a twoj� c�rk� za najwa�niejsze dziecko wszech czas�w. Przypuszczaj�, �e wkr�tce nadejdzie wielki kryzys i��e los �wiata zale�y od jej zachowania w�tym momencie. Natomiast Konsystorska Komisja Dyscyplinarna prowadzi obecnie dochodzenie z�udzia�em �wiadk�w z�Bolvangaru i�nie tylko. M�j szpieg w�Komisji, kawaler Tialys, ��czy si� ze mn� codziennie za po�rednictwem rezonatora magnetytowego i�zawiadamia mnie, co odkryli. W�skr�cie powiem, �e Stowarzyszenie Dzie� Ducha �wi�tego ju� nied�ugo wy�ledzi, gdzie jest dziecko, ale niczego nie zrobi�. Komisja Konsystorska straci na to troch� wi�cej czasu, ale jak ju� znajd� dziewczynk�, podejm� stanowcze i�natychmiastowe dzia�ania.

� Zawiadom mnie, jak tylko dowiesz si� czego� wi�cej.

Lord Roke sk�oni� si� i�strzeli� palcami, a�ma�a b��kitna jastrz�bica siedz�ca na �erdzi przy drzwiach roz�o�y�a skrzyd�a i�lotem �lizgowym sfrun�a na st�. Mia�a uzd�, siod�o i�strzemiona. Lord Roke b�yskawicznie wskoczy� na jej grzbiet i�wylecieli przez okno, kt�re Lord Asriel dla nich otworzy�.

Pomimo k�saj�cego mrozu nie zamkn�� okna od razu, tylko przysiad� na podokiennej �awie i�potarmosi� za uszy swoj� dajmon�, irbisic�.

� Przysz�a do mnie na Svalbardzie, a�ja j� zignorowa�em � powiedzia�. � Pami�tasz ten wstrz�s... Potrzebowa�em ofiary i�pierwsze dziecko, kt�re si� zjawi�o, by�o moj� w�asn� c�rk�. Ale kiedy zobaczy�em, �e przyprowadzi�a ze sob� drugie dziecko, odetchn��em z�ulg�. Czy to by� fatalny b��d? Potem nie bra�em jej pod uwag� ani na chwil�, ale ona jest wa�na, Stelmario!

� Zastan�wmy si� spokojnie � powiedzia�a dajmona. � Co ona mo�e zrobi�?

� Zrobi�... niewiele. Czy ona co� wie?

� Potrafi odczytywa� odpowiedzi aletheiometru; ma dost�p do wiedzy.

� To nic wielkiego. Inni te� potrafi�. Na wszystkie piek�a, gdzie ona jest?

Zapukano do drzwi za jego plecami, wi�c odwr�ci� si� natychmiast.

� M�j panie � powiedzia� oficer, kt�ry wszed� do pokoju � przy zachodniej bramie w�a�nie pojawi� si� anio�... ranny... koniecznie chce z�tob� rozmawia�.

Chwil� p�niej Baruch le�a� na wojskowej pryczy, kt�r� przeniesiono do g��wnego pokoju. Wezwano dy�urnego medyka, ale nie robi� wielkich nadziei; anio� by� dotkliwie poraniony, o�lepiony, z�poszarpanymi skrzyd�ami.

Lord Asriel usiad� blisko i�rzuci� gar�� zi� na w�gle w�koszu. Ten spos�b pozwala� wyra�niej zobaczy� cia�o anio�a.

� A�zatem, panie � odezwa� si� Lord Asriel � co chcia�e� mi powiedzie�?

� Trzy rzeczy. Prosz�, zaczekaj, a� powiem je wszystkie, zanim zaczniesz pyta�. Nazywam si� Baruch. M�j towarzysz Balthamos i�ja nale�ymy do partii rebeliant�w, dlatego sk�aniali�my si� ku twoim ideom od pocz�tku, odk�d je og�osi�e�. Lecz chcieli�my przynie�� ci co� cennego, poniewa� nie mamy wielkiej mocy, i�niedawno uda�o nam si� dotrze� do serca Pochmurnej G�ry, cytadeli Autorytetu w�kr�lestwie. A�tam dowiedzieli�my si�...

Musia� przerwa� na chwil�, �eby odetchn�� dymem z�zi�, kt�ry jakby doda� mu si�. M�wi� dalej:

� Dowiedzieli�my si� prawdy o�Autorytecie. Wycofa� si� do kryszta�owej komnaty g��boko we wn�trzu Pochmurnej G�ry i�ju� nie kieruje codziennymi sprawami kr�lestwa. Zamiast tego kontempluje g��bsze tajemnice. Na jego miejscu, w�jego imieniu rz�dzi anio� imieniem Metatron. Mam powody dobrze zna� tego anio�a, chocia� kiedy go zna�em...

G�os Barucha os�ab�. Lord Asriel wpatrywa� si� w�niego p�on�cym wzrokiem, ale trzyma� j�zyk za z�bami i�czeka�, a� anio� sko�czy.

� Metatron jest dumny � podj�� Baruch, kiedy odzyska� nieco si� � a�jego ambicja nie ma granic. Autorytet wybra� go przed czterema tysi�cami lat na swojego Regenta i�razem uk�adali plany. Maj� nowy plan, kt�ry odkryli�my z�moim towarzyszem. Autorytet uwa�a, �e �wiadome istoty wszelkich gatunk�w sta�y si� niebezpiecznie niezale�ne, wi�c Metatron zamierza znacznie aktywniej interweniowa� w�ludzkie sprawy. Planuje w�tajemnicy przenie�� Autorytet z�Pochmurnej G�ry do innej sta�ej cytadeli i�zmieni� g�r� w�machin� wojenn�. Ko�cio�y w�ka�dym �wiecie s� s�abe i�skorumpowane, zbyt �atwo id� na kompromis... Chce wprowadzi� sta�� inkwizycj� w�ka�dym �wiecie, rz�dzon� bezpo�rednio z�kr�lestwa. A�jego pierwsza kampania ma zniszczy� twoj� republik�...

Obaj dr�eli, anio� i�cz�owiek, jeden z�os�abienia, drugi z�przej�cia. Baruch zebra� resztki si� i�kontynuowa�:

� Druga rzecz jest nast�puj�ca. Istnieje n�, kt�ry mo�e wycina� przej�cia mi�dzy �wiatami, a�tak�e wewn�trz nich. Jego moc jest nieograniczona, ale tylko w�r�kach kogo�, kto umie go u�ywa�. A�tym kim� jest ch�opiec...

Anio� ponownie musia� przerwa� i�odpocz��. Ba� si�; czu�, jak si� rozp�ywa. Lord Asriel widzia�, z�jakim wysi�kiem anio� zbiera� si� w�sobie. Siedzia� spi�ty, �ciskaj�c por�cze krzes�a, dop�ki Baruch nie doszed� do siebie.

� M�j towarzysz jest teraz z�tym ch�opcem. Chcieli�my zabra� go prosto do ciebie, ale odm�wi�, poniewa�... To trzecia rzecz, kt�r� musz� ci powiedzie�: on i�twoja c�rka s� przyjaci�mi. Nie zgodzi� si� przyj�� do ciebie, dop�ki jej nie znajdzie. Ona...

� Kim jest ten ch�opiec?

� To syn szamana. Stanislausa Grummana.

Lord Asriel by� tak zdumiony, �e mimo woli wsta�, wprawiaj�c w�wirowanie k��by dymu wok� anio�a.

� Grumman mia� syna? � zapyta�.

� Grumman nie urodzi� si� w�twoim �wiecie. I�naprawd� nie nazywa� si� Grumman. M�j towarzysz i�ja zwr�cili�my na niego uwag�, poniewa� sam pragn�� znale�� n�. �ledzili�my go, wiedz�c, �e zaprowadzi nas do no�a i�jego w�a�ciciela. Zamierzali�my zabra� go do ciebie. Ale ch�opiec odm�wi�...

Jeszcze raz Baruch musia� przerwa�. Lord Asriel usiad� z�powrotem, przeklinaj�c w�asn� niecierpliwo��, i�sypn�� troch� wi�cej zi� do ognia. Jego dajmona le�a�a w�pobli�u, powoli zamiataj�c ogonem d�bow� pod�og�, nie odrywa�a z�ocistych oczu od �ci�gni�tej b�lem twarzy anio�a. Baruch kilka razy odetchn�� z�wysi�kiem. Lord Asriel zachowa� milczenie. Jedynym d�wi�kiem by�o plaskanie linki flagowej na maszcie.

� Nie spiesz si�, panie � powiedzia� �agodnie Lord Asriel. � Czy wiesz, gdzie jest moja c�rka?

� Himalaje... w�jej w�asnym �wiecie � wyszepta� Baruch. � Wielkie g�ry. Jaskinia w�pobli�u doliny pe�nej t�cz...

� Daleko st�d w�obu �wiatach. Szybko przylecia�e�.

� To m�j jedyny dar � odpar� Baruch � opr�cz mi�o�ci Balthamosa, kt�rego ju� nigdy nie zobacz�.

� A�je�li ty znalaz�e� j� tak �atwo...

� To ka�dy inny anio� te� j� znajdzie.

Lord Asriel wyci�gn�� wielki atlas ze skrzyni z�mapami, otworzy� go i�przekartkowa�, szukaj�c Himalaj�w.

� Mo�esz okre�li� dok�adniej? � poprosi�. � Mo�esz mi pokaza� to miejsce?

� Za pomoc� no�a... � wym�wi� z�trudem Baruch i�Lord Asriel zrozumia�, �e jego my�li w�druj�. � Za pomoc� no�a mo�na swobodnie wej�� i�wyj�� z�ka�dego �wiata... Nazywa si� Will. Ale s� w�niebezpiecze�stwie, on i�Balthamos... Metatron wie, �e znamy jego sekret. �cigali nas... Z�apali mnie samego na granicy twojego �wiata... By�em jego bratem... W�ten spos�b znale�li�my drog� do niego w�Pochmurnej G�rze. Metatron nazywa� si� dawniej Enoch, syn Jareda, syn Mahalalela... Enoch mia� wiele �on. Kocha� przyjemno�ci cia�a... M�j brat Enoch skaza� mnie na wygnanie, poniewa�... Och, m�j drogi Balthamosie...

� Gdzie jest dziewczynka?

� Tak. Tak. Jaskinia... jej matka... dolina pe�na wiatr�w i�t�cz... wystrz�pione flagi na �wi�tyni...

Podni�s� si�, �eby spojrze� na atlas.

Potem irbisica wsta�a jednym szybkim ruchem i�skoczy�a do drzwi, ale by�o za p�no: ordynans, kt�ry zapuka�, wszed�, nie czekaj�c. Tak by�o przyj�te; to nie by�a niczyja wina. Widz�c wyraz twarzy �o�nierza patrz�cego ponad jego ramieniem, Lord Asriel odwr�ci� si� i�zobaczy�, jak Baruch dygocze z�wysi�ku, �eby utrzyma� swoj� okaleczon� posta�. Ta pr�ba zbyt du�o go kosztowa�a. Przeci�g od drzwi wywo�a� wir powietrza nad ��kiem i�lu�ne cz�steczki cia�a Barucha, pozbawione jego si�y, ulecia�y w�g�r�, rozproszy�y si� i�znik�y.

� Balthamos! � rozleg� si� szept w�powietrzu.

Lord Asriel opar� d�o� na karku dajmony; poczu�a jego dr�enie i�uspokoi�a go. Odwr�ci� si� do ordynansa.

� M�j panie, b�agam o...

� To nie twoja wina. Przeka� pozdrowienia kr�lowi Ogunwe. Chcia�bym, �eby on i�inni moi dow�dcy natychmiast tutaj przyszli. R�wnie� pan Basilides niech si� tutaj stawi z�aletheiometrem. Prosz� uzbroi� i�zatankowa� drug� eskadr� giropter�w, a�zeppelin tankowiec niech natychmiast wystartuje na po�udniowy zach�d. Przeka�� dalsze rozkazy w�powietrzu.

Ordynans zasalutowa�, jeszcze raz zerkn�� niepewnie na puste ��ko, wyszed� i�zamkn�� za sob� drzwi.

Lord Asriel postuka� w�biurko mosi�nym cyrklem i�przeszed� przez pok�j, �eby otworzy� po�udniowe okno. Daleko w�dole dymy i�p�omienie nie�miertelnych ogni wzbija�y si� w�ciemniej�ce powietrze. Nawet na tej wysoko�ci w�porywistym wietrze s�ycha� by�o dzwonienie m�ot�w.

� No, du�o si� dowiedzieli�my, Stelmario � powiedzia� cicho.

� Ale nie do��.

Znowu rozleg�o si� pukanie do drzwi i�wszed� aletheiometrysta. Ten chudy, blady m�czyzna, kt�ry niedawno wkroczy� w�wiek �redni, nazywa� si� Teukros Basilides, a�jego dajmona by�a s�owikiem.

� Dobry wiecz�r � powiedzia� Lord Asriel. � Mamy problem i�chcia�bym, �eby od�o�y� pan na bok wszystko inne, dop�ki pan nie znajdzie rozwi�zania...

Przekaza� mu to, co powiedzia� Baruch, i�poda� atlas.

� Niech pan namierzy t� jaskini� � rozkaza�. � Niech mi pan poda mo�liwie precyzyjne koordynaty. To najwa�niejsze zadanie w�pana karierze. Prosz� zacz�� natychmiast.

... tupn�a tak mocno, �e nawet we �nie j� zabola�o.

� Nie wierzysz, �e to zrobi�, Roger, wi�c nie m�w tak. W�a�nie, �e si� obudz� i�nie zapomn�.

Rozejrza�a si�, lecz widzia�a tylko szeroko otwarte oczy i�twarze pozbawione nadziei, blade twarze, ciemne twarze, stare twarze, m�ode twarze, wszyscy zmarli st�oczeni dooko�a, cisn�cy si� jak najbli�ej, milcz�cy i�smutni.

Twarz Rogera wygl�da�a inaczej. Tylko w�niej jednej by�a nadzieja.

� Czemu tak wygl�dasz? � zapyta�a. � Czemu nie jeste� smutny jak oni? Czemu nie tracisz nadziei?

A on odpowiedzia�:

� Poniewa�...

� A�wi�c, bracie Pavle � powiedzia� Inspektor z�Konsystorskiej Komisji Dyscyplinarnej � chc�, �eby� dok�adnie przypomnia� sobie s�owa, kt�re us�ysza�e� od czarownicy na statku.

Dwunastu cz�onk�w Komisji spojrza�o w�nik�ym �wietle popo�udnia na kleryka stoj�cego na podium, ich ostatniego �wiadka. By� to ksi�dz o�wygl�dzie naukowca, kt�rego dajmona mia�a posta� �aby. Komisja wys�uchiwa�a zezna� w�tej sprawie od o�miu dni, w�staro�ytnym Kolegium �wi�tego Hieronima � budowli o�wysokich wie�ach.

� Nie potrafi� dok�adnie przywo�a� z�pami�ci s��w czarownicy � powiedzia� ze znu�eniem brat Pavel. � Nigdy przedtem nie widzia�em tortur, jak ju� zezna�em wczoraj, dlatego zrobi�o mi si� s�abo i�niedobrze. Wi�c nie powt�rz� wam dok�adnie, co m�wi�a, ale pami�tam znaczenie. Czarownica powiedzia�a, �e dziecko Lyra zosta�o rozpoznane przez klan p�nocy jako osoba z�dawno znanej przepowiedni. Podobno posiada�a moc dokonania brzemiennego w�skutki wyboru, od kt�rego zale�y przysz�o�� wszystkich �wiat�w. Co wi�cej, istnieje imi�, kt�re przywodzi na my�l podobny przypadek i�sprawi, �e Ko�ci� znienawidzi j� i�b�dzie si� jej ba�.

� Czy czarownica wymieni�a to imi�?

� Nie. Zanim zdo�a�a je wym�wi�, druga czarownica, obecna pod zakl�ciem niewidzialno�ci, zabi�a j� i�uciek�a.

� Wi�c pani Coulter nie us�ysza�a tego imienia?

� Zgadza si�.

� I�wkr�tce potem ta Coulter wysz�a?

� Owszem.

� Co odkry�e� p�niej?

� Dowiedzia�em si�, �e dziewczynka przesz�a do innego �wiata przez szczelin� otwart� przez Lorda Asriela, a�tam uzyska�a pomoc ch�opca, kt�ry posiada albo otrzyma� do u�ytku n� niezwyk�ej mocy � oznajmi� brat Pavel. Potem odchrz�kn�� nerwowo i�zapyta�: � Czy mog� m�wi� ca�kiem swobodnie przed t� Komisj�?

� Ca�kowicie swobodnie, bracie Pavle � odpar� czysty, szorstki g�os Przewodnicz�cego. � Nie zostaniesz ukarany, je�li nam powiesz, co ci wiadomo. Prosz�, m�w dalej.

Uspokojony kleryk ci�gn��:

� N� nale��cy do tego ch�opca mo�e otwiera� przej�cia pomi�dzy �wiatami. Co wi�cej, ma jeszcze wi�ksz� moc... prosz� o�wybaczenie, boj� si� to powiedzie�... Potrafi zabija� najwy�sze anio�y i�wy�sze od nich istoty. Nie istnieje nic, czego ten n� nie mo�e zniszczy�.

Poci� si� i�dr�a�, a�jego dajmona-�aba w�podnieceniu spad�a z�kraw�dzi podium na pod�og�. Brat Pavel sykn�� z�b�lu, podni�s� j� szybko i�da� si� jej napi� wody ze szklanki stoj�cej przed nim.

� Czy pyta�e� dalej o�dziewczynk�? � podj�� Inspektor. � Czy pozna�e� imi�, o�jakim wspomina�a czarownica?

� Tak, pozna�em. Jeszcze raz prosz� Komisj� o�zapewnienie, �e...

� Masz je � warkn�� Przewodnicz�cy. � Nie b�j si�. Nie jeste� heretykiem. M�w, czego si� dowiedzia�e�, i�nie tra� wi�cej czasu.

� Pokornie prosz� o�wybaczenie. Zatem ta dziewczynka jest odpowiednikiem Ewy, �ony Adama, matki nas wszystkich i�przyczyny wszelkiego grzechu.

Stenografistki zapisuj�ce ka�de s�owo by�y zakonnicami z�Zakonu �wi�tej Filomeli, zaprzysi�onymi do milczenia; lecz po s�owach brata Pavla jedna z�nich wyda�a zd�awiony okrzyk i�obie prze�egna�y si� pospiesznie. Brat Pavel wzdrygn�� si� i�podj��:

� Prosz� pami�ta�: aletheiometr nie przepowiada, tylko m�wi: je�li pewne rzeczy si� wydarz�, w�wczas konsekwencje b�d� nast�puj�ce... i�tak dalej. I�m�wi, �e je�li ta dziewczynka b�dzie kuszona tak jak Ewa, prawdopodobnie upadnie. Od wyniku zale�y... wszystko. A�je�li dojdzie do kuszenia i�je�li dziewczynka ulegnie, w�wczas Py� i�grzech zatriumfuj�.

W sali zapad�a cisza. Miliony z�ocistych py�k�w wirowa�y w�bladych promieniach s�o�ca, wpadaj�cych uko�nie przez wielkie o�owiowe okna, ale to by� py�, nie Py�; chocia� niejednemu cz�onkowi Komisji kojarzy� si� z�innym niewidzialnym Py�em, kt�ry osiada� na ka�dej istocie ludzkiej, cho�by najsumienniej przestrzega�a praw.

� Na koniec, bracie Pavle � rzek� Inspektor � powiedz nam, co wiesz o�obecnym miejscu pobytu dziecka.

� Ona wpad�a w�r�ce pani Coulter � odpowiedzia� brat Pavel. � Przebywaj� w�Himalajach. Na razie tylko tyle mi wiadomo. Natychmiast p�jd� zapyta� o�dok�adniejsze po�o�enie i�jak tylko je otrzymam, zawiadomi� Komisj�; ale...

Zamilk�, skurczy� si� ze strachu i�dr��c� d�oni� podni�s� szklank� do ust.

� Tak, bracie? � ponagli� go ojciec MacPhail. � Nie ukrywaj niczego.

� Przypuszczam, �e Stowarzyszenie Dzie� Ducha �wi�tego wie o�tym wi�cej ode mnie.

Brat Pavel m�wi� niemal szeptem.

� Czy�by? � warkn�� Przewodnicz�cy i�w jego oczach zap�on�a w�ciek�o��.

Dajmona brata Pavla wyda�a kr�tkie �abie skrzekni�cie. Kleryk wiedzia� o�rywalizacji pomi�dzy rozmaitymi ugrupowaniami w�Magistraturze i�rozumia�, jak niebezpiecznie dosta� si� w�krzy�owy ogie� rywali; ale zatajenie posiadanych informacji grozi�o jeszcze wi�kszym niebezpiecze�stwem.

� Przypuszczam � ci�gn��, dygocz�c � �e oni znacznie dalej posun�li si� w�poszukiwaniach dziecka. Maj� inne �r�d�a wiedzy, niedost�pne dla mnie.

� W�a�nie � mrukn�� Przewodnicz�cy. � Czy aletheiometr powiedzia� ci o�tym?

� Tak.

� Doskonale. Bracie Pavle, powiniene� dalej prowadzi� dochodzenie. Czegokolwiek potrzebujesz w�sensie pomocy klerykalnej czy sekretarskiej, rozkazuj. Powsta�, prosz�.

Brat Pavel sk�oni� si�, pozbiera� notatki i�z �ab�-dajmon� na ramieniu opu�ci� sal�. Zakonnice rozprostowa�y palce.

Ojciec MacPhail postuka� o��wkiem w�d�bow� �aw� przed sob�.

� Siostro Agnes, siostro Moniko � powiedzia� � mo�ecie teraz nas zostawi�. Transkrypcje prosz� mi po�o�y� na biurku przed ko�cem dnia.

Dwie zakonnice sk�oni�y si� i�wysz�y.

� D�entelmeni � powiedzia� Przewodnicz�cy, gdy� tak zwracano si� do siebie w�Konsystorskiej Komisji � przenie�my obrady.

Dwunastu s�dzi�w, od najstarszego (ojciec Makepwe, zgrzybia�y, o�kaprawych oczach) do najm�odszego (ojciec Gomez, blady i�dr��cy od gorliwo�ci) zebrali notatki j�ruszyli za Przewodnicz�cym do komnaty rady, gdzie mogli siedzie� naprzeciwko siebie przy stole i�rozmawia� z�zachowaniem najwy�szej dyskrecji.

Obecny Przewodnicz�cy Komisji Konsystorskiej by� Szkotem nazwiskiem Hugh MacPhail. Wybrano go w�m�odym wieku; Przewodnicz�cy pe�nili sw�j urz�d do�ywotnio, a�ojciec MacPhail dopiero przekroczy� czterdziestk�, wi�c m�g� wp�ywa� na losy Komisji Konsystorskiej, a�zatem ca�ego Ko�cio�a, przez wiele nadchodz�cych lat. By� to m�czyzna o�mrocznej twarzy, wysoki i�postawny, z�grzyw� sztywnych siwych w�os�w; mia� sk�onno�ci do tycia, dlatego narzuci� swojemu cia�u brutaln� dyscyplin�: pija� tylko wod�, jada� tylko chleb i�owoce i��wiczy� godzin� dziennie pod nadzorem trenera mistrz�w sportu. W�rezultacie by� wychudzony, �ylasty i�nerwowy. Jego dajmona by�a jaszczurk�.

Odczekawszy, a� zebrani usi�d�, ojciec MacPhail zacz��:

� Taki zatem jest stan rzeczy. Nale�y wzi�� pod uwag� kilka punkt�w. Po pierwsze, Lord Asriel. Czarownica �yczliwa Ko�cio�owi melduje, �e Lord Asriel zbiera wielk� armi�, w��cznie z�si�ami wygl�daj�cymi na anielskie. Jego zamiary, o�ile czarownicy wiadomo, s� wrogie wobec Ko�cio�a i�wobec samego Autorytetu. Po drugie, Rada Oblacyjna. Zorganizowanie przez nich programu badawczego w�Bolvangarze oraz finansowanie dzia�alno�ci pani Coulter sugeruje, �e maj� nadziej� zaj�� miejsce Konsystorskiej Komisji Dyscyplinarnej jako najpot�niejszego i�najskuteczniejszego ramienia �wi�tego Ko�cio�a. Zostali�my wyprzedzeni, panowie. Oni dzia�ali bezwzgl�dnie i�skutecznie. Nale�� nam si� baty za nasz� �lamazarno��, skoro do tego dopu�cili�my. Za chwil� wr�c� do tematu i�powiem, co mo�emy zrobi�. Po trzecie, ch�opiec z�zeznania brata Pavla, z�no�em o�takich niezwyk�ych mo�liwo�ciach. Koniecznie musimy go znale�� i�jak najszybciej wej�� w�posiadanie tego no�a. Po czwarte, Py�. Podj��em kroki w�celu sprawdzenia, czego dowiedzia�a si� o�tym Rada Oblacyjna. Przekonali�my jednego z�teolog�w eksperymentalnych pracuj�cych w�Bolvangarze, �eby nam powiedzia�, co dok�adnie odkryli. Porozmawiam z�nim dzisiaj po po�udniu na dole.

Jeden czy dw�ch kap�an�w poruszy�o si� niespokojnie, poniewa� �na dole� oznacza�o piwnice pod budynkiem: wy�o�one bia�ymi kafelkami pomieszczenia z�doprowadzeniami pr�du anbarycznego, d�wi�koszczelne i�dobrze skanalizowane.

� Czegokolwiek jednak dowiemy si� o�Pyle � podj�� Przewodnicz�cy � nie wolno nam zapomina� o�naszym zadaniu. Rada Oblacyjna pr�bowa�a zrozumie� skutki dzia�ania Py�u; my musimy ca�kowicie go zniszczy�. Je�li w�celu zniszczenia Py�u trzeba b�dzie zniszczy� r�wnie� Rad� Oblacyjna, Kolegium Biskup�w, ka�d� instytucj�, z�pomoc� kt�rej �wi�ty Ko�ci� wype�nia wol� Autorytetu... niech si� tak stanie. By� mo�e, panowie, sam �wi�ty Ko�ci� zosta� powo�any do istnienia, �eby wykona� to zadanie i�przy tym zgin��. Lepszy jednak �wiat bez Ko�cio�a i�Py�u ni� �wiat, gdzie co dnia musimy cierpie� pod ohydnym brzemieniem grzechu. Lepszy jest �wiat oczyszczony z�tego wszystkiego!

P�omiennooki ojciec Gomez przytakn�� zapalczywie.

� I�wreszcie � powiedzia� ojciec MacPhail � ta dziewczynka. Wci�� jeszcze dziecko, jak my�l�. Ta Ewa, kt�ra b�dzie kuszona i�kt�ra, je�li kierowa� si� precedensem, upadnie i�ten Upadek sprowadzi na nas zag�ad�. Panowie, ze wszystkich sposob�w rozwi�zania jej problemu zaproponuj� najbardziej radykalny, wierz� jednak, �e otrzymam wasze poparcie. Proponuj� wys�a� cz�owieka, �eby j� odnalaz� i�zabi�, zanim ona ulegnie pokusie.

� Ojcze Przewodnicz�cy � powiedzia� natychmiast ojciec Gomez � codziennie przez ca�e moje doros�e �ycie odbywam pokut� wst�pn�. Studiowa�em, szkoli�em si�...

Przewodnicz�cy podni�s� r�k�. Pokuta wst�pna i�rozgrzeszenie by�y to doktryny badane i�rozwijane przez Komisj� Konsystorsk�, ale nieznane og�owi Ko�cio�a. Obejmowa�y pokut� za grzech jeszcze niepope�niony, surow� i��arliw� pokut� po��czon� z�oczyszczaniem i�biczowaniem, �eby uzbiera� swego rodzaju kredyt. Kiedy pokuta osi�gn�a poziom stosowny do ci�aru danego grzechu, penitent otrzymywa� rozgrzeszenie z�g�ry, chocia� m�g� nigdy nie pope�ni� tego konkretnego grzechu. Na przyk�ad czasami konieczne by�o zabijanie ludzi; a�zab�jca mia� znacznie �atwiejsze zadanie, je�li m�g� je wykona� w�stanie �aski.

� My�la�em o�tobie � oznajmi� �yczliwie ojciec MacPhail. � Czy mam zgod� Komisji? Tak. Kiedy ojciec Gomez wyruszy z�naszym b�ogos�awie�stwem, b�dzie zdany tylko na siebie, nieosi�galny, nie do odwo�ania. Cokolwiek jeszcze si� stanie, on pod��y do celu prost� drog�, niczym strza�a Boga, i�uderzy w�dziecko. Nadejdzie w�nocy, niewidzialny, niczym anio�, kt�ry zniszczy� Asyryjczyk�w, w�ciszy i�milczeniu. O�ile� lepiej by�oby dla nas, gdyby w�ogrodzie Edenu by� taki ojciec Gomez! Nigdy nie odeszliby�my z�raju.

M�ody ksi�dz prawie szlocha� z�dumy. Komisja udzieli�a swego b�ogos�awie�stwa.

A w�najciemniejszym k�cie sufitu, ukryty w�r�d ciemnych d�bowych belek, siedzia� cz�owieczek nie wi�kszy od d�oni. Mia� buty z�ostrogami i�s�ysza� ka�de wypowiedziane s�owo.

W piwnicach cz�owiek z�Bolvangaru, ubrany tylko w�brudn� bia�� koszul� i�lu�ne spodnie bez paska, sta� pod go�� �ar�wk�, przytrzymuj�c jedn� r�k� spodnie, a�drug� swoj� dajmon�-kr�lic�. Przed nim, na jedynym krze�le, siedzia� ojciec MacPhail.

� Doktorze Cooper � zacz�� Przewodnicz�cy � niech�e pan siada.

W pomieszczeniu nie by�o �adnych mebli opr�cz krzes�a, drewnianej pryczy i�wiadra. G�os Przewodnicz�cego odbija� si� nieprzyjemnym echem od bia�ych kafelk�w pokrywaj�cych sufit i��ciany.

Doktor Cooper usiad� na pryczy. Nie m�g� oderwa� wzroku od wychudzonego siwow�osego m�czyzny. Obliza� suche wargi i�czeka� na kolejn� zbli�aj�c� si� przykro��.

� Wi�c prawie uda�o si� panu oddzieli� dziecko od jego dajmona? � zagadn�� ojciec MacPhail.

Doktor Cooper odpar� dr��cym g�osem:

� Uwa�ali�my, �e nie ma sensu czeka�, poniewa� eksperyment i�tak mia� si� odby�, wi�c umie�cili�my dziecko w�eksperymentalnej komorze, ale wtedy interweniowa�a sama pani Coulter i�zabra�a dziecko do w�asnej kwatery.

Kr�lica-dajmona otwar�a okr�g�e oczy i�spojrza�a z�l�kiem na Przewodnicz�cego, po czym znowu je zamkn�a i�ukry�a pyszczek.

� To na pewno by�o stresuj�ce � zauwa�y� ojciec MacPhail.

� Ca�y program by� niezwykle trudny � zgodzi� si� pospiesznie doktor Cooper.

� Dziwi mnie, �e nie zwr�cili�cie si� po pomoc do Komisji Konsystorskiej, my mamy mocne nerwy.

� My... ja... rozumieli�my, �e na program licencj� wyda�a... Kierowa�a nim Rada Oblacyjna, ale powiedziano nam, �e za zgod� Konsystorskiej Komisji Dyscyplinarnej. Inaczej nigdy nie wzi�liby�my w�tym udzia�u. Nigdy!

� Nie, oczywi�cie, �e nie. A�teraz inna sprawa. Czy wiadomo co� panu � zacz�� ojciec MacPhail, przechodz�c do prawdziwego powodu swojej wizyty w�piwnicy � o�temacie bada� Lorda Asriela? Co mog�o by� �r�d�em pot�nej energii, kt�r� zdo�a� uwolni� na Svalbardzie?

Doktor Cooper prze�kn�� �lin�. W�pe�nej napi�cia ciszy kropla potu spad�a z�jego podbr�dka i�obaj m�czy�ni wyra�nie us�yszeli, jak uderzy�a w�betonow� pod�og�.

� No... � zacz�� Cooper � jeden z�cz�onk�w naszego zespo�u zaobserwowa�, �e w�procesie rozdzielania nast�puje uwolnienie energii. Kontrolowanie jej wymaga�oby ogromnych si�, lecz podobnie jak eksplozj� atomow� inicjuj� konwencjonalne materia�y wybuchowe, mo�na to zrobi�, skupiaj�c pot�ny pr�d anbaryczny... Jednak�e nie potraktowano go powa�nie. Nie zwraca�em uwagi na jego pomys�y � doda� szczerze � wiedz�c, �e bez zezwolenia mog� okaza� si� herezj�.

� Bardzo m�drze. A�ten kolega? Gdzie jest teraz?

� By� jednym z�tych, kt�rzy zgin�li podczas ataku.

Przewodnicz�cy u�miechn�� si�. U�miech by� tak szczeg�lny, �e dajmona doktora Coopera zadygota�a i�przywar�a do jego piersi.

� Odwagi, doktorze � powiedzia� ojciec MacPhail. � Chcemy, �eby pan by� silny i�dzielny! Czeka nas praca nad wielkim dzie�em, walka w�wielkiej bitwie. Musi pan zas�u�y� na przebaczenie Autorytetu, wsp�pracuj�c z�nami w�pe�ni, nie ukrywaj�c niczego, nawet najdzikszych spekulacji, nawet plotek. Teraz niech pan skupi ca�� uwag� i�spr�buje sobie przypomnie�, co m�wi� pa�ski kolega. Czy przeprowadza� jakie� eksperymenty? Czy zostawi� notatki? Czy zwierza� si� jeszcze komu�? Jakiego sprz�tu u�ywa�? Niech pan niczego nie pomija, doktorze Cooper. Dostanie pan pi�ro, papier i�tyle czasu, ile pan potrzebuje. Ten pok�j jest niezbyt wygodny. Przeniesiemy pana w�bardziej odpowiednie miejsce. Potrzebuje pan na przyk�ad jakich� mebli? Woli pan pisa� przy stole czy przy biurku? Chce pan maszyn� do pisania? Mo�e woli pan dyktowa� stenografistce? Wystarczy zawiadomi� stra�e i�dostanie pan wszystko, czego pan za��da. Ale chc�, �eby pan bez przerwy my�la� o�pa�skim koledze i�jego teorii. Najwa�niejszym pa�skim zadaniem jest odtworzy�, a�w razie konieczno�ci ponownie odkry� to, co on wiedzia�. Kiedy ju� pan ustali, jakie instrumenty b�d� potrzebne, dostanie je pan r�wnie�. To wielkie zadanie, doktorze! B�ogos�awie�stwo sp�yn�o na pana, skoro panu je powierzono! Niech pan podzi�kuje Autorytetowi.

� Dzi�kuj�, ojcze Przewodnicz�cy! Dzi�kuj�!

Przytrzymuj�c lu�ny pasek spodni, filozof wsta� i�sk�oni� si� kilka razy niemal nie�wiadomie, kiedy Przewodnicz�cy Konsystorskiej Komisji Dyscyplinarnej opuszcza� cel�.

Tego wieczoru kawaler Tialys, gallivespia�ski szpieg, pod��a� alejkami i�zau�kami Genewy na spotkanie ze swoj� kole�ank�, lady Salmaki�. By�a to niebezpieczna wyprawa dla nich obojga; niebezpieczna r�wnie� dla ka�dego napastnika, ale przede wszystkim ryzykowna dla ma�ych Gallivespian. Niejeden poluj�cy kot zgin�� od ich ostr�g, lecz zaledwie przed tygodniem kawaler ma�o nie straci� ramienia w�z�bach bezpa�skiego kundla; uratowa�a go tylko szybka akcja damy.

Spotkali si� w�si�dmym z�wyznaczonych miejsc schadzek, w�r�d korzeni platanu na zaro�ni�tym ma�ym skwerku, i�wymienili nowiny. Informator Salmakii w�Stowarzyszeniu powiedzia� jej, �e wcze�niej tego wieczoru otrzymali przyjacielskie zaproszenie od Przewodnicz�cego Konsystorskiej Komisji, �eby przyszli om�wi� kwestie interesuj�ce dla obu stron.

� Szybka robota � skomentowa� kawaler. � Ale sto do jednego, �e on nam nie powie o�swoim zab�jcy.

Opowiedzia� jej o�planie zabicia Lyry. Salmakia nie by�a zdziwiona.

� To logiczne rozwi�zanie � stwierdzi�a. � I�logicznie my�l�cy ludzie. Tialys, my�lisz, �e jeszcze kiedy� zobaczymy to dziecko?

� Nie wiem, ale chcia�bym. Dobrej drogi, Salmakio. Jutro przy fontannie.

Pod t� wymian� zda� kry�a si� niewypowiedziana rzecz, o�kt�rej nigdy nie wspominali: kr�tko�� ich �ycia w�por�wnaniu z��yciem ludzi. Gallivespianie do�ywali dziewi�ciu lub dziesi�ciu lat, rzadko wi�cej, a�Tialys i�Salmakia przekroczyli ju� �smy rok. Nie obawiali si� staro�ci: ich lud umiera� w�pe�ni si� i�rozkwicie, nagle, dzieci�stwo za� trwa�o bardzo kr�tko; lecz w�por�wnaniu z�nimi �ycie dziecka takiego jak Lyra rozci�ga�o si� r�wnie daleko w�przysz�o��, jak �ycie czarownic w�por�wnaniu z�Lyr�.

Kawaler wr�ci� do Kolegium �wi�tego Hieronima i�zacz�� uk�ada� wiadomo��, kt�r� zamierza� wys�a� Lordowi Roke przez magnetytowy rezonator.

Podczas gdy rozmawia� z�Salmakia, Przewodnicz�cy pos�a� po ojca Gomeza. W�jego gabinecie modlili si� razem przez godzin�, a�potem ojciec MacPhail udzieli� m�odemu ksi�dzu wst�pnego rozgrzeszenia, dzi�ki kt�remu zamordowanie Lyry przestanie by� grzechem. Ojciec Gomez wygl�da� jak odmieniony; wype�niaj�ca go pewno�� siebie sprawi�a, �e jego oczy dos�ownie p�on�y �arem.

Om�wili praktyczne kwestie, spraw� pieni�dzy i�tak dalej; a�potem Przewodnicz�cy powiedzia�:

� Kiedy st�d wyjdziesz, ojcze, zostaniesz ca�kowicie odci�ty, na zawsze, od wszelkiej pomocy z�naszej strony. Nigdy nie b�dziesz m�g� wr�ci�; nigdy wi�cej o�nas nie us�yszysz. Nie mog� ci udzieli� lepszej rady ni� ta: nie szukaj dziecka. W�ten spos�b si� zdradzisz. Szukaj kusicielki, a�ona doprowadzi ci� do dziecka.

� Ona? � powt�rzy� wstrz��ni�ty ojciec Gomez.

� Tak � potwierdzi� ojciec MacPhail. � Tyle dowiedzieli�my si� z�aletheiometru. �wiat, z�kt�rego pochodzi kusicielka, jest dziwnym �wiatem. Zobaczysz wiele rzeczy, kt�re ci� zaskocz� i�zaszokuj�, ojcze. Nie pozw�l, �eby ich obco�� odwiod�a ci� od �wi�tego zadania, kt�re musisz wype�ni�. Wierz� � doda� �agodnie � w�moc twojej wiary. Ta kobieta podr�uje, prowadzona przez moce z�a, do miejsca, gdzie w�ko�cu w�odpowiednim czasie spotka dziecko, �eby je wystawi� na pokuszenie. Oczywi�cie je�li nie uda nam si� zabra� dziewczynki z�jej obecnego miejsca pobytu. Wtedy pozostaje nasz pierwszy plan. Ty, ojcze, jeste� nasz� ostateczn� gwarancj�, �e je�li poniesiemy pora�k�, si�y piekielne jednak nie zwyci꿹.

Ojciec Gomez kiwn�� g�ow�. Jego dajmona, du�y b�yszcz�cy �uk o�zielonym grzbiecie, stukn�a sztywnymi skrzyd�ami.

Przewodnicz�cy otworzy� szuflad� i�poda� m�odemu ksi�dzu paczuszk� posk�adanych papier�w.

� Tu jest wszystko, co wiemy o�tej kobiecie � powiedzia� � o��wiecie jej pochodzenia i�o miejscu, gdzie j� widziano po raz ostatni. Przeczytaj to uwa�nie, drogi Luisie, i�wyruszaj z�moim b�ogos�awie�stwem.

Nigdy przedtem nie zwr�ci� si� do ksi�dza po imieniu. Ojciec Gomez poczu�, �e �zy rado�ci piek� go w�oczach, kiedy ca�owa� Przewodnicz�cego na po�egnanie.

� ...ty jeste� Lyra.

Potem u�wiadomi�a sobie, co to znaczy. Czu�a si� oszo�omiona, nawet we �nie; czu�a wielki ci�ar przygniataj�cy ramiona. Ci�ar jeszcze si� zwi�kszy�, kiedy znowu ogarnia� j� sen i�twarz Rogera odp�ywa�a w�mrok.

� No tak... wiem... Po naszej stronie s� r�ni ludzie, jak doktor Malone... Wiesz, �e istnieje drugi Oksford, ca�kiem jak nasz? No i�ona... znalaz�am j� w... Ona pomo�e... Ale jest tylko jedna osoba, kt�ra naprawd�...

Teraz ju� ledwie widzia�a ma�ego ch�opca, a�jej my�li rozbiega�y si� i�b��dzi�y jak owce na pastwisku.

� Ale mo�emy mu zaufa�, Roger, przysi�gam � powiedzia�a, podejmuj�c ostatni wysi�ek...

Niemal w�tym samym czasie kusicielka, kt�rej tropem wys�ano ojca Gomeza, sama by�a kuszona.

� Dzi�kuj�, nie, nie, to wszystko, czego potrzebuj�, nic wi�cej, naprawd�, dzi�kuj� � m�wi�a doktor Mary Malone do pary staruszk�w w�oliwnym gaju, kt�rzy pr�bowali jej wcisn�� wi�cej �ywno�ci, ni� mog�a unie��.

Mieszkali tam samotni i�bezdzietni, w�strachu przed upiorami, kt�re widywali w�r�d srebrnoszarych drzew; lecz kiedy Mary Malone nadesz�a drog� z�plecakiem, upiory sp�oszy�y si� i�odfrun�y. Para staruszk�w zaprosi�a Mary do ma�ej, obro�ni�tej winem chatki, ugo�ci�a winem, chlebem, serem i�oliwkami, a�teraz nie chcia�a jej wypu�ci�.

� Musz� i�� dalej � powt�rzy�a � dzi�kuj� wam, jeste�cie bardzo mili... nie ud�wign�... och, no dobrze, jeszcze jeden ma�y serek... dzi�kuj�...

Najwyra�niej uwa�ali j� za talizman przeciwko upiorom. Chcia�aby, �eby mieli racj�. Przez ten tydzie� sp�dzony w��wiecie Cittagazze widzia�a tyle zniszcze�, tylu doros�ych po�artych przez upiory i�zdzicza�e padlino�erne dzieci, �e te eteryczne wampiry budzi�y w�niej zgroz�. Wiedzia�a tylko, �e odfruwa�y, kiedy si� zbli�a�a; ale nie mog�a zosta� z�ka�dym, kto jej potrzebowa�, poniewa� musia�a i�� dalej.

Znalaz�a miejsce na ostatni ma�y kozi serek owini�ty w�li�� winoro�li, ponownie uk�oni�a si� z�u�miechem i�po raz ostatni napi�a ze �r�d�a bulgocz�cego w�r�d szarych g�az�w. Potem lekko klasn�a, na�laduj�c staruszk�w, stanowczo odwr�ci�a si� i�odesz�a.

Wcale nie by�a tak zdecydowana, jak wygl�da�a. Ostatnia komunikacja z�tymi istotami, kt�re nazywa�a Cieniocz�steczkami, a�Lyra nazywa�a Py�em, odby�a si� na ekranie komputera, kt�ry zniszczy�a na ich polecenie. Teraz si� zgubi�a. Kazano jej przej�� przez szczelin� w�Oksfordzie, w�kt�rym mieszka�a, w�Oksfordzie �wiata Willa, co te� zrobi�a � i�znalaz�a si� w�tym niezwyk�ym innym �wiecie, oszo�omiona i�dr��ca z�podziwu. Poza tym jej jedynym zadaniem by�o znalezienie ch�opca i�dziewczynki, a�potem odegranie w�a � cokolwiek to znaczy�o.

Wi�c w�drowa�a, rozgl�da�a si� i�pyta�a, i�niczego nie znalaz�a. Teraz jednak, pomy�la�a, skr�caj�c w�w�sk� �cie�k� prowadz�c� z�gaju oliwnego, b�dzie musia�a poszuka� wskaz�wek.

Gdy tylko oddali�a si� od ma�ego gospodarstwa dostatecznie, �eby nikt jej nie przeszkodzi�, usiad�a pod sosnami i�otworzy�a plecak. Na dnie, zawini�ta w�jedwabny szal, spoczywa�a ksi��ka, kt�r� Mary mia�a od dwudziestu lat: komentarz do chi�skiej metody wr�enia, I�Ching.

Zabra�a j� ze sob� z�dw�ch powod�w. Po pierwsze, przez sentyment: dosta�a j� od dziadka i�cz�sto z�niej korzysta�a jako uczennica. Po drugie, kiedy Lyra po raz pierwszy znalaz�a drog� do laboratorium Mary, zapyta�a: �Co to jest?� i�wskaza�a plakat na drzwiach, przedstawiaj�cy symbole z�I Ching; a�nied�ugo potem w�trakcie spektakularnego seansu z�komputerem dowiedzia�a si� (tak twierdzi�a), �e Py� ma wiele innych sposob�w porozumiewania si� z�istotami ludzkimi, do kt�rych nale�a�a r�wnie� chi�ska metoda wykorzystuj�ca te symbole.

Wi�c pakuj�c si� pospiesznie przed opuszczeniem w�asnego �wiata, Mary zabra�a te� �Ksi�g� Przemian�, jak j� nazywano, oraz ma�e �ody�ki krwawnika, za pomoc� kt�rych j� odczytywa�a. A�teraz nadszed� czas, �eby z�niej skorzysta�.

Roz�o�y�a jedwabny szal na ziemi i�zacz�a proces dzielenia i�liczenia, dzielenia i�liczenia i�odk�adania na bok, kt�ry tak cz�sto przeprowadza�a jako porywcza ciekawa nastolatka, a�p�niej prawie nigdy. Niemal zapomnia�a, jak to si� robi, lecz wkr�tce rytua� powr�ci�, a�wraz z�nim poczucie spokoju i�skupienia, kt�re odgrywa�o tak wa�n� rol� w�rozmowie z�Cieniami.

W ko�cu otrzyma�a liczby, kt�re wskazywa�y heksagram, grup� sze�ciu ci�g�ych lub przerywanych linii, po czym sprawdzi�a znaczenie. Ta cz�� by�a trudna, poniewa� Ksi�ga wyra�a�a si� w�tak enigmatycznym stylu.

Mary przeczyta�a:

Wej�cie na szczyt

Po zapas po�ywienia

Przynosi pomy�lno��.

Szpiegowanie wok� bystrymi oczami

Jak tygrys nienasycony w�swym g�odzie.

To brzmia�o zach�caj�co. Czyta�a dalej, �ledz�c tekst poprzez zagmatwane �cie�ki komentarza, a� dotar�a do s��w: �Zachowanie spokoju to g�ra; to boczna �cie�ka; oznacza ma�e kamyki, drzwi i�otwory�.

Musia�a zgadywa�. Wzmianka o��otworach� przypomnia�a jej tajemnicze okno w�powietrzu, przez kt�re wesz�a do tego �wiata; a�pierwsze s�owa chyba wskazywa�y, �e powinna i�� w�g�r�.

Jednocze�nie podniesiona na duchu i�zbita z�tropu, zapakowa�a ksi��k� oraz �odygi krwawnika i�ruszy�a dalej �cie�k�.

Cztery godziny p�niej by�a bardzo zgrzana i�zm�czona. S�o�ce wisia�o nisko nad horyzontem. Wyboista �cie�ka sko�czy�a si� i�Mary z�coraz wi�kszym trudem wspina�a si� w�r�d porozrzucanych g�az�w i�mniejszych kamieni. Po lewej zbocze opada�o ku pejza�owi oliwnych i�cytrynowych gaj�w, zaniedbanych winnic i�opuszczonych wiatrak�w, mglistych w�wieczornym �wietle. Po prawej osypisko �wiru i�kamyk�w si�ga�o do grani z�krusz�cego si� wapienia.

Ze znu�eniem zarzuci�a plecak na ramiona i�postawi�a stop� na kolejnym p�askim g�azie � lecz zanim jeszcze przenios�a ci�ar cia�a do przodu, zamar�a. �wiat�o odbi�o si� od czego� dziwnego. Mary os�oni�a d�oni� oczy przed odblaskiem z�piar�yska i�spr�bowa�a ponownie to wypatrzy�.

Znalaz�a: jakby tafla szk�a wisz�ca w�powietrzu bez �adnego oparcia, ale szk�o bez wyra�nych �wietlnych refleks�w: po prostu kwadratowy kawa�ek odmienno�ci. A�potem przypomnia�a sobie wr�b� I�Ching: �boczna �cie�ka, ma�e kamyki, drzwi i�otwory�.

To by�o okno, jak tamto na alei Sunderland. Zobaczy�a je tylko w�tym �wietle; gdyby s�o�ce sta�o wy�ej, pewnie wcale by go nie zauwa�y�a.

Podesz�a do ma�ego kwadratu powietrza z�nami�tn� ciekawo�ci�, poniewa� nie zd��y�a obejrze� tamtego pierwszego; musia�a ucieka� jak najszybciej. Ale to drugie zbada�a dok�adnie, dotkn�a kraw�dzi, obesz�a je dooko�a, �eby sprawdzi�, czy robi si� niewidzialne z�drugiej strony, zanotowa�a absolutn� r�nic� pomi�dzy �tym� a��tamtym�, niemal kipi�c z�podniecenia na my�l, �e takie rzeczy mog� istnie�.

W�a�ciciel no�a, kt�ry je zrobi� mniej wi�cej w�okresie ameryka�skiej rewolucji, nie zamkn�� go przez niedbalstwo, ale przynajmniej wyci�� je w�miejscu bardzo podobnym do �wiata po tej stronie: na skalnym zboczu. Lecz ska�a po drugiej stronie by�a inna, nie wapie�, tylko granit, i�kiedy Mary przesz�a przez otw�r do nowego �wiata, znalaz�a si� nie u�podn�a wynios�ej grani, ale niemal na szczycie niskiego nasypu, g�ruj�cego nad rozleg�� r�wnin�.

Tutaj te� zapada� wiecz�r. Usiad�a, �eby odpocz��, z�apa� oddech i�bez po�piechu napawa� si� tym cudem.

Z�ociste �wiat�o wype�niaj�ce przestrze� i�niesko�czona preria lub sawanna, jakiej nigdy nie widzia�a we w�asnym �wiecie. Chocia� prawie ca�a r�wnina by�a poro�ni�ta kr�tk� traw� w�niezliczonych odcieniach br�zu, zieleni, ochry, p�owej ��ci i�z�ota, i�lekko sfalowana, co wyra�nie podkre�la�y d�ugie promienie zachodz�cego s�o�ca, przecina�y j� krzy�uj�ce si� linie czego�, co wygl�da�o jak rzeki kamienia o�jasnoszarej powierzchni.

Po drugie, tu i�tam na r�wninie sta�y grupki najwy�szych drzew, jakie Mary widzia�a w��yciu. Pewnego razu w�Kalifornii, uczestnicz�c w�konferencji fizyki wysokich energii, wzi�a sobie wolne, �eby obejrze� wielkie sekwoje, kt�re wzbudzi�y w�niej podziw; lecz czymkolwiek by�y te drzewa, przewy�sza�y sekwoje co najmniej dwukrotnie. Listowie mia�y g�ste i�ciemnozielone, pot�ne pnie czerwonoz�ote w�nasyconym wieczornym �wietle.

I wreszcie na prerii pas�o si� stado jakich� zwierz�t, zbyt daleko, �eby zobaczy� je wyra�nie. W�ich ruchach by�a obco��, kt�rej Mary nie potrafi�a poj�� do ko�ca.

Czu�a si� strasznie zm�czona, poza tym g�odna i�spragniona. Gdzie� w�pobli�u s�ysza�a jednak zach�caj�cy bulgot �r�de�ka. Znalaz�a je ju� po chwili: zaledwie wyciek czystej wody z�omsza�ej szczeliny i�cienki strumyczek sp�ywaj�cy po zboczu. Pi�a d�ugo i�z wdzi�czno�ci�, a�potem poszuka�a wygodnego miejsca, poniewa� noc zapada�a szybko.

Oparta o�ska��, owini�ta �piworem, zjad�a troch� twardego chleba i�koziego sera, a�potem g��boko zasn�a.

Obudzi�o j� poranne s�o�ce �wiec�ce prosto w�twarz. Powietrze by�o ch�odne, male�kie kropelki rosy osiad�y na jej w�osach i�na �piworze. Le�a�a przez kilka minut otoczona �wie�o�ci�, czuj�c si� jak pierwsza istota ludzka na �wiecie.

Usiad�a, ziewn�a, przeci�gn�a si�, zadr�a�a. Umy�a si� w�lodowatym �r�de�ku, potem zjad�a kilka suszonych fig i�rozejrza�a si� po okolicy.

Za niewielkim wzniesieniem, na kt�rym si� znalaz�a, teren opada� stopniowo, a�potem znowu si� wznosi�; najpe�niejszy widok rozci�ga� si� z�przodu, na rozleg�� preri�. D�ugie cienie drzew si�ga�y teraz w�jej stron�, a�przed nimi widzia�a ko�uj�ce stada ptak�w, tak male�kich na tle wynios�ej zielonej korony, �e wygl�da�y jak py�ki kurzu.

Ponownie zarzuci�a plecak na ramiona i�zesz�a na g�st�, szorstk� traw� prerii, kieruj�c si� w�stron� najbli�szej grupy drzew, oddalonej o�sze�� do siedmiu kilometr�w.

Trawa si�ga�a do kolan; w�r�d niej ros�y nisko p�o��ce si� krzewy, najwy�ej do kostek, przypominaj�ce ja�owiec, i�kwiaty podobne do mak�w, jaskr�w, b�awatk�w, barwi�ce pejza� rozmaitymi odcieniami. Potem Mary zobaczy�a du�� pszczo��, wielko�ci po�owy jej kciuka, siadaj�c� w�koronie b��kitnego kwiatu, kt�ry pochyli� si� i�zako�ysa� pod ci�arem. Lecz kiedy pszczo�a wycofa�a si� spomi�dzy p�atk�w i�ponownie wzbi�a w�powietrze, Mary zobaczy�a, �e to wcale nie by� owad, poniewa� po chwili przyfrun�� do jej d�oni i�usiad� na palcu, bardzo delikatnie postuka� w�sk�r� d�ugim dziobem w�kszta�cie ig�y i, nie znalaz�szy nektaru, odlecia�. To by� male�ki koliber, trzepocz�cy br�zowo upierzonymi skrzyde�kami zbyt szybko jak na mo�liwo�ci ludzkiego oka.

Jak�e zazdro�ci�by jej ka�dy biolog na Ziemi, gdyby m�g� zobaczy� to co ona!

Ruszy�a dalej i�zauwa�y�a, �e zbli�a si� do stada tych trawo�ernych zwierz�t, kt�re widzia�a poprzedniego wieczoru i�kt�rych ruchy wydawa�y jej si� jakie� dziwne, nie wiadomo dlaczego. Zwierz�ta, wielko�ci jelenia lub antylopy i�podobnie umaszczone, r�ni�y si� jednak budow� n�g tak bardzo, �e Mary przystan�a i�przetar�a oczy. Nogi wyrasta�y im romboidalnie z�tu�owia: dwie na �rodku, jedna z�przodu i�jedna pod ogonem, tote� zwierz�ta porusza�y si� w�dziwnie ko�ysz�cy spos�b. Mary gwa�townie zapragn�a obejrze� szkielet i�sprawdzi�, jak dzia�a ta konstrukcja.

Trawo�ercy ze swej strony spogl�dali na ni� oboj�tnie �agodnymi oczami, nie okazuj�c strachu ani ciekawo�ci. Marzy�a, �eby podej�� bli�ej i�obejrze� zwierz�ta bez po�piechu, ale robi�o si� gor�co, a�cie� wielkich drzew zaprasza�: zreszt� mia�a mn�stwo czasu.

Wkr�tce wysz�a z�trawy na jedn� z�tych kamiennych rzek, kt�re widzia�a ze wzg�rza: kolejny pow�d do zdziwienia.

Kiedy� mog�a tutaj wyla� lawa. W�g��bi mia�a barw� ciemn�, niemal czarn�, ale powierzchni� ja�niejsz�, jakby wytart� albo zniszczon� na skutek kruszenia. By�a g�adka jak porz�dnie wybetonowana droga w��wiecie Mary i�z pewno�ci� �atwiej si� po niej sz�o ni� po trawie.

Mary posz�a dalej kamienn� drog�, kt�ra zakr�ca�a szerokim �ukiem w�stron� drzew. Im bli�ej podchodzi�a, tym bardziej zdumiewa�a j� grubo�� ogromnych pni, r�wnie szerokich jak jej dom, ocenia�a, i�wysokich jak... wysokich jak... zabrak�o jej por�wnania.

Dotar�a do pierwszego pnia i�po�o�y�a r�ce na g��boko pobru�d�onej czerwonoz�otej korze. Ziemi� za�ciela� gruby do kostek dywan br�zowych szkielet�w li�ci, d�ugich jak stopa Mary, mi�kkich i�pachn�cych. Wkr�tce otoczy�a j� chmara lataj�cych stworzonek podobnych do komar�w. Widzia�a te� stadko male�kich kolibr�w, ��tego motyla o�skrzyd�ach rozpi�to�ci jej d�oni i�zbyt wiele pe�zaj�cych stworze� jak na jej gust. W�powietrzu brz�cza�o, bucza�o i�szele�ci�o.

Przesz�a po �ci�ce zagajnika, czuj�c si� jak w�katedrze: ta sama cisza, to samo wra�enie wznosz�cej si� struktury, ten sam podziw.

Dotar�a tutaj p�niej, ni� my�la�a. Zbli�a�o si� po�udnie, poniewa� snopy �wiat�a wpada�y prawie pionowo przez sklepienie li�ci. Mary sennie zastanawia�a si�, dlaczego trawo�erne zwierz�ta nie szuka�y cienia pod drzewami w�najgor�tszej porze dnia.

Wkr�tce si� dowiedzia�a.

Zbyt zgrzana, �eby i�� dalej, po�o�y�a si� na odpoczynek pomi�dzy korzeniami gigantycznego drzewa, opar�a g�ow� na plecaku i�zapad�a w�drzemk�.

Oczy mia�a zamkni�te najwy�ej od dwudziestu minut i�jeszcze na dobre nie zasn�a, kiedy nagle gdzie� bardzo blisko rozleg� si� dono�ny trzask, od kt�rego zadr�a�a ziemia.

Potem znowu trzasn�o. Zaalarmowana Mary usiad�a, otrz�sn�a si� ze snu i�zobaczy�a ruch: okr�g�y przedmiot, ko�o o��rednicy mniej wi�cej metra, potoczy�o si� po ziemi, zatrzyma�o i�przewr�ci�o na bok.

A potem spad�o nast�pne, troch� dalej; widzia�a, jak masywny ci�ar uderzy� o�podobny do przypory korze� najbli�szego drzewa i�odtoczy� si� powoli.

Wystarczy�a my�l, �e jedna z�tych rzeczy spadnie jej na g�ow�, �eby Mary z�apa�a plecak i�uciek�a z�zagajnika. Co to by�o? Str�ki nasienne?

Uwa�nie patrz�c w�g�r�, zaryzykowa�a ponowne wej�cie pod korony drzew, �eby przyjrze� si� najbli�szemu kr��kowi. Postawi�a go prosto, wytoczy�a z�zagajnika i�po�o�y�a na trawie, chc�c obejrze� go dok�adnie.

By� idealnie okr�g�y i�gruby na szeroko�� jej d�oni. W��rodku mia� wg��bienie, gdzie wcze�niej by� przytwierdzony do drzewa. Nie wa�y� wiele, ale by� niezwykle twardy i�pokryty w��knistymi w�oskami, uk�adaj�cymi si� wzd�u� obwodu tak, �e mog�a �atwo przeci�gn�� po nim d�oni� w�jedn� stron�, ale nie w�drug�. Spr�bowa�a naci�� powierzchni� no�em: nie zosta� nawet �lad.

Jej palce wydawa�y si� g�adsze. Pow�cha�a je: wyczu�a s�aby zapach pod woni� kurzu. Znowu spojrza�a na str�k. B�yszcza� lekko na �rodku i�kiedy ponownie go dotkn�a, poczu�a �lisko�� pod palcami. Wydziela� jaki� olejek.

Mary po�o�y�a go, zastanawiaj�c si�, w�jaki spos�b ewoluowa� ten �wiat.

Je�li prawid�owo odgad�a, �e te wszech�wiaty by�y r�wnoleg�ymi �wiatami przewidzianymi przez teori� kwantow�, niekt�re z�nich musia�y oddzieli� si� od jej �wiata znacznie wcze�niej ni� inne. A�w tym �wiecie ewolucja wyra�nie faworyzowa�a ogromne drzewa i�du�e zwierz�ta z�romboidalnym ustawieniem ko�czyn.

Mary zaczyna�a rozumie�, jak w�skie s� jej naukowe horyzonty. Nie mia�a poj�cia o�botanice, geologii czy biologii � ignorancja na poziomie ma�ego dziecka.

A potem us�ysza�a niski dudni�cy grzmot, kt�rego �r�d�o zlokalizowa�a dopiero po chwili, kiedy zobaczy�a k��b kurzu przesuwaj�cy si� po kamiennej drodze � w�stron� zagajnika i�w stron� Mary. Tuman, odleg�y o�jakie� dwa kilometry, bynajmniej nie porusza� si� powoli, tote� nagle ogarn�� j� strach.

Skoczy�a z�powrotem do zagajnika. Znalaz�a w�sk� szczelin� pomi�dzy dwoma wielkimi korzeniami i�wcisn�a si� tam, zerkaj�c ponad wysok� przypor� w�kierunku zbli�aj�cej si� chmury py�u.

Od tego, co zobaczy�a, zakr�ci�o jej si� w�g�owie. Pocz�tkowo wygl�da�o to jak gang motocyklowy. Potem pomy�la�a, �e to stado zwierz�t na ko�ach. Ale to niemo�liwe. �adne zwierz� nie ma k�. Nie mog�a tego widzie�. Ale widzia�a.

Widzia�a oko�o tuzina zwierz�t. By�y z�grubsza tej samej wielko�ci co trawo�erne stworzenia, ale smuklejsze i�szaro ubarwione, z�rogami i�kr�tkimi tr�bami jak u�s�oni. Mia�y tak� sam� romboidaln� budow� cia�a co trawo�ercy, ale w�jaki� spos�b wytworzy�y ko�o na przedniej i�tylnej nodze.

Ale ko�o nie istnieje w�naturze, upiera� si� jej umys�: ko�o potrzebuje osi z��o�yskiem ca�kowicie oddzielonej od obracaj�cej si� cz�ci, to nie mog�o powsta�, to niemo�liwe...

Potem, kiedy stado zatrzyma�o si� w�odleg�o�ci nieca�ych pi��dziesi�ciu metr�w i�kurz opad�, Mary nagle dostrzeg�a zwi�zek i�nie mog�a opanowa� g�o�nego �miechu.

Ko�a to by�y str�ki nasienne. Idealnie okr�g�e, niezwykle twarde i�lekkie � nadawa�y si� doskonale. Stworzenia zaczepia�y szpony przedniej i�tylnej nogi w��rodku str�k�w i�u�ywa�y dw�ch bocznych n�g, �eby odpycha� si� od ziemi i�posuwa� do przodu. Zachwycaj�c si� tym wynalazkiem, Mary czu�a si� r�wnie� troch� nieswojo, poniewa� rogi stworze� wydawa�y si� bardzo ostre, a�w oczach b�yszcza�a ciekawo�� i�inteligencja widoczna nawet z�tej odleg�o�ci.

I szuka�y jej.

Jeden z�nich dostrzeg� str�k, kt�ry wytoczy�a z�zagajnika, i�zjecha� z�drogi w�jego kierunku. Kiedy dotar� do str�ka, podni�s� go tr�b�, ustawi� pionowo i�potoczy� do swoich towarzyszy.

Zebrali si� wok� str�ka i�dotykali go delikatnie silnymi, gi�tkimi tr�bami. Mary przy�apa�a si� na tym, �e interpretuje wydawane przez nich ciche �wierkni�cia, kl�skania i�pohukiwania jako wyraz dezaprobaty. Kto� dotyka� str�ka; kto� go zepsu�.

Potem pomy�la�a: Przyby�a� tutaj w�okre�lonym celu, chocia� jeszcze go nie zrozumia�a�. �mia�o. Przejmij inicjatyw�.

Wi�c wsta�a i�zawo�a�a, bardzo za�enowana:

� Tutaj. Tutaj jestem! Obejrza�am wasz str�k. Przepraszam. Prosz�, nie r�bcie mi krzywdy!

Natychmiast przekr�cili g�owy, �eby na ni� spojrze�, z�wysuni�tymi tr�bami, z�b�yszcz�cymi oczami. Wszyscy postawili uszy.

Mary wysz�a spod os�ony korzeni i�spojrza�a prosto na nich. Wyci�gn�a r�ce, rozumiej�c, �e taki gest pewnie nie ma znaczenia dla stworze�, kt�re nie posiadaj� r�k. Nic innego jednak nie mog�a zrobi�. Podnios�a plecak, przesz�a po trawie i�wst�pi�a na drog�.

Z bliska � nie dalej ni� z�dw�ch metr�w � widzia�a ich znacznie dok�adniej, ale jej uwag� przyci�gn�o co� �ywego i��wiadomego w�ich spojrzeniach � inteligencja. Te stworzenia r�ni�y si� od trawo�erc�w tak bardzo, jak cz�owiek r�ni si� od krowy.

Mary wskaza�a na siebie i�powiedzia�a:

� Mary.

Najbli�szy stw�r wyci�gn�� do niej tr�b�. Podesz�a bli�ej, a�on dotkn�� jej piersi w�miejscu, kt�re wskaza�a. Us�ysza�a w�asny g�os wydobywaj�cy si� z�gard�a stwora:

� Mery.

� Czym jeste�? � zapyta�a, a�stw�r powt�rzy�:

� Czymiese�?

Mog�a tylko odpowiedzie�:

� Jestem cz�owiekiem.

� Jesem cz�oiekiem � powiedzia� stw�r, a�potem sta�o si� co� jeszcze dziwniejszego: stworzenia wybuchn�y �miechem.

Mru�y�y oczy, ko�ysa�y tr�bami, odrzuca�y g�owy do ty�u � a�z ich garde� wydobywa�y si� odg�osy niew�tpliwie �wiadcz�ce o�weso�o�ci. Nie mog�a si� powstrzyma�: r�wnie� si� roze�mia�a.

Potem inny stw�r wysun�� si� do przodu i�dotkn�� jej r�ki tr�b�. Mary podstawi�a r�wnie� drug� r�k� pod lekko k�uj�cy szczecin�, pytaj�cy dotyk.

� Aha � powiedzia�a � czujesz zapach olejku ze str�ka...

� Str�ga � powt�rzy� stw�r.

� Je�li potraficie wymawia� s�owa w�moim j�zyku, mo�emy si� porozumie�, kiedy�. B�g wie jak. Mary � powt�rzy�a, znowu wskazuj�c na siebie.

Nic. Patrzyli. Jeszcze raz pokaza�a na w�asn� pier�:

� Mary.

Najbli�szy stw�r dotkn�� w�asnej piersi tr�b� i�przem�wi�. Trzy sylaby czy dwie? Stw�r znowu przem�wi� i�tym razem Mary spr�bowa�a odtworzy� te d�wi�ki.

� Mulefa � powiedzia�a niepewnie.

Inni powt�rzyli jej g�osem: �Mulefa�, ze �miechem, i�nawet jakby szydzili ze stwora, kt�ry si� odezwa�. �Mulefa!�, wo�ali, jakby to by� �wietny �art.

� No, skoro si� �miejecie, to chyba mnie nie zjecie � stwierdzi�a Mary. Od tej chwili poczu�a si� w�r�d nich swobodnie i�ju� si� nie denerwowa�a.

Grupa r�wnie� si� odpr�y�a: mieli robot�, nie w��czyli si� bez celu. Mary zobaczy�a, �e jeden z�nich nosi na plecach siod�o lub uprz��; dwaj inni za�adowali mu na grzbiet str�k i�przywi�zali go pasami, zr�cznie pos�uguj�c si� tr�bami. Kiedy stali, opierali si� na bocznych nogach, a�kiedy si� przesuwali, sterowali jednocze�nie przedni� i�tyln�. Ich ruchy by�y silne i�pe�ne wdzi�ku.

Jeden z�nich podjecha� na skraj drogi, uni�s� tr�b� i�wyda� dono�ny zew. Stado trawo�erc�w jak na komend� podnios�o �by i�potruchta�o w�stron� drogi. Dotar�szy na miejsce, zwierz�ta cierpliwie sta�y wzd�u� kraw�dzi i�pozwala�y, �eby stworzenia na ko�ach powoli je�dzi�y w�r�d nich, sprawdza�y, dotyka�y, liczy�y.

Potem Mary zobaczy�a, �e jeden si�ga pod brzuch zwierz�cia i�doi je tr�b�; a�potem podjecha� do niej i�delikatnie uni�s� tr�b� do ust kobiety.

W pierwszej chwili wzdrygn�a si�, lecz we wzroku stworzenia by�o oczekiwanie, wi�c przysun�a si� i�otworzy�a usta. Stworzenie wycisn�o troch� rzadkiego s�odkiego mleka do jej ust, odczeka�o, a� po�kn�a, i�napoi�o j� jeszcze, i�jeszcze. Gest by� tak mi�y i�przyjazny, �e Mary impulsywnie zarzuci�a stworzeniu r�ce na szyj� i�poca�owa�a je, wdychaj�c zapach rozgrzanej zakurzonej sk�ry, czuj�c twarde ko�ci i�silne mi�nie tr�by.

Wkr�tce przyw�dca zatr�bi� cicho i�trawo�erne zwierz�ta odesz�y. Mulefa gotowali si� do drogi. Czu�a rado��, �e j� powitali, i�smutek, �e odchodz�; ale potem ogarn�o j� zdumienie.

Jedno ze stworze� schyla�o si�, przykl�ka�o na drodze i�gestykulowa�o tr�b�, a�pozosta�e zach�ca�y j� i�zaprasza�y... Nie mia�a w�tpliwo�ci: chcia�y j� gdzie� zanie��, zabra� ze sob�.

Drugi wzi�� jej plecak i�przymocowa� do siod�a trzeciego. Mary niezr�cznie wdrapa�a si� na grzbiet kl�cz�cego stworzenia, zastanawiaj�c si�, gdzie podzia� nogi � z�przodu czy z�ty�u wierzchowca? I�czego si� trzyma�?

Zanim jednak zd��y�a rozwi�za� ten problem, stworzenie wsta�o i�ca�a grupa ruszy�a drog�, unosz�c Mary.

.bo on to Will.

Balthamos wyczu� �mier� Barucha w�tej samej chwili, kiedy nast�pi�a. Krzykn�� g�o�no i�poszybowa� w�nocne powietrze nad tundr�, bij�c skrzyd�ami i�wyp�akuj�c sw�j b�l w�chmury; min�o troch� czasu, zanim zdo�a� si� opanowa� i�wr�ci� do Willa, kt�ry ca�kowicie rozbudzony, z�no�em w�gar�ci, pr�bowa� przebi� wzrokiem wilgotn�, zimn� mg��. Wr�cili znowu do �wiata Lyry.

� Co si� sta�o? � zapyta� Will, kiedy dr��cy anio� pojawi� si� przed nim. � Co� nam grozi? Schowaj si� za mn�...

� Baruch nie �yje � za�ka� Balthamos. � M�j kochany Baruch nie �yje...

� Kiedy? Gdzie?

Lecz Balthamos nie potrafi� odpowiedzie�, wiedzia� tylko, �e po�owa jego serca umar�a. Nie m�g� si� uspokoi�: znowu wzlatywa� w�powietrze, �miga� po niebie, jakby szuka� Barucha w�ka�dej chmurze po kolei, krzycza�, p�aka� i�krzycza�; a�potem ogarni�ty poczuciem winy sfruwa� w�d� i�ponagla� Willa, �eby si� ukry� i�siedzia� cicho, i�przyrzeka� strzec go bez wytchnienia; a�potem brzemi� �alu przygniata�o go do ziemi i�wspomina� ka�dy z�tysi�cznych przyk�ad�w, kiedy Baruch okaza� dobro� i�odwag�, i�nie zapomnia� o��adnym; i�j�cza�, �e natura tak szlachetna nigdy nie powinna zgin��, i�znowu wzbija� si� w�niebo, rzuca� si� na wszystkie strony, nierozwa�ny, oszala�y, zrozpaczony, przeklinaj�c samo powietrze, chmury, gwiazdy. W�ko�cu Will powiedzia�:

� Chod� tu, Balthamosie.

Anio� przyszed� na rozkaz, bezradny. W�przenikliwie zimnym mroku tundry ch�opiec dygota� owini�ty p�aszczem, m�wi�c:

� Musisz teraz zachowa� milczenie. Wiesz, �e tutaj s� stwory, kt�re zaatakuj�, je�li us�ysz� ha�as. Obroni� ci� no�em, je�li b�dziesz przy mnie, ale je�li zaatakuj� ci� w�g�rze, nie zdo�am ci pom�c. A�je�li ty te� umrzesz, zgin�. Balthamosie, potrzebuj� ci�, �eby� zaprowadzi� mnie do Lyry. Prosz�, nie zapominaj o�tym. Baruch by� silny... ty te� b�d� silny. B�d� jak on dla mnie.

Pocz�tkowo Balthamos nie odpowiada�, ale potem szepn��:

� Tak. Tak, oczywi�cie, spr�buj�. �pij teraz, Willu, a�ja stan� na stra�y. Nie zawiod� ci�.

Will zaufa� mu; nie mia� wyboru. I�wkr�tce znowu zasn��.

Kiedy si� obudzi�, przemoczony od rosy i�przemarzni�ty do szpiku ko�ci, anio� sta� w�pobli�u. S�o�ce w�a�nie wschodzi�o, oz�acaj�c czubki trzcin i�bagiennych ro�lin. Zanim Will si� poruszy�, Balthamos powiedzia�:

� Podj��em decyzj�, co musz� zrobi�. Zostan� z�tob� w�dzie� i�w nocy, ch�tnie i�rado�nie, ze wzgl�du na Barucha. Zaprowadz� ci� do Lyry, je�li zdo�am, a�potem zaprowadz� was oboje do Lorda Asriela. Prze�y�em tysi�ce lat i�je�li mnie nie zabij�, mog� prze�y� kolejne tysi�ce; lecz nigdy nie spotka�em natury, kt�ra nak�ania�a mnie do dobroci i�czynienia dobra r�wnie �arliwie jak Baruch. Zawiod�em tyle razy, ale zawsze jego dobro� by�a moim odkupieniem. Teraz go nie ma i�musz� radzi� sobie bez niego. Mo�e czasami zawiod�, ale b�d� si� stara� ze wszystkich si�.

� Wi�c Baruch by�by z�ciebie dumny � powiedzia� Will, dygocz�c.

� Czy mam teraz polecie� przodem i�zobaczy�, gdzie jeste�my?

� Tak � poprosi� Will. � Wzle� wysoko i�powiedz mi, jak tam dalej wygl�da. W�dr�wka po tym bagnie zabierze mn�stwo czasu.

Balthamos wzbi� si� w�powietrze. Nie wyjawi� Willowi wszystkich powod�w swojego niepokoju, poniewa� wola� go nie martwi�; ale wiedzia�, �e anio� Metatron, Regent, przed kt�rym z�ledwo�ci� uciekli, g��boko wyry� sobie w�pami�ci twarz Willa. I�nie tylko jego twarz, lecz wszystko, co anio�y mog�y w�nim zobaczy�, r�wnie� cechy, kt�rych sam Will nie dostrzega�, na przyk�ad ten aspekt jego natury, kt�ry Lyra nazwa�aby jego dajmon�. Willowi grozi�o teraz wielkie niebezpiecze�stwo ze strony Metatrona i�w odpowiednim czasie Balthamos zamierza� mu o�tym powiedzie�; ale jeszcze nie teraz. To by�o zbyt trudne.

Will, doszed�szy do wniosku, �e szybciej rozgrzeje si� w�marszu, ni� zbieraj�c opa� i�czekaj�c na rozpalenie ogniska, po prostu zarzuci� plecak na ramiona, owin�� wszystko p�aszczem i�ruszy� na po�udnie. Prowadzi�a tam �cie�ka, b�otnista, wyboista i�pe�na dziur, wi�c widocznie ludzie czasami t�dy chodzili; lecz p�aski horyzont wydawa� si� bardzo daleki z�ka�dej strony i�Will mia� wra�enie, �e wcale nie posuwa si� naprz�d.

W jaki� czas p�niej, kiedy si� rozja�ni�o, g�os Balthamosa przem�wi� za jego plecami:

� Jakie� p� dnia marszu st�d jest szeroka rzeka i�miasto z�nabrze�em do cumowania �odzi. Wzlecia�em do�� wysoko, �eby zobaczy�, �e rzeka p�ynie na d�ugim odcinku prosto z�po�udnia na p�noc. Je�li za�atwisz sobie przew�z, znacznie skr�cisz podr�.

� �wietnie! � zawo�a� Will z�zapa�em. � Czy ta �cie�ka prowadzi do miasta?

� Prowadzi przez wiosk� z�ko�cio�em, farmami i�sadami, a�potem do miasta.

� Ciekawe, jakim j�zykiem tutaj m�wi�. Mam nadziej�, �e mnie nie zamkn�, je�li nie znam ich mowy.

� Jako twoja dajmona b�d� t�umaczy� � uspokoi� go Balthamos. � Pozna�em wiele ludzkich j�zyk�w; z�pewno�ci� zrozumiem ten, kt�rym m�wi� w�tym kraju.

Will pomaszerowa� dalej. W�dr�wka by�a monotonna i�mechaniczna, ale przynajmniej si� rusza� i�ka�dy krok zbli�a� go do Lyry.

Wioska wygl�da�a n�dznie. By�o to niewielkie skupisko drewnianych dom�w, w�zagrodach sta�y renifery, psy szczeka�y, kiedy si� zbli�a�. Dym wyp�ywa� z�blaszanych komin�w i�wisia� nisko nad gontowymi dachami. Ci�ka ziemia lepi�a si� do st�p, najwyra�niej niedawno mieli tutaj pow�d�: b�oto poznaczy�o �ciany do po�owy wysoko�ci drzwi, po�amane belki i�lu�no zwisaj�ce p�aty przerdzewia�ego �elaza wskazywa�y miejsca, gdzie woda zniszczy�a szopy, werandy i�przybud�wki.

Lecz nie to najbardziej zdziwi�o Willa. Pocz�tkowo my�la�, �e traci r�wnowag�, nawet potkn�� si� raz czy dwa; poniewa� budynki sta�y odchylone odrobin� od pionu, wszystkie w�t� sam� stron�. Kopu�a niewielkiego ko�ci�ka fatalnie pop�ka�a. Czy�by dosz�o tutaj do trz�sienia ziemi?

Psy szczeka�y z�histeryczn� w�ciek�o�ci�, ale nie odwa�y�y si� podej�� bli�ej. Balthamos jako dajmona przybra� posta� wielkiego �nie�nobia�ego psa o�czarnych �lepiach, g�stym futrze i�zakr�conym ogonie i�warcza� tak gro�nie, �e prawdziwe psy trzyma�y si� z�daleka. By�y chude i�skundlone, a�nieliczne renifery mia�y zmierzwion� sier�� i�apatyczne spojrzenie.

Will przystan�� po�rodku wioski i�rozejrza� si�, szukaj�c dalszej drogi, a�wtedy pojawi�o si� kilku m�czyzn, kt�rzy zagapili si� na niego. Byli to pierwsi ludzie, jakich zobaczy� w��wiecie Lyry. Nosili ci�kie filcowe p�aszcze, zab�ocone buty, futrzane kapelusze i�nie wygl�dali przyja�nie.

Bia�y pies zmieni� si� w�jask�k� i�sfrun�� na rami� Willa. Nikt nawet nie mrugn�� okiem; ka�dy z�m�czyzn mia� dajmon�, g��wnie psy, jak zauwa�y� Will, bo taki by� tutaj porz�dek rzeczy. Balthamos na jego ramieniu szepn��:

� Id�. Nie patrz im w�oczy. Pochyl g�ow�. W�ten spos�b oka�esz szacunek.

Will ruszy� dalej. Potrafi� wygl�da� niepozornie, to by� jego najwi�kszy talent. Zanim dotar� do m�czyzn, stracili ju� zainteresowanie. Wtedy jednak otwar�y si� drzwi najwi�kszego domu przy drodze i�jaki� g�os zawo�a� co� dono�nie.

� To kap�an � powiedzia� cicho Balthamos. � Musisz okaza� mu uprzejmo��. Odwr�� si� i�uk�o�.

Will us�ucha�. Kap�an by� ogromnym siwobrodym m�czyzn� ubranym w�czarn� sutann�, z�dajmon�-krukiem na ramieniu. Przesun�� rozbieganym spojrzeniem po twarzy i�ciele Willa, niczego nie pomijaj�c. Przywo�a� go gestem.

Will podszed� do drzwi i�ponownie si� uk�oni�.

Kap�an co� powiedzia�, a�Balthamos przet�umaczy�:

� Pyta, sk�d jeste�. Powiedz cokolwiek.

� M�wi� po angielsku � powiedzia� Will powoli i�wyra�nie. � Nie znam innych j�zyk�w.

� Ach, angielski! � wykrzykn�� rado�nie kap�an w�tym samym j�zyku. � M�j drogi m�odzie�cze! Witamy w�naszej wiosce, naszym ma�ym ju� nie pionowym Cho�odnem! Jak si� nazywasz i�dok�d idziesz?

� Nazywam si� Will i�id� na po�udnie. Straci�em rodzin� i�pr�buj� ich odnale��.

� W�takim razie musisz wej�� i�przyj�� pocz�stunek � o�wiadczy� kap�an, obj�� ci�kim ramieniem plecy Willa i�poci�gn�� go do �rodka.

Dajmona kap�ana okazywa�a �ywe zainteresowanie Balthamosem. Anio� jednak mia� na to spos�b: zmieni� si� w�mysz i�wpe�z� Willowi pod koszul�, jakby przez nie�mia�o��.

Kap�an zaprowadzi� go do pokoju przesi�kni�tego dymem z�fajki, gdzie samowar z�kutego �elaza parowa� cicho na bocznym stoliku.

� Jak si� nazywasz? � powt�rzy�. � Przypomnij mi.

� Will Parry. Ale nie znam twojego imienia.

� Otiec Siemion � powiedzia� kap�an, g�aszcz�c rami� Willa i�prowadz�c go do krzes�a. � �Otiec� znaczy ojciec. Jestem kap�anem �wi�tego Ko�cio�a. Nadano mi imi� Siemion, a�m�j ojciec nazywa� si� Borys, wi�c jestem Siemion Borysowicz. Jak si� nazywa� tw�j ojciec?

� John Parry.

� John znaczy Iwan. Wi�c jeste� Will Iwanowicz, a�ja jestem ojciec Siemion Borysowicz. Sk�d przychodzisz, Willu Iwanowiczu, i�dok�d zmierzasz?

� Zab��dzi�em � odpar� Will. � Podr�owa�em z�rodzin� na po�udnie. M�j ojciec jest �o�nierzem, ale prowadzi� badania w�Arktyce, a�wtedy co� si� sta�o i�zgubili�my si�. Wi�c w�druj� na po�udnie, bo wiem, �e tam si� p�niej mieli�my wybra�.

Kap�an roz�o�y� r�ce i�zawo�a�:

� �o�nierz? Angielski badacz? Nikt r�wnie interesuj�cy od wiek�w nie st�pa� po b�otnistych drogach Cho�odnego, ale w�tych czasach zam�tu sk�d wiemy, �e nie zjawi si� jutro? Jeste� tu mi�ym go�ciem, Willu Iwanowiczu. Musisz przenocowa� w�moim domu, zjemy co� i�porozmawiamy. Lidio Aleksandrowno!

Starsza kobieta wesz�a bez s�owa. Kap�an powiedzia� do niej co� po rosyjsku, a�ona kiwn�a g�ow�, wzi�a szklank� i�nape�ni�a gor�c� herbat� z�samowara. Poda�a herbat� Willowi wraz z�salaterk� d�emu i�srebrn� �y�eczk�.

� Dzi�kuj� � powiedzia� Will.

� Konfitura jest do os�odzenia herbaty � wyja�ni� kap�an. � Lidia Aleksandrowna robi j� z�bor�wek.

W rezultacie herbata by�a jednocze�nie gorzka i�mdl�ca, ale Will wypi� j� mimo to. Kap�an ci�gle nachyla� si�, �eby przyjrze� mu si� z�bliska, chwyta� go za r�ce, sprawdzaj�c, czy nie zmarz�y, i�g�aska� go po kolanie. Dla odwr�cenia jego uwagi Will zapyta�, dlaczego domy we wsi s� przechylone.

� Nast�pi�o trz�sienie ziemi � odpar� kap�an. � Wszystko jest przepowiedziane w�Apokalipsie �wi�tego Jana. Rzeki pop�yn� wstecz... Wielka rzeka niedaleko st�d dawniej p�yn�a na p�noc, do Oceanu Arktycznego. Przez ca�� drog� z�g�r �rodkowej Azji p�yn�a na p�noc od tysi�cy lat, odk�d Autorytet Boga, Ojca Wszechmog�cego stworzy� ziemi�. Lecz kiedy ziemia zadr�a�a, nadesz�a mg�a i�powodzie, wszystko si� zmieni�o i�wielka rzeka p�yn�a na po�udnie przez ponad tydzie�, zanim znowu zawr�ci�a na p�noc. �wiat stan�� na g�owie. Gdzie by�e� podczas wielkiego trz�sienia?

� Daleko st�d � mrukn�� Will. � Nie wiedzia�em, co si� dzieje. Kiedy mg�a opad�a, zgubi�em rodzin� i�teraz nie wiem, gdzie jestem. Powiedzia�e� mi nazw� tej wioski, ale gdzie to jest? Gdzie jeste�my?

� Podaj mi t� du�� ksi��k� z�dolnej p�ki � poleci� Siemion Borysowicz. � Poka�� ci.

Kap�an przysun�� swoje krzes�o do sto�u, obliza� palce i�zacz�� przewraca� stronice wielkiego atlasu.

� Tutaj � oznajmi�, wskazuj�c brudnym paznokciem punkt w��rodku Syberii, daleko na wsch�d od Uralu. Pobliska rzeka p�yn�a tak, jak m�wi�, z�p�nocnych g�r Tybetu a� do Arktyki. Will przyjrza� si� uwa�nie Himalajom, ale nie dostrzeg� nic podobnego do mapy, kt�r� naszkicowa� Baruch.

Siemion Borysowicz gada� i�gada�, wyci�ga� z�Willa szczeg�y dotycz�ce jego �ycia, rodziny i�domu, a�Will, zaprawiony w�ob�udzie, odpowiada� mu na poz�r wyczerpuj�co. Wkr�tce gospodyni wnios�a barszcz i�ciemny chleb, a�ksi�dz odm�wi� d�ug� modlitw�, zanim zjedli.

� No wi�c jak sp�dzimy dzie�, Willu Iwanowiczu? � zagadn�� Siemion Borysowicz. � Czy zagramy w�karty, czy wolisz rozmawia�?

Nala� nast�pn� szklank� herbaty z�samowara, kt�r� Will przyj�� nieufnie.

� Nie umiem gra� w�karty � odpowiedzia� � i�pilno mi rusza� w�dalsz� drog�. Na przyk�ad, gdybym dotar� do rzeki, czy znalaz�bym miejsce na parowcu p�yn�cym na po�udnie?

Szeroka twarz ksi�dza pociemnia�a, prze�egna� si� delikatnym skr�tem nadgarstka.

� W�mie�cie pojawi�y si� k�opoty � o�wiadczy�. � Lidia Aleksandrowna ma siostr�, kt�ra tu przysz�a i�powiedzia�a jej, �e jaka� ��d� wozi nied�wiedzie w�g�r� rzeki. Pancerne nied�wiedzie. Przybywaj� z�Arktyki. Nie widzia�e� pancernych nied�wiedzi, kiedy by�e� na p�nocy?

Ksi�dz mia� podejrzliw� min�, a�Balthamos szepn�� tak cicho, �e tylko Will go us�ysza�: �Uwa�aj�. Will natychmiast zrozumia�, dlaczego anio� to powiedzia�: serce zacz�o mu wali�, kiedy Siemion Borysowicz wspomnia� o�nied�wiedziach, poniewa� pami�ta�, co mu o�nich opowiada�a Lyra. Nie m�g� zdradzi� swoich uczu�.

� Przebywali�my daleko od Svalbardu � odpowiedzia� � a�nied�wiedzie by�y zaj�te w�asnymi sprawami.

� Tak, s�ysza�em � przyzna� ksi�dz ku uldze Willa. � Ale teraz opuszczaj� swoj� ojczyzn� i�p�yn� na po�udnie. Maj� statek, a�ludzie w�mie�cie nie pozwalaj� im uzupe�nia� paliwa. Boj� si� nied�wiedzi. I�powinni: to s� dzieci diab�a. Wszystko, co pochodzi z�p�nocy, to diabelstwo. Jak te czarownice, c�rki diab�a! Ko�ci� ju� dawno powinien skaza� je wszystkie na �mier�. Czarownice... nie zadawaj si� z�nimi, s�yszysz, Willu Iwanowiczu? Wiesz, co zrobi�, kiedy doro�niesz? Spr�buj� ci� uwie��. U�yj� wszystkich swoich sprytnych, oszuka�czych sztuczek, pos�u�� si� swoim cia�em, mi�kk� sk�r�, s�odkimi g�osami, i�zabior� twoje nasienie... wiesz, co mam na my�li... wyci�gn� je z�ciebie i�zostawi� pustk�! Zabior� twoj� przysz�o��, twoje przysz�e dzieci i�nie zostawi� nic. Powinno si� je pozabija�, co do jednej.

Ksi�dz si�gn�� na p�k� obok krzes�a, zdj�� butelk� i�dwa ma�e kieliszki.

� Teraz napijemy si� razem, Willu Iwanowiczu � oznajmi�. � Jeste� m�ody, wi�c tylko par� kieliszk�w. Ale dorastasz, wi�c powiniene� pozna� niekt�re rzeczy, na przyk�ad smak w�dki. Lidia Aleksandrowna zebra�a jagody w�zesz�ym roku, a�ja wydestylowa�em alkohol i�rezultat jest w�tej butelce, jedyne miejsce, gdzie otiec Siemion Borysowicz i�Lidia Aleksandrowna le�� razem!

Roze�mia� si�, odkorkowa� butelk� i�nape�ni� oba kieliszki po brzegi. Will poczu� si� obrzydliwie skr�powany. Co mia� robi�? Jak m�g� odm�wi� bez obra�ania gospodarza?

� Ojcze Siemionie � powiedzia�, wstaj�c � by�e� bardzo uprzejmy i��a�uj�, �e nie mog� zosta� d�u�ej, �eby spr�bowa� twojego napitku i�porozmawia� z�tob�, poniewa� m�wisz bardzo interesuj�ce rzeczy. Ale sam rozumiesz, �e t�skni� za moj� rodzin� i�pragn� ich znale�� jak najszybciej, wi�c musz� rusza� w�drog�, chocia� bardzo chcia�bym zosta�.

Ksi�dz wyd�� wargi w�g�stwinie brody i�nachmurzy� si�, ale po chwili wzruszy� ramionami i�powiedzia�:

� No, skoro musisz, to id�. Ale zanim p�jdziesz, musisz wypi� swoj� w�dk�. Sta� obok mnie! We� kieliszek i�wypij jednym haustem, w�ten spos�b!

Przechyli� kieliszek, prze�kn�� ca�� zawarto�� od razu, a�potem d�wign�� masywne cia�o i�stan�� bardzo blisko Willa. Kieliszek, kt�ry trzyma� w�grubych brudnych palcach, wydawa� si� bardzo malutki, ale by� wype�niony po brzegi czystym spirytusem; Will czu� mocny zapach alkoholu i�st�ch�y pot, widzia� plamy po jedzeniu na sutannie ksi�dza i�mdli�o go, zanim jeszcze wypi�.

� Pij, Willu Iwanowiczu! � nalega� ksi�dz z�gro�n� jowialno�ci�.

Will uni�s� kieliszek i�bez wahania prze�kn�� pal�cy, oleisty trunek. Teraz musia� walczy� ze wszystkich si�, �eby nie zwymiotowa�.

Czeka�a go jeszcze jedna ci�ka pr�ba. Siemion Borysowicz nachyli� si� z�wy�yn swojego wzrostu i�po�o�y� r�ce na ramionach Willa.

� Dobry ch�opiec � powiedzia�, a�potem zamkn�� oczy i�zaintonowa� psalm lub modlitw�. Bucha� od niego smr�d tytoniu, alkoholu i�potu, g�sta broda podskakuj�ca w�g�r� i�w d� szorowa�a po twarzy Willa, kt�ry wstrzyma� oddech.

D�onie ksi�dza przesun�y si� na plecy Willa, Siemion Borysowicz mocno obj�� ch�opca i�poca�owa� w�policzki, prawy, lewy, znowu prawy. Will poczu� male�kie pazurki Balthamosa wbijaj�ce si� w�rami� i�zachowa� spok�j. W�g�owie mu si� kr�ci�o, w��o��dku burcza�o, ale sta� bez ruchu.

W ko�cu ksi�dz zrobi� krok do ty�u.

� Id� wi�c � powiedzia� � id� na po�udnie, Willu Iwanowiczu. Id�.

Will zabra� sw�j p�aszcz i�plecak. Stara� si� i�� prosto, kiedy wyszed� z�domu ksi�dza i�ruszy� drog� prowadz�c� z�wioski.

Maszerowa� przez dwie godziny. Md�o�ci ust�pi�y powoli, ich miejsce zaj�� t�py, �upi�cy b�l g�owy. W�pewnej chwili Balthamos zatrzyma� ch�opca i�po�o�y� ch�odne d�onie na jego szyi i�czole, co troch� z�agodzi�o b�l; ale Will przyrzek� sobie, �e nigdy nie we�mie w�dki do ust.

P�nym popo�udniem �cie�ka poszerzy�a si�, trzciny znik�y i�Will ujrza� przed sob� miasto, a�za nim przestw�r wody tak rozleg�y, �e wygl�da� jak morze.

Nawet z�tej odleg�o�ci widzia�, �e w�mie�cie co� si� dzia�o. Nad dachami rozkwita�y k��by dymu, a�po kilku sekundach rozlega� si� huk broni.

� Balthamosie � powiedzia� Will. � Musisz znowu zmieni� si� w�dajmon�. Trzymaj si� blisko mnie i�wypatruj niebezpiecze�stwa.

Wkroczy� na przedmie�cia obskurnego miasteczka, gdzie budynki pochyla�y si� jeszcze bardziej ni� w�wiosce i�gdzie pow�d� zostawi�a b�otniste �lady na �cianach wysoko nad jego g�ow�. Przedmie�cia wygl�da�y na opustosza�e, lecz im bli�ej rzeki, tym g�o�niej rozbrzmiewa�y krzyki, wrzaski i�huk wystrza��w.

Tutaj wreszcie zobaczy� ludzi: niekt�rzy wygl�dali z�okien na pi�trach, inni ostro�nie wychylali si� zza rog�w budynk�w i�spogl�dali na nabrze�e, gdzie metalowe palce d�wig�w i�maszty du�ych statk�w wystawa�y ponad dachami dom�w.

Wybuch wstrz�sn�� �cianami, szyby sypn�y si� z�pobliskich okien. Ludzie odskoczyli, a�potem spojrzeli znowu i�kolejne krzyki wznios�y si� w�zadymione powietrze.

Will dotar� do rogu ulicy i�rozejrza� si� po nabrze�u. Kiedy dym i�kurz troch� opad�y, daleko na rzece zobaczy� jeden zardzewia�y statek, stoj�cy w�miejscu pomimo rzecznego pr�du, a�na nabrze�u t�um ludzi uzbrojonych w�strzelby i�pistolety, otaczaj�cy wielk� armat�, kt�ra na jego oczach znowu wystrzeli�a. Nast�pi� b�ysk ognia, chwiejny odrzut i�pot�ny plusk w�pobli�u statku.

Will os�oni� r�k� oczy. Na statku zobaczy� postacie, ale... Przetar� oczy, chocia� wiedzia�, czego si� spodziewa�: to nie byli ludzie. To by�y istoty z�metalu albo stworzenia zakute w�zbroje. Na dziobowym pok�adzie statku nagle zakwit� p�omienny kwiat i�ludzie krzykn�li w�trwodze. P�omie� wzbi� si� w�powietrze, wznosi� si� coraz wy�ej i�coraz bli�ej, pluj�c iskrami i�dymem, a�potem spad� z�ognistym wybuchem w�pobli�u dzia�a. Ludzie rozproszyli si� z�krzykiem, niekt�rzy ogarni�ci p�omieniem pobiegli do brzegu i�skoczyli w�wod�, a�pr�d porwa� ich i�uni�s�.

Will zobaczy� w�pobli�u m�czyzn�, kt�ry wygl�da� na nauczyciela, i�zapyta�:

� Czy pan m�wi po angielsku?

� Tak, tak, oczywi�cie...

� Co si� dzieje?

� Nied�wiedzie atakuj�, a�my pr�bujemy z�nimi walczy�, ale to trudne, mamy tylko jedno dzia�o, a�one...

Miotacz ognia na statku wyrzuci� kolejn� porcj� p�on�cej smo�y, kt�ra wyl�dowa�a jeszcze bli�ej armaty. Niemal natychmiast trzy g�o�ne wybuchy oznajmi�y, �e trafiono w�amunicj�. Bombardierzy odskoczyli, lufa dzia�a zako�ysa�a si� i�opad�a.

� Ach! � wykrzykn�� m�czyzna. � Niedobrze, nie mog� strzela�...

Dow�dca skierowa� statek do brzegu. Wielu ludzi krzykn�o ze strachu i�rozpaczy, zw�aszcza kiedy nast�pna wielka kula ognia rozb�ys�a na przednim pok�adzie. Niekt�rzy, uzbrojeni w�strzelby, oddali jeden czy dwa strza�y i�rzucili si� do ucieczki. Tym razem jednak nied�wiedzie nie wypali�y z�miotacza. Wkr�tce statek ustawi� si� burt� do nabrze�a, z�silnikiem pracuj�cym ca�� moc�, �eby pokona� pr�d.

Dwaj marynarze (ludzie, nie nied�wiedzie) zeskoczyli, �eby zarzuci� cumy na pacho�ki. Mieszka�cy miasta zakrzyczeli gniewnie na widok tych ludzkich zdrajc�w. Marynarze nie zwr�cili na nich uwagi, tylko pobiegli opu�ci� trap.

Potem, kiedy odwr�cili si�, �eby znowu wej�� na pok�ad, gdzie� niedaleko Willa rozleg� si� strza� i�jeden z�marynarzy upad�. Jego dajmona-mewa � znik�a jak p�omie� zdmuchni�tej �wiecy.

Nied�wiedzie zareagowa�y z�furi�. Natychmiast ponownie rozpali�y miotacz ognia i�obr�ci�y przodem do brzegu. P�omienna masa wystrzeli�a w�g�r� i�opad�a na dachy kaskad� roz�arzonych kropel. Na szczycie schodni pojawi� si� nied�wied� wi�kszy od innych, wizja pot�gi zakutej w�stal, a�grad kul daremnie odbija� si� od niego z�gwizdem, brz�kiem i��omotem, nawet nie rysuj�c masywnej zbroi.

Will zapyta� m�czyzn� stoj�cego obok:

� Dlaczego one atakuj� miasto?

� Chc� paliwa. Ale my nie prowadzimy interes�w z�nied�wiedziami. Teraz, kiedy opuszczaj� swoje kr�lestwo i�p�yn� w�g�r� rzeki, kto wie, co zrobi�? Wi�c musimy z�nimi walczy�. Piraci... rabusie...

Wielki nied�wied� zszed� po trapie, a�za nim t�oczy�o si� kilka innych, tak ci�kich, �e statek si� przechyli�. Will spostrzeg�, �e ludzie na nabrze�u wr�cili do armaty i��aduj� pocisk do zamka.

Co� mu przysz�o do g�owy, wi�c wybieg� na nabrze�e, na puste miejsce pomi�dzy nied�wiedziami a�bombardierami.

� Sta�! � krzykn��. � Przerwa� walk�. Pozw�lcie mi porozmawia� z�nied�wiedziem!

Zapad�a nag�a cisza i�wszyscy zamarli, zdumieni tym szale�czym wybrykiem. Nied�wied�, kt�ry zbiera� si�y do ataku na bombardier�w, zosta� na miejscu, ale jego cielsko dr�a�o w�dzikim zapami�taniu. Wielkie pazury ora�y ziemi�, czarne oczy gorza�y w�ciek�o�ci� pod �elaznym he�mem.

� Kim jeste�? Czego chcesz?! � rykn�� po angielsku, poniewa� Will przem�wi� w�tym j�zyku.

Inni popatrzyli po sobie ze zdumieniem, a�ci, kt�rzy rozumieli, przet�umaczyli dla pozosta�ych.

� B�d� z�tob� walczy� w�pojedynku � krzykn�� Will � a�je�li ust�pisz, walka musi si� sko�czy�!

Nied�wied� nawet nie drgn��. Natomiast ludzie, gdy tylko zrozumieli s�owa Willa, zareagowali szyderczym �miechem i�ur�gliwymi okrzykami. Ale nie na d�ugo, poniewa� Will odwr�ci� si� twarz� do t�umu i�sta� spokojny, opanowany, w�absolutnym bezruchu, mierz�c ich zimnym spojrzeniem, a� �miechy ucich�y. Czu�, jak Balthamos dr�y na jego ramieniu.

Kiedy ludzie zamilkli, krzykn��:

� Je�li zmusz� nied�wiedzia do odwrotu, zgodzicie si� sprzeda� im paliwo! Wtedy odp�yn� i�zostawi� was w�spokoju. Musicie si� zgodzi�. Je�li nie, one zniszcz� was wszystkich!

Wiedzia�, �e pot�ny nied�wied� stoi zaledwie kilka metr�w za nim, ale nie odwraca� si�; patrzy�, jak mieszka�cy miasta rozmawiaj�, k��c� si�, gestykuluj�. Po chwili jaki� g�os zawo�a�:

� Ch�opcze! Niech nied�wied� si� zgodzi!

Will odwr�ci� si�, prze�kn�� z�trudem, odetchn�� g��boko i�zawo�a�:

� Nied�wiedziu! Musisz si� zgodzi�. Je�li ust�pisz przede mn�, walka si� sko�czy, kupicie paliwo i�spokojnie odp�yniecie w�g�r� rzeki!

� Niemo�liwe! � rykn�� nied�wied�. � Wstyd by�oby z�tob� walczy�. Jeste� s�aby jak ostryga wy�uskana ze skorupy. Nie mog� walczy� z�tob�.

� Zgadzam si� � odpar� Will, skupiaj�c uwag� na stoj�cej przed nim gro�nej bestii. � To wcale nie jest uczciwy pojedynek. Ty masz zbroj�, a�ja nie. Mo�esz urwa� mi g�ow� jednym machni�ciem �apy. Wi�c wyr�wnajmy szanse. Daj mi jedn� cz�� twojej zbroi, kt�r� chcesz. Na przyk�ad he�m. Wtedy walka b�dzie uczciwsza i�nie b�dziesz si� wstydzi�.

Z warkni�ciem wyra�aj�cym w�ciek�o��, nienawi�� i�pogard� nied�wied� si�gn�� wielkim pazurem i�odpi�� �a�cuch, kt�ry przytrzymywa� jego he�m.

A wtedy na ca�ym nabrze�u zapad�a g��boka cisza.

Nikt si� nie odezwa�, nikt si� nie poruszy�. Wiedzieli, �e dzieje si� co�, czego jeszcze nigdy nie ogl�dali, chocia� tego nie rozumieli. S�ycha� by�o tylko plusk wody o�drewniane nabrze�a, turkotanie silnika statku i�niespokojne krzyki mew w�g�rze, a�potem dono�ny brz�k, kiedy nied�wied� cisn�� sw�j he�m pod stopy Willa.

Will od�o�y� plecak i�d�wign�� he�m. Ledwie m�g� go unie��. He�m sk�ada� si� z�jednego arkusza �elaznej blachy, ciemnej i�powgniatanej, z�otworami na oczy u�g�ry i�masywnym �a�cuchem pod spodem, d�ugim jak przedrami� Willa i�grubym jak jego kciuk.

� Wi�c to jest twoja zbroja � powiedzia� Will. � No, nie wygl�da mi na mocn�. Nie wiem, czy mog� na niej polega�. Sprawdzimy.

Wyj�� n� z�plecaka, przy�o�y� ostrze do he�mu z�przodu i�odci�� r�g, jakby kroi� mas�o.

� Tak my�la�em � mrukn�� i�odci�� nast�pny kawa�ek, a�potem jeszcze jeden. W�nieca�� minut� zredukowa� masywny he�m do sterty skrawk�w. Wsta� i�wyci�gn�� pe�n� gar��.

� To by�a twoja zbroja � oznajmi� i�z brz�kiem rzuci� skrawki na stos u�swoich st�p � a�to jest m�j n�. Poniewa� tw�j he�m nie nadawa� si� dla mnie, musz� walczy� bez niego. Gotowy jeste�, nied�wiedziu? Chyba mamy r�wne szanse. Przecie� mog� �ci�� ci �eb jednym machni�ciem no�a.

By�o cicho. Czarne oczy nied�wiedzia gorza�y jak w�gle. Will poczu� kropl� potu �ciekaj�c� po kr�gos�upie. Potem nied�wied� poruszy� �bem. Zrobi� krok do ty�u.

� Zbyt silna bro� � o�wiadczy�. � Nie mog� z�tym walczy�. Ch�opcze, wygra�e�.

Will wiedzia�, �e po sekundzie ludzie zaczn� wiwatowa�, gwizda� i�pohukiwa�, wi�c zanim jeszcze przebrzmia�o s�owo �wygra�e��, odwr�ci� si� i�zawo�a�, �eby uciszy� t�um:

� Teraz musicie dotrzyma� umowy! Zajmijcie si� rannymi i�zacznijcie naprawia� domy. Pozw�lcie, �eby statek nabra� paliwa!

Wiedzia�, �e przet�umaczenie i�przekazanie wiadomo�ci zajmie minut� i��e zw�oka powstrzyma wybuch gniewu i�ulg�, jak sie� kana��w powstrzymuje i�prze�amuje fal� powodzi. Nied�wied� patrzy� i�widzia�, co Will robi i�dlaczego, i�lepiej od niego zrozumia�, co ch�opiec osi�gn��.

Will w�o�y� n� z�powrotem do plecaka i�znowu wymienili spojrzenia z�nied�wiedziem, ale tym razem innego rodzaju. Zbli�yli si� do siebie, a�za nimi nied�wiedzie zacz�y rozmontowywa� miotacz ognia.

Na brzegu kilku ludzi zabra�o si� do sprz�tania, lecz znacznie wi�cej st�oczy�o si� wok� Willa, zaciekawionych ch�opcem, kt�ry m�g� rozkazywa� nied�wiedziom. Nadesz�a pora, �eby Will znowu zrobi� si� niewidzialny, wi�c zastosowa� magi�, kt�ra odp�dza�a wszelkiego rodzaju ciekawskich od jego matki i�zapewnia�a im bezpiecze�stwo przez lata. Oczywi�cie to nie by�a �adna magia, tylko spos�b zachowania. Milczenie, �lamazarne ruchy i�t�py wzrok sprawi�y, �e w�nieca�� minut� straci� na atrakcyjno�ci w�oczach t�umu. Ludzie po prostu przestali si� interesowa� nudnym dzieciakiem, zapomnieli o�nim i�odwr�cili si� od niego.

Lecz nied�wied� nie reagowa� jak cz�owiek, widzia�, co si� dzieje, i�zdawa� sobie spraw� z�niezwyk�ych zdolno�ci Willa. Podszed� bli�ej i�przem�wi� �ciszonym g�osem, kt�ry dudni� basowo jak silniki statku:

� Jak si� nazywasz?

� Will Parry. Mo�esz sobie zrobi� drugi he�m?

� Tak. Czego szukasz?

� P�yniecie w�g�r� rzeki. Chc� pop�yn�� z�wami. Id� w�g�ry, a�to najszybsza droga. Czy mnie zabierzecie?

� Tak. Chc� zobaczy� ten n�.

� Poka�� go tylko nied�wiedziowi, kt�remu ufam. S�ysza�em o�jednym nied�wiedziu, on zas�uguje na zaufanie. To kr�l nied�wiedzi, dobry przyjaciel dziewczynki. Nazywa si� Lyra Z�otousta. B�d� jej szuka� w�g�rach. Nied�wied� nazywa si� Iorek Byrnison.

� Ja jestem Iorek Byrnison � oznajmi� nied�wied�.

� Wiem � przyzna� Will.

Statek �adowa� paliwo na pok�ad; wagoniki kolejowe podtaczano do nabrze�a i�przechylano na bok, w�giel z��oskotem sypa� si� przez luki do �adowni, czarny py� wzbija� si� wysoko. Niezauwa�ony przez mieszka�c�w miasta, zaj�tych zmiataniem szk�a i�targowaniem si� o�cen� paliwa, Will wszed� za kr�lem-nied�wiedziem po trapie na pok�ad statku.

� Pozw�l mi zobaczy� n� � poprosi� Iorek Byrnison. � Rozumiem metal. Nic zrobione z��elaza czy stali nie jest tajemnic� dla nied�wiedzia. Ale nigdy nie widzia�em takiego no�a jak tw�j, wi�c chcia�bym go obejrze� z�bliska.

Will i�kr�l nied�wiedzi stali na przednim pok�adzie parostatku, w�ciep�ych promieniach zachodz�cego s�o�ca. Statek szybko p�yn�� pod pr�d; mieli mn�stwo paliwa w��adowni, mieli �ywno��, kt�r� Will m�g� je��, a�teraz poznawali si� lepiej z�Iorkiem Byrnisonem. Pierwsze spotkanie mieli ju� za sob�.

Will poda� Iorkowi n� r�koje�ci� do przodu, a�nied�wied� wzi�� go delikatnie. Pazur-kciuk, przeciwstawny do czterech pazurzastych palc�w, pozwala� mu manipulowa� przedmiotami r�wnie zr�cznie, jak robi� to cz�owiek. Obraca� n� na wszystkie strony, przysuwa� go blisko do oczu, unosi� do �wiat�a, sprawdza� ostrze � stalowe ostrze � na kawa�ku �elaznego z�omu.

� Tym ostrzem poci��e� moj� zbroj� � powiedzia�. � To drugie jest bardzo dziwne. Nie wiem, co to jest, co potrafi, z�czego jest zrobione. Ale chc� zrozumie�. Jak wszed�e� w�posiadanie tego no�a?

Will opowiedzia� mu, co si� wydarzy�o, pomijaj�c tylko sprawy dotycz�ce wy��cznie jego: matk�, cz�owieka, kt�rego zabi�, ojca.

� Walczy�e� o�niego i�straci�e� dwa palce? � upewni� si� nied�wied�. � Poka� mi ran�.

Will wyci�gn�� r�k�. Dzi�ki ojcowskiej ma�ci powierzchnie ci�cia �adnie si� goi�y, ale wci�� by�y bardzo wra�liwe. Nied�wied� je obw�cha�.

� Pi�ciornik � stwierdzi�. � I�co� jeszcze, czego nie rozpoznaj�. Kto ci to da�?

� Cz�owiek, kt�ry mi powiedzia�, co mam robi� z�no�em. Potem umar�. W�puzderku z�rogu mia� troch� ma�ci, kt�ra wyleczy�a moj� ran�. Czarownice pr�bowa�y, ale zakl�cie nie podzia�a�o.

� A�co kaza� ci zrobi� z�no�em? � zapyta� Iorek Byrnison, ostro�nie oddaj�c n� ch�opcu.

� U�y� go w�wojnie po stronie Lorda Asriela � odpar� Will. � Ale najpierw musz� uratowa� Lyr� Z�otoust�.

� Wi�c ci pomo�emy � o�wiadczy� nied�wied�, a�serce Willa wezbra�o rado�ci�.

Przez nast�pne kilka dni Will dowiedzia� si�, dlaczego nied�wiedzie wyruszy�y w�podr� do Azji �rodkowej, tak daleko od ich ojczyzny.

Od czasu katastrofy, kt�ra rozdar�a �wiat, ca�y l�d Arktyki zacz�� topnie�, a�w wodzie pojawi�y si� nowe dziwne pr�dy. Poniewa� nied�wiedzie zale�a�y od lodu i�stworze� �yj�cych w�zimnym morzu, zrozumia�y, �e wkr�tce zaczn� g�odowa�, je�li zostan� na miejscu, tote� jako istoty my�l�ce podj�y odpowiedni� decyzj�. Postanowi�y wyemigrowa� tam, gdzie �niegu i�lodu jest pod dostatkiem: przenie�� si� w�najwy�sze g�ry, na niebotyczne szczyty na drugim ko�cu �wiata, wieczne, niewzruszone i�pokryte �niegiem. Z�morskich nied�wiedzi stan� si� nied�wiedziami g�rskimi na tak d�ugo, dop�ki �wiat nie wr�ci do normy.

� Wi�c nie wyruszacie na wojn�? � zapyta� Will.

� Nasi starzy wrogowie znikli razem z�fokami i�morsami. Je�li spotkamy nowych, nauczymy si� z�nimi walczy�.

� My�la�em, �e nadchodzi wielka wojna, kt�ra obejmie wszystkich. Po kt�rej stronie walczyliby�cie wtedy?

� Po tej, kt�ra oka�e si� korzystna dla nied�wiedzi. Co wi�cej? Ale szanuj� kilka os�b, kt�re nie s� nied�wiedziami. Jedn� z�nich by� cz�owiek, kt�ry lata� balonem. Nie �yje. Nast�pna to czarownica Serafina Pekkala. Trzecia to dziecko Lyra Z�otousta. Wi�c najpierw zrobi� to, co pos�u�y nied�wiedziom, a�potem to, co pos�u�y dziecku albo czarownicy, albo zem�cie za �mier� mojego towarzysza Lee Scoresby'ego. Dlatego pomog� ci wyrwa� Lyr� Z�otoust� z�r�k tej odra�aj�cej Coulter.

Opowiedzia� Willowi, jak on i�kilku poddanych podp�yn�li do uj�cia rzeki i�zap�acili z�otem za czarter tego statku, jak wynaj�li za�og� i�wykorzystali topnienie Arktyki do w�asnych cel�w, pozwalaj�c, �eby rzeka zanios�a ich jak najdalej w�g��b l�du � a�poniewa� wyp�ywa�a z�p�nocnego podn�a tej samej g�ry, kt�rej szukali i�gdzie wi�ziono Lyr�, na razie wszystko si� dobrze sk�ada�o.

I tak mija� czas.

W ci�gu dnia Will drzema� na pok�adzie, wypoczywa�, nabiera� si�, poniewa� by� wyczerpany do cna. Patrzy�, jak krajobraz zaczyna si� zmienia�, jak faluj�cy step ust�puje miejsca niskim trawiastym wzg�rzom, a�potem teren wznosi si� coraz wy�ej, pojawiaj� si� w�wozy i�katarakty; lecz parostatek wci�� p�yn�� na po�udnie.

Will rozmawia� z�kapitanem i�za�og�, przez grzeczno��, ale poniewa� brakowa�o mu swobody Lyry w�nawi�zywaniu kontakt�w z�obcymi, niewiele mia� do powiedzenia; zreszt� oni i�tak niezbyt si� nim interesowali. Wykonywali tylko swoj� robot�, a�kiedy sko�cz�, odejd�, nie ogl�daj�c si� za siebie. Poza tym nie przepadali za nied�wiedziami, pomimo ich z�ota. Will by� cudzoziemcem i�dop�ki p�aci� za jedzenie, ma�o ich obchodzi�o, co robi�. W�dodatku mia� dziwn� dajmon�, kt�ra przypomina�a dajmony czarownic: czasami by�a, a�czasami jakby znika�a. Przes�dni jak wi�kszo�� marynarzy, woleli zostawia� go samemu sobie.

Balthamos ze swojej strony r�wnie� zachowywa� milczenie. Czasami, kiedy �al przekracza� jego wytrzyma�o��, anio� porzuca� statek i�wzlatywa� wysoko pomi�dzy chmury, szukaj�c jakiego� promyka �wiat�a lub smaku powietrza, jakiej� spadaj�cej gwiazdy lub frontu ci�nienia, kt�re przypomina�y mu chwile sp�dzone z�Baruchem. Odzywa� si� tylko w�nocy, w�mroku ciasnej kabiny Willa, �eby zda� raport z�post�p�w podr�y i�oceni� odleg�o�� dziel�c� ich jeszcze od doliny z�jaskini�. Mo�e s�dzi�, �e Willowi brakuje wsp�czucia, chocia� gdyby poszuka�, znalaz�by go pod dostatkiem. Robi� si� coraz bardziej milcz�cy i�formalny, chocia� nigdy zgry�liwy; przynajmniej tej obietnicy dotrzyma�.

Co do Iorka, bada� n� wr�cz obsesyjnie. Ogl�da� go godzinami, sprawdza� oba ostrza, wygina� go, trzyma� pod �wiat�o, dotyka� j�zykiem, obw�chiwa�, a�nawet s�ucha� d�wi�ku, jaki wydawa�o powietrze op�ywaj�ce kling�. Will nie obawia� si� o�n�, poniewa� Iorek by� rzemie�lnikiem o�najwy�szych kwalifikacjach, ani o�samego Iorka, bo jego pot�ne �apy porusza�y si� delikatnie.

Wreszcie Iorek przyszed� do Willa i�powiedzia�:

� To drugie ostrze. Robi co�, o�czym mi nie powiedzia�e�. Co to jest i�jak dzia�a?

� Tutaj nie mog� ci pokaza� � odpar� Will � poniewa� statek si� porusza. Poka�� ci, jak tylko si� zatrzymamy.

� My�la�em o�tym � wyzna� nied�wied� � ale sam nie rozumiem, co my�l�. To najdziwniejsza rzecz, jak� widzia�em w��yciu.

Odda� n� Willowi, mierz�c go niepokoj�co d�ugim, nieodgadnionym spojrzeniem czarnych oczu.

Tymczasem rzeka zmieni�a barw�, poniewa� dotarli do resztek pierwszej fali roztop�w, kt�ra sp�yn�a z�Arktyki. Trz�sienia ziemi wywo�a�y r�ne skutki w�rozmaitych miejscach. Will widzia� ca�e wioski stoj�ce po dachy w�wodzie i�setki bezdomnych ludzi usi�uj�cych ratowa� resztki dobytku w�kajakach i��odziach. Widocznie ziemia troch� si� tutaj zapad�a, poniewa� rzeka zwolni�a, rozlewaj�c si� szeroko, a�szyper z�trudem odnajdywa� w�a�ciwy kurs w�r�d m�tnych pr�d�w. Powietrze by�o tutaj cieplejsze, s�o�ce sta�o wy�ej na niebie i�nied�wiedzie daremnie szuka�y och�ody; niekt�re p�yn�y obok statku, odnajduj�c smak ojczystej wody w�tym obcym kraju.

W ko�cu jednak rzeka znowu si� zw�zi�a i�pog��bi�a, a�w oddali zamajaczy�y zbocza wielkiego p�askowy�u Azji �rodkowej. Pewnego dnia Will zobaczy� na horyzoncie pasmo bieli, kt�re ros�o coraz bardziej, rozpada�o si� na pojedyncze szczyty, granie i�prze��cze mi�dzy nimi, tak wysokie, �e wydawa�y si� bliskie na wyci�gni�cie r�ki � zaledwie par� kilometr�w � ale wci�� by�y odleg�e; im bli�ej wznosi�y si� pot�ne g�ry, tym bardziej wydawa�y si� niezdobyte.

Wi�kszo�� nied�wiedzi nigdy nie widzia�a g�r, opr�cz klif�w na ich w�asnej wyspie Svalbard, wi�c w�milczeniu patrzy�y na niebotyczne stoki, wci�� tak odleg�e.

� Co b�dziemy tam �owi�, Iorku Byrnisonie? � zapyta� jeden. � Czy w�g�rach s� foki? Z�czego b�dziemy �yli?

� Tam jest l�d i��nieg � brzmia�a kr�lewska odpowied�. � B�dzie nam wygodnie. I�jest tam wiele dzikich stworze�. Na jaki� czas nasze �ycie si� zmieni. Ale przetrwamy i�kiedy wszystko wr�ci do normy, kiedy Arktyka znowu zamarznie, wr�cimy i�odzyskamy nasz� ziemi�. Gdyby�my tam zostali, zgin�liby�my z�g�odu. Przygotujcie si� na nowe i�nieznane, moje nied�wiedzie.

W ko�cu parowiec nie m�g� dalej p�yn��, poniewa� koryto rzeki zw�zi�o si� i�zrobi�o p�ytkie. Szyper zatrzyma� statek na dnie doliny, kt�r� powinna porasta� trawa i�g�rskie kwiaty, gdzie rzeka meandrowa�a w�r�d �awic �wiru; teraz jednak dolina zmieni�a si� w�jezioro i�kapitan o�wiadczy�, �e nie odwa�y si� p�yn�� dalej, poniewa� nie wystarczy wody pod kilem, nawet przy pot�nej powodzi z�p�nocy.

Wi�c przybili do brzegu doliny, gdzie formacja skalna tworzy�a co� w�rodzaju przystani, i�zeszli z�pok�adu.

� Gdzie teraz jeste�my? � zapyta� Will kapitana, kt�ry s�abo zna� angielski.

Kapitan wydoby� postrz�pion� star� map� i�stukn�� w�ni� fajk�, m�wi�c:

� W�ta dolina my teraz. Ty bierz, id� dalej.

� Dzi�kuj� bardzo � powiedzia� Will, zastanawiaj�c si�, czy powinien zaproponowa� zap�at�; ale kapitan ju� si� odwr�ci�, �eby nadzorowa� roz�adunek.

Wkr�tce ca�a trzydziestka nied�wiedzi razem z�pancerzami znalaz�a si� na w�skim brzegu. Kapitan wykrzykn�� rozkaz i�statek zacz�� obraca� si� oci�ale pod pr�d, manewruj�c, �eby wyp�yn�� na g��wny nurt. Gwizdek syreny d�ugo rozbrzmiewa� echem w�dolinie.

Will usiad� na kamieniu i�spojrza� na map�. Je�li si� nie myli�, dolina, gdzie wed�ug anio�a wi�ziono Lyr�, le�a�a nieco na wsch�d i�po�udnie, a�najlepsza droga prowadzi�a tam przez prze��cz zwan� Sungchen.

� Nied�wiedzie, zapami�tajcie to miejsce � przem�wi� Iorek Byrnison do swoich poddanych. � Kiedy nadejdzie czas powrotu do Arktyki, zgromadzimy si� tutaj. Teraz id�cie swoj� drog�, polujcie, jedzcie i��yjcie. Nie prowad�cie wojny. Nie przybyli�my tutaj walczy�. Je�li wojna nam zagrozi, wezw� was.

Nied�wiedzie s� na og� samotnikami, zbieraj� si� razem tylko podczas wojny lub w�nag�ych wypadkach. Tutaj, na granicy krainy lod�w, pilno im by�o odej��, bada� i�zwiedza� samotnie.

� Chod�my wi�c, Willu � powiedzia� Iorek Byrnison � i�znajd�my Lyr�.

Will podni�s� plecak i�ruszyli.

Dobrze im si� sz�o na pocz�tku. S�o�ce przygrzewa�o, ale sosny i�rododendrony os�ania�y im plecy przed najgorszym skwarem. Powietrze by�o �wie�e i�czyste. Grunt by� skalisty, lecz mech i�sosnowe ig�y grub� warstw� za�ciela�y kamienie. Zbocza, na kt�re si� wspinali, nie by�y zbyt strome. Will stwierdzi�, �e wysi�ek fizyczny sprawia mu przyjemno��. Dni sp�dzone na statku, wymuszony odpoczynek, doda�y mu si�. Kiedy spotka� Iorka Byrnisona, by� ju� bardzo wyczerpany. Nie wiedzia� o�tym, ale nied�wied� to dostrzeg�.

Jak tylko znale�li si� sami, Will pokaza� Iorkowi, jak dzia�a drugie ostrze no�a. Otworzy� �wiat, gdzie tropikalny las parowa� i�ocieka� wod�, sk�d opary ci�kie od dusz�cych woni przep�yn�y w�rzadkie g�rskie powietrze, Iorek patrzy� uwa�nie, obw�cha� okno i�dotkn�� �ap� kraw�dzi, przeszed� na drug� stron� w�wilgotny upa� i�rozejrza� si� w�milczeniu. Wrzaski ma�p, trele ptak�w, brz�czenie owad�w, rechotanie �ab i�nieustaj�ce kap, kap skraplaj�cej si� wilgoci brzmia�y bardzo dono�nie w�uszach Willa stoj�cego za oknem.

Potem Iorek wr�ci� i�patrzy�, jak Will zamyka okno. Ponownie poprosi� o�n� i�ogl�da� srebrne ostrze z�tak bliska, �e Will my�la�, �e nied�wied� skaleczy si� w�oko. Wpatrywa� si� w�n� przez d�ugi czas, po czym odda� go Willowi. Powiedzia� tylko:

� Mia�em racj�; nie mog�em z�tym walczy�.

Ruszyli dalej, niewiele m�wi�c, co odpowiada�o im obu. Iorek Byrnison schwyta� gazel� i�zjad� wi�kszo�� zostawiaj�c delikatniejsze mi�so Willowi do ugotowania, a�raz natrafili na wiosk� i�kiedy Iorek czeka� w�lesie, Will wymieni� jedn� z�jego z�otych monet na troch� p�askiego razowego chleba, suszone owoce, buty ze sk�ry jaka i�kamizelk� z�owczej we�ny, poniewa� w�nocy robi�o si� zimno.

Zdo�a� r�wnie� wypyta� o�dolin� z�t�czami. Balthamos pom�g� mu, przybieraj�c posta� wrony, jak dajmona cz�owieka, z�kt�rym rozmawia� Will; u�atwi� im porozumienie i�Will otrzyma� wskaz�wki wyra�ne i�pomocne.

Czeka�y ich jeszcze trzy dni drogi. Zbli�ali si� do celu.

Podobnie jak inni.

Oddzia� Lorda Asriela, szwadron giropter�w i�tankowiec zeppelin, dotar� do otworu pomi�dzy �wiatami: wy�omu w�niebie nad Svalbardem. Mieli przed sob� jeszcze bardzo d�ug� drog�, ale lecieli bez �adnych przerw opr�cz podstawowej konserwacji, a�komandor, afryka�ski kr�l Ogunwe, codziennie dwa razy nawi�zywa� kontakt z�bazaltow� fortec�. Na pok�adzie giroptera mia� gallivespia�skiego operatora magnetytu, przy pomocy kt�rego m�g� pozna� rozw�j wydarze� r�wnie szybko jak sam Lord Asriel.

Nowiny brzmia�y niepokoj�co. Ma�y szpieg, lady Salmakia, obserwowa�a z�cienia, jak dwa pot�ne ramiona Ko�cio�a, Konsystorska Komisja Dyscyplinarna i�Stowarzyszenie Dzie� Ducha �wi�tego, zgodzi�y si� od�o�y� na bok dziel�ce ich r�nice i�po��czy� posiadan� wiedz�. Stowarzyszenie mia�o szybszego i�zr�czniejszego aletheiometryst� ni� brat Pavel i�dzi�ki niemu Komisja Konsystorska wiedzia�a teraz dok�adnie, gdzie jest Lyra, co wi�cej: wiedzieli, �e Lord Asriel wys�a� jej oddzia� na ratunek. Nie trac�c czasu, Komisja nakaza�a mobilizacj� zeppelin�w i�jeszcze tego samego dnia batalion Gwardii Szwajcarskiej zaokr�towa� si� na zeppeliny czekaj�ce w�powietrzu obok Jeziora Genewskiego.

Wi�c ka�da strona zdawa�a sobie spraw�, �e przeciwnik r�wnie� zmierza w�kierunku g�rskiej jaskini. I�obaj wiedzieli, �e ktokolwiek dotrze pierwszy na miejsce, zdob�dzie przewag�, ale niezbyt istotn�: giroptery Lorda Asriela lecia�y szybciej od zeppelin�w Komisji Konsystorskiej, ale pokonywa�y d�u�sz� drog� i�ogranicza�a je pr�dko�� ich w�asnego zeppelina tankowca.

I nale�a�o uwzgl�dni� jeszcze jedno: ktokolwiek pierwszy schwyta Lyr�, b�dzie musia� przebija� si� przez si�y przeciwnika. �atwiejsze zadanie mia�a Komisja Konsystorska, poniewa� nie musieli si� martwi� o�bezpiecze�stwo Lyry. Nadlatywali, �eby j� zabi�.

Zeppelin wioz�cy Przewodnicz�cego Komisji Konsystorskiej ni�s� te� innych, nadliczbowych pasa�er�w. Kawaler Tialys otrzyma� przez magnetytowy rezonator wiadomo��, kt�ra nakazywa�a jemu i�lady Salmakii przedosta� si� na pok�ad. Kiedy zeppelin dotrze do doliny, mieli opu�ci� pok�ad, samodzielnie dosta� si� do jaskini, gdzie trzymano Lyr�, i�chroni� j� jak najskuteczniej, dop�ki si�y kr�la Ogunwe nie przyb�d� jej na ratunek. Bezpiecze�stwo dziewczynki sta�o na pierwszym miejscu.

Zaokr�towanie si� na gap� by�o ryzykowne dla szpieg�w, w�znacznej mierze z�powodu ekwipunku, kt�ry musieli wnie��. Opr�cz magnetytowego rezonatora najwa�niejsze wyposa�enie stanowi�a para larw insekt�w oraz po�ywienie dla nich. Po wykluciu doros�e owady b�d� wygl�da� troch� jak wa�ki, ale nie b�d� przypomina� �adnego gatunku wa�ki znanej ludziom ze �wiata Willa lub Lyry. Po pierwsze, b�d� znacznie wi�ksze. Gallivespianie starannie hodowali te stworzenia i�owady ka�dego klanu r�ni�y si� od innych. Klan kawalera Tialysa hodowa� wielkie pasiaste ��to-czerwone wa�ki o�gwa�townych apetytach, podczas gdy wa�ka lady Salmakii b�dzie smuk�ym, szybko lataj�cym stworzeniem o�niebieskim ciele, jakby naelektryzowanym, �wiec�cym w�ciemno�ci.

Ka�dy szpieg mia� w�wyposa�eniu kilka takich larw, kt�re dzi�ki karmieniu starannie odmierzanymi dawkami oliwy i�miodu m�g� utrzymywa� w�stanie letargu albo szybko doprowadzi� do doros�o�ci. Tialys i�Salmakia potrzebowali teraz trzydziestu sze�ciu godzin, zale�nie od wiatr�w, na wyklucie tych larw, poniewa� tyle z�grubsza potrwa lot zeppelina. Doros�e owady by�y im potrzebne jeszcze przed wyl�dowaniem.

Kawaler i�jego towarzyszka znale�li niewykorzystane miejsce za przepierzeniem i�urz�dzili si� tam jak najbezpieczniej podczas tankowania i��adowania pojazdu. Potem silniki zarycza�y, wstrz�saj�c delikatn� konstrukcj� od dzioba do ogona, za�oga naziemna wysiad�a i�osiem zeppelin�w unios�o si� w�nocne niebo.

Ich gatunek uzna�by takie por�wnanie za �mierteln� zniewag�, ale Gallivespianie potrafili si� ukrywa� co najmniej r�wnie dobrze jak szczury. Ze swojej kryj�wki mogli sporo pods�ucha� i�co godzina nawi�zywali ��czno�� z�Lordem Roke, lec�cym na pok�adzie giroptera kr�la Ogunwe.

Lecz jednej rzeczy nie mogli si� dowiedzie� na pok�adzie zeppelina, poniewa� Przewodnicz�cy nigdy o�tym nie m�wi�: chodzi�o o�zab�jc�, ojca Gomeza, kt�ry zosta� ju� rozgrzeszony z�czynu, jaki zamierza� pope�ni�, gdyby misja Komisji Konsystorskiej si� nie powiod�a. Ojciec Gomez by� gdzie indziej i�nikt go nie �ledzi�.

� Aha � powiedzia�a rudow�osa dziewczynka w�ogrodzie opuszczonego kasyna. � My�my j� widzieli, ja i�Paolo. Przechodzi�a t�dy par� dni temu.

Ojciec Gomez zapyta�:

� Pami�tacie, jak wygl�da�a?

� Wygl�da�a zgrzana � powiedzia� ch�opczyk. � Spocona na twarzy, pewnie.

� Na ile lat wygl�da�a?

� Jakie�... � dziewczynka zastanowi�a si�. � Ze czterdzie�ci albo mo�e pi��dziesi�t. Nie widzieli�my jej z�bliska. Mog�a mie� trzydziestk�. Ale by�a zgrzana, jak m�wi� Paolo, i�nios�a wielki plecak, du�o wi�kszy od twojego, taaaki wielki...

Paolo szepn�� co� do niej, mru��c oczy, �eby spojrze� na ksi�dza, bo s�o�ce �wieci�o mu prosto w�twarz.

� Tak, wiem � rzuci�a niecierpliwie dziewczynka. � Upiory � zwr�ci�a si� do ojca Gomeza. � Ona wcale nie ba�a si� upior�w. Po prostu przesz�a przez miasto i�nie przejmowa�a si� ani troch�. Jeszczem nie widzia�a, �eby doros�y tak robi�. Ona jakby o�nich nie wiedzia�a. Ca�kiem jak ty � doda�a, patrz�c na niego z�wyzwaniem w�oczach.

� Nie wiem o�wielu rzeczach � przyzna� potulnie ojciec Gomez.

Ch�opczyk poci�gn�� j� za r�kaw i�znowu co� szepn��.

� Paolo m�wi � powiedzia�a do ksi�dza � �e ty pewnie chcesz odzyska� n�.

Ojciec Gomez dosta� g�siej sk�rki. Przypomnia� sobie zeznanie brata Pavla na przes�uchaniu w�Komisji Konsystorskiej: na pewno mia� na my�li ten n�.

� Odzyskam go, je�li zdo�am � potwierdzi�. � N� pochodzi st�d, prawda?

� Z�Torre degli Angeli � wyja�ni�a dziewczynka, wskazuj�c przysadzist� kamienn� wie�� g�ruj�c� nad czerwono-br�zowymi dachami, ja�niej�c� w�blasku dnia. � A�ch�opiec, kt�ry go ukrad�, on zabi� naszego brata, Tullia. Upiory go dopad�y, pewnie. Chcesz zabi� tego ch�opaka, w�porz�dku. I�dziewczyn�... K�ama�a, nie by�a lepsza od niego.

� Wi�c by�a te� dziewczyna? � zagadn�� ojciec Gomez, staraj�c si� nie okazywa� przesadnego zainteresowania.

� Wstr�tna k�amczucha � splun�a rudow�osa. � Ma�o ich obojga nie zabili�my, ale wtedy przylecia�y kobiety, lataj�ce kobiety...

� Czarownice � podpowiedzia� Paolo.

� Czarownice, i�nie mogli�my z�nimi walczy�. Zabra�y ich, ch�opaka i�dziewczyn�. Nie wiemy, dok�d polecia�y. Ale ta kobieta przysz�a p�niej. My�leli�my, �e mo�e ona ma jaki� n�, �eby odstrasza� upiory, pewnie. Mo�e ty te� masz � doda�a, zadzieraj�c brod�, �eby zmierzy� go zuchwa�ym spojrzeniem.

� Nie mam no�a � odpar� ojciec Gomez. � Ale mam �wi�ty cel. Mo�e to mnie chroni przed tymi... upiorami.

� Aha � mrukn�a dziewczynka � mo�e. W�ka�dym razie posz�a na po�udnie, w�stron� g�r. Nie wiemy dok�d.

� Ale zapytaj byle kogo, ka�dy ci powie, czy przechodzi�a, bo nie ma nikogo takiego jak ona w�Ci'gazze, nie ma i�nie by�o. �atwo b�dzie j� znale��.

� Dzi�kuj� ci, Angelico � powiedzia� ksi�dz. � B�d� b�ogos�awiona, moje dziecko.

Zarzuci� tobo�ek na ramiona, wyszed� z�ogrodu i�zadowolony ruszy� gor�c�, cich� ulic�.

Po trzech dniach w�towarzystwie ko�owych stworze� Mary Malone wiedzia�a o�nich ca�kiem sporo, a�one wiedzia�y o�niej mn�stwo.

Pierwszego ranka nios�y j� przez godzin� czy dwie po bazaltowej szosie do osady nad rzek�. Jazda by�a niewygodna; Mary nie mia�a si� czego trzyma�, a�stworzenie mia�o twardy grzbiet. P�dzili z�szybko�ci�, kt�ra j� przera�a�a, ale �oskot k� na twardej nawierzchni i�tupot rozp�dzonych n�g nape�ni�y j� takim o�ywieniem, �e nie zwraca�a uwagi na niewygod�.

W trakcie jazdy lepiej pozna�a anatomi� tych stworze�. Podobnie jak trawo�ercy, mia�y szkielety w�kszta�cie romb�w. Niegdy�, w�odleg�ej przesz�o�ci, przodkowie tych stworze� musieli wytworzy� tak� struktur� i�odkry� jej u�yteczno��, podobnie jak generacje dawnych pe�zaj�cych istot w��wiecie Mary wytworzy�y kr�gos�up.

Bazaltowa droga stopniowo opada�a i�po chwili nachylenie zwi�kszy�o si� tak, �e stworzenia mog�y zje�d�a� swobodnie. Podwin�y boczne nogi i�sterowa�y, przechylaj�c si� w�jedn� lub drug� stron�. P�dzi�y na z�amanie karku i�Mary troch� si� ba�a, chocia� musia�a przyzna�, �e wioz�ce j� stworzenie ani razu nie da�o jej powod�w do strachu. Gdyby tylko mia�a si� czego trzyma�, cieszy�aby si� t� jazd�.

U podn�a d�ugiego na p�tora kilometra zbocza r�s� zagajnik wielkich drzew, a�w pobli�u rzeka meandrowa�a po p�askim trawiastym terenie. Troch� dalej Mary zobaczy�a co� po�yskuj�cego � to wygl�da�o jak rozleg�y akwen, ale nie traci�a czasu na przygl�danie si� temu poniewa� stworzenia zmierza�y do osady na brzegu rzeki kt�r� bardzo chcia�a zobaczy�.

Na wiosk� sk�ada�o si� dwadzie�cia czy trzydzie�ci chat, ustawionych z�grubsza kr�giem, o��cianach z�� musia�a os�oni� oczy d�oni� przed s�o�cem � drewnianych belek pokrytych czym� w�rodzaju plecionki zmieszanej z�glin�, ze strzechami zamiast dach�w. Przebywaj�ce tam ko�owe stworzenia pracowa�y: niekt�re naprawia�y dachy, inne wyci�ga�y sieci z�rzeki, jeszcze inne zbiera�y chrust na opa�.

Wi�c mia�y sw�j j�zyk, zna�y ogie� i�stworzy�y spo�ecze�stwo. Wtedy w�a�nie w�umy�le Mary dokona�o si� przewarto�ciowanie i�s�owo �stworzenia� zosta�o zast�pione s�owem �lud�. Te istoty nie by�y lud�mi, ale by�y ludzkie; to nie �one�, to �my�.

Podjechali ju� ca�kiem blisko i�na ich widok kilku mieszka�c�w wioski zawo�a�o innych, �eby zobaczyli. Grupka na drodze zatrzyma�a si� i�Mary sztywno zsiad�a, wiedz�c, �e p�niej b�dzie obola�a.

� Dzi�kuj� � powiedzia�a do swojego... kogo? Wierzchowca? Roweru? Oba okre�lenia wydawa�y si� absurdalnie niestosowne wobec stoj�cego przed ni� bystrookiego wcielenia uprzejmo�ci. Wybra�a s�owo �przyjaciel�.

Uni�s� tr�b� i�powt�rzy� za ni�: �Siekuj�, i�znowu wybuchn�li radosnym �miechem.

Mary wzi�a plecak od innego stworzenia (�siekuj�! siekuj�!�) i�zesz�a za nimi z�bazaltu na ubit� ziemi� w�wiosce.

I wtedy jej asymilacja rozpocz�a si� na dobre.

Przez nast�pne kilka dni nauczy�a si� tak wiele, �e znowu poczu�a si� jak dziecko oszo�omione pierwszymi lekcjami w�szkole. Co wi�cej, ko�owi ludzie wydawali si� r�wnie zdumieni i�zaintrygowani jej osob�. Na przyk�ad jej r�kami. Nie mogli si� ich napatrze�: obmacywali delikatnymi tr�bami wszystkie palce i�paznokcie, badali ka�dy staw, zginali je ostro�nie i�patrzyli z�zachwytem, jak podnosi�a plecak, wk�ada�a jedzenie do ust, drapa�a si�, my�a, czesa�a.

W zamian pozwalali jej obmacywa� swoje tr�by, niesko�czenie gi�tkie, d�ugie jak jej rami�, grubsze u�podstawy i�dostatecznie pot�ne, �eby zmia�d�y� jej czaszk�, jak podejrzewa�a. Dwa podobne do palc�w wyrostki na ko�cu odznacza�y si� wielk� si�� i�ogromn� precyzj�: stworzenia najwyra�niej mog�y dowolnie zmienia� faktur� sk�ry na wewn�trznej stronie, czyli odpowiedniku opuszki, od aksamitnej mi�kko�ci do twardo�ci �elaza. W�rezultacie mog�y u�ywa� tych �palc�w� zar�wno do delikatnych czynno�ci, jak dojenie trawo�ernych, jak i�do ci�kiej roboty, na przyk�ad �amania ga��zi.

Po trochu Mary zorientowa�a si�, �e tr�by odgrywaj� r�wnie� pewn� rol� w�komunikacji. Ruch tr�by modyfikowa� znaczenie d�wi�ku, tote� s�owo brzmi�ce czach oznacza�o �wod�, kiedy towarzyszy� mu wymach tr�by z�lewa na prawo, �deszcz�, kiedy koniec tr�by podwija� si� na zewn�trz, �smutek�, kiedy tr�ba zawija�a si� pod sp�d, oraz �m�ode �d�b�a trawy� przy szybkim machni�ciu w�lewo. Jak tylko Mary to spostrzeg�a, zacz�a na�ladowa� te ruchy, wyginaj�c rami� w�podobny spos�b, a�kiedy stworzenia zobaczy�y, �e pr�buje z�nimi rozmawia�, okaza�y �ywio�ow� rado��.

Jak ju� zacz�li rozmawia� (g��wnie w�ich j�zyku, chocia� Mary nauczy�a ich kilku s��w po angielsku: potrafili powiedzie� �siekuj�, �trawa�, �drzewo�, �niebo�, �rzeka� i�wym�wi� jej imi�, chocia� z�pewnym trudem), robili znacznie szybsze post�py. Nazywali sw�j lud mulefa, ale pojedynczy osobnik nazywa� si� zalif. Mary s�dzi�a, �e istnieje r�nica d�wi�ku pomi�dzy nim-zalif�, ni�-zalif, ale dla niej zbyt subtelna do uchwycenia. Zacz�a wszystko spisywa� i�kompilowa� s�ownik.

Zanim jednak ca�kowicie pogr��y�a si� w�pracy, wyj�a swoj� postrz�pion� ksi��k� i��odygi krwawnika i�zapyta�a I�Ching: �Czy mam tutaj zosta�, czy powinnam i�� dalej i�kontynuowa� poszukiwania?�.

Odpowied� brzmia�a: �Zachowaj spok�j, �eby niepewno�� wygas�a; wtedy poza zamieszaniem mo�esz dostrzec wielkie prawa�.

I dalej: �Jak g�ra zachowuje spok�j we wn�trzu, tak m�dry cz�owiek nie pozwala, �eby jego wola sprowadzi�a go na manowce�.

Trudno o�wyra�niejsz� odpowied�. Mary posk�ada�a �odygi i�zamkn�a ksi��k�, a�potem spostrzeg�a, �e przyci�gn�a kr�g zaciekawionych stworze�.

Jedno powiedzia�o:

� Pytanie? Pozwolenie? Ciekawo��. Mary odpar�a:

� Prosz�. Patrz.

Bardzo delikatnie ich tr�by poruszy�y si�, sortowa�y �odygi takimi samymi gestami odliczania, jakie wcze�niej wykonywa�a, przewraca�y stronice ksi��ki. Wyra�nie dziwi� je fakt, �e mia�a dwie r�ce, �e mog�a jednocze�nie trzyma� ksi��k� i�przewraca� kartki. Uwielbia�y patrze�, jak splata�a palce albo bawi�a si� w�dzieci�c� gr�: �Wchodzi kominiarz po drabinie�, albo kr�ci�a m�ynka palcami; ten sam gest stosowa�a Ama w��wiecie Lyry do odp�dzania z�ych duch�w.

Obejrzawszy ksi��k� i��odygi krwawnika, owin�y je starannie tkanin� i�razem z�ksi��k� w�o�y�y do plecaka. Mary czu�a si� uradowana i�uspokojona wiadomo�ci� ze staro�ytnych Chin, poniewa� dowiedzia�a si�, �e powinna robi� w�a�nie to, czego obecnie najbardziej pragn�a.

Wi�c z�lekkim sercem przyst�pi�a do dalszego poznawania mulefa.

Dowiedzia�a si�, �e mieli dwie p�cie i��yli w�monogamicznych parach. Ich potomstwo d�ugo dorasta�o: co najmniej dziesi�� lat dzieci�stwa i�bardzo powolny rozw�j, o�ile w�a�ciwie zrozumia�a ich wyja�nienia. W�tej osadzie by�a pi�tka m�odych, jedno prawie doros�e i�reszta gdzie� pomi�dzy, a�jako mniejsze od doros�ych nie mog�y u�ywa� k� ze str�k�w nasiennych. Dzieci musia�y porusza� si� tak jak trawo�erne, ze wszystkimi czterema ko�czynami na ziemi, lecz pomimo ca�ej ich energii i�przedsi�biorczo�ci (podkrada�y si� do Mary i�zmyka�y sp�oszone, pr�bowa�y wspina� si� na drzewa, brodzi�y w�p�ytkiej wodzie i�tak dalej) wydawa�y si� niezdarne, jakby nie w�swoim �ywiole. Si�a, szybko�� i�gracja doros�ych stanowi�a uderzaj�cy kontrast i�Mary rozumia�a, jak bardzo dorastaj�cy m�odziak musi t�skni� do dnia, kiedy otrzyma ko�a. Widzia�a, jak pewnego dnia najstarsze dziecko wesz�o po cichu do sk�adu, gdzie przechowywano pewn� liczb� str�k�w, i�pr�bowa�o wpasowa� sw�j przedni pazur w��rodkowy otw�r; ale kiedy dzieciak usi�owa� stan��, przewr�ci� si� natychmiast i�ko�o go przygniot�o. Ha�as zwabi� doros�ego. Dzieciak szamota� si�, piszcz�c ze strachu, a�Mary nie mog�a powstrzyma� si� od �miechu na ten widok, oburzonego rodzica i�ma�ego winowajcy, kt�ry uwolni� si� w�ostatniej chwili i�umkn��.

Str�ki nasienne najwyra�niej mia�y ogromne znaczenie i�wkr�tce Mary zacz�a rozumie�, jakie s� cenne.

Przede wszystkim mulefa po�wi�cali wi�kszo�� czasu na konserwacj� swoich k�. Zr�cznie unosili i�przekr�cali pazur, �eby wyci�gn�� go z�dziury, a�potem tr�bami obmacywali dok�adnie ko�o, czy�cili kraw�d�, szukali p�kni��. Pazur by� niesamowicie mocny: rogowa albo ko�ciana ostroga wyrastaj�ca z�nogi pod k�tem prostym, lekko wygi�ta tak, �e najwy�sza �rodkowa cz�� d�wiga�a ci�ar, spoczywaj�c wewn�trz otworu. Pewnego dnia Mary widzia�a, jak zalif sprawdza�a otw�r w�swoim przednim kole, dotyka�a tu i�tam, unosi�a tr�b� i�znowu opuszcza�a, jakby testuj�c zapach.

Mary przypomnia�a sobie olejek, kt�ry zosta� jej na palcach, kiedy ogl�da�a pierwszy nasienny str�k. Za pozwoleniem zalif obejrza�a jej pazur i�odkry�a, �e jeszcze nigdy nie dotyka�a czego� r�wnie g�adkiego i��liskiego. Jej palce dos�ownie zsuwa�y si� z�powierzchni. Ca�y pazur wydawa� si� zaimpregnowany lekko pachn�cym olejkiem. Po obejrzeniu kilku mulefa sprawdzaj�cych stan swoich k� i�pazur�w Mary zacz�a si� zastanawia�, co by�o pierwsze: ko�o czy pazur? Je�dziec czy drzewo?

Chocia� oczywi�cie w�gr� wchodzi� r�wnie� trzeci element, czyli geologia. Stworzenia mog�y u�ywa� k� tylko w��wiecie, kt�ry zapewnia� im naturalne drogi. Widocznie jaka� cecha mineralnych sk�adnik�w tej lawy sprawia�a, �e lawa rozlewa�a si� wst��kowatymi strumieniami po rozleg�ej sawannie i�nie p�ka�a ani nie niszcza�a. Stopniowo Mary zacz�a dostrzega�, �e wszystko by�o powi�zane i�wszystkim jako� kierowali mulefa. Znali miejsce pobytu ka�dego stada trawo�erc�w, ka�dego zagajnika ko�owych drzew, ka�dej k�py s�odkiej trawy, znali ka�dego osobnika w�stadach i�ka�de poszczeg�lne drzewo, dyskutowali o�ich losach i�dobrobycie. Pewnego razu Mary zobaczy�a, jak mulefa sp�dzili stado trawo�erc�w, wybrali kilka osobnik�w i�odp�dzili od reszty, po czym z�amali im karki szarpni�ciami pot�nych tr�b. Nic si� nie zmarnowa�o. Trzymaj�c w�tr�bach p�askie, ostre jak brzytwa kamienie, mulefa osk�rowali i�wypatroszyli zwierz�ta w�ci�gu kilku minut, nast�pnie jak wprawni rze�nicy oddzielili odpadki, delikatne mi�so i�twardsze kawa�ki, wykroili t�uszcz, od��czyli rogi i�kopyta, pracuj�c tak wydajnie, �e Mary obserwowa�a to z�przyjemno�ci�, jak ka�d� dobrze wykonan� robot�.

Wkr�tce paski mi�sa wisia�y, susz�c si� na s�o�cu, inne posypano sol� i�zawini�to w�li�cie; sk�ry dok�adnie oskrobano z�t�uszczu, kt�ry zachowano do p�niejszego u�ytku, a�nast�pnie w�o�ono je do do��w wype�nionych wod� i�kor� d�bow� w�celu wygarbowania; najstarsze dziecko bawi�o si� par� rog�w, udawa�o trawo�erne zwierz� i�roz�miesza�o inne dzieci. Wieczorem jedli �wie�e mi�so i�Mary ucztowa�a do syta.

W podobny spos�b mulefa wiedzieli, jak z�apa� najlepsze ryby, dok�adnie gdzie i�kiedy zastawia� sieci. Szukaj�c czego� do roboty, Mary posz�a do wytw�rc�w sieci i�zaproponowa�a pomoc. Kiedy zobaczy�a, jak pracowali � nie pojedynczo, ale po dwie pary, razem manipuluj�c tr�bami, �eby zawi�za� w�ze� � zrozumia�a, czemu tak dziwili si� jej r�kom, poniewa� ona oczywi�cie mog�a sama zawi�za� w�ze�. Pocz�tkowo s�dzi�a, �e to jej daje przewag� � nie potrzebowa�a nikogo innego; a�potem u�wiadomi�a sobie, �e to j� separuje od pozosta�ych. Pewnie wszystkie istoty ludzkie tak czu�y. Od tamtego czasu u�ywa�a jednej r�ki do wi�zania w��kien i�wsp�pracowa�a z� zalif, z�kt�r� si� szczeg�lnie zaprzyja�ni�a; palce i�tr�ba porusza�y si� razem.

Lecz spo�r�d wszystkich �ywych istot, kt�rymi opiekowali si� ko�owi ludzie, najbardziej dbali o�drzewa ze str�kami nasiennymi.

Na obszarze zarz�dzanym przez t� grup� ros�o sze�� zagajnik�w. Inne, bardziej oddalone, podlega�y innym grupom. Codziennie oddzia� wyrusza� sprawdzi� stan pot�nych drzew i�zebra� opad�e str�ki. Wiadomo, co zyskiwali mulefa; ale jakie korzy�ci odnosi�y drzewa z�tej wymiany? Pewnego dnia Mary zobaczy�a. Jad�c razem z�grup�, us�ysza�a nagle g�o�ny trzask i�wszyscy si� zatrzymali, otaczaj�c osobnika, kt�remu p�k�o ko�o. Ka�da grupa wozi�a jedno czy dwa zapasowe, wi�c zalif z�p�kni�tym ko�em wkr�tce znowu jecha�; natomiast p�kni�te ko�o starannie owini�to tkanin� i�odwieziono z�powrotem do osady.

Tam otwarto je, wyj�to wszystkie nasiona � p�askie, jasne, owalne, du�e jak paznokie� na ma�ym palcu Mary � i�ka�de poddano uwa�nym ogl�dzinom. Mulefa wyja�nili, �e str�ki nasienne potrzebowa�y ci�g�ego obijania na twardych drogach, �eby w�og�le p�k�y, a�nasiona z�trudem kie�kowa�y. Bez pomocy mulefa drzewa by wymar�y. Ka�dy gatunek zale�a� od innych, a�co wi�cej, umo�liwia� to olejek. Trudno by�o to zrozumie�, ale podobno olejek stanowi� centrum ich my�li i�uczu�; m�ode nie posiada�y m�dro�ci starszych, poniewa� nie mog�y u�ywa� k� i�dlatego nie wch�ania�y olejku przez szpony.

Wtedy w�a�nie Mary zacz�a dostrzega� zwi�zek pomi�dzy mulefa a�pytaniem, kt�re poch�on�o ostatnie kilka lat jej �ycia.

Zanim jednak zd��y�a dowiedzie� si� wi�cej (rozmowy z� mulefa by�y d�ugie i�skomplikowane, poniewa� uwielbiali opisywa�, wyja�nia� i�ilustrowa� swoje twierdzenia dziesi�tkami przyk�ad�w, jakby niczego nie zapominali i�ca�a ich wiedza by�a dost�pna w�ka�dej chwili), osada zosta�a zaatakowana.

Mary pierwsza spostrzeg�a nadci�gaj�cych napastnik�w, chocia� nie wiedzia�a, kim s�.

Zdarzy�o si� to po po�udniu, kiedy pomaga�a naprawia� dach chaty. Mulefa budowali tylko parterowe domy, poniewa� nie umieli si� wspina�; ale Mary ch�tnie w�azi�a na dachy i�dwiema r�kami mog�a k�a�� strzech� znacznie szybciej ni� oni, kiedy ju� pokazali jej technik�. Wi�c sta�a oparta o�krokwie, chwyta�a rzucane jej wi�zki trzciny i�rozkoszowa�a si� ch�odnym powiewem znad wody, �agodz�cym �ar s�o�ca, kiedy jej spojrzenie przyci�gn�� b�ysk bieli.

Wyodr�bni� si� z�tego odleg�ego l�nienia, kt�re uwa�a�a za morze. Os�oni�a oczy d�oni� i�zobaczy�a jeden � dwa � wi�cej � flotyll� wysokich bia�ych �agli wy�aniaj�c� si� z�rozmigotanej �re�ogi, jeszcze odleg��, lecz zmierzaj�c� z�milcz�c� gracj� w�stron� uj�cia rzeki.

� Mary! � zawo�a� zalif z�do�u. � Co widzisz?

Nie zna�a s��w oznaczaj�cych ��agiel� czy ���d��, wi�c powiedzia�a: �wysokie�, �bia�e�, �wiele�.

Zalif natychmiast krzykn�� na alarm, wszyscy w�zasi�gu s�uchu przerwali prac� i�pospieszyli do �rodka osady, wo�aj�c m�ode. Po minucie wszyscy mulefa byli gotowi do ucieczki.

Atal, jej przyjaci�ka, zawo�a�a:

� Mary! Mary! Chod�! Tualapi! Tualapi!

Wszystko sta�o si� tak szybko, �e Mary nawet nie wykona�a �adnego ruchu. Bia�e �agle tymczasem wp�yn�y ju� na rzek� i�z �atwo�ci� posuwa�y si� pod pr�d. Mary by�a pod wra�eniem dyscypliny panuj�cej w�r�d marynarzy: halsowali tak szybko, �agle porusza�y si� razem jak stado szpak�w, wszystkie zmienia�y kurs jednocze�nie. I�by�y takie pi�kne, smuk�e �nie�nobia�e �agle, kt�re opada�y, sk�ania�y si� i�wype�nia�y...

By�o ich co najmniej czterdzie�ci i�p�yn�y w�g�r� rzeki znacznie szybciej, ni� przypuszcza�a. Ale nie widzia�a za�ogi na pok�adach, a�potem zobaczy�a, �e to wcale nie s� �odzie, tylko gigantyczne ptaki, a��agle to ich skrzyd�a, jedno przednie i�jedno tylne, trzymane w�g�rze, napinane i�refowane si�� ich mi�ni.

Nie by�o czasu na ich studiowanie, poniewa� dobi�y ju� do brzegu i�wychodzi�y na l�d. Mia�y szyje jak �ab�dzie i�dzioby d�ugie jak ludzkie przedrami�. Skrzyd�a mia�y dwukrotnie wy�sze od Mary i�pot�ne nogi � co zauwa�y�a, zerkaj�c przez rami�, ju� przestraszona, w�trakcie ucieczki; nic dziwnego, �e w�wodzie porusza�y si� tak szybko.

Pobieg�a za mulefa, kt�rzy wo�ali j� po imieniu, wybiegaj�c z�osady na drog�. Dotar�a do nich w�sam� por�; jej przyjaci�ka czeka�a i�kiedy Mary wdrapa�a si� na jej plecy, Atal uderzy�a nogami w�nawierzchni� i�pomkn�a po zboczu za swoimi towarzyszami.

Ptaki, kt�re na l�dzie nie potrafi�y porusza� si� tak szybko, wkr�tce zaprzesta�y po�cigu i�zawr�ci�y do osady.

Rozerwa�y dachy sk�ad�w �ywno�ci. Warcz�c, gulgocz�c i�wznosz�c wysoko okrutne dzioby, po�yka�y suszone mi�so, zakonserwowane owoce i�zbo�e. Wszystko jadalne znik�o w�nieca�� minut�.

A potem tualapi znalaz�y magazyn k� i�pr�bowa�y otworzy� wielkie str�ki nasienne, ale nie da�y rady. Mary czu�a napi�cie swoich przyjaci�, patrz�cych ze szczytu wzg�rza, jak ptaszyska rzuca�y str�kami o�ziemi�, kopa�y, szarpa�y szponami, ale oczywi�cie nie wyrz�dzi�y �adnemu szkody. Mulefa martwili si� najbardziej tym, �e kilka str�k�w zosta�o zepchni�tych i�wrzuconych do wody, gdzie oci�ale podryfowa�y w�stron� morza.

Potem wielkie �nie�nobia�e ptaki przyst�pi�y do demolowania wszystkiego, cokolwiek dostrzeg�y; brutalnie depta�y i�ora�y szponami, d�ga�y, szarpa�y i�rozbija�y dziobami. Mulefa wok� Mary mamrotali i�niemal zawodzili z��alu.

� Pomog� � obieca�a Mary. � Zrobimy od nowa.

Ale wstr�tne stwory jeszcze nie sko�czy�y; wysoko wznosz�c pi�kne skrzyd�a, przysiad�y w�r�d szcz�tk�w i�wypr�ni�y wn�trzno�ci. Smr�d dotar� na wzg�rze z�powiewem wiatru; stosy i�ka�u�e bia�o-czarno-zielono-br�zowego nawozu le�a�y pomi�dzy po�amanymi belkami, rozszarpanymi strzechami. Potem, st�paj�c niezdarnie i�jednocze�nie wyzywaj�co, ptaki wr�ci�y do wody i�odp�yn�y z�pr�dem ku morzu.

Dopiero kiedy ostatnie bia�e skrzyd�o znik�o w�popo�udniowej mgie�ce, mulefa zjechali ze wzg�rza. Wype�nia� ich smutek i�gniew, lecz g��wnie martwili si� o�magazyn str�k�w nasiennych.

Z pi�tnastu przechowywanych tam str�k�w zosta�y tylko dwa. Reszta przepad�a, zepchni�ta do wody. Lecz przy nast�pnym zakolu rzeki le�a�a piaszczysta �acha i�Mary zdawa�o si�, �e utkn�� tam jeden str�k. Tote� ku zdziwieniu i�zaniepokojeniu mulefa zdj�a ubranie, obwi�za�a si� sznurem w�talii i�przep�yn�a na drugi brzeg. Na piasku znalaz�a, nie jedno, lecz pi�� cennych k�, przesun�a sznur przez ich rozmi�k�e �rodki i�ci�ko pop�yn�a z�powrotem, holuj�c je za sob�.

Mulefa wylewnie okazywali wdzi�czno��. Sami nigdy nie wchodzili do wody i��owili tylko z�brzegu, uwa�aj�c, �eby nie zamoczy� n�g ani k�. Mary czu�a, �e wreszcie na co� im si� przyda�a.

P�niej tego wieczoru, po sk�pym posi�ku ze s�odkich korzonk�w, powiedzieli jej, dlaczego tak si� martwili o�ko�a. Niegdy�, w�dawnych czasach, by�o mn�stwo str�k�w, �wiat by� �yzny i�pe�en �ycia, a� mulefa ze swoimi drzewami �yli w�wiecznej rado�ci. Lecz co� z�ego sta�o si� przed wielu laty; jaka� warto�� znik�a bezpowrotnie; poniewa� pomimo wszelkich wysi�k�w i�stara�, pomimo ca�ej troski i�mi�o�ci, jakich nie szcz�dzi�y im mulefa, drzewa ko�owe umiera�y.

Ama wspina�a si� po �cie�ce do jaskini, nios�c chleb i�mleko w�torbie na plecach i�g��bok� rozterk� w�sercu. Jak mia�a dotrze� do �pi�cej dziewczyny?

Dosz�a do ska�y, gdzie kobieta kaza�a jej zostawia� jedzenie. Po�o�y�a torb�, ale nie zawr�ci�a prosto do domu; wspi�a si� troch� wy�ej, obok jaskini, przez g�stwin� rododendron�w i�jeszcze wy�ej, gdzie las rzednia� i�zaczyna�y si� t�cze.

Tam cz�sto bawi�a si� ze swoim dajmonem: wdrapywali si� na skalne p�ki, omijali ma�e zielonobia�e katarakty, wiry i�rozbryzgi mieni�ce si� barwami widma �wietlnego, a� jej w�osy i�rz�sy i�jego wiewi�rcze futerko pokrywa�y miliony male�kich kropelek wilgoci. Zabawa polega�a na tym, �eby dotrze� na szczyt bez wycierania oczu, pomimo pokusy. Wkr�tce blask s�o�ca rozszczepia� si� na czerwie�, ���, ziele�, b��kit i�wszystkie barwy po�rednie, ale dop�ki Ama nie dotar�a na szczyt, nie mog�a otrze� powiek, �eby lepiej zobaczy�, boby przegra�a.

Kulang, jej dajmon, wskoczy� na ska�� na kraw�dzi najwy�szego ma�ego wodospadu i�wiedzia�a, �e zaraz si� odwr�ci, �eby sprawdzi�, czy nie otar�a wilgoci z�rz�s � ale on si� nie odwr�ci�.

Przywar� do ska�y i�wpatrywa� si� przed siebie.

Ama otar�a oczy, poniewa� zdumienie jej dajmona przerwa�o zabaw�. Podci�gn�wszy si� do kraw�dzi, wyjrza�a i�zamar�a, t�umi�c okrzyk. Z�g�ry spogl�da�y na ni� oczy stworzenia, jakiego nigdy jeszcze nie widzia�a: nied�wied�, ale olbrzymi, przera�aj�cy, czterokrotnie wi�kszy od brunatnych nied�wiedzi z�lasu, bia�y jak ko�� s�oniowa, z�czarnym nosem, czarnymi oczami i�pazurami d�ugo�ci sztylet�w. Mog�a go dosi�gn�� r�k�. Widzia�a ka�dy oddzielny w�os na jego pysku.

� Kto to? � zapyta� ch�opi�cy g�os i�chocia� Ama nie zrozumia�a s��w, �atwo odgad�a znaczenie.

Po chwili ch�opiec pojawi� si� obok nied�wiedzia: nasro�ony, ze zmarszczonymi brwiami i�wysuni�t� szcz�k�. Czy to by� dajmon obok niego, pod postaci� ptaka? Ale jaki� dziwny ptak; takiego jeszcze nie widzia�a. Podfrun�� do Kulanga i�przem�wi� kr�tko:

� Przyjaciele. Nie zrobimy wam krzywdy.

Wielki bia�y nied�wied� wcale si� nie poruszy�.

� Wejd� na g�r� � powiedzia� ch�opiec i�znowu dajmon Amy przet�umaczy� jego s�owa.

Obserwuj�c nied�wiedzia z�przes�dnym l�kiem, Ama wdrapa�a si� obok ma�ego wodospadu i�stan�a nie�mia�o na kamieniach. Kulang zmieni� si� w�motyla i�przysiad� na chwil� na jej policzku, ale zaraz odlecia� i�zacz�� trzepota� wok� drugiego dajmona, kt�ry wci�� siedzia� na d�oni ch�opca.

� Will � powiedzia� ch�opiec, wskazuj�c siebie, a�ona odpowiedzia�a:

� Ama.

Teraz, kiedy widzia�a go wyra�nie, ba�a si� go nawet bardziej ni� nied�wiedzia: mia� okropn� ran�: brakowa�o mu dw�ch palc�w. Zrobi�o jej si� s�abo na ten widok.

Nied�wied� zawr�ci� do mlecznego strumienia i�leg� w�wodzie, jakby szuka� och�ody. Dajmon ch�opca wzbi� si� w�powietrze i�trzepota� w�r�d t�cz razem z�Kulangiem, powoli zacz�li si� rozumie�.

I czego szukali, jak si� okaza�o, je�li nie jaskini z�u�pion� dziewczynk�?

S�owa same pop�yn�y z�jej ust:

� Wiem, gdzie to jest! Trzyma j� w�u�pieniu kobieta, kt�ra m�wi, �e jest jej matk�, ale matka nie by�aby tak okrutna, prawda? Zmuszaj� do picia jakiego� usypiaj�cego napoju, ale ja mam zio�a, kt�rymi j� obudz�, je�li tylko dostan� si� do niej!

Will ledwie pokr�ci� g�ow� i�czeka�, a� Balthamos przet�umaczy. To trwa�o ponad minut�.

� Iorek! � zawo�a� i�nied�wied� oci�ale przycz�apa� po dnie strumienia, oblizuj�c paszcz�, bo w�a�nie z�apa� ryb�. � Iorek, ta dziewczynka m�wi, �e wie, gdzie jest Lyra. P�jd� z�ni�, a�ty zosta� tutaj na stra�y.

Iorek Byrnison, masywne cielsko w�strumieniu, milcz�co kiwn�� �bem. Will ukry� plecak i�przypi�� n�, zanim zlaz� na d� przez t�cze za Am�. Przy ka�dym kroku musia� ociera� oczy i�wyt�a� wzrok, �eby znale�� bezpieczne miejsce na postawienie stopy, bo powietrze wype�nia�a lodowata mgie�ka.

Kiedy dotarli do podn�a wodospad�w, Ama pokaza�a na migi, �e musz� i�� ostro�nie i�bez ha�asu. Will ruszy� za ni� w�d� zbocza, w�r�d omsza�ych g�az�w i�pot�nych, s�katych sosen, gdzie ta�czy�y intensywnie zielone plamy �wiat�a, gdzie brz�cza�y i�bzycza�y miliony owad�w. Schodzili coraz ni�ej i�ni�ej, a�s�o�ce wci�� im przy�wieca�o, g��boko w�dolinie, podczas gdy ga��zie nad g�owami ko�ysa�y si� nieustannie. Potem Ama przystan�a. Will wsun�� si� za gruby pie� cedru i�spojrza� tam, gdzie pokazywa�a. Przez pl�tanin� ga��zi i�li�ci zobaczy� skalne zbocze wznosz�ce si� po prawej, a�w po�owie wysoko�ci...

� Pani Coulter � szepn�� i�serce mu szybciej zabi�o. Kobieta wysz�a zza ska�y, otrz�sn�a g�sto ulistnion� ga���, odrzuci�a j� i�otrzepa�a r�ce. Czy�by zamiata�a? R�kawy mia�a podwini�te, w�osy os�oni�te chustk�. Will nigdy sobie nie wyobra�a�, �e mog�a wygl�da� tak domowo.

Ale wtedy ujrza� z�oty b�ysk i�pojawi�a si� ta z�o�liwa ma�pa, kt�ra wskoczy�a kobiecie na rami�. Oboje rozejrzeli si�, jakby co� podejrzewali, i�nagle pani Coulter nie wygl�da�a ju� tak domowo.

Ama szepta�a co� nagl�co: ba�a si� z�otej ma�py-dajmona, ma�pa lubi�a �ywcem wyrywa� skrzyd�a nietoperzom.

� Czy jest z�ni� kto� jeszcze? � zapyta� Will. � �o�nierze albo kto� inny?

Ama nie wiedzia�a. Nie widzia�a �adnych �o�nierzy, ale ludzie m�wili o�obcych i�strasznych postaciach, mo�e duchach, widzianych noc� na g�rskich stokach... Lecz w�g�rach zawsze by�y duchy, ka�dy o�tym wiedzia�. Wi�c chyba nie mia�y nic wsp�lnego z�t� kobiet�.

No, pomy�la� Will, skoro Lyra jest w�jaskini i�pani Coulter jej nie opuszcza, musz� z�o�y� im wizyt�.

� Jaki masz narkotyk? � zapyta�. � Co trzeba z�nim zrobi�, �eby j� obudzi�?

Ama wyja�ni�a.

� Gdzie go masz?

W domu, odpowiedzia�a. Schowany.

� W�porz�dku. Czekaj tutaj i�nie podchod� bli�ej. Kiedy j� zobaczysz, nie wolno ci zdradzi�, �e mnie znasz. Nigdy mnie nie widzia�a�, ani nied�wiedzia. Kiedy nast�pnym razem zaniesiesz jej jedzenie?

� P� godziny przed zachodem s�o�ca � odpar� dajmon Amy.

� Przynie� wtedy lekarstwo ze sob� � poleci� Will. � Spotkamy si� tutaj.

Patrzy�a z�wielkim niepokojem, jak ruszy� �cie�k�. Z�pewno�ci� nie uwierzy� w�to, co mu powiedzia�a o�ma�pie-dajmonie, bo nie poszed�by tak beztrosko do jaskini.

Prawd� m�wi�c, Will bardzo si� denerwowa�. Wszystkie zmys�y mia� tak wyczulone, �e dostrzega� nawet najmniejsze owady dryfuj�ce w�snopach s�onecznego blasku, trzepot li�ci na ga��ziach i�chmury p�yn�ce po niebie, chocia� ani na chwil� nie odrywa� oczu od wylotu jaskini.

� Balthamos � szepn��, a�anio�-dajmon sfrun�� na jego rami� pod postaci� ma�ego bystrookiego ptaszka z�czerwonymi skrzyde�kami. � Trzymaj si� blisko mnie i�uwa�aj na t� ma�p�.

� Wi�c sp�jrz w�prawo � odpar� kr�tko Balthamos.

Will zobaczy� w�wylocie jaskini plam� z�ocistego �wiat�a, kt�ra mia�a pysk i�oczy patrz�ce na nich. Od wej�cia dzieli�o go najwy�ej dwadzie�cia krok�w. Przystan��, a�z�ota ma�pa przekr�ci�a �eb w�stron� jaskini, powiedzia�a co� i�znowu si� odwr�ci�a.

Will namaca� r�koje�� no�a i�ruszy� dalej.

Kiedy wszed� do jaskini, kobieta czeka�a na niego.

Siedzia�a swobodnie na brezentowym krzese�ku, z�ksi��k� na kolanach, obserwuj�c go spokojnie. Nosi�a podr�ne ubranie khaki, ale tak dobrze skrojone i�tak zgrabnie le��ce na jej doskona�ej figurze, �e wygl�da�o jak najmodniejsza kreacja, a�bukiecik czerwonych kwiatk�w, kt�ry przypi�a z�przodu koszuli, wygl�da� jak najcenniejsze klejnoty. W�osy jej l�ni�y, ciemne oczy b�yszcza�y, obna�one nogi ja�nia�y z�oci�cie w�blasku s�o�ca.

U�miechn�a si�, a�Will o�ma�o nie odpowiedzia� u�miechem, poniewa� nie przywyk� do s�odyczy i��agodno�ci kobiecego u�miechu, co go wytr�ci�o z�r�wnowagi.

� Jeste� Will � powiedzia�a niskim, hipnotycznym g�osem.

� Sk�d znasz moje imi�? � zapyta� szorstko.

� Lyra m�wi przez sen.

� Gdzie ona jest?

� Bezpieczna.

� Chc� j� zobaczy�.

� Wi�c chod� � powiedzia�a i�wsta�a, rzucaj�c ksi��k� na krzes�o.

Po raz pierwszy, odk�d Will znalaz� si� w�jej obecno�ci, spojrza� na ma�p�-dajmona. Zwierzak mia� futro d�ugie i�l�ni�ce, ka�dy w�osek wygl�da� jak zrobiony z�czystego z�ota, a�ma�y pyszczek i�palce by�y czarne. Will po raz ostatni widzia� ten pysk wykrzywiony z�nienawi�ci, tamtego wieczoru, kiedy on i�Lyra ukradli aletheiometr z�londy�skiego domu sir Charlesa Latroma. Ma�pa pr�bowa�a wtedy gry��, ale Will ciachn�� no�em z�lewa na prawo i�zmusi� dajmona do odwrotu, �eby zamkn�� za nimi okno do innego �wiata. Teraz pomy�la�, �e za nic w��wiecie nie odwr�ci si� do ma�py plecami.

Lecz Balthamos pod postaci� ptaka zosta� na stra�y, kiedy Will ostro�nie przeszed� za pani� Coulter do ma�ej figurki, le��cej nieruchomo w�mroku.

Oto ona, jego najlepsza przyjaci�ka, u�piona. Wydawa�a si� taka ma�a! Zdumia�o go, �e Lyra, tak pe�na energii i�si�y, wygl�da�a tak �agodnie i�spokojnie, kiedy spa�a. Pantalaimon le�a� przy jej szyi pod postaci� tch�rza z�b�yszcz�cym futerkiem, wilgotne w�osy Lyry przywiera�y do czo�a.

Will ukl�k� przy niej i�odgarn�� jej w�osy. Twarz mia�a rozpalon�. K�tem oka dostrzeg� z�ot� ma�p� spr�aj�c� si� do skoku i�opar� d�o� na no�u, ale pani Coulter nieznacznie pokr�ci�a g�ow� i�ma�pa si� uspokoi�a.

Nie daj�c niczego po sobie pozna�, Will stara� si� dok�adnie zapami�ta� rozk�ad jaskini, kszta�t i�wielko�� ka�dego g�azu, nachylenie pod�o�a, wysoko�� sklepienia nad �pi�c� dziewczynk�. B�dzie musia� trafi� tutaj po ciemku i�tylko teraz mia� szans�, �eby si� rozejrze�.

� Wi�c, jak widzisz, jest ca�kiem bezpieczna � odezwa�a si� pani Coulter.

� Dlaczego j� tutaj trzymasz? Czemu nie pozwalasz jej si� obudzi�?

� Usi�d�my.

Nie skorzysta�a z�krzes�a, tylko usiad�a obok niego na poro�ni�tych mchem g�azach u�wej�cia jaskini. M�wi�a tak uprzejmie i�mia�a w�oczach tak� smutn� m�dro��, �e Will nabra� jeszcze wi�kszych podejrze�. Czu�, �e ka�de jej s�owo by�o k�amstwem, ka�dy gest ukrywa� gro�b�, ka�dy u�miech maskowa� fa�sz. No, on r�wnie� musia� j� oszuka�: musia� j� przekona�, �e jest niegro�ny. Ale przecie� oszukiwa� z�powodzeniem wszystkich nauczycieli, wszystkich policjant�w, wszystkich pracownik�w opieki spo�ecznej i�wszystkich s�siad�w, kt�rzy kiedykolwiek interesowali si� nim i�jego domem; przygotowywa� si� do tego przez ca�e �ycie.

Racja, pomy�la�. Poradz� sobie z�tob�.

� Chcia�by� si� czego� napi�? � zaproponowa�a pani Coulter. � Ja te� troch� wypij�... To nieszkodliwe. Patrz.

Rozci�a jaki� br�zowawy, pomarszczony owoc i�wycisn�a m�tny sok do dw�ch szklaneczek. Poci�gn�a z�jednej i�poda�a drug� Willowi, kt�ry r�wnie� �ykn�� �wie�ego, s�odkiego napoju.

� Jak trafi�e� do tego miejsca? � zapyta�a.

� Nie by�o trudno ci� �ledzi�.

� Najwidoczniej. Czy masz aletheiometr Lyry?

� Tak � potwierdzi� i�pozostawi� jej domy�lno�ci, czy potrafi go odczytywa�.

� I�masz n�, jak rozumiem.

� Sir Charles ci powiedzia�?

� Sir Charles? Och... Carlo, oczywi�cie. Tak, powiedzia�. To fascynuj�ce. Mog� go zobaczy�?

� Nie, oczywi�cie, �e nie � odpar�. � Dlaczego trzymasz tutaj Lyr�?

� Poniewa� j� kocham � wyja�ni�a. � Jestem jej matk�. Grozi jej straszliwe niebezpiecze�stwo, a�ja nie pozwol�, �eby co� jej si� sta�o.

� Jakie niebezpiecze�stwo? � zapyta� Will.

� No... � zacz�a i�postawi�a sw�j pucharek na ziemi, pochylaj�c si� tak, �e jej w�osy sp�yn�y po obu stronach twarzy. Kiedy si� wyprostowa�a, za�o�y�a je za uszy obiema r�kami. Will poczu� wo� jakich� perfum, kt�rych u�ywa�a, po��czony ze �wie�ym zapachem jej cia�a, co przyprawi�o go o�dreszcz.

Je�li pani Coulter zauwa�y�a jego reakcj�, niczym tego nie okaza�a.

� S�uchaj, Will � powiedzia�a � nie wiem, jak pozna�e� moj� c�rk� i�ile ju� wiesz, i�z pewno�ci� nie wiem, czy mog� ci zaufa�; ale jestem ju� zm�czona przymusem k�amania. Wi�c powiem ci prawd�... Odkry�am, �e mojej c�rce grozi niebezpiecze�stwo ze strony tych samych ludzi, do kt�rych nale�a�am: ze strony Ko�cio�a. Szczerze m�wi�c, my�l�, �e chc� j� zabi�. Wi�c, jak widzisz, stan�am przed dylematem: s�ucha� Ko�cio�a czy ratowa� c�rk�. A�przecie� by�am wiern� s�u�k� Ko�cio�a, najbardziej gorliw� ze wszystkich. Po�wi�ci�am mu �ycie, s�u�y�am z�oddaniem. Ale mia�am c�rk�... Nie zajmowa�am si� ni�, kiedy by�a ma�a. Odebrano mi j� i�wychowa�a si� w�r�d obcych. Pewnie dlatego nie bardzo potrafi�a mi zaufa�. Ale kiedy dorasta�a, zobaczy�am gro��ce jej niebezpiecze�stwo i�ju� trzy razy pr�bowa�am j� ratowa�. Musia�am zosta� renegatk� i�ukry� si� w�tym odleg�ym miejscu. My�la�am, �e jeste�my bezpieczne, ale skoro tak �atwo nas znalaz�e�... rozumiesz, �e to mnie martwi. Ko�ci� nie zostanie daleko w�tyle. A�oni chc� j� zabi�, Will. Nie pozwol� jej �y�.

� Dlaczego? Dlaczego tak jej nienawidz�?

� Z�powodu tego, co ona zamierza zrobi�, ich zdaniem. Nie wiem, co to jest; �a�uj�, �e nie wiem, bo mog�abym jeszcze lepiej j� chroni�. Ale na pewno jej nienawidz� i�nie znaj� mi�osierdzia.

Wychyli�a si� do przodu, m�wi�c cicho, nagl�co i�z przej�ciem.

� Dlaczego ci to m�wi�? � ci�gn�a. � Czy mog� ci zaufa�? Chyba musz�. Nie mog� ju� ucieka�, nie mam dok�d p�j��. Je�eli jeste� przyjacielem Lyry, mo�e zostaniesz tak�e moim przyjacielem. Potrzebuj� przyjaci�, potrzebuj� pomocy. Wszystko teraz jest przeciwko mnie. Ko�ci� mnie zniszczy tak jak Lyr�, je�li nas znajdzie. Jestem sama, Will, sama z�c�rk� w�tej jaskini, a�wszystkie si�y wszystkich �wiat�w pr�buj� nas wytropi�. I�jeszcze ty si� zjawiasz na dow�d, jak �atwo nas znale��. Co zamierzasz zrobi�, ch�opcze? Czego chcesz?

� Dlaczego trzymasz j� tu u�pion�? � zapyta�, uparcie pomijaj�c jej pytania.

� A�co by si� sta�o, gdybym pozwoli�a jej si� obudzi�? Natychmiast by uciek�a. I�nie przetrwa�aby nawet pi�ciu dni.

� Ale dlaczego nie wyja�ni�a� jej tego i�nie da�a� wyboru?

� My�lisz, �e by mnie wys�ucha�a? My�lisz, �e by mi uwierzy�a, nawet gdyby mnie wys�ucha�a? Ona mi nie ufa. Ona mnie nienawidzi, Will. Na pewno o�tym wiesz. Ona mn� pogardza. Ja... nie wiem, jak to powiedzie�... kocham j� tak bardzo, �e po�wi�ci�am wszystko, co mia�am... wielk� karier�, szcz�cie, pozycj� i�bogactwo... rzuci�am wszystko, zamieszka�am w�tej jaskini, jem suchy chleb i�kwa�ne owoce, �eby tylko utrzyma� moj� c�rk� przy �yciu. A�je�li w�tym celu trzeba j� u�pi�, niech tak b�dzie. Ale musz� zachowa� j� przy �yciu. Czy twoja matka nie zrobi�aby tyle dla ciebie?

Will poczu� zaskoczenie i�gniew, �e pani Coulter o�mieli�a si� wspomnie� o�jego matce dla poparcia w�asnych argument�w. Potem pierwszy szok zosta� zag�uszony przez my�l, �e przecie� matka wcale go nie chroni�a; to on musia� j� chroni�. Czy pani Coulter kocha�a Lyr� mocniej, ni� Elaine Parry kocha�a jego? Ale to niesprawiedliwe: jego matka by�a chora.

Albo pani Coulter nie zdawa�a sobie sprawy z�burzy uczu�, jak� rozp�ta�y jej s�owa, albo by�a szalenie sprytna. Spokojnie patrzy�a pi�knymi oczami, jak Will poczerwienia� i�wierci� si� z�zak�opotaniem; przez chwil� by�a niesamowicie podobna do c�rki.

� Co chcesz zrobi�? � zapyta�a.

� No, widzia�em Lyr� � zacz�� Will. � Na pewno �yje i�chyba jest bezpieczna. To wszystko, co mia�em sprawdzi�. Wi�c teraz, kiedy to za�atwi�em, mog� p�j�� na pomoc Lordowi Asrielowi, jak zamierza�em.

Zdziwi�a si� troch�, ale zapanowa�a nad sob�.

� Chyba nie chcesz... my�la�am, �e nam pomo�esz � powiedzia�a ca�kiem spokojnie, tonem nie prosz�cym, tylko pytaj�cym. � No�em. Widzia�am, co zrobi�e� w�domu sir Charlesa. Mo�esz zapewni� nam bezpiecze�stwo, prawda? Mo�esz nam pom�c w�ucieczce.

� P�jd� ju� � o�wiadczy� Will i�wsta�.

Pani Coulter wyci�gn�a r�k�. Sm�tny u�miech, wzruszenie ramion i�kiwni�cie g�ow�, jakby w�uznaniu dla godnego przeciwnika, kt�ry wykona� zr�czny ruch na szachownicy: to w�a�nie wyra�a� j�zyk jej cia�a. Will stwierdzi�, �e j� lubi, poniewa� by�a dzielna i�przypomina�a starsz�, m�drzejsz�, bardziej skomplikowan� Lyr�. Nie m�g� nic poradzi� na to, �e j� polubi�.

Wi�c u�cisn�� jej d�o�, mocn�, ch�odn� i�mi�kk�. Obejrza�a si� na z�ocist� ma�p� siedz�c� za ni� przez ca�y czas, wymieni�y spojrzenia, kt�rych Will nie umia� zinterpretowa�.

Potem odwr�ci�a si� z�u�miechem.

� �egnaj � powiedzia�, a�ona szepn�a:

� �egnaj, Will.

Wyszed� z�jaskini, wiedz�c, �e �ledz� go jej oczy, wi�c nie obejrza� si� ani razu. Nigdzie nie widzia� Amy. Ruszy� z�powrotem t� sam� drog�, kt�r� przyszed�, trzymaj�c si� �cie�ki, dop�ki nie us�ysza� przed sob� szumu wodospadu.

� Ona k�amie � powiedzia� do Iorka Byrnisona trzydzie�ci minut p�niej. � Oczywi�cie, �e k�amie. K�ama�aby nawet na w�asn� niekorzy��, poniewa� zbyt kocha k�amstwo, �eby przesta�.

� Wi�c jaki masz plan? � zapyta� nied�wied�, kt�ry wygrzewa� si� na s�o�cu, le��c p�asko na brzuchu w�stercie �niegu pomi�dzy g�azami.

Will chodzi� tam i�z powrotem, zastanawiaj�c si�, czy mo�e u�y� sztuczki, kt�ra si� uda�a w�Headington: za pomoc� no�a przej�� do innego �wiata, tam znale�� miejsce, gdzie le�a�a Lyra, wyci�� otw�r do tego �wiata, przeci�gn�� j� na drug� stron� i�zamkn�� okno. Oczywiste rozwi�zanie; dlaczego si� waha�?

Balthamos wiedzia�. W�swojej w�asnej anielskiej postaci, migotliwej jak mgie�ka w�s�o�cu, o�wiadczy�:

� G�upio zrobi�e�, �e do niej poszed�e�. Teraz niczego ju� nie chcesz, tylko zobaczy� j� jeszcze raz.

Iorek wyda� niski, cichy pomruk. Pocz�tkowo Will my�la�, �e nied�wied� ostrzega Balthamosa, ale potem u�wiadomi� sobie z�lekkim za�enowaniem, �e Iorek zgadza si� z�anio�em. Dot�d ci dwaj nie zwracali na siebie uwagi; zbyt r�nili si� rodzajem egzystencji; ale w�tym punkcie najwyra�niej byli jednego zdania.

Will nad�sa� si�, ale to by�a prawda. Pani Coulter go oczarowa�a. My�la� o�niej bez przerwy: kiedy wspomina� Lyr�, zastanawia� si�, czy b�dzie podobna do matki, kiedy doro�nie; kiedy wspomina� Ko�ci�, zastanawia� si�, ilu ksi�y i�kardyna��w usidli�a ta kobieta; kiedy wspomina� zmar�ego ojca, zastanawia� si�, czy budzi�aby w�nim wstr�t czy podziw; kiedy wspomina� matk�...

Poczu� bolesny skurcz w�sercu. Odszed� od nied�wiedzia i�stan�� na skale, z�kt�rej widzia� ca�� dolin�. W�czystym, ch�odnym powietrzu s�ysza� odleg�y stukot siekiery r�bi�cej drzewo, st�umione brz�czenie �elaznego dzwonka na owczej szyi, szum wiatru w�wierzcho�kach drzew. Dostrzega� ostro i�wyra�nie najdrobniejsze szczeliny w�g�rskich zboczach na horyzoncie, a�tak�e s�py ko�uj�ce nad jakim� dogorywaj�cym stworzeniem wiele kilometr�w dalej.

Nie by�o w�tpliwo�ci; Balthamos mia� racj�. Ta kobieta rzuci�a na niego urok. Przyjemne i�kusz�ce by�o wspomnienie tych pi�knych oczu, s�odkiego g�osu i�ramion, kt�re unios�y si�, �eby odgarn�� l�ni�ce w�osy...

Z wysi�kiem powr�ci� do rzeczywisto�ci i�us�ysza� ca�kiem inny d�wi�k: odleg�e buczenie.

Pr�bowa� je zlokalizowa� i�odkry�, �e dochodzi z�p�nocy, z�tego samego kierunku, sk�d przyszli on i�Iorek.

� Zeppeliny � odezwa� si� nied�wied�, zaskakuj�c Willa, kt�ry nie us�ysza� nadej�cia wielkiego zwierza, Iorek stan�� obok niego i�spojrza� w�tym samym kierunku, a�potem podni�s� si� na tylnych �apach, dwukrotnie wy�szy od Willa, wyt�aj�c wzrok.

� Ile?

� Osiem � odpar� Iorek po chwili, a�potem Will te� je zobaczy�: ma�e plamki w�jednym szeregu.

� Mo�esz okre�li�, ile czasu zajmie im lot?

� Dolec� tutaj wkr�tce po p�nocy.

� Wi�c zostanie nam niewiele ciemno�ci. Szkoda.

� Jaki masz plan?

� Zrobi� otw�r, zabra� Lyr� do innego �wiata i�zamkn�� przej�cie, zanim matka p�jdzie za ni�. Dziewczynka ma narkotyk, �eby obudzi� Lyr�, ale nie potrafi dok�adnie wyja�ni�, jak go u�ywa�, wi�c te� b�dzie musia�a przyj�� do jaskini. Ale nie chc� jej nara�a� na niebezpiecze�stwo. Mo�e odci�gniesz uwag� pani Coulter, kiedy to zrobimy.

Nied�wied� chrz�kn�� i�zamkn�� oczy. Will rozejrza� si� za anio�em i�dostrzeg� zarys jego sylwetki w�kropelkach mg�y roz�wietlonych popo�udniowym s�o�cem.

� Balthamosie � powiedzia� � wracam teraz do lasu, �eby znale�� bezpieczne miejsce na pierwszy otw�r. Potrzebuj� ci�, �eby� stan�� na stra�y i�uprzedzi� mnie, jak tylko ona si� zbli�y... albo ten jej dajmon.

Balthamos kiwn�� g�ow� i�wzni�s� skrzyd�a, �eby strz�sn�� wilgo�. Potem wzbi� si� w�zimne powietrze i�poszybowa� nad dolin�, kiedy Will zacz�� szuka� �wiata bezpiecznego dla Lyry.

W skrzypi�cym, dudni�cym podw�jnym przedziale prowadz�cego zeppelina wykluwa�y si� wa�ki. Lady Salmakia pochyli�a si� nad p�kaj�cym kokonem barwy indygo, rozprostowywa�a wilgotne przejrzyste skrzyd�a wa�ki i�pilnowa�a, �eby jej twarz jako pierwsza odbi�a si� w�wielofasetowych oczach, koi�a napi�te nerwy, szepta�a do po�yskliwego stworzenia jego imi�, uczy�a je to�samo�ci.

Po kilku minutach kawaler Tialys mia� robi� to samo dla swojej wa�ki. Teraz jednak wysy�a� wiadomo�� przez magnetytowy rezonator i�ca�� uwag� skupia� na ruchach �uku oraz swoich palc�w.

Transmitowa�:

Do Lorda Roke:

Jeste�my trzy godziny przed spodziewanym czasem przybycia do doliny. Konsystorska Komisja Dyscyplinarna zamierza wys�a� oddzia� do jaskini zaraz po wyl�dowaniu.

Oddzia� podzieli si� na dwie jednostki. Pierwsza jednostka wywalczy sobie drog� do jaskini i�zabije dziecko, odcinaj�c g�ow� na dow�d �mierci. Je�li to mo�liwie, schwytaj� tak�e kobiet�, chocia� w�razie trudno�ci maj� j� zabi�.

Drugi oddzia� ma pojma� ch�opca �ywcem.

Reszta si� zwi��e walk� giroptery kr�la Ogunwe. Ocenia si�, �e giroptery nadlec� wkr�tce po zeppelinach. Zgodnie z�pa�skimi rozkazami lady Salmakia i�ja wkr�tce opu�cimy zeppelin i�polecimy prosto do jaskini, gdzie spr�bujemy obroni� dziewczynk� przed pierwszym oddzia�em i�powstrzyma� ich a� do nadej�cia posi�k�w.

Oczekujemy na odpowied�.

Odpowied� nadesz�a niemal natychmiast.

Do kawalera Tialysa:

W �wietle pa�skiego raportu nast�puje zmiana plan�w.

W celu powstrzymania wroga przed zabiciem dziecka, co stanowi�oby najgorsz� ewentualno��, pan i�lady Salmakia macie wsp�pracowa� z�ch�opcem. Dop�ki ma n�, do niego nale�y inicjatywa, wi�c je�li otworzy inny �wiat i�zabierze do niego dziewczynk�, pozw�lcie mu to zrobi� i�id�cie za nimi. Zosta�cie przy nich przez ca�y czas.

Kawaler Tialys odpowiedzia�:

Do Lorda Roke:

Otrzyma�em i�zrozumia�em pa�sk� wiadomo��. Lady i�ja wyruszamy natychmiast.

Ma�y szpieg zamkn�� rezonator i�pozbiera� sw�j ekwipunek.

� Tialys � dobieg� go szept z�ciemno�ci. � Wykluwa si�. Lepiej ju� chod�.

Tialys wskoczy� na podp�rk�, gdzie jego wa�ka wydostawa�a si� na �wiat, i�delikatnie uwolni� j� z�pop�kanego kokonu. G�aszcz�c jej wielk� gro�n� g�ow�, uni�s� ci�kie czu�ki, wci�� wilgotne i�skr�cone, i�pozwoli� stworzeniu smakowa� swoj� sk�r�, dop�ki nie zdoby� nad nim ca�kowitej w�adzy.

Salmakia ubiera�a swoj� wa�k� w�uprz��, kt�r� zawsze zabiera�a ze sob�: wodze z�paj�czego jedwabiu, tytanowe strzemiona, siod�o ze sk�ry kolibra. Uprz�� prawie nic nie wa�y�a. Tialys zrobi� to samo ze swoj� zapi�� pasy wok� cia�a owada, zacisn��, dopasowa�. Wa�ka mia�a nosi� t� uprz�� do �mierci.

Potem szpieg szybko zarzuci� sobie pakunek na rami� i�rozci�� naoliwion� pow�ok� zeppelina. Obok niego Salmakia dosiad�a ju� swojej wa�ki i�wypycha�a j� przez w�ski otw�r prosto w�szarpi�cy pr�d powietrza. D�ugie, kruche skrzyd�a zadr�a�y, a�potem rado�� lotu wzi�a g�r� i�stworzenie zanurkowa�o w�zapadaj�cy zmierzch. Kilka sekund p�niej Tialys do��czy� do Salmakii w�szalej�cym wietrze, jego wierzchowiec r�wnie� rwa� si� do lotu.

Dw�jka szpieg�w wzlecia�a spiral� do g�ry w�lodowatych pr�dach powietrznych, po�wi�ci�a chwil� na zorientowanie si� w�po�o�eniu i�ustali�a kurs na dolin�.

Kiedy zapad� zmrok, sytuacja wygl�da�a nast�puj�co.

W swojej adamantowej wie�y Lord Asriel chodzi� tam i�z powrotem. Ca�� uwag� po�wi�ca� ma�ej figurce przy magnetytowym rezonatorze, pomija� wszystkie inne raporty i�skupia� si� wy��cznie na wiadomo�ciach, kt�re dochodzi�y do ma�ego kwadratowego bloku kamienia pod lamp�.

Kr�l Ogunwe siedzia� w�kabinie swojego giroptera, pospiesznie uk�adaj�c plan powstrzymania zakus�w Komisji Konsystorskiej, o�kt�rych w�a�nie si� dowiedzia� od Gallivespianina w�jego w�asnym poje�dzie. Nawigator gryzmoli� jakie� symbole na kawa�ku papieru, kt�ry poda� pilotowi. Przede wszystkim liczy�a si� szybko��: je�li ich si�y wyl�duj� pierwsze, to zadecyduje o�wyniku. Giroptery lata�y szybciej ni� zeppeliny, ale jeszcze ich nie dogoni�y.

W zeppelinach Komisji Konsystorskiej Gwardia Szwajcarska sprawdza�a sw�j sprz�t. Kusze razi�y �miertelnie na odleg�o�� ponad pi�ciuset metr�w, a�kusznik m�g� za�adowa� i�wystrzeli� pi�tna�cie be�t�w na minut�. Spiralne lotki wykonane z�rogu nadawa�y strzale ruch obrotowy, dzi�ki czemu pod wzgl�dem celno�ci bro� dor�wnywa�a karabinowi. Oczywi�cie by�a r�wnie� cicha, co mog�o stanowi� wielk� zalet�.

Pani Coulter le�a�a, nie �pi�c, w�wej�ciu jaskini. Z�ocista ma�pa by�a niespokojna i�rozczarowana: nietoperze opu�ci�y jaskini� z�nadej�ciem zmroku i�dajmon nie mia� si� nad kim zn�ca�. Kr��y� w�pobli�u �piwora pani Coulter, rozgniata� ma�ym zrogowacia�ym palcem nieliczne �wietliki, kt�re usiad�y w�jaskini, i�rozsmarowywa� ich blask po skale.

Lyra le�a�a rozpalona i�niemal r�wnie niespokojna, ale pogr��ona w�g��bokim �nie, oszo�omiona wywarem, kt�ry matka w�ni� wmusi�a ledwie przed godzin�. Pewien sen prze�ladowa� j� od dawna i�teraz powr�ci�, wyrywaj�c z�jej gard�a ciche j�ki �alu, w�ciek�o�ci i�desperacji, a� Pantalaimon zgrzyta� z�bkami ze wsp�czucia.

Niedaleko stamt�d, na le�nej �cie�ce pod szarpanymi wiatrem ga��ziami sosen, Will i�Ama w�drowali w�stron� jaskini. Will pr�bowa� wyja�ni� Amie, co zamierza zrobi�, ale jej dajmon nic nie zrozumia�, a�kiedy Will wyci�� okno, �eby jej pokaza�, tak si� przerazi�a, �e prawie zemdla�a. Musia� zachowywa� si� spokojnie i�m�wi� cicho, �eby zatrzyma� j� przy sobie, poniewa� nie chcia�a odda� mu proszku ani nawet wyja�ni�, jak nale�y go zastosowa�. W�ko�cu powiedzia� po prostu: �Chod� za mn� i�b�d� cicho�, i�mia� nadziej�, �e dziewczynka pos�ucha.

Iorek w�swojej zbroi by� gdzie� w�pobli�u, czekaj�c, �eby zatrzyma� �o�nierzy z�zeppelin�w i�da� Willowi czas na dzia�anie. Natomiast �aden z�nich nie wiedzia�, �e oddzia�y Lorda Asriela r�wnie� si� zbli�aj�; od czasu do czasu uszy Iorka wychwytywa�y niesiony wiatrem odleg�y warkot, ale chocia� nied�wied� zna� d�wi�k silnika zeppelina, nigdy nie s�ysza� giroptera i�nie m�g� go rozpozna�.

Balthamos m�g� im powiedzie�, ale Will martwi� si� o�niego. Teraz, kiedy znale�li Lyr�, anio� ponownie pogr��y� si� w��alu: by� milcz�cy, roztargniony i�ponury. Co z�kolei utrudnia�o rozmowy z�Am�.

Kiedy przystan�li na �cie�ce, Will rzuci� w�powietrze:

� Balthamosie? Jeste� tam?

� Tak � odpowiedzia� anio� bezbarwnie.

� Balthamosie, prosz�, zosta� ze mn�. B�d� blisko i�ostrzegaj mnie przed ka�dym niebezpiecze�stwem. Potrzebuj� ci�.

� Jeszcze ci� nie opu�ci�em � odpar� anio�. Nic wi�cej Will nie zdo�a� z�niego wyci�gn��. Wysoko w�powietrzu Tialys i�Salmakia szybowali nad dolin�, pr�buj�c wypatrzy� jaskini�. Wa�ki spe�nia�y ka�dy rozkaz, ale ich cia�a z�trudem znosi�y zimno, a�gwa�towny wiatr rzuca� nimi niebezpiecznie na wszystkie strony. Je�d�cy skierowali je nisko, pod os�on� drzew, a�potem przelatywali z�ga��zi na ga���, szukaj�c drogi w�zapadaj�cych ciemno�ciach.

Will i�Ama podkradli si� w�zmiennym blasku ksi�yca do punktu najbli�szego wej�cia, ale wci�� niewidocznego z�jaskini. Znale�li si� za g�sto ulistnionym krzakiem tu� obok �cie�ki i�tam Will wyci�� okno w�powietrzu.

Jedyny �wiat z�tak� sam� konfiguracj� terenu, jaki znalaz�, by� kamienist� pustyni�, gdzie ksi�yc �ypa� z�wygwie�d�onego nieba na wybielon�, bia�� jak ko�� ziemi�, po kt�rej pe�za�y i�szura�y niewielkie owady, m�c�c g��bok� cisz� zgrzytliwymi g�osami.

Ama przesz�a za nim, gor�czkowo poruszaj�c palcami w�gestach chroni�cych przed diab�ami, kt�re musia�y nawiedza� to upiorne miejsce; a�jej dajmon, natychmiast przystosowany, zmieni� si� w�jaszczurk� i�zwinnie umkn�� pomi�dzy g�azy.

Will od razu dostrzeg� problem. Przecie� ten jaskrawy ksi�ycowy blask na bia�ych ska�ach za�wieci jak latarnia, kiedy otworzy si� okno w�jaskini pani Coulter. Musia� otworzy� je szybko, przeci�gn�� Lyr� na drug� stron� i�natychmiast je zamkn��. Mogli j� obudzi� w�tym drugim, bezpieczniejszym �wiecie.

Przystan�� na roz�wietlonym zboczu i�powiedzia� do Amy:

� Musimy to zrobi� bardzo szybko i�w ca�kowitej ciszy. Bez �adnych ha�as�w, nawet szeptu.

Zrozumia�a, chocia� si� ba�a. Ma�a paczuszka proszku spoczywa�a w�kieszeni na jej piersi; sprawdza�a j� co chwila i�tyle razy powtarza�a wszystkie czynno�ci razem ze swoim dajmonem, �e mogli je wykona� nawet po ciemku.

Wspi�li si� na bia�� jak ko�� ska��, Will starannie odmierzy� odleg�o�� i�wyliczy�, �e znajd� si� ju� w�g��bi jaskini.

Potem wyj�� n� i�wyci�� najmniejsze okno, przez jakie m�g� wyjrze�, nie wi�ksze ni� k�ko z�kciuka i�palca wskazuj�cego.

Szybko przy�o�y� oko do otworu, �eby nie dopu�ci� ksi�ycowego blasku, i�zajrza� do jaskini. Wszystko na miejscu; dobrze wyliczy�. Widzia� przed sob� wylot jaskini, ciemne g�azy na tle nocnego nieba; widzia� sylwetk� �pi�cej pani Coulter i�obok niej z�otego dajmona; widzia� nawet ogon ma�py, przerzucony niedbale przez �piw�r.

Zmieni� k�t widzenia, wyt�y� wzrok i�zobaczy� g�az, za kt�rym le�a�a Lyra. Ale nie dostrzeg� jej. Czy podszed� za blisko? Zamkn�� okno, cofn�� si� o�krok i�znowu je otworzy�.

Nie by�o jej.

� S�uchaj � powiedzia� do Amy i�jej dajmona. � Ta kobieta j� przenios�a i�nie widz� jej. B�d� musia� przej�� na drug� stron� i�poszuka� jej w�jaskini, a�potem wr�ci� jak najszybciej. Wi�c sta� dalej... trzymaj si� z�daleka, �ebym ci� przypadkiem nie przeci��. Je�li tu utkn� z�jakich� powod�w, wracaj i�czekaj przy drugim oknie, tam, gdzie weszli�my.

─ Oboje powinni�my przej�� � powiedzia�a Ama � bo ja wiem, jak j� obudzi�, a�ty nie wiesz, i�znam jaskini� lepiej od ciebie.

Mia�a upart� min�, usta zaci�ni�te, d�onie zwini�te w�pi�ci. Jej dajmon-jaszczurka stworzy� sobie krez� wok� szyi i�rozpostar� j� powoli.

� Och, no dobrze � ust�pi� Will. � Ale przechodzimy szybko i�po cichu, i�robisz dok�adnie to, co m�wi�, od razu, zrozumia�a�?

Przytakn�a i�znowu poklepa�a si� po kieszeni, �eby sprawdzi�, czy nie zgubi�a lekarstwa.

Will zrobi� ma�y otw�r nisko nad ziemi�, zajrza� przez niego, powi�kszy� go szybko i�przeszed� na drug� stron� na czworakach. Ama depta�a mu po pi�tach. W�sumie okno by�o otwarte przez nieca�e dziesi�� sekund.

Przykucn�li na pod�odze jaskini za du�ym g�azem, obok Balthamosa pod postaci� ptaka, i�przez chwil� przyzwyczajali wzrok do ciemno�ci po zalanej ksi�ycowym blaskiem pustyni. Wewn�trz jaskini by�o znacznie ciemniej i�znacznie g�o�niej; s�yszeli g��wnie szum drzew na wietrze, ale opr�cz tego jeszcze jeden d�wi�k. By� to ryk silnik�w zeppelin�w, coraz bli�ej.

Trzymaj�c n� w�prawej r�ce, Will ostro�nie zbalansowa� sw�j ci�ar i�rozejrza� si� po jaskini.

Ama robi�a to samo, a�jej sowiooki dajmon spogl�da� na wszystkie strony; ale Lyry z�pewno�ci� nie by�o w�tym ko�cu jaskini.

Will uni�s� g�ow� ponad g�az i�rzuci� d�ugie spojrzenie w�kierunku wej�cia, gdzie le�a�a pogr��ona we �nie pani Coulter ze swoim dajmonem.

I wtedy serce w�nim zamar�o. Tam le�a�a Lyra, pogr��ona we �nie, tu� obok pani Coulter. Ich sylwetki zlewa�y si� w�mroku; nic dziwnego, �e nie zauwa�y� dziewczynki.

Will dotkn�� r�ki Amy i�pokaza�.

� Musimy to zrobi� bardzo ostro�nie � szepn��.

Co� dzia�o si� na zewn�trz. Ryk zeppelin�w rozbrzmiewa� teraz znacznie g�o�niej ni� szum wiatru. �wiat�o te� si� porusza�o, prze�wieca�o z�g�ry przez ga��zie. Im szybciej zabior� Lyr�, tym lepiej, wi�c musz� tam pobiec teraz, zanim pani Coulter si� obudzi, wyci�� okno, przeci�gn�� j� na drug� stron� i�zamkn�� otw�r.

Wyszepta� ten plan do ucha Amy. Kiwn�a g�ow�.

Potem, kiedy ju� chcia� wsta�, pani Coulter si� obudzi�a.

Poruszy�a si� i�co� powiedzia�a, a�z�ocista ma�pa natychmiast doskoczy�a do jej st�p. Will widzia� sylwetk� dajmona w�wej�ciu jaskini, spr�on� i�czujn�, a�potem pani Coulter te� usiad�a, os�aniaj�c oczy przed �wiat�em z�zewn�trz.

Will zacisn�� lew� d�o� na przegubie Amy. Pani Coulter wsta�a, ca�kowicie ubrana, lekka i�zwinna, jakby wcale nie spa�a. Mo�e czuwa�a przez ca�y czas. Razem ze z�ocist� ma�p� przykucn�y w�wylocie jaskini, patrzy�y i�s�ucha�y, jak snopy �wiat�a z�zeppelin�w ko�ysz� si� nad wierzcho�kami drzew i�m�skie g�osy wykrzykuj� ostrzegawczo lub rozkazuj�co, co wskazywa�o, �e powinni rusza� szybko, bardzo szybko.

Will �cisn�� nadgarstek Amy i�skoczy� do przodu, patrz�c pod nogi, �eby si� nie potkn��. Znalaz� si� obok Lyry, �pi�cej g��boko, z�Pantalaimonem wok� szyi; a�potem podni�s� n� i�pomaca� ostro�nie, sekund� p�niej zrobi�by otw�r, �eby przeci�gn�� Lyr� w�bezpieczne miejsce...

Ale podni�s� wzrok. Spojrza� na pani� Coulter. Odwr�ci�a si� w�milczeniu i�blask z�nieba, odbity od wilgotnej �ciany jaskini, roz�wietli� jej twarz, i�przez chwil� to wcale nie by�a jej twarz; to by�a twarz jego matki, pe�na wyrzutu, i�serce mu si� �cisn�o z��alu; a�potem, kiedy d�gn�� no�em, zboczy� z�w�a�ciwego punktu i�n� z�trzaskiem upad� w�kawa�kach na ziemi�.

By� z�amany.

Teraz Will wcale nie m�g� otworzy� okna.

─ Obud� j�. Teraz � powiedzia� do Amy.

Potem wsta�, got�w do walki. Najpierw udusi t� ma�p�. Spr�y� si� na przyj�cie jej skoku i�odkry�, �e wci�� trzyma r�koje�� no�a; przynajmniej m�g� ni� uderza�.

Ale atak nie nast�pi� ani ze strony ma�py, ani ze strony pani Coulter, kt�ra tylko poruszy�a si� lekko, �eby blask z�zewn�trz o�wietli� pistolet w�jej d�oni. Przy tym ruchu troch� �wiat�a pad�o na Am�: dziewczynka sypa�a proszek na g�rn� warg� Lyry i�pomaga�a jej go wdycha�, wmiataj�c go w�nozdrza ogonem jej w�asnego dajmona.

Will u�wiadomi� sobie, �e ha�as na zewn�trz si� zmieni�: do ryku zeppelin�w do��czy� inny d�wi�k. Brzmia� znajomo, niczym wstawka z�jego w�asnego �wiata; po chwili ch�opiec rozpozna� warkot helikoptera. Potem zahucza� nast�pny i�jeszcze jeden, i�coraz wi�cej �wiate� oblewa�o jaskrawozielon� �un� wiecznie rozko�ysane drzewa przed jaskini�.

Pani Coulter obejrza�a si� szybko, s�ysz�c nowy d�wi�k, ale za szybko, �eby Will zd��y� dopa�� i�wyrwa� jej bro�. Ma�pa-dajmon przysiad�a gotowa do skoku i�wpatrywa�a si� w�Willa bez mrugni�cia.

Lyra porusza�a si� i�mamrota�a. Will pochyli� si� i��cisn�� jej r�k�, a�drugi dajmon szturchn�� Pantalaimona, uni�s� mu ci�ki �epek, szepn�� co� do niego.

Na zewn�trz rozleg� si� krzyk, jaki� cz�owiek spad� z�nieba i�wyl�dowa� z�okropnym trzaskiem nie dalej ni� dwa metry od wylotu jaskini. Pani Coulter nawet nie drgn�a; spojrza�a na niego ch�odno i�z powrotem odwr�ci�a si� do Willa. Po chwili gdzie� w�g�rze zaterkota� karabin, a�sekund� p�niej wybuch�a istna kanonada i�niebo rozdar�y eksplozje, trzeszcz�ce p�omienie, serie wystrza��w.

Lyra walczy�a o�odzyskanie �wiadomo�ci, chwyta�a powietrze, wzdycha�a, j�cza�a, podpiera�a si� na r�kach i�znowu opada�a bezsilnie na ziemi�. Pantalaimon ziewa�, przeci�ga� si�, k�apa� z�bami na drugiego dajmona przewraca� si� niezdarnie na bok, kiedy mi�nie odmawia�y mu pos�usze�stwa.

Co do Willa, z�najwi�ksz� staranno�ci� przeszukiwa� pod�og� jaskini, zbieraj�c od�amki no�a. Nie pora docieka�, jak to si� sta�o albo czy mo�na go naprawi�: Will by� posiadaczem no�a i�musia� go odzyska� w�ca�o�ci. Ka�dy odnaleziony kawa�ek podnosi� ostro�nie, bole�nie �wiadom brakuj�cych palc�w, i�wsuwa� go do pochwy. Widzia� kawa�ki ca�kiem wyra�nie, poniewa� metal po�yskiwa� w�odblaskach z�zewn�trz: siedem od�amk�w, najmniejszy sam czubek. Pozbiera� wszystkie, a�potem odwr�ci� si� i�pr�bowa� co� zrozumie� z�walki, jaka toczy�a si� na zewn�trz.

Gdzie� ponad drzewami unosi�y si� zeppeliny i�ludzie zsuwali si� po linach, ale wiatr utrudnia� pilotom utrzymanie maszyn w�bezruchu. Tymczasem pierwsze giroptery pojawi�y si� nad grani�. M�g� tam l�dowa� tylko jeden, a�potem afryka�scy strzelcy musieli spu�ci� si� po zboczu. W�a�nie jednego z�nich trafi� celny strza� z�rozko�ysanych zeppelin�w.

Do tej pory obie strony zd��y�y wysadzi� cz�� ludzi. Niekt�rzy zgin�li pomi�dzy niebem a�ziemi�; kilku innych odnios�o rany i�le�a�o na ska�ach lub mi�dzy drzewami. Lecz �adne oddzia�y jeszcze nie dotar�y do jaskini i�tutaj przewag� mia�a pani Coulter.

� Co zamierzasz? � zapyta� j� Will, przekrzykuj�c ha�as.

� Wzi�� was do niewoli.

─ Co, jako zak�adnik�w? My�lisz, �e tamci b�d� si� przejmowa�? I�tak chc� nas zabi�.

─ Jedna strona bez w�tpienia � odpar�a � ale nie jestem pewna co do drugiej. Miejmy nadziej�, �e Afrykanie zwyci꿹.

M�wi�a radosnym, energicznym tonem; w��wietle z�zewn�trz Will zobaczy� jej o�ywion�, uszcz�liwion� twarz.

� Z�ama�a� n� � powiedzia�.

� Nie, to nie ja. Potrzebowa�am no�a, �eby st�d uciec. To ty go z�ama�e�.

Rozleg� si� nagl�cy g�os Lyry:

� Will? Czy to Will?

� Lyra! � zawo�a� i�szybko ukl�k� przy niej. Ama pomaga�a jej usi���.

� Co si� dzieje? � wymamrota�a Lyra. � Gdzie jeste�my? Och, Will, mia�am taki sen...

� Jeste�my w�jaskini. Nie wstawaj za szybko, bo zakr�ci ci si� w�g�owie. Ostro�nie. Zbierz si�y. Spa�a� przez wiele dni.

Powieki wci�� jej opada�y i�ziewa�a szeroko, ale rozpaczliwie pr�bowa�a si� obudzi�. Will pomaga� jej, zarzuci� sobie jej rami� na szyj� i�d�wiga� jej ci�ar. Ama patrzy�a potulnie, poniewa� teraz, kiedy obca dziewczynka si� ockn�a, budzi�a w�niej l�k. Will wdycha� zapach sennego cia�a Lyry z�poczuciem szcz�cia: by�a tutaj, by�a prawdziwa.

Usiedli na kamieniu. Lyra trzyma�a go za r�k� i�przeciera�a oczy.

� Co si� sta�o, Will? � szepn�a.

� Ama przynios�a proszek, �eby ci� obudzi� � wyja�ni�, m�wi�c bardzo cicho, a�Lyra odwr�ci�a si� do dziewczynki, kt�r� widzia�a po raz pierwszy, i�w podzi�kowaniu po�o�y�a jej r�k� na ramieniu. � Stara�em si� tutaj dotrze� jak najszybciej � ci�gn�� Will � ale �o�nierze te� przybyli. Nie wiem, kim s�. Wydostaniemy si� st�d mo�liwie szybko.

Na zewn�trz ha�as i�zamieszanie si�gn�y zenitu; jeden z�giropter�w zosta� ostrzelany przez karabin maszynowy z�zeppelina, kiedy strzelcy zeskakiwali na szczyt ska�y, i�stan�� w�p�omieniach, nie tylko zabijaj�c za�og�, ale r�wnie� uniemo�liwiaj�c l�dowanie pozosta�ym giropterom.

Tymczasem inny zeppelin znalaz� wolne miejsce troch� dalej w�dolinie i�kusznicy, kt�rzy z�niego wysiedli, nadbiegali teraz �cie�k�, �eby wesprze� tych ju� uczestnicz�cych w�walce. Pani Coulter �ledzi�a przebieg akcji z�wylotu jaskini, a�teraz unios�a pistolet w�obu r�kach i�starannie wycelowa�a, zanim odda�a strza�. Will zobaczy� b�ysk z�lufy, ale nic nie us�ysza� z�powodu ha�as�w na zewn�trz.

Je�li znowu strzeli, pomy�la�, podbiegn� i�przewr�c� j�; odwr�ci� si�, �eby uprzedzi� Balthamosa o�swoich zamiarach, ale nie zobaczy� anio�a w�pobli�u. Zamiast tego stwierdzi� z�przera�eniem, �e Balthamos kuli si� przy �cianie jaskini, znowu pod postaci� anio�a, j�cz�c i�dygocz�c.

� Balthamos! � zawo�a� nagl�co Will. � Przesta�, oni ci� nie skrzywdz�! Musisz nam pom�c! Mo�esz walczy�... przecie� wiesz... nie jeste� tch�rzem... potrzebujemy ciebie...

Zanim jednak anio� zd��y� odpowiedzie�, zasz�o co� innego.

Pani Coulter krzykn�a i�si�gn�a do kostki nogi, a�jednocze�nie z�ocista ma�pa z�apa�a co� w�powietrzu ze z�o�liwym warkni�ciem.

G�os � kobiecy g�os � ale bardzo cichutki � wydoby� si� z�ma�piej �apki:

� Tialys! Tialys!

To by�a male�ka kobietka, nie wi�ksza ni� d�o� Lyry. Ma�pa ci�gn�a j� za rami� tak mocno, �e kobieta krzycza�a z�b�lu. Ama wiedzia�a, �e dajmon nie przestanie, dop�ki nie urwie ramienia. Will skoczy� do przodu, kiedy zobaczy�, �e pani Coulter wypu�ci�a pistolet.

Chwyci� bro� � i�wtedy pani Coulter zamar�a, bo powsta�a patowa sytuacja.

Z�ocista ma�pa i�jej w�a�cicielka trwa�y w�bezruchu, pani Coulter twarz mia�a wykrzywion� z�b�lu i�w�ciek�o�ci, ale nie o�mieli�a si� nawet drgn��, poniewa� na jej ramieniu sta� male�ki cz�owieczek, z�r�kami wpl�tanymi w�jej w�osy, przyciskaj�c pi�t� do jej szyi. Will ze zdumieniem dostrzeg� na tej pi�cie l�ni�c� spiczast� ostrog� i�zrozumia�, dlaczego kobieta krzykn�a przed chwil�. Widocznie ostroga uk�u�a j� w�kostk�.

Lecz ma�y cz�owieczek nie m�g� ju� skrzywdzi� pani Coulter, poniewa� jego partnerka znalaz�a si� w�r�kach dajmona; a�dajmon m�g� zrobi� jej krzywd�, gdyby cz�owieczek wbi� zatrut� ostrog� w��y�� szyjn� pani Coulter. �adne z�nich nie mog�o si� poruszy�.

Oddychaj�c g��boko i�prze�ykaj�c �lin�, �eby opanowa� b�l, pani Coulter podnios�a pe�ne �ez oczy na Willa i�zapyta�a spokojnie:

� No wi�c, panie Willu, co teraz zrobimy?

�ciskaj�c ci�ki pistolet, Will zamachn�� si� w�bok i�przewr�ci� z�ocist� ma�p� na ziemi�. Pani Coulter j�kn�a g�o�no, a�og�uszona ma�pa rozlu�ni�a �ap� na tyle, �e male�ka kobietka zdo�a�a si� wyrwa�.

Po chwili wskoczy�a na g�azy, a�cz�owieczek zeskoczy� z�ramienia pani Coulter. Oboje poruszali si� szybko i�zwinnie jak koniki polne. Tr�jka dzieci nawet nie zd��y�a si� zdziwi�. M�czyzna czule, z�zatroskaniem obmaca� rami� swojej towarzyszki i�obj�� j� kr�tko, zanim zwr�ci� si� do Willa.

� Ty! Ch�opcze! � zawo�a� g�osem cichym, ale niskim jak u�doros�ego m�czyzny. � Czy masz n�?

� Oczywi�cie, �e mam � odpar� Will. Je�li nie wiedzieli, �e n� by� z�amany, nie zamierza� im powiedzie�.

� Ty i�dziewczyna musicie p�j�� z�nami. Kim jest tamto dziecko?

� Ama, dziewczynka z�wioski � wyja�ni� Will.

� Ka� jej tam wraca�. Ruszajmy, zanim zjawi� si� Szwajcarzy.

Will nie waha� si�. Cokolwiek zamierza�o tych dwoje, on i�Lyra mogli jeszcze uciec przez okno, kt�re otworzy� za krzakiem na �cie�ce.

Wi�c pom�g� jej wsta� i�patrzy� ciekawie, jak dwie ma�e figurki wskoczy�y na grzbiety... ptak�w? Nie, wa�ek, prawie tak d�ugich jak jego przedrami�, kt�re czeka�y w�ciemno�ci. Pomkn�y do wylotu pieczary, gdzie le�a�a pani Coulter. Wci�� p�przytomna z�b�lu i�oszo�omiona trucizn� kawalera, zdo�a�a jednak wyci�gn�� r�k�, kiedy j� mijali, i�zawo�a�a:

� Lyra! Lyro, moja c�reczko, moja najdro�sza! Lyro, nie odchod�! Nie odchod�!

Lyra spojrza�a na ni� bole�nie; potem jednak przest�pi�a nad cia�em matki i�uwolni�a kostk� z�jej s�abego u�cisku. Kobieta szlocha�a; Will widzia� �zy b�yszcz�ce na jej policzkach.

Przykucn�wszy w�wej�ciu jaskini, troje dzieci wyczeka�o na kr�tk� przerw� w�strzelaninie, a�potem pobieg�o za wa�kami, kt�re �mign�y nad �cie�k�. O�wietlenie si� zmieni�o: opr�cz zimnego anbarycznego blasku z�reflektor�w zeppelin�w widzieli pomara�czowe, skacz�ce j�zory p�omieni.

Will obejrza� si� tylko raz. W�zmiennym �wietle twarz pani Coulter przypomina�a tragiczn� mask�. Dajmon przywiera� �a�o�nie do boku kobiety, kt�ra kl�cza�a i�wyci�ga�a ramiona, zawodz�c:

� Lyra! Lyra, moja kochana! M�j skarbie najdro�szy, moje jedyne dziecko, moja male�ka! Och, Lyro, Lyro, nie odchod�, nie zostawiaj mnie! Moja ukochana c�reczko... rozdzierasz mi serce...

Silny, gwa�towny szloch wstrz�sn�� r�wnie� Lyra, poniewa� nigdy nie mia�a innej matki poza pani� Coulter. Will zobaczy� strumienie �ez sp�ywaj�ce po policzkach dziewczyny.

Musia� jednak post�powa� bezwzgl�dnie. Poci�gn�� Lyr� za r�k�. Je�dziec na wa�ce �mign�� mu obok g�owy przynaglaj�c do po�piechu. Will skuli� si� i�pobieg� �cie�k�, prowadz�c Lyr�. W�lewej d�oni, znowu krwawi�cej po ciosie zadanym ma�pie, trzyma� pistolet pani Coulter.

� Wejd�cie na gra� � poradzi� im je�dziec � i�oddajcie si� w�r�ce Afrykan�w. To wasza jedyna nadzieja.

Pami�taj�c o�ostrogach, Will nie odpowiedzia�, ale nie mia� najmniejszego zamiaru us�ucha�. Interesowa�o go tylko jedno miejsce: okno za krzakiem. Wi�c pochyli� g�ow� nisko i�bieg� szybko, a�Lyra i�Ama bieg�y za nim.

� Sta�!

Trzech ludzi blokowa�o �cie�k� przed nimi � m�czy�ni w�mundurach � biali m�czy�ni z�kuszami i�szczerz�cymi z�by wilczycami-dajmonami � Gwardia Szwajcarska.

� Iorek! � krzykn�� natychmiast Will. � Iorek Byrnison!

S�ysza�, jak nied�wied� trzeszczy ga��ziami i�warczy gdzie� niedaleko, s�ysza� wrzaski �o�nierzy, kt�rzy mieli pecha go napotka�.

Lecz niespodziewanie kto� inny przyszed� im z�pomoc�: Balthamos w�porywie desperacji rzuci� si� pomi�dzy dzieci a��o�nierzy. Zaskoczeni m�czy�ni cofn�li si�, kiedy przed nimi pojawi�a si� migotliwa zjawa.

Lecz byli wyszkolonymi wojownikami i�po chwili ich dajmony skoczy�y na anio�a, gro�nie b�yskaj�c bia�ymi z�biskami w�mroku � i�Balthamos stch�rzy�: krzykn�� ze strachu i�wstydu, odskoczy� i�wzbi� si� w�powietrze, mocno uderzaj�c skrzyd�ami. Will patrzy� z�konsternacj�, jak sylwetka jego przyjaciela i�przewodnika poszybowa�a do g�ry i�znik�a w�r�d wierzcho�k�w drzew.

Lyra obserwowa�a wszystko oczami wci�� zamglonymi od snu. Ca�e zaj�cie trwa�o najwy�ej dwie lub trzy sekundy, ale wystarczy�y �o�nierzom do przegrupowania i�teraz ich dow�dca unosi� kusz�. Will nie mia� wyboru: podni�s� pistolet i�poci�gn�� za spust. Odrzut wstrz�sn�� jego ko��mi, a�kula trafi�a m�czyzn� w�serce.

�o�nierz upad� na plecy, jakby ko� go kopn��. Dwoje ma�ych szpieg�w jednocze�nie zaatakowa�o pozosta�ych dw�ch, skacz�c z�wa�ek na swoje ofiary, zanim Will zd��y� mrugn��. Kobieta wybra�a szyj�, m�czyzna przegub r�ki i�ka�de zada�o szybki cios pi�t� do ty�u. Ze zd�awionymi okrzykami b�lu dwaj Szwajcarzy umarli, ich dajmony znik�y w�p� skowytu.

Will przeskoczy� nad cia�ami, a�Lyra pobieg�a za nim. Pantalaimon pod postaci� �bika depta� im po pi�tach. Gdzie jest Ama?, pomy�la� Will i�w tej samej chwili zobaczy�, jak skr�ci�a na inn� �cie�k�. Teraz b�dzie bezpieczna, pomy�la� i�sekund� p�niej dostrzeg� blady b�ysk okna g��boko w�krzakach. Chwyci� Lyr� za r�k� i�poci�gn�� w�tamtym kierunku. Podrapali sobie twarze, podarli ubrania, wykr�cali kostki na korzeniach i�g�azach, ale znale�li okno i�przecisn�li si� do innego �wiata, na bia�e jak ko�� ska�y pod jaskrawo �wiec�cym ksi�ycem, gdzie tylko chrobotanie owad�w m�ci�o majestatyczn� cisz�.

Will chwyci� si� za brzuch i�zwymiotowa�, wstrz�sany �mierteln� groz�. Teraz zabi� ju� dw�ch ludzi, nie licz�c m�odzie�ca w�Wie�y Anio��w... Nie chcia� tego. Jego cia�o buntowa�o si� przeciwko nakazom instynktu; w�rezultacie dosta� okropnego ataku kwa�nych, suchych torsji i�wymiotowa� na kolanach, a� opr�ni� �o��dek. Serce te� poczu�o ulg�.

Lyra obserwowa�a go bezradnie, g�aszcz�c Pana i�tul�c go do piersi.

W ko�cu Will doszed� do siebie i�rozejrza� si� dooko�a. Natychmiast zobaczy�, �e nie byli sami w�tym �wiecie � mali szpiedzy r�wnie� tu przybyli z�baga�ami, kt�re le�a�y w�pobli�u na ziemi. Wa�ki �miga�y nad ska�ami �owi�c �my. M�czyzna masowa� rami� kobiety i�oboje surowo patrzyli na dzieci. Oczy mieli tak jasne, rysy tak wyraziste, �e ich uczucia nie mog�y budzi� w�tpliwo�ci. Will wiedzia�, �e kimkolwiek s�, stanowi� niezwyk�� par�.

� Aletheiometr jest tam, w�moim plecaku � powiedzia� do Lyry.

� Och, Will... tak� mia�am nadziej�, �e go znajdziesz... co si� sta�o? Znalaz�e� ojca? I�m�j sen, Will... nie mog� w�to uwierzy�, co musimy zrobi�, och, nawet boj� si� o�tym my�le�... Jest bezpieczny! Przynios�e� go dla mnie z�daleka...

S�owa wylewa�y si� z�niej tak gwa�townie, �e nawet nie oczekiwa�a odpowiedzi. Obraca�a aletheiometr w�d�oniach, g�adzi�a palcami ci�kie z�oto, g�adki kryszta� i�karbowane k�ka, kt�re znali tak dobrze.

Will pomy�la�: On nam powie, jak naprawi� n�!

Najpierw jednak zapyta�:

� Dobrze si� czujesz? Nie jeste� g�odna albo spragniona?

� Nie wiem... tak. Ale nie bardzo. W�ka�dym razie...

� Powinni�my odej�� od tego okna � o�wiadczy� Will � na wypadek, gdyby je znale�li i�przeszli na drug� stron�.

� Tak, racja � przyzna�a i�ruszyli w�g�r� zbocza. Will wzi�� sw�j plecak, a�uszcz�liwiona Lyra nios�a ma�� torb�, w�kt�rej by� aletheiometr. K�tem oka Will zauwa�y�, �e dwoje ma�ych szpieg�w pod��a za nimi, ale trzymali si� na dystans i�nie wygl�dali gro�nie.

Ponad kraw�dzi� wzniesienia znajdowa�a si� skalna p�ka, stanowi�ca skromn� os�on�. Usiedli pod ni�, starannie sprawdziwszy, czy nie ma tam w�y, i�podzielili si� suszonymi owocami oraz wod� z�manierki Willa.

Will powiedzia� cicho:

� N� jest z�amany. Nie wiem, jak to si� sta�o. Pani Coulter co� powiedzia�a albo zrobi�a i�pomy�la�em o�mojej matce, i�wtedy n� si� omskn�� albo zaczepi�, albo... sam nie wiem. Ale utkn�li�my tutaj, dop�ki go nie naprawimy. Nie chc�, �eby te dwa ludziki o�tym wiedzia�y, bo dop�ki my�l�, �e wci�� mog� go u�ywa�, mam nad nimi przewag�. Pomy�la�em, �eby� zapyta�a aletheiometru...

� Tak! � zawo�a�a od razu Lyra. � Tak, zapytam.

W jednej chwili wyj�a z�oty instrument i�usiad�a w��wietle ksi�yca, �eby wyra�nie widzie� tarcz�. Odgarn�wszy w�osy za uszy, zupe�nie jak jej matka, zacz�a obraca� k�ka znajomym ruchem, a�Pantalaimon pod postaci� myszy przycupn�� na jej kolanie. Lecz nie tak �atwo by�o patrze�, jak przypuszcza�a; pewnie �wiat�o ksi�yca �udzi�o wzrok. Musia�a obr�ci� przyrz�d w�d�oniach i�zamruga�, zanim wyra�nie zobaczy�a symbole, a�po chwili wszystko powt�rzy�a od pocz�tku.

Ledwie zacz�a, wyda�a zd�awiony okrzyk podniecenia i�podnios�a na Willa b�yszcz�ce oczy. Ale ig�a jeszcze nie sko�czy�a si� obraca�, wi�c Lyra znowu spojrza�a na ni�, dop�ki instrument nie znieruchomia�.

Od�o�y�a go i�powiedzia�a:

� Iorek? Czy on jest w�pobli�u, Will? Chyba s�ysza�am, jak go wo�a�e�, ale potem pomy�la�am, �e tylko mi si� zdawa�o. Czy on naprawd� tu jest?

� Tak. On potrafi naprawi� n�? To ci powiedzia� aletheiometr?

� Och, on potrafi zrobi� wszystko z�metalem, Will! Nie tylko pancerz... umie te� robi� ma�e, delikatne przedmioty... � Opowiedzia�a mu o�blaszanym pude�ku, kt�re zrobi� dla niej Iorek, �eby zamkn�a w�nim insekta-szpiega. � Ale gdzie on jest?

� Niedaleko. Przyszed�by, kiedy zawo�a�em, ale widocznie wtedy walczy�... I�Balthamos! Och, na pewno umiera ze strachu!

� Kto?

Will wyja�ni� pokr�tce, czuj�c, �e policzki mu p�on� ze wstydu, jaki pewnie odczuwa� anio�.

� P�niej powiem ci o�nim wi�cej � obieca�. � To takie dziwne... Tyle mi opowiedzia� i�chyba wszystko zrozumia�em...

Przeczesa� palcami w�osy i�potar� oczy.

� Musisz mi opowiedzie� wszystko � za��da�a Lyra. � Wszystko, co robi�e�, odk�d ona mnie schwyta�a. Och, Will, ty jeszcze krwawisz? Twoja biedna r�ka...

� Nie. Ojciec j� wyleczy�. Po prostu rana mi si� otwar�a, kiedy uderzy�em z�ot� ma�p�, ale ju� mi lepiej. Da� mi troch� ma�ci, kt�r� zrobi�...

� Znalaz�e� swojego ojca?!

� Owszem, na g�rze tamtej nocy...

Pozwoli�, �eby oczy�ci�a mu ran� i�na�o�y�a troch� �wie�ej ma�ci z�ma�ego rogowego puzderka, podczas kiedy relacjonowa� jej niekt�re wydarzenia: walk� z�nieznajomym, objawienie, kt�rego doznali obaj na sekund� przedtem, zanim strza�a czarownicy trafi�a w�cel, spotkanie z�anio�ami, podr� do jaskini i�spotkanie z�Iorkiem.

� Tyle si� wydarzy�o, a�ja spa�am � dziwi�a si� Lyra. � Wiesz, ona by�a dla mnie dobra... przynajmniej tak my�l�... chyba nigdy nie chcia�a mnie skrzywdzi�... Uczyni�a tyle z�ego, ale... � Potar�a oczy. � Och, ale m�j sen... nie umiem ci powiedzie�, jaki by� dziwny! Ca�kiem jak wtedy, kiedy odczytuj� aletheiometr, kiedy jasno�� i�zrozumienie si�gaj� tak g��boko, �e nie wida� dna, a�jednak wszystko jest wyra�ne. To by�o... Pami�tasz, jak ci opowiada�am o�moim przyjacielu Rogerze, jak Grobale go porwali, a�ja pr�bowa�am go ratowa�, ale wszystko posz�o �le i�Lord Asriel go zabi�? No wi�c widzia�am go we �nie. On nie �y�, by� duchem i�jakby mnie wo�a�, wzywa� mnie, tylko �e nic nie s�ysza�am. Ale nie chcia�, �ebym umar�a. Chcia� ze mn� porozmawia�. I�to ja go tam zabra�am, na Svalbard, gdzie go zabito, zgin�� przeze mnie. I�wspomina�am, jak si� bawili�my w�Kolegium Jordana, Roger i�ja, na dachach, w�mie�cie, na rynkach i�nad rzek�, i�na Gliniankach... Ja, Roger i�inni... Pojecha�am do Bolvangaru, �eby go odstawi� bezpiecznie do domu, ale tylko pogorszy�am spraw� i�je�li nie przeprosz�, to wszystko b�dzie na nic... wielka strata czasu. Musz� to zrobi�, rozumiesz, Will? Musz� zej�� do krainy zmar�ych i�znale�� go, i... i�przeprosi�. Nie obchodzi mnie, co b�dzie potem. Wtedy mo�emy... mog�... potem to ju� niewa�ne.

� To miejsce, gdzie mieszkaj� zmarli � odezwa� si� Will. � Czy to �wiat jak ten, jak tw�j albo m�j, albo inne? Czy to �wiat, kt�ry mog� otworzy� no�em?

Spojrza�a na niego, zaskoczona tym pomys�em.

� Mo�esz zapyta� � ci�gn��. � Zapytaj teraz. Zapytaj, gdzie to jest i�jak si� tam dostaniemy.

Lyra pochyli�a si� nad aletheiometrem, przetar�a oczy i�znowu wyt�y�a wzrok, a�jej palce porusza�y si� szybko. Po chwili otrzyma�a odpowied�.

� Tak � powiedzia�a � ale to dziwne miejsce, Will... Strasznie dziwne... Naprawd� mo�emy to zrobi�? Naprawd� mo�emy wej�� do krainy zmar�ych? Ale... jaka cz�� nas tam wejdzie? Bo nasze dajmony gin� po �mierci... widzia�am to... a�cia�a, no, po prostu zostaj� w�grobach i�gnij�, prawda?

� Wi�c musi by� jaka� trzecia cz��. Inna cz��.

� Wiesz � zawo�a�a z�o�ywieniem � chyba to prawda! Bo mog� my�le� o�moim ciele i�o moim dajmonie... wi�c musi by� inna cz��, kt�ra my�li!

� Tak. I�to jest duch. � Oczy Lyry ciska�y p�omienie.

� Mo�e wyci�gniemy stamt�d ducha Rogera. Mo�e go uratujemy.

� Mo�emy spr�bowa�.

� Tak, spr�bujemy! � zdecydowa�a natychmiast. � P�jdziemy razem! W�a�nie tak zrobimy!

Ale je�li nie naprawimy no�a, pomy�la� Will, niczego nie wsk�ramy.

Jak tylko w�g�owie mu si� rozja�ni�o i��o��dek si� uspokoi�, usiad� i�zawo�a� ma�ych szpieg�w, zaj�tych w�pobli�u jakim� mikroskopijnym aparatem.

� Kim jeste�cie? � zapyta�. � I�czyj� stron� trzymacie?

M�czyzna sko�czy� to, co robi�, i�zatrzasn�� drewnian� skrzynk�, niczym pud�o skrzypiec nie wi�ksze od w�oskiego orzecha. Kobieta odezwa�a si� pierwsza.

� Jeste�my Gallivespianami � oznajmi�a. � Nazywam si� lady Salmakia, a�m�j towarzysz to kawaler Tialys. Szpiegujemy dla Lorda Asriela.

Sta�a na kamieniu w�odleg�o�ci trzech czy czterech krok�w od Lyry i�Willa, oblana jasnym �wiat�em ksi�yca. Jej cichy g�osik brzmia� idealnie czysto, dykcj� mia�a nienagann�, min� pewn� siebie. Nosi�a szerok� sp�dnic� z�jakiego� srebrzystego materia�u i�zielony top bez r�kaw�w, a�na bosych stopach mia�a ostrogi, podobnie jak m�czyzna. On by� ubrany w�te same kolory, ale r�kawy koszuli mia� d�ugie, a�szerokie spodnie si�ga�y mu do p� �ydki. Oboje wygl�dali na silnych, zaradnych, bezwzgl�dnych i�dumnych.

� Z�jakiego �wiata pochodzicie? � zapyta�a Lyra. � Jeszcze nigdy nie widzia�am takich jak wy.

� Nasz �wiat ma takie same problemy jak wasz � odpar� Tialys. � Jeste�my wyrzutkami. Nasz przyw�dca, Lord Roke, us�ysza� o�rewolcie Lorda Asriela i�ofiarowa� nasze poparcie.

� Co chcieli�cie ze mn� zrobi�?

� Zabra� ci� do ojca � wyja�ni�a lady Salmakia. � Lord Asriel wys�a� oddzia� pod dow�dztwem kr�la Ogunwe, �eby uratowali ciebie i�ch�opca i�przywie�li was oboje do jego fortecy. Mieli�my pom�c.

� Ach... ale za��my, �e nie chc� jecha� do ojca? Za��my, �e mu nie ufam?

� Przykro mi to s�ysze� � powiedzia�a Salmakia � ale takie mamy rozkazy: zabra� ci� do niego.

Lyra nie mog�a si� powstrzyma�: roze�mia�a si� g�o�no na my�l, �e ta dw�jka mikrus�w chce j� do czego� zmusi�. Ale pope�ni�a b��d. Nag�ym ruchem kobieta schwyci�a Pantalaimona i�trzymaj�c jego mysie cia�ko w�okrutnym u�cisku, dotkn�a czubkiem ostrogi jego �apy. Lyra sapn�a: dozna�a wstrz�su jak wtedy, kiedy z�apali go ludzie z�Bolvangaru. Nikt nie powinien dotyka� cudzego dajmona � to by�o jak gwa�t.

Potem jednak zobaczy�a, �e Will z�apa� m�czyzn� praw� r�k� i�podni�s� wysoko, �ciskaj�c mocno za nogi, �eby kawaler nie m�g� u�y� ostr�g.

� Znowu remis � stwierdzi�a spokojnie Salmakia. � Postaw kawalera na ziemi, ch�opcze.

� Najpierw pu�� dajmona Lyry � za��da� Will. � Nie jestem w�nastroju do k��tni.

Lyra spostrzeg�a z�zimnym dreszczem, �e Will got�w by� roztrzaska� g�ow� kawalera o�ska�y. Oboje Gallivespianie wiedzieli o�tym.

Salmakia odsun�a stop� od �apy Pantalaimona, kt�ry natychmiast wyrwa� si� z�jej u�cisku i�zmieni� w��bika, sycz�cego gro�nie, ze zje�on� sier�ci�, ch�oszcz�cego ogonem. Wyszczerzy� z�by tu� przy twarzy Salmakii, kt�ra patrzy�a na niego z�ca�kowitym spokojem. Po chwili odwr�ci� si� i�w postaci gronostaja umkn�� na pier� Lyry, a�Will ostro�nie postawi� Tialysa z�powrotem na skale, obok jego partnerki.

� Powinna� okaza� troch� szacunku � skarci� Lyr� kawaler. � Jeste� zuchwa�� i�bezmy�ln� smarkul�, a�kilku dzielnych ludzi odda�o dzisiaj �ycie za twoje bezpiecze�stwo. Wi�c lepiej zachowuj si� grzecznie.

� Dobrze � odpar�a pokornie. � Przepraszam, postaram si�. Naprawd�.

� Co do ciebie... � podj�� kawaler, zwracaj�c si� do Willa.

� Co do mnie � przerwa� mu Will � nie zamierzam wys�uchiwa� takiego gadania, wi�c nie wysilaj si�. Szacunek dotyczy obu stron. Teraz pos�uchaj uwa�nie. Nie wy tutaj dowodzicie, tylko my. Je�li chcecie zosta� i�pom�c, macie nas s�ucha�. Inaczej wracajcie do Lorda Asriela. Koniec dyskusji.

Lyra widzia�a, �e para ludzik�w si� naje�y�a, ale Tialys patrzy� na d�o� Willa, spoczywaj�c� na r�koje�ci no�a. Na pewno my�la�, �e dop�ki Will ma n�, jest od nich silniejszy. Za wszelk� cen� musieli przed nimi ukry�, �e n� zosta� z�amany.

� Wi�c dobrze � ust�pi� kawaler. � Pomo�emy wam, poniewa� takie otrzymali�my zadanie. Ale musicie nam powiedzie�, co zamierzacie.

� S�usznie � zgodzi� si� Will. � Powiem wam. Jak tylko odpoczniemy, wracamy do �wiata Lyry i�poszukamy naszego przyjaciela, nied�wiedzia. On jest niedaleko.

� Nied�wied� w�pancerzu? � zapyta�a Salmakia. � Widzieli�my, jak walczy�. Dobrze, pomo�emy wam go znale��. Ale potem musicie pojecha� z�nami do Lorda Asriela.

� Tak � zapewni�a Lyra, k�ami�c jak z�nut � o�tak, wtedy z�wami pojedziemy.

Pantalaimon ju� si� uspokoi� i�okazywa� ciekawo��, wi�c pozwoli�a mu wspi�� si� na rami� i�dokona� przemiany. Zmieni� si� w�wa�k�, r�wnie du�� jak tamte dwie nale��ce do Gallivespian, i��mign�� w�powietrze, �eby przy��czy� si� do nich.

� Ta trucizna � zwr�ci�a si� Lyra do ma�ych ludzi � w�waszych ostrogach, czy jest �miertelna? Uk�uli�cie moj� matk�, pani� Coulter. Czy ona prze�yje?

� To by�o lekkie uk�ucie � wyja�ni� Tialys. � Pe�na dawka by j� zabi�a, owszem, ale takie dra�ni�cie wywo�a tylko os�abienie i�senno�� przez jakie� p� dnia.

I potworne b�le, ale tego jej nie powiedzia�.

─ Musz� porozmawia� z�Lyra na osobno�ci � oznajmi� Will. � Odejdziemy na chwil�.

─ Tym no�em � zauwa�y� kawaler � mo�esz wyci�� przej�cie z�jednego �wiata do drugiego, prawda?

� Nie ufasz mi?

� Nie.

� No dobrze, wi�c go tutaj zostawi�. Czego nie mam, tego nie u�yj�.

Odpi�� pochw� od pasa i�po�o�y� na skale, a�potem odeszli z�Lyra i�usiedli tam, sk�d widzieli Gallivespian. Tialys uwa�nie ogl�da� r�koje��, ale nie dotyka� no�a.

� Musimy jako� z�nimi wytrzyma� � powiedzia� Will. � Jak tylko naprawi� n�, uciekniemy.

� Oni s� tacy szybcy � ostrzeg�a Lyra. � Wcale nie b�d� si� przejmowa�, tylko ci� zabij�.

� Mam nadziej�, �e Iorek go naprawi. Nie zdawa�em sobie sprawy, jak bardzo go potrzebujemy.

� Naprawi � obieca�a z�przekonaniem.

Patrzy�a, jak Pantalaimon �miga� i�nurkowa� w�powietrzu, chwytaj�c male�kie �my jak pozosta�e dwie wa�ki. Nie odlatywa� tak daleko jak one, ale by� r�wnie szybki i�jeszcze jaskrawiej ubarwiony. Lyra unios�a r�k�, a�on usiad� na d�oni. Jego d�ugie przejrzyste skrzyde�ka wibrowa�y.

� My�lisz, �e mo�emy przy nich bezpiecznie spa�? � zapyta� Will.

� Tak. S� gro�ni, ale chyba uczciwi.

Wr�cili do ska�y.

� Teraz k�ad� si� spa�. Rano ruszymy � powiedzia� Will.

Kawaler kiwn�� g�ow�, a�Will zwin�� si� w�k��bek i�natychmiast zasn��.

Lyra usiad�a obok niego, z�ciep�ym Pantalaimonem-kotem na kolanach. Jakie Will mia� szcz�cie, �e teraz nie spa�a i�mog�a go pilnowa�! Naprawd� by� nieustraszony i�niezmiernie go za to podziwia�a; ale nie potrafi� dobrze k�ama�, zdradza� i�oszukiwa�, co jej przychodzi�o naturalnie jak oddychanie. Na t� my�l poczu�a si� przyjemnie cnotliwa, poniewa� robi�a to dla Willa, nigdy dla siebie.

Zamierza�a znowu zerkn�� na aletheiometr, ale ku w�asnemu zdumieniu poczu�a takie zm�czenie, jakby przez ten ca�y czas w�jaskini nie zmru�y�a oka. Po�o�y�a si� obok i�zamkn�a oczy � tylko na kr�tk� drzemk�, jak sobie obieca�a, zanim zapad�a w�sen.

Will i�Lyra przespali ca�� noc i�zbudzili si�, kiedy promienie s�o�ca pad�y na ich powieki. Oboje ockn�li si� prawie jednocze�nie i�z t� sam� my�l�; lecz kiedy si� rozejrzeli, zobaczyli, �e kawaler Tialys spokojnie pe�ni wart� w�pobli�u.

� Oddzia�y Komisji Konsystorskiej wycofa�y si� � zawiadomi� ich. � Pani Coulter wpad�a w�r�ce kr�la Ogunwe, kt�ry zabiera j� do Lorda Asriela.

� Sk�d wiesz? � zapyta� Will, siadaj�c sztywno. � Przechodzi�e� przez okno?

� Nie. Rozmawiamy przez magnetytowy rezonator. Zameldowa�em o�naszej rozmowie � zwr�ci� si� do Lyry � mojemu dow�dcy, Lordowi Roke, kt�ry zgodzi� si�, �e powinni�my i�� z�wami do nied�wiedzia, a�potem pojedziecie z�nami. Wi�c jeste�my sprzymierze�cami i�pomo�emy wam w�miar� mo�no�ci.

� To dobrze � stwierdzi� Will. � Wi�c zjedzmy razem. Czy jecie nasz� �ywno��?

� Tak, dzi�kujemy � potwierdzi�a lady.

Will wyj�� ostatnie suszone brzoskwinie i�czerstwy p�aski bochenek �ytniego chleba � tylko tyle mu zosta�o � i�podzieli� pomi�dzy ca�� czw�rk�, chocia� oczywi�cie szpiedzy nie wzi�li du�o.

� Wody chyba nie ma nigdzie w�pobli�u � o�wiadczy� Will. � Musimy zaczeka�, a� wr�cimy do tamtego �wiata, �eby si� napi�.

� Wi�c lepiej szybko wracajmy � zaproponowa�a Lyra. Najpierw jednak wyj�a aletheiometr. Widzia�a go teraz wyra�nie, nie jak poprzedniej nocy, ale palce mia�a sztywne i�niezr�czne po d�ugim �nie. Zapyta�a, czy w�dolinie grozi im niebezpiecze�stwo. �Nie�, pad�a odpowied�, �wszyscy �o�nierze odeszli, a�wie�niacy s� w�domach�; wi�c przygotowali si� do wymarszu.

Okno, wychodz�ce na ocieniony krzak, wygl�da�o dziwnie na tle pustyni � kwadrat bujnej zielonej ro�linno�ci zawieszony w�rozpalonym powietrzu jak obraz. Gallivespianie chcieli mu si� przyjrze� i�zdumiewali si�, �e z�ty�u go nie wida� i��e wskakuje w�pole widzenia, kiedy je obchodz� dooko�a.

� Musz� je zamkn��, jak ju� przejdziemy na drug� stron� � oznajmi� Will.

Lyra pr�bowa�a �cisn�� razem kraw�dzie, ale nie mog�a ich namaca� palcami; podobnie szpiedzy, chocia� mieli takie delikatne d�onie. Tylko Will dok�adnie wyczuwa� po�o�enie kraw�dzi i�zamkn�� okno sprawnie i�szybko.

� Ile �wiat�w mo�esz otworzy� tym no�em? � zapyta� Tialys.

� Tyle, ile istnieje � odpar� Will. � Nikt nigdy ich nie policzy.

Zarzuci� plecak na ramiona i�poprowadzi� ich le�n� �cie�k�. Wa�ki cieszy�y si� �wie�ym, wilgotnym powietrzem i�p�dzi�y jak strza�y przez snopy s�onecznego blasku. Ga��zie nad g�owami ko�ysa�y si� mniej gwa�townie, by�o ch�odno i�spokojnie; tym wi�kszy wstrz�s wywo�a� widok poskr�canego wraku giroptera tkwi�cego w�r�d konar�w, z�cia�em afryka�skiego pilota zapl�tanym w�pas bezpiecze�stwa i�na wp� wychylonym z�drzwi; oraz zw�glone szcz�tki zeppelina troch� dalej � czarne jak sadza strz�py tkaniny, okopcone �ebrowania i�rury, pot�uczone szk�o, a�potem cia�a: trzej m�czy�ni spaleni na �u�el, o�ko�czynach powyginanych i�stercz�cych w�g�r�, jakby wci�� pr�bowali walczy�.

I to byli tylko ci, kt�rzy spadli w�pobli�u �cie�ki. Wy�ej na ska�ach i�ni�ej w�r�d drzew le�a�y nast�pne zw�oki. Dw�jka dzieci sz�a zszokowana i�milcz�ca, natomiast szpiedzy na wa�kach rozgl�dali si� ch�odniejszym okiem, przyzwyczajeni do walki, oceniaj�c jej przebieg i�straty po obu stronach.

Kiedy dotarli do wylotu doliny, gdzie drzewa rzed�y i�zaczyna�y si� t�czowe wodospady, zatrzymali si� i�napili do syta lodowato zimnej wody.

� Mam nadziej�, �e tej dziewczynce nic si� nie sta�o � westchn�� Will. � Nie mogliby�my ci� uwolni�, gdyby ci� nie obudzi�a. Specjalnie posz�a do �wi�tego m�a po ten proszek.

� Ona jest w�porz�dku � oznajmi�a Lyra � bo wczoraj wieczorem pyta�am o�to aletheiometr. Ale uwa�a nas za diab�y. Boi si� nas. Pewnie �a�uje, �e si� w�to wmiesza�a. Ale jest ca�kiem bezpieczna.

Wspi�li si� na g�r� obok wodospad�w i�nape�nili manierk� Willa, zanim wyruszyli przez p�askowy� w�stron� pasma g�rskiego, gdzie wed�ug aletheiometru odszed� Iorek.

Czeka� ich ca�y dzie� trudnego marszu: �aden k�opot dla Willa, ale mord�ga dla Lyry, os�abionej po d�ugim �nie. Pr�dzej jednak odgryz�aby sobie j�zyk, ni� przyzna�a, �e nie daje rady; utykaj�c, dr��c, zaciskaj�c usta, dotrzymywa�a kroku Willowi i�nie m�wi�a ani s�owa.

Dopiero kiedy usiedli w�po�udnie, pozwoli�a sobie na j�k, i�tylko wtedy, kiedy Will odszed� za potrzeb�. Lady Salmakia powiedzia�a:

� Odpocznij. Zm�czenie to �adna ha�ba.

� Ale ja nie chc� zawie�� Willa! Nie chc�, �eby my�la� �e jestem s�aba i�op�niam marsz.

� On nigdy tak nie pomy�li.

� Sk�d wiesz? � burkn�a Lyra. � Wcale go nie znasz, ani mnie.

� Rozpoznaj� impertynencj�, kiedy j� s�ysz� � odpar�a spokojnie lady. � Teraz pos�uchaj mojej rady i�odpoczywaj. Oszcz�dzaj energi� na drog�.

Lyra mia�a ochot� si� zbuntowa�, ale ostrogi Salmakii b�yszcza�y bardzo jasno w�s�o�cu, wi�c zmilcza�a.

Kawaler, jej towarzysz, otwiera� pude�ko z�magnetytowym rezonatorem. Ciekawo�� pokona�a niech�� i�Lyra zacz�a si� przygl�da�. Instrument przypomina� kr�tki o��wek z�matowego szaroczarnego kamienia, spoczywaj�cy na drewnianej podstawce. Kawaler przeci�gn�� po jednym ko�cu male�kim smyczkiem jak skrzypek, przyciskaj�c palce do r�nych punkt�w na powierzchni. Punkty nie by�y oznaczone, wi�c dotyka� instrumentu pozornie na chybi� trafi�, lecz z�jego skupionej miny i�p�ynnych ruch�w Lyra wywnioskowa�a, �e ten proces wymaga� nie mniejszej precyzji i�wprawy ni� odczytywanie aletheiometru.

Po kilku minutach szpieg od�o�y� smyczek i�si�gn�� po par� s�uchawek, nie wi�kszych ni� paznokie� ma�ego palca Lyry. Ciasno owin�� jeden koniec drutu wok� ko�ka na ko�cu kamienia, a�drugi umocowa� do ko�ka z�drugiej strony. Manipuluj�c dwoma ko�kami i�reguluj�c napr�enie drutu pomi�dzy nimi, najwyra�niej potrafi� odczyta� odpowied� na swoj� wiadomo��.

� Jak to dzia�a? � zapyta�a Lyra, kiedy sko�czy�. Tialys zmierzy� j� wzrokiem, jakby ocenia� stopie� jej zainteresowania, zanim odpowiedzia�:

� Wasi naukowcy, jak ich nazywacie, eksperymentalni teolodzy, znaj� zjawisko zwane powi�zaniem kwantowym. To znaczy, �e mog� istnie� dwie cz�steczki posiadaj�ce tylko wsp�lne w�a�ciwo�ci, wi�c cokolwiek stanie si� z�jedn�, w�tej samej chwili staje si� z�drug�, niewa�ne, jaka odleg�o�� je dzieli. No wi�c w�naszym �wiecie znamy spos�b, �eby wzi�� zwyk�y magnetyt i�powi�za� wszystkie jego cz�steczki, a�potem rozszczepi� go na p� tak, �e jedna cz�� rezonuje z�drug�. Odpowiednik tego kamienia jest u�Lorda Roke, naszego dow�dcy. Kiedy gram smyczkiem na tym tutaj, druga cz�� dok�adnie odtwarza d�wi�k i�w ten spos�b si� komunikujemy.

Schowa� wszystko i�powiedzia� co� do Salmakii. Odeszli par� krok�w, rozmawiaj�c zbyt cicho, �eby Lyra mog�a s�ysze�, chocia� Pantalaimon zmieni� si� w�sow� i�nastawi� wielkie uszy w�ich kierunku.

Wkr�tce wr�ci� Will i�ruszyli dalej, coraz wolniej w�miar�, jak mija� dzie�; podej�cie robi�o si� strome i�zbli�a�a si� granica �nieg�w. Zatrzymali si� jeszcze raz na odpoczynek u�wylotu skalistej doliny, poniewa� Will widzia�, �e Lyra jest wyko�czona: twarz mia�a szar� i�mocno kula�a.

� Poka� mi stopy � poprosi� � bo je�li masz p�cherze, posmaruj� je ma�ci�.

Mia�a okropne p�cherze i�krzywi�c si�, z�zaci�ni�tymi z�bami, pozwoli�a, �eby wtar� w�nie balsam z�pi�ciornika.

Tymczasem kawaler zajmowa� si� komunikacj�. Po paru minutach od�o�y� magnetyt i�powiedzia�:

� Poda�em Lordowi Roke nasz� pozycj�. Wysy�aj� giropter, �eby nas zabra�, jak tylko porozmawiacie ze swoim przyjacielem.

Will kiwn�� g�ow�. Lyra nie zwr�ci�a na te s�owa uwagi. Naci�gn�a skarpetki i�buty i�znowu wyruszyli w�drog�.

Up�yn�a kolejna godzina, wi�kszo�� doliny okry�a si� cieniem i�Will zastanawia� si�, czy znajd� jakie� schronienie przed nadej�ciem nocy, kiedy Lyra wykrzykn�a rado�nie i�z ulg�:

� Iorek! Iorek!

Zobaczy�a go wcze�niej ni� Will. Kr�l nied�wiedzi znajdowa� si� jeszcze daleko, jego bia�e futro zlewa�o si� z�biel� �niegu, lecz kiedy g�os Lyry rozleg� si� echem, Iorek odwr�ci� g�ow�, zaw�szy� i�pogalopowa� w�d� zbocza na ich spotkanie.

Ignoruj�c Willa, pozwoli�, �eby Lyra obj�a go za szyj� i�zanurzy�a twarz w�jego futrze. Mrucza� tak basowo, �e Will czu� wibracj� w�stopach, ale Lyra znajdowa�a w�tym przyjemno�� i�natychmiast zapomnia�a o�p�cherzach i�zm�czeniu.

� Och, Iorku, kochany, tak si� ciesz�, �e ci� widz�! My�la�am, �e ju� nigdy ci� nie zobacz�... po tym rozstaniu na Svalbardzie... po tym wszystkim, co si� wydarzy�o... Czy pan Scoresby jest bezpieczny? Jak twoje kr�lestwo? Mieszkasz tu sam jeden?

Mali szpiedzy znikli; teraz stali tylko w�tr�jk� na g�rskim zboczu pod ciemniej�cym niebem, ch�opiec, dziewczynka i�wielki bia�y nied�wied�. Lyra, jakby nigdy o�niczym innym nie marzy�a, wdrapa�a si� na grzbiet Iorka i�siedzia�a dumna i�szcz�liwa, kiedy przyjaciel zani�s� j� ostatni kawa�ek drogi do swojej jaskini.

Will, poch�oni�ty w�asnymi my�lami, nie s�ucha� rozmowy Lyry z�Iorkiem, chocia� w�pewnej chwili dotar� do niego jej �a�osny okrzyk i�s�owa:

� Pan Scoresby... o�nie! Och, to straszne! Naprawd� nie �yje? Jeste� pewien, Iorku?

� Czarownica powiedzia�a mi, �e wyruszy� szuka� cz�owieka nazwiskiem Grumman � o�wiadczy� nied�wied�.

Will zacz�� s�ucha� uwa�niej, poniewa� Balthamos i�Baruch troch� mu o�tym opowiedzieli.

� Co si� sta�o? Kto go zabi�? � zapyta�a Lyra dr��cym g�osem.

� Zgin�� w�walce. Powstrzyma� ca�� kompani� Rosjan, kiedy tamten cz�owiek ucieka�. Znalaz�em jego cia�o. Zgin�� dzielnie. Pomszcz� go.

Lyra szlocha�a, a�Will nie wiedzia�, co powiedzie�, poniewa� to dla ratowania jego ojca po�wi�ci� �ycie ten obcy cz�owiek; to Lyra i�nied�wied�, nie on, znali i�kochali Lee Scoresby'ego.

Wkr�tce Iorek skr�ci� i�skierowa� si� do wylotu jaskini, bardzo ciemnego na tle �niegu. Will nie wiedzia�, gdzie s� szpiedzy, ale mia� absolutn� pewno��, �e kr��� gdzie� w�pobli�u. Chcia� porozmawia� po cichu z�Lyr�, ale dopiero wtedy, kiedy zobaczy Gallivespian i�upewni si�, �e go nie pods�uchaj�.

Po�o�y� plecak w�wej�ciu jaskini i�usiad� ze znu�eniem. Za nim nied�wied� roznieca� ogie�, a�Lyra przygl�da�a si�, zaciekawiona pomimo smutku. Iorek trzyma� w�lewej przedniej �apie ma�y kawa�ek jakiej� odmiany syderytu i�uderza� nim nie wi�cej ni� trzy, cztery razy o�podobny kamie� na ziemi. Za ka�dym razem bucha� snop iskier i�pada� dok�adnie tam, gdzie Iorek je kierowa�: na kupk� po�amanych ga��zek i�suchej trawy. Bardzo szybko podpa�ka zaj�a si� ogniem, a�Iorek spokojnie do�o�y� polano, potem nast�pne i�nast�pne, a� ognisko zacz�o buzowa�.

Dzieci przyj�y ogie� z�wdzi�czno�ci�, poniewa� zrobi�o si� bardzo zimno, a�potem dosta�y co� jeszcze lepszego: udziec, chyba z�kozy. Iorek oczywi�cie zjad� swoje mi�so na surowo, ale nabi� jeden kawa�ek na ostry patyk i�umie�ci� nad �arem, �eby si� upiek�.

� �atwo jest polowa� w�tych g�rach, Iorku? � zagadn�a Lyra.

� Nie. M�j lud nie mo�e tutaj mieszka�. Pope�ni�em b��d, ale to dobrze, skoro dzi�ki temu ci� znalaz�em. Co teraz zamierzasz?

Will rozejrza� si� po jaskini. Siedzieli blisko ognia, kt�ry rzuca� ciep�e pomara�czowe i���te odblaski na futro kr�la-nied�wiedzia. Will nie widzia� szpieg�w, ale tak czy owak musia� zapyta�.

� Kr�lu Iorku � zacz�� � m�j n� jest z�amany... � a�potem spojrza� w�przestrze� obok nied�wiedzia i�mrukn��: � Nie, zaczekaj.

Wskaza� na �cian�.

� Je�li s�uchacie � podj�� g�o�niej � wyjd�cie i�s�uchajcie otwarcie. Nie szpiegujcie nas.

Lyra i�Iorek Byrnison obejrzeli si�, �eby zobaczy�, do kogo Will m�wi. Ma�y cz�owieczek wyszed� z�cienia i�stan�� spokojnie w��wietle, na p�ce ponad g�owami dzieci, Iorek warkn��.

� Nie poprosi�e� Iorka Byrnisona o�pozwolenie na wej�cie do jaskini � skarci� kawalera Will. � On jest kr�lem, a�ty tylko szpiegiem. Powiniene� okaza� wi�cej szacunku.

Lyra s�ucha�a tego z�najwy�sz� przyjemno�ci�. Spojrza�a na Willa, �eby napawa� si� jego surow�, pogardliw� min�.

Lecz kawaler mia� min� pe�n� niesmaku.

� Post�pili�my z�wami uczciwie � o�wiadczy�. � Nie honorowo jest nas oszukiwa�.

Will wsta�. Jego dajmona, pomy�la�a Lyra, przybra�aby posta� tygrysicy. Odruchowo cofn�a si� przed gniewem wyimaginowanej bestii.

� Je�li was oszuka�em, to z�konieczno�ci � odpar� ch�opiec. � Czy zgodziliby�cie si� tutaj przyj��, gdyby�cie wiedzieli, �e n� jest z�amany? Na pewno nie. U�yliby�cie swojego jadu, �eby pozbawi� nas przytomno�ci, a�potem wezwaliby�cie pomoc, kazali nas porwa� i�zabra� do Lorda Asriela. Wi�c musieli�my ci� ok�ama�, Tialysie, a�ty musisz si� z�tym pogodzi�.

� Kto to jest? � zapyta� Iorek Byrnison.

� Szpiedzy � wyja�ni� Will. � Wys�ani przez Lorda Asriela. Pomogli nam wczoraj uciec, ale je�li s� po naszej stronie, nie powinni si� zakrada� i�pods�uchiwa�. A�skoro tak robi�, nie maj� prawa m�wi� o�honorze.

Szpieg wygl�da� tak gro�nie, jakby chcia� rzuci� si� na samego Iorka, nie licz�c nieuzbrojonego Willa; ale by� na przegranej pozycji i�wiedzia� o�tym. M�g� tylko sk�oni� si� i�przeprosi�.

� Wasza Wysoko�� � zwr�ci� si� do Iorka, kt�ry natychmiast zawarcza�.

Kawaler spogl�da� na Willa z�b�yskiem nienawi�ci w�oku, ostrzegawczo i�wyzywaj�co na Lyr�, zimno i�z szacunkiem na Iorka. Jego twarz o�czystych rysach odbija�a te uczucia jasno i�wyra�nie. Obok niego wy�oni�a si� z�cienia lady Salmakia i, ca�kowicie ignoruj�c dzieci, dygn�a przed nied�wiedziem.

� Wybacz nam � powiedzia�a do Iorka. � Trudno prze�ama� nawyk konspiracji, a�m�j towarzysz, kawaler Tialys, i�ja, lady Salmakia, przebywamy w�r�d wrog�w od tak dawna, �e wy��cznie z�przyzwyczajenia pomin�li�my nale�ne ci formy grzeczno�ci. Towarzyszymy temu ch�opcu i�dziewczynce, poniewa� musimy dopilnowa�, �eby bezpiecznie dotar�y pod opiek� Lorda Asriela. Nie mamy innych cel�w i�z pewno�ci� nie �ywimy z�ych zamiar�w wobec ciebie, kr�lu Iorku Byrnisonie.

Je�li Iorek w�tpi�, �eby takie ma�e stworzonka mog�y wyrz�dzi� mu krzywd�, nie okaza� tego; nie tylko z�natury dysponowa� ograniczon� mimik�, ale r�wnie� przestrzega� swoistej grzeczno�ci, a�lady zwr�ci�a si� do niego uprzejmie.

� Zejd�cie do ogniska � zaprosi� ich. � Jedzenia wystarczy dla wszystkich. Will, zacz��e� m�wi� o�no�u.

� Tak � potwierdzi� Will. � My�la�em, �e to niemo�liwe, ale n� p�k�. A�aletheiometr powiedzia� Lyrze, �e potrafisz go naprawi�. Chcia�em poprosi� ci� bardziej uprzejmie, ale rzecz w�tym: czy potrafisz go naprawi�, Iorku?

� Poka� n�.

Will wytrz�sn�� wszystkie kawa�ki z�pochwy i�u�o�y� starannie na kamiennym pod�o�u, ka�dy na swoim miejscu, �eby pokaza�, �e �adnego nie brakuje. Lyra unios�a p�on�c� ga��� i�w jej �wietle Iorek pochyli� si� nisko, obejrza� dok�adnie ka�dy od�amek, dotyka� ich delikatnie wielkimi pazurami, podnosi� i�obraca� na wszystkie strony, badaj�c linie p�kni�cia. Will zachwyca� si� zr�czno�ci� tych pot�nych czarnych �ap.

Potem Iorek znowu usiad� z�g�ow� uniesion� wysoko w�cieniu.

� Tak � odpowiedzia� kr�tko na pytanie i�nie doda� nic wi�cej.

Lyra zrozumia�a, co chcia� powiedzie�, i�zapyta�a:

� Ach, ale czy go naprawisz, Iorku? Nie uwierzysz, jaki jest wa�ny... je�li go nie naprawimy, wpadniemy w�straszne k�opoty, i�nie tylko my...

� Nie lubi� tego no�a � o�wiadczy� Iorek. � Boj� si� tego, co mo�e zrobi�. Nigdy nie zna�em nic r�wnie gro�nego. Najbardziej zab�jcze machiny wojenne to zabawki w�por�wnaniu z�tym no�em; on potrafi wyrz�dzi� nieograniczone szkody. By�oby niesko�czenie lepiej, gdyby nigdy nie powsta�.

� Ale z�jego pomoc�... � zacz�� Will.

Iorek nie pozwoli� mu doko�czy�, tylko ci�gn��:

� Z�jego pomoc� mo�esz robi� dziwne rzeczy. Tylko �e nie wiesz, co robi sam n�. Mo�esz mie� dobre intencje. N� ma w�asne intencje.

� Jak to mo�liwe? � zdziwi� si� Will.

� Intencje narz�dzia to zadania, jakie ono wykonuje. M�ot chce uderza�, imad�o chce trzyma� mocno, lewar chce podnosi�. Do tego je stworzono. Czasami jednak narz�dzie ma inne zastosowania, kt�rych nie znasz. Czasami, realizuj�c w�asne zamierzenia, nie�wiadomie wype�niasz r�wnie� intencje no�a. Czy widzisz najostrzejsz� kraw�d� no�a?

� Nie � odpar� Will, poniewa� naprawd� ostrze rozmywa�o si� w�kraw�d� tak cienk�, �e oko nie mog�o jej uchwyci�.

� Wi�c sk�d wiesz, co jeszcze on mo�e robi�?

� Nie wiem. Ale musz� go u�y� i�do�o�� wszelkich si�, �eby go u�y� dla dobrych cel�w. Je�li nic nie zrobi�, b�d� gorzej ni� bezu�yteczny. B�d� winny.

Lyra s�ucha�a z�napi�ciem i�widz�c, �e Iorek nadal nie jest przekonany, powiedzia�a:

� Iorku, przecie� wiesz, jacy �li s� ci ludzie z�Bolvangaru. Je�li nie zwyci�ymy, oni b�d� mogli dalej robi� takie rzeczy, bez ko�ca. Poza tym, je�li nie u�yjemy no�a, oni mog� go zdoby� dla siebie. Nie wiedzieli�my o�nim, kiedy si� spotkali�my po raz pierwszy, i�nikt nie wiedzia�, ale teraz, kiedy wiemy, sami musimy go u�y�... nie mo�emy po prostu zrezygnowa�. To by�aby s�abo��, a�tak�e b��d, zupe�nie jakby�my go im oddali i�powiedzieli: prosz�, u�yjcie go, my was nie powstrzymamy. No dobrze, nie wiemy, co on robi, ale zawsze mog� zapyta� aletheiometr, prawda? Wtedy si� dowiemy. I�nauczymy si� go odpowiednio traktowa�, bez domys��w i�strachu.

Will wola� nie wspomina� o�w�asnych najpilniejszych powodach: bez naprawionego no�a nigdy nie wr�ci do domu, nigdy wi�cej nie zobaczy matki; ona nigdy si� nie dowie, co si� sta�o; pomy�li, �e j� porzuci�, jak wcze�niej ojciec. N� by� bezpo�rednio odpowiedzialny za dezercje ich obu. Musia� go u�y�, �eby do niej wr�ci�, albo nigdy sobie nie wybaczy.

Iorek Byrnison nie m�wi� nic przez d�ugi czas, ale odwr�ci� g�ow� i�spogl�da� na zewn�trz w�ciemno��. Potem wsta� powoli, podszed� do wylotu jaskini i�podni�s� wzrok na gwiazdy: niekt�re mu znane, te same co na p�nocy, niekt�re dla niego obce.

Za jego plecami Lyra obr�ci�a mi�so nad ogniem, a�Will ogl�da� swoje rany, sprawdzaj�c, jak si� goj�. Tialys i�Salmakia siedzieli w�milczeniu na swojej p�ce.

Potem Iorek si� odwr�ci�.

� No dobrze, zrobi� to pod jednym warunkiem � powiedzia�. � Chocia� czuj�, �e pope�niam b��d. M�j lud nie zna bog�w, duch�w ani demon�w. �yjemy i�umieramy, nic wi�cej. Ludzkie sprawy przynosz� nam tylko smutek i�k�opoty, ale mamy j�zyk, prowadzimy wojn� i�u�ywamy narz�dzi; chyba powinni�my stan�� po czyjej� stronie. Lecz pe�na wiedza jest lepsza ni� p� wiedzy. Lyro, odczytaj sw�j instrument. Poznaj to, o�co prosisz. Je�li wtedy dalej b�dziesz tego chcia�a, naprawi� n�.

Lyra natychmiast wyj�a aletheiometr i�przysun�a si� bli�ej do ognia, �eby widzie� tarcz�. W�migotliwym �wietle nie mog�a skupi� wzroku albo dym szczypa� j� w�oczy, poniewa� odczytywanie zaj�o jej wi�cej czasu ni� zwykle. Kiedy zamruga�a, westchn�a i�wysz�a z�transu, mia�a zmartwion� min�.

� Nigdy nie widzia�am takiego pomieszania � oznajmi�a. � Instrument powiedzia� mn�stwo rzeczy. Chyba go zrozumia�am. Tak my�l�. Najpierw powiedzia� o�r�wnowadze. Powiedzia�, �e n� mo�e wyrz�dzi� szkod� albo czyni� dobro, ale ta r�wnowaga jest tak chwiejna, tak delikatna, �e najdrobniejsza my�l albo �yczenie mog� przechyli� szal� na jedn� albo drug� stron�... I�chodzi�o mu o�ciebie, Willu, o�twoje my�li albo �yczenia, tylko �e nie okre�li�, co jest z�� my�l�, a�co dobr�. A�potem... powiedzia�: tak � zako�czy�a, b�yskaj�c oczami na szpieg�w. � Powiedzia�, �eby naprawi� n�.

Iorek popatrzy� na ni� nieruchomym wzrokiem, a�potem kiwn�� g�ow�.

Tialys i�Salmakia zeszli z�p�ki, �eby lepiej si� przyjrze�, a�Lyra zapyta�a:

� Potrzebujesz wi�cej opa�u, Iorku? Ja i�Will mo�emy i�� po chrust, nie ma sprawy.

Will zrozumia�, o�co jej chodzi�o: z�dala od szpieg�w mogli porozmawia�.

� Za pierwszym wzniesieniem na szlaku � powiedzia� Iorek � rosn� �ywiczne krzaki. Przynie�cie tyle ga��zi, ile uniesiecie.

Lyra zerwa�a si� natychmiast, a�Will do��czy� do niej. Ksi�yc �wieci� jasno, �cie�ka wydeptanych �lad�w wyra�nie odcina�a si� w��niegu, powietrze by�o zimne i�ostre. Oboje poczuli o�ywienie, przyp�yw energii i�nowej nadziei. Nie rozmawiali, dop�ki nie oddalili si� od jaskini.

� Co jeszcze powiedzia� przyrz�d? � zapyta� Will.

� Powiedzia� kilka rzeczy, kt�rych nie zrozumia�am i�ci�gle nie rozumiem. Powiedzia�, �e n� oznacza �mier� py�u, ale potem doda�, �e to jedyny spos�b, �eby zachowa� Py� przy �yciu. Nie rozumiem go, Will. Pokaza�, �e to niebezpieczne, ci�gle to powtarza�. Powiedzia�, �e je�li zrobimy... no wiesz... to, co my�la�am...

� Je�li wejdziemy do �wiata zmar�ych...

� Tak... je�li tam wejdziemy... mo�emy ju� nie wr�ci�, Will. Mo�emy straci� �ycie.

Nie odpowiedzia� i�szli dalej w�milczeniu, wypatruj�c krzaka, o�kt�rym wspomnia� Iorek, otrze�wieni my�l� o�ryzyku, na jakie si� porywaj�.

� A�jednak musimy tam p�j��, prawda? � odezwa� si� Will.

� Nie wiem.

� To znaczy teraz, kiedy wiemy. Musisz pom�wi� z�Rogerem, a�ja z�ojcem. Teraz musimy.

� Boj� si� � szepn�a.

Wiedzia�, �e nie wyzna�aby tego nikomu innemu.

� Czy przyrz�d powiedzia�, co si� stanie, je�li tego nie zrobimy? � zapyta�.

� Pokaza� pustk�. Nico��. Naprawd� go nie rozumiem, Will. Ale to chyba znaczy, �e nawet je�li to niebezpieczne, powinni�my spr�bowa� uratowa� Rogera. Jednak to nie b�dzie jak wtedy, kiedy uratowa�am go z�Bolvangaru; wtedy w�a�ciwie nie wiedzia�am, co robi�, po prostu wyruszy�am w�drog� i�mia�am szcz�cie. Bo inni mi pomagali, Cyganie i�czarownice. Tam, dok�d musimy p�j��, nikt nam nie pomo�e. A�ja widz�... Widzia�am we �nie... To miejsce by�o... gorsze ni� Bolvangar. Dlatego si� boj�.

� A�ja si� boj� � powiedzia� Will po chwili, nie patrz�c na Lyr� � �e gdzie� utkn� i�nigdy wi�cej nie zobacz� matki.

Nie wiadomo, sk�d nasz�o go to wspomnienie: by� bardzo ma�y, zanim jeszcze zacz�y si� jej k�opoty, i�zachorowa�. Przez calutk� noc, jak mu si� zdawa�o, matka siedzia�a przy jego ��ku w�ciemno�ci, �piewa�a mu ko�ysanki, opowiada�a bajki i�jak d�ugo s�ysza� jej kochany g�os, wiedzia�, �e jest bezpieczny. Nie m�g� jej teraz opu�ci�. Nie m�g�! Chcia� opiekowa� si� ni� do ko�ca �ycia, gdyby tego potrzebowa�a.

Lyra jakby odgad�a jego my�li, bo powiedzia�a ciep�o:

� Tak, to prawda, to by�oby straszne... Wiesz, nigdy nie zdawa�am sobie sprawy... Wyros�am w�a�ciwie sama, nie pami�tam, �eby kto� mnie tuli� czy g�aska�, zawsze byli�my tylko we dwoje z�Pantalaimonem... Nie pami�tam, �eby pani Lonsdale tak mnie traktowa�a; by�a gospodyni� w�Kolegium Jordana i�dba�a tylko, �ebym by�a czysta. Tego pilnowa�a, och, i�manier... Ale w�jaskini, Will, naprawd� poczu�am... Och, jakie to dziwne, wiem, �e ona robi�a straszne rzeczy, ale naprawd� czu�am, �e mnie kocha i�troszczy si� o�mnie... Pewnie my�la�a, �e umr�, skoro tak d�ugo spa�am... Chyba z�apa�am jak�� chorob�... ale nigdy nie przesta�a troszczy� si� o�mnie. Pami�tam, jak si� obudzi�am raz czy dwa i�ona trzyma�a mnie w�obj�ciach... naprawd� pami�tam... To samo zrobi�abym na jej miejscu, gdybym mia�a dziecko.

Wi�c nie wiedzia�a, dlaczego spa�a tak d�ugo. Czy powinien jej powiedzie� i�zniszczy� wspomnienia, nawet je�li by�y fa�szywe? Nie, oczywi�cie, �e nie.

� To ten krzak? � zapyta�a Lyra.

Ksi�yc �wieci� dostatecznie jasno, �eby widzieli ka�dy listek. Will od�ama� ga��zk�. Na palcach zosta� mu silny sosnowy zapach �ywicy.

� I�nic nie powiemy tym ma�ym szpiegom � zako�czy�a Lyra.

Zebrali nar�cza ga��zi i�zanie�li je do jaskini.

W tym samym czasie Gallivespianie rozmawiali o�no�u. Zawar�szy niepewny pok�j z�Iorkiem Byrnisonem, wdrapali si� z�powrotem na swoj� p�k�, �eby nie zawadza�. Kiedy trzask p�omieni narasta� i�w jaskini hucza� ogie�, Tialys powiedzia�:

� Nie mo�emy go odst�powa� ani na chwil�. Jak tylko naprawi� n�, musimy trzyma� si� go jak cie�.

� On jest zbyt czujny. Zawsze ma na nas oko � powiedzia�a lady Salmakia. � Dziewczynka jest bardziej ufna. My�l�, �e powinni�my zdoby� jej sympati�. Ona jest niewinna i��atwo si� przywi�zuje. Mo�emy nad ni� popracowa�. Uwa�am, �e tak powinni�my zrobi�, Tialysie.

� Ale to on ma n�. On umie si� nim pos�ugiwa�.

� On nigdzie bez niej nie p�jdzie.

� Ale ona musi p�j�� za nim, je�li on ma n�. My�l�, �e jak tylko odzyskaj� naprawiony n�, u�yj� go, �eby wymkn�� si� do innego �wiata i�uciec przed nami. Widzia�a�, jak j� uciszy�, kiedy chcia�a powiedzie� co� wi�cej? Maj� jaki� ukryty cel, ca�kiem inny od naszego.

� Zobaczymy. Ale chyba masz racj�, Tialysie. Musimy trzyma� si� ch�opca za wszelk� cen�.

Oboje patrzyli ze sceptycyzmem, jak Iorek Byrnison wyk�ada narz�dzia na zaimprowizowanym warsztacie. Wszechpot�ni robotnicy w�fabrykach artylerii pod twierdz� Lorda Asriela, ze swoimi hucz�cymi piecami i�walcowniami, anbarycznymi ku�niami i�hydraulicznymi prasami, wy�mialiby ten otwarty ogie�, kamienny m�ot i�kowad�o z�kawa�ka pancerza. Nied�wied� jednak przyst�pi� do dzie�a ze spokojem i�pewno�ci� siebie, co w�pewnym stopniu przyt�umi�o pogard� ma�ych szpieg�w.

Kiedy Lyra i�Will wr�cili z�opa�em, Iorek pokierowa� uk�adaniem ga��zi na ognisku. Ogl�da� ka�d� ga���, obraca� na wszystkie strony, a�potem kaza� j� umie�ci� dok�adnie pod okre�lonym k�tem albo od�ama� kawa�ek i�po�o�y� oddzielnie z�brzegu. W�rezultacie powsta� ogie� o�wyj�tkowej sile, skupiaj�cy ca�� energi� po jednej stronie.

W jaskini zrobi�o si� gor�co. Iorek dalej dok�ada� do ognia i�kaza� dzieciom zrobi� jeszcze dwie wycieczki w�d� zbocza, �eby zapewni� dostateczn� ilo�� opa�u na ca�� operacj�.

Potem nied�wied� odwr�ci� ma�y kamyk na pod�o�u i�kaza� dzieciom znale�� wi�cej takich kamieni. Wyja�ni�, �e te kamyki po rozgrzaniu wydzielaj� gaz, kt�ry otoczy ostrze i�odetnie dost�p powietrza, poniewa� gdyby gor�cy metal wszed� w�kontakt z�powietrzem, wch�on��by go troch� i�uleg� os�abieniu.

Lyra przyst�pi�a do poszukiwa� i�dzi�ki pomocy sowiookiego Pantalaimona wkr�tce mia�a jaki� tuzin kamyk�w, Iorek wyt�umaczy� jej, gdzie umie�ci� kamienie, i�pokaza�, jak wywo�a� ci�g, machaj�c li�ciast� ga��zi�, �eby strumie� gazu r�wnomiernie op�ywa� obrabiany przedmiot.

Will mia� pilnowa� ognia i�Iorek po�wi�ci� kilka minut na pokierowanie nim i�sprawdzenie, czy ch�opiec na pewno zrozumia� zasady. Tak wiele zale�a�o od nale�ytego rozmieszczenia ognia, a�Iorek nie m�g� przerywa� pracy i�wprowadza� poprawek za ka�dym razem; Will musia� zrobi� to jak trzeba.

Co wi�cej, nie m�g� oczekiwa�, �e n� po naprawie b�dzie wygl�da� dok�adnie tak samo. B�dzie kr�tszy, poniewa� ka�dy fragment ostrza musi odrobin� zachodzi� na nast�pny, �eby je sku� razem; powierzchnia troch� si� utleni pomimo dzia�ania gazu, wi�c gra kolor�w cz�ciowo zaniknie; i�niew�tpliwie r�koje�� zostanie osmalona. Ale ostrze b�dzie dzia�a� tak jak poprzednio.

Wi�c Will �zawi�cymi oczami wpatrywa� si� w�p�omienie po�eraj�ce �ywiczne drewno i�poparzonymi r�kami poprawia� ka�d� �wie�� ga���, �eby skupi� �ar dok�adnie wed�ug wskaz�wek Iorka.

Tymczasem Iorek obrabia� i�szlifowa� kamie� wielko�ci pi�ci, odrzuciwszy przedtem kilka, dop�ki nie znalaz� takiego o�w�a�ciwej wadze. Silnymi uderzeniami nada� mu odpowiedni kszta�t i�wyg�adzi�. Kordytowy zapach skruszonej ska�y zmieszany z�woni� dymu wierci� w�nosie dwoje szpieg�w, patrz�cych z�g�ry. Nawet Pantalaimon pomaga� pod postaci� kruka, bij�c skrzyd�ami, �eby ogie� p�on�� ja�niej.

Wreszcie m�ot uzyska� odpowiedni kszta�t. Iorek w�o�y� pierwsze dwa kawa�ki ostrza zaczarowanego no�a pomi�dzy roz�arzone g�ownie w�sercu ogniska i�kaza� Lyrze nap�dza� na nie gaz z�kamieni. D�ugi bia�y pysk nied�wiedzia wygl�da� trupio w�blasku ognia. Will widzia�, jak powierzchnia metalu zaczyna �wieci� czerwono, ��to, a�potem bia�o.

Iorek patrzy� uwa�nie, got�w chwyci� i�wyci�gn�� kawa�ki. Po kilku chwilach metal znowu si� zmieni�, powierzchnia zrobi�a si� b�yszcz�ca jak olej i�sypn�a iskrami niczym z�fajerwerk�w.

Wtedy Iorek wykona� ruch. Prawa �apa �mign�a w�ogie�, chwyci�a oba kawa�ki, przytrzyma�a czubkami pot�nych pazur�w i�po�o�y�a na �elaznej p�ycie, stanowi�cej grzbietow� cz�� pancerza. Will czu� sw�d przypalanych pazur�w, ale Iorek nie zwraca� na to uwagi. Z�zadziwiaj�c� szybko�ci� u�o�y� kawa�ki tak, �eby zachodzi�y na siebie pod odpowiednim k�tem, potem wzni�s� lew� �ap� i�uderzy� kamiennym m�otem.

Czubek no�a podskoczy� pod pot�nym ciosem. Will pomy�la�, �e ca�a reszta jego �ycia zale�y od tego ma�ego tr�jk�cika metalu, tego szpikulca, kt�ry wyszukiwa� luki we wn�trzach atom�w. Wszystkie nerwy w�jego ciele dr�a�y, wyczuwaj�c ka�de drgnienie ka�dego p�omyka, ka�de przesuni�cie ka�dego atomu w�splocie metalu. Przed rozpocz�ciem pracy przypuszcza�, �e do naprawy tego no�a konieczny jest piec hutniczy i�najlepsze narz�dzia; teraz jednak przekona� si�, �e artyzm Iorka stworzy� najlepsze narz�dzia i�najlepszy mo�liwy piec.

Iorek rykn�� nagle, przekrzykuj�c szcz�k metalu:

� Trzymaj go mocno w�umy�le! Ty te� musisz go przeku�! To r�wnie� twoje zadanie!

Will czu�, jak ca�e jego wn�trze dygocze pod ciosami kamiennego m�ota w��apie nied�wiedzia. Drugi od�amek ju� si� rozgrzewa�, a�Lyra li�ciast� ga��zi� nap�dza�a gor�cy gaz, kt�ry op�ywa� oba kawa�ki i�odcina� dost�p niszczycielskiego powietrza. Will wyczuwa�, jak atomy metalu ��cz� si� ze sob� poprzez p�kni�cie, tworz� nowe kryszta�y, naci�gaj� i�wzmacniaj� niewidzialny splot, kiedy powsta�o spojenie.

� Ostrze! � rykn�� Iorek. � Wyprostuj ostrze!

Nie doda�: �umys�em�, ale Will zrozumia� i�natychmiast wyczu� minimalne nier�wno�ci, a�potem minimalne przesuni�cia, kiedy ostrza ustawi�y si� idealnie w�linii prostej. Wtedy po��czenie zosta�o wykonane i�Iorek si�gn�� po nast�pny od�amek.

� Nowy kamie�! � zawo�a� do Lyry, kt�ra kopniakiem odsun�a na bok pierwszy i�w�o�y�a drugi do �aru.

Will sprawdzi� ognisko i�prze�ama� ga��� na p�, �eby lepiej nakierowa� p�omienie. Iorek znowu zacz�� wali� m�otem. Nowa trudno�� skomplikowa�a zadanie Willa, poniewa� musia� teraz przytrzyma� nast�pny kawa�ek pod odpowiednim k�tem do dw�ch pierwszych. Wiedzia�, �e tylko wtedy pomo�e Iorkowi, je�li zrobi to dok�adnie.

Praca wrza�a. Will nie mia� poj�cia, jak d�ugo to trwa�o. Lyra czu�a, �e ramiona j� bol�, oczy �zawi�, poparzona sk�ra piecze i�ka�da ko�� w�ciele b�aga o�odpoczynek; nadal jednak dok�ada�a kamieni wed�ug wskaz�wek Iorka, a�znu�ony Pantalaimon sumiennie trzepota� skrzyd�ami nad ogniem.

Kiedy dotarli do ostatniego spojenia, Willowi dzwoni�o w�g�owie i�by� tak wyczerpany napi�ciem psychicznym, �e ledwie zdo�a� dorzuci� kolejn� ga��� do ognia. Musia� zrozumie� ka�de po��czenie, �eby n� si� nie rozpad�; a�kiedy dotarli do ostatniego, najbardziej skomplikowanego spojenia, kiedy mieli przymocowa� prawie gotowe ostrze do ma�ego kawa�ka, kt�ry zosta� przy r�koje�ci � gdyby nie zdo�a� utrzyma� go w�pe�nej �wiadomo�ci razem ze wszystkimi innymi, n� zwyczajnie rozlecia�by si� na kawa�ki, jakby Iorek niczego nie dokona�.

Nied�wied� r�wnie� to wyczu� i�zrobi� przerw�, zanim zacz�� rozgrzewa� ostatni od�amek. Spojrza� na Willa i�w jego oczach Will nie zobaczy� niczego, �adnego wyrazu, tylko bezdenn� b�yszcz�c� czer�. Niemniej zrozumia�: to by�a praca, ci�ka praca, ale dadz� sobie rad�, wszyscy troje.

To wystarczy�o Willowi, wi�c znowu odwr�ci� si� do ognia, skupi� wyobra�ni� na z�amanym kawa�ku przy r�koje�ci i�zebra� si�y przed ostatni�, najtrudniejsz� cz�ci� zadania.

Wi�c razem z�Iorkiem i�Lyr� wykuwali n�; Will nie mia� poj�cia, ile czasu zabra�o ostatnie spojenie. Lecz kiedy Iorek uderzy� po raz ostatni i�Will poczu� ko�cowe drobniutkie przemieszczenie atom�w, kt�re po��czy�y si� poprzez z�amanie, osun�� si� wyczerpany na pod�og� jaskini. Lyra by�a prawie w�takim samym stanie, oczy mia�a szkliste i�zaczerwienione, w�osy pe�ne dymu i�sadzy; a�sam Iorek sta� z�ci�ko zwieszon� g�ow�, z�g�stym kremowobia�ym futrem osmalonym w�kilku miejscach i�poznaczonym ciemnymi smugami popio�u.

Tialys i�Salmakia spali na zmian�, jedno z�nich zawsze pe�ni�o wart�. Teraz kawaler spa�, lecz kiedy ostrze ostyg�o, zmieniaj�c barw� z�czerwieni w�szaro�� i�wreszcie srebro, i�gdy Will si�gn�� do r�koje�ci, Salmakia zbudzi�a swego towarzysza, k�ad�c mu r�k� na ramieniu. Ockn�� si� natychmiast.

Ale Will nie dotkn�� no�a; przysun�� tylko r�k�, bo metal by� jeszcze zbyt rozgrzany. Szpiedzy odpr�yli si� na skalnym wyst�pie, kiedy Iorek powiedzia� do Willa:

� Wyjd�my na dw�r.

Potem zwr�ci� si� do Lyry:

� Zosta� tutaj i�nie dotykaj no�a.

Lyra usiad�a obok kowad�a, gdzie le�a� stygn�cy n�. Iorek kaza� jej dok�ada� do ognia i�nie pozwoli� mu zgasn��; czeka�o ich jeszcze ostatnie zadanie.

Will wyszed� za wielkim nied�wiedziem na mroczne g�rskie zbocze. Powietrze natychmiast uk�si�o go zimnem po piekle w�jaskini.

� Nie powinni byli zrobi� tego no�a � powiedzia� Iorek, kiedy przeszli par� krok�w. � Mo�e nie powinienem by� go naprawia�. Czuj� niepok�j, a�nigdy dot�d nie zna�em niepokoju ani zw�tpienia. Teraz jestem pe�en w�tpliwo�ci. W�tpi� to rzecz ludzka, nie nied�wiedzia. Je�li zmieniam si� w�cz�owieka, co� jest �le, co� nie tak. A�ja jeszcze to pogorszy�em.

� Ale kiedy pierwszy nied�wied� zrobi� pierwszy pancerz, czy to nie by�o r�wnie� z�e?

Iorek milcza�. Szli dalej, a� dotarli do wielkiej zaspy �nie�nej. Iorek po�o�y� si� w�niej i�wytarza�, wzbijaj�c tumany �niegu w�ciemnym powietrzu; wygl�da� jak istota stworzona ze �niegu, jak uosobienie ca�ego �niegu na �wiecie.

Zako�czywszy toalet�, wsta� i�otrz�sn�� si� energicznie. Potem widz�c, �e Will wci�� czeka na odpowied�, odpar�:

� Tak, my�l�, �e to r�wnie� by�o z�e. Ale przed tym pierwszym pancernym nied�wiedziem nie by�o innych. Wcze�niej niczego takiego nie znali�my. Wtedy narodzi� si� obyczaj. Znamy nasze obyczaje, s� silne i�trwa�e, i�przestrzegamy ich bez �adnych zmian. Natura nied�wiedzia jest s�aba bez obyczaju, podobnie jak cia�o nied�wiedzia jest bezbronne bez pancerza. Ale my�l�, �e naprawiaj�c ten n�, wykroczy�em poza nied�wiedzi� natur�. My�l�, �e by�em r�wnie g�upi jak Iofur Raknison. Czas poka�e. Ale czuj� niepewno�� i�zw�tpienie. Teraz musisz mi powiedzie�: dlaczego n� p�k�?

Will potar� obola�� g�ow� obiema r�kami.

� Ta kobieta spojrza�a na mnie i�pomy�la�em, �e ma twarz mojej matki � odpar�, pr�buj�c z�ca�� uczciwo�ci� odtworzy� tamto prze�ycie. � I�n� natrafi� na co�, czego nie m�g� przeci��, a�poniewa� m�j umys� jednocze�nie pcha� go dalej i�ci�gn�� do ty�u, n� p�k�. Przynajmniej tak my�l�. Ta kobieta na pewno wiedzia�a, co robi. Jest bardzo sprytna.

� Kiedy m�wisz o�no�u, m�wisz o�swojej matce i�ojcu.

� Naprawd�? Tak... chyba tak.

� Co zamierzasz z�tym zrobi�?

� Nie wiem.

Nagle Iorek rzuci� si� na Willa i�trzepn�� go mocno lew� �ap�, tak mocno, �e ch�opak na wp� og�uszony upad� w��nieg i�potoczy� si� po zboczu. Zatrzyma� si� troch� ni�ej, w�g�owie mu dzwoni�o.

Iorek powoli podszed� do miejsca, gdzie Will gramoli� si� na nogi, i�warkn��:

� Powiedz mi prawd�.

Willa kusi�o, �eby powiedzie�: �Nie zrobi�by� tego, gdybym mia� n� w�r�ku�. Ale mia� �wiadomo��, �e Iorek o�tym wiedzia�; to by�oby niegrzeczne i�g�upie; niemniej wci�� go kusi�o.

Trzyma� j�zyk za z�bami, dop�ki nie stan�� prosto przed Iorkiem.

� Powiedzia�em, �e nie wiem � powt�rzy�, staraj�c si� m�wi� spokojnie � bo nie przemy�la�em dok�adnie tego, co zamierzam zrobi�. I�co to oznacza. To mnie przera�a. Lyra te� si� boi. Ale zgodzi�em si�, jak tylko us�ysza�em, co powiedzia�a.

� A�co powiedzia�a?

� Chcemy zst�pi� do krainy zmar�ych i�porozmawia� z�duchem przyjaciela Lyry, Rogera, kt�ry zosta� zabity na Svalbardzie. A�je�li naprawd� istnieje �wiat zmar�ych, m�j ojciec te� tam b�dzie, a�je�li mo�emy rozmawia� z�duchami, chc� z�nim porozmawia�. Ale jestem w�rozterce, bo chc� r�wnie� wr�ci� i�opiekowa� si� matk�, skoro mog�, i�jeszcze dlatego, �e ojciec i�anio� Balthamos powiedzieli mi, �e powinienem odda� ten n� Lordowi Asrielowi, i�chyba mieli racj�...

� Anio� odlecia� � stwierdzi� nied�wied�.

� Nie jest wojownikiem. Zrobi� tyle, ile m�g�, a�wi�cej nie da� rady. Nie on jeden si� ba�; ja te� si� boj�. Wi�c musz� to przemy�le�. Mo�e czasami nie post�pujemy w�a�ciwie, bo niew�a�ciwa rzecz wydaje si� bardziej niebezpieczna, a�my nie chcemy wyj�� na tch�rzy, wi�c robimy niew�a�ciw� rzecz w�a�nie dlatego, �e to niebezpieczne. Bardziej nam zale�y, �eby nie wyj�� na tch�rzy, ni� �eby wybra� dobrze. To bardzo trudne. Dlatego ci nie odpowiedzia�em.

� Rozumiem � mrukn�� nied�wied�.

Stali w�milczeniu przez d�ugi czas, d�ugi zw�aszcza dla Willa, kt�rego nic nie chroni�o przed dotkliwym zimnem. Ale Iorek jeszcze nie sko�czy�, a�Will by� wci�� oszo�omiony po uderzeniu i�niezbyt pewnie trzyma� si� na nogach, wi�c zosta� na miejscu.

� No c�, poszed�em na wiele kompromis�w � odezwa� si� kr�l nied�wiedzi. � Mo�e pomagaj�c ci, sprowadzi�em ostateczn� zag�ad� na moje kr�lestwo. A�mo�e wcale nie, mo�e zag�ada i�tak nadchodzi�a; mo�e j� powstrzyma�em. Wi�c czuj� niepok�j, poniewa� musz� post�powa� nie po nied�wiedziemu, spekulowa� i�w�tpi� jak cz�owiek. Ale powiem ci jedno. Wiesz ju� o�tym, chocia� nie chcesz wiedzie�, dlatego powiem ci wprost, �eby� nie pope�ni� b��du. Je�li chcesz odnie�� sukces w�tej misji, nie mo�esz d�u�ej my�le� o�matce. Musisz j� odsun�� na bok. Je�li tw�j umys� b�dzie podzielony, n� p�knie. Teraz p�jd� po�egna� si� z�Lyr�. Musisz zaczeka� w�jaskini; ta dw�jka szpieg�w nie spu�ci ci� z�oka, a�ja nie chc�, �eby s�yszeli, co jej powiem.

Will nie znajdowa� s��w, pier� mu wezbra�a wzruszeniem. Zdo�a� tylko wykrztusi�:

� Dzi�kuj� ci, Iorku Byrnisonie.

Ruszy� za Iorkiem pod g�r� do jaskini, gdzie ognisko wci�� p�on�o weso�o w�mrokach nocy.

Tam Iorek dokona� ostatniej czynno�ci w�delikatnym procesie naprawy no�a. Po�o�y� go w�r�d roz�arzonych g�owni i�kiedy ostrze si� rozgrza�o, Lyra i�Will zobaczyli setki kolor�w wiruj�cych w�dymnej g��bi metalu. Iorek odczeka�, a� nadesz�a w�a�ciwa chwila, po czym kaza� Willowi wzi�� n� i�wsadzi� go prosto w��nieg nawiany przed jaskini�.

R�koje�� z�drewna r�anego by�a osmalona i�poczernia�a, ale Will owin�� r�k� kilkoma warstwami koszuli i�wype�ni� polecenie nied�wiedzia. W�syku i�ob�oku pary poczu�, jak atomy ostatecznie si� po��czy�y, i�wiedzia�, �e n� jest r�wnie ostry jak przedtem, r�wnie niezwyk�y.

N� rzeczywi�cie wygl�da� inaczej. By� kr�tszy i�znacznie mniej elegancki, a�ka�d� spoin� pokrywa�a warstwa matowego srebra. Teraz wygl�da� brzydko; jak zraniony.

Kiedy dostatecznie ostyg�, Will zapakowa� go do plecaka i�usiad�, ignoruj�c szpieg�w, �eby czeka� na powr�t Lyry.

Iorek zabra� j� troch� dalej w�g�r� zbocza, do miejsca niewidocznego z�jaskini. Tam pozwoli� jej usi��� w�zag��bieniu jego pot�nych ramion, z�Pantalaimonem pod postaci� myszy przytulonym do jej piersi. Iorek pochyli� g�ow� i�obw�cha� jej osmalone, poparzone d�onie. Bez s�owa zacz�� je wylizywa� do czysta; jego j�zyk koi� b�l oparze� i�Lyra poczu�a si� bezpieczna jak jeszcze nigdy w��yciu.

Lecz kiedy Iorek oczy�ci� jej r�ce z�brudu i�sadzy, przem�wi�. Wyczuwa�a plecami wibracj� jego g�osu.

� Lyro Z�otousta, co to za pomys�, �eby odwiedza� zmar�ych?

� To przysz�o do mnie we �nie, Iorku. Zobaczy�am ducha Rogera i�wiedzia�am, �e mnie wzywa... Pami�tasz Rogera; zgin��, kiedy ci� opu�cili�my, i�to by�a moja wina, przynajmniej tak czuj�. I�uwa�am, �e powinnam sko�czy� to, co zacz�am; powinnam go przeprosi� i, je�li zdo�am, uratowa� stamt�d. Je�li Will mo�e otworzy� drog� do �wiata zmar�ych, musimy tam p�j��.

� �Mo�esz� nie znaczy �musisz�.

� Ale je�li musisz i�mo�esz, nie masz �adnej wym�wki.

� Dop�ki �yjesz, masz obowi�zki wobec �ywych.

� Nie, Iorku � zaprzeczy�a �agodnie. � Mamy obowi�zek dotrzymywa� obietnic, nawet najtrudniejszych. Wiesz, powiem ci w�sekrecie, �e strasznie si� boj�. I�wola�abym, �eby ten sen nigdy mi si� nie przy�ni�, i�wola�abym, �eby Will nie pomy�la� o�u�yciu no�a, �eby tam wej��. Ale sta�o si� i�nie mo�emy si� wykr�ci�.

Lyra poczu�a dr�enie Pantalaimona i�pog�aska�a go obola�� d�oni�.

� Chocia� nie wiemy, jak si� tam dosta� � ci�gn�a. � I�nie dowiemy si�, dop�ki nie spr�bujemy. A�co ty zamierzasz, Iorku?

� Wracam na p�noc z�moim ludem. Nie mo�emy �y� w�g�rach. Nawet �nieg jest tu inny. My�la�em, �e tutaj zamieszkamy, ale �atwiej nam �y� w�morzu, nawet ciep�ym. Warto by�o sprawdzi�. Poza tym my�l�, �e b�dziemy tam potrzebni. Nadchodzi wojna, Lyro Z�otousta; czuj� jej zapach, s�ysz� jej g�os. Rozmawia�em z�Serafin� Pekkal�, zanim tutaj przyby�em, i�powiedzia�a mi, �e p�jdzie do Lorda Faa i�Cygan�w. Je�li wybuchnie wojna, b�dziemy potrzebni.

Lyra wyprostowa�a si� z�o�ywieniem, s�ysz�c imiona dawnych przyjaci�. Ale Iorek jeszcze nie sko�czy�.

� Je�li nie znajdziesz drogi powrotnej z�krainy zmar�ych, nie spotkamy si� wi�cej, poniewa� ja nie mam ducha. Moje cia�o pozostanie na ziemi, a�potem si� z�ni� po��czy. Lecz je�li ty i�ja prze�yjemy, zawsze b�dziesz honorowym i�mile widzianym go�ciem na Svalbardzie; i�to samo dotyczy Willa. Czy powiedzia� ci, co si� sta�o, kiedy go spotka�em?

� Nie � Lyra pokr�ci�a g�ow�. � Tylko �e spotkali�cie si� nad rzek�.

� On mnie onie�mieli�. Nie my�la�em, �e kto� kiedy� tego dokona, ale ten ch�opiec okaza� si� zbyt odwa�ny dla mnie i�zbyt przebieg�y. Nie cieszy mnie wasz plan, ale nie m�g�bym ci� powierzy� nikomu, tylko temu ch�opcu. Jeste�cie siebie warci. Szcz�liwej drogi, Lyro Z�otousta, moja droga przyjaci�ko.

Lyra zarzuci�a mu ramiona na szyj� i�wcisn�a twarz w�jego futro, niezdolna wydoby� g�osu.

Po chwili nied�wied� wsta� i��agodnie wyswobodzi� si� z�jej ramion. Potem odwr�ci� si� i�odszed� w�ciemno��. Lyra niemal natychmiast straci�a z�oczu jego sylwetk� na tle o�nie�onego zbocza, ale chyba dlatego, �e oczy zasz�y jej �zami.

Kiedy Will us�ysza� jej kroki na �cie�ce, spojrza� na szpieg�w i�powiedzia�:

� Nie ruszajcie si�. Patrzcie, tu jest n�... nie zamierzam go u�y�. Zosta�cie tutaj.

Wyszed� z�jaskini i�zobaczy� zap�akan� Lyr�, z�Pantalaimonem jako wilkiem wznosz�cym pysk do mrocznego nieba. Dziewczynka �ka�a prawie bezg�o�nie. Jedyne �wiat�o dawa�y s�abe refleksy dogasaj�cego ognia na �niegu, kt�re z�kolei odbija�y si� w�jej mokrych policzkach, a�jej �zy znalaz�y w�asne odbicie w�oczach Willa i�te fotony po��czy�y ich milcz�c� sieci�.

� Tak bardzo go kocham, Will! � zdo�a�a wyszepta� dr��cym g�osem. � A�on si� postarza�! Wydawa� si� stary, g�odny i�smutny... Czy wszystko spadnie teraz na nas, Will? Nie mo�emy ju� na nikogo liczy�... Zostali�my sami. Ale jeszcze nie doro�li�my. Jeste�my jeszcze dzie�mi. .. Jeste�my za mali... Je�li biedny pan Scoresby nie �yje, a�Iorek jest stary... Wszystko spada na nas, cokolwiek trzeba zrobi�.

� Damy sobie rad� � zapewni�. � Nie b�d� ju� ogl�da� si� za siebie. Damy rad�. Ale teraz musimy si� przespa�, a�je�li zostaniemy w�tym �wiecie, mog� nadlecie� giroptery, kt�re wezwali ci szpiedzy... Zrobi� przej�cie do innego �wiata, tam odpoczniemy, a�je�li szpiedzy p�jd� za nami, tym gorzej; kiedy� musimy si� ich pozby�.

� Tak � powiedzia�a Lyra, wytar�a nos wierzchem d�oni i�osuszy�a oczy pi�ciami. � Zr�bmy tak. Jeste� pewien, �e n� zadzia�a? Sprawdza�e� go?

� Wiem, �e zadzia�a.

Z Pantalaimonem pod postaci� tygrysa dla odstraszenia szpieg�w, wr�cili do jaskini i�podnie�li swoje plecaki.

� Co robicie? � zapyta�a Salmakia.

� Przechodzimy do innego �wiata � wyja�ni� Will, wyjmuj�c n�. Wydawa� si� znowu sprawny; Will nie u�wiadamia� sobie wcze�niej, jak bardzo go pokocha�.

� Ale musicie zaczeka� na giroptery Lorda Asriela � zaprotestowa� Tialys ostrym tonem.

� Nie b�dziemy czeka� � odpar� Will. � Je�li zbli�ycie si� do no�a, zabij� was. Chod�cie z�nami, je�li musicie, ale nie zatrzymacie nas tutaj. Odchodzimy.

� Sk�ama�e�!

� Nie � zaprzeczy�a Lyra. � To ja sk�ama�am. Will nie k�amie.

� Ale dok�d idziecie?

Will nie odpowiedzia�. Pomaca� przed sob� w�m�tnym powietrzu i�wyci�� otw�r.

� Pope�niacie b��d � o�wiadczy�a Salmakia. � Powinni�cie nas pos�ucha�. Nie pomy�leli�cie...

� Owszem, my�leli�my � odpar� Will. � My�leli�my d�ugo i�jutro wam powiemy, co wymy�lili�my. Mo�ecie i�� z�nami albo wraca� do Lorda Asriela.

Okno otworzy�o si� na �wiat, do kt�rego Will ju� raz uciek� z�Balthamosem i�Baruchem i�gdzie spa� bezpiecznie: by�a to bezkresna ciep�a pla�a z�paprociowatymi drzewami za wydmami.

� Tutaj � powiedzia� � prze�pimy si�. Przepu�ci� ich przodem i�natychmiast zamkn�� za sob� okno. On i�Lyra po�o�yli si� od razu, wyczerpani. Lady Salmakia stan�a na stra�y, a�kawaler otworzy� sw�j magnetytowy rezonator i�zacz�� nadawa� wiadomo�� w�mrok.

� Moje dziecko! Moja c�rka! Gdzie ona jest? Co� ty zrobi�? Moja Lyra... ju� lepiej wyrwij mi serce... ze mn� by�a bezpieczna, bezpieczna, a�gdzie jest teraz?

Krzyki pani Coulter rezonowa�y w�ma�ej komnatce na szczycie adamantowej wie�y. Kobieta by�a przywi�zana do krzes�a, mia�a podarte ubranie, zmierzwione w�osy, dziki wzrok; jej dajmon-ma�pa rzuca� si� i�szamota� na pod�odze, sp�tany zwojami srebrnego �a�cucha.

Lord Asriel siedzia� w�pobli�u i�gryzmoli� co� na kartce, nie zwracaj�c uwagi na krzyki. Obok niego sta� ordynans, zerkaj�c nerwowo na kobiet�. Lord Asriel poda� mu papier, ordynans zasalutowa� i�wyszed� w�po�piechu; jego dajmona-terier potruchta�a za nim z�podkulonym ogonem.

Lord Asriel odwr�ci� si� do pani Coulter.

� Lyra? Szczerze m�wi�c, ma�o mnie obchodzi � odpar� cichym, chrapliwym g�osem. -Ten pod�y bachor powinien zosta� tam, gdzie jego miejsce, i�robi�, co mu kazano. Nie mog� traci� na ni� wi�cej czasu ani �rodk�w; je�li odrzuca pomoc, niech sama poniesie konsekwencje.

� Nie m�wisz powa�nie, Asrielu, bo przecie�...

� M�wi� ca�kiem powa�nie. Wywo�uje nieproporcjonalnie wielkie zamieszanie w�por�wnaniu z�jej zaletami. Zwyk�a angielska dziewczyna, niezbyt bystra...

� W�a�nie �e bystra! � zaprotestowa�a pani Coulter.

� No dobrze, sprytna, ale pozbawiona inteligencji; impulsywna, nieuczciwa, chciwa...

� Dzielna, wielkoduszna, kochaj�ca.

� Ca�kiem przeci�tne dziecko, niczym si� nie wyr�niaj�ce...

� Ca�kiem przeci�tne? Lyra? Ona jest wyj�tkowa. Pomy�l, czego ju� dokona�a. Mo�esz jej nie lubi�, Lordzie Asrielu, ale nie wa� si� traktowa� protekcjonalnie mojej c�rki. Ze mn� by�a bezpieczna, dop�ki...

� Masz racj� � przyzna�, wstaj�c. � Ona jest wyj�tkowa. �eby ci� oswoi� i�ob�askawi�... nie�atwe zadanie. Ona pozbawi�a ci� trucizny, Mariso. Wyrwa�a ci z�by. Tw�j ogie� ga�nie pod zalewem rodzicielskich sentyment�w. Kto by pomy�la�? Bezlitosna agentka Ko�cio�a, fanatyczna dr�czycielka dzieci, wynalazczym ohydnych maszyn do krojenia maluch�w na plasterki i�zagl�dania w�ich przera�one duszyczki w�poszukiwaniu grzechu... a� tu zjawia si� pyskata niedouczona smarkula o�brudnych paznokciach, a�ty gdakasz i�trz�siesz si� nad ni� jak kwoka. No, przyznaj�, �e dzieciak widocznie ma jaki� dar, kt�rego sam nigdy nie zauwa�y�em. Ale je�li potrafi tylko zmieni� ci� w�troskliw� mamusi�, to marny, n�dzny, nic niewart dar. A�teraz lepiej sied� cicho. Zaprosi�em tu g��wnych dow�dc�w na piln� narad� i�je�li nie przestaniesz wrzeszcze�, ka�� ci� zakneblowa�.

Pani Coulter by�a bardziej podobna do c�rki, ni� przypuszcza�a. Zamiast odpowiedzi splun�a Lordowi Asrielowi w�twarz. Spokojnie otar� plwocin� i�powiedzia�:

� Knebel poprawi r�wnie� twoje zachowanie.

� Och, naucz mnie manier, Asrielu � prychn�a. � Pokazywa� swoim podkomendnym je�ca przywi�zanego do krzes�a to rzeczywi�cie szczyt uprzejmo�ci. Rozwi�� mnie albo ci� zmusz�, �eby� mnie zakneblowa�.

� Jak sobie �yczysz � mrukn�� i�wyj�� z�szuflady jedwabny szal; zanim jednak wepchn�� go jej do ust, pokr�ci�a g�ow�.

� Nie, nie! � zawo�a�a. � Nie, b�agam, nie upokarzaj mnie.

�zy w�ciek�o�ci trysn�y jej z�oczu.

� Dobrze, rozwi��� ci�, ale on zostanie w��a�cuchach � ust�pi� Asriel, wrzuci� szal z�powrotem do szuflady i�przeci�� jej wi�zy sk�adanym no�em.

Roztar�a nadgarstki, wsta�a, przeci�gn�a si� i�dopiero wtedy zobaczy�a, w�jakim stanie ma w�osy i�ubi�r. Wygl�da�a blado i�mizernie; resztki gallivespia�skiego jadu wci�� kr��y�y w�jej ciele i�wywo�ywa�y okropne b�le staw�w, ale nie zamierza�a si� do tego przyznawa�.

� Mo�esz si� tam umy� � powiedzia� Lord Asriel, wskazuj�c ma�y pokoik, niewiele wi�kszy od szafy.

Pani Coulter wzi�a na r�ce sp�tanego dajmona, kt�ry �ypa� gro�nie na Lorda Asriela ponad jej ramieniem, i�posz�a doprowadzi� si� do porz�dku.

Wszed� ordynans i�zameldowa�:

� Jego Kr�lewska Wysoko�� Ogunwe i�Lord Roke.

Zjawili si� afryka�ski genera� i�Gallivespianin: kr�l Ogunwe w�czystym mundurze, ze �wie�ym opatrunkiem na skroni, i�Lord Roke na grzbiecie swojego b��kitnego jastrz�bia, kt�ry szybko przefrun�� na st�.

Lord Asriel przywita� ich ciep�o i�pocz�stowa� winem. Ptak pozwoli� zej�� je�d�cowi, a�potem przefrun�� na kinkiet przy drzwiach. Ordynans zapowiedzia� trzeciego dow�dc� Lorda Asriela, anielic� imieniem Xaphania. Mia�a znacznie wy�sz� rang� ni� Baruch czy Balthamos i�promieniowa�a dr��cym, niepokoj�cym �wiat�em, kt�re zdawa�o si� dochodzi� sk�din�d.

Tymczasem pojawi�a si� pani Coulter, ju� znacznie schludniejsza. Troje dow�dc�w sk�oni�o si� przed ni�, ona za� nie okaza�a �adnego zdziwienia na ich widok, tylko skin�a g�ow� i�usiad�a spokojnie, trzymaj�c w�ramionach sp�tan� ma�p�.

Nie trac�c czasu, Lord Asriel powiedzia�:

� Kr�lu Ogunwe, powiedz mi, co si� sta�o.

Pot�ny Afrykanin o�g��bokim g�osie oznajmi�:

� Zabili�my siedemnastu z�Gwardii Szwajcarskiej i�zniszczyli�my dwa zeppeliny. Stracili�my pi�ciu ludzi i�jeden giropter. Dziewczynka i�ch�opiec uciekli. Pojmali�my pani� Coulter, pomimo jej dzielnego oporu, i�przywie�li�my j� tutaj. Mam nadziej�, �e przyzna, �e traktowali�my j� uprzejmie.

� Jestem ca�kiem zadowolona z�twojego traktowania, panie � odpar�a pani Coulter, k�ad�c nieznaczny nacisk na zaimek �twojego�.

� Jakie� uszkodzenia pozosta�ych giropter�w? Ranni? � zapyta� Lord Asriel.

� Troch� uszkodze� i�troch� rannych, ale to drobiazgi.

� Dobrze. Dzi�kuj� ci, kr�lu, twoi ludzie dobrze si� spisali. Lordzie Roke, czego si� dowiedzia�e�?

� Moi szpiedzy s� z�ch�opcem i�dziewczynk� w�innym �wiecie. Dzieci s� bezpieczne, ca�e i�zdrowe, chocia� dziewczynk� utrzymywano w�narkotycznym �nie przez wiele dni. Ch�opiec straci� mo�liwo�� u�ywania no�a podczas zaj�cia w�jaskini; wskutek jakiego� wypadku n� p�k� na kawa�ki. Teraz jednak znowu jest w�ca�o�ci dzi�ki stworowi z�p�nocy twojego �wiata, Lordzie Asrielu, ogromnemu nied�wiedziowi, bardzo zr�cznemu w�kowalskim rzemio�le. Jak tylko n� zosta� naprawiony, ch�opiec przeci�� okno do innego �wiata, gdzie s� teraz. Moi szpiedzy oczywi�cie im towarzysz�, ale istnieje pewna trudno��: dop�ki ch�opiec ma n�, nie mo�na go do niczego zmusi�, a�gdyby zabili go we �nie, n� by�by dla nas bezu�yteczny. Na razie kawaler Tialys i�lady Salmakia p�jd� za nimi wsz�dzie, wi�c przynajmniej mo�emy ich �ledzi�. Chyba maj� jaki� plan; w�ka�dym razie nie chc� tutaj wr�ci�. Moja dw�jka ich upilnuje.

� Czy nic im nie grozi w�tym innym �wiecie? � zaniepokoi� si� Lord Asriel.

� S� na pla�y obok lasu drzew paprociowych. W�okolicy nie ma �lad�w zwierz�cego �ycia. W�chwili obecnej ch�opiec i�dziewczynka �pi�; rozmawia�em z�kawalerem Tialysem nieca�e pi�� minut temu.

� Dzi�kuj� � powiedzia� Lord Asriel. � Oczywi�cie teraz, kiedy twoi agenci �ledz� dzieci, nie mamy ju� szpieg�w w�Magistraturze. Musimy polega� na aletheiometrze. Przynajmniej...

W�wczas ku ich zdumieniu odezwa�a si� pani Coulter.

� Nie wiem o�innych ugrupowaniach � powiedzia�a � ale je�li chodzi o�Komisj� Konsystorsk�, polegaj� na odczytach brata Pavla Ra�ka. On jest skrupulatny, ale powolny. Dopiero za par� godzin dowiedz� si�, gdzie jest Lyra.

� Dzi�kuj� ci, Mariso � powiedzia� Lord Asriel. � Czy nie domy�lasz si�, co Lyra i�ten ch�opiec planuj� zrobi�?

� Nie. Rozmawia�am z�nim, wydawa� si� uparty i�przyzwyczajony do dochowywania sekret�w. Nie mam poj�cia, co on zamierza. Co do Lyry, jej post�powania nie mo�na przewidzie�.

� M�j panie � wtr�ci� kr�l Ogunwe � chcieliby�my wiedzie�, czy ta dama nale�y teraz do rady dow�dc�w. Je�li tak, jak� pe�ni funkcj�? Je�li nie, czy nie powinna opu�ci� tego miejsca?

� Ona jest naszym je�cem i�moim go�ciem, a�jako wybitna dawna agentka Ko�cio�a mo�e posiada� po�yteczne informacje.

� Czy dobrowolnie ujawni nam cokolwiek? Czy te� trzeba podda� j� torturom? � zagadn�� Lord Roke, patrz�c prosto na ni�.

Pani Coulter wybuchn�a �miechem.

� My�la�am, �e dow�dcy Lorda Asriela lepiej znaj� si� na rzeczy i�wiedz�, �e torturami nie wydob�d� prawdy.

Lord Asriel mimo woli poczu� si� ubawiony jej zuchwa�� nieszczero�ci�.

� R�cz� za zachowanie pani Coulter � powiedzia�. � Ona wie, co j� czeka, je�li nas zdradzi; chocia� nie damy jej ku temu okazji. Jednak�e je�li macie w�tpliwo�ci, wyjawcie je teraz, bez obawy.

� Ja mam w�tpliwo�ci � o�wiadczy� kr�l Ogunwe � ale dotycz� ciebie, nie jej.

� Dlaczego? � zapyta� Lord Asriel.

� Je�li zechce ci� skusi�, nie oprzesz si� jej. Dobrze, �e j� schwytali�my, ale �le, �e zaprosili�my j� do tej rady. Traktuj j� z�najwy�sz� uprzejmo�ci�, zapewnij jej wszelkie wygody, ale przenie� j� gdzie indziej i�trzymaj si� od niej z�daleka.

� No c�, sam zach�ci�em ci� do m�wienia � mrukn�� Lord Asriel � wi�c musz� przyj�� twoj� nagan�. Ceni� twoj� obecno�� wy�ej ni� jej, kr�lu. Ka�� j� przenie��.

Wyci�gn�� r�k� do dzwonka, ale zanim zd��y� zadzwoni�, pani Coulter zawo�a�a:

� Prosz�, wys�uchajcie mnie najpierw! Mog� pom�c. Pewnie nigdy ju� nie schwytacie osoby, kt�ra by�a tak blisko centrum Magistratury jak ja. Wiem, jak oni my�l�, potrafi� odgadn��, co zrobi�. Zastanawiacie si�, czy powinni�cie mi zaufa�. Dlaczego ich opu�ci�am? To proste: oni zamierzaj� zabi� moj� c�rk�. Nie odwa�� si� pozostawi� jej przy �yciu. Jak tylko si� dowiedzia�am, kim ona jest... czym ona jest... jak tylko pozna�am przepowiedni� czarownic, zrozumia�am, �e musz� odej�� z�Ko�cio�a. Wiedzia�am, �e Ko�ci� jest moim wrogiem. Nie wiedzia�am, kim wy jeste�cie ani kim jestem dla was... to zagadka; ale zrozumia�am, �e musz� stan�� do walki z�Ko�cio�em, ze wszystkim, w�co wierz�, a�je�li trzeba, nawet przeciwko samemu Autorytetowi...

Urwa�a. Wszyscy dow�dcy s�uchali uwa�nie. Teraz spogl�da�a prosto w�twarz Lorda Asriela i�m�wi�a jakby tylko do niego, g�osem niskim i�nami�tnym, z�b�yszcz�cymi oczami.

� By�am najgorsz� matk� na �wiecie. Pozwoli�am sobie odebra� jedyne dziecko, kiedy by�o zaledwie niemowl�ciem, bo nie dba�am o�nie; zale�a�o mi tylko na w�asnej karierze. Nie my�la�am o�c�rce przez lata, a�je�li ju� j� wspomina�am, to tylko z��alem i�wstydem. Ale potem Ko�ci� zacz�� interesowa� si� Py�em i�dzie�mi i�co� drgn�o w�moim sercu. Przypomnia�am sobie, �e jestem matk�, a�Lyra jest... moim dzieckiem. A�poniewa� grozi�o jej niebezpiecze�stwo, uratowa�am j�. Ju� trzy razy wkracza�am, �eby j� wyci�gn�� z�k�opot�w. Po raz pierwszy, kiedy Rada Oblacyjna rozpocz�a dzia�alno��; pojecha�am do Kolegium Jordana i�zabra�am c�rk� do siebie, do Londynu, gdzie mog�am j� chroni� przed Rad�... przynajmniej mia�am tak� nadziej�. Ale Lyra uciek�a.

Po raz drugi w�Bolvangarze, kiedy znalaz�am j� w�sam� por�, pod... pod ostrzem... Serce niemal mi stan�o w�piersi. W�a�nie to robili... robili�my, ja robi�am to innym dzieciom, ale kiedy chodzi�o o�moje dziecko... Och, nie wyobra�acie sobie, co wtedy prze�y�am; nie �ycz� wam takiego cierpienia. Ale uwolni�am j�; zabra�am j� stamt�d; uratowa�am j� po raz drugi. Jednak nawet wtedy wci�� czu�am si� cz�ci� Ko�cio�a, s�ug�, lojaln� i�oddan� s�ug�, poniewa� wype�nia�am rozkazy Autorytetu.

A potem pozna�am przepowiedni� czarownic. Lyra kiedy�, wkr�tce, b�dzie kuszona jak Ewa... tak mi powiedzia�y. Nie wiem, jak� form� przybierze ta pokusa, ale ona przecie� dorasta. Nietrudno sobie wyobrazi�. A�teraz, kiedy Ko�ci� r�wnie� to wie, zabij� j�. Je�li wszystko zale�y od niej, czy zaryzykuj� i�pozwol� jej �y�? Czy mog� liczy� na szans�, �e Lyra odrzuci pokus�, jak�kolwiek pokus�? Nie, musz� j� zabi�. Gdyby mogli, wr�ciliby do rajskiego ogrodu i�zabili Ew�, zanim uleg�a pokusie. Zabijanie nie jest dla nich trudne; sam Kalwin nakaza� zab�jstwo dzieci; zabijaj� uroczy�cie i�ceremonialnie, z�mod�ami, psalmami, hymnami i�lamentami, ale j� zabij�. Je�li wpadnie im w�r�ce, zginie. Wi�c kiedy us�ysza�am, co powiedzia�a czarownica, ocali�am moj� c�rk� po raz trzeci. Zabra�am j� do bezpiecznego miejsca i�zamierza�am tam ukrywa�.

� Podawa�a� jej narkotyki � zarzuci� jej kr�l Ogunwe. � U�pi�a� j�.

� Musia�am � wyja�ni�a pani Coulter � poniewa� ona mnie nienawidzi. � W�tym miejscu jej g�os, opanowany, cho� pe�en emocji, za�ama� si� w��kaniu i�odt�d dr�a� wyra�nie, kiedy ci�gn�a: � Ona boi si� mnie i�nienawidzi, i�uciek�aby przede mn� jak ptaszek przed kotem, gdybym jej nie u�pi�a. Czy wiecie, co to znaczy dla matki? Ale tylko w�ten spos�b mog�am zapewni� jej bezpiecze�stwo! Przez ca�y czas w�jaskini... u�piona, bezw�adna, z�zamkni�tymi oczami, ze swoim dajmonem zwini�tym na szyi... Och, czu�am tak� mi�o��, tak� czu�o��, tak� g��bok�, g��bok�... Moje w�asne dziecko... po raz pierwszy mog�am robi� dla niej takie rzeczy, moja male�ka... My�am j� i�karmi�am, trzyma�am j� w�cieple, strzeg�am jej bezpiecze�stwa... Le�a�am przy niej w�nocy, ko�ysa�am j� w�ramionach, skrapia�am �zami jej w�osy, ca�owa�am jej zamkni�te oczy, moja male�ka...

Nie czu�a wstydu. M�wi�a cicho, nie deklamowa�a ani nie podnosi�a g�osu, a�kiedy wstrz�sa�y ni� szlochy, t�umi�a je prawie do czkawki, jakby przez uprzejmo�� stara�a si� panowa� nad uczuciami. Co pot�gowa�o efekt jej bezczelnych k�amstw, pomy�la� Lord Asriel z�niesmakiem; k�ama�a jak z�nut.

Kierowa�a swoje s�owa g��wnie do kr�la Ogunwe, chocia� bez ostentacji, co r�wnie� zauwa�y� Lord Asriel. Kr�l by� nie tylko jej g��wnym oskar�ycielem, ale cz�owiekiem, w�przeciwie�stwie do anielicy czy Lorda Roke, wi�c potrafi�a gra� na jego emocjach.

W rzeczywisto�ci najwi�ksze wra�enie wywar�a na Lordzie Roke. Gallivespianin wyczu� w�niej natur� tak zbli�on� do skorpiona, jakiej jeszcze nigdy nie napotka�, i�doskonale zdawa� sobie spraw� z�si�y ukrytego w�niej ��d�a. Lepiej trzyma� skorpiony na widoku, pomy�la�.

Wi�c popar� kr�la Ogunwe, kiedy ten zmieni� zdanie i�nalega�, �eby nie przenosi� pani Coulter. Lord Asriel zosta� wzi�ty w�dwa ognie; teraz sam chcia� si� jej pozby�, ale ju� zgodzi� si� spe�ni� �yczenie dow�dc�w.

Pani Coulter spojrza�a na niego z��agodnym, szlachetnym zatroskaniem. Mia� pewno��, �e nikt inny nie dostrzeg� b�ysku chytrego triumfu w�g��binach jej pi�knych oczu.

� Zosta� wi�c � ust�pi�. � Ale dosy� ju� m�wi�a�. Odt�d milcz. Chc� rozwa�y� t� propozycj� dotycz�c� garnizonu na po�udniowej granicy. Widzieli�cie raport; czy to mo�liwe? Czy to wskazane? Nast�pnie chc� obejrze� zbrojowni�. Potem wys�ucham sprawozdania Xaphanii o�rozmieszczeniu si� anielskich. Najpierw garnizon. Kr�lu Ogunwe?

Afryka�ski przyw�dca zacz�� m�wi�. Rozmawiali przez jaki� czas i�zaimponowali pani Coulter dok�adn� znajomo�ci� obrony Ko�cio�a oraz przenikliw� ocen� charakteru dow�dc�w.

Teraz jednak, kiedy Tialys i�Salmakia towarzyszyli dzieciom i�Lord Asriel nie mia� ju� szpieg�w w�Magistraturze, ich wiedza wkr�tce stanie si� bardzo przestarza�a. Pani Coulter wpad�a na pewien pomys� i�wymieni�a z�ma�p�-dajmonem spojrzenie, kt�re przypomina�o siln� anbaryczn� iskr�; nie odzywa�a si� jednak i�g�aska�a jego z�ociste futro, s�uchaj�c dow�dc�w. Potem Lord Asriel powiedzia�:

� Wystarczy. P�niej zajmiemy si� tym problemem. Teraz zbrojownia. Rozumiem, �e s� gotowi do przetestowania intencyjnego statku. P�jdziemy go obejrze�.

Wyj�� srebrny klucz z�kieszeni i�otworzy� zapi�cie �a�cucha p�taj�cego �apy z�ocistej ma�py, uwa�aj�c, �eby nie dotkn�� ani jednego w�oska z�ocistego futra.

Lord Roke dosiad� swojego jastrz�bia i�pofrun�� za pozosta�ymi. Lord Asriel sprowadzi� ich po schodach wie�y i�wyszli na zewn�trz, na mury obronne.

Wia� zimny wiatr, szczypi�cy w�policzki. B��kitny jastrz�b wzbi� si� do g�ry w�silnym pr�dzie powietrznym, ko�uj�c w�r�d gwa�townych podmuch�w. Kr�l Ogunwe cia�niej otuli� si� p�aszczem i�opar� d�o� na g�owie swojej dajmony-geparda.

Pani Coulter odezwa�a si� pokornym tonem do anielicy:

� Wybacz mi, pani; nazywasz si� Xaphania?

� Tak � potwierdzi�a anielica.

Jej wygl�d zrobi� wra�enie na pani Coulter, podobnie jak jej ziomkowie zrobili wra�enie na czarownicy Rucie Skadi, kiedy spotka�a ich w�niebie; nie �wieci�a, ale ja�nia�a, chocia� to �wiat�o nie mia�o widocznego �r�d�a. By�a wysoka, naga, skrzydlata, o�pobru�d�onej twarzy, najstarsza ze wszystkich �ywych istot, jakie widzia�a pani Coulter.

� Czy nale�a�a� do tych anio��w, kt�re zbuntowa�y si� dawno temu?

� Tak. Od tamtej pory w�drowa�am pomi�dzy wieloma �wiatami. Teraz �lubowa�am wierno�� Lordowi Asrielowi, poniewa� w�jego wielkim przedsi�wzi�ciu widz� jedyn� nadziej� na ostateczne zniszczenie tyranii.

� A�je�li poniesiecie kl�sk�?

� W�wczas wszyscy zginiemy, a�okrucie�stwo zapanuje na wieki.

Rozmawia�y, id�c za Lordem Asrielem, kt�ry szybkim krokiem zmierza� w�r�d porywistej wichury w�stron� ogromnych schod�w, prowadz�cych tak g��boko pod ziemi�, �e nawet blask lamp osadzonych w��cianach nie si�ga� dna. Obok nich �mign�� b��kitny jastrz�b i�pomkn�� w�d�, w�ciemno��, b�yskaj�c pi�rami w��wietle kolejnych mijanych jarzeni�wek, a� zmieni� si� w�ma�y punkcik i�znikn��.

Anielica przysun�a si� do Lorda Asriela, a�pani Coulter znalaz�a si� obok afryka�skiego kr�la.

� Wybacz mi ignorancj�, panie � powiedzia�a � ale nigdy nie widzia�am ani nie s�ysza�am o�istotach takich jak cz�owiek na b��kitnym jastrz�biu, a� do wczorajszej walki w�jaskini... Sk�d on pochodzi? Czy mo�esz mi opowiedzie� o�jego narodzie? Za nic nie chcia�abym go obrazi�, ale je�li odezw� si�, nie wiedz�c nic o�nim, mog� nie�wiadomie pope�ni� nietakt.

� Dobrze robisz, �e pytasz � rzek� kr�l Ogunwe. � Jego nar�d to dumni ludzie. Ich �wiat rozwija� si� inaczej ni� nasz; �yj� tam dwa gatunki rozumnych istot, ludzie i�Gallivespianie. Ludzie w�wi�kszo�ci s�u�� Autorytetowi i�odk�d pami�� si�ga, usi�owali eksterminowa� ma�y ludek. Uwa�aj� ich za diab�y. Wi�c Gallivespianie nadal nie ufaj� ca�kowicie nikomu naszych rozmiar�w. Ale to gro�ni i�dumni wojownicy, i�cenni szpiedzy. Mog� by� gro�nymi wrogami.

� Czy wszyscy jego rodacy s� z�wami, czy te� s� podzieleni jak ludzie?

� Niekt�rzy stoj� po stronie wroga, ale wi�kszo�� jest z�nami.

� A�anio�owie? Wiesz, panie, jeszcze niedawno my�la�am, �e anio�owie to �redniowieczny wymys�, zwyk�e wyobra�enie... Dziwnie si� czuj�, rozmawiaj�c z�jednym z�nich... Ile anio��w jest z�Lordem Asrielem?

� Pani Coulter � skarci� j� kr�l � takie pytania zadaje tylko szpieg.

� �adny ze mnie szpieg, skoro pytam tak otwarcie � za�mia�a si� pani Coulter. � Przecie� jestem je�cem, panie. Nie uciekn�, nawet gdybym mia�a dok�d. Od tej chwili jestem nieszkodliwa, prosz� mi wierzy� na s�owo.

� Skoro tak m�wisz, ch�tnie ci wierz� � ust�pi� kr�l. � Anio�y trudniej zrozumie� ni� istoty ludzkie. Nie wszystkie nale�� do jednego gatunku; niekt�re maj� wi�ksz� moc; ��cz� je skomplikowane przymierza i�dziel� odwieczne wa�nie, o�kt�rych niewiele wiemy. Autorytet uciska� je, odk�d powsta�.

Przystan�a. By�a prawdziwie wstrz��ni�ta. Afryka�ski kr�l zatrzyma� si� obok niej, my�l�c, �e zas�ab�a. Rzeczywi�cie �wiat�o lampy malowa�o upiorne cienie na jej twarzy.

� M�wisz o�tym tak niedbale � szepn�a � jakby ka�dy to wiedzia�, ale... Jak to mo�liwe? Autorytet stworzy� �wiaty, prawda? Istnia� przed wszystkim innym. Jak m�g� powsta�?

� To anielska wiedza � odpar� kr�l Ogunwe. � Niekt�rzy z�nas te� byli wstrz��ni�ci, kiedy si� dowiedzieli, �e Autorytet nie jest stw�rc�. Mo�e istnieje jaki� stw�rca, a�mo�e nie; tego nie wiemy. Wiemy tylko, �e w�pewnej chwili Autorytet przej�� w�adz� i�odt�d anio�y si� buntuj�, a�istoty ludzkie r�wnie� z�nim walcz�. To ostatnia rebelia. Nigdy przedtem ludzie, anio�y i�mieszka�cy wszystkich �wiat�w nie po��czyli si�. To najwi�ksza armia wszech czas�w. Ale mo�e nie wystarczy�. Zobaczymy.

� Ale co zamierza Lord Asriel? Co to za �wiat i�dlaczego on tutaj przyby�?

� Sprowadzi� nas tutaj, poniewa� ten �wiat jest pusty. To znaczy, bez rozumnego �ycia. Nie jeste�my kolonialistami, pani Coulter. Nie przybyli�my podbija�, lecz budowa�.

� I�on zamierza zaatakowa� kr�lestwo niebios?

Ogunwe popatrzy� na ni� spokojnie.

� Nie planujemy inwazji na kr�lestwo � zaprzeczy� � ale je�li kr�lestwo planuje inwazj�, lepiej niech si� przygotuj� do wojny, poniewa� my jeste�my przygotowani. Pani Coulter, jestem kr�lem, lecz moim najszczytniejszym celem jest stworzenie wsp�lnie z�Lordem Asrielem �wiata, gdzie nie ma �adnych kr�lestw. �adnych kr�l�w, biskup�w ani ksi�y. Kr�lestwo niebieskie znane jest pod t� nazw�, odk�d Autorytet po raz pierwszy wyni�s� si� ponad reszt� anio��w. Nie chcemy do niego nale�e�. Ten �wiat jest inny. Pragniemy zosta� wolnymi obywatelami republiki niebios.

Pani Coulter chcia�a jeszcze porozmawia�, zada� dziesi�tki pyta�, kt�re cisn�y si� jej na usta, ale kr�l ruszy� dalej, �eby dow�dca na niego nie czeka�, wi�c musia�a p�j�� za nim.

Schody prowadzi�y tak g��boko, �e kiedy sko�czy�y si� na ostatnim poziomie, niebo w�g�rze ca�kiem znik�o. Ju� w�po�owie drogi pani Coulter zabrak�o tchu, ale nie narzeka�a i�schodzi�a dalej, a� dotar�a do rozleg�ej sali, o�wietlonej rozjarzonymi kryszta�ami w�kolumnach podtrzymuj�cych sufit. Mroczn� przestrze� w�g�rze przecina�y belki, k�adki, pomosty i�drabiny, na kt�rych krz�ta�y si� ma�e figurki.

Lord Asriel rozmawia� ze swoimi dow�dcami, kiedy zjawi�a si� pani Coulter. Nie zaczeka�, �eby odpocz�a, tylko ruszy� przez wielk� hal�, gdzie od czasu do czasu �wietlista posta� �miga�a mu nad g�ow� lub l�dowa�a na pod�odze, �eby zamieni� z�nim kilka kr�tkich s��w. Powietrze by�o ciep�e i�g�ste. Pani Coulter zauwa�y�a, �e � prawdopodobnie przez grzeczno�� wobec Lorda Roke � ka�da kolumna mia�a pust� p�k� na wysoko�ci ludzkiej g�owy, gdzie Gallivespianin m�g� posadzi� swojego jastrz�bia i�w��czy� si� do dyskusji.

Lecz nie zostali d�ugo w�wielkiej sali. Na drugim ko�cu nadzorca z�wysi�kiem otworzy� przed nimi ci�kie podw�jne drzwi i�wyszli na peron kolejowy. Tam czeka� na nich ma�y zamkni�ty wagon, ci�gni�ty przez anbaryczn� lokomotyw�.

In�ynier uk�oni� si�, a�jego br�zowa dajmona-ma�pa schowa�a si� za jego nogami na widok z�ocistej ma�py. Lord Asriel zamieni� par� s��w z�in�ynierem i�zaprosi� pozosta�ych do wagonu, kt�ry podobnie jak sal� o�wietla�y rozjarzone kryszta�y, umieszczone w�srebrnych uchwytach na lustrzanych mahoniowych panelach.

Jak tylko Lord Asriel do��czy� do reszty, poci�g ruszy� g�adko, w�lizn�� si� do tunelu i�szybko przyspieszy�. Tylko stukot k� na szynach �wiadczy� o�pr�dko�ci jazdy.

� Dok�d jedziemy? � zapyta�a pani Coulter.

� Do zbrojowni � odpar� kr�tko Lord Asriel i�odwr�ci� si�, �eby porozmawia� z�anielic�.

Pani Coulter zwr�ci�a si� do Lorda Roke:

� Milordzie, czy zawsze wysy�acie szpieg�w parami?

� Dlaczego pytasz?

� Ze zwyk�ej ciekawo�ci. M�j dajmon i�ja zostali�my przez nich obezw�adnieni w�jaskini i�zaintrygowa�o mnie, jak dobrze walcz�.

� Czemu zaintrygowa�o? Nie spodziewa�a� si�, �e ludzie naszych rozmiar�w potrafi� dobrze walczy�?

Spojrza�a na niego zimno, �wiadoma jego p�omiennej dumy.

� Nie � przyzna�a. � My�la�am, �e �atwo was pobijemy, a�tymczasem wy prawie nas pobili�cie. Ch�tnie przyznaj� si� do b��du. Ale czy zawsze walczycie parami?

� Przecie� ty tworzysz par� ze swoim dajmonem. Spodziewa�a� si�, �e damy wam przewag�? � odpar� i�hardym spojrzeniem, przenikliwie czystym nawet w�mi�kkim �wietle kryszta��w, wyzywa� j� do zadawania dalszych pyta�.

Skromnie spu�ci�a oczy i�zmilcza�a.

Min�o kilka minut i�pani Coulter poczu�a, �e poci�g zje�d�a w�d�, jeszcze g��biej do serca g�ry. Nie potrafi�a oceni�, jak daleko zajechali, ale co najmniej po pi�tnastu minutach poci�g zacz�� zwalnia�. Wkr�tce zatrzyma� si� przy peronie, gdzie anbaryczne �wiat�a wydawa�y si� o�lepiaj�ce po mrocznym tunelu.

Lord Asriel otworzy� drzwi i�wysiedli. Powietrze by�o tu tak gor�ce i�g�ste od wyziew�w siarki, �e pani Coulter a� si� zakrztusi�a. Wszystko wibrowa�o od uderze� pot�nych m�ot�w i�dono�nego zgrzytu metalu o�kamie�.

Nadzorca odsun�� drzwi prowadz�ce z�peronu i�natychmiast ha�as si� podwoi�. Zala�a ich fala gor�ca. Odruchowo os�onili oczy przed ostrym, ra��cym blaskiem. Tylko Xaphania znios�a bez mrugni�cia gwa�towne natarcie �wiat�a, d�wi�ku i��aru. Po chwili, kiedy zmys�y pani Coulter si� przystosowa�y, rozejrza�a si� z�ciekawo�ci�.

Widywa�a ju� w�swoim �wiecie huty, warsztaty, fabryki; najwi�ksze wygl�da�y przy tym jak wiejska ku�nia. M�oty wielko�ci dom�w unosi�y si� szybko ku odleg�emu sklepieniu, a�potem spada�y w�d�, by uderzy� w�sztaby �elaza wielkie jak k�ody i�rozp�aszczy� je w�u�amku sekundy z�impetem, od kt�rego dr�a�a sama g�ra; z�upustu w�skalnej �cianie p�yn�a rzeka siarkowego roztopionego metalu, dop�ki nie odci�a jej adamantowa brama, po czym spieniona, rozjarzona pow�d� run�a przez kana�y, przela�a si� przez tamy i�wype�ni�a ustawione rz�dami formy odlewnicze, �eby zastygn�� w�chmurze �r�cego dymu; gigantyczne tokarki i�skrawarki ci�y, sk�ada�y i�prasowa�y �elazne blachy calowej grubo�ci jak bibu�k�, a�potem potworne m�oty znowu je rozp�aszcza�y i�wali�y w�ka�d� warstw� metalu z�tak� si��, �e kolejne warstwy ��czy�y si� w�jedn�, mocniejsz�, i�jeszcze raz od nowa.

Gdyby Iorek Byrnison zobaczy� t� zbrojowni�, musia�by przyzna�, �e ci ludzie znaj� si� na obr�bce metalu. Pani Coulter tylko patrzy�a i�podziwia�a. Nie da�o si� rozmawia�, wi�c nikt nawet nie pr�bowa�. Lord Asriel kiwn�� na ma�� grupk� i�poprowadzi� ich po a�urowej k�adce, zawieszonej nad jeszcze wi�ksz� otch�ani� w�dole, gdzie g�rnicy oskardami i�kilofami wydzierali b�yszcz�ce metale z�macierzystej ska�y.

Przeszli k�adk� i�d�ugim kamiennym korytarzem, gdzie wisia�y stalaktyty l�ni�ce dziwnymi barwami. Zgrzyt, �oskot i�dudnienie stopniowo przycich�y. Pani Coulter poczu�a ch�odny powiew na rozpalonej twarzy. Zamiast pochodni dodatkowo wydzielaj�cych ciep�o drog� o�wietla�y kryszta�y, nieosadzone w�kinkietach ani kolumnach, tylko rozrzucone bez�adnie na pod�odze. Wkr�tce grupka w�drowc�w znowu poczu�a ch��d i�nagle wyszli na nocne powietrze.

Znale�li si� w�miejscu, gdzie g�r� cz�ciowo od�upano, wskutek czego powsta� teren p�aski i�rozleg�y jak plac defiladowy. Przed sob� widzieli szereg s�abo o�wietlonych, wielkich �elaznych drzwi w�g�rskim zboczu � niekt�re by�y otwarte, inne zamkni�te; z�jednych jacy� ludzie wytaczali co� okrytego plandek�.

� Co to jest? � zapyta�a pani Coulter afryka�skiego kr�la, a�on odpowiedzia�:

� Intencyjny statek.

Pani Coulter nie mia�a poj�cia, co to znaczy; z�nami�tn� ciekawo�ci� patrzy�a, jak tamci przygotowywali si� do zdj�cia plandeki.

Stan�a obok kr�la Ogunwe, jakby szukaj�c ochrony, i�zapyta�a:

� Jak to dzia�a? Do czego s�u�y?

� Zaraz zobaczymy � odpar� kr�l.

Wygl�da�o to jak skomplikowane urz�dzenie wiertnicze albo kokpit giroptera, albo kabina pot�nego d�wigu. Szklana kopu�a os�ania�a fotel, przed kt�rym znajdowa�a si� tablica z�co najmniej tuzinem d�wigni i�prze��cznik�w. Pojazd sta� na sze�ciu przegubowych nogach, ka�da by�a po��czona z�korpusem pod innym k�tem, tote� wygl�da� jednocze�nie zawadiacko i�niezgrabnie. Sam korpus stanowi� mas� rur, cylindr�w, t�ok�w skr�conych kabli, zawor�w, tablic i�wska�nik�w. Trudno by�o odgadn�� przeznaczenie tej konstrukcji, poniewa� by�a o�wietlona tylko od ty�u i�wi�ksza jej cz�� gin�a w�mroku.

Lord Roke na swoim jastrz�biu podlecia� prosto do maszyny, zatacza� kr�gi i�ogl�da� j� ze wszystkich stron. Lord Asriel i�anielica pogr��yli si� w�dyskusji z�in�ynierami. Ludzie z�azili z�pojazdu. Jeden ni�s� tablic� rozdzielcz�, drugi � kawa�ek kabla.

Pani Coulter wpatrywa�a si� w�pojazd g�odnym wzrokiem, zapami�tywa�a ka�d� cz��, szuka�a sensu w�tej gmatwaninie. Tymczasem Lord Asriel usiad� w�fotelu, zapi�� sk�rzan� uprz�� wok� talii i�ramion, a�na g�ow� na�o�y� he�m. Poprawi� co� przy swojej dajmonie, irbisicy, kt�ra wskoczy�a za nim. In�ynier krzykn��, Lord Asriel odpowiedzia� i�ludzie cofn�li si� ku drzwiom.

Intencyjny statek poruszy� si�, chocia� pani Coulter nie zauwa�y�a, w�jaki spos�b. Zupe�nie jakby zadr�a�, chocia� przecie� sta� spokojnie na sze�ciu owadzich nogach, wype�niony dziwn� energi�. Potem znowu drgn�� i�wtedy zobaczy�a, co si� dzieje: r�ne jego cz�ci obraca�y si� na wszystkie strony, badaj�c ciemne niebo. Lord Asriel przesuwa� d�wignie, sprawdza� tarcze, dostraja� pokr�t�a; a�potem nagle intencyjny pojazd znikn��.

Jakim� sposobem skoczy� w�powietrze. Teraz unosi� si� nad nimi na wysoko�ci wierzcho�k�w drzew i�powoli skr�ca� w�lewo. Nie s�yszeli �adnego odg�osu silnika, nie mieli poj�cia, co utrzymuje pojazd nad ziemi�. Po prostu wisia� wbrew prawu grawitacji.

� S�uchaj � powiedzia� kr�l Ogunwe. � Na po�udniu.

Pani Coulter obr�ci�a g�ow� i�wyt�y�a s�uch. S�ysza�a j�k wiatru na g�rskiej grani, miarowe uderzenia m�ot�w wyczuwalne podeszwami st�p, ludzkie g�osy dobiegaj�ce z�o�wietlonych drzwi, ale na jaki� sygna� g�osy zamilk�y i�wygaszono �wiat�a. W�ciszy rozleg�o si� bardzo s�abe �up-�up-�up silnik�w giroptera walcz�cego z�wiatrem.

� Kto to? � zapyta�a zni�onym g�osem.

� Przyn�ta � wyja�ni� kr�l. � Moi piloci, kt�rzy mieli poci�gn�� za sob� wroga. Patrz.

Pani Coulter szeroko otwar�a oczy i�usi�owa�a co� dostrzec w�g�stej ciemno�ci, rozja�nionej nielicznymi gwiazdami. W�g�rze pojazd intencyjny wisia� nieruchomo jak zakotwiczony; porywisty wiatr nawet nim nie zako�ysa�. Z�kokpitu nie pada�o �wiat�o, wi�c pojazd ledwie by�o wida�, a�sylwetka Lorda Asriela ca�kowicie znik�a.

Potem pani Coulter ujrza�a grup� �wiate� nisko na niebie i�w tej samej chwili �oskot silnik�w zabrzmia� g�o�niej. Sze�� giropter�w lecia�o szybko; jeden chyba mia� k�opoty, bo ci�gn�� za sob� dym i�lecia� ni�ej od pozosta�ych. Kierowa�y si� w�stron� g�ry, kursem prowadz�cym obok niej.

A tu� za nimi p�dzi�a w�po�cigu zbieranina najr�niejszych jednostek lataj�cych. Nie�atwo by�o je rozpozna�, ale pani Coulter zobaczy�a ci�ki giropter o�dziwnej konstrukcji, dwa samoloty z�prostymi skrzyd�ami, wielkiego ptaka szybuj�cego bez wysi�ku z�dwoma uzbrojonymi je�d�cami na grzbiecie oraz trzy lub cztery anio�y.

� Oddzia� rajdowy � stwierdzi� kr�l Ogunwe.

Po�cig zbli�a� si� do giropter�w. Potem z�jednego prostoskrzyd�ego samolotu wystrzeli� promie� �wiat�a, a�sekund� czy dwie p�niej rozleg� si� g�uchy trzask. Lecz pocisk nigdy nie dotar� do celu, czyli uszkodzonego giroptera, poniewa� w�tej samej chwili, kiedy widzowie zobaczyli �wiat�o, zanim jeszcze us�yszeli trzask, z�pojazdu intencyjnego wyskoczy�a b�yskawica i�pocisk eksplodowa� w�powietrzu.

Pani Coulter ledwie zd��y�a zrozumie� t� natychmiastow� sekwencj� �wiat�a i�d�wi�ku, zanim bitwa rozgorza�a na dobre. Nie�atwo da�o si� �ledzi� jej przebieg, tak ciemne by�o niebo i�tak szybko porusza�y si� wszystkie lataj�ce pojazdy. Seria niemal bezg�o�nych b�ysk�w roz�wietli�a g�rskie zbocze, ka�demu towarzyszy� kr�tki syk jakby spuszczanej pary. Ka�dy b�ysk trafi� w�innego rajdera: samolot zaj�� si� ogniem, drugi eksplodowa�, wielki ptak wrzasn�� przera�liwie, co przypomina�o odg�os rozdzieranej tkaniny, i�run�� na ska�y daleko w�dole; co do anio��w, ka�dy po prostu znik� w�smudze rozjarzonego powietrza, gdzie miriady cz�steczek migota�y coraz s�abiej, a� zgas�y jak fajerwerki.

Potem zapad�a cisza. Wiatr porwa� ze sob� ha�as giropter�w-przyn�ty, kt�re znik�y za g�rskim zboczem. Nikt z�patrz�cych nie odezwa� si� ani s�owem. P�omienie z�dna przepa�ci odbija�y si� w�spodniej pow�oce intencyjnego statku, wci�� wisz�cego w�g�rze, kt�ry teraz obraca� si� powoli, jakby si� rozgl�da�. Oddzia� rajdowy zosta� zniszczony tak kompletnie, �e pani Coulter, chocia� widzia�a w��yciu wiele przera�aj�cych rzeczy, poczu�a si� jednak wstrz��ni�ta. Podnios�a wzrok na statek intencyjny, kt�ry jakby zamigota� czy drgn��, a�potem znowu sta� bezpiecznie na ziemi.

Kr�l Ogunwe spiesznie podszed� do pojazdu, tak jak pozostali dow�dcy i�in�ynierowie, kt�rzy otworzyli drzwi i�o�wietlili teren poligonu. Pani Coulter zosta�a na miejscu, zastanawiaj�c si� nad dzia�aniem statku intencyjnego.

� Dlaczego on nam to pokazuje? � zapyta� cicho jej dajmon.

� Na pewno nie potrafi czyta� w�naszych my�lach � odpar�a tym samym tonem.

My�leli o�tamtej chwili w�adamantowej wie�y, kiedy przeskoczy�a pomi�dzy nimi iskierka porozumienia. Chcieli z�o�y� propozycj� Lordowi Asrielowi: udadz� si� do Konsystorskiej Komisji Dyscyplinarnej, �eby szpiegowa� dla niego. Pani Coulter zna�a ka�d� d�wigni� w�adzy i�potrafi�a nimi manipulowa�. Na pocz�tku trudno jej b�dzie ich przekona�, �e przyby�a w�dobrej wierze, ale poradzi sobie. A�teraz, kiedy gallivespia�scy szpiedzy musieli odej�� z�Willem i�Lyr�, Asriel na pewno nie odrzuci takiej oferty.

Teraz jednak, kiedy patrzy�a na t� dziwn� lataj�c� maszyn�, wpad�a na jeszcze bardziej �mia�y pomys�. Uradowana, obj�a mocniej z�ocist� ma�p�.

� Asrielu! � zawo�a�a niewinnie. � Czy mog� zobaczy�, jak dzia�a ta maszyna?

Spojrza� w�d� z�roztargnieniem i�zniecierpliwieniem, ale r�wnie� o�ywiony i�pe�en satysfakcji. Zachwyci� go ten intencyjny statek; wiedzia�a, �e nie oprze si� pokusie popisywania.

Kr�l Ogunwe odsun�� si�, a�Lord Asriel wci�gn�� j� do kokpitu. Pom�g� jej usi��� i�patrzy�, jak ogl�da przyrz�dy sterownicze.

� Jak to dzia�a? Co go nap�dza? � zapyta�a.

� Twoje intencje � odpar�. � St�d nazwa. Je�li chcesz ruszy� do przodu, statek pojedzie do przodu.

� To �adna odpowied�. No, powiedz mi. Co to za silnik? Jak on lata? Nie widz� tu nic aerodynamicznego. Ale te przyrz�dy... w��rodku wygl�da prawie jak giropter.

Nie m�g� si� powstrzyma�, �eby jej nie powiedzie�, zw�aszcza �e mia� j� w�swojej w�adzy. Wyci�gn�� kabel, na ko�cu kt�rego znajdowa� si� sk�rzany uchwyt, g��boko naznaczony z�bami jego dajmony.

� Tw�j dajmon � wyja�ni� � musi trzyma� ten uchwyt... z�bami albo �apami, to nie ma znaczenia. A�ty musisz na�o�y� ten he�m. Pomi�dzy nimi przep�ywa pr�d, wzmacniany przez kondensator... och, to bardziej skomplikowane, ale �atwo tym lata�. Montujemy przyrz�dy takie jak w�giropterze, �eby wygl�da�o znajomo, ale w�ko�cu nie b�dziemy potrzebowali �adnych ster�w. Oczywi�cie tylko cz�owiek z�dajmonem mo�e tym lata�.

� Rozumiem � powiedzia�a.

I pchn�a go tak mocno, �e wypad� z�maszyny.

W tej samej chwili nasun�a he�m na g�ow�, a�z�ocista ma�pa z�apa�a sk�rzany uchwyt. Pani Coulter si�gn�a do prze��cznika, kt�ry w�giropterze przechyli�by �mig�o, pchn�a manetk� do przodu i�intencyjny statek natychmiast skoczy� w�powietrze.

Ale jeszcze nie ca�kiem nad nim panowa�a. Pojazd wisia� nieruchomo przez par� chwil, lekko przechylony, zanim znalaz�a przyrz�dy kieruj�ce go do przodu. Przez te sekundy Lord Asriel zd��y� zrobi� trzy rzeczy. Zerwa� si� na nogi; podni�s� r�k�, �eby powstrzyma� kr�la Ogunwe przed wydaniem rozkazu, �eby �o�nierze ostrzelali intencyjny statek; i�powiedzia�:

� Lordzie Roke, b�d� tak dobry, pole� z�ni�.

Gallivespianin natychmiast skierowa� jastrz�bia w�g�r� i�ptak pofrun�� prosto do wci�� otwartych drzwi kabiny. Patrz�cy z�do�u widzieli, jak kobieta obraca g�ow� na wszystkie strony, podobnie jak z�ocista ma�pa, i�zauwa�yli, �e �adne z�nich nie dostrzeg�o ma�ej figurki Lorda Roke zeskakuj�cej z�grzbietu jastrz�bia do kabiny za ich plecami.

W chwil� p�niej statek intencyjny ruszy�, a�jastrz�b odfrun�� i�przysiad� na nadgarstku Lorda Asriela. Najwy�ej dwie sekundy p�niej statek znikn�� w�wilgotnej, usianej gwiazdami ciemno�ci.

Lord Asriel patrzy� z�niech�tnym podziwem.

� No, kr�lu, mia�e� ca�kowit� racj� � mrukn�� � i�powinienem ci� pos�ucha�. Ona jest matk� Lyry; mog�em si� spodziewa� czego� takiego.

� Nie zamierzasz jej �ciga�? � zapyta� kr�l.

� I�zniszczy� ca�kiem dobry statek? Jeszcze czego.

� Jak my�lisz, dok�d ona poleci? Na poszukiwanie dziecka?

� Nie od razu. Ona nie ma poj�cia, gdzie szuka� c�rki. Doskonale wiem, co teraz zrobi: p�jdzie do Komisji Konsystorskiej i�odda im intencyjny statek jako dow�d swojej dobrej woli, a�potem zacznie ich szpiegowa�. Szpiegowa� dla mnie. Wypr�bowa�a ju� wszystkie inne rodzaje dwulicowo�ci; to dla niej ca�kiem nowe do�wiadczenie. Jak tylko si� dowie, gdzie jest dziewczynka, poleci tam, a�my udamy si� za ni�.

� A�kiedy Lord Roke da jej zna�, �e z�ni� leci?

� Och, my�l�, �e zechce jej zrobi� niespodziank�.

Roze�mieli si� i�wr�cili do warsztat�w, gdzie p�niejszy, bardziej zaawansowany model intencyjnego statku czeka� na ich inspekcj�.

Mary Malone konstruowa�a lustro. Nie z�pr�no�ci, poniewa� raczej nie cierpia�a na t� przywar�, ale chcia�a sprawdzi� pewien pomys�, kt�ry przyszed� jej do g�owy. Chcia�a spr�bowa� z�apa� Cienie, a�bez instrument�w ze swojego laboratorium musia�a improwizowa� z�dost�pnymi materia�ami.

Technologia mulefa w�niewielkim stopniu wykorzystywa�a metale. Robili niesamowite rzeczy z�kamienia, drewna, sznura, rogu i�muszli, ale posiadali tylko metale wykute z�samorodk�w miedzi i�innych, kt�re znajdowali w�rzecznym korycie, i�nigdy nie u�ywali ich do wyrobu narz�dzi, tylko do ozdoby. Na przyk�ad para wst�puj�ca w�zwi�zek ma��e�ski wymienia�a paski jasnej miedzi, kt�re owijano wok� podstawy jednego z�ich rog�w w�charakterze �lubnej obr�czki.

Dlatego fascynowa� ich szwajcarski scyzoryk, najcenniejsza w�asno�� Mary.

Zalif szczeg�lnie z�ni� zaprzyja�niona, imieniem Atal, krzykn�a ze zdumienia pewnego dnia, kiedy Mary otworzy�a scyzoryk, pokaza�a jej wszystkie cz�ci i�wyja�ni�a najlepiej, jak umia�a swoim ograniczonym zasobem s��w, do czego s�u��. W�r�d dodatkowego wyposa�enia znajdowa�o si� miniaturowe szk�o powi�kszaj�ce, kt�rym zacz�a wypala� wz�r na suchej ga��zi, i�w�a�nie dlatego pomy�la�a o�Cieniach.

�owi�y wtedy ryby, ale poziom wody by� niski i�ryby widocznie odp�yn�y gdzie indziej, wi�c zostawi�y sie� rozci�gni�t� w�wodzie, usiad�y na trawiastym brzegu i�rozmawia�y, a� Mary zobaczy�a such� ga��� o�g�adkiej bia�ej powierzchni. Wypali�a w�drewnie wzorek � zwyk�� stokrotk� � co zachwyci�o Atal; lecz kiedy cienka linia dymu unios�a si� z�miejsca, gdzie skupione promienie s�oneczne dotkn�y drewna, Mary pomy�la�a: Je�li za dziesi�� milion�w lat jacy� uczeni odkopi� t� sfosylizowan� ga���, nadal znajd� wok� niej Cienie, poniewa� nad ni� pracowa�am.

Zmorzona s�o�cem, odp�yn�a w�sen na jawie, dop�ki Atal nie zapyta�a:

� O�czym marzysz?

Mary pr�bowa�a opowiedzie� o�swojej pracy, swoich badaniach, laboratorium, odkryciu Cieniocz�steczek, fantastycznym objawieniu, �e posiadaj� �wiadomo��, i�wszystko znowu do niej wr�ci�o z�tak� wyrazisto�ci�, �e gwa�townie zat�skni�a za swoim sprz�tem.

Nie spodziewa�a si�, �e Atal zrozumie jej wyja�nienia, cz�ciowo poniewa� niezbyt dobrze w�ada�a jej j�zykiem, ale cz�ciowo dlatego, �e mulefa wydawali si� tacy praktyczni, tak mocno zakorzenieni w�codziennym fizycznym �wiecie, a�wiele z�jej wywodu stanowi�o czyst� matematyk�. Atal jednak zadziwi�a j�, m�wi�c:

� Tak, wiemy, o�co ci chodzi... nazywamy to... � Po czym u�y�a s�owa w�jej j�zyku brzmi�cego jak ��wiat�o�.

� �wiat�o? � zapyta�a Mary, a�Atal zaprzeczy�a:

� Nie �wiat�o, tylko... � i�powt�rzy�a s�owo powoli, �eby Mary lepiej zrozumia�a, wyja�niaj�c: -b Jak �wiat�o na wodzie, kiedy lekko si� marszczy o�zachodzie s�o�ca i��wiat�o odbija si� jasnymi p�atkami, tak to nazywamy, ale to jest na-podobie�stwo.

�Na-podobie�stwo� stanowi�o ich okre�lenie metafory, jak odkry�a Mary. Wi�c powiedzia�a:

� To nie jest naprawd� �wiat�o, ale widzicie to i�wygl�da jak �wiat�o na wodzie o�zachodzie s�o�ca?

� Tak � potwierdzi�a Atal. � Wszyscy mulefa to maj�. Ty to masz. St�d wiedzieli�my, �e jeste� jak my, nie jak ro�lino�ercy, kt�rzy tego nie maj�. Chocia� wygl�dasz tak dziwacznie i�strasznie, jeste� jak my, poniewa� masz � i�znowu pad�o to s�owo, kt�rego Mary nie s�ysza�a na tyle wyra�nie, �eby powt�rzy�: co� jak sraf albo sarf, czemu towarzyszy�o machni�cie tr�b� w�lewo.

Mary poczu�a podniecenie. Musia�a zapanowa� nad sob�, �eby znale�� w�a�ciwe s�owa.

� Co o�tym wiecie? Sk�d to pochodzi?

� Z�nas i�z olejku � brzmia�a odpowied� Atal i�Mary wiedzia�a, �e chodzi o�olejek w�wielkich ko�ach-str�kach nasiennych.

� Z�was?

� Kiedy doro�niemy. Ale bez drzew to by zn�w znikn�o. Z�ko�ami i�olejkiem to zostaje.

�Kiedy doro�niemy�... Mary znowu musia�a zapanowa� nad podnieceniem. Od dawna ju� podejrzewa�a, �e dzieci i�doro�li inaczej reaguj� na Cienie albo przyci�gaj� inny rodzaj Cienio-aktywno�ci. Przecie� Lyra m�wi�a, �e naukowcy w�jej �wiecie odkryli co� podobnego na temat Py�u, bo tak tam nazywali Cienie. I�znowu to napotka�a.

Dostrzega�a r�wnie� zwi�zek z�tym, co przekaza�y jej Cienie na ekranie komputera, tu� zanim opu�ci�a w�asny �wiat. Cokolwiek znaczy�o to pytanie, dotyczy�o wielkich zmian historii ludzko�ci, symbolizowanych przez mit Adama i�Ewy: kuszenie, upadek, grzech pierworodny, podczas badania skamienia�ych czaszek jej kolega Oliver Payne odkry�, �e oko�o trzydziestu tysi�cy lat temu nast�pi� znaczny wzrost liczby Cienio-cz�steczek po��czonych z�ludzkimi szcz�tkami. Co� wtedy zasz�o, jaki� post�p ewolucji, kt�ry uczyni� z�m�zgu ludzkiego idealny kana� dla wzmocnienia tego efektu.

� Od jak dawna �yj� tutaj mulefa? � zapyta�a.

� Trzydzie�ci trzy tysi�ce lat � odpowiedzia�a Atal.

Wtedy potrafi�a ju� odczytywa� mimik� Mary, przynajmniej najbardziej oczywist�, wi�c wybuchn�a �miechem, kiedy przyjaci�ce opad�a szcz�ka. �miech mulefa by� radosny, swobodny i�tak zara�liwy, �e Mary zwykle musia�a si� przy��czy�, tym razem jednak pozosta�a powa�na i�zdumiona.

� Sk�d wiecie tak dok�adnie? � zapyta�a. � Czy znacie histori� tego ca�ego okresu?

� O�tak � zapewni�a Atal. � Odk�d posiedli�my sarf, mamy pami�� i��wiadomo��. Przedtem nie wiedzieli�my nic.

� W�jaki spos�b zdobyli�cie sarf?

� Odkryli�my, jak u�ywa� k�. Pewnego dnia istota bez imienia znalaz�a str�k nasienny i�zacz�a si� nim bawi�, i�podczas zabawy zobaczy�a...

� Ona?

� Tak, ona. Przedtem nie mia�a imienia. Zobaczy�a w�a przepe�zaj�cego przez otw�r w�str�ku i�w�� powiedzia�...

� W�� przem�wi� do niej?

� Nie! Nie! To na-podobie�stwo. W�opowie�ci w�� zapyta� j�: Co wiesz? Co pami�tasz? Co widzisz przed sob�? A�ona odpowiedzia�a: Nic, nic, nic. Wi�c w�� powiedzia�: W�� nog� w�otw�r str�ka, gdzie si� bawi�em, a�staniesz si� m�dra. Wi�c w�o�y�a nog� tam, gdzie przedtem by� w��. A�olejek przenikn�� do jej stopy i�sprawi�, �e widzia�a wyra�niej ni� przedtem, i�jako pierwsza zobaczy�a sarf. To by�o takie dziwne i�przyjemne, �e natychmiast zapragn�a podzieli� si� tym ze wszystkimi krewnymi. Wi�c ona i�jej samiec wzi�li pierwsze ko�a i�odkryli, �e wiedz�, kim s�, �e s� mulefa, nie ro�lino�ercami. Nadali sobie nawzajem imiona. Nazwali si� mulefa. Nazwali drzewo nasienne i�wszystkie ro�liny i�zwierz�ta.

� Poniewa� byli inni � wtr�ci�a Mary.

� Tak, byli inni. Podobnie jak ich dzieci, poniewa� kiedy spada�y nast�pne str�ki nasienne, pokazywali swoim dzieciom, jak ich u�ywa�. A�kiedy dzieci doros�y, r�wnie� zacz�y wytwarza� sarf, i�kiedy ju� mog�y je�dzi� na ko�ach, sarf wr�ci� z�olejkiem i�zosta� z�nimi. Wi�c zobaczyli, �e musz� wyhodowa� wi�cej str�kowych drzew, ze wzgl�du na olejek, ale str�ki by�y takie twarde, �e rzadko kie�kowa�y. I�pierwsi mulefa zrozumieli, co musz� robi�, �eby pom�c drzewom, czyli je�dzi� na ko�ach, �eby pop�ka�y, i�odt�d mulefa i�drzewa str�kowe zawsze �yli razem.

Mary zrozumia�a bezpo�rednio najwy�ej jedn� czwart� opowie�ci Atal, ale dzi�ki pytaniom i�domys�om dopowiedzia�a sobie reszt�; coraz lepiej w�ada�a j�zykiem mulefa. Jednak im wi�cej wiedzia�a, tym trudniejsza stawa�a si� nauka, poniewa� ka�da nowa rzecz poci�ga�a za sob� p� tuzina pyta�, ka�de prowadz�ce do kolejnego pytania.

Skupi�a si� jednak na temacie sarfu, jako najwa�niejszym; i�dlatego w�a�nie pomy�la�a o�lustrze.

Ten pomys� podsun�o jej por�wnanie sarfu do b�ysk�w na wodzie. �wiat�o odbite, na przyk�ad od morza, by�o spolaryzowane; mo�e Cienio-cz�steczki, kiedy podobnie jak �wiat�o przybiera�y posta� falow�, r�wnie� mog�y ulega� polaryzacji.

� Nie widz� sarfu tak jak ty � powiedzia�a Mary � ale chcia�abym zrobi� lustro z��ywicznego lakieru, kt�re pomo�e mi to zobaczy�.

Atal zapali�a si� do tego pomys�u, wi�c natychmiast wyci�gn�y sie� i�zacz�y zbiera� potrzebne rzeczy. W�sieci znalaz�y si� trzy pi�kne ryby � dobry znak.

�ywiczny lakier wytwarza�y inne, znacznie mniejsze drzewa, kt�re mulefa hodowali w�tym celu. Gotuj�c �ywic� i�rozpuszczaj�c w�alkoholu, kt�ry wyrabiali z�destylowanego soku owocowego, otrzymywali substancj� o�konsystencji mleka i�delikatnym bursztynowym zabarwieniu, u�ywan� do lakierowania. Nak�adali do dwudziestu warstw na drewno lub muszl� i�pozwalali ka�dej warstwie wyschn�� pod wilgotn� szmat�, zanim po�o�yli nast�pn�, a� powstawa�a powierzchnia bardzo twarda i�b�yszcz�ca. Zwykle matowili j� rozmaitymi tlenkami, ale czasami zostawiali przezroczysty lakier i�taki w�a�nie interesowa� Mary, poniewa� czysty bursztynowy lakier posiada� takie same przedziwne w�a�ciwo�ci jak minera� o�nazwie islandzki szpat. Rozszczepia� promienie s�oneczne na dwoje, tote� patrz�c przez niego, widzia�o si� podw�jnie.

Mary nie by�a pewna, co chce osi�gn��, wiedzia�a tylko, �e je�li popracuje nad tym dostatecznie d�ugo, bez nerw�w i�ponaglania, znajdzie odpowied�. Przypomnia�a sobie, jak cytowa�a Lyrze s�owa poety Keatsa, a�Lyra od razu zrozumia�a, �e opisywa�y stan jej umys�u podczas odczytywania aletheiometru � tego w�a�nie Mary musia�a si� nauczy�.

Wi�c zacz�a od wyszukania stosunkowo p�askiego kawa�ka drewna podobnego do sosny, a�potem szlifowa�a powierzchni� kawa�kiem piaskowca (nie ma metalu: nie ma hebli), a� uzyska�a wzgl�dnie g�adk� p�aszczyzn�. Tak� metod� stosowali mulefa i�sprawdza�a si�, chocia� wymaga�a czasu i�wysi�ku.

Potem Mary odwiedzi�a w�towarzystwie Atal zagajnik drzew lakierowych i�dok�adnie wyja�niwszy, czego potrzebuje, poprosi�a o�pozwolenie na zebranie �ywicy. Mulefa ch�tnie jej pozwolili, zbyt zaj�ci, �eby zwraca� na ni� uwag�. Z�pomoc� przyjaci�ki Mary �ci�gn�a troch� lepkiego �ywicznego soku, po czym rozpocz�� si� d�ugi proces gotowania, rozpuszczania, ponownego gotowania, a� lakier by� gotowy do u�ytku.

Mulefa nak�adali go za pomoc� tampon�w z�bawe�nistych w��kien jeszcze innej ro�liny. Stosuj�c si� do instrukcji rzemie�lnika, Mary pracowicie pomalowa�a swoje lustro kilkakrotnie. Za ka�dym razem prawie nie widzia�a r�nicy, poniewa� warstwa lakieru by�a bardzo cienka, ale pozwala�a im powoli wysycha� i�stopniowo przekona�a si�, �e powstaje coraz grubsza pow�oka. Na�o�y�a ponad czterdzie�ci warstw � straci�a ju� rachub� � lecz zanim lakier jej si� sko�czy�, uzyska�a pow�ok� grubo�ci co najmniej pi�ciu milimetr�w.

Po wyschni�ciu ostatniej warstwy przyszed� czas na polerowanie: ca�y dzie� delikatnego pocierania powierzchni p�ynnymi kolistymi ruchami, a� ramiona j� rozbola�y, w�g�owie �upa�o i�nie mog�a ju� d�u�ej pracowa�.

Potem posz�a spa�.

Nast�pnego ranka grupa posz�a do pracy w�zagajniku tak zwanych w�z�odrzew, �eby sprawdzi�, czy sadzonki rosn� prawid�owo, i�zacie�ni� wewn�trzne sploty, �eby doros�e p�dy uzyska�y odpowiedni kszta�t. Przy tym zadaniu cenili sobie pomoc Mary, poniewa� mog�a wcisn�� si� w�w�sze szczeliny ni� mulefa i�dzi�ki dw�m r�kom lepiej sobie radzi�a w�ciasnych miejscach.

Dopiero po zako�czeniu pracy, kiedy wr�cili do wioski, Mary mog�a zacz�� eksperymenty � czy raczej zabaw�, skoro sama dobrze nie wiedzia�a, co ma robi�.

Najpierw pr�bowa�a wykorzysta� pow�ok� lakieru jako zwyk�e lustro, lecz z�braku srebrnego podk�adu widzia�a tylko niewyra�nie podw�jne odbicie w�drewnie.

Potem pomy�la�a, �e tak naprawd� potrzebuje lakieru bez drewna, ale nie mia�a ju� si�y na kolejne lakierowanie; zreszt� jak mog�a uzyska� p�ask� powierzchni� bez podk�adu?

Wpad�a na pomys�, �eby po prostu odci�� drewno od lakieru. To r�wnie� wymaga�o czasu, ale przynajmniej mia�a sw�j szwajcarski scyzoryk. Wi�c zacz�a bardzo delikatnie oddziela� drewno na kraw�dzi, uwa�aj�c, �eby nie zadrapa� pow�oki od ty�u. W�ko�cu usun�a wi�kszo�� drewna, ale pozosta�o mn�stwo po�amanych, poszarpanych drzazg, kt�re nie da�y si� oddzieli� od tafli czystego twardego lakieru.

Zastanawia�a si�, czy nie namoczy� ich w�wodzie. Czy lakier rozmi�knie od wilgoci?

� Nie � odpowiedzia� jej mistrz rzemie�lnik. � Pozostanie twardy ju� na zawsze; ale dlaczego nie spr�bujesz w�ten spos�b? � I�pokaza� jej p�yn przechowywany w�kamiennym naczyniu, kt�ry strawi ka�de drewno w�ci�gu zaledwie kilku godzin. Wygl�da� i�pachnia� jak kwas.

� To nie powinno zniszczy� lakieru � zapewni� rzemie�lnik � a�drobne uszkodzenia �atwo mo�na naprawi�.

Zaintrygowany projektem Mary, pom�g� jej delikatnie rozprowadzi� kwas na drewnie i�opowiedzia�, w�jaki spos�b go wyrabiaj�: rozdrabniaj�, rozpuszczaj� i�destyluj� pewien minera� znajdowany na brzegach p�ytkiego jeziora, kt�rego jeszcze nie odwiedzi�a. Stopniowo drewno zmi�k�o i�odklei�o si� i�pozosta�a czysta tafla ��to-br�zowego lakieru o�rozmiarach przeci�tnej ksi��ki.

Mary wypolerowa�a ty� r�wnie starannie jak prz�d, �eby p�ytka po obu stronach by�a r�wna i�g�adka jak najlepsze lustro.

A kiedy w�nie spojrza�a...

Nic szczeg�lnego. By�o ca�kiem przezroczyste, ale pokazywa�o podw�jny obraz, prawy ca�kiem blisko lewego i�podniesiony o�jakie� pi�tna�cie stopni.

Mary zastanawia�a si�, co zobaczy, je�li spojrzy przez dwa kawa�ki, umieszczone jeden na drugim.

Wi�c znowu wzi�a szwajcarski scyzoryk i�pr�bowa�a wy��obi� lini� w�poprzek p�ytki, �eby przeci�� j� na p�. Pi�uj�c wytrwale i�ostrz�c co chwila n� na g�adkim kamieniu, zdo�a�a wy��obi� lini� na tyle g��bok�, �eby zaryzykowa� prze�amanie p�ytki. Pod�o�y�a cienki patyk pod lini� wy��obienia i�mocno nacisn�a tafl�, tak jak to widzia�a u�szklarza. Uda�o si�: teraz mia�a dwie p�ytki.

Z�o�y�a je razem i�spojrza�a. Bursztynowy kolor pog��bi� si� i�niczym filtr fotograficzny podkre�li� niekt�re kolory, inne za� przyt�umi�, nadaj�c krajobrazowi nieco odmienny odcie�. Co dziwne, podw�jno�� znik�a i�Mary znowu widzia�a wszystko pojedynczo, ale nie dostrzeg�a ani �ladu Cieni.

Rozsun�a dwa kawa�ki, obserwuj�c, jak zmienia si� wygl�d krajobrazu. Kiedy dzieli�a je mniej wi�cej szeroko�� d�oni, zdarzy�o si� co� dziwnego: bursztynowy kolor znik� i�wszystko wydawa�o si� niby normalne, ale ja�niejsze i�wyra�niejsze.

Wtedy zjawi�a si� Atal, �eby zobaczy�, co robi Mary.

� Teraz widzisz sarf? � zapyta�a.

� Nie, ale widz� inne rzeczy � odpar�a Mary i�pr�bowa�a pokaza� przyjaci�ce.

Atal okazywa�a zainteresowanie, ale uprzejme, bez tego entuzjazmu odkrywcy o�ywiaj�cego Mary. Wkr�tce zalif zm�czy�a si� spogl�daniem przez kawa�ki lakieru i�usiad�a na trawie, �eby doprowadzi� do porz�dku swoje ko�a. Czasami mulefa czy�cili sobie nawzajem pazury, wy��cznie ze wzgl�d�w towarzyskich, i�raz czy dwa Atal zach�ci�a Mary do tego zaj�cia. W�zamian Mary pozwoli�a jej si� uczesa�, rozkoszuj�c si� dotkni�ciem mi�kkiej tr�by, kt�ra unosi�a jej w�osy, g�aska�a i�masowa�a sk�r� g�owy.

Wyczu�a, �e Atal chce tego teraz, wi�c od�o�y�a dwa kawa�ki lakieru i�przesun�a d�o�mi po zadziwiaj�co g�adkich pazurach przyjaci�ki, g�adszych od teflonu, kt�re spoczywa�y na dolnej kraw�dzi �rodkowego otworu i�stanowi�y punkt podparcia, kiedy ko�o si� obraca�o. Oczywi�cie kontury pasowa�y idealnie i�kiedy Mary wsun�a palce w�otw�r, nie wyczu�a �adnej r�nicy w�fakturze: zupe�nie jakby mulefa i�str�k nasienny stanowi�y w�rzeczywisto�ci jedn� istot�, kt�ra cudownym sposobem potrafi si� rozdzieli� i�znowu po��czy� w�ca�o��.

Atal odpr�y�a si� dzi�ki tej blisko�ci, podobnie jak Mary. Przyjaci�ka by�a m�oda i�niezam�na, a�w tej grupie nie by�o �adnych m�odych samc�w, wi�c b�dzie musia�a po�lubi� zalifa z�innej wioski; lecz nie�atwo by�o nawi�za� kontakt i�czasami Mary podejrzewa�a, �e Atal martwi si� o�swoj� przysz�o��. Wi�c nie �a�owa�a sp�dzanego z�ni� czasu. Ch�tnie wyczy�ci�a otwory w�ko�ach z�nagromadzonego tam kurzu i�brudu i�delikatnie rozprowadzi�a pachn�cy olejek po pazurach Atal, podczas gdy przyjaci�ka tr�b� unosi�a i�rozczesywa�a jej w�osy.

Kiedy Atal mia�a dosy�, znowu stan�a na ko�ach i�pojecha�a pom�c przy wieczornym posi�ku. Mary wr�ci�a do swojego lakieru i�niemal natychmiast dokona�a odkrycia.

Trzyma�a dwie p�ytki rozsuni�te na szeroko�� d�oni, �eby znowu pokaza�y ten czysty, wyra�ny widok, kiedy co� si� sta�o.

Patrz�c przez p�ytki, zobaczy�a r�j z�otych iskierek otaczaj�cych posta� Atal. Widzia�a je tylko przez jeden ma�y fragment p�ytki i�po chwili zrozumia�a dlaczego: w�tym miejscu dotkn�a powierzchni t�ustymi od olejku palcami.

� Atal! � zawo�a�a. � Szybko! Wracaj!

Atal zawr�ci�a i�podjecha�a do niej.

� Pozw�l mi wzi�� troch� olejku � poprosi�a Mary. � Tylko tyle, �eby posmarowa� lakier.

Atal ch�tnie pozwoli�a jej ponownie wsun�� palce w�otwory k� i�patrzy�a z�zaciekawieniem, jak Mary pokrywa jedn� p�ytk� cienk� warstewk� przejrzystej, s�odkiej substancji.

Potem �cisn�a razem p�ytki, pokr�ci�a nimi, �eby r�wno rozprowadzi� olejek, i�znowu rozsun�a na szeroko�� d�oni. A�kiedy przez nie spojrza�a, wszystko si� zmieni�o. Widzia�a Cienie. Gdyby znalaz�a si� w�Sali Senior�w Kolegium Jordana, kiedy Lord Asriel pokazywa� slajdy wykonane przy u�yciu specjalnej emulsji, rozpozna�aby ten efekt. Wsz�dzie, gdzie spojrza�a, widzia�a z�oto, zupe�nie jak w�opisie Atal: iskierki �wiat�a, wiruj�ce, dryfuj�ce, czasami tworz�ce wyra�ny pr�d. Po�r�d nich istnia� �wiat, kt�ry widzia�a go�ym okiem: trawa, drzewa, rzeka; lecz gdziekolwiek dostrzega�a �wiadom� istot�, jedn� z� mulefa, �wiat�o by�o g�stsze i�bardziej ruchliwe. Niczego nie przes�ania�o, najwy�ej podkre�la�o ich sylwetki.

� Nie wiedzia�am, �e to pi�kne � powiedzia�a Mary do Atal.

� Oczywi�cie, �e pi�kne � odpar�a przyjaci�ka. � Dziwne, �e nie mog�a� tego zobaczy�. Sp�jrz na tego ma�ego...

Wskaza�a jedno z�dzieci bawi�cych si� w�wysokiej trawie, kt�re niezdarnie goni�o za konikami polnymi, zatrzymywa�o si� nagle, �eby obejrze� opad�y li��, przewraca�o si� i�znowu gramoli�o na nogi, bieg�o powiedzie� co� matce, ale jego uwag� przyci�ga� patyk, pr�bowa�o go podnie��, zauwa�a�o mr�wki na w�asnej tr�bie i�pohukiwa�o z�przej�cia... Otacza�a je z�ocista po�wiata, taka sama jak wok� szopy, sieci rybackich, wieczornego ogniska, tylko troch� silniejsza. Lecz w�przeciwie�stwie do tej drugiej po�wiat� dziecka wype�nia�y ma�e ruchliwe pr�dy intencji, kt�re wirowa�y, za�amywa�y si�, dryfowa�y bez�adnie i�znika�y, kiedy rodzi�y si� nowe.

Natomiast wok� matki z�ociste iskierki �wieci�y du�o mocniej i�tworzy�y silne, stabilne pr�dy. Matka przygotowywa�a jedzenie, sypa�a m�k� na p�aski kamie�, wyrabia�a cienkie placki, jak ciapaty albo tortille, i�jednocze�nie pilnowa�a dziecka, a�op�ywaj�ce j� Cienie, sarf lub Py� tworzy�y wyra�ny wz�r odpowiedzialno�ci i�m�drej opieki.

� Wi�c wreszcie widzisz � powiedzia�a Atal. � No, teraz musisz p�j�� ze mn�.

Mary spojrza�a na przyjaci�k� z�zaskoczeniem. Atal m�wi�a dziwnym tonem, zupe�nie jakby chcia�a powiedzie�: Wreszcie jeste� gotowa; czekali�my; teraz wszystko si� zmieni.

Pojawili si� inni, przybywali spoza wzg�rza ze swoich chat, znad rzeki: cz�onkowie grupy, ale r�wnie� obcy, nowi dla niej mulefa, kt�rzy zerkali ku niej ciekawie. Na ubitej ziemi ich ko�a wydawa�y niski, miarowy d�wi�k.

� Dok�d musz� p�j��? � zapyta�a Mary. � Dlaczego oni wszyscy tu przyjechali?

� Nie martw si� � powiedzia�a Atal. � Chod� ze mn�, nie zrobimy ci krzywdy.

To spotkanie wydawa�o si� od dawna zaplanowane, poniewa� ka�dy wiedzia�, dok�d p�j�� i�czego si� spodziewa�. Na skraju wioski wznosi� si� niski kopiec ubitej ziemi o�regularnym kszta�cie, z�rampami na obu ko�cach, a�t�um � co najmniej pi��dziesi�cioro mulefa, jak ocenia�a Mary � zmierza� w�jego kierunku. Dym z�ognisk wisia� w�wieczornym powietrzu, zachodz�ce s�o�ce malowa�o krajobraz w�asn� z�ocist� po�wiat�; Mary czu�a zapach pieczonej kukurydzy i�ciep�� wo� samych mulefa � zapach olejku i�rozgrzanego cia�a, s�odkawy i�troch� ko�ski.

Atal poci�gn�a j� w�stron� kopca.

� Co si� dzieje? Powiedz mi! � za��da�a Mary.

� Nie, nie... nie ja. Sattamax przem�wi...

Mary nie zna�a imienia �Sattamax� ani zalifa wskazanego przez Atal. By� najstarszy ze wszystkich, jakich dot�d spotka�a: u�podstawy jego tr�by ros�y rzadkie siwe w�osy i�porusza� si� sztywno, jakby cierpia� na artretyzm. Wszyscy inni traktowali go z�szacunkiem i�kiedy Mary zerkn�a przez lakierow� szyb�, pozna�a pow�d: starego zalifa otacza�a Cienio-chmura tak g�sta i�bogata, �e sama Mary poczu�a respekt, chocia� niewiele wiedzia�a o�znaczeniu tego zjawiska.

T�um zamilk�, kiedy Sattamax przygotowa� si� do przemowy. Mary sta�a blisko kopca, wspierana blisko�ci� Atal, czu�a jednak, �e wszyscy na ni� patrz�, jakby by�a now� uczennic� w�klasie.

Sattamax zacz�� m�wi�. G�os mia� g��boki, intonacj� bogat� i�urozmaicon�, gestykulowa� tr�b� p�ynnie i�z gracj�.

� Zebrali�my si� tutaj wszyscy, �eby powita� obc� Mary. Ci z�nas, kt�rzy j� znaj�, maj� powody do wdzi�czno�ci za to, czego dokona�a, odk�d przebywa w�r�d nas. Czekali�my, dop�ki nie opanuje naszego j�zyka. Dzi�ki pomocy wielu z�nas, zw�aszcza zalif Atal, obca Mary teraz rozumie nasz� mow�. Lecz musia�a zrozumie� jeszcze jedno, czyli sarf. Wiedzia�a o�nim, jednak nie mog�a go widzie� tak jak my, dop�ki nie sporz�dzi�a instrumentu do patrzenia. A�skoro jej si� uda�o, przyszed� czas, �eby dowiedzia�a si� wi�cej o�tym, co musi zrobi�, �eby nam pom�c. Mary, podejd� tu i�przy��cz si� do mnie.

Czu�a si� oszo�omiona, skr�powana, ubawiona, ale wype�ni�a polecenie i�wesz�a na g�r� do starego zalifa. Pomy�la�a, �e powinna co� powiedzie�, wi�c zacz�a:

� Wszyscy sprawili�cie, �e czuj� si� waszym przyjacielem. Jeste�cie mili i�go�cinni. Pochodz� ze �wiata, gdzie �ycie jest zupe�nie inne, ale niekt�rzy z�nas wiedz� o� sarfie tak jak wy. Dzi�kuj�, �e pomogli�cie mi sporz�dzi� ten przyrz�d, przez kt�ry go widz�. Je�li mog� wam jako� pom�c, ch�tnie to zrobi�.

M�wi�a bardziej kulawo ni� podczas rozm�w z�Atal i�ba�a si�, �e nie wyra�a si� dostatecznie jasno. Trudno sobie poradzi�, kiedy trzeba jednocze�nie m�wi� i�gestykulowa�. Oni jednak chyba j� rozumieli.

Sattamax powiedzia�:

� Dobrze s�ysze�, jak m�wisz. Mamy nadziej�, �e nam pomo�esz. Je�li nie, z�pewno�ci� nie przetrwamy. Tualapi zabij� nas wszystkich. Jest ich wi�cej ni� kiedykolwiek, co roku ich liczba si� zwi�ksza. Co� z�ego dzieje si� ze �wiatem. Prawie od trzydziestu trzech tysi�cy lat, odk�d istniej� mulefa, opiekowali�my si� ziemi�. Wszystko by�o w�r�wnowadze. Drzewa ros�y, trawo�ercy �yli zdrowo i�nawet je�li co jaki� czas nadci�ga�y tualapi, ich liczba i�nasza si� nie zmienia�y. Lecz trzysta lat temu drzewa zacz�y chorowa�. Pilnowali�my ich czujnie i�troszczyli�my si� o�nie, a�jednak wydawa�y coraz mniej str�k�w nasiennych, zrzuca�y li�cie w�niew�a�ciwej porze i�kilka nawet usch�o, co nigdy si� nie zdarza�o. W�ca�ej naszej pami�ci nie znale�li�my przyczyn takiego stanu rzeczy.

Oczywi�cie wszystko odbywa�o si� powoli, ale taki jest rytm naszego �ycia. Nie wiedzieli�my o�tym, zanim si� zjawi�a�. Widywali�my motyle i�ptaki, ale one nie maj� sarfu. Ty masz, chocia� wygl�dasz tak dziwnie; ale jeste� szybka jak b�yskawica, jak ptaki, jak motyle. Zobaczy�a�, �e potrzebujesz czego�, co ci pomo�e zobaczy� sarf, i�natychmiast z�materia��w znanych nam od tysi�cy lat sporz�dzi�a� instrument do tego celu. W�por�wnaniu z�nami my�lisz i�dzia�asz szybko jak ptak. Tak nam si� wydaje i�st�d wiemy, �e nasz rytm �ycia tobie wydaje si� powolny.

Lecz ten fakt jest nasz� nadziej�. Widzisz rzeczy, kt�rych my nie widzimy, widzisz powi�zania, alternatywy i�mo�liwo�ci dla nas niewidoczne, podobnie jak sarf by� niewidoczny dla ciebie. Wi�c chocia� sami nie potrafimy znale�� sposobu na przetrwanie, mamy nadziej�, �e ty znajdziesz. Mamy nadziej�, �e szybko rozpoznasz przyczyn� choroby drzew i�odkryjesz lekarstwo; mamy nadziej�, �e wymy�lisz, jak pokona� tualapi, tak liczne i�pot�ne. I�mamy nadziej�, �e dokonasz tego szybko, bo inaczej wszyscy pomrzemy.

T�um wyda� pomruk potwierdzenia i�aprobaty. Wszyscy patrzyli na Mary, kt�ra znowu poczu�a si� jak uczennica w�nowej szkole, w�r�d wyj�tkowo wymagaj�cych nauczycieli. Jednocze�nie to jej dziwnie pochlebia�o; por�wnanie do szybkiego, �mig�ego ptaka sprawi�o jej przyjemno��, poniewa� zawsze uwa�a�a si� raczej za wo�u roboczego. Lecz jednocze�nie ogarn�o j� prze�wiadczenie, �e nast�pi�a okropna pomy�ka; �e b��dnie j� ocenili; �e wcale jej nie zrozumieli; �e nie potrafi spe�ni� ich rozpaczliwej pro�by.

Ale przecie� musia�a. Oni czekali.

� Sattamaksie � powiedzia�a� mulefa, do�o�� wszelkich wysi�k�w, �eby nie zawie�� waszego zaufania. Przyj�li�cie mnie go�cinnie, wasze �ycie jest dobre i�pi�kne, wi�c postaram si� wam pom�c, a�odk�d zobaczy�am sarf, rozumiem, co robi�. Dzi�kuj� wam za zaufanie.

Kiwali g�owami, pomrukiwali i�g�askali j� tr�bami, kiedy schodzi�a z�kopca, my�l�c z�przera�eniem, na co si� zgodzi�a.

W tej samej chwili w��wiecie Cittagazze ksi�dz-zab�jca, ojciec Gomez, w�drowa� stromym g�rskim szlakiem pomi�dzy s�katymi pniami drzewek oliwnych. Wieczorne s�o�ce prze�wieca�o przez srebrzyste li�cie, �wierszcze i�cykady gra�y g�o�no.

Przed sob� ojciec Gomez widzia� ma�� chatk� ukryt� w�r�d winnic, gdzie becza�y kozy i��r�de�ko wytryskiwa�o spomi�dzy szarych g�az�w. Obok domu starzec wykonywa� jakie� gospodarskie prace, a�stara kobieta prowadzi�a koz� do wiadra i�sto�ka.

W wiosce powiedzieli mu, �e kobieta, kt�rej szuka�, przesz�a t�dy i�wybiera�a si� w�g�ry; mo�e para staruszk�w j� widzia�a. Przynajmniej mogli sprzeda� mu ser i�oliwki. Ojciec Gomez od dawna przywyk� do skromnego �ycia i�mia� mn�stwo czasu.

Lyra zbudzi�a si� przed �witem, z�dr��cym Pantalaimonem na piersi. Wsta�a i�zacz�a chodzi� w�k�ko dla rozgrzewki, kiedy szare �wiat�o przes�cza�o si� na niebo. Nie zna�a dot�d takiej ciszy, nawet w�pokrytej �niegiem Arktyce; nie wia� nawet najl�ejszy wietrzyk, morze by�o tak spokojne, �e najmniejsza fala nie rozbija�a si� na piasku; �wiat wydawa� si� zawieszony pomi�dzy wdechem a�wydechem.

Will spa� skulony z�g�ow� opart� na plecaku, �eby pilnowa� no�a. P�aszcz zsun�� mu si� z�ramienia, wi�c Lyra otuli�a go troskliwie, udaj�c, �e stara si� nie dotkn�� jego dajmony w�postaci kocicy, zwini�tej tak samo jak w�a�ciciel. Ona musi gdzie� tu by�, pomy�la�a.

Nios�c wci�� sennego Pantalaimona, odesz�a od Willa i�usiad�a troch� dalej na piaszczystym zboczu wydmy, �eby ich g�osy go nie obudzi�y.

� Ci mali ludzie � powiedzia� Pantalaimon.

� Nie lubi� ich � o�wiadczy�a stanowczo Lyra. � Uwa�am, �e powinni�my jak najszybciej si� ich pozby�. Mo�e je�li z�apiemy ich w�sie� albo co� podobnego, Will szybko przetnie i�zamknie okno za sob�, i�b�dziemy wolni.

� Nie mamy sieci � odpar� Pan � ani niczego takiego. Zreszt� za�o�� si�, �e oni nie dadz� si� nabra�. On teraz na nas patrzy.

Pantalaimon m�wi� to pod postaci� jastrz�bia, o�wzroku bystrzejszym ni� w�a�cicielka. Ciemno�� nieba z�minuty na minut� zmienia�a si� w�najbledszy eteryczny b��kit i�kiedy Lyra si� rozejrza�a, o�lepiaj�co jasne s�o�ce w�a�nie wzesz�o nad kraw�dzi� morza. Poniewa� dziewczynka siedzia�a na wydmie, blask dotar� do niej kilka sekund wcze�niej, zanim dotkn�� pla�y. Patrzy�a, jak jasno�� op�ywa j� i�sunie w�stron� Willa, a�potem zobaczy�a wysok� na d�o� sylwetk� kawalera Tialysa, kt�ry sta� przy g�owie Willa ca�kowicie rozbudzony i�ich obserwowa�.

� Rzecz w�tym � podj�a Lyra � �e oni nie mog� nas zmusi� do pos�usze�stwa. Musz� nas �ledzi�. Na pewno maj� do��.

� Je�li nas z�api� � ostrzeg� Pan, maj�c na my�li siebie i�Lyr� � i�zagro�� nam tymi swoimi ��d�ami, Will b�dzie musia� ich pos�ucha�.

Lyra zastanowi�a si� nad tym. Wyra�nie pami�ta�a straszliwy okrzyk b�lu pani Coulter, konwulsje z�wywr�conymi oczami, upiorny �linotok z�ocistej ma�py, kiedy trucizna przenikn�a do jej krwiobiegu... A�przecie� to by�o tylko dra�ni�cie, jak ostatnio przypomniano jej matce w�innym miejscu. Will b�dzie musia� ust�pi� i�zrobi�, co mu ka��.

� Ale za��my, �e oni my�l�, �e on nie ust�pi � powiedzia�a � �e jest takim zimnym draniem, �e pozwoli nam umrze�. Najlepiej niech spowoduje, �eby tak my�leli.

Zabra�a ze sob� aletheiometr i�teraz, kiedy rozja�ni�o si� dostatecznie, wyj�a ukochany instrument i�po�o�y�a na kolanach, na czarnym aksamitnym pokrowcu. Stopniowo odp�yn�a w�ten rodzaj transu, w�kt�rym dostrzega�a liczne warstwy znaczenia i�wyczuwa�a skomplikowan� sie� powi�za� pomi�dzy nimi. Jej palce znalaz�y symbole, a�umys� odnalaz� s�owa: �Jak mo�emy si� uwolni� od szpieg�w?�.

Ig�a zacz�a skaka� na wszystkie strony, szybciej ni� kiedykolwiek przedtem � tak szybko, �e Lyra po raz pierwszy przestraszy�a si�, �e nie uchwyci wszystkich drga� i�wahni��; lecz cz�ci� �wiadomo�ci liczy�a je i�natychmiast zrozumia�a znaczenie tego ruchu.

Instrument m�wi�: �Nie pr�bujcie, bo od nich zale�y wasze �ycie�.

To by�a niespodzianka, niezbyt przyjemna. Dziewczynka pyta�a dalej: �Jak mo�emy dotrze� do krainy zmar�ych?�.

Odpowied� brzmia�a: �Id� w�d�. Za no�em. Id� w�g��b. Za no�em�.

Wreszcie Lyra zapyta�a z�wahaniem, troch� zawstydzona: �Czy powinni�my tam p�j��?�.

�Tak�, odpowiedzia� natychmiast aletheiometr. �Tak�.

Westchn�a, wychodz�c z�transu, i�odgarn�a w�osy za uszy. Na twarzy i�ramionach poczu�a pierwsze ciep�e promienie s�o�ca. Teraz ten �wiat r�wnie� rozbrzmiewa� d�wi�kiem: brz�cza�y owady i�leciutki wietrzyk szele�ci� suchymi �odygami traw, rosn�cymi wy�ej na grzbiecie wydmy.

Lyra schowa�a aletheiometr i�wr�ci�a do Willa, a�Pantalaimon zrobi� si� jak najwi�kszy i�przybra� posta� lwa w�nadziei, �e odstraszy Gallivespian.

M�czyzna u�ywa� swojego magnetytowego aparatu i�kiedy sko�czy�, Lyra zapyta�a:

� Rozmawia�e� z�Lordem Asrielem?

� Z�jego przedstawicielem � odpar� Tialys.

� Nie pojedziemy do niego.

� Tak mu powiedzia�em.

� I�co on na to?

� To by�a wiadomo�� dla mnie, nie dla ciebie.

� Jak sobie chcesz � prychn�a. � Jeste� m�em tej pani?

� Nie. Koleg�.

� Masz dzieci?

� Nie.

Tialys pakowa� magnetytowy rezonator. Lady Salmakia obudzi�a si�, usiad�a powoli i�z gracj� w�ma�ej jamce, kt�r� wygrzeba�a sobie w�mi�kkim piasku. Wa�ki dalej spa�y, sp�tane cienkim jak paj�czyna postronkiem, ze skrzyd�ami wilgotnymi od rosy.

� Czy w�waszym �wiecie �yj� duzi ludzie, czy wszyscy s� mali jak wy? � zapyta�a Lyra.

� Wiemy, jak sobie radzi� z�du�ymi lud�mi � odpar� Tialys niezbyt pomocnie i�poszed� porozmawia� z�towarzyszk�.

M�wili zbyt cicho, �eby Lyra co� s�ysza�a, ale patrzy�a z�przyjemno�ci�, jak dla od�wie�enia spijaj� kropelki rosy z�trawy piaskownicy. Na pewno woda jest dla nich inna, pomy�la�a do Pantalaimona; wyobra� sobie kropl� wielko�ci twojej pi�ci! Trudno im dosta� si� do �rodka, bo krople maj� co� w�rodzaju elastycznej pow�oki, jak balony.

Tymczasem r�wnie� Will budzi� si� powoli. Przede wszystkim rozejrza� si� za Gallivespianami, kt�rzy natychmiast skupili na nim ca�� uwag�.

Will odwr�ci� wzrok i�zobaczy� Lyr�.

� Chc� ci co� powiedzie� � oznajmi�a. � Podejd� tutaj, dalej od...

� Je�li od nas odejdziesz � odezwa� si� czysty g�os kawalera � musisz zostawi� n�. Je�li nie zostawisz no�a, musicie rozmawia� tutaj.

� To prywatna rozmowa! � oburzy�a si� Lyra. � Nie �yczymy sobie, �eby�cie nas pods�uchiwali!

� Wi�c odejd�cie, ale zostawcie n�.

Co prawda, w�okolicy nie by�o nikogo innego, a�Gallivespianie z�pewno�ci� nie mogli u�y� no�a. Will pogrzeba� w�plecaku, wydosta� manierk� z�wod� i�kilka suchar�w, poda� jednego Lyrze i�wszed� za ni� na grzbiet wydmy.

� Pyta�am aletheiometr � zacz�a � i�powiedzia�, �e nie powinni�my ucieka� od ma�ych ludzi, bo oni uratuj� nam �ycie. Wi�c mo�e zosta�my z�nimi.

� Powiedzia�a� im, co zamierzamy zrobi�?

� Nie! I�nie powiem. Bo oni zawiadomi� Lorda Asriela przez te gadaj�ce skrzypce, a�on zaraz przyleci nas powstrzyma�... wi�c musimy po prostu przej�� i�nie rozmawia� o�tym przy nich.

� Przecie� to szpiedzy � zauwa�y� Will. � Na pewno umiej� pods�uchiwa� i�podgl�da�. Wi�c lepiej wcale o�tym nie wspominajmy. Wiemy, dok�d si� wybieramy. P�jdziemy tam, nic nie m�wi�c, a�oni b�d� musieli pogodzi� si� z�tym i�i�� za nami.

� Teraz nas nie s�ysz�. S� za daleko. Will, pyta�am te�, jak tam dotrzemy. Kaza� po prostu i�� za no�em, nic wi�cej.

� Wygl�da to na �atwizn� � stwierdzi�. � Ale za�o�� si�, �e tylko tak wygl�da. Wiesz, co Iorek mi powiedzia�?

� Nie. M�wi�... kiedy posz�am si� po�egna�... m�wi�, �e to b�dzie bardzo trudne dla ciebie, ale �e sobie poradzisz. Tylko nie powiedzia� dlaczego...

� N� p�k�, bo pomy�la�em o�mojej matce � wyja�ni� Will. � Wi�c musz� wyrzuci� j� z�my�li. Ale... to jest tak, jak kiedy kto� m�wi: �Nie my�l o�krokodylu�, a�ty w�a�nie o�nim my�lisz i�nie mo�esz przesta�...

� No, wczoraj dobrze przeci��e� � zauwa�y�a Lyra.

� Tak, bo by�em zm�czony, chyba dlatego. No, zobaczymy. Po prostu i�� za no�em?

� Tylko tyle powiedzia�.

� W�takim razie mo�emy i�� nawet teraz. Tylko �e zosta�o nam ma�o jedzenia. Musimy znale�� co� na zapas, chleb i�owoce, cokolwiek. Wi�c najpierw znajd� �wiat, gdzie dostaniemy jedzenie, a�potem zaczniemy szuka� �wiata zmar�ych.

� Dobrze � zgodzi�a si� Lyra, szcz�liwa, �e znowu podr�uje z�Willem.

Wr�cili do szpieg�w, kt�rzy siedzieli czujnie obok no�a, z�tobo�kami na plecach.

� Chcieliby�my pozna� wasze zamiary � odezwa�a si� Salmakia.

� No, na razie nie p�jdziemy do Lorda Asriela � odpowiedzia� Will. � Najpierw musimy zrobi� co innego.

� Powiedzcie nam co, skoro i�tak wiadomo, �e nie zdo�amy was powstrzyma�.

� Nie � odpar�a Lyra � bo zaraz im doniesiecie. Musicie p�j�� z�nami, nie wiedz�c, dok�d idziemy. Oczywi�cie zawsze mo�ecie zrezygnowa� i�wr�ci� do nich.

� Jeszcze czego � obruszy� si� Tialys.

� Potrzebujemy od was gwarancji � o�wiadczy� Will. � Jeste�cie szpiegami, wi�c musicie post�powa� nieuczciwie, to wasz zaw�d. Chcemy wiedzie�, �e mo�emy wam zaufa�. Wczoraj w�nocy byli�my za bardzo zm�czeni i�nie przysz�o nam do g�owy, �e przecie� nic wam nie przeszkodzi zaczeka�, a� za�niemy, obezw�adni� nas ��d�ami i�wezwa� Lorda Asriela przez ten magnetytowy aparat. To dla was nic trudnego. Wi�c potrzebujemy gwarancji, �e tego nie zrobicie. Obietnica nie wystarczy.

Gallivespianie zadygotali z�gniewu na t� zniewag�. Tialys opanowa� si� i�powiedzia�:

� Nie zgadzamy si� na jednostronne ��dania. Musicie da� co� w�zamian. Musicie nam powiedzie�, jakie macie zamiary, a�wtedy przeka�� magnetytowy rezonator pod wasz� opiek�. Pozwolicie mi wysy�a� wiadomo�ci, ale nie b�d� m�g� z�niego korzysta� bez waszej wiedzy i�zgody. To b�dzie nasza gwarancja. A�teraz powiedzcie nam, dok�d idziecie i�po co.

Will i�Lyra wymienili spojrzenia, �eby potwierdzi� umow�.

� No dobrze � powiedzia�a Lyra � to sprawiedliwa wymiana. Wi�c zamierzamy wej�� do �wiata zmar�ych. Nie wiemy, gdzie to jest, ale n� go znajdzie.

Dwoje szpieg�w gapi�o si� na ni� niedowierzaj�co, z�otwartymi ustami. W�ko�cu Salmakia zamruga�a i�powiedzia�a:

� To nie ma sensu. Zmarli to zmarli i�tyle. Nie istnieje �aden �wiat zmar�ych.

� Ja te� tak my�la�em � przyzna� Will. � Ale teraz nie jestem pewien. Zreszt� z�no�em spr�bujemy go znale��.

� Ale po co?

Lyra spojrza�a na Willa i�zobaczy�a, �e kiwn�� g�ow�.

� No... � zacz�a � zanim spotka�am Willa, du�o wcze�niej, zanim zasn�am, narazi�am na niebezpiecze�stwo przyjaciela, kt�ry zosta� zabity. My�la�am, �e go ratuj�, ale tylko pogorszy�am spraw�. Ale �ni�am o�nim i�pomy�la�am, �e mo�e naprawi� swoje post�powanie, je�li p�jd� za nim i�go przeprosz�. A�Will chce spotka� swojego ojca, kt�ry umar� akurat w�chwili, kiedy Will go znalaz�. Widzicie, Lord Asriel nie ma o�tym poj�cia. Ani pani Coulter. Gdyby�my do niego poszli, musieliby�my robi�, co nam ka�e, i�wcale nie pomy�la�by o�Rogerze... tak ma na imi� m�j zmar�y przyjaciel... Dla niego on nic nie znaczy. Ale dla mnie znaczy bardzo wiele. Dla nas. Wi�c chcemy to zrobi�.

� Dziecko � powiedzia� Tialys � kiedy umieramy, wszystko si� ko�czy. Nie ma innego �ycia. Widywa�a� �mier�. Widzia�a�, co si� dzieje z�dajmonem, kiedy cz�owiek umiera. Dajmon znika. Co jeszcze mo�e istnie� potem?

� Zamierzamy si� dowiedzie� � oznajmi�a Lyra. � A�teraz, kiedy ju� wszystko wiecie, oddajcie mi magnetytowy rezonator.

Wyci�gn�a r�k�, a�Pantalaimon-lampart wsta�, powoli ko�ysz�c ogonem, �eby podkre�li� ��danie. Tialys �ci�gn�� pakunek z�plec�w i�po�o�y� na jej d�oni. Okaza� si� zdumiewaj�co ci�ki; oczywi�cie dla niej nie stanowi� obci��enia, ale podziwia�a si�� kawalera.

� Jak du�o czasu waszym zdaniem zabierze ta ekspedycja? � zagadn�� Tialys.

� Nie wiemy � odpar�a Lyra. � Nie wiemy nic, tak samo jak wy. Przekonamy si�.

� Najpierw � odezwa� si� Will � musimy zdoby� wod� i�wi�cej �ywno�ci, co� �atwego do niesienia. Wi�c znajd� �wiat, gdzie to dostaniemy, a�potem wyruszamy.

Tialys i�Salmakia dosiedli swoich wa�ek i�przytrzymali je dr��ce na ziemi. Wielkie owady rwa�y si� do lotu, ale je�d�cy panowali nad nimi absolutnie. Lyra po raz pierwszy widzia�a je w��wietle dnia i�zachwyci�y j� cieniutkie, szare jedwabne wodze, srebrne strzemiona, male�kie siod�a.

Will wzi�� n� i�pod wp�ywem silnej pokusy wymaca� dotkni�cie w�asnego �wiata: nadal posiada� kart� kredytow�; m�g� kupi� znane jedzenie; m�g� nawet zadzwoni� do pani Cooper i�zapyta� o�matk�...

N� zgrzytn�� jak zardzewia�y gw�d� skrobi�cy po kamieniu i�serce Willa zamar�o. Je�li teraz z�amie ostrze, to koniec.

Po chwili spr�bowa� jeszcze raz. Zamiast t�umi� my�li o�matce, powiedzia� sobie: Tak, wiem, �e ona tam jest, ale tylko na chwil� odwr�c� wzrok, dop�ki nie zrobi�...

Tym razem podzia�a�o. Znalaz� nowy �wiat i�wsun�� n�, �eby zrobi� otw�r. Po chwili wszyscy stali na czysto zamiecionym, brukowanym dziedzi�cu schludnego, zamo�nego gospodarstwa w�jakim� p�nocnym kraju, na przyk�ad w�Holandii lub Danii. Na dziedziniec wychodzi� rz�d otwartych drzwi stajni. S�o�ce �wieci�o zza lekkiej mgie�ki, w�powietrzu unosi� si� zapach spalenizny i�czego� jeszcze mniej przyjemnego. Nie s�yszeli �adnych odg�os�w ludzkiej krz�taniny, chocia� ze stajni dochodzi�o brz�czenie tak dono�ne i�przenikliwe, �e przypomina�o ha�as pracuj�cej maszyny.

Lyra podesz�a, zajrza�a do �rodka i�natychmiast wr�ci�a z�poblad�� twarz�.

� Tam s� cztery... � prze�kn�a �lin�, przy�o�y�a r�k� do gard�a i�doko�czy�a: � ...cztery martwe konie. I�milion much...

� Patrz � wykrztusi� Will � albo lepiej nie.

Wskazywa� krzewy malin rosn�ce na skraju ogrodu.

Zobaczy� w�a�nie ludzkie nogi, jedn� w�bucie i�drug� bez, wystaj�ce z�najwi�kszej g�stwiny.

Lyra nie chcia�a patrze�, ale Will poszed� zobaczy�, czy m�czyzna jeszcze �yje i�czy potrzebuje pomocy. Wr�ci�, kr�c�c g�ow�, z�niewyra�n� min�.

Dwoje szpieg�w tymczasem zbli�y�o si� do uchylonych drzwi domu. Tialys zawr�ci� i�oznajmi�:

� Tam lepiej pachnie.

Potem �mign�� przez pr�g do �rodka, podczas gdy Salmakia patrolowa�a budynek z�zewn�trz.

Will ruszy� za kawalerem. Znalaz� si� w�du�ej kwadratowej kuchni, staro�wieckiej, z�bia�� porcelan� w�drewnianym kredensie, wyszorowanym sosnowym sto�em i�piecem, na kt�rym sta� wystyg�y okopcony czajnik. Obok znajdowa�a si� spi�arnia, z�dwiema p�kami pe�nymi jab�ek, kt�rych aromat wype�nia� ca�e pomieszczenie. Wsz�dzie panowa�a przyt�aczaj�ca cisza.

� Will, czy to jest �wiat zmar�ych? � zapyta�a cicho Lyra.

Ta sama my�l przysz�a mu do g�owy, ale odpowiedzia�:

� Nie, nie s�dz�. W�tym �wiecie jeszcze nie byli�my. S�uchaj, zabierzemy tyle jedzenia, ile uniesiemy. Tutaj jest �ytni chleb, nadaje si�, bo jest lekki... i�troch� sera...

Kiedy zebrali tyle, ile mogli unie��, Will wrzuci� z�ot� monet� do szuflady wielkiego sosnowego sto�u.

� No co? � zapyta�a Lyra, widz�c, �e Tialys unosi brwi. � Zawsze trzeba p�aci� za to, co si� zabiera.

W tej samej chwili Salmakia wlecia�a tylnymi drzwiami i�w rozb�ysku b��kitu posadzi�a swoj� wa�k� na stole.

� Nadchodz� jacy� ludzie � oznajmi�a � pieszo, z�broni�. S� oddaleni tylko o�par� minut marszu. A�za polami wida� p�on�c� wiosk�.

Zanim sko�czy�a m�wi�, us�yszeli chrz�st but�w na �wirze, szcz�k broni i�g�os wydaj�cy rozkazy.

� Powinni�my odej�� � powiedzia� Will. Pomaca� w�powietrzu czubkiem no�a. Natychmiast odebra� wra�enie nowego rodzaju. N� jakby �lizga� si� po bardzo g�adkiej powierzchni, przypominaj�cej lustro, a�potem zag��bi� si� powoli na tyle, �eby wykona� ci�cie. Lecz powierzchnia stawia�a op�r niczym gruba tkanina, a�kiedy Will zrobi� otw�r, zamruga� ze zdziwienia i�strachu: poniewa� nowo otwarty �wiat wygl�da� w�ka�dym szczeg�le tak samo jak ten, w�kt�rym ju� si� znajdowali.

� Co si� dzieje? � zapyta�a Lyra.

Szpiedzy zagl�dali przez otw�r ze zdumieniem. Lecz czuli nie tylko zdumienie. Podobnie jak powietrze nie chcia�o podda� si� no�owi, tak samo co� w�otworze nie chcia�o ich przepu�ci�. Will musia� odepchn�� co� niewidzialnego, a�potem przeci�gn�� Lyr�, natomiast Gallivespianie wcale nie mogli si� przedosta�. Musieli posadzi� swoje wa�ki na d�oniach dzieci i�nawet wtedy powietrze stawia�o wyra�ny op�r; przejrzyste skrzyde�ka owad�w gi�y si� i�skr�ca�y, a�mali je�d�cy g�askali je po �epkach i�szeptali, �eby ukoi� ich strach.

Lecz po kilku sekundach walki wszyscy przeszli na drug� stron�. Will znalaz� kraw�d� okna (chocia� niewidzialnego) i�zamkn�� je, t�umi�c g�osy �o�nierzy w�tamtym �wiecie.

� Will � powiedzia�a Lyra, a�on odwr�ci� si� i�zobaczy�, �e w�kuchni jest z�nimi kto� jeszcze.

Serce podskoczy�o mu w�piersi. To by� m�czyzna, kt�rego widzia� niespe�na dziesi�� minut temu, le��cego w�krzakach z�poder�ni�tym gard�em.

Szczup�y, w��rednim wieku, wygl�da� jak cz�owiek, kt�ry sp�dza wi�kszo�� czasu na �wie�ym powietrzu. Teraz jednak wydawa� si� niemal p�przytomny lub sparali�owany szokiem. Wytrzeszczy� oczy tak, �e bia�ka by�y widoczne dooko�a t�cz�wek ze wszystkich stron, i�dr��c� d�oni� �ciska� brzeg sto�u. Gard�o mia� nietkni�te, co Will zauwa�y� z�ulg�.

Otworzy� usta, �eby co� powiedzie�, ale nie wykrztusi� ani s�owa. Zdo�a� jedynie wskaza� palcem na Lyr� i�Willa.

� Przepraszamy, �e wtargn�li�my do pana domu � odezwa�a si� Lyra � ale musieli�my ucieka� przed nadchodz�cymi �o�nierzami. Prosz� nam wybaczy�, je�li pana przestraszyli�my. Nazywam si� Lyra, a�to jest Will, a�to nasi przyjaciele, kawaler Tialys i�lady Salmakia. Czy mo�e nam pan powiedzie�, kim pan jest i�co to za miejsce?

Ta zwyczajnie brzmi�ca pro�ba chyba sprawi�a, �e m�czyzna odzyska� panowanie nad sob�. Wzdrygn�� si�, jakby zbudzi� si� ze snu.

� Nie �yj� � o�wiadczy�. � Le�� tam na dworze, martwy. Wiem, �e nie �yj�. Wy �yjecie. Co si� dzieje? Bo�e, ratuj, poder�n�li mi gard�o. Co si� dzieje?

Lyra przysun�a si� bli�ej do Willa, kiedy m�czyzna powiedzia�: �Nie �yj�, a�Pantalaimon skry� si� na jej piersi jako mysz. Co do Gallivespian, pr�bowali zapanowa� nad swoimi wa�kami, poniewa� wielkie owady okazywa�y wyra�n� awersj� wobec m�czyzny i��miga�y po ca�ej kuchni, szukaj�c drogi ucieczki.

Lecz m�czyzna ich nie zauwa�y�. Wci�� pr�bowa� zrozumie�, co si� dzieje.

� Czy pan jest duchem? � zapyta� ostro�nie Will. M�czyzna wyci�gn�� r�k� i�Will pr�bowa� j� u�cisn��, lecz jego palce obj�y powietrze. Poczu� jedynie uk�ucie zimna.

Widz�c, co si� sta�o, m�czyzna ze zgroz� popatrzy� na w�asn� r�k�. Odr�twienie mija�o i�zaczyna� odczuwa� ca�� g��bi� swojego nieszcz�cia.

� Naprawd� � szepn��. � Naprawd� nie �yj�... Umar�em i�p�jd� do piek�a...

� Cii � przerwa�a mu Lyra. � P�jdziemy razem. Jak pan si� nazywa?

� Dirk Jansen si� nazywa�em � powiedzia� � ale ja ju�... Nie wiem, co robi�... Nie wiem, dok�d p�j��...

Will otworzy� drzwi. Dziedziniec wygl�da� tak samo, ogr�d nie zmieni� si�, s�o�ce wci�� prze�wieca�o przez mgie�k�. A�cia�o m�czyzny le�a�o w�tej samej pozycji.

Cichy j�k wyrwa� si� z�gard�a Dirka Jansena, jakby zmar�y nie m�g� ju� d�u�ej zaprzecza�. Wa�ki wylecia�y przez otwarte drzwi, przemkn�y nad ziemi� i�wzbi�y si� wysoko, szybciej ni� ptaki. M�czyzna rozgl�da� si� bezradnie, wznosi� r�ce i�opuszcza�, wydawa� urywane okrzyki.

� Nie mog� tutaj zosta�... � powtarza�. � Nie mog� zosta�. Ale to nie jest ta farma, kt�r� zna�em. Co� jest nie tak. Musz� i��...

� Dok�d pan idzie, panie Jansen? � zapyta�a Lyra.

� Drog�. Nie wiem. Musz� i��. Nie mog� tutaj zosta�...

Salmakia przyfrun�a i�usiad�a na d�oni Lyry. Ma�e pazurki wa�ki wbija�y si� w�sk�r�, kiedy lady m�wi�a:

� Id� tutaj ludzie z�wioski... tacy jak ten cz�owiek... wszyscy id� w�tym samym kierunku.

� Wi�c p�jdziemy z�nimi � zdecydowa� Will i�zarzuci� sobie plecak na rami�.

Dirk Jansen mija� ju� w�asne zw�oki, odwracaj�c oczy. Zachowywa� si� niemal jak pijany, przystawa�, znowu rusza�, zbacza� w�lewo i�w prawo, potyka� si� o�niewielkie wyboje i�kamienie na �cie�ce, kt�r� jego stopy tak dobrze zna�y za �ycia.

Lyra ruszy�a za Willem, a�Pantalaimon zmieni� si� w�pustu�k� i�wzlecia� tak wysoko, �e dziewczynka wstrzyma�a oddech.

� Oni maj� racj� � oznajmi�, kiedy sfrun�� na d�. � Z�wioski wychodz� ludzie jeden za drugim. Martwi ludzie...

Wkr�tce sami ich zobaczyli: oko�o dwudziestu os�b � m�czyzn, kobiet i�dzieci � poruszaj�cych si� jak Dirk Jansen, niepewnych i�zaszokowanych. Wioska le�a�a oko�o kilometra dalej i�ludzie nadchodzili �rodkiem drogi, zbici w�gromadk�. Kiedy Dirk Jansen zobaczy� tamte duchy, chwiejnie pobieg� w�ich stron�, a�one wyci�gn�y r�ce na powitanie.

� Nawet je�li nie wiedz�, dok�d id�, wszyscy id� tam razem � zauwa�y�a Lyra. � Lepiej chod�my z�nimi.

� My�lisz, �e w�tym �wiecie maj� dajmony? � zapyta� Will.

� Kto wie? Gdyby� zobaczy� jednego z�nich w�swoim �wiecie, pozna�by�, �e to duch?

� Trudno powiedzie�. Nie wygl�daj� ca�kiem normalnie... W�moim mie�cie widywa�em jednego cz�owieka, kt�ry zwykle spacerowa� przed sklepami, nios�c zawsze t� sam� star� plastikow� torb�. Nigdy nie odzywa� si� do nikogo ani nie wchodzi� do �rodka. I�nikt nigdy na niego nie patrzy�. Udawa�em, �e jest duchem. Oni wygl�daj� troch� podobnie. Mo�e w�moim �wiecie jest pe�no duch�w, tylko o�tym nie wiem.

� W�moim chyba nie ma � mrukn�a Lyra z�pow�tpiewaniem.

� W�ka�dym razie to musi by� �wiat zmar�ych. Ci ludzie w�a�nie zostali zabici... widocznie przez �o�nierzy... i�s� tutaj, w��wiecie dok�adnie takim samym jak ich �wiat. My�la�em, �e b�dzie ca�kiem inny...

� Ale zanika! � zawo�a�a Lyra. � Patrz!

Chwyci�a go za rami�. Zatrzyma� si� i�rozejrza�. Mia�a racj�. Niedawno, kiedy znalaz� okno w�Oksfordzie i�przeszed� do �wiata Cittagazze, trafi� na za�mienie S�o�ca i�podobnie jak miliony innych ludzi sta� na dworze w�po�udnie, patrz�c, jak jasne �wiat�o dnia blednie i�przygasa, a� wreszcie upiorny p�mrok okry� domy, drzewa, park. Will widzia� wszystko r�wnie wyra�nie jak w�pe�nym �wietle, ale �wiat�a by�o mniej, jakby ca�a energia wycieka�a z�umieraj�cego s�o�ca.

Teraz dzia�o si� co� podobnego, tylko dziwniejszego, poniewa� r�wnie� kraw�dzie przedmiot�w zamazywa�y si� i�traci�y wyrazisto��.

� To nawet nie jak �lepota � zauwa�y�a wystraszona Lyra � bo przecie� mo�emy widzie� r�ne rzeczy, tylko �e te rzeczy zanikaj�...

Kolory powoli blad�y. Zgaszony szarozielony zamiast �ywej zieleni drzew i�trawy, zgaszony piaskowoszary zamiast jaskrawej ��to�ci pola kukurydzy, zgaszony krwawoszary zamiast czerwieni cegie� schludnego farmerskiego domu...

Sami ludzie, podchodz�c coraz bli�ej, zauwa�yli to i�pokazywali sobie nawzajem, podtrzymuj�c jeden drugiego.

Jedynymi plamkami koloru w�ca�ym krajobrazie pozosta�y wa�ki � jaskrawa czerwono-��ta i�b�yszcz�ca indygowa � ich mali je�d�cy oraz Will, Lyra i�Pantalaimon, kt�ry szybowa� w�g�rze pod postaci� pustu�ki.

Zbli�yli si� ju� do pierwszych ludzi i�teraz widzieli wyra�nie: wszyscy byli duchami. Will i�Lyra przysun�li si� do siebie, ale nie mieli si� czego obawia�, poniewa� duchy ba�y si� ich znacznie bardziej i�cofa�y przed nimi.

� Nie b�jcie si�! � zawo�a� Will. � Nie zrobimy wam krzywdy. Dok�d idziecie?

Spojrzeli na najstarszego w�r�d nich, jakby by� przewodnikiem.

� Idziemy tam, gdzie wszyscy inni � odpar�. � Zdaje mi si�, �e wiem, ale nie pami�tam, sk�d si� dowiedzia�em. Zdaje si�, �e to jest przy drodze. Poznamy to miejsce, jak tam dojdziemy.

� Mamo, dlaczego we dnie robi si� ciemno? � zapyta�o jakie� dziecko.

� Sza, kochanie, nie marud� � uspokoi�a je matka. � Marudzenie nic ci nie pomo�e. Chyba umarli�my.

� Ale dok�d idziemy?! � zawo�a�o dziecko. � Nie chc� umiera�, mamo!

� Idziemy na spotkanie z�dziadkiem � desperacko rzuci�a kobieta.

Dziecko jednak nie da�o si� uspokoi� i�p�aka�o gorzko. Inni w�grupie spogl�dali na matk� ze wsp�czuciem albo irytacj�, lecz nie mogli w�niczym pom�c; i�w�drowali dalej niepocieszeni przez blakn�cy krajobraz, a�piskliwy p�acz dziecka rozbrzmiewa� bez ko�ca.

Kawaler Tialys zamieni� par� s��w z�Salmaki�, zanim wysforowa� si� do przodu. Will i�Lyra odprowadzali g�odnym wzrokiem kolorow� wa�k�, kt�ra robi�a si� coraz mniejsza. Lady sfrun�a w�d� i�posadzi�a swojego owada na d�oni Willa.

� Kawaler polecia� sprawdzi�, co jest dalej � wyja�ni�a. � Uwa�amy, �e krajobraz zanika, poniewa� ci ludzie go zapominaj�. Im dalej odejd� od swoich dom�w, tym ciemniej si� zrobi.

� Ale dlaczego oni odchodz�? � zapyta�a Lyra. � Gdybym by�a duchem, wola�abym zosta� w�znanym miejscu zamiast w�drowa� i�b��dzi�.

� Oni czuj� si� tam nieszcz�liwi � odgad� Will. � Przecie� w�a�nie tam umarli. Boj� si� tego.

� Nie � zaprzeczy�a lady Salmakia. � Ich co� przyci�ga. Jaki� instynkt prowadzi ich po tej drodze.

I rzeczywi�cie duchy maszerowa�y teraz ra�niej, odk�d straci�y z�oczu rodzinn� wiosk�. Niebo by�o tak ciemne, jakby zanosi�o si� na wielk� burz�, ale w�powietrzu nie wyczuwa�o si� przedburzowego elektrycznego napi�cia. Duchy sz�y wytrwale, a�droga bieg�a prosto przez krajobraz niemal pozbawiony kszta�tu i�barwy.

Od czasu do czasu jeden z�maszeruj�cych zerka� na Willa i�Lyr� albo na jaskraw� wa�k�, jakby zaciekawiony. Wreszcie najstarszy zagadn��:

� Wy, ch�opcze i�dziewczyno! Wy nie umarli�cie. Nie jeste�cie duchami. Po co�cie tutaj przyszli?

� Weszli�my tu przypadkiem � wyja�ni�a Lyra, zanim Will zd��y� zabra� g�os. � Nie wiem, jak to si� sta�o. Pr�bowali�my uciec przed tamtymi �o�nierzami i�po prostu znale�li�my si� tutaj.

� Sk�d b�dziecie wiedzieli, kiedy dojdziecie do tego miejsca, gdzie macie doj��? � zapyta� Will.

� Pewnie nam powiedz� � odpar� duch z�przekonaniem. � Oddziel� grzesznik�w od sprawiedliwych, tak my�l�. Teraz modlitwa ju� wam nie pomo�e. Ju� za p�no. Trzeba by�o si� modli� za �ycia. Teraz to na nic.

Wida� by�o wyra�nie, do kt�rej grupy spodziewa� si� trafi�, i�r�wnie wyra�nie zak�ada�, �e oka�e si� nieliczna. Inne duchy s�ucha�y go niezbyt ch�tnie, lecz nie mia�y innego przewodnika, wi�c sz�y za nim bez protest�w.

I tak w�drowali mozolnie dalej pod niebem, kt�re pociemnia�o do barwy starego �elaza i�takie ju� zosta�o. �ywi odruchowo rozgl�dali si� na prawo i�lewo, w�g�r� i�w d� za czym� kolorowym, ruchliwym i�weso�ym, ale wci�� spotyka�o ich rozczarowanie, dop�ki w�oddali nie pojawi�a si� ma�a iskierka i�pomkn�a ku nim. To by� kawaler Tialys i�Salmakia z�radosnym okrzykiem poderwa�a swoj� wa�k�, �eby wylecie� mu na spotkanie.

Po kr�tkiej naradzie wr�cili do dzieci.

� Przed nami jest miasto � oznajmi� Tialys. � Wygl�da jak ob�z uchod�c�w, ale widocznie istnieje od stuleci albo d�u�ej. A�dalej chyba jest morze albo jezioro, ale zakryte mg��. S�ysza�em g�osy ptak�w. Co chwila przybywaj� setki ludzi, ze wszystkich kierunk�w. S� podobni do tych: duchy...

Duchy te� s�ucha�y s��w kawalera, chocia� bez wi�kszej ciekawo�ci. Wydawa�y si� odr�twia�e, jakby zapad�y w�trans; Lyra chcia�a nimi potrz�sn��, obudzi� je, zach�ci� do walki, do szukania sposobu ucieczki.

� Jak mamy pom�c tym ludziom, Will? � zapyta�a.

Nawet nie pr�bowa� odpowiedzie�. Id�c dalej, widzieli ruch na horyzoncie z�lewej i�z prawej strony, a�przed nimi brudnoszary dym wznosi� si� powoli, jeszcze bardziej zaciemniaj�c mroczn� krain�. Poruszali si� tam ludzie albo duchy: szeregami, parami lub grupami, ale wszyscy mieli puste r�ce. Setki, tysi�ce m�czyzn, kobiet i�dzieci w�drowa�y przez r�wnin� w�stron� �r�d�a dymu.

Grunt opada� teraz i�coraz bardziej przypomina� wysypisko �mieci. Powietrze by�o ci�kie od dymu i�innych niemi�ych woni: �r�cych chemikali�w, gnij�cego kompostu, �ciek�w. Im ni�ej schodzili, tym bardziej �mierdzia�o. W�zasi�gu wzroku nie by�o ani skrawka czystej ziemi, nic tu nie ros�o opr�cz wybuja�ych chwast�w i�szorstkiej poszarza�ej trawy.

Przed nimi nad wod� biela�a mg�a. Niczym skalna �ciana wznosi�a si� ku pos�pnemu niebu, a�z jej wn�trza dochodzi�y ptasie krzyki, o�kt�rych wspomina� Tialys.

Pomi�dzy mg�� a�stosami �mieci le�a�o pierwsze miasto zmar�ych.

Tu i�tam rozpalono ogniska w�r�d ruin. Miasto wygl�da�o jak gruzowisko, bez ulic, bez plac�w, bez �adnej otwartej przestrzeni opr�cz miejsc, gdzie zawali� si� budynek. Kilka ko�cio��w i�gmach�w u�yteczno�ci publicznej wci�� wznosi�o si� nad gruzami, chocia� mia�y dziurawe dachy i�pop�kane �ciany, a�w jednym przypadku ca�y portyk osiad� na kolumnach. Pomi�dzy resztkami kamiennych budowli wi� si� niechlujny labirynt sza�as�w i�barak�w, skleconych z�desek, rozklepanych kanistr�w po benzynie albo puszek po herbatnikach, podartych p�acht polietylenu, kawa�k�w dykty lub sklejki.

Duchy, kt�re przysz�y z�nimi, spieszy�y w�stron� miasta i�ze wszystkich stron nadchodzi�o ich wi�cej, tak wiele, �e wygl�da�y jak ziarenka piasku przesypuj�ce si� przez otw�r klepsydry. Duchy wchodzi�y prosto w�plugawy chaos miasta, jakby doskonale wiedzia�y, dok�d id�; Lyra i�Will zamierzali p�j�� za nimi, ale ich zatrzymano.

Jaka� posta� wysz�a zza po�atanych drzwi i�powiedzia�a:

� Czekajcie, czekajcie.

Za plecami m�czyzny ja�nia�o nik�e �wiat�o, tote� nie widzieli go wyra�nie, mieli jednak pewno��, �e nie by� duchem. By� �ywy jak oni. Chudy m�czyzna w�nieokre�lonym wieku, ubrany w�n�dzny i�wy�wiechtany garnitur, trzyma� o��wek i�plik papier�w spi�tych biurowym zaciskiem. Budka, z�kt�rej wyszed�, wygl�da�a jak posterunek kontrolny na rzadko przekraczanej granicy.

� Co to za miejsce? � zapyta� Will. � I�dlaczego nie mo�emy wej��?

� Nie umarli�cie � wyja�ni� m�czyzna ze znu�eniem. � Musicie zaczeka� w�przechowalni. Id�cie dalej drog� i�oddajcie te papiery urz�dnikowi przy bramie.

� Ale prosz� pana � powiedzia�a Lyra. � Przepraszam, �e pytam, ale jak mogli�my doj�� tak daleko, je�li nie umarli�my? Bo to jest �wiat zmar�ych, prawda?

� To przedmie�cie �wiata zmar�ych. Czasami �ywi trafiaj� tutaj przez pomy�k�, ale musz� czeka� w�przechowalni, zanim mog� p�j�� dalej.

� Jak d�ugo musz� czeka�?

� A� umr�.

Willowi zakr�ci�o si� w�g�owie. Widzia�, �e Lyra zamierza si� spiera�, wi�c zanim zd��y�a si� odezwa�, powiedzia�:

� Mo�e pan wyja�ni�, co si� wtedy dzieje? Czy duchy, kt�re tutaj przychodz�, zostaj� w�tym mie�cie na zawsze?

� Nie, nie � zaprzeczy� urz�dnik. � To tylko port tranzytowy. Dalej podr�uj� �odziami.

� Dok�d?

� Tego nie mog� wam powiedzie� � odpar� m�czyzna i�gorzki u�miech wygi�� k�ciki jego ust. � Prosz�, musicie st�d odej��. Musicie p�j�� do przechowalni.

Will wzi�� papiery podane przez urz�dnika, po czym �cisn�� rami� Lyry i�poci�gn�� j� dalej. Wa�ki lata�y niemrawo i�Tialys wyja�ni�, �e potrzebuj� odpoczynku; wi�c przysiad�y na plecaku Willa, a�Lyra pozwoli�a szpiegom usi��� na swoich ramionach. Pantalaimon pod postaci� lamparta spogl�da� na nich zazdro�nie, ale nic nie m�wi�. W�drowali drog�, omijaj�c rozwalone rudery i�ka�u�e �ciek�w, obserwuj�c nieko�cz�cy si� strumie� duch�w, kt�re bez przeszk�d wkracza�y do miasta.

� Musimy przep�yn�� przez wod� jak one � o�wiadczy� Will. � Mo�e ludzie w�tej przechowalni powiedz� nam, jak to zrobi�. Zreszt� wcale nie wygl�daj� na rozgniewanych czy gro�nych. To dziwne. A�te papiery...

By�y to zwyk�e kartki wyrwane z�notesu, zawieraj�ce kilka przypadkowych s��w nagryzmolonych o��wkiem i�przekre�lonych. Zupe�nie jakby ci ludzie grali w�jak�� gr� i�czekali, czy podr�ni wezm� w�niej udzia�, czy poddadz� si� ze �miechem. A�jednak wszystko wygl�da�o tak prawdziwie.

Zrobi�o si� ciemniej i�zimniej, nie da�o si� zmierzy� up�ywu czasu. Lyra my�la�a, �e id� od p� godziny albo mo�e dwa razy d�u�ej; wygl�d otoczenia nie ulega� zmianie. Wreszcie dotarli do ma�ej drewnianej budki, ca�kiem jak ta, przy kt�rej zatrzymali si� wcze�niej, ze s�ab� �ar�wk� dyndaj�c� na go�ym drucie nad drzwiami.

Na ich spotkanie wyszed� m�czyzna ubrany tak samo jak poprzedni, trzymaj�cy w�r�ku kromk� chleba z�mas�em. Bez s�owa spojrza� na ich papiery i�kiwn�� g�ow�.

Wzi�� od nich kartki i�chcia� ju� wr�ci� do �rodka, ale Will zapyta�:

� Przepraszam pana, dok�d mamy teraz p�j��?

� Poszukajcie sobie jakiego� mieszkania � odpar� do�� uprzejmie m�czyzna. � Id�cie i�popytajcie. Wszyscy czekaj�, tak samo jak wy.

Odwr�ci� si� i�zamkn�� za sob� drzwi dla ochrony przed zimnem, a�podr�ni weszli do n�dznej osady, gdzie musieli mieszka� �ywi ludzie.

Bardzo przypomina�a g��wne miasto: byle jak sklecone sza�asy stoj�ce przy b�otnistych uliczkach, po wielekro� naprawiane, po�atane kawa�kami plastiku albo zardzewia�ej blachy, wspieraj�ce si� o�siebie niczym pijane. Tu i�tam elektryczny kabel zwisa� z�zaczepu i�dostarcza� tyle s�abego pr�du, �eby zasili� jedn� czy dwie go�e �ar�wki, zawieszone nad s�siednimi cha�upami. Wi�kszo�� �wiat�a dawa�y jednak dymi�ce ogniska. Czerwonawy odblask migota� na strz�pkach i�skrawkach materia��w budowlanych, jakby te ostatnie p�omienie pozosta�y po wielkim po�arze i�nie chcia�y zgasn�� przez czyst� z�o�liwo��.

Lecz kiedy Will, Lyra i�Gallivespianie zbli�yli si� dostatecznie, dostrzegli kilka � wi�cej � mn�stwo postaci siedz�cych samotnie w�ciemno�ciach, opieraj�cych si� o��ciany lub rozmawiaj�cych cicho w�ma�ych grupkach.

� Dlaczego ci ludzie nie schowaj� si� w�domach? � zapyta�a Lyra. � Jest zimno.

� To nie s� ludzie � odpar�a lady Salmakia. � To nawet nie s� duchy. S� czym� innym, ale nie wiem czym.

Podr�ni podeszli do pierwszej grupy sza�as�w, o�wietlonych przez jedn� z�tych du�ych s�abych �ar�wek na kablu, kt�ra ko�ysa�a si� lekko na zimnym wietrze. Will opar� d�o� na r�koje�ci no�a. Przed chatami przysiad�o na pi�tach kilku tych niby-ludzi, graj�c w�ko�ci. Na widok dzieci wszyscy wstali: pi�ciu m�czyzn, obdartych i�milcz�cych, o�twarzach ukrytych w�cieniu.

� Jak si� nazywa to miasto? � zapyta� Will.

Nie odpowiedzieli. Kilku cofn�o si� o�krok i�przysun�o bli�ej do pozosta�ych, jakby si� przestraszyli. Lyra poczu�a ciarki pe�zaj�ce po sk�rze i�kr�tkie w�oski na przedramionach stan�y jej d�ba, chocia� nie wiedzia�a dlaczego. Pod jej koszul� Pantalaimon dygota� i�szepta�:

� Nie, nie, Lyra, nie, odejd�, wracajmy, prosz�...

�Ludzie� stali nieruchomo, a� w�ko�cu Will wzruszy� ramionami i�powiedzia�:

� No, tak czy owak, �ycz� mi�ego wieczoru.

Podobnie reagowali wszyscy inni, z�kt�rymi dzieci pr�bowa�y rozmawia�, wi�c czu�y si� coraz bardziej nieswojo.

� Will, czy to s� upiory? � zapyta�a cicho Lyra. � Czy ju� wystarczaj�co doro�li�my, �eby widzie� upiory?

� W�tpi�. Gdyby tak by�o, zaatakowa�yby nas, ale chyba sami si� boj�. Nie wiem, kim oni s�.

Jakie� drzwi otwar�y si� i��wiat�o zala�o b�otnist� ziemi�. M�czyzna � prawdziwy m�czyzna, istota ludzka � stan�� w�progu i�patrzy�, jak podchodz�. Ma�a grupka przy drzwiach odsun�a si� krok czy dwa, jakby z�szacunkiem, i�zobaczyli twarz m�czyzny: t�p�, �agodn� i��yczliw�.

� Kim jeste�cie? � zapyta�.

� Podr�nymi � odpowiedzia� Will. � Nie wiemy, gdzie jeste�my. Co to za miasto?

� To jest przechowalnia � wyja�ni� m�czyzna. � Z�daleka przyszli�cie?

� Tak, z�daleka � potwierdzi� Will. � I�jeste�my zm�czeni. Czy mo�emy kupi� co� do jedzenia i�zap�aci� za nocleg?

M�czyzna patrzy� ponad jego ramieniem w�ciemno��. Potem wyszed� za pr�g i�rozejrza� si�, jakby kogo� mu brakowa�o. Wreszcie odwr�ci� si� do dziwnych postaci stoj�cych nieopodal i�zapyta�:

� A�wy widzieli�cie moj� �mier�?

Pokr�cili g�owami i�dzieci us�ysza�y wymamrotane zaprzeczenie: �Nie, nie�.

M�czyzna zawr�ci�. Za nim w�drzwiach pojawi�y si� twarze: kobieta, dwoje dzieci, drugi m�czyzna. Wszyscy wygl�dali na zdenerwowanych i�zaniepokojonych.

� �mier�? � powt�rzy� Will. � Nie sprowadzamy �adnej �mierci.

Ale chyba w�a�nie tego wszyscy si� obawiali, poniewa� kiedy Will si� odezwa�, �ywi ludzie wydali zd�awiony okrzyk i�nawet postacie na zewn�trz odsun�y si� lekko.

� Przepraszam � powiedzia�a Lyra i�wyst�pi�a do przodu z�tak uprzejm� min�, jakby gospodyni Kolegium Jordana na ni� patrzy�a. � Nie mog�am nie zauwa�y�, �e te osoby nie �yj�, prawda? Przepraszam, �e pytam, je�li to niegrzeczne, ale tam, sk�d pochodzimy, to bardzo niezwyk�e i�nigdy przedtem nikogo takiego nie widzieli�my. Je�eli �le si� zachowuj�, b�agam o�wybaczenie. Ale widzicie, w�moim �wiecie mamy dajmony, ka�dy ma dajmona i�by�by zaszokowany, gdyby zobaczy� kogo� bez dajmona, podobnie jak was szokuje nasz widok. A�odk�d podr�ujemy, Will i�ja... � to jest Will, a�ja nazywam si� Lyra � dowiedzia�am si�, �e niekt�rzy ludzie nie maj� dajmon�w, tak jak Will, i�ba�am si� ich, dop�ki nie odkry�am, �e to zwykli ludzie, tacy sami jak ja. Wi�c mo�e dlatego wy troch� si� denerwujecie na nasz widok, skoro uwa�acie, �e jeste�my inni. M�czyzna powt�rzy�:

� Lyra? I�Will?

� Tak, prosz� pana � potwierdzi�a pokornie.

� A�to s� wasze dajmony? � zapyta�, wskazuj�c szpieg�w na ramionach dziewczynki.

� Nie � zaprzeczy�a Lyra i�mia�a ochot� powiedzie�: �To nasi s�udzy�, ale przeczuwa�a, �e Willowi nie spodoba si� ten pomys�, wi�c doda�a: � To s� nasi przyjaciele, kawaler Tialys i�lady Salmakia, bardzo m�dre i�dystyngowane osoby, kt�re podr�uj� z�nami. Och, a�to jest m�j dajmon. � Wyj�a Pantalaimona-mysz z�kieszeni. � Widzicie, jeste�my nieszkodliwi, przyrzekamy, �e nie zrobimy wam krzywdy. I�naprawd� potrzebujemy schronienia. Rano ruszymy dalej. Przysi�gam.

Wszyscy czekali. Pokorny ton Lyry troch� u�mierzy� niepok�j m�czyzny, a�szpiedzy mieli na tyle zdrowego rozs�dku, �eby wygl�da� skromnie i�niegro�nie. Po chwili cz�owiek powiedzia�:

� No, to dziwne, ale widocznie mamy dziwne czasy... Wejd�cie zatem, witamy...

Postacie na zewn�trz pokiwa�y g�owami, jedna czy dwie uk�oni�y si� lekko, i�odsun�y z�szacunkiem, kiedy Will i�Lyra weszli do ciep�ego i�jasnego pomieszczenia. M�czyzna zamkn�� za nimi drzwi i�zaczepi� p�tl� z�drutu na gwo�dziu, �eby si� nie otwiera�y.

By�a to pojedyncza izba o�wietlona lamp� naftow� stoj�c� na stole, czysta, lecz bardzo uboga. �ciany z�dykty ozdabia� wz�r z�odcisk�w palc�w wykonany sadz� oraz zdj�cia powycinane z�magazyn�w filmowych. Pod jedn� �cian� sta� �elazny piecyk, a�przed nim wieszak na ubrania, na kt�rym parowa�y obszarpane koszule. Na toaletce znajdowa� si� o�tarzyk z�plastikowych kwiat�w, muszli morskich, kolorowych buteleczek po perfumach i�innych jaskrawych drobiazg�w, otaczaj�cych obrazek weso�ego szkieletu w�cylindrze i�ciemnych okularach.

Izba by�a zat�oczona; opr�cz m�czyzny, kobiety i�dwojga dzieci by�o tam niemowl� w�ko�ysce, starszy m�czyzna i�w k�cie na stosie koc�w bardzo stara kobieta, kt�ra obserwowa�a wszystko b�yszcz�cymi oczami w�twarzy pomarszczonej jak zasuszone jab�ko. Kiedy Lyra spojrza�a na ni�, dozna�a wstrz�su: koce poruszy�y si� i�wysun�o si� spod nich wychudzone rami� w�czarnym r�kawie, a�potem druga twarz, osoby tak wiekowej, �e wygl�da�a niemal jak szkielet. W�a�ciwie przypomina�a bardziej szkielet na obrazku ni� �ywego cz�owieka; a�potem Will i�reszta podr�nych zauwa�yli, �e niczym nie r�ni�a si� od tych uprzejmych mglistych postaci na zewn�trz. Wszyscy poczuli si� r�wnie zak�opotani jak gospodarz, kiedy zobaczy� ich po raz pierwszy.

W�a�ciwie wszyscy ludzie w�zat�oczonej chatce � opr�cz niemowl�cia, kt�re spa�o � milczeli niezr�cznie. Lyra pierwsza odzyska�a g�os.

� Dzi�kujemy za zaproszenie, to bardzo mi�o z�waszej strony � powiedzia�a. � Jak m�wi�am, przepraszamy, �e nie przyprowadzili�my �adnej �mierci, je�li tak si� zwykle robi. Ale nie b�dziemy wam przeszkadza� d�u�ej, ni� to konieczne. Widzicie, szukamy krainy zmar�ych i�dlatego tutaj trafili�my. Ale nie wiemy, gdzie ona jest ani czy to miejsce do niej nale�y, ani jak si� tam dosta�. Wi�c je�li mo�ecie nam co� o�tym powiedzie�, b�dziemy bardzo wdzi�czni.

Ludzie w�cha�upie wci�� si� gapili, lecz s�owa Lyry nieco z�agodzi�y napi�cie i�kobieta zaprosi�a ich do sto�u, przysuwaj�c �awk�. Will i�Lyra posadzili �pi�ce wa�ki na p�ce w�ciemnym k�cie, gdzie mia�y odpoczywa� do rana, jak zapewni� Tialys, a�potem Gallivespianie usiedli z�nimi przy stole.

Kobieta obra�a kilka kartofli i�wkroi�a do przygotowywanego wcze�niej gulaszu, �eby wystarczy� na wi�cej os�b. Ponagli�a m�a, by pocz�stowa� czym� podr�nych, zanim potrawa si� ugotuje. M�czyzna przyni�s� butelk� czystego alkoholu, kt�ry dla Lyry pachnia� jak cyga�ski jenniver. Dw�jka szpieg�w przyj�a kieliszek, w�kt�rym zanurzyli w�asne ma�e naczynka.

Lyra oczekiwa�a, �e rodzina b�dzie si� gapi� g��wnie na Gallivespian, ale zauwa�y�a, �e ona i�Will wzbudzali w�nich r�wnie wielk� ciekawo��. Nie zwlekaj�c, zapyta�a o�pow�d.

� Jeste�cie pierwszymi lud�mi, kt�rych zobaczyli�my bez �mierci � oznajmi� m�czyzna o�imieniu Peter. -To znaczy, odk�d tutaj mieszkamy. Tak jak wy przyszli�my tu, zanim umarli�my, przypadkiem albo przez pomy�k�. Musimy czeka�, a� nasza �mier� nam powie, �e ju� czas.

� Wasza �mier� wam powie? � zdumia�a si� Lyra.

� Tak. Dowiedzieli�my si�, kiedy tutaj przyszli�my, och, dawno temu dla wielu z�nas, �e wszyscy sprowadzili�my ze sob� w�asn� �mier�. Tutaj si� o�tym dowiedzieli�my. Mieli�my j� przy sobie przez ca�y czas. Widzisz, ka�dy ma swoj� �mier�. Ona idzie za nami wsz�dzie, przez ca�e �ycie, krok w�krok. Nasze �mierci s� na zewn�trz, na �wie�ym powietrzu; potem tutaj przyjd�. �mier� babci jest z�ni�, blisko niej, bardzo blisko.

� Czy to pani� nie przera�a, �e ma pani �mier� przy sobie przez ca�y czas? � zapyta�a Lyra.

� Dlaczego? Je�li jest blisko, mog� j� mie� na oku. Du�o bardziej bym si� denerwowa�a, gdybym nie wiedzia�a, gdzie ona jest.

� I�ka�dy ma w�asn� �mier�? � upewni� si� Will.

� Ale� tak, kiedy cz�owiek si� rodzi, �mier� przychodzi na �wiat razem z�nim i�ona zabiera go ze �wiata.

� Aha! � zawo�a�a Lyra. � W�a�nie to chcieli�my wiedzie�, poniewa� chcemy znale�� krain� �mierci, ale nie wiemy, jak si� tam dosta�. Wi�c dok�d idziemy, kiedy umieramy?

� Twoja �mier� klepie ci� po ramieniu albo bierze za r�k� i�m�wi, chod� ze mn�, ju� czas. Mo�e przyj��, kiedy le�ysz w�gor�czce albo kiedy zad�awisz si� kawa�kiem suchego chleba, albo kiedy spadniesz z�wysokiego budynku; w�samym �rodku b�lu i�m�ki �mier� przychodzi do ciebie �askawie i�m�wi: ju� dobrze, dziecko, chod� ze mn�, i�odp�ywasz z�ni� �odzi� po jeziorze we mg��. Co tam si� dzieje, tego nie wie nikt. Nikt nigdy stamt�d nie wraca.

Kobieta kaza�a dziecku zawo�a� �mierci do chaty. Ch�opiec podszed� do drzwi i�przem�wi� do nich. Will i�Lyra patrzyli z�podziwem, a�Gallivespianie przysun�li si� bli�ej do siebie, kiedy �mierci � jedna dla ka�dego cz�onka rodziny � wesz�y przez drzwi: blade, niepozorne postacie w��achmanach, ciche, szare i�bezbarwne.

� To s� wasze �mierci? � zapyta� Tialys.

� Tak, panie � potwierdzi� Peter.

� Czy wiecie, kiedy wam powiedz�, �e ju� czas?

� Nie. Ale wiemy, �e s� blisko, a�to zawsze pociecha.

Tialys nie odpowiedzia�, ale najwyra�niej uwa�a�, �e blisko�� �mierci nie jest �adn� pociech�. �mierci sta�y grzecznie pod �cian�, zajmuj�c dziwnie ma�o miejsca i�nie rzucaj�c si� w�oczy. Lyra i�Will wkr�tce przestali zwraca� na nie uwag�, chocia� Will pomy�la�: Ci ludzie, kt�rych zabi�em... mieli przy sobie swoje �mierci przez ca�y czas... nie wiedzieli i�ja nie wiedzia�em...

Kobieta, imieniem Martha, na�o�y�a gulasz do wyszczerbionych emaliowanych talerzy i�zostawi�a troch� w�misce dla �mierci, �eby si� podzieli�y. Nie jad�y, ale przyjemny zapach sprawia� im zadowolenie. Wkr�tce ca�a rodzina i�go�cie jedli �apczywie, a�Peter zapyta� dzieci, sk�d pochodz� i�jaki jest ich �wiat.

� Opowiem wam o�tym � obieca�a Lyra.

Gdy to powiedzia�a i�przej�a inicjatyw�, poczu�a lekki dreszczyk przyjemno�ci wzbieraj�cy w�jej piersi jak b�belki w�szampanie. Wiedzia�a, �e Will patrzy, i�cieszy�a si�, �e na jego oczach robi co�, co umie najlepiej; robi to dla niego i�dla nich wszystkich.

Zacz�a od historii swoich rodzic�w. Byli ksi���c� par�, bardzo wp�ywow� i�bogat�, kt�rych polityczny wr�g pozbawi� maj�tku i�wtr�ci� do wi�zienia. Lecz zdo�ali uciec, spuszczaj�c si� po linie z�male�k� Lyr� w�ramionach ojca, i�odzyskali rodzinn� fortun� tylko po to, �eby zgin�� z�r�k bandyt�w. Lyra r�wnie� zosta�aby zabita, upieczona i�zjedzona, gdyby Will nie ocali� jej w�ostatniej chwili i�nie zabra� ze sob� do lasu, gdzie �y� w�r�d wilk�w. Jako dziecko wypad� za burt� ojcowskiego statku i�fale przynios�y go na bezludny brzeg, gdzie wilczyca wykarmi�a go w�asnym mlekiem i�wychowa�a.

S�uchacze prze�kn�li te brednie �atwowiernie jak dzieci i�nawet �mierci zbli�y�y si�, �eby pos�ucha�, przysiad�y na �awce albo po�o�y�y si� na pod�odze i�wpatrywa�y w�Lyr� �agodnymi oczami, kiedy snu�a opowie�� o�swoim �yciu z�Willem w�lesie.

On i�Lyra przez jaki� czas mieszkali w�r�d wilk�w, a�potem przenie�li si� do Oksfordu, �eby pracowa� w�kuchniach Kolegium Jordana. Tam poznali Rogera i�kiedy kolegium zosta�o zaatakowane przez ceglarzy, kt�rzy mieszkali na Gliniankach, musieli ucieka� w�po�piechu; wi�c ona, Will i�Roger ukradli w�sk� cyga�sk� ��d� i�przep�yn�li ca�� Tamiz�, prawie ich schwytano przy �luzie Abingdon, a�potem piraci z�Wapping zatopili ��d� i�dzieci musia�y ratowa� si� ucieczk� wp�aw na trzymasztowy kliper, kt�ry w�a�nie wyrusza� do Hang Chow w�Kitaju po �adunek herbaty.

Na kliprze spotkali Gallivespian, obcych z�Ksi�yca, kt�rych przywia� na Ziemi� pot�ny huragan z�Drogi Mlecznej. Schronili si� w�bocianim gnie�dzie, a�Lyra, Will i�Roger po kolei chodzili ich odwiedza�, tylko �e pewnego dnia Roger po�lizn�� si� i�spad� w�morskie odm�ty.

Pr�bowali ub�aga� kapitana, �eby zawr�ci� statek i�poszuka� ch�opca, ale on by� twardym, bezdusznym cz�owiekiem i�obchodzi� go tylko zysk, kt�ry m�g� zgarn��, gdyby szybko dop�yn�� do Kitaju, wi�c kaza� zaku� ich w�kajdany. Ale Gallivespianie przynie�li im pilnik i...

I tak dalej. Od czasu do czasu Lyra ogl�da�a si� na Willa lub szpieg�w, ��daj�c potwierdzenia, a�Salmakia dorzuca�a par� szczeg��w albo Will kiwa� g�ow� i�opowie�� ci�gn�a si� a� do chwili, kiedy dzieci i�ich przyjaciele z�Ksi�yca musieli znale�� drog� do krainy zmar�ych, �eby dowiedzie� si� od rodzic�w Lyry, gdzie zakopali w�sekrecie rodzinny maj�tek.

� Gdyby�my znali swoje �mierci we w�asnym kraju � zako�czy�a � jak wy tutaj, pewnie by�oby nam �atwiej; ale i�tak mieli�my szcz�cie, �e trafili�my tu i�mo�emy zasi�gn�� waszej rady. Bardzo wam dzi�kujemy, �e tak uprzejmie nas wys�uchali�cie i�nakarmili�cie. Ale teraz, rozumiecie, albo mo�e rano, musimy znale�� spos�b, �eby przep�yn�� przez wod� tam, gdzie p�yn� zmarli. Czy mo�emy wynaj�� jak�� ��d�?

Dzieci, zarumienione ze zm�czenia, przenosi�y senny wzrok z�jednego doros�ego na drugiego, ale nikt nie potrafi� odpowiedzie�, gdzie mo�na znale�� ��d�.

Potem odezwa� si� kto�, kto dot�d milcza�. Z�pos�ania w�k�cie dobieg� suchy, skrzypi�cy, nosowy g�os � nie g�os kobiety � nie �ywy g�os; to by� g�os �mierci babki.

� Tylko z�w�asnymi �mierciami � powiedzia� szkielet, opieraj�c si� na �okciu i�celuj�c ko�cistym palcem w�Lyr�. � Mo�ecie przep�yn�� jezioro i�wej�� do krainy zmar�ych. Musicie przywo�a� swoje �mierci. S�ysza�am o�ludziach jak wy, kt�rzy trzymaj� swoje �mierci na dystans. Nie lubicie ich, a�one przez grzeczno�� schodz� wam z�oczu. Ale s� niedaleko. Za ka�dym razem, kiedy si� ogl�dacie, wasza �mier� robi unik. Chowa si�, kiedy patrzycie. Potrafi si� schowa� w�fili�ance herbaty. Albo w�kropli rosy. Albo w�tchnieniu wiatru. Nie jak ja i�ta stara Magda � doda�a i�uszczypn�a staruszk� w�pomarszczony policzek, a�ona odepchn�a jej r�k�. � �yjemy w�zgodzie i�przyja�ni. Oto odpowied�, w�a�nie to powinni�cie zrobi�, przywita� je, zaprzyja�ni� si�, zaprosi� wasze �mierci bli�ej i�zobaczy�, do czego potraficie je nam�wi�.

Jej s�owa zapada�y w�umys� Lyry jak ci�kie kamienie. Will r�wnie� poczu� ich �miertelny ci�ar.

� Jak mamy to zrobi�? � zapyta�.

� Wystarczy zapragn�� i�gotowe.

� Czekajcie � wtr�ci� Tialys.

Wszyscy obejrzeli si� na niego, a��mierci le��ce na pod�odze usiad�y i�zwr�ci�y puste, �agodne twarze w�stron� jego ma�ej, zapalczywej twarzyczki. Kawaler sta� tu� obok Salmakii, z�d�oni� na jej ramieniu. Lyra wiedzia�a, o�czym my�la�: zamierza� powiedzie�, �e to ju� zasz�o za daleko, �e musz� si� wycofa�, �e przekroczyli dopuszczalne granice g�upoty.

� Przepraszam � powiedzia�a do Petera � ale ja i�nasz ksi�ycowy przyjaciel musimy wyj�� na chwil�, poniewa� on chce porozmawia� z�przyjaci�mi na Ksi�ycu przez m�j specjalny instrument. Zaraz wr�cimy.

Ostro�nie wzi�a go do r�ki, uwa�aj�c na ostrogi, i�wynios�a na zewn�trz w�ciemno��, gdzie obluzowany kawa�ek przerdzewia�ej blachy pokrywaj�cej dach pobrz�kiwa� melancholijnie na zimnym wietrze.

� Musisz przesta� � o�wiadczy� kawaler, kiedy postawi�a go na przewr�conej beczce po oleju, w�s�abym �wietle jednej z��ar�wek ko�ysz�cych si� na kablu nad ich g�owami. � Nie posuwaj si� dalej. Wystarczy.

� Ale zawarli�my umow� � przypomnia�a mu Lyra.

� Nie, nie. To szale�stwo.

� No dobrze. Zostawcie nas. Polecicie z�powrotem. Will wytnie okno do waszego �wiata albo do ka�dego �wiata, jaki wybierzecie, przelecicie tam i�b�dziecie bezpieczni, w�porz�dku, nie mamy nic przeciwko.

� Czy zdajesz sobie spraw�, co robisz?

� Tak.

� Nieprawda. Jeste� bezmy�ln�, nieodpowiedzialn�, k�amliw� smarkul�. Fantazjowanie przychodzi ci tak �atwo, �e ca�a twoja natura przesi�k�a nieuczciwo�ci� i�nie pogodzisz si� z�prawd�, nawet kiedy patrzy ci w�twarz. No wi�c je�li sama nie rozumiesz, powiem ci wprost: nie mo�esz, nie wolno ci ryzykowa� �ycia. Musisz teraz wr�ci� z�nami. Wezw� Lorda Asriela i�za kilka godzin b�dziemy bezpieczni w�fortecy.

Lyra poczu�a wielk� fal� gniewu wzbieraj�c� w�piersi i�tupn�a nog�, nie mog�c si� opanowa�.

� Ty nic nie wiesz! � zawo�a�a. � Ty po prostu nie wiesz, co ja my�l� albo czuj�, prawda? Nie wiem, czy wy w�og�le macie dzieci, mo�e sk�adacie jajka albo co� takiego, wcale bym si� nie zdziwi�a, bo nie jeste�cie dobrzy, nie jeste�cie wielkoduszni, nie jeste�cie troskliwi... Nawet nie jeste�cie okrutni! Ju� bym wola�a okrucie�stwo, bo to by znaczy�o, �e traktujecie nas powa�nie, �e nie podr�ujecie z�nami po prostu dlatego, �e wam to odpowiada... Och, teraz wcale nie mog� wam ufa�! Obieca�e�, �e pomo�ecie i��e zrobimy to razem, a�teraz chcesz nas powstrzyma�! To ty jeste� nieuczciwy, Tialysie!

� Nigdy bym nie pozwoli�, �eby moje dziecko m�wi�o do mnie tak niegrzecznie i�wynio�le. Dlaczego dot�d ci� nie ukara�em?!

� Wi�c �mia�o! Ukarz mnie, skoro mo�esz! Dalej, wbij mi te swoje cholerne ostrogi, wbijaj mocno! Masz, daj� ci r�k�! Nie wiesz, co czuj�, ty samolubny pysza�ku... Nie masz poj�cia, jak mi �le i�smutno z�powodu mojego przyjaciela Rogera... Zabijasz ludzi, ot tak � strzeli�a palcami � nie licz� si� dla ciebie... ale dla mnie to udr�ka i�rozpacz, �e nie po�egna�am si� z�moim przyjacielem! Chc� go przeprosi� i�jako� to naprawi�... Nigdy tego nie zrozumiesz, przez swoj� pych�, przez swoj� doros�� przem�drza�o��... i�je�li musz� umrze�, �eby zrobi�, co nale�y, to umr� z�rado�ci�. Widzia�am ju� gorsze rzeczy. Wi�c je�li chcesz mnie zabi�, twardy, silny m�czyzno z�zatrutymi ostrogami, dzielny kawalerze, zr�b to, dalej, zabij mnie! Wtedy ja i�Roger b�dziemy bawi� si� razem w�krainie zmar�ych przez wieczno�� i��mia� si� z�ciebie, ty �a�osny stworze.

Nietrudno by�o odgadn��, co Tialys m�g� wtedy zrobi�, poniewa� od st�p do g��w p�on�� gniewem, dygota� z�w�ciek�o�ci; lecz zanim zd��y� si� poruszy�, za plecami Lyry odezwa� si� jaki� g�os i�zmrozi� ich oboje. Lyra odwr�ci�a si�, wiedz�c, co zobaczy, przera�ona mimo pozornej brawury.

�mier� sta�a bardzo blisko, u�miechni�ta uprzejmie, z�twarz� dok�adnie tak� sam� jak u�innych �mierci. Pantalaimon na piersi Lyry zaskomla� i�zadr�a�, pod postaci� gronostaja owin�� si� wok� jej szyi i�pr�bowa� odci�gn�� j� od �mierci. Lecz jedynie sam znalaz� si� bli�ej, wi�c znowu przycisn�� si� do jej ciep�ego gard�a i�silnie bij�cego serca.

Lyra przytuli�a go mocno i�spojrza�a �mierci prosto w�twarz. Nie us�ysza�a jej s��w. K�tem oka widzia�a, �e Tialys pospiesznie przygotowuje magnetytowy rezonator.

� Wi�c jeste� moj� �mierci�? � zapyta�a.

� Tak, moja droga.

� Ale jeszcze mnie nie zabierzesz?

� Chcia�a� mnie wezwa�. Zawsze tu jestem.

� Tak, ale... tak, chcia�am, ale... To prawda, chc� p�j�� do krainy zmar�ych. Ale nie umrze�. Nie chc� umiera�. Kocham �ycie i�kocham mojego dajmona, i... Dajmony tam nie przechodz�, prawda? Widzia�am, jak znikaj�, gasn� jak �wiece, kiedy ludzie umieraj�. Czy w�krainie zmar�ych ludzie maj� dajmony?

� Nie � odpowiedzia�a �mier�. � Tw�j dajmon rozp�ywa si� w�powietrzu, a�ty rozk�adasz si� pod ziemi�.

� Wi�c chc� zabra� ze sob� swojego dajmona, kiedy wejd� do krainy zmar�ych � o�wiadczy�a stanowczo Lyra. � I�chc� stamt�d wr�ci�. Czy zdarzy�o si� kiedy�, �eby ludzie wracali?

� Nie zdarzy�o si� od wiek�w. W�ko�cu, dziecko, wejdziesz do krainy �mierci bez trudu, bez ryzyka, odb�dziesz spokojn�, bezpieczn� podr� w�towarzystwie w�asnej �mierci, oddanej przyjaci�ki, kt�ra by�a przy tobie w�ka�dej chwili twojego �ycia, kt�ra zna ci� lepiej ni� ty sama...

� Ale to Pantalaimon jest moim oddanym przyjacielem! Nie znam ci�, ale znam Pantalaimona i�kocham go, i�je�li kiedy�... je�li kiedy�...

�mier� kiwa�a g�ow�. Okazywa�a uprzejme zainteresowanie, ale Lyra nie mog�a zapomnie� ani na chwil�, czym by�a: jej w�asn� �mierci�, stoj�c� tak blisko.

� Wiem, �e teraz to b�dzie trudne � powiedzia�a ju� spokojniej � i�niebezpieczne, ale chc� tam p�j��, naprawd�. Will te� chce. Oboje zbyt szybko kogo� stracili�my i�musimy to naprawi�, przynajmniej ja musz�.

� Ka�dy chcia�by porozmawia� jeszcze raz z�tymi, kt�rzy odeszli do krainy �mierci. Dlaczego mam robi� wyj�tek dla ciebie?

� Poniewa�... � zacz�a wymy�la� k�amstwo. � Poniewa� musz� co� tam zrobi�, nie tylko zobaczy� mojego przyjaciela Rogera. Anio� da� mi to zadanie i�nikt inny nie mo�e tego wykona�, tylko ja. To zbyt wa�ne, �eby czeka�, a� umr� naturaln� �mierci�. Trzeba to zrobi� teraz. Widzisz, anio� wyda� mi rozkaz. Dlatego tutaj przyszli�my z�Willem. Musieli�my.

Za jej plecami Tialys od�o�y� instrument, usiad� i�patrzy�, jak dziewczynka prosi w�asn� �mier�, �eby j� zabra�a tam, gdzie nikt nie powinien i��.

�mier� drapa�a si� w�g�ow� i�podnosi�a r�ce, ale nic nie mog�o powstrzyma� pr�b Lyry, nic nie mog�o ugasi� jej zapa�u, nawet strach; widzia�a ju� gorsze rzeczy ni� �mier�, tak twierdzi�a i�m�wi�a prawd�.

Wi�c wreszcie jej �mier� przem�wi�a:

� Skoro nic ci� nie zniech�ci, mog� tylko powiedzie�: chod� ze mn�, zabior� ci� tam, do krainy zmar�ych. B�d� twoim przewodnikiem. Poka�� ci wej�cie, ale drog� wyj�cia musisz znale�� sama.

� I�moich przyjaci� � przypomnia�a Lyra. � Mojego przyjaciela Willa i�pozosta�ych.

� Lyro � wtr�ci� Tialys � wbrew wszelkim zdrowym instynktom p�jdziemy z�tob�. Rozgniewa�em si� na ciebie przed chwil�, ale utrudniasz mi...

Lyra wiedzia�a, �e powinna go ug�aska�, i�zrobi�a to ch�tnie, skoro postawi�a na swoim.

� Tak � przyzna�a � masz racj�, Tialysie, przepraszam, ale gdyby� si� nie rozgniewa�, nie mieliby�my tej damy za przewodnika. Wi�c ciesz� si�, �e jeste�cie z�nami, ty i�lady, naprawd� jestem wam wdzi�czna.

Tak wi�c Lyra nam�wi�a w�asn� �mier�, �eby zaprowadzi�a j� i�jej przyjaci� do krainy, gdzie odszed� Roger i�ojciec Willa, i�Tony Makarios, i�tylu innych; a��mier� kaza�a jej zej�� na przysta� o�pierwszym brzasku i�przygotowa� si� do podr�y.

Pantalaimon dr�a� i�dygota�, Lyra za nic nie mog�a go uspokoi� ani uciszy� jego cichych j�k�w. Tote� spa�a p�ytkim, przerywanym snem na pod�odze izby, razem ze wszystkimi, a�jej �mier� czuwa�a nad ni�.

Mulefa wytwarzali wiele rodzaj�w lin i�sznur�w. Mary przez ca�y ranek sprawdza�a i�wypr�bowywa�a te, kt�re mia�a na sk�adzie rodzina Atal, zanim dokona�a wyboru. W�tym �wiecie nie stosowano skr�cania i�zwijania, wi�c wszystkie liny i�sznury by�y plecione; wydawa�y si� jednak mocne i�wytrzyma�e, i�Mary wkr�tce znalaz�a dok�adnie to, czego potrzebowa�a.

� Co ty robisz? � zapyta�a Atal.

Mulefa nie znali poj�cia wspinaczki, wi�c Mary musia�a d�ugo gestykulowa� i�wyja�nia� w�okr�ny spos�b. Atal by�a przera�ona.

� Wej�� na wy�sze cz�ci drzew?

� Musz� widzie�, co si� dzieje � t�umaczy�a Mary. � Teraz pom� mi przygotowa� lin�.

Pewnego razu w�Kalifornii Mary pozna�a matematyka, kt�ry sp�dza� ka�dy weekend, w�a��c na drzewa. Mary sama troch� wspina�a si� po ska�kach, wi�c chciwie s�ucha�a, jak opisywa� techniki i�sprz�t, i�postanowi�a tego spr�bowa� przy najbli�szej okazji. Oczywi�cie nigdy si� nie spodziewa�a, �e b�dzie w�azi� na drzewa w�innym wszech�wiecie; wspinaczka solo te� jej si� nie u�miecha�a, ale nie mia�a wyboru. Mog�a jedynie zadba� o�maksymalne bezpiecze�stwo.

Wybra�a lin� tak d�ug�, �e przerzucona przez ga��� wysokiego drzewa si�ga�a po obu stronach do ziemi, i�tak mocn�, �e mog�a unie�� jej kilkakrotny ci�ar. Potem odci�a mn�stwo kr�tszych kawa�k�w z�cie�szego, ale bardzo wytrzyma�ego sznura i�sporz�dzi�a uchwyty: niedu�e p�tle zawi�zane w�z�em rybackim, daj�ce oparcie stopom i�d�oniom, kiedy przywi�za�a je do g��wnej liny.

Nast�pnie pojawi� si� problem, jak przerzuci� lin� przez ga���. Po godzinie czy dw�ch eksperymentowania z�cienkim, elastycznym sznurkiem i�spr�yst� ga��zi� powsta� �uk; szwajcarski scyzoryk wyci�� kilka strza�, pozostawiaj�c troch� li�ci zamiast lotek, �eby ustabilizowa� je w�locie; i�wreszcie po ca�ym dniu pracy Mary mog�a zaczyna�. Lecz s�o�ce zachodzi�o i�bola�y j� d�onie, wi�c zjad�a kolacj� i�posz�a spa�, podczas gdy mulefa dyskutowali o�niej bez ko�ca cichymi, melodyjnymi szeptami.

Z samego rana wyruszy�a, �eby wystrzeli� strza�� nad ga��zi�. Wok� zebra� si� niewielki t�umek obserwator�w zaniepokojonych o�jej bezpiecze�stwo. Dla stworze� na ko�ach wspinaczka by�a czym� tak obcym, �e przera�a�a je sama my�l o�tym.

Mary rozumia�a, co czuj�. Opanowa�a zdenerwowanie, przywi�za�a koniec najcie�szego, najl�ejszego sznurka do strza�y i�wystrzeli�a j� z��uku.

Straci�a pierwsz� strza��, kt�ra wbi�a si� w�kor� wysoko i�nie da�a si� wyrwa�. Straci�a drug�, bo chocia� przerzuci�a j� nad ga��zi�, strza�a nie spad�a dostatecznie daleko po drugiej stronie, �eby dosi�gn�� ziemi, a�przy �ci�ganiu z�powrotem zaczepi�a o�co� i�p�k�a. D�ugi sznurek spad� przywi�zany do od�amanego kawa�ka. Mary spr�bowa�a z�trzeci�, ostatni� strza��, i�tym razem si� uda�o.

Ci�gn�c ostro�nie i�r�wno, �eby nie zaczepi� i�nie przerwa� sznurka, przesun�a przygotowan� lin� nad ga��zi� tak, �e oba ko�ce si�ga�y ziemi. Potem przywi�za�a je dla bezpiecze�stwa do masywnego korzenia, grubego jak jej biodra. Powinien wytrzyma�, pomy�la�a. Lepiej, �eby wytrzyma�. Oczywi�cie stoj�c na ziemi, nie mog�a sprawdzi�, na jakiej ga��zi zawi�nie jej ci�ar. W�przeciwie�stwie do wspinaczki po ska�ach, kiedy przywi�zywa�o si� lin� do hak�w wbijanych w�szczeliny co kilka metr�w, wi�c nigdy nie grozi� upadek z�du�ej wysoko�ci, tutaj wchodzi� w�gr� jeden bardzo d�ugi kawa�ek liny i�jeden bardzo d�ugi upadek, gdyby co� nie wysz�o. Jako dodatkowy �rodek bezpiecze�stwa Mary splot�a trzy kawa�ki liny w�uprz�� i�przymocowa�a j� do obu ko�c�w g��wnej liny lu�nym w�z�em, kt�ry mog�a zacisn�� w�ka�dej chwili, gdyby zacz�a si� zsuwa�.

W�o�y�a stop� w�pierwsz� p�tl� i�rozpocz�a wspinaczk�.

Dotar�a do korony drzewa szybciej, ni� si� spodziewa�a. Wspinaczka okaza�a si� prosta, lina nie dra�ni�a d�oni i�chocia� Mary wola�a nie my�le�, jak si� dostanie na pierwsz� ga���, odkry�a, �e g��bokie szczeliny w�korze daj� jej solidne oparcie i�poczucie bezpiecze�stwa. Zaledwie po pi�tnastu minutach sta�a na pierwszym konarze i�planowa�a dalsz� tras�.

Zabra�a ze sob� dwa dodatkowe zwoje liny, bo zamierza�a sple�� siatk�, �eby zast�pi�a haki, kotwy, �ma�py� i�inny sprz�t, z�kt�rego korzysta�a przy wspinaczce na ska�y. Przywi�zanie lin zabra�o jej jeszcze par� minut. Zabezpieczywszy si� nale�ycie, wybra�a na oko najbardziej obiecuj�c� ga���, ponownie zwin�a zapasow� lin� i�wyruszy�a.

Po dziesi�ciu minutach ostro�nej wspinaczki znalaz�a si� w�najwi�kszej g�stwinie. Mog�a dotkn�� d�ugich li�ci i�przesun�� po nich r�kami; znajdowa�a kolejne kwiaty, bia�awe i�absurdalnie male�kie, ka�dy otoczony obw�dk� wielko�ci monety, kt�ra p�niej utworzy wielki, twardy jak �elazo str�k nasienny.

Dotar�a do wygodnego miejsca, gdzie rozwidla�y si� trzy ga��zie, starannie przywi�za�a lin�, zacie�ni�a uprz�� i�odpocz�a.

Przez luki w�listowiu widzia�a b��kitne morze, czyste i�roziskrzone a� po horyzont. Po drugiej stronie za jej prawym ramieniem rozci�ga�a si� faluj�ca br�zowoz�ota preria, pokre�lona siatk� czarnych dr�g.

Wia� lekki wietrzyk, kt�ry roznosi� s�aby zapach kwiat�w i�szele�ci� sztywnymi li��mi. Mary wyobrazi�a sobie jak�� pot�n�, dobrotliw� moc, kt�ra ko�ysze j� w�g�rze niczym para olbrzymich d�oni. Le�a�a w�rozwidleniu grubych konar�w, czuj�c b�ogo��, jak� prze�y�a wcze�niej tylko raz, i�wcale nie wtedy, kiedy z�o�y�a �luby jako zakonnica.

Wreszcie skurcz w�prawej kostce, opartej niewygodnie o�zakrzywiony konar, przywr�ci� j� do normalnego stanu. Ostro�nie cofn�a nog� i�znowu skupi�a si� na swoim zadaniu, jeszcze oszo�omiona po zanurzeniu w�otaczaj�cym j� oceanie zadowolenia.

Wyja�ni�a mulefa, �e musia�a trzyma� p�ytki �ywicy rozsuni�te na szeroko�� d�oni, �eby zobaczy� sarf; natychmiast rozwi�zali ten problem, sporz�dziwszy kr�tk� bambusow� tub�, na ko�cach kt�rej zamocowali bursztynowe p�ytki niczym w�teleskopie. Mary trzyma�a t� lunet� w�kieszeni na piersiach i�teraz j� wyj�a. Kiedy przez ni� spojrza�a, zobaczy�a dryfuj�ce z�ociste iskierki, sarf, Cienie, Py� Lyry, niczym rozleg�� chmur� ma�ych robaczk�w unosz�cych si� na wietrze. Na og� polatywa�y bez�adnie tu i�tam jak kurz w�promieniu s�o�ca albo moleku�y w�szklance wody.

Na og�.

Ale im d�u�ej patrzy�a, tym wyra�niej dostrzega�a inny rodzaj ruchu. Pod pozorem chaotycznego ta�ca nast�powa� powolny, ale intensywny przep�yw cz�steczek od l�du w�stron� morza.

No, no, dziwne. Mary zaczepi�a uprz�� o�jedn� z�zamocowanych lin i�pope�z�a po poziomej ga��zi, ogl�daj�c z�bliska wszystkie kwiatostany, jakie znalaz�a. Wkr�tce zacz�a rozumie�, co si� dzieje. Patrzy�a i�patrzy�a, a� nabra�a ca�kowitej pewno�ci, po czym rozpocz�a �mudne, powolne, ostro�ne schodzenie.

Mary zasta�a mulefa ledwie �ywych z�niepokoju, l�kaj�cych si� o�przyjaci�k�, kt�ra znalaz�a si� tak wysoko nad ziemi�.

Najbardziej ucieszy�a si� Atal, kt�ra dotyka�a jej nerwowo tr�b� i�cicho popiskiwa�a z�rado�ci, �e Mary wr�ci�a ca�a i�zdrowa. Potem szybko zawioz�a j� do wioski razem z�kilkoma innymi mulefa.

Jak tylko wjechali na szczyt wzg�rza, w�wiosce zawrza�o i�zanim dotarli do miejsca przem�w, zrobi� si� straszny �cisk, tote� Mary odgad�a, �e wielu go�ci przyby�o pos�ucha�, co mia�a do powiedzenia. �a�owa�a, �e nie mog�a im przekaza� lepszych wiadomo�ci.

Stary zalif Sattamax wjecha� na kopiec i�przywita� j� ciep�o, a�ona odpowiedzia�a z�ca�� uprzejmo�ci�, jak� mog�a wyrazi�. Jak tylko powitania dobieg�y ko�ca, zacz�a m�wi�, stosuj�c liczne om�wienia:

� Moi przyjaciele, by�am w�koronach waszych drzew, obejrza�am z�bliska wyrastaj�ce li�cie, m�ode kwiaty i�str�ki nasienne. Widzia�am, �e wysoko w�koronach drzew jest pr�d sarf, kt�ry p�ynie pod wiatr. Powietrze przesuwa si� znad morza w�g��b l�du, ale sarf powoli p�ynie w�przeciwn� stron�. Czy widzicie to z�ziemi? Bo ja nie widz�.

� Nie � odpar� Sattamax. � Teraz s�yszymy o�tym po raz pierwszy.

� No wi�c � kontynuowa�a � drzewa filtruj� sarf, kiedy przelatuje w�r�d nich, i�cz�� przyci�gaj� kwiaty. Widzia�am, jak to si� dzieje: kwiaty s� zwr�cone ku g�rze i�je�li sarf opada prosto w�d�, wnika w�p�atki i�zap�adnia je jak py�ek z�gwiazd. Ale sarf nie opada, tylko przesuwa si� ku morzu. Je�li kwiat przypadkiem jest zwr�cony w�stron� l�du, sarf mo�e w�niego wnikn��. Dlatego wci�� ro�nie troch� str�k�w nasiennych. Jednak wi�kszo�� kwiat�w jest zwr�cona w�g�r� i� sarf tylko przep�ywa obok nich. Kwiaty widocznie ewoluowa�y w�ten spos�b, poniewa� w�przesz�o�ci sarf opada� w�d�. Co� sta�o si� z� sarfem, nie z�drzewami. Nie wiedzieli�cie o�tym, poniewa� ten pr�d mo�na zobaczy� tylko z�wysoka. Wi�c je�li chcecie ocali� drzewa i��ycie, musimy si� dowiedzie�, dlaczego sarf tak robi. Nie potrafi� jeszcze wymy�li� sposobu, ale na pewno spr�buj�.

Widzia�a, �e wielu z�nich wyci�ga szyje i�usi�uje zobaczy� Py�. Ale z�ziemi nie mogli go dostrzec; sama spojrza�a przez lunet�, lecz ujrza�a tylko g��boki b��kit nieba.

Rozmawiali przez d�ugi czas, pr�buj�c sobie przypomnie� jak�� wzmiank� o�wietrze sarf w�r�d swoich legend i�opowie�ci, lecz nic takiego nie istnia�o. Wiedzieli tylko, �e sarf przychodzi z�gwiazd, jak zawsze.

Wreszcie zapytali, czy Mary ma jakie� pomys�y, a�ona powiedzia�a:

� Musz� przeprowadzi� wi�cej obserwacji. Trzeba si� dowiedzie�, czy wiatr zawsze wieje w�tym kierunku, czy zmienia si� jak pr�dy powietrzne we dnie i�w nocy. Musz� sp�dzi� wi�cej czasu w�koronach drzew, nocowa� tam na g�rze i�prowadzi� obserwacje. Potrzebuj� waszej pomocy, by zbudowa� jak�� platform�, �ebym mog�a tam bezpiecznie spa�.

Mulefa, praktyczni i�zainteresowani wynikami obserwacji, natychmiast zaofiarowali si� zbudowa� dla niej, cokolwiek zechce. Znali technik� wielokr��k�w i�wkr�tce kto� zaproponowa�, �eby wci�ga� Mary na wierzcho�ek drzewa i�w ten spos�b oszcz�dzi� jej wysi�ku oraz niebezpiecze�stw wspinaczki.

Zadowoleni, �e maj� co� do roboty, od razu przyst�pili do zbierania materia��w. Pod kierownictwem Mary splatali liny i�sznury, wi�zali i�mocowali paliki, gromadzili wszystko, czego potrzebowa�a do budowy platformy obserwacyjnej w�koronie drzewa.

Po rozmowie z�par� staruszk�w w�gaju oliwnym ojciec Gomez straci� trop. Przez kilka dni szuka� i�rozpytywa� dooko�a, ale kobieta jakby rozp�yn�a si� w�powietrzu.

Nie zamierza� si� poddawa�, chocia� sprawa wygl�da�a beznadziejnie; krucyfiks na szyi i�strzelba na plecach stanowi�y podw�jny symbol jego absolutnej determinacji.

Lecz wype�nienie zadania zaj�oby mu znacznie wi�cej czasu, gdyby nie zmiana pogody. W��wiecie, gdzie przebywa�, by�o gor�co i�sucho. Ojciec Gomez odczuwa� narastaj�ce pragnienie. Widz�c wilgotn� ska�� na szczycie osypiska, wdrapa� si� na g�r�, by zobaczy�, czy jest tam �r�d�o. Nie by�o, ale w��wiecie str�kowych drzew w�a�nie spad� ulewny deszcz; w�ten spos�b ojciec Gomez znalaz� okno i�dowiedzia� si�, dok�d odesz�a Mary.

Lyra i�Will zbudzili si�, ka�de z�ci�kim sercem, zupe�nie jak skaza�cy w�poranek wyznaczony na egzekucj�. Tialys i�Salmakia karmili swoje wa�ki, przynosili im �my z�apane na lasso przy anbarycznej lampie nad beczk� po oleju, muchy wyci�te z�paj�czyn i�wod� w�blaszanej misce. Kiedy lady Salmakia zobaczy�a min� Lyry i�spos�b, w�jaki Pantalaimon pod postaci� myszy przywiera� do jej piersi, przerwa�a swoje zaj�cia i�przysz�a z�ni� porozmawia�. Will tymczasem wyszed� z�chaty na spacer.

� Mo�ecie jeszcze zmieni� decyzj� � powiedzia�a Salmakia.

� Nie, nie mo�emy. Ju� postanowili�my � odpar�a Lyra, uparta i�jednocze�nie przestraszona.

� A�je�li nie wr�cimy?

� Wy nie musicie i�� � przypomnia�a Lyra.

� Nie opu�cimy was.

� A�je�li nie wr�cicie?

� Zginiemy, robi�c co� wa�nego.

Lyra zamilk�a. Wcze�niej nie przyjrza�a si� dobrze Salmakii, teraz jednak widzia�a j� bardzo wyra�nie w��wietle kopc�cej lampy naftowej, stoj�cej na stole w�zasi�gu r�ki. Lady mia�a twarz �agodn� i�spokojn�, nie pi�kn�, nawet nie �adn�, ale tego rodzaju, jak� chcia�by obok siebie widzie� ka�dy chory, nieszcz�liwy lub wystraszony cz�owiek. G�os mia�a czysty, niski i�wyrazisty, podszyty �miechem i�rado�ci�. Przez ca�e �ycie Lyra nie mia�a nikogo, kto by jej czyta� na dobranoc, nikt nie opowiada� jej bajek ani nie �piewa� ko�ysanek, nikt jej nie ca�owa� przed zgaszeniem �wiat�a. Nagle jednak pomy�la�a, �e gdyby istnia� g�os, kt�ry kojarzy�by si� z�bezpiecze�stwem i�mi�o�ci�, by�by to g�os lady Salmakii; i�poczu�a w�sercu pragnienie, �eby pewnego dnia ko�ysa� w�asne dziecko, �piewa� mu i�opowiada� bajki takim g�osem.

� No... � zacz�a, ale �cisn�o j� w�gardle, wi�c tylko prze�kn�a �lin� i�wzruszy�a ramionami.

� Zobaczymy � powiedzia�a lady.

Zjad�szy cienki, suchy chleb i�wypiwszy gorzk� herbat�, bo tylko tyle mieli do zaofiarowania gospodarze, podr�ni podzi�kowali, zarzucili plecaki na ramiona i�wyruszyli przez miasto ruder w�stron� jeziora. Lyra rozejrza�a si� za swoj� �mierci� i�oczywi�cie zobaczy�a, jak sz�a uprzejmie z�przodu; ale nie chcia�a si� zbli�y�, chocia� ci�gle si� ogl�da�a, sprawdzaj�c, czy id� za ni�.

Dzie� by� pos�pny i�mglisty, przypomina� bardziej zmierzch ni� poranek. Opary mg�y okrywa�y sm�tnym ca�unem ka�u�e na drodze lub czepia�y si� anbarycznych kabli niczym upiorne palce. Nie widzieli �adnych ludzi i�niewiele �mierci. Wa�ki �miga�y w�wilgotnym powietrzu, jakby zszywa�y wszystko niewidoczn� nici�, jaskrawe b�yski ich barw stanowi�y rozkosz dla oczu.

Wkr�tce dotarli na skraj osiedla i�ruszyli wzd�u� strumienia, leniwie p�yn�cego w�r�d kar�owatych bezlistnych krzew�w. Od czasu do czasu s�yszeli ostry trzask albo plusk, jakby sp�oszyli jakiego� p�aza, ale nie widzieli �adnych �ywych stworze� poza jedn� ropuch�, wielk� jak stopa Willa, kt�ra tylko zatacza�a si� ci�ko z�boku na bok jakby z�b�lu. Niezdarnie pr�bowa�a usun�� im si� z�drogi i�patrzy�a na nich tak, jakby wiedzia�a, �e zrobi� jej krzywd�.

� Mi�osiernie b�dzie j� zabi� � o�wiadczy� Tialys.

� Sk�d wiesz? � sprzeciwi�a si� Lyra. � Mo�e ona wci�� chce �y�, pomimo wszystko.

� Je�li j� zabijemy, zabierzemy j� ze sob� � zauwa�y� Will. � Ona chce zosta� tutaj. Zabi�em ju� dosy� �ywych istot. Nawet brudna cuchn�ca ka�u�a jest lepsza ni� �mier�.

� Ale je�li ona cierpi? � nie ust�powa� Tialys.

� Gdyby nam powiedzia�a, wiedzieliby�my. Ale skoro nie mo�e, nie zamierzam jej zabija�. Zrobi�bym to dla siebie, nie dla niej.

Poszli dalej. Wkr�tce zmiana w�odg�osie ich krok�w zasygnalizowa�a blisko�� otwartej przestrzeni, chocia� mg�a jeszcze bardziej zg�stnia�a. Pantalaimon pod postaci� lemura z�najwi�kszymi oczami, jakie potrafi� wytworzy�, przywiera� do ramienia Lyry, wciska� si� w�jej wilgotne od mg�y w�osy i�rozgl�da� si� dooko�a, ale widzia� nie wi�cej ni� ona. Wci�� dygota�.

Nagle wszyscy us�yszeli plusk wody, cichy, ale bardzo bliski. Wa�ki z�je�d�cami na grzbietach wr�ci�y do dzieci. Pantalaimon ukry� si� na piersi Lyry, kt�ra przysun�a si� bli�ej do Willa, i�oboje ostro�nie st�pali po �liskiej �cie�ce.

A potem znale�li si� na brzegu. Oleista, pokryta szumowinami tafla wody rozci�ga�a si� przed nimi, drobne fale leniwie liza�y kamienisty brzeg.

�cie�ka skr�ci�a w�lewo. Troch� dalej wystawa�y z�wody, podobne raczej do zg�stka mg�y ni� materialnego przedmiotu, drewniane deski przystani, przegni�e, pokryte zielonym �luzem. Nie widzieli nic wi�cej; �cie�ka ko�czy�a si� tam, gdzie zaczyna� pomost, a�na ko�cu pomostu wisia�a mg�a. �mier� Lyry, przyprowadziwszy ich tutaj, sk�oni�a si� przed ni�, wesz�a we mg�� i�znikn�a, zanim Lyra zd��y�a zapyta�, co dalej.

� S�uchaj � szepn�� Will.

Znad niewidocznej wody dobieg� powolny d�wi�k: skrzypienie drewna i�ciche, regularne pluskanie. Will opar� d�o� na r�koje�ci no�a i�ostro�nie wszed� na zbutwia�e deski przystani. Lyra trzyma�a si� tu� za nim. Wa�ki przysiad�y na dw�ch obro�ni�tych wodorostami pacho�kach do cumowania niczym heraldyczni stra�nicy, a�dzieci stan�y na ko�cu pomostu i�wyt�y�y wzrok. Wci�� musia�y ociera� rz�sy, na kt�rych osiada�y kropelki wilgoci. Jedynym d�wi�kiem by�o miarowe skrzypienie i�pluskanie, kt�re zbli�a�o si� coraz bardziej.

� Nie p�y�my tam! � szepn�� Pantalaimon.

� Musimy � odszepn�a Lyra.

Spojrza�a na Willa. Twarz mia� zaci�t�, ponur� i�zdecydowan�; on si� nie cofnie. Gallivespianie, Tialys na ramieniu Willa i�Salmakia na ramieniu Lyry, zachowywali czujny spok�j. Mg�a perli�a si� na skrzyd�ach wa�ek jak na paj�czynach; od czasu do czasu owady szybkim trzepotaniem otrz�sa�y skrzyd�a, poniewa� ci��y�y im kropelki wilgoci. Lyra mia�a nadziej�, �e znajdzie si� dla nich po�ywienie w�krainie zmar�ych.

Nagle pojawi�a si� ��d�.

By�a to stara ��d� wios�owa, poobijana, po�atana, spr�chnia�a; kierowa� ni� przewo�nik wiekowy ponad wszelkie wyobra�enie, zgarbiony i�skulony, odziany w�worki zwi�zane sznurkiem, z�ko�cistymi d�o�mi zaci�ni�tymi na uchwytach wiose�, z�wodnistymi bladymi oczami g��boko zapadni�tymi w�r�d fa�d i�zmarszczek szarej sk�ry, pu�ci� wios�o i�si�gn�� szponiast� d�oni� do �elaznego k�ka, umocowanego w�s�upie na rogu przystani. Drug� r�k� poci�gn�� wios�em, �eby ustawi� ��d� dok�adnie obok pomostu.

Nie musieli nic m�wi�. Will wsiad� pierwszy, potem podesz�a Lyra.

Lecz przewo�nik podni�s� r�k�.

� Nie on � o�wiadczy� chrapliwym szeptem.

� Kto?

� Nie on.

Wyci�gn�� szaro��ty palec i�wskaza� Pantalaimona, kt�rego rudobr�zowe gronostajowe futerko natychmiast przybra�o �nie�n� biel.

� Ale on jest mn�! � zaprotestowa�a Lyra.

� Je�li pop�yniesz, on musi zosta�.

� Ale nie mo�emy! Umrzemy!

� Czy nie tego chcesz?

I wtedy po raz pierwszy Lyra w�pe�ni zrozumia�a, co robi. Zrozumia�a prawdziwe konsekwencje. Sta�a dr��ca, przej�ta groz�, i�przyciska�a do siebie ukochanego dajmona tak mocno, �e skomla� z�b�lu.

� Oni... � zacz�a bezradnie i�zamilk�a: to niesprawiedliwy zarzut, �e pozosta�ych troje nie musia�o nic odda�.

Will obserwowa� j� z�niepokojem. Rozgl�da�a si� dooko�a, patrzy�a na jezioro, pomost, wyboist� �cie�k�, cuchn�ce ka�u�e, martwe i�nasi�kni�te wilgoci� krzaki... Jej Pan zostanie tutaj samotny? Jak on bez niej prze�yje? Trz�s� si� pod jej koszul�, przytulony do nagiego cia�a, ch�on�c futerkiem jej ciep�o. Niemo�liwe! Nigdy!

� On musi tutaj zosta�, je�li ty chcesz p�yn�� � powt�rzy� przewo�nik.

Lady Salmakia szarpn�a wodze, jej wa�ka sfrun�a z�ramienia Lyry i�wyl�dowa�a na okr�nicy �odzi, gdzie do��czy� do niej Tialys. Powiedzieli co� do przewo�nika. Lyra �ledzi�a ich wzrokiem, jak skazaniec �ledzi zamieszanie na ko�cu sali s�dowej, kt�re mo�e oznacza� pos�a�ca z�u�askawieniem.

Przewo�nik nachyli� si�, �eby pos�ucha�, a�potem pokr�ci� g�ow�.

� Nie � powiedzia�. � Je�li ona pop�ynie, on zostanie.

� To niesprawiedliwe � odezwa� si� Will. � My nie musimy zostawia� cz�ci siebie. Dlaczego Lyra musi?

� Och, wy te� musicie � odpar� przewo�nik. � To jej pech, �e ona widzi i�s�yszy cz�stk�, kt�r� musi zostawi�. Wy zauwa�ycie to dopiero na wodzie, a�wtedy b�dzie za p�no. Ale wszyscy musicie tutaj zostawi� cz�� siebie. Tacy jak on nie maj� wst�pu do krainy zmar�ych.

Nie, pomy�la�a Lyra. Nie po to przetrwali�my koszmar w�Bolvangarze; jak�e si� potem odnajdziemy?

I znowu spojrza�a na ponury, niego�cinny brzeg, brudny, cuchn�cy, przesi�kni�ty trucizn�, i�pomy�la�a o�swoim kochanym Pantalaimonie czekaj�cym tutaj samotnie, o�towarzyszu jej serca patrz�cym, jak ona znika we mgle, i�wybuchn�a rozpaczliwym p�aczem. Jej gwa�towne szlochy nie budzi�y echa, poniewa� mg�a je t�umi�a, ale wsz�dzie wzd�u� brzegu, w�niezliczonych zatoczkach i�p�yciznach, w�spr�chnia�ych pniach drzew, okaleczone stworzenia, kt�re tam mieszka�y, us�ysza�y jej serdeczny p�acz i�przypad�y ni�ej do ziemi, przestraszone.

� Gdyby on m�g� pop�yn��...! � zawo�a� Will, pragn�c ukoi� jej rozpacz, ale przewo�nik pokr�ci� g�ow�.

� On mo�e wej�� do �odzi, ale wtedy ��d� nie odp�ynie � oznajmi�.

� Ale jak ona znowu go znajdzie?

� Nie wiem.

� Czy b�dziemy wracali t� sam� drog�?

� Wracali?

� Zamierzamy wr�ci�. Pop�yniemy do krainy zmar�ych, a�potem wr�cimy.

� Nie t�dy.

� Wi�c jak�� inn� drog�, ale wr�cimy!

� Przewozi�em ju� miliony, ale nikt nie wr�ci�.

� Wi�c b�dziemy pierwsi. Znajdziemy drog� powrotn�. A�skoro zamierzamy wr�ci�, zlituj si�, przewo�niku, oka� wsp�czucie, pozw�l jej zabra� dajmona!

� Nie � odpar� i�potrz�sn�� g�ow�. � Tego prawa nie mo�ecie z�ama�. Tak jak tego... � Wychyli� si� z��odzi, zaczerpn�� wody w�d�o�, a�potem przechyli� r�k� tak, �e woda si� wyla�a. � To jest takie samo prawo jak to, kt�re ka�e wodzie spada� do jeziora. Nie mog� przechyli� r�ki i�sprawi�, �eby woda pop�yn�a w�g�r�. Tak samo nie mog� zabra� jej dajmona do krainy zmar�ych. Czy ona pop�ynie, czy nie, on musi zosta�.

Lyra nic nie widzia�a; zanurzy�a twarz w�kocim futerku Pantalaimona. Will zobaczy�, �e Tialys zsiad� ze swojej wa�ki i�gotuje si� do skoku na przewo�nika, i�cz�ciowo popiera� jego zamiar, lecz starzec r�wnie� go zauwa�y� i�zwr�ci� ku niemu pomarszczon� twarz.

� Jak my�lisz, od ilu wiek�w przewo�� ludzi do krainy zmar�ych? My�lisz, �e nie spotka�o mnie ju� wszystko, co mog�o mnie zrani�? My�lisz, �e ludzie, kt�rych zabieram, ch�tnie ze mn� p�yn�? Walcz� i�p�acz�, pr�buj� mnie przekupi�, gro�� i�stawiaj� op�r; nic nie pomaga. Nie zdo�asz mnie zrani� swoim ��d�em. Lepiej pociesz to dziecko; nie zwracaj na mnie uwagi.

Will nie m�g� na to patrze�. Lyra pope�nia�a najokrutniejszy uczynek w��yciu, nienawidzi�a siebie, nienawidzi�a swojego czynu, cierpia�a z�Pantalaimonem, za niego i�z jego powodu; pr�bowa�a postawi� go na �cie�ce, odczepia�a jego kocie pazurki od swojego ubrania, szlocha�a i�szlocha�a. Will zatka� sobie uszy; nie m�g� znie�� tych �a�osnych d�wi�k�w. Raz po raz Lyra odpycha�a dajmona, a�on wci�� czepia� si� jej z�piskiem.

Mog�a zawr�ci�.

Mog�a powiedzie�: Nie, to z�y pomys�, nie mo�emy tego zrobi�.

Mog�a pozosta� wierna swojej g��bokiej, serdecznej wi�zi z�Pantalaimonem, mog�a postawi� ten zwi�zek na pierwszym miejscu, mog�a wyrzuci� z�my�li ca�� reszt�...

Ale nie potrafi�a.

� Pan, jeszcze nikt nigdy tego nie robi� � szepn�a, dr��c � ale Will m�wi, �e wr�cimy, i�przysi�gam, Pan, kocham ci�, przysi�gam, �e wr�cimy... Wr�c� do ciebie... Trzymaj si�, kochany... B�dziesz tu bezpieczny... Wr�cimy i�odnajd� ci�, cho�bym mia�a po�wi�ci� na to ka�d� minut� mojego �ycia, nie spoczn�, dop�ki... och, Pan... kochany Pan... Ja musz�, musz�...

I odepchn�a go tak, �e usiad� w�b�ocie, zzi�bni�ty, wystraszony i�rozgoryczony.

Will nie potrafi� odgadn��, w�jakie zwierz� zmieni� si� teraz Pantalaimon. Wydawa� si� taki ma�y � szczeniak, kociak, co� bezradnego i�skrzywdzonego, �a�osne stworzenie, wr�cz wcielenie nieszcz�cia. Ani na chwil� nie odrywa� oczu od twarzy Lyry i�Will widzia�, �e dziewczynka zmusza si�, �eby nie odwraca� wzroku, nie unika� poczucia winy, i�podziwia� jej uczciwo��, jej odwag�, chocia� ich rozdzielenie nim wstrz�sn�o. Przep�ywa�y pomi�dzy nimi tak silne pr�dy uczu�, �e powietrze zdawa�o si� na�adowane elektryczno�ci�.

Pantalaimon nie zapyta�: �dlaczego?�, poniewa� wiedzia�; nie zapyta�, czy Lyra kocha Rogera bardziej ni� jego, poniewa� zna� prawdziw� odpowied�. I�wiedzia�, �e gdyby przem�wi�, Lyra nie potrafi�aby mu si� oprze�; wi�c dajmon milcza�, �eby nie przysparza� udr�ki cz�owiekowi, kt�ry go opuszcza�, i�teraz oboje udawali, �e to nie boli, �e to nie potrwa d�ugo, zanim znowu si� po��cz�, �e wszystko b�dzie dobrze. Ale Will widzia�, �e dziewczynka wydar�a sobie serce z�piersi.

Wesz�a do �odzi. By�a tak lekka, �e ��d� prawie si� nie zako�ysa�a. Usiad�a obok Willa, nie odrywaj�c oczu od Pantalaimona, kt�ry sta� dr��cy na brzegu; lecz kiedy przewo�nik pu�ci� �elazne k�ko i�poci�gn�� wios�ami, �eby odepchn�� ��d�, ma�y dajmon-piesek bezradnie podrepta� na sam koniec pomostu, lekko stukaj�c pazurkami o�mi�kkie deski, stan�� tam i�patrzy�, tylko patrzy�, kiedy ��d� odp�ywa�a i�pomost nikn�� we mgle.

Wtedy Lyra krzykn�a tak przera�liwie, �e nawet w�tym mglistym wyt�umionym �wiecie odpowiedzia�o jej echo, chocia� oczywi�cie to nie by�o echo, to by�a jej druga cz�� krzycz�ca w�krainie �ywych, kiedy Lyra odp�ywa�a do krainy zmar�ych.

� Moje serce, Will... � j�kn�a i�przywar�a do niego z�mokr� twarz� wykrzywion� b�lem.

Tak spe�ni�a si� przepowiednia, wyg�oszona przez Rektora Kolegium Jordana do Bibliotekarza, �e Lyra pope�ni wielk� zdrad�, przez kt�r� b�dzie straszliwie cierpie�.

Lecz Will r�wnie� poczu� narastaj�cy ucisk w�piersi i�przez zas�on� b�lu zobaczy�, �e dwoje Gallivespian przywiera do siebie w�takiej samej udr�ce.

Cz�ciowo b�l by� fizyczny. Zupe�nie jakby �elazna r�ka chwyci�a jego serce i�wyci�ga�a spomi�dzy �eber, wi�c przycisn�� d�onie do tego miejsca. Cierpia� znacznie bardziej ni� wtedy, kiedy straci� palce. Lecz cierpienie by�o r�wnie� duchowe; co� prywatnego i�sekretnego zosta�o wywleczone na zewn�trz wbrew swojej woli i�Will ma�o nie za�ama� si� pod ci�arem b�lu, wstydu, strachu i�wyrzut�w sumienia, poniewa� sam to spowodowa�.

I by�o jeszcze gorzej. Zupe�nie jakby powiedzia�: �Nie, nie zabijaj mnie, ja si� boj�; lepiej zabij moj� matk�, ona si� nie liczy, nie kocham jej�, i�jakby ona go us�ysza�a, ale udawa�a, �e nie s�yszy, �eby oszcz�dzi� mu wstydu, i�zaofiarowa�a si� umrze� zamiast niego, poniewa� go kocha�a. Czu� si� koszmarnie. Nie zna� gorszego uczucia.

Wiedzia�, �e te wszystkie rzeczy wi�za�y si� z�posiadaniem dajmony i�czymkolwiek by�a jego dajmona, ona r�wnie� zosta�a z�Pantalaimonem na tym ponurym brzegu. Ta my�l jednocze�nie przysz�a dzieciom do g�owy, wi�c wymieni�y spojrzenia pe�ne �ez. I�po raz drugi w��yciu, lecz nie ostatni, ka�de z�nich ujrza�o w�asne uczucia wypisane na twarzy tego drugiego.

Tylko przewo�nik i�wa�ki wydawali si� oboj�tnie traktowa� t� podr�. Wielkie owady ja�nia�y kolorami i�urod� nawet w�lepkiej mgle, otrz�sa�y z�wilgoci przejrzyste skrzyde�ka; a�starzec w�cha�acie z�work�w pochyla� si� w�ty� i�w prz�d, w�ty� i�w prz�d, zapieraj�c bose stopy o�wilgotne, �liskie dno �odzi.

Podr� trwa�a d�u�ej, ni� Lyra przypuszcza�a. Chocia� jej cz�stka kona�a z�b�lu, wyobra�aj�c sobie Pantalaimona porzuconego na brzegu, inna cz�stka uczy�a si� znosi� cierpienie, mierzy�a w�asn� si��, zaciekawiona, co b�dzie dalej i�gdzie wyl�duj�.

Will obejmowa� j� mocnym ramieniem, ale on r�wnie� patrzy� w�prz�d, pr�bowa� przebi� wzrokiem wilgotne szare opary i�us�ysze� co� wi�cej poza pluskiem wiose�. Wkr�tce zauwa�y� zmian�: przed nimi le�a�a ska�a lub wyspa. Us�yszeli inny d�wi�k, zanim jeszcze zobaczyli, �e mg�a pociemnia�a.

Przewo�nik poci�gn�� jednym wios�em, �eby skr�ci� troch� w�lewo.

� Gdzie jeste�my? � rozleg� si� g�os kawalera Tialysa, nik�y, lecz silny jak zawsze, chocia� brzmi�cy szorstko, jakby kawaler r�wnie� cierpia�.

� Niedaleko wyspy � odpar� przewo�nik. � Jeszcze pi�� minut i�wyl�dujemy.

� Jakiej wyspy? � zapyta� Will; on r�wnie� m�wi� z�trudem, g�osem tak zd�awionym, �e niemal obcym.

� Brama do krainy zmar�ych jest na tej wyspie � wyja�ni� przewo�nik. � Wszyscy tu przybywaj�, kr�lowie, mordercy, poeci i�dzieci; wszyscy t�dy odchodz� i�nikt nie wraca.

� My wr�cimy � szepn�a Lyra z�naciskiem.

Nie odpowiedzia�, ale lito�� wype�nia�a jego stare oczy. Podp�yn�wszy bli�ej, zobaczyli ga��zie cyprys�w i�cis�w zwieszone nisko nad wod�, ciemnozielone, ponure.

Grunt wznosi� si� stromo, a�drzewa ros�y tak g�sto, �e chyba tylko �asica mog�a prze�lizn�� si� mi�dzy nimi; na t� my�l Lyra wyda�a kr�tki szloch po��czony z�czkawk�, bo Pantalaimon na pewno pokaza�by jej, �e potrafi tego dokona�, ale nie teraz, mo�e ju� nigdy.

� Czy my umarli�my? � zwr�ci� si� Will do przewo�nika.

� To bez r�nicy � odpar� starzec. � Niekt�rzy tutaj przybywaj� i�wcale nie wierz�, �e umarli. Przez ca�� drog� upieraj� si�, �e �yj�, �e to pomy�ka, kto� za to zap�aci; bez r�nicy. Inni jeszcze za �ycia pragn� umrze�, biedne dusze, za �ycia pe�nego b�lu lub nieszcz�cia; zabijaj� si�, szukaj�c b�ogos�awionego spoczynku, i�odkrywaj�, �e nic si� nie zmieni�o, najwy�ej na gorsze, bo tym razem nie ma ucieczki; nie mo�na �y� od nowa. Zdarzaj� si� inni, tacy s�abi i�chorzy, czasami ma�e dzieci, ledwie si� narodzi�y i�ju� odchodz� do krainy zmar�ych. Wiele, wiele razy p�yn��em tutaj z�p�acz�cym niemowl�ciem na kolanach, kt�re nigdy nie pozna�o r�nicy pomi�dzy �wiatem na g�rze i�na dole. No i�starzy, bogaci s� najgorsi, w�ciekli i�oburzeni, wrzeszcz�, pomstuj� i�przeklinaj� mnie: za kogo ja si� uwa�am? Przecie� zgarn�li i�uciu�ali tyle z�ota! Czy odwioz� ich z�powrotem na brzeg, je�li teraz oddadz� mi troch�? Postawi� mnie przed s�dem, mieli wp�ywowych przyjaci�, znali papie�a, kr�la takiego i�ksi�cia owakiego, mog� mnie skaza� na ch�ost�... Ale w�ko�cu dociera do nich prawda: �e mog� jedynie pop�yn�� w�mojej �odzi do krainy zmar�ych, za� owi kr�lowie i�papie�e te� si� tam znajd� w�swoim czasie, pr�dzej, ni�by sobie �yczyli. Pozwalam im wrzeszcze� i�wymy�la�; nie mog� mi nic zrobi�; w�ko�cu cichn�... Wi�c je�li nie wiecie, czy umarli�cie, a�ta dziewczynka zaklina si�, �e powr�ci do krainy �ywych, nie zamierzam si� wam sprzeciwia�. Dowiecie si� ju� nied�ugo, czym jeste�cie.

Przez ca�y czas wios�owa� miarowo wzd�u� brzegu. Teraz wyci�gn�� wios�a z�wody, wsun�� uchwyty do �odzi i�si�gn�� w�prawo do pierwszego drewnianego s�upa, kt�ry wystawa� z�jeziora.

Przyci�gn�� ��d� do w�skiego nabrze�a i�przytrzyma�, �eby nie ko�ysa�a si� przy wysiadaniu. Lyra nie chcia�a wyj�� na brzeg; dop�ki siedzia�a w��odzi, Pantalaimon m�g� j� sobie wyobra�a� prawid�owo, poniewa� tak j� widzia� po raz ostatni, ale gdyby wysiad�a, nie wiedzia�by, jak o�niej my�le�. Wi�c waha�a si�, ale wa�ki wzlecia�y w�powietrze i�Will wsta�, blady, trzymaj�c si� za pier�, wi�c ona te� musia�a.

� Dzi�kuj� � powiedzia�a do przewo�nika. � Kiedy wr�cisz, je�li zobaczysz mojego dajmona, powiedz mu, �e go kocham najbardziej ze wszystkich istot �ywych czy zmar�ych, i�przysi�gam, �e wr�c� do niego, nawet je�li nikt przedtem tego nie dokona�, wr�c� na pewno.

� Tak, powiem mu � obieca� stary przewo�nik. Odbi� od nabrze�a i�powolny plusk jego wiose� rozp�yn�� si� we mgle.

Gallivespianie, kt�rzy nieco si� oddalili, przylecieli z�powrotem i�usiedli na ramionach dzieci jak przedtem � ona na Lyrze, on na Willu. I�tak w�drowcy stan�li na skraju krainy zmar�ych. Przed nimi by�a tylko mg�a, chocia� ciemniejsza smuga wskazywa�a, �e dalej wznosi si� pot�ny mur.

Lyra zadr�a�a. Mia�a wra�enie, �e jej sk�ra zmieni�a si� w�koronk�, a�zimne, wilgotne powietrze przep�ywa swobodnie mi�dzy �ebrami i�bole�nie mrozi otwart� ran�, puste miejsce po Pantalaimonie. Przecie�, pomy�la�a, Roger na pewno czu� to samo, kiedy spad� w�przepa��, daremnie czepiaj�c si� jej palc�w.

Stali w�milczeniu i�nas�uchiwali. S�yszeli tylko uporczywe kap, kap, kap wody sp�ywaj�cej z�li�ci; kiedy unie�li twarze, kilka zimnych kropli rozbryzn�o im si� na policzkach.

� Nie mo�emy tutaj zosta� � powiedzia�a Lyra. Zeszli z�nabrze�a i, trzymaj�c si� blisko siebie, podeszli do muru. Gigantyczne kamienne bloki, pozielenia�e od wiekowej wilgoci, wznosi�y si� we mgle wy�ej, ni� si�ga� wzrok. Z�bliska s�yszeli jakie� krzyki za murem, chocia� nie potrafili rozr�ni�, czy to ludzkie g�osy: piskliwe, �a�osne skowyty i�j�ki, kt�re dryfowa�y w�powietrzu niczym macki meduzy, bole�nie parz�ce przy dotkni�ciu.

� Tam s� drzwi � oznajmi� Will zachryp�ym, napi�tym g�osem.

Pod p�yt� kamienia znajdowa�a si� drewniana poobijana furtka. Zanim Will zd��y� wyci�gn�� r�k�, �eby j� otworzy�, tu� obok rozleg� si� kolejny ostry, przenikliwy wrzask, �widruj�cy w�uszach, kt�ry straszliwie ich przerazi�.

Gallivespianie natychmiast wzbili si� w�powietrze; wa�ki rwa�y si� do walki niczym bojowe rumaki. Lecz stw�r, kt�ry sfrun�� z�nieba, zmi�t� je na bok machni�ciem skrzyd�a, po czym wyl�dowa� ci�ko na skalnym wyst�pie tu� nad g�owami dzieci. Tialys i�Salmakia pozbierali si� i�uspokoili swoje sp�oszone wierzchowce.

Stw�r wygl�da� jak ogromny ptak wielko�ci s�pa, z�twarz� i�piersiami kobiety. Will widywa� takie istoty na obrazach i�jak tylko j� zobaczy�, z�jego pami�ci wyp�yn�o s�owo �harpia�. Twarz mia�a g�adk�, bez zmarszczek, lecz starsz� nawet ni� d�ugowieczne czarownice; tysi�ce lat okrucie�stwa i�niedoli uformowa�y jej rysy w�wyraz nienawi�ci. Ale z�bliska wygl�da�a jeszcze bardziej odra�aj�co. Brudny �luz zalepia� jej oczodo�y, czerwone wargi z�uszczy�y si� i�pop�ka�y, jakby harpia wci�� wymiotowa�a zakrzep�� krwi�. Czarne, zmatowia�e od brudu w�osy opada�y jej na ramiona, zakrzywione szpony kurczowo wpija�y si� w�kamie�; pot�ne ciemne skrzyd�a z�o�y�a na plecach i�przy ka�dym ruchu wydziela�a fale ohydnego smrodu.

Will i�Lyra, walcz�c z�md�o�ciami, podnie�li g�owy i�spojrzeli na ni�.

� Ale� wy �yjecie! � wykrzykn�a harpia ostrym, szyderczym g�osem.

Will poczu�, �e boi jej si� bardziej ni� jakiejkolwiek ludzkiej istoty na �wiecie.

� Kim jeste�? � zapyta�a Lyra, r�wnie� zdj�ta obrzydzeniem jak Will.

W odpowiedzi harpia wrzasn�a. Otworzy�a usta i�skierowa�a strumie� d�wi�ku prosto w�twarze dzieci, a� zadzwoni�o im w�uszach i�zatoczy�y si� do ty�u. Will chwyci� Lyr� i�podtrzymywali si� wzajemnie, kiedy wrzask przeszed� w�ur�gliwy, ob��ka�czy �miech, kt�remu zawt�rowa�y we mgle g�osy innych harpii. Drwi�ce, pe�ne nienawi�ci g�osy przypomnia�y Willowi bezlitosne okrucie�stwo dzieci na szkolnym boisku, ale tutaj �aden nauczyciel nie pilnowa� porz�dku, nie by�o do kogo si� zwr�ci�, nie by�o gdzie si� schowa�.

Will opar� d�o� na r�koje�ci no�a i�spojrza� harpii w�oczy, chocia� w�g�owie mu dzwoni�o i�chwia� si� na nogach od samej si�y jej wrzasku.

� Je�li chcesz nas powstrzyma� � powiedzia� � to radz� ci, �eby� walczy�a r�wnie dobrze, jak krzyczysz. Bo my wchodzimy przez te drzwi.

Ohydnie czerwone usta harpii znowu si� poruszy�y, ale tym razem tylko szyderczo cmokn�a. Potem powiedzia�a:

� Twoja matka jest sama. Ze�lemy na ni� koszmary. B�dziemy na ni� krzycze� we �nie!

Will nie zareagowa�, poniewa� k�tem oka widzia�, �e lady Salmakia ostro�nie przesuwa si� po ga��zi w�stron� harpii. Jej wa�ka o�dr��cych skrzyd�ach siedzia�a na ziemi, przytrzymywana przez Tialysa. Potem wydarzy�y si� dwie rzeczy: lady skoczy�a na harpi� i�obr�ci�a si�, �eby wbi� ostrog� g��boko w��uskowat� �ap� stwora, a�Tialys wypu�ci� wa�k�. Po nieca�ej sekundzie Salmakia zeskoczy�a z�ga��zi prosto na grzbiet swojego wierzchowca i�wzbi�a si� w�powietrze.

Trucizna poskutkowa�a natychmiast. Cisz� rozdar� kolejny wrzask, znacznie g�o�niejszy ni� poprzedni. Harpia za�opota�a ciemnymi skrzyd�ami tak gwa�townie, �e Will i�Lyra poczuli na twarzach powiew wiatru. Zachwia�a si�, ale tylko mocniej wpi�a szpony w�kamie�. Twarz jej obla�a si� gniewn� ciemn� czerwieni�, w�osy stan�y d�ba, przypominaj�c gniazdo w�y.

Will poci�gn�� Lyr� za r�k� i�ruszyli do drzwi, ale harpia rzuci�a si� na nich z�w�ciek�o�ci� i�poderwa�a w�g�r� dopiero wtedy, kiedy Will odwr�ci� si�, zas�oni� sob� Lyr� i�podni�s� n�.

Gallivespianie natychmiast zaatakowali harpi�, podlatywali ku jej twarzy i�odskakiwali; nie zdo�ali zada� ciosu, ale odwracali jej uwag� tak, �e niezdarnie trzepota�a skrzyd�ami i�ma�o nie spad�a na ziemi�.

� Tialys! Salmakia! Dosy�, przesta�cie! � zawo�a�a Lyra.

Szpiedzy �ci�gn�li wodze swoim wierzchowcom i�wzbili si� wysoko nad g�owy dzieci. Kolejne ciemne stwory gromadzi�y si� we mgle, szydercze wrzaski licznych harpii rozbrzmiewa�y wzd�u� ca�ego brzegu. Harpia na kamiennym wyst�pie otrzepywa�a skrzyd�a, potrz�sa�a w�osami, prostowa�a �apy i�wysuwa�a szpony. Nie ponios�a �adnego szwanku, jak zauwa�y�a Lyra.

Gallivespianie zawi�li w�powietrzu, a�potem zanurkowali w�stron� Lyry, kt�ra podstawi�a im obie r�ce do wyl�dowania. Salmakia zrozumia�a pierwsza i�powiedzia�a do Tialysa:

� Ona ma racj�. Z�jakiego� powodu nie mo�emy zrani� tego stwora.

� Jak masz na imi�? � spyta�a Lyra.

Harpia szeroko rozpostar�a skrzyd�a i�buchn�� od niej tak ohydny smr�d zgnilizny, �e w�drowcy ma�o nie zemdleli.

� Bez-Imienia! � krzykn�a.

� Czego od nas chcesz? � zapyta�a Lyra.

� Co mi dacie?

� Opowiemy ci, gdzie byli�my, mo�e to ci� zaciekawi. W�drodze do tego miejsca widzieli�my r�ne dziwne rzeczy.

� Och, i�zamierzacie opowiedzie� mi o�tym?

� Je�li zechcesz.

� Mo�e zechc�. A�potem?

� Mo�e przepu�cisz nas przez te drzwi i�znajdziesz ducha, kt�rego szukamy. To znaczy, je�li si� zgodzisz.

� Wi�c spr�buj � powiedzia�a Bez-Imienia. Pomimo b�lu i�md�o�ci Lyra poczu�a, �e w�a�nie dosta�a do r�ki atutowego asa.

� Och, b�d� ostro�na � szepn�a Salmakia, ale Lyra ju� przypomina�a sobie opowie��, kt�r� snu�a poprzedniego wieczoru, poprawia�a, skraca�a, dodawa�a i�koloryzowa�a: zmarli rodzice; rodzinny skarb; katastrofa statku; ucieczka...

� No wi�c � zacz�a gaw�dziarskim tonem � to si� sta�o, kiedy by�am ma�ym dzieckiem, naprawd�. Moi rodzice byli ksi�ciem i�ksi�n� Abingdonu, rozumiesz, bogaci jak nie wiem co. M�j ojciec nale�a� do doradc�w kr�la i�sam kr�l przyje�d�a� do nas w�odwiedziny, och, mn�stwo razy. Polowali w�naszym lesie. Dom, gdzie si� urodzi�am, by� najwi�kszym domem w�ca�ej po�udniowej Anglii. Nazywa� si�...

Bez �adnego ostrze�enia harpia rzuci�a si� na Lyr� z�wystawionymi szponami. Dziewczynka ledwie zd��y�a si� uchyli�, ale jeden szpon zahaczy� o�jej g�ow� i�wyrwa� k�pk� w�os�w.

� K�amiesz! K�amiesz! � wrzeszcza�a harpia. � K�amiesz!

Zatoczy�a kr�g, celuj�c prosto w�twarz Lyry, ale Will wydoby� n� i�zast�pi� jej drog�. Bez-Imienia w�ostatniej chwili wykona�a zwrot, a�Will poci�gn�� Lyr� w�stron� drzwi, poniewa� by�a oszo�omiona i�na wp� o�lepiona krwi� sp�ywaj�c� jej po twarzy. Nie mia� poj�cia, co robili Gallivespianie, ale harpia znowu nadlatywa�a, wrzeszcz�c z�furi� i�nienawi�ci�:

� K�amiesz! K�amiesz! K�amiesz!

Jej g�os rozbrzmiewa� ze wszystkich stron, odbija� si� echem od wielkiego muru, st�umiony i�zniekszta�cony przez mg��, jakby ca�y �wiat oskar�a� Lyr�.

Will przyciska� dziewczynk� do piersi, otacza� j� ramieniem i�czu�, jak Lyra dr�y i�szlocha. Bez wahania wbi� n� w�przegni�e drewno drzwi i�wyci�� zamek jednym szybkim ruchem.

Potem on i�Lyra, poprzedzaj�c par� szpieg�w na �mig�ych wa�kach, wkroczyli do krainy duch�w, odprowadzani wrzaskiem harpii na mglistym brzegu.

Will kaza� Lyrze usi���, a�potem wyj�� pude�eczko z�ma�ci� z�pi�ciornika i�obejrza� jej ran�. Krwawi�a obficie, jak zwykle rany g�owy, ale nie by�a g��boka. Oderwa� pas materia�u od w�asnej koszuli, oczy�ci� skaleczenie i�posmarowa� ma�ci�, pr�buj�c nie my�le� o�brudnym szponie, kt�ry to zrobi�.

Lyra mia�a szkliste spojrzenie i�twarz blad� jak p��tno.

� Lyro! Lyro! � zawo�a� i�potrz�sn�� ni� lekko. � Chod�, musimy ju� i��.

Wzdrygn�a si�, wzi�a g��boki, dr��cy oddech i�skupi�a na nim wzrok pe�en rozpaczy.

� Will... ja ju� nie mog�... nie potrafi�! Nie mog� k�ama�! My�la�am, �e to takie �atwe... ale nie podzia�a�o... Tylko to jedno umiem, ale to nie dzia�a!

� Nie tylko to umiesz. Potrafisz odczytywa� aletheiometr, prawda? Chod�, zobaczymy, gdzie jeste�my. Poszukamy Rogera.

Pom�g� jej wsta� i�po raz pierwszy rozejrzeli si� po krainie, gdzie mieszka�y duchy.

Znajdowali si� na wielkiej r�wninie, kt�ra rozci�ga�a si� daleko we mgle. S�aba, jakby samoistna po�wiata wydawa�a si� r�wnomiernie rozproszona, tak �e nie by�o prawdziwych cieni ani prawdziwego �wiat�a i�wszystko mia�o jednakow� szarobur� barw�.

Na tej ogromnej p�aszczy�nie sta�y duchy � doro�li i�dzieci � tak wiele, �e Lyra nie potrafi�a odgadn�� ich liczby. Przynajmniej wi�kszo�� z�nich sta�a, chocia� niekt�rzy siedzieli, niekt�rzy le�eli apatycznie lub pogr��eni we �nie. Nikt si� nie porusza�, nikt nie chodzi� ani nie biega�, chocia� wielu ogl�da�o si� na nowych przybysz�w z�l�kliw� ciekawo�ci� w�szeroko otwartych oczach.

� Duchy � wyszepta�a Lyra. � Tutaj s� wszyscy, ka�dy, kto umar�...

Niew�tpliwie dlatego, �e nie mia�a ju� przy sobie Pantalaimona, przywar�a kurczowo do ramienia Willa, a�on by� z�tego zadowolony. Gallivespianie polecieli przodem, widzia� ich male�kie barwne sylwetki �migaj�ce nad g�owami duch�w, kt�re podnosi�y oczy w�zadziwieniu; lecz niezmierzona, przyt�aczaj�ca cisza i�szare �wiat�o nape�ni�y go strachem i�tylko ciep�a obecno�� Lyry u�boku wydawa�a si� �ywa.

Za ich plecami, za murem wrzaski harpii wci�� rozbrzmiewa�y echem wzd�u� brzegu. Niekt�rzy z�ludzi-duch�w rozgl�dali si� niespokojnie, lecz wi�kszo�� wpatrywa�a si� w�Lyr� i�Willa. Potem t�umnie ruszyli do przodu. Lyra cofn�a si�; nie czu�a si� jeszcze na si�ach, �eby stawi� im czo�a, jak zamierza�a wcze�niej, wi�c Will musia� przem�wi� pierwszy.

� Czy znacie nasz j�zyk? � zapyta�. � Czy w�og�le mo�ecie m�wi�?

Nawet wystraszeni, roztrz�sieni i�cierpi�cy, Will i�Lyra posiadali wi�cej autorytetu ni� wszyscy zmarli razem wzi�ci. Te nieszcz�sne duchy mia�y bardzo niewiele si�y, tote� gdy us�ysza�y g�os Willa � pierwszy czysty i�wyra�ny g�os, kt�ry rozleg� si� tutaj za pami�ci zmar�ych � wielu z�nich wysun�o si� do przodu, gotowych odpowiedzie�.

Lecz mog�y tylko szepta�. Wydawa�y nik�y, w�t�y d�wi�k, nie wi�cej ni� cichy oddech. Przepycha�y si� do przodu, st�oczone i�zdesperowane, a�Gallivespianie sfrun�li w�d� i��migali przed nimi tam i�z powrotem, �eby ich powstrzyma�, �eby nie zbli�a�y si� zanadto. Duchy-dzieci wpatrywa�y si� w�nich z�rozpaczliw� t�sknot� i�Lyra od razu zrozumia�a dlaczego: my�la�y, �e wa�ki to dajmony, i�z ca�ego serca pragn�y chocia� raz jeszcze przytuli� w�asne dajmony.

� Och, to nie dajmony! � zawo�a�a Lyra zdj�ta wsp�czuciem. � Ale gdybym mia�a tutaj w�asnego dajmona, pozwoli�abym wam go dotkn�� i�pog�aska�, przysi�gam...

I wyci�gn�a r�ce ku dzieciom. Doros�e duchy odst�pi�y, przestraszone lub oboj�tne, lecz wszystkie dzieci t�umnie ruszy�y do przodu. Mia�y nie wi�cej substancji ni� mg�a, biedactwa, i�d�onie Lyry przechodzi�y przez nie na wylot, podobnie jak d�onie Willa. T�oczy�y si� dooko�a, lekkie i�bezcielesne, �eby ogrza� si� przy ciep�ej krwi i�mocnym biciu serc dwojga w�drowc�w. Will i�Lyra odbierali niezliczone zimne, delikatne mu�ni�cia, kiedy duchy przechodzi�y przez ich cia�a, ogrzewaj�c si� po drodze. Dwoje �ywych dzieci czu�o, �e po trochu same umieraj�; nie mog�y oddawa� w�niesko�czono�� �ycia i�ciep�a, przemarz�y ju� na wskro�, a�niezliczony t�um napiera� bez przerwy.

Wreszcie Lyra musia�a je b�aga�, �eby przesta�y. Podnios�a r�ce i�zawo�a�a:

� Prosz�... chcieliby�my dotkn�� was wszystkich, ale przyszli�my tutaj, �eby kogo� odszuka�, i�musicie mi powiedzie�, gdzie on jest i�jak go znale��. Och, Will! � j�kn�a, przysuwaj�c twarz do jego twarzy. � Nie wiem, co mam robi�!

Duchy by�y zafascynowane kropelkami krwi na czole Lyry, b�yszcz�cymi w�mroku niczym jagody ostrokrzewu. Kilka duch�w otar�o si� o�ni�, pragn�c kontaktu z�czym� tak jaskrawo �ywym. Jedna dziewczynka, kt�ra zmar�a w�wieku dziewi�ciu czy dziesi�ciu lat, nie�mia�o wyci�gn�a r�k�, �eby dotkn�� krwi, a�potem cofn�a si� wystraszona, lecz Lyra powiedzia�a:

� Nie b�j si�... Nie zrobimy ci krzywdy... Przem�w do nas, je�li mo�esz!

Dziewczynka-duch odezwa�a si� szeptem:

� Czy harpie to zrobi�y? Czy chcia�y ci� skrzywdzi�?

� Tak � przyzna�a Lyra � ale je�li tylko to potrafi�, nie przejmuj� si� nimi.

� Och, nie tylko... Och, one robi� gorzej...

� Co? Co takiego robi�?

Lecz duchy nie chcia�y jej powiedzie�. Potrz�sa�y g�owami i�milcza�y, a� wreszcie jeden ch�opiec szepn��:

� Nie jest tak �le dla tych, co s� tutaj od stuleci, bo po takim czasie cz�owiek jest zm�czony i�ju� si� tak nie boi...

� Najbardziej lubi� rozmawia� z�nowymi � wtr�ci�a pierwsza dziewczynka. � One... och, to okropne. One... Nie mog� wam powiedzie�.

Ich g�osy szemra�y cicho jak spadaj�ce li�cie. I�tylko dzieci m�wi�y; wszyscy doro�li zdawali si� pogr��eni w�letargu tak d�ugotrwa�ym, jakby nigdy ju� nie mieli poruszy� si� ani przem�wi�.

� S�uchajcie � powiedzia�a Lyra � prosz�, pos�uchajcie. Przyszli�my tutaj, ja i�moi przyjaciele, poniewa� musimy znale�� ch�opca imieniem Roger. Nie jest tutaj d�ugo, tylko par� tygodni, wi�c nie zna wielu os�b, ale je�li wiecie, gdzie on jest...

Lecz zanim jeszcze sko�czy�a m�wi�, wiedzia�a, �e mog� sp�dzi� tutaj reszt� �ycia, zestarze� si� na daremnych poszukiwaniach, i�wci�� nie pozna� nawet niewielkiej cz�stki zmar�ych. Poczu�a przyt�aczaj�cy ci�ar rozpaczy tak wyra�nie, jakby harpia usiad�a jej na ramionach.

Zacisn�a jednak z�by i�wysoko unios�a podbr�dek. Dotarli�my tutaj, pomy�la�a; przynajmniej cz�ciowo nam si� uda�o.

Dziewczynka-duch znowu m�wi�a co� szeptem.

� Dlaczego chcemy go znale��? � powt�rzy� Will. � No, Lyra chce z�nim porozmawia�. Ale ja te� chc� kogo� znale��. Mojego ojca, Johna Parry. On te� jest gdzie� tutaj i�chc� z�nim porozmawia�, zanim wr�c� do �wiata �ywych. Wi�c prosz�, zapytaj, je�li mo�esz, zapytaj Rogera i�Johna Parry, czy przyjd� porozmawia� z�Lyr� i�Willem. Zapytaj ich...

Nagle jednak wszystkie duchy odwr�ci�y si� i�uciek�y, nawet doro�li, niczym suche li�cie rozproszone powiewem wiatru. Po chwili przestrze� wok� dzieci opustosza�a, a�potem poznali przyczyn�: z�g�ry dobieg�y krzyki, wrzaski, chichoty i�harpie spad�y na nich, bij�c skrzyd�ami, wydzielaj�c fale smrodu, wrzeszcz�c chrapliwie, ur�gliwie, szyderczo i�drwi�co.

Lyra natychmiast przypad�a do ziemi i�zas�oni�a uszy, a�Will przykl�kn�� nad ni� z�no�em w�r�ku. Zobaczy�, �e Tialys i�Salmakia p�dz� w�ich stron�. Przez chwil� obserwowa� ko�uj�ce w�powietrzu harpie. Widzia� ich ludzkie twarze k�api�ce szcz�kami, jakby polowa�y na owady, s�ysza� wykrzykiwane s�owa � szydercze, plugawe, wszystkie o�jego matce, s�owa rozdzieraj�ce mu serce; lecz cz�� jego umys�u zachowa�a ch�odny dystans, obserwowa�a, ocenia�a, oblicza�a. �adna z�harpii nie chcia�a zbli�y� si� do no�a.

Na pr�b� wsta�. Jedna z�nich � mo�e nawet sama Bez-Imienia � musia�a skr�ci� z�wysi�kiem, poniewa� w�a�nie pikowa�a nisko, �eby przelecie� tu� nad jego g�ow�. Niezdarnie zatrzepota�a ci�kimi skrzyd�ami i�ledwie unikn�a zderzenia. M�g� si�gn�� i�odci�� jej no�em g�ow�.

Tymczasem nadlecieli Gallivespianie i�gotowali si� do ataku, ale Will zawo�a�:

� Tialys! Tutaj! Salmakia, siadaj mi na r�ce! Wyl�dowali na jego ramionach, a�on powiedzia�:

� Patrzcie. Zobaczcie, co one robi�. Tylko lataj� i�wrzeszcz�. My�l�, �e tamta zrani�a Lyr� przez pomy�k�. One chyba nie chc� nas dotyka�. Nie zwracajmy na nie uwagi.

Lyra podnios�a otwarte szeroko oczy. Stwory kr��y�y wok� g�owy Willa, czasami w�odleg�o�ci zaledwie trzydziestu centymetr�w, ale zawsze w�ostatniej chwili zbacza�y w�bok lub do g�ry. Wyczuwa�, �e dw�jka szpieg�w rwie si� do walki, ale powstrzymali si�, poniewa� widzieli, �e Will ma racj�.

To wywar�o wp�yw r�wnie� na duchy: widz�c, �e Will stoi spokojnie, nietkni�ty i�nieustraszony, zacz�y znowu zbli�a� si� do w�drowc�w. Nieufnie zerka�y na harpie, lecz zbyt mocno przyci�ga�a je pokusa ciep�ego cia�a i�krwi, i�silnych uderze� serca.

Lyra wsta�a, �eby do��czy� do Willa. Rana na jej czole znowu si� otwar�a i��wie�a krew sp�ywa�a jej po policzku. Otar�a czerwone krople.

� Will � powiedzia�a � tak si� ciesz�, �e przyszli�my tu razem...

Us�ysza� w�jej g�osie szczeg�lny ton i�zobaczy� na twarzy wyraz, kt�ry zna� i�lubi� najbardziej na �wiecie: oznacza�y, �e wpad�a na jaki� �mia�y pomys�, ale jeszcze nie chcia�a o�tym m�wi�.

Kiwn�� g�ow� na znak, �e zrozumia�.

� T�dy... chod�cie z�nami... znajdziemy ich! � powiedzia�a dziewczynka-duch.

I oboje doznali przedziwnego uczucia, jakby ma�e r�czki duch�w si�ga�y do ich wn�trza i�ci�gn�y za �ebra �eby nimi pokierowa�.

Wi�c ruszyli po tej wielkiej, ja�owej r�wninie, a�harpie ko�owa�y coraz wy�ej nad ich g�owami, wrzeszcz�c bez przerwy. Lecz trzyma�y si� na dystans, a�Gallivespianie pe�nili stra�, lec�c tu� obok.

W drodze duchy rozmawia�y z�nimi.

� Przepraszam was � powiedzia�a jedna dziewczynka � gdzie s� wasze dajmony? Przepraszam, �e pytam, ale nie...

Lyra ani na sekund� nie przesta�a my�le� o�swoim ukochanym porzuconym Pantalaimonie. G�os uwi�z� jej w�gardle, wi�c Will odpowiedzia� za ni�.

� Zostawili�my nasze dajmony na zewn�trz � wyja�ni�. � Gdzie jest dla nich bezpieczniej. P�niej je zabierzemy. Czy ty mia�a� dajmona?

� Tak � odpar� duch � nazywa� si� Sandling... Och, tak go kocha�am...

� Czy przybra� ostateczny kszta�t? � zapyta�a Lyra.

� Nie, jeszcze nie. My�la�, �e zostanie ptakiem, a�ja mia�am nadziej�, �e nie, bo lubi�am jego futerko w�nocy w���ku. Ale on coraz bardziej by� ptakiem. Jak si� nazywa tw�j dajmon?

Lyra powiedzia�a jej i�duchy znowu zacz�y si� do nich cisn��. Wszystkie chcia�y opowiedzie� o�swoich dajmonach.

� M�j nazywa� si� Matapan...

� Bawili�my si� w�chowanego, ona si� zmienia�a jak kameleon i�wcale jej nie widzia�em, taka by�a dobra...

� Raz skaleczy�am si� w�oko i�nic nie widzia�am, a�on prowadzi� mnie przez ca�� drog� do domu...

� Nigdy nie chcia� si� ukszta�towa�, ale ja chcia�am dorosn��, wi�c ci�gle si� k��cili�my...

� Zwija�a si� w�k��bek na mojej d�oni i�zasypia�a...

� Czy one s� gdzie� tutaj? Zobaczymy je jeszcze?

� Nie. Kiedy umierasz, tw�j dajmon ga�nie jak p�omie� �wiecy. Widzia�am to. Ju� nigdy nie zobaczy�am mojego Castora, chocia�... chocia� nawet si� nie po�egna�am...

� One nie znikaj�! Musz� gdzie� by�! M�j dajmon gdzie� jest, na pewno!

Duchy t�oczy�y si�, o�ywione i�gorliwe, oczy im b�yszcza�y i�policzki por�owia�y, jakby w�drowcy u�yczyli im swojego �ycia.

� Czy jest tutaj kto� z�mojego �wiata, gdzie nie mamy dajmon�w? � zapyta� Will.

Chudy ch�opiec-duch w�jego wieku kiwn�� g�ow� i�Will odwr�ci� si� do niego.

� O�tak � brzmia�a odpowied�. � Nie rozumieli�my, czym s� dajmony, ale wiedzieli�my, jak to jest bez nich. Tutaj s� ludzie z�r�nych �wiat�w.

� Zna�am moj� �mier� � powiedzia�a jedna dziewczynka. � Zna�am j� przez ca�y czas, kiedy dorasta�am. Kiedy us�ysza�am, jak m�wi� o�dajmonach, my�la�am, �e chodzi im o�co� w�rodzaju �mierci. Teraz za ni� t�skni�. Ju� jej nie zobacz�. �Sko�czy�am i�zrobi�am swoje�, to by�y ostatnie s�owa, kt�re do mnie powiedzia�a, a�potem odesz�a na zawsze. Dop�ki by�a ze mn�, zawsze wiedzia�am, �e mog� komu� zaufa�, komu�, kto wie, dok�d odchodzimy i�co mamy robi�. Ale ju� jej nie mam. Nie wiem, co si� teraz stanie.

� Nic si� nie stanie! � zawo�a� kto�. � Ju� nigdy nic si� nie stanie!

� Wcale tego nie wiesz � odpar�a jeszcze inna. � Przecie� oni tu przyszli. Nikt nie wiedzia�, �e to si� zdarzy.

Mia�a na my�li Willa i�Lyr�.

� To pierwsza rzecz, kt�ra tutaj si� wydarzy�a � o�wiadczy� ch�opiec-duch. � Mo�e teraz wszystko si� zmieni.

� Co by� zmieni�, gdyby� m�g�? � zapyta�a Lyra.

� Wr�ci�bym do �wiata!

� Czy chcia�by� tego nawet wtedy, gdyby to znaczy�o, �e zobaczysz �wiat tylko na chwil�?

� Tak! Tak! Tak!

� No, w�ka�dym razie ja musz� znale�� Rogera � stwierdzi�a Lyra. Zapali�a si� do swojego nowego pomys�u, ale najpierw chcia�a uprzedzi� Willa.

Na bezkresnej r�wninie w�r�d niezliczonych duch�w rozpocz�� si� powolny, wszechogarniaj�cy ruch. Dzieci go nie widzia�y, lecz Tialys i�Salmakia szybuj�cy w�g�rze obserwowali ma�e blade figurki, kt�re przesuwa�y si� razem niczym ogromne stada migruj�cych ptak�w lub renifer�w. W�centrum tego ruchu dw�jka dzieci, kt�re nie by�y duchami, posuwa�a si� miarowo do przodu; nie prowadz�ca i�nie prowadzona, lecz w�jaki� spos�b ogniskuj�ca wok� siebie wszystkich zmar�ych.

Szpiedzy, kt�rych my�li mkn�y jeszcze szybciej ni� lotne wierzchowce, wymienili spojrzenia i�posadzili wa�ki jedna przy drugiej na zesch�ej, skurczonej ga��zi.

� Czy my mamy dajmony, Tialysie? � zapyta�a Salmakia.

� Odk�d wsiedli�my do �odzi, czuj� si� tak, jakby wyrwano mi serce z�piersi i�jeszcze bij�ce wyrzucono na brzeg � powiedzia� kawaler. � Ale ono wci�� bije w�mojej piersi. Wi�c co� mojego zosta�o tam razem z�dajmonem dziewczynki, i�co� twojego, Salmakio, poniewa� twarz masz �ci�gni�t�, r�ce blade i�zaci�ni�te. Tak, mamy dajmony, czymkolwiek s�. Mo�e ludzie w��wiecie Lyry to jedyne �yj�ce istoty, kt�re wiedz�, co maj�. Mo�e w�a�nie dlatego jeden z�nich rozpocz�� rewolt�.

Zsun�� si� z�grzbietu wa�ki i�uwi�za� j� dla bezpiecze�stwa, a�potem wyj�� magnetytowy rezonator. Lecz ledwie go dotkn��, od razu znieruchomia�.

� Brak odpowiedzi � oznajmi� ponuro.

� Wi�c jeste�my poza �wiatem?

� Z�pewno�ci� poza zasi�giem pomocy. No, w�ko�cu wiedzieli�my, �e idziemy do krainy zmar�ych.

� Ten ch�opiec poszed�by za ni� na koniec �wiata.

� Jak my�lisz, czy jego n� otworzy drog� powrotn�?

� On na pewno tak my�li. Ale, och... Tialysie, nie wiem.

� On jest bardzo m�ody. Oboje s� m�odzi. Wiesz, je�li ona nie prze�yje, to ju� niewa�ne, czy dokona�aby w�a�ciwego wyboru wystawiona na pokuszenie. Ca�a sprawa przestanie si� liczy�.

� My�lisz, �e ju� wybra�a? Kiedy postanowi�a zostawi� swojego dajmona na brzegu? Czy takiego wyboru musia�a dokona�?

Kawaler spojrza� w�d�, na miliony duch�w powoli kr���ce po r�wninie krainy zmar�ych, dryfuj�ce w��lad za jasn�, �yw� iskierk�, kt�r� by�a Lyra Z�otousta. Widzia� tylko jej w�osy, najja�niejszy punkt w�mroku, a�obok czarnow�os� g�ow� ch�opca.

� Nie � odpar� � jeszcze nie. To j� dopiero czeka.

� Wi�c musimy doprowadzi� j� do tego bezpiecznie.

� Doprowadzi� ich oboje. Teraz s� zwi�zani.

Lady Salmakia szarpn�a cienkie jak paj�czyna wodze, jej wa�ka poderwa�a si� z�ga��zi i�pomkn�a w�stron� �ywych dzieci, a�kawaler pospieszy� za ni�.

Lecz nie zatrzymali si� przy dzieciach, tylko zni�ywszy lot dla sprawdzenia, czy wszystko z�nimi w�porz�dku, polecieli przodem, cz�ciowo dlatego, �e wa�ki by�y niespokojne, i�poniewa� chcieli zobaczy�, jak daleko rozci�ga si� ta ponura r�wnina.

Lyra zobaczy�a, jak przelatuj� w�g�rze, i�poczu�a ulg�, �e istnieje jeszcze co� tak pi�knego i��mig�ego. Potem, poniewa� nie mog�a ju� d�u�ej wytrzyma�, �eby nie podzieli� si� swoim pomys�em, nachyli�a si� do Willa, ale musia�a szepta�. Przysun�a wargi do jego ucha i�w gor�cym tchnieniu us�ysza�:

� Will, chc�, �eby�my st�d wyprowadzili te wszystkie biedne dzieci-duchy... doros�ych te�... Mo�emy ich uwolni�! Znajdziemy Rogera i�twojego ojca, a�potem otworzymy przej�cie do innego �wiata i�wypu�cimy ich wszystkich!

Odwr�ci� si� i�obdarzy� j� szczerym u�miechem, tak gor�cym i�szcz�liwym, �e co� drgn�o w�jej wn�trzu, przynajmniej dozna�a takiego uczucia, ale bez Pantalaimona nie mog�a siebie zapyta�, co to znaczy. Mo�e jej serce zacz�o bi� w�nowy spos�b. G��boko zdumiona, nakaza�a sobie i�� prosto i�pokona� ten zawr�t g�owy.

Wi�c szli dalej. Szept �Roger� rozprzestrzenia� si� szybciej ni� tempo ich marszu; duchy przekazywa�y jeden drugiemu s�owa: �Roger... Lyra przysz�a... Roger... Lyra jest tutaj...� niczym elektryczn� wiadomo�� przesy�an� przez kom�rki organizmu.

Tialys i�Salmakia, kr���c na swoich niezmordowanych wa�kach i�rozgl�daj�c si� dooko�a, dostrzegli wreszcie nowy rodzaj ruchu. Gdzie� daleko powsta�o jakby zawirowanie. Zni�yli lot, ale po raz pierwszy ich zignorowano, poniewa� co� bardziej interesuj�cego zaprz�ta�o uwag� duch�w. Rozmawia�y z�podnieceniem, szepcz�c prawie bezg�o�nie, co� wskazywa�y, kogo� popycha�y do przodu.

Salmakia sfrun�a nisko, ale nie mog�a wyl�dowa�; panowa� zbyt wielki �cisk, a��aden duch nie utrzyma�by jej na d�oni czy ramieniu, nawet gdyby odwa�y� si� spr�bowa�. Zobaczy�a ma�ego ch�opca-ducha z�uczciw�, nieszcz�liw� twarz�, zaskoczonego i�oszo�omionego tym, co mu powtarzano, i�zawo�a�a:

� Roger? Czy to Roger?

Podni�s� wzrok, otumaniony, i�nerwowo kiwn�� g�ow�.

Salmakia zawr�ci�a do swojego towarzysza i�razem pospieszyli do Lyry. Lecieli d�ugo i�nawigacja sprawia�a im k�opoty, ale obserwuj�c wzorce ruchu, wreszcie znale�li dziewczynk�.

� Tam jest � oznajmi� Tialys i�zawo�a�: � Lyro! Lyro! Tw�j przyjaciel jest tutaj!

Lyra podnios�a wzrok i�wyci�gn�a r�k� do wa�ki. Wielki owad wyl�dowa� od razu; b�yszcza� jak pokryty ��t� i�czerwon� emali�, przejrzyste skrzyde�ka trzyma� roz�o�one sztywno i�nieruchomo. Tialys zachowa� r�wnowag�, kiedy podnios�a go do oczu.

� Gdzie? � zapyta�a przej�ta, bez tchu. � Czy on jest daleko?

� Godzina drogi piechot� � odpar� kawaler. � On wie, �e przyjdziesz. Inni mu powiedzieli i�sprawdzili�my, �e to on. Id� dalej i�wkr�tce go spotkasz.

Tialys zauwa�y�, �e Will prostuje si� z�trudem i�zbiera resztki si�. Lyra, w�przeciwie�stwie do niego pe�na energii, zarzuca�a Gallivespian pytaniami: Jak wygl�da Roger? Czy z�nim rozmawiali? Czy wydawa� si� zadowolony? Czy inne dzieci zdaj� sobie spraw�, co si� dzieje, czy pomagaj�, czy tylko stoj� na drodze?

I tak dalej. Tialys stara� si� odpowiada� cierpliwie i�zgodnie z�prawd�, i�krok po kroku �ywa dziewczynka zbli�a�a si� do ch�opca, na kt�rego sprowadzi�a �mier�.

� Will � powiedzia�a Lyra � jak my�lisz, co zrobi� harpie, kiedy wypu�cimy duchy?

Poniewa� ohydne stwory podlatywa�y coraz bli�ej, ha�asowa�y coraz bardziej i�gromadzi�y si� coraz liczniej, jakby sam mrok tworzy� ma�e zg�stki z�o�liwo�ci i�dodawa� im skrzyde�. Duchy wci�� z�obaw� podnosi�y wzrok.

� Zbli�amy si�?! � zawo�a�a Lyra do lady Salmakii.

� Ju� niedaleko! � odkrzykn�a lady, unosz�c si� nad nimi. � Zobaczysz go, je�li wejdziesz na t� ska��.

Ale Lyra nie chcia�a traci� czasu. Ze wszystkich si� pr�bowa�a zrobi� weso�� min� przez wzgl�d na Rogera, ale oczami duszy wci�� widzia�a okropn� scen�, kiedy porzucony Pantalaimon-piesek nikn�� we mgle na przystani, i�ledwie powstrzymywa�a skowyt. Ale musia�a si� postara�; musia�a da� Rogerowi nadziej�, jak zawsze.

Wreszcie spotkali si� twarz� w�twarz, ca�kiem niespodziewanie. Pojawi� si� w�r�d t�umu duch�w, mizerny i�blady, lecz tak uradowany, jak tylko to mo�liwe u�ducha. Podbieg�, �eby j� obj��.

Lecz przep�yn�� jej przez r�ce jak ch�odny dym i�chocia� poczu�a, �e jego r�czka obejmuje jej serce, w�tym u�cisku brakowa�o si�y. Nigdy ju� nie mogli naprawd� si� dotkn��.

M�g� jednak szepta� i�powiedzia�:

� Lyro, my�la�em, �e ju� nigdy ci� nie zobacz�... My�la�em, �e nawet je�li przyjdziesz tutaj po �mierci, b�dziesz du�o starsza, doros�a i�nie zechcesz ze mn� rozmawia�...

� Dlaczego nie?

� Bo zrobi�em co� z�ego, kiedy Pantalaimon odebra� moj� dajmon� dajmonie Lorda Asriela! Trzeba by�o ucieka�, nie pr�bowa� z�ni� walczy�! Powinni�my byli ucieka� do ciebie! Wtedy nie mog�aby znowu schwyta� mojej dajmony i�kiedy ska�a run�a, by�aby ze mn�!

� Przecie� to nie twoja wina, g�upi! � zawo�a�a Lyra. � To ja ciebie tam zaci�gn�am. Powinnam by�a ci pozwoli� wr�ci� z�innymi dzie�mi i�z Cyganami. To moja wina. Tak mi przykro, Roger, naprawd� to by�a moja wina, inaczej nie trafi�by� tutaj...

� No, nie wiem � powiedzia�. � Mo�e zgin��bym w�inny spos�b. Ale to nie twoja wina, Lyro, zrozum.

Zaczyna�a w�to wierzy�, ale jednocze�nie serce jej si� kraja�o, kiedy widzia�a t� biedn� ma�� zimn� istotk�, tak blisk� i�tak niedost�pn�. Pr�bowa�a chwyci� go za r�k�, chocia� jej palce zamkn�y si� w�pustce; on jednak zrozumia� i�usiad� obok niej.

Inne duchy cofn�y si� nieco, zostawi�y ich samych i�Will te� usiad� troch� dalej, podtrzymuj�c sobie r�k�. Znowu krwawi�a i�podczas gdy Tialys, pikuj�c gwa�townie, odp�dza� duchy, Salmakia pomog�a ch�opcu opatrzy� ran�.

Lyra i�Roger nie zwracali na to uwagi.

� Ale ty nie umar�a� � powiedzia� Roger. � Jak tutaj trafi�a�, skoro �yjesz? I�gdzie jest Pan?

� Och, Roger... musia�am go zostawi� na brzegu... To by�a najgorsza rzecz, jak� zrobi�am w��yciu, tak bardzo bola�o... Wiesz, jak to boli... A�on tylko sta� i�patrzy�, och, czu�am si� jak morderczyni, Roger... ale musia�am, bo inaczej nie mog�am przyj�� tutaj!

� Udawa�em, �e z�tob� rozmawiam przez ca�y czas odk�d umar�em � wyzna�. � �a�owa�em, �e nie mog�, ale tak bardzo chcia�em... Chcia�em si� st�d wydosta�, ja i�wszyscy inni zmarli, bo to straszne miejsce, Lyro, beznadziejne, nic si� nie zmienia, kiedy nie �yjesz, i�te ptaszyska... Wiesz, co robi�? Czekaj�, kiedy odpoczywasz... Nigdy nie mo�esz porz�dnie zasn��, tylko jakby drzemiesz... i�podchodz� do ciebie po cichu, i�szepcz� o�wszystkich z�ych rzeczach, kt�re zrobi�e� za �ycia, �eby� nie m�g� ich zapomnie�. Wiedz� o�tobie najgorsze rzeczy. Wiedz�, jak sprawi�, �eby� poczu� si� okropnie, my�l�c o�g�upich i�z�ych uczynkach, kt�re kiedykolwiek pope�ni�e�. I�znaj� chciwe, brzydkie my�li, kt�re ci kiedy� przysz�y do g�owy, i�zawstydzaj� ci�, i�sprawiaj�, �e brzydzisz si� sob�... Ale nie mo�esz przed nimi uciec.

� No wi�c � powiedzia�a Lyra � pos�uchaj.

Zni�y�a g�os i�przysun�a si� bli�ej do ma�ego ducha, jak dawniej, kiedy planowali jak�� psot� w�Kolegium Jordana.

� Pewnie nie wiesz, ale czarownice... Pami�tasz Serafin� Pekkal�...? Czarownice znaj� przepowiedni� o�mnie. Nie wiedz�, �e ja wiem... Nikt nie wie. Nigdy przedtem nikomu o�tym nie m�wi�am. Ale kiedy by�am w�Trollesundzie i�Cygan Ojciec Coram zabra� mnie na spotkanie z�konsulem czarownic, doktorem Lanseliusem, konsul zrobi� mi test. Kaza� mi wyj�� na dw�r i�wybra� ga��zk� sosny ob�ocznej spo�r�d wielu innych. To mia�o dowie��, �e naprawd� potrafi� odczytywa� wskazania aletheiometru. No wi�c zrobi�am to i�szybko wr�ci�am, bo by�o zimno, a�zadanie zabra�o mi tylko sekund�, by�o �atwe. Konsul rozmawia� z�Ojcem Coramem i�nie wiedzieli, �e ich s�ysz�. Powiedzia�, �e czarownice znaj� od wiek�w przepowiedni� o�mnie: mam zrobi� co� wielkiego i�wa�nego i�to b�dzie w�innym �wiecie...

Nigdy o�tym nie m�wi�am, chyba nawet zapomnia�am, bo tyle si� dzia�o. Wi�c to jako� wylecia�o mi z�pami�ci. Nigdy nawet nie rozmawia�am o�tym z�Panem, bo chyba �mia�by si� ze mnie. Ale potem pani Coulter mnie z�apa�a i�trzyma�a w�u�pieniu. Mia�am sny i��ni�am o�tym, i��ni�am o�tobie. I�przypomnia�am sobie Cygank�, Ma Cost�... Pami�tasz, to na ich ��d� wsiedli�my w�Jerychu, z�Simonem i�Hugh i�tamtymi...

� Tak! I�prawie dop�yn�li�my do Abingdonu! To by� nasz najlepszy wyczyn, Lyro! Nigdy tego nie zapomn�, nawet gdybym mia� tutaj tkwi� martwy przez tysi�c lat...

� Tak, ale s�uchaj... Kiedy uciek�am od pani Coulter za pierwszym razem, tak, znowu znalaz�am Cygan�w i�zaopiekowali si� mn�, i... Och, tyle si� dowiedzia�am, zdziwi�by� si�... ale to najwa�niejsze: Ma Costa powiedzia�a mi, �e mam olejek czarownic w�duszy, powiedzia�a, �e Cyganie to wodny lud, ale ja jestem z�ognia. My�l�, �e to znaczy, �e ona jakby przygotowywa�a mnie do proroctwa czarownic. Wiem, �e mam zrobi� co� wa�nego, a�ten doktor Lanselius m�wi�, �e wa�ne, �ebym nigdy nie pozna�a swojego przeznaczenia, a� to si� stanie, rozumiesz... Nigdy nie wolno mi o�to pyta�... Wi�c nie pyta�am. Nigdy nawet si� nie zastanawia�am, co to mo�e by�. Nie pyta�am aletheiometru. Ale teraz chyba wiem. I�to, �e znowu ci� znalaz�am, to jest dow�d. Oto, co musz� zrobi�, Roger, oto, czym jest moje przeznaczenie: musz� pom�c wszystkim zmar�ym wydosta� si� na zawsze z�krainy �mierci. Ja i�Will musimy uratowa� was wszystkich. Na pewno o�to chodzi. Na pewno. I�poniewa� Lord Asriel, m�j ojciec, powiedzia� co� takiego: ��mier� umrze�. Chocia� nie wiem, co si� stanie. Nie mo�esz jeszcze im o�tym m�wi�, przyrzeknij. To znaczy, mo�e nie zostaniesz tam na g�rze, ale...

Rozpaczliwie usi�owa� jej przerwa�, wi�c umilk�a.

� W�a�nie to chcia�em ci powiedzie�! � zawo�a�. � M�wi�em im, wszystkim innym zmar�ym, �e przyjdziesz!

Tak samo jak przysz�a� i�uratowa�a� dzieci z�Bolvangaru! M�wi�em, �e Lyra tego dokona. Marzyli, �eby to by�a prawda, chcieli mi wierzy�, ale nigdy w�a�ciwie nie uwierzyli. Widzia�em to po nich. Najpierw � ci�gn�� � ka�de dziecko, kt�re tutaj trafia, ka�de jedno zaczyna od gadania, �e tato na pewno mnie st�d zabierze, albo mama � jak tylko si� dowiedz�, gdzie jestem, przyjd� i�zabior� mnie z�powrotem do domu. Je�li nie tata i�mama, to przyjaciel albo dziadek, ale kto� na pewno przyjdzie im na ratunek. Tylko, �e nikt nigdy nie przychodzi. Wi�c nikt mi nie uwierzy�, kiedy powiedzia�em, �e przyjdziesz. Tylko, �e mia�em racj�!

� Tak � przyzna�a � chocia� nie zrobi�abym tego bez Willa. To jest Will, a�to kawaler Tialys i�lady Salmakia. Tyle ci mam do powiedzenia, Rogerze...

� Kto to jest Will? Sk�d pochodzi?

Lyra zacz�a wyja�nia�, ca�kowicie nie�wiadoma, jak g�os si� jej zmieni�, jak si� wyprostowa�a i�jak nawet jej oczy spogl�da�y inaczej, kiedy opowiada�a histori� swojego spotkania z�Willem i�walki o�zaczarowany n�. Sk�d mia�a wiedzie�? Ale Roger to zauwa�y�, ze smutn� bezg�o�n� zazdro�ci� zmar�ych.

Tymczasem Will i�Gallivespianie rozmawiali po cichu w�pewnej odleg�o�ci.

� Co zamierzacie zrobi�, ty i�dziewczynka? � zapyta� Tialys.

� Otworzy� ten �wiat i�wypu�ci� duchy. Po to mam n�.

Nigdy nie widzia� takiego zdumienia na niczyjej twarzy, tym bardziej na twarzach tych, kt�rych opini� sobie ceni�. Zd��y� ju� nabra� wielkiego szacunku dla tej dw�jki. Siedzieli w�milczeniu przez chwil�, a�potem Tialys powiedzia�:

� To wszystko zmieni. Zadasz najmocniejszy cios. Po czym� takim Autorytet b�dzie bezsilny.

� Jak mogliby co� takiego podejrzewa�?! � zawo�a�a lady. � To na nich spadnie jak grom z�jasnego nieba!

� A�co potem? � zapyta� Willa kawaler.

� Co potem? No, sami b�dziemy musieli st�d wyj�� i�znale�� nasze dajmony. Nie my�l o��potem�. Wystarczy my�le� o��teraz�. Nic nie powiedzia�em duchom na wypadek. na wypadek, gdyby si� nie uda�o. Wi�c wy te� nic nie m�wcie. Teraz chc� znale�� �wiat, kt�ry mog� otworzy�, a�te harpie patrz�. Wi�c je�li chcecie pom�c, odci�gnijcie ich uwag�.

Gallivespianie natychmiast poderwali swoje wa�ki w�mrok nad g�owami, gdzie harpie zgromadzi�y si� g�sto niczym muchy. Will patrzy�, jak wielkie owady szar�uj� nieustraszenie w�g�r�, jakby harpie rzeczywi�cie by�y muchami, kt�re mo�na chwyta� i�zjada� w�locie. Pomy�la�, jak bardzo te ol�niewaj�ce stworzenia musz� t�skni� za czystym niebem i�swobodnym szybowaniem nad przejrzyst� wod�.

Potem wyj�� n�. I�natychmiast us�ysza� obelgi, kt�rymi obrzuci�y go harpie � szydercze s�owa o�matce � wi�c od�o�y� n� i�stara� si� oczy�ci� umys�.

Spr�bowa� znowu, z�tym samym rezultatem. S�ysza�, jak harpie ha�asuj� w�g�rze pomimo wysi�k�w Gallivespian; by�o ich tak wiele, �e dw�jka samotnych je�d�c�w nie mog�a ich rozp�dzi�.

No, nie ma rady. �atwiej nie b�dzie. Wi�c Will odpr�y� si�, wy��czy� umys� i�po prostu siedzia�, lu�no trzymaj�c n�, a� znowu by� gotowy.

Tym razem n� wci�� si� prosto w�powietrze � i�natrafi� na ska��. Will otworzy� okno do podziemia innego �wiata. Zamkn�� je i�spr�bowa� ponownie.

Powt�rzy�o si� to samo, chocia� wiedzia�, �e otworzy� inny �wiat. Przedtem otwiera� okna nad ziemi� w�r�nych �wiatach, wi�c nie powinno go dziwi�, �e tym razem dla odmiany znalaz� si� pod ziemi�, ale poczu� si� zaniepokojony.

Nast�pnym razem pomaca� tak ostro�nie, jak si� nauczy�, wyszukuj�c czubkiem no�a rezonans, kt�ry wskazywa� �wiat z�gruntem na tym samym poziomie. Ale za ka�dym razem wyczuwa� nieprawid�owy dotyk. Nie m�g� otworzy� �adnego �wiata; wsz�dzie natrafia� na tward� ska��.

Lyra zauwa�y�a, �e co� jest �le, przerwa�a poufn� rozmow� z�duchem Rogera i�pospieszy�a do Willa.

� Co si� sta�o? � zapyta�a cicho. Powiedzia� jej i�doda�:

� Musimy przenie�� si� w�inne miejsce, zanim znajd� �wiat, kt�ry mo�emy otworzy�. Ale te harpie nam nie pozwol�. Powiedzia�a� duchom, co zamierzamy?

� Nie. Tylko Rogerowi i�kaza�am mu dochowa� sekretu. On zrobi, co mu ka��. Och, Will, boj� si�, tak si� boj�. Mo�e nigdy st�d nie wyjdziemy. A�je�li utkniemy tu na zawsze?

� N� mo�e przeci�� ska��. W�razie konieczno�ci po prostu wykopiemy tunel. To zabierze du�o czasu i�mam nadziej�, �e nie b�dziemy musieli, ale mo�emy tak zrobi�. Nie martw si�.

� Tak. Masz racj�. Oczywi�cie, �e mo�emy.

Popatrzy�a na niego i�pomy�la�a, �e wygl�da na chorego, z�twarz� �ci�gni�t� z�b�lu i�ciemnymi kr�gami wok� oczu, r�ka mu dr�a�a, palce znowu krwawi�y; wydawa� si� r�wnie chory jak ona. Nie mogli ju� d�ugo wytrzyma� bez swoich dajmon�w. Lyra czu�a w��rodku dr�enie; mocno obj�a si� ramionami, t�skni�c za Panem.

Duchy t�oczy�y si� coraz bli�ej, zw�aszcza dzieci nie mog�y zostawi� Lyry w�spokoju.

� Prosz� � powiedzia�a jaka� dziewczynka. � Nie zapomnisz o�nas, kiedy wr�cisz, prawda?

� Nie � zapewni�a Lyra. � Nigdy.

� Opowiesz im o�nas?

� Przyrzekam. Jak si� nazywasz?

Lecz dziewczynka nagle si� zawstydzi�a: zapomnia�a. Odwr�ci�a si�, zakrywaj�c twarz, a�jaki� ch�opiec powiedzia�:

� Chyba lepiej zapomnie�. Ja zapomnia�em swoje imi�. Niekt�rzy s� tu od niedawna i�ci�gle pami�taj�. Niekt�re dzieci s� tu od tysi�cy lat. Nie s� starsze od nas i�du�o zapomnia�y. Opr�cz blasku s�o�ca. Tego nikt nie zapomina. I�wiatru.

� Tak � do��czy� si� inny. � Opowiedz nam o�tym!

I coraz wi�cej duch�w ��da�o, �eby Lyra opowiada�a im o�rzeczach, kt�re pami�ta�y, o�s�o�cu, wietrze i�niebie, i�o zapomnianych rzeczach, na przyk�ad jak si� bawi�. Dziewczynka odwr�ci�a si� do Willa i�szepn�a:

� Co mam robi�?

� Opowiedz im.

� Boj� si�. Po tym, co si� sta�o wcze�niej... te harpie...

� Powiedz im prawd�. Nie dopu�cimy tutaj harpii.

Popatrzy�a na niego z�pow�tpiewaniem. Dos�ownie mdli�o j� ze strachu. Odwr�ci�a si� z�powrotem do duch�w, kt�re napiera�y coraz bardziej.

� Prosz�! � szepta�y. � Dopiero co przysz�a� ze �wiata! Opowiedz nam, opowiedz! Opowiedz nam o��wiecie!

Niedaleko sta�o drzewo � tylko martwy pie� z�bia�ymi jak ko�� ga��ziami stercz�cymi w�zimnym szarym powietrzu � a�poniewa� Lyra czu�a si� os�abiona i�pomy�la�a, �e nie mo�e jednocze�nie i�� i�opowiada�, skierowa�a si� w�tamt� stron�, �eby usi���. T�um duch�w falowa� i�rozst�powa� si� przed nimi.

Kiedy zbli�yli si� do drzewa, Tialys wyl�dowa� na ramieniu Willa i�nalega�, �eby ch�opiec przechyli� g�ow� i�pos�ucha�.

� One wracaj� � ostrzeg� cicho. � Te harpie. Coraz wi�cej. Trzymaj n� w�pogotowiu. Lady i�ja powstrzymamy je, jak d�ugo damy rad�, ale mo�e czeka ci� walka.

Ukradkiem, �eby nie martwi� Lyry, Will obluzowa� n� w�pochwie i�trzyma� d�o� blisko r�koje�ci. Tialys znowu odlecia�, a�Lyra dotar�a do drzewa i�usiad�a na jednym z�grubych korzeni.

Tyle zmar�ych postaci skupi�o si� wok� niej z�nadziej�, szeroko otwieraj�c oczy, �e Will musia� ich odsun�� i�zrobi� troch� miejsca; pozwoli� jednak Rogerowi zosta� blisko, poniewa� ch�opiec wpatrywa� si� w�Lyr� i�s�ucha� z�takim przej�ciem.

Lyra zacz�a opowiada� o��wiecie, kt�ry zna�a.

Opowiedzia�a im, jak ona i�Roger wdrapali si� na dach Kolegium Jordana i�znale�li gawrona ze z�aman� �ap�, jak opiekowali si� nim, a� m�g� znowu lata�; jak zwiedzali piwnice z�winami, grubo pokryte kurzem i�paj�czynami, jak wypili troch� kanaryjskiego wina albo mo�e tokaju, nie mia�a pewno�ci, i�jak si� upili. A�duch Rogera s�ucha� z�dum� i�rozpacz�, kiwa� g�ow� i�szepta�:

� Tak, tak! W�a�nie tak by�o, to prawda, zgadza si�!

Potem opowiedzia�a im o�wielkiej bitwie pomi�dzy mieszka�cami Oksfordu a�ceglarzami.

Najpierw opisa�a im Glinianki, staraj�c si� niczego nie pomin��, szerokie p�uczki barwy ochry, czerpaki, piece do wypalania jak wielkie ceglane ule. Opowiedzia�a o�wierzbach rosn�cych nad brzegiem rzeki, z�listkami srebrzystymi od spodu; powiedzia�a, �e kiedy s�o�ce �wieci�o przez kilka dni, glina zaczyna�a p�ka� na wielkie p�askie tafle rozdzielone g��bokimi szczelinami, i�jakie to uczucie wcisn�� palce w�szczelin� i�powoli podwa�y� wyschni�t� tafl� b�ota, staraj�c si�, �eby nie p�k�a. Pod spodem glina by�a wilgotna, idealna do rzucania w�ludzi.

Opisa�a zapachy unosz�ce si� w�tym miejscu: dym z�piec�w, zapach mu�u i�gnij�cych li�ci dolatuj�cy od rzeki, kiedy wiatr wia� z�po�udniowego zachodu; ciep�y zapach pieczonych ziemniak�w, kt�re jadali ceglarze; bulgotanie wody p�yn�cej rynnami do p�uczek; powolny mlaszcz�cy d�wi�k, kiedy pr�bowa�o si� wyci�gn�� stop� z�ziemi; ci�ki chlupot zastawek �luzy w�g�stej od gliny wodzie.

Duchy cisn�y si� coraz bli�ej, karmi�y si� jej s�owami, przypomina�y sobie czasy, kiedy mia�y cia�a i�sk�r�, nerwy i�zmys�y, i�pragn�y, �eby nigdy nie przesta�a m�wi�.

Potem opowiedzia�a, jak dzieci ceglarzy zawsze prowadzi�y wojn� z�mieszczuchami, ale by�y t�pe i�powolne, z�glin� zamiast m�zgu, podczas gdy mieszczuchy w�por�wnaniu z�nimi by�y szybkie i�sprytne jak wr�ble; jak pewnego dnia wszystkie dzieci z�miasta machn�y r�k� na dziel�ce ich r�nice, sprzymierzy�y si�, uknu�y plan i�zaatakowa�y Glinianki z�trzech stron, przypar�y do rzeki dzieci ceglarzy i�ciska�y w�nie pecynami ci�kiej gliniastej ziemi, zniszczy�y i�stratowa�y ich zamek z�piasku, zmieni�y fortyfikacje w�pociski, a� ziemia, powietrze i�woda przemiesza�y si� nie do odr�nienia i�wszystkie dzieci wygl�da�y dok�adnie tak samo, od st�p do g��w oblepione b�otem, i��adne z�nich nigdy nie prze�y�o takiego wspania�ego dnia.

Sko�czywszy opowie��, spojrza�a na Willa, wyczerpana. Wtedy dozna�a wstrz�su, opr�cz milcz�cych duch�w dooko�a i�jej towarzyszy, �ywych i�bliskich, mia�a jeszcze inn� publiczno��: ga��zie drzewa g�sto obsiad�y ciemne ptasie sylwetki o�kobiecych twarzach, spogl�daj�ce na ni� z�g�ry, powa�ne i�oczarowane.

Wsta�a, zdj�ta nag�ym strachem, ale harpie si� nie poruszy�y.

� Wy! � zawo�a�a w�desperacji. � Przedtem na mnie wrzeszcza�y�cie, kiedy pr�bowa�am co� wam powiedzie�. Co was teraz powstrzymuje? Dalej, rozedrzyjcie mnie szponami i�zmie�cie w�ducha!

� Tego na pewno nie zrobimy � odezwa�a si� harpia w�samym �rodku, Bez-Imienia we w�asnej osobie. � Pos�uchaj. Tysi�ce lat temu, kiedy przyby�y tutaj pierwsze duchy, Autorytet da� nam moc widzenia najgorszego w�ka�dym z�nich, i�od tego czasu �ywimy si� najgorszym, a� nasza krew cuchnie i�serca choruj�. Ale nie mia�y�my nic innego do jedzenia. Nic innego. A�teraz dowiadujemy si�, �e zamierzacie otworzy� drog� do g�rnego �wiata i�wyprowadzi� st�d wszystkie duchy...

Jej szorstki g�os zag�uszy�y miliony szept�w, kiedy ka�dy duch, kt�ry to us�ysza�, krzycza� z�rado�ci; lecz harpie wrzasn�y i�za�opota�y skrzyd�ami, a� duchy znowu zamilk�y.

� Tak! � krzykn�a Bez-Imienia. � Wyprowadzi� je st�d! Co my teraz zrobimy? Powiem ci, co zrobimy: odt�d nie cofniemy si� przed niczym. B�dziemy rani�, dr�czy�, kaleczy� i�plugawi� ka�dego ducha, kt�rego dopadniemy, a� oszaleje ze strachu, wstr�tu i�wyrzut�w sumienia. To jest ziemia ja�owa; zmienimy j� w�piek�o!

Harpie zarechota�y przera�liwie, wiele sfrun�o z�drzewa prosto na duchy, kt�re rozbieg�y si� w�przera�eniu. Lyra przywar�a do ramienia Willa i�j�kn�a:

� Teraz one wszystko wygada�y, a�my nie mo�emy tego zrobi�... Znienawidz� nas... Pomy�l�, �e ich zdradzili�my! Pogorszyli�my ich los zamiast polepszy�!

� Cicho � powiedzia� Tialys. � Nie rozpaczaj. Zawo�aj je z�powrotem i�spraw, �eby nas wys�ucha�y.

� Wracajcie! Wracajcie wszyscy! Wracajcie i�pos�uchajcie! � krzykn�� Will.

Jedna za drug� harpie o�wyg�odnia�ych twarzach, o�ywionych i�z�aknionych nieszcz�cia, zawr�ci�y i�sfrun�y z�powrotem na drzewo, a�duchy pod��y�y za nimi. Kawaler zostawi� swoj� wa�k� pod opiek� Salmakii i�wskoczy� na ska��, gdzie wszyscy go widzieli � drobny, zwinny i�ciemnow�osy, odziany w�ziele�.

� Harpie � powiedzia� � mo�emy wam zaproponowa� co� lepszego. Odpowiedzcie szczerze na moje pytania i�wys�uchajcie, co powiem, a�potem to os�dzicie. Kiedy Lyra rozmawia�a z�wami za murem, rzuci�y�cie si� na ni�. Dlaczego?

� K�amstwa! � wrzasn�y wszystkie harpie. � K�amstwa i�wymys�y!

� Lecz kiedy teraz opowiada�a, wszystkie jej s�ucha�y�cie, ka�da z�was, s�ucha�y�cie cicho i�w skupieniu. Ponownie pytam: dlaczego?

� Poniewa� m�wi�a prawd� � odpar�a Bez-Imienia. � Poniewa� to by�a prawda. Poniewa� nas �ywi�a. Poniewa� nas karmi�a. Poniewa� nic nie mog�y�my na to poradzi�. Poniewa� to by�a prawda. Poniewa� nie wiedzia�y�my, �e istnieje cokolwiek poza z�em i�zepsuciem. Poniewa� pozna�y�my nowe rzeczy, s�o�ce, deszcz i�wiatr. Poniewa� to by�a prawda.

� W�takim razie � powiedzia� Tialys � zawrzyjmy umow�. Zamiast widzie� tylko zepsucie, chciwo�� i�okrucie�stwo duch�w, kt�re tutaj przychodz�, odt�d macie prawo ��da� od ka�dego ducha, �eby opowiedzia� wam histori� swojego �ycia, i�ka�dy musi m�wi� prawd� o�tym, co widzia� i�s�ysza�, czego dotyka�, co kocha� i�zna� na �wiecie. Ka�dy z�tych duch�w ma swoj� histori�; ka�dy, kt�ry tu przyjdzie w�przysz�o�ci, opowie wam prawdziwe rzeczy o��wiecie. A�wy b�dziecie mia�y prawo ich wys�ucha� i�oni b�d� musieli powiedzie� prawd�.

Lyra podziwia�a zuchwa�o�� ma�ego szpiega. Jak �mia� przemawia� do tych stwor�w, jakby mia� w�adz� przyznawa� im prawa? Ka�da z�nich mog�a go u�mierci� jednym k�apni�ciem szcz�k, rozedrze� go na strz�py pazurami albo zrzuci� z�wysoka na ziemi� i�zmia�d�y�. A�jednak sta� przed nimi, dumny i�nieustraszony, negocjuj�c umow�! A�one s�ucha�y i�naradza�y si� zni�onymi g�osami, zwracaj�c ku sobie twarze.

Wszystkie duchy czeka�y, milcz�ce i�wystraszone.

Potem Bez-Imienia znowu zabra�a g�os.

� To nie wystarczy � o�wiadczy�a. � Chcemy czego� wi�cej. Pod dawn� dyspens� mia�y�my cel. Mia�y�my swoje miejsce i�obowi�zki. Wype�nia�y�my skrupulatnie rozkazy Autorytetu i�za to nas szanowali. Nienawidzili i�bali si� nas, ale r�wnie� szanowali. Co teraz si� stanie z�tym szacunkiem? Dlaczego duchy mia�yby na nas zwa�a�, skoro mog� po prostu znowu wr�ci� do �wiata? Mamy swoj� dum� i�nie pozwolimy sobic jej odebra�. Potrzebujemy honorowego miejsca! Potrzebujemy celu i�obowi�zk�w do wype�niania, �eby darzono nas szacunkiem, na jaki zas�ugujemy!

Poruszy�y si� na ga��ziach, mamrocz�c i�wznosz�c skrzyd�a. Lecz chwil� p�niej Salmakia wskoczy�a na g�az obok kawalera i�zawo�a�a:

� Macie ca�kowit� racj�! Ka�dy powinien mie� jaki� cel, wa�ne zadanie budz�ce szacunek, kt�re mo�na wype�nia� z�dum�. Oto wasza misja, kt�r� tylko wy mo�ecie wype�ni�, poniewa� jeste�cie stra�niczkami i�opiekunkami tego miejsca. Waszym zadaniem b�dzie przeprowadzenie duch�w od miejsca l�dowania nad jeziorem przez ca�� drog� w�krainie zmar�ych a� do nowej bramy na �wiat. W�zamian opowiedz� wam swoje historie jako uczciw� i�sprawiedliw� zap�at� za przewodnictwo. Czy to wam si� wydaje s�uszne?

Bez-Imienia spojrza�a na swoje siostry i�wszystkie pokiwa�y g�owami.

� I�mamy prawo odm�wi� im przewodnictwa, je�li sk�ami� albo je�li co� zataj�, albo je�li nie b�d� mieli nam nic do powiedzenia. Skoro �yj� na �wiecie, powinni widzie�, s�ysze�, dotyka�, kocha� i�poznawa� r�ne rzeczy. Zrobimy wyj�tek dla niemowl�t, kt�re nie zd��y�y niczego pozna�, ale w�innym przypadku, je�li kto� zejdzie tu na d�, nie przynosz�c nic ze sob�, nie wyprowadzimy go.

� To sprawiedliwie � przyzna�a Salmakia i�pozostali w�drowcy wyrazili zgod�.

Tak wi�c zawarli uk�ad. W�zamian za histori� Lyry, kt�rej ju� wys�ucha�y, harpie zgodzi�y si� zaprowadzi� podr�nych z�no�em do cz�ci krainy zmar�ych s�siaduj�cej z�g�rnym �wiatem. Czeka�a ich daleka droga, przez tunele i�jaskinie, ale harpie poprowadz� ich wiernie i�wszystkie duchy mog� i�� za nimi.

Lecz zanim wyruszyli, kto� krzykn�� najg�o�niej jak to mo�liwe w�przypadku szeptu. By� to duch chudego m�czyzny o�gniewnej twarzy, kt�ry zawo�a�:

� Co si� stanie? Kiedy opu�cimy krain� zmar�ych, czy znowu o�yjemy? Czy te� znikniemy jak nasze dajmony? Bracia, siostry, nie powinni�my nigdzie i�� za tym dzieckiem, dop�ki si� nie dowiemy, co si� z�nami stanie!

Inni podchwycili pytanie.

� Tak, powiedz nam, dok�d idziemy! Powiedz nam, czego mamy si� spodziewa�! Nigdzie nie p�jdziemy, dop�ki si� nie dowiemy, co si� z�nami stanie!

Lyra w�rozpaczy odwr�ci�a si� do Willa, ale on poradzi�:

� Powiedz im prawd�. Zapytaj aletheiometru i�powiedz im, co odpowiedzia�.

� Dobrze � zgodzi�a si� dziewczynka.

Wyj�a z�ocisty instrument. Odpowied� nadesz�a od razu. Lyra od�o�y�a przyrz�d i�wsta�a.

� Oto, co si� stanie � zacz�a � i�to prawda, absolutna prawda. Kiedy st�d wyjdziecie, wszystkie cz�steczki, kt�re was tworz�, rozdziel� si� i�rozprosz� tak jak wasze dajmony. Je�li widzieli�cie czyj�� �mier�, wiecie, jak to wygl�da. Ale wasze dajmony nie s� teraz niczym; s� cz�ci� wszystkiego. Atomy, kt�re je tworzy�y, przenios�y si� w�powietrze, wiatr, drzewa, ziemi� i��ywe istoty. One nigdy nie znikaj�. Po prostu s� cz�ci� wszystkiego. I�w�a�nie tak stanie si� z�wami, obiecuj�, przysi�gam na m�j honor. Rozproszycie si�, to prawda, ale wydostaniecie si� na wolno�� i�znowu b�dziecie cz�stk� wszelkiego �ycia.

Nikt si� nie odezwa�. Ci, kt�rzy widzieli rozp�ywaj�ce si� dajmony, przypominali to sobie, a�ci, kt�rzy nie widzieli, pr�bowali to sobie wyobrazi�, i�wszyscy milczeli, a� m�oda kobieta wyst�pi�a do przodu. Zgin�a jako m�czennica przed wiekami. Rozejrza�a si� i�powiedzia�a:

� Za �ycia m�wiono nam, �e kiedy umrzemy, p�jdziemy do nieba. M�wiono, �e niebo to miejsce rado�ci i�chwa�y, �e sp�dzimy wieczno�� w�towarzystwie �wi�tych i�anio��w chwal�cych Wszechmog�cego, w�stanie �aski i�b�ogo�ci. Tak nam m�wili. I�to sprawi�o, �e niekt�rzy z�nas oddali �ycie, a�inni sp�dzili lata na samotnej modlitwie, podczas gdy omija�y nas wszelkie rado�ci i�nawet o�tym nie wiedzieli�my. Poniewa� kraina zmar�ych nie jest miejscem kary ani nagrody. Jest miejscem nico�ci. Dobrzy przychodz� tutaj tak samo jak �li i�wszyscy marniejemy w�tym mroku przez wieczno��, bez nadziei na wolno��, bez rado�ci, bez snu ani spoczynku, ani spokoju. Lecz teraz przyby�o to dziecko, ofiaruj�ce nam drog� wyj�cia, i�ja p�jd� za nim. Nawet je�li to oznacza zapomnienie, przyjaciele, przyjm� je ch�tnie, poniewa� nie odejdziemy w�nico��, b�dziemy znowu �yli w�tysi�cach �d�be� trawy i�milionach li�ci, b�dziemy spadali w�kroplach deszczu i�unosili si� w�powiewach wiatru, b�dziemy b�yszczeli w�rosie pod gwiazdami i�ksi�ycem tam na g�rze, w�fizycznym �wiecie, kt�ry jest i�zawsze by� naszym prawdziwym domem. Wi�c nak�aniam was: chod�cie za tym dzieckiem w�niebo!

Lecz jej ducha odepchn�� na bok duch m�czyzny, kt�ry wygl�da� jak mnich: chudy i�blady nawet po �mierci, z�ciemnymi p�omiennymi oczami. Prze�egna� si� i�wymamrota� modlitw�, a�potem powiedzia�:

� To gorzka wiadomo��, smutny i�okrutny �art. Czy� nie widzicie prawdy? To nie jest dziecko. To jest agentka samego Z�ego! �wiat, w�kt�rym �yli�my, by� pado�em �ez i�zepsucia. Tam nic nie mog�o nas zadowoli�. Ale Wszechmog�cy podarowa� nam to b�ogos�awione miejsce na ca�� wieczno��, ten raj, kt�ry upad�ym duszom wydaje si� pos�pny i�ja�owy, lecz kt�ry oczy wiary widz� takim, jaki jest, p�yn�cy mlekiem i�miodem, rozbrzmiewaj�cy s�odkimi hymnami anio��w. Zaprawd�, to jest raj! Obietnice tej dziewczynki to tylko k�amstwa. Ona chce was zaprowadzi� do piek�a! Id�cie z�ni� na w�asn� zgub�. Moi towarzysze i�ja, prawdziwie wierz�cy, pozostaniemy tutaj w�naszym b�ogos�awionym raju i�sp�dzimy wieczno��, wychwalaj�c Wszechmog�cego, kt�ry da� nam zdolno�� odr�niania prawdy od fa�szu. � Ponownie si� prze�egna�, po czym razem ze swymi towarzyszami odwr�ci� si� ze zgroz� i�wstr�tem.

Lyra poczu�a si� zbita z�tropu. Czy�by si� pomyli�a? Czy pope�ni�a wielki b��d? Rozejrza�a si� dooko�a: mrok i�pustka ze wszystkich stron. Lecz ju� wcze�niej nabiera�a si� na pozory, na przyk�ad zaufa�a pani Coulter z�powodu jej pi�knego u�miechu i�s�odkiego czarownego zapachu. Tak �atwo pope�ni� omy�k�, nie maj�c dajmona za przewodnika; mo�e teraz r�wnie� si� myli�a.

Ale Will potrz�sn�� j� za rami�. Potem obj�� d�o�mi jej twarz i�przytrzyma� mocno.

� Wiesz, �e to nieprawda � powiedzia�. � I�tak samo to czujesz. Nie zwracaj na niego uwagi. Oni wszyscy te� widz�, �e on k�amie. I�polegaj� na nas. Chod�, zaczynamy.

Kiwn�a g�ow�. Musia�a zaufa� swojemu cia�u i�uwierzy� zmys�om; wiedzia�a, �e Pantalaimon tak by zrobi�.

Wi�c wyruszyli, a�niezliczone miliony duch�w pod��a�y za nimi. Z�ty�u, za daleko, �eby dzieci widzia�y, inni mieszka�cy �wiata zmar�ych, us�yszawszy, co si� dzieje, przy��czali si� do wielkiego marszu. Tialys i�Salmakia polecieli si� rozejrze� i�z rado�ci� zobaczyli tam swoich wsp�plemie�c�w oraz wszelkie gatunki rozumnych stworze�, kiedykolwiek ukaranych przez Autorytet �mierci� i�wygnaniem. Widzieli istoty niepodobne do ludzi, istoty takie jak mulefa, kt�re rozpozna�aby Mary Malone, i�jeszcze dziwniejsze duchy.

Lecz Will i�Lyra nie mieli si�y ogl�da� si� za siebie; mogli jedynie maszerowa� z�nadziej�, prowadzeni przez harpie.

� Czy ju� prawie to zrobili�my, Will? � szepn�a Lyra. � Najgorsze za nami?

Nie wiedzia�. Ale czuli si� tacy s�abi i�chorzy, �e odpar�:

� Tak, ju� prawie sko�czone, najgorsze za nami. Nied�ugo st�d wyjdziemy.

Pani Coulter zaczeka�a do nocy, zanim skierowa�a si� do Kolegium �wi�tego Hieronima. Po zapadni�ciu ciemno�ci sprowadzi�a statek intencyjny w�d� przez chmury i�powoli sun�a wzd�u� brzegu jeziora na wysoko�ci wierzcho�k�w drzew. Kolegium wyr�nia�o si� kszta�tem spo�r�d innych staro�ytnych budynk�w Genewy; wkr�tce dostrzeg�a iglic�, ciemne jamy kru�gank�w, kwadratow� wie��, gdzie rezydowa� przewodnicz�cy Konsystorskiej Komisji Dyscyplinarnej. Wcze�niej ju� trzykrotnie odwiedza�a Kolegium; wiedzia�a, �e kalenice, szczyty i�kominy na dachu zapewniaj� mn�stwo miejsca na kryj�wki, nawet dla czego� tak du�ego jak statek intencyjny.

Powoli przelecia�a nad dach�wkami b�yszcz�cymi po niedawnym deszczu i�wprowadzi�a maszyn� w�niewielkie zag��bienie pomi�dzy spadzistym dachem a��lep� �cian� wie�y, miejsce widoczne jedynie z�dzwonnicy pobliskiej Kaplicy �wi�tej Penitencji; by�a to doskona�a kryj�wka.

Delikatnie obni�y�a statek, pozwalaj�c, �eby dwupi�trowy kad�ub sam znalaz� sobie miejsce i�ustawi� si�, utrzymuj�c kabin� w�poziomie. Zaczyna�a kocha� t� maszyn�: spe�nia�a jej �yczenia szybko jak my�l i�pracowa�a tak cicho; mog�a unosi� si� nad kim� dos�ownie na wyci�gni�cie r�ki i�ta osoba nic by nie zauwa�y�a. W�ci�gu nieca�ego dnia, odk�d pani Coulter j� ukrad�a, opanowa�a urz�dzenia kontrolne, ale wci�� nie mia�a poj�cia, co nap�dza�o pojazd, i�tylko tym si� martwi�a: nie potrafi�a okre�li�, kiedy wyczerpie si� paliwo lub baterie.

Upewniwszy si�, �e statek stoi pewnie i�dach utrzyma jego ci�ar, zdj�a he�m i�wysiad�a.

Jej dajmon ju� podwa�a� jedn� z�ci�kich starych dach�wek. Przy��czy�a si� do niego i�wkr�tce usun�li p� tuzina, a�potem pani Coulter z�ama�a listwy, na kt�rych si� opiera�y, i�zrobi�a otw�r wystarczaj�co du�y, �eby j� pomie�ci�.

� Wejd� tam i�rozejrzyj si� � szepn�a, a�dajmon wskoczy� w�ciemno��.

S�ysza�a chrobotanie jego pazur�w, kiedy ostro�nie przechodzi� po pod�odze strychu, a�potem czarny pyszczek okolony z�ocist� sier�ci� ukaza� si� w�otworze. Pani Coulter zrozumia�a od razu i�wesz�a za nim do �rodka. Zaczeka�a, a� wzrok jej si� przyzwyczai. W�nik�ym �wietle stopniowo ukaza� si� d�ugi strych, gdzie majaczy�y ciemne kszta�ty zmagazynowanych tutaj kredens�w, sto��w, biblioteczek i�wszelkiego rodzaju mebli.

Przede wszystkim przesun�a wysoki kredens tak, �eby zas�ania� otw�r w�dachu. Potem na palcach podesz�a do drzwi na drugim ko�cu pomieszczenia i�nacisn�a klamk�. Oczywi�cie drzwi by�y zamkni�te na klucz, ale mia�a szpilk� do w�os�w, a�zamek by� prosty. Trzy minuty p�niej razem ze swoim dajmonem sta�a na ko�cu d�ugiego korytarza, gdzie pod zakurzonym �wietlikiem zobaczyli w�skie schody prowadz�ce w�d�.

Po pi�ciu minutach otwarli okno w�spi�arni obok kuchni dwa pi�tra ni�ej i�wyszli na uliczk�. Brama Kolegium znajdowa�a si� tu� za rogiem, a�jak powiedzia�a pani Coulter do z�ocistej ma�py, powinni wej�� w�tradycyjny spos�b, bez wzgl�du na to, jak zamierzaj� wyj��.

� Zabierz r�ce ode mnie � powiedzia�a spokojnie do wartownika � i�oka� troch� uprzejmo�ci, bo ka�� ci� wych�osta�. Powiedz Przewodnicz�cemu, �e przyjecha�a pani Coulter i�pragnie natychmiast si� z�nim zobaczy�.

M�czyzna odskoczy�, a�jego dajmona-pinczerka, kt�ra dot�d szczerzy�a z�by na dobrze wychowan� z�ocist� ma�p�, natychmiast stch�rzy�a i�podkuli�a kikut ogona.

Wartownik chwyci� s�uchawk� telefonu i�nieca�� minut� p�niej m�ody ksi�dz o��wie�ej twarzy wpad� z�po�piechem do wartowni, wycieraj�c d�onie o�sutann� na wypadek, gdyby chcia�a u�cisn�� mu r�k�. Nie chcia�a.

� Kim jeste�? � zapyta�a.

� Brat Louis � odpowiedzia� ksi�dz, uspokajaj�c swoj� dajmon�-kr�lic�. � Pracownik sekretariatu Komisji Konsystorskiej. Zechce pani...

� Nie przyjecha�am tutaj, �eby rozmawia� z�pisarczykiem � przerwa�a mu pani Coulter. � Zaprowad� mnie do ojca MacPhaila. Natychmiast.

Ksi�dz uk�oni� si� bezradnie i�wyprowadzi� j�. Wartownik za jej plecami wyd�� policzki w�westchnieniu ulgi.

Brat Louis dwa lub trzy razy spr�bowa� nawi�za� konwersacj�, po czym da� za wygran� i�w milczeniu zaprowadzi� pani� Coulter do pokoj�w Przewodnicz�cego znajduj�cych si� w�wie�y. Ojciec MacPhail w�a�nie odmawia� pacierze, tote� r�ka nieszcz�snego brata Louisa dr�a�a gwa�townie, kiedy puka�. Us�yszeli westchnienie i�j�k, a�potem ci�kie kroki zmierzaj�ce do drzwi.

Oczy Przewodnicz�cego rozszerzy�y si� na widok go�cia, wilczy u�miech wyp�yn�� na usta.

� Pani Coulter � powiedzia� ojciec MacPhail i�wyci�gn�� r�k�. � Bardzo si� ciesz�, �e pani� widz�. Moja siedziba jest zimna i�uboga, ale prosz� wej��, prosz� wej��.

� Dobry wiecz�r � powiedzia�a pani Coulter, wchodz�c za nim do pomieszczenia o�surowych kamiennych �cianach.

Pozwoli�a mu na troch� krz�taniny, kiedy podawa� jej krzes�o.

� Dzi�kuj� � zwr�ci�a si� do brata Louisa, kt�ry wci�� tkwi� w�drzwiach. � Wypij� fili�ank� czekolady.

Nic jej nie proponowano i�wiedzia�a, �e obra�a go, traktuj�c jak s�u��cego, ale zachowywa� si� tak n�dznie, �e na to zas�u�y�. Przewodnicz�cy kiwn�� g�ow�, wi�c brat Louis musia� wyj�� i�wykona� polecenie ku swojej wielkiej irytacji.

� Oczywi�cie jest pani aresztowana � o�wiadczy� Przewodnicz�cy, siadaj�c na drugim krze�le i�odwracaj�c lamp�.

� Och, po co psu� rozmow�, zanim jeszcze zacz�li�my? � zapyta�a pani Coulter. � Przyby�am tutaj dobrowolnie, jak tylko zdo�a�am uciec z�fortecy Asriela. Faktem jest, ojcze Przewodnicz�cy, �e posiadam mn�stwo informacji o�jego si�ach i�o dziecku i�zamierzam je panu przekaza�.

� Zatem zechce pani zacz�� od dziecka.

� Moja c�rka ma obecnie dwana�cie lat. Nied�ugo wkroczy w�okres dojrzewania, a�wtedy b�dzie za p�no, by zapobiec katastrofie; natura i�sposobno�� po��cz� si� jak iskra i�hubka. Dzi�ki waszej interwencji obecnie to du�o bardziej mo�liwe. Mam nadziej�, �e jest pan usatysfakcjonowany.

� Pani obowi�zkiem by�o sprowadzi� j� tutaj, pod nasz� opiek�. Zamiast tego wola�a pani ukry� si� w�g�rskiej jaskini... Chocia� pozostaje dla mnie zagadk�, jak kobieta o�pani inteligencji mog�a liczy�, �e jej si� uda.

� Prawdopodobnie wiele rzeczy jest dla pana zagadk�, ojcze, poczynaj�c od zwi�zku pomi�dzy matk� i�c�rk�. Je�li pan my�la� cho� przez chwil�, �e oddam c�rk� pod opiek�... opiek�!... grupy m�czyzn ogarni�tych gor�czkow� obsesj� na tle seksualno�ci, m�czyzn o�brudnych paznokciach, cuchn�cych zastarza�ym potem, m�czyzn, kt�rych ukradkowe spojrzenia pe�za�yby po jej ciele jak karaluchy... Je�li pan my�la�, �e nara�� moje dziecko na co� takiego, to jest pan g�upszy ni� ja... pa�skim zdaniem.

Zanim zd��y� odpowiedzie�, rozleg�o si� pukanie do drzwi i�wszed� brat Louis, nios�c dwie fili�anki czekolady na drewnianej tacy. Postawi� tac� na stole z�nerwowym uk�onem, u�miechaj�c si� do Przewodnicz�cego w�nadziei, �e pozwol� mu zosta�; ale ojciec MacPhail kiwn�� r�k� w�stron� drzwi i�m�ody ksi�dz niech�tnie wyszed�.

� Wi�c co pani zamierza�a zrobi�? � zapyta� Przewodnicz�cy.

� Chcia�am j� ukry� w�bezpiecznym miejscu, dop�ki zagro�enie nie minie.

� Jakie zagro�enie? � zagadn��, podaj�c jej fili�ank�.

� Och, pan chyba wie, o�czym m�wi�. Gdzie� tam jest kusiciel, w��, �e si� tak wyra��, wi�c nie chcia�am dopu�ci� do ich spotkania.

� Towarzyszy jej pewien ch�opiec.

� Owszem. I�gdyby�cie si� nie wtr�cili, mia�abym oboje pod kontrol�. Teraz mog� by� wsz�dzie. Przynajmniej wiem, �e nie ma ich u�Lorda Asriela.

� Nie w�tpi�, �e b�dzie ich szuka�. Ten ch�opiec ma n� o�niezwyk�ej mocy. Cho�by dlatego warto ich �ciga�.

� Zdaj� sobie z�tego spraw� � zapewni�a pani Coulter. � Zdo�a�am z�ama� ten n�, ale ch�opiec go naprawi�.

U�miecha�a si�. Chyba nie polubi�a tego wstr�tnego szczeniaka?

� Wiemy � odpar� kr�tko Przewodnicz�cy.

-No, no � rzuci�a. � Brat Pavel widocznie nabra� szybko�ci. Kiedy go zna�am, odczytanie tego wszystkiego zabra�oby mu co najmniej miesi�c.

Poci�gn�a �yk czekolady, rozwodnionej i�s�abej; jakie to typowe dla tych nudnych ksi�y, pomy�la�a, narzuca� swoj� �wi�toszkowat� abstynencj� r�wnie� go�ciom.

� Niech mi pani opowie o�Lordzie Asrielu � za��da� przewodnicz�cy. � Niech mi pani opowie wszystko.

Pani Coulter opar�a si� wygodnie i�zacz�a opowiada� � nie wszystko, ale on wcale tego nie oczekiwa�. Opowiedzia�a o�fortecy, o�sprzymierze�cach, o�anio�ach, o�kopalniach i�odlewniach.

Ojciec MacPhail siedzia� w�absolutnym bezruchu, a�jego dajmona-jaszczurka przyswaja�a i�zapami�tywa�a ka�de s�owo.

� A�jak si� pani tutaj dosta�a? � zapyta�.

� Ukrad�am giropter. Sko�czy�o si� paliwo i�musia�am go porzuci� na wsi, niedaleko st�d. Reszt� drogi przeby�am piechot�.

� Czy Lord Asriel aktywnie szuka dziewczynki i�ch�opca?

� Oczywi�cie.

� Zak�adam, �e chodzi mu o�n�. Wie pani, �e on ma nazw�? Kliwuchy z�p�nocy nazywaj� go �niszczyciel bog�w� � ci�gn��, podchodz�c do okna i�spogl�daj�c w�d� na kru�ganki. � Do tego d��y Asriel, prawda? Chce zniszczy� Autorytet. Niekt�rzy ludzie twierdz�, �e B�g ju� nie �yje. Asriel chyba do nich nie nale�y, je�li �ywi ambicj�, �eby Go zabi�.

� Wi�c gdzie jest B�g? � zapyta�a pani Coulter. � Je�li �yje? I�dlaczego ju� nie przemawia? Na pocz�tku �wiata B�g chodzi� po ogrodzie i�rozmawia� z�Adamem i�Ew�. Potem zacz�� si� wycofywa� i�Moj�esz s�ysza� tylko Jego g�os. P�niej, za czas�w Daniela, B�g si� postarza�... by� Przedwieczny. Gdzie jest teraz? Czy nadal �yje, niewyobra�alnie stary, zgrzybia�y i�zdziecinnia�y, niezdolny my�le�, m�wi� ani dzia�a� i�niezdolny umrze�, niczym spr�chnia�y pie�? A�je�li jest w�takim stanie, czy nie spe�nimy najbardziej mi�osiernego uczynku, nie udowodnimy naszej prawdziwej mi�o�ci do Boga, je�li go odszukamy i�damy mu dar �mierci?

Pani� Coulter ogarn�o ch�odne uniesienie. Nie wiedzia�a, czy wyjdzie st�d �ywa; ale m�wi�c w�ten spos�b do tego cz�owieka, upaja�a si� w�asnymi s�owami.

� A�Py�? � zapyta�. � Z�g��bin herezji, jaki jest pani pogl�d na Py�?

� Nie mam �adnych pogl�d�w na Py� � odpar�a. � Nie wiem, co to jest. Nikt nie wie.

� Rozumiem. No c�, zaczn� od przypomnienia, �e jest pani aresztowana. Chyba ju� czas znale�� dla pani miejsce do spania. B�dzie ca�kiem wygodnie; nikt nie zrobi pani krzywdy; ale nie wypu�cimy st�d pani. Jutro znowu porozmawiamy.

Zadzwoni� i�brat Louis zjawi� si� niemal natychmiast.

� Zaprowad� pani� Coulter do najlepszego go�cinnego pokoju � rozkaza� Przewodnicz�cy. � I�zamknij j� na klucz.

Najlepszy pok�j go�cinny okaza� si� obskurny, z�tanimi meblami, ale przynajmniej czysty. Kiedy klucz przekr�ci� si� w�zamku, pani Coulter natychmiast rozejrza�a si� za mikrofonem i�znalaz�a jeden w�prze�adowanym ozdobami kinkiecie, a�drugi pod ram� ��ka. Roz��czy�a oba, po czym prze�y�a straszn� niespodziank�.

Z blatu komody za drzwiami obserwowa� j� Lord Roke.

Krzykn�a i�opar�a si� d�oni� o��cian�, �eby odzyska� r�wnowag�. Gallivespianin siedzia� ze skrzy�owanymi nogami, ca�kowicie swobodny, i�wcze�niej nie zauwa�y�a go ani pani Coulter, ani z�ocista ma�pa. Odczeka�a, a� serce przesta�o jej wali� i�oddech si� wyr�wna�, po czym zapyta�a:

� A�kiedy� to zamierza� mnie pan uprzedzi� o�swojej obecno�ci, m�j panie? Zanim si� rozbior� czy potem?

� Zanim � odpar�. � Powiedz swojemu dajmonowi, �eby si� uspokoi�, bo go po�wiartuj�.

Z�ocista ma�pa obna�y�a z�by i�zje�y�a sier�� na ca�ym ciele. Agresywna z�o�� na jej twarzy mog�a odebra� odwag� ka�demu normalnemu cz�owiekowi, ale Lord Roke tylko si� u�miechn��. Jego ostrogi b�yszcza�y w�nik�ym �wietle.

Ma�y szpieg wsta� i�przeci�gn�� si� powoli.

� W�a�nie rozmawia�em z�moim agentem w�fortecy Lorda Asriela � podj��. � Lord przekazuje wyrazy uznania i�prosi, �eby� da�a mu zna�, jak tylko poznasz zamiary tych ludzi.

Zabrak�o jej tchu, jakby Lord Asriel uderzy� j� w��o��dek. Oczy jej si� rozszerzy�y i�powoli usiad�a na ��ku.

� Przyby�e� tutaj, �eby mnie szpiegowa� czy pomaga�? � zapyta�a.

� Jedno i�drugie, i�masz szcz�cie, �e tutaj jestem. Jak tylko si� zjawi�a�, zacz�li jakie� anbaryczne prace w�piwnicach. Nie wiem, co tam robi�, ale w�a�nie teraz pracuje tam zesp� uczonych. Zdaje si�, �e ich poruszy�a�.

� Nie wiem, czy mam to uzna� za pochlebne, czy niepokoj�ce. Prawd� m�wi�c, jestem wyczerpana i�id� spa�. Je�li zamierzasz mi pom�c, mo�esz pe�ni� wart�. Na pocz�tek popatrz w�drug� stron�.

Sk�oni� si� i�odwr�ci� twarz� do �ciany, dop�ki nie umy�a si� w�poobijanej misce, wytar�a cienkim r�cznikiem, rozebra�a i�po�o�y�a do ��ka. Jej dajmon patrolowa� pok�j, sprawdza� szaf� na ubrania, listw� do wieszania obraz�w, zas�ony, widok z�okna na ciemne kru�ganki. Lord Roke obserwowa� ka�dy jego ruch. Wreszcie z�ocista ma�pa po�o�y�a si� obok pani Coulter i�oboje od razu zasn�li.

Lord Roke nie powiedzia� pani Coulter wszystkiego, czego dowiedzia� si� od Lorda Asriela. Sprzymierze�cy �ledzili przeloty wszelkiego rodzaju istot nad rubie�ami republiki i�zauwa�yli na zachodzie koncentracj� czego�, co wygl�da�o na anio�y, ale mog�o by� czym� zupe�nie innym. Wys�ali patrole, �eby zbada�y spraw�, ale na razie niczego si� nie dowiedzieli; cokolwiek tam wisia�o, okry�o si� nieprzeniknion� mg��.

Szpieg uwa�a� jednak, �e lepiej nie martwi� tym pani Coulter; by�a wyczerpana. Niech �pi, pomy�la� i�w�drowa� bezg�o�nie po pokoju, wygl�da� przez okno, nas�uchiwa� pod drzwiami, trze�wy i�czujny.

Godzin� po wej�ciu pani Coulter us�ysza� ciche odg�osy za drzwiami: lekkie drapanie i�szept. W�tej samej chwili s�abe �wiat�o obrysowa�o kontur drzwi. Lord Roke wsun�� si� w�najdalszy k�t i�stan�� za nog� krzes�a, na kt�re pani Coulter rzuci�a swoje ubranie.

Up�yn�a minuta, po czym klucz bardzo cicho obr�ci� si� w�zamku. Drzwi uchyli�y si� na centymetr, nie wi�cej, a�wtedy �wiat�o zgas�o.

Lord Roke widzia� wystarczaj�co dobrze w�nik�ym blasku przebijaj�cym cienkie zas�ony, lecz intruz musia� zaczeka�, a� oczy mu si� przyzwyczaj� do mroku. Wreszcie drzwi otwar�y si� szerzej, bardzo powoli, i�m�ody ksi�dz, brat Louis, wszed� do pokoju.

Prze�egna� si� i�na palcach podszed� do ��ka. Lord Roke spr�y� si� do skoku, ale ksi�dz tylko pos�ucha� regularnego oddechu pani Coulter, sprawdzi� z�bliska, czy ona naprawd� �pi, po czym odwr�ci� si� do nocnego stolika.

Nakry� d�oni� szkie�ko latarki i�w��czy� j�, przepuszczaj�c mi�dzy palcami cienki promyk �wiat�a. Obejrza� stolik tak dok�adnie, �e prawie dotkn�� nosem blatu, ale czegokolwiek szuka�, nie znalaz�. Pani Coulter po�o�y�a tam kilka przedmiot�w, zanim posz�a do ��ka: par� monet, pier�cionek, zegarek; ale nie zainteresowa�y brata Louisa.

Ponownie odwr�ci� si� do niej i�wtedy zobaczy� to, czego szuka�. Wyda� cichy syk. Lord Roke zrozumia� pow�d jego konsternacji: poszukiwany przedmiot to by� medalion na z�otym �a�cuszku, zawieszony na szyi pani Coulter.

Lord Roke bezszelestnie przesun�� si� wzd�u� listwy pod�ogowej w�stron� drzwi.

Ksi�dz prze�egna� si� ponownie, poniewa� musia� dotkn�� kobiety. Wstrzymuj�c oddech, pochyli� si� nad ��kiem � z�ocista ma�pa si� poruszy�a.

M�ody cz�owiek zamar� z�wyci�gni�tymi r�kami. Jego dajmona-kr�lica dygota�a, tul�c mu si� do st�p, ca�kiem bezu�yteczna; mog�a przynajmniej pe�ni� stra� dla tego biedaka, pomy�la� Lord Roke. Ma�pa przekr�ci�a si� we �nie i�znowu znieruchomia�a.

Po minucie ci�gn�cej si� jak wiek brat Louis opu�ci� dr��ce d�onie ku szyi pani Coulter. Marudzi� tak d�ugo, �e Lord Roke my�la�, �e zacznie �wita�, zanim ksi�dz odepnie zamek, wreszcie jednak delikatnie podni�s� medalion i�si� wyprostowa�.

Lord Roke, szybki i�cichy jak mysz, znik� za drzwiami, zanim ksi�dz si� odwr�ci�. Zaczeka� w�ciemnym korytarzu, a�kiedy brat Louis wyszed� na palcach i�przekr�ci� klucz w�zamku, Gallivespianin zacz�� go �ledzi�.

Brat Louis poszed� do wie�y i�kiedy Przewodnicz�cy otworzy� drzwi, Lord Roke wskoczy� do �rodka i�przemkn�� do kl�cznika w�k�cie pokoju. Tam znalaz� zacienion� listw�, gdzie przysiad� i�s�ucha�.

Ojciec MacPhail nie by� sam: aletheiometrysta brat Pavel wertowa� swoje ksi�gi, a�inna posta� sta�a nerwowo przy oknie. By� to doktor Cooper, teolog eksperymentalny z�Bolvangaru. Obaj podnie�li wzrok.

� Dobra robota, bracie Louisie � pochwali� Przewodnicz�cy. � Przynie� go tutaj, siadaj, poka� mi. Dobra robota!

Brat Pavel odsun�� kilka ksi�g i�m�ody ksi�dz po�o�y� �a�cuszek na stole. Pozostali nachylili si�, �eby popatrze�, jak ojciec MacPhail gmera przy zamku. Doktor Cooper poda� mu scyzoryk, po czym rozleg�o si� ciche klikni�cie.

� Ach! � westchn�� Przewodnicz�cy.

Lord Roke wspi�� si� na blat biurka, �eby zobaczy�. W��wietle lampy naftowej zal�ni�o ciemne z�oto: by� to pukiel w�os�w, kt�ry Przewodnicz�cy obraca� w�palcach na wszystkie strony.

� Czy mamy pewno��, �e nale�y do tego dziecka? � zapyta�.

� Ja mam pewno�� � odpowiedzia� znu�ony g�os brata Pavla.

� Czy to wystarczy, doktorze?

Blady m�czyzna pochyli� si� nisko i�wyj�� w�osy spomi�dzy palc�w ojca MacPhaila. Podni�s� je do �wiat�a.

� O�tak � zapewni�. � Wystarczy�by nawet pojedynczy w�os.

� Bardzo mi�o mi to s�ysze� � o�wiadczy� Przewodnicz�cy. � Teraz, bracie Louisie, musisz zwr�ci� medalion.

Ksi�dz zblad�; mia� nadziej�, �e jego zadanie jest sko�czone. Przewodnicz�cy umie�ci� pukiel w�os�w Lyry w�kopercie i�zamkn�� medalion, rozgl�daj�c si� dooko�a, wi�c Lord Roke musia� si� ukry�.

� Ojcze Przewodnicz�cy � odezwa� si� brat Louis � oczywi�cie wype�ni� tw�j rozkaz, ale czy mog� wiedzie�, do czego potrzebujecie w�os�w tego dziecka?

� Nie, bracie Louisie, poniewa� to by ci� zmartwi�o. Zostaw te sprawy nam. Odejd�.

M�ody ksi�dz wzi�� medalion i�wyszed�, pe�en urazy. Lord Roke chcia� nawet wr�ci� razem z�nim i�obudzi� pani� Coulter w�chwili, kiedy b�dzie odk�ada� medalion na miejsce, �eby zobaczy�, co ona zrobi; ale bardziej mu zale�a�o, �eby si� dowiedzie�, co knuj� ci ludzie.

Kiedy drzwi si� zamkn�y, Gallivespianin wr�ci� do cienia i�s�ucha� dalej.

� Sk�d pan wiedzia�, gdzie ona to trzyma�a? � zapyta� naukowiec.

� Za ka�dym razem, kiedy wspomina�a o�dziecku � wyja�ni� Przewodnicz�cy � jej d�o� w�drowa�a do medalionu. A�wi�c jak szybko b�dzie gotowa?

� To kwestia godzin � odpar� doktor Cooper.

� A�w�osy? Do czego wam potrzebne?

� Umie�cimy w�osy w�komorze rezonacyjnej. Rozumie pan, ka�da jednostka jest unikalna i�wz�r cz�steczek genetycznych wyra�nie si� odr�nia... No wi�c jak tylko przeprowadzimy analiz�, informacja zostanie zakodowana w�serii anbarycznych impuls�w i�przetransferowana do urz�dzenia celuj�cego. Ono lokalizuje, hm, �r�d�o materia�u, czyli w�os�w, gdziekolwiek si� znajduje. W�a�ciwie ten proces wykorzystuje herezj� Barnarda-Stokesa, koncepcj� wielu �wiat�w...

� Bez obawy, doktorze. Brat Pavel powiedzia� mi, �e dziecko jest w�innym �wiecie. Prosz� m�wi� dalej. Si�a bomby jest kierowana za pomoc� w�os�w?

� Tak. Do ka�dego z�w�os�w, od kt�rych te zosta�y odci�te. Zgadza si�.

� Wi�c po detonacji dziecko b�dzie unicestwione, gdziekolwiek si� znajduje?

Naukowiec wyda� ci�kie, st�umione westchnienie i�niech�tnie przytakn��. Prze�kn�� �lin� i�m�wi� dalej:

� Potrzebujemy ogromnej mocy. Anbarycznej mocy. Tak jak bomba atomowa potrzebuje �rodk�w wybuchowych, �eby po��czy� cz�stki uranu i�zainicjowa� reakcj� �a�cuchow�, to urz�dzenie potrzebuje ogromnie silnego pr�du, �eby wyzwoli� gigantyczn� moc procesu odrywania. Zastanawia�em si�...

� Nie ma znaczenia, gdzie j� detonujecie, prawda?

� Nie. W�tym rzecz. Mo�na to zrobi� gdziekolwiek.

� I�jest ca�kowicie gotowa?

� Teraz, kiedy mamy w�osy, tak. Ale moc, rozumie pan...

� Za�atwi�em to. Hydro-anbaryczna elektrownia w�Saint-Jean-les-Eaux zosta�a zarekwirowana do naszego u�ytku. Wytwarzaj� tam dostateczn� moc, nie uwa�a pan?

� Tak � przyzna� naukowiec.

� Wi�c wyruszamy natychmiast. Prosz� i�� dopilnowa� aparatu, doktorze Cooper, i�przygotowa� go do transportu mo�liwie najszybciej. Pogoda w�g�rach cz�sto si� zmienia i�nadchodzi burza.

Naukowiec wzi�� ma�� kopert� zawieraj�c� w�osy Lyry i�uk�oni� si� nerwowo przed wyj�ciem. Lord Roke wyszed� razem z�nim, czyni�c nie wi�cej ha�asu ni� cie�.

Jak tylko znale�li si� poza zasi�giem s�uchu Przewodnicz�cego, Gallivespianin skoczy� na doktora Coopera. Schodz�cy przed nim po schodach naukowiec poczu� straszliwie bolesne uk�ucie w�rami� i�si�gn�� do por�czy, ale r�ka dziwnie mu os�ab�a, po�lizn�� si�, przekozio�kowa� po schodach i�p�przytomny wyl�dowa� na dole.

Lord Roke z�trudno�ci� wyci�gn�� kopert� z�drgaj�cych palc�w m�czyzny, poniewa� by�a w�po�owie tak du�a jak on sam, i�pospieszy� przez mrok w�stron� pokoju, gdzie spa�a pani Coulter.

Szpara pod drzwiami okaza�a si� dostatecznie szeroka, �eby go pomie�ci�. Brat Louis przyszed� i�odszed�, ale nie o�mieli� si� zapi�� �a�cuszka na szyi pani Coulter; medalion le�a� obok niej na poduszce.

Lord Roke przycisn�� jej r�k�, �eby j� obudzi�. By�a naprawd� wyczerpana, ale natychmiast si� ockn�a i�usiad�a, przecieraj�c oczy.

Wyja�ni�, co si� sta�o, i�wr�czy� jej kopert�.

� Powinna� je zniszczy� natychmiast � ostrzeg�. � Tamten cz�owiek powiedzia�, �e wystarczy nawet pojedynczy w�os.

Spojrza�a na ma�y pukiel ciemnoblond w�os�w i�potrz�sn�a g�ow�.

� Za p�no � powiedzia�a. � To tylko po�owa w�os�w, kt�re obci�am Lyrze. Widocznie zatrzyma� cz�� przy sobie.

Lord Roke sykn�� z�gniewu.

� Zrobi� to wtedy, kiedy si� rozejrza�! � zawo�a�. � Ach... schowa�em si� przed jego wzrokiem... na pewno wtedy je od�o�y�...

� I�nie wiemy, gdzie je schowa� � doko�czy�a pani Coulter. � Ale je�li znajdziemy bomb�...

� Szsz!

To odezwa�a si� z�ocista ma�pa. Kuca�a przy drzwiach i�nas�uchiwa�a; po chwili oni te� us�yszeli ci�kie kroki, szybko zbli�aj�ce si� do pokoju.

Pani Coulter rzuci�a kopert� i�lok w�os�w do Lorda Roke, kt�ry chwyci� je i�wskoczy� na szaf�. Potem po�o�y�a si� obok swojego dajmona, zanim klucz ha�a�liwie obr�ci� si� w�zamku.

� Gdzie to jest? Co z�tym zrobi�a�? W�jaki spos�b zaatakowa�a� doktora Coopera? � zapyta� ostry g�os Przewodnicz�cego, kiedy �wiat�o pad�o na ��ko.

Pani Coulter os�oni�a oczy ramieniem i�usiad�a z�wysi�kiem.

� Lubi pan zabawia� swoich go�ci � powiedzia�a sennie. � Czy to nowa gra? Co mam robi�? I�kim jest doktor Cooper?

Wartownik z�bramy wszed� razem z�ojcem MacPhailem i�po�wieci� pochodni� w�k�tach pokoju i�pod ��kiem. Przewodnicz�cy wydawa� si� nieco zbity z�tropu: pani Coulter mia�a powieki ci�kie od snu i�ledwie widzia�a w��wietle padaj�cym z�korytarza. Najwyra�niej ostatnio nie opuszcza�a ��ka.

� Masz wsp�lnika � zarzuci� jej. � Kto� napad� na go�cia Kolegium. Kto to jest? Kto z�tob� przyby�? Gdzie on jest?

� Nie mam poj�cia, o�czym pan m�wi. A�co to jest...?

Jej r�ka, kt�r� podpar�a si� podczas siadania, znalaz�a medalion na poduszce. Pani Coulter zamilk�a, podnios�a medalion, spojrza�a na Przewodnicz�cego rozszerzonymi zaspanymi oczami i�Lord Roke m�g� podziwia� wspania�e aktorstwo, kiedy zawo�a�a w�zdumieniu:

� Ale� to jest m�j... co on tu robi? Ojcze MacPhail, kto tu by�? Kto� mi to zdj�� z�szyi. I... gdzie s� w�osy Lyry? Tu by� pukiel w�os�w mojego dziecka! Kto go zabra�? Dlaczego? Co si� dzieje?

Teraz sta�a, z�w�osami w�nie�adzie � najwyra�niej r�wnie zdezorientowana jak sam Przewodnicz�cy.

Ojciec MacPhail cofn�� si� o�krok i�przy�o�y� r�k� do g�owy.

� Kto� musia� przyjecha� z�tob�. Na pewno masz wsp�lnika � o�wiadczy� chrapliwym g�osem. � Gdzie on si� ukrywa?

� Nie mam �adnego wsp�lnika � odpar�a gniewnie pani Coulter. � Je�li tutaj grasuje niewidzialny zab�jca, mog� tylko zak�ada�, �e to diabe� we w�asnej osobie. �miem twierdzi�, �e czuje si� tutaj jak w�domu.

� Zabierz j� do piwnicy. Zakuj w��a�cuchy � powiedzia� do wartownika ojciec MacPhail. � Wiem, do czego mo�emy wykorzysta� t� kobiet�; powinienem o�tym pomy�le�, jak tylko si� pojawi�a.

Pani Coulter potoczy�a dooko�a dzikim wzrokiem i�na u�amek sekundy napotka�a spojrzenie Lorda Roke siedz�cego w�ciemno�ci. Natychmiast rozpozna� wyraz jej twarzy i�zrozumia� dok�adnie, czego od niego ��da.

Wodospad w�Saint-Jean-les-Eaux spada� pomi�dzy skalnymi iglicami na wschodnim kra�cu ostrogi Alp, a�elektrownia uczepi�a si� zbocza g�ry powy�ej. By�a to dzika okolica, ponure i�niego�cinne pustkowie, i�nikt nie zbudowa�by tutaj niczego, gdyby nie mo�liwo�� nap�dzania wielkich anbarycznych generator�w moc� tysi�cy ton wody, kt�ra z�rykiem przelewa�a si� przez skalny pr�g.

W nocy po aresztowaniu pani Coulter panowa�a burzliwa pogoda. Nad �lep� kamienn� fasad� elektrowni zeppelin zwolni�, walcz�c z�podmuchami wiatru. Reflektory na spodzie kad�uba sprawia�y wra�enie, �e pojazd stoi na kilku �wietlnych nogach i�stopniowo opuszcza si� na ziemi�.

Lecz pilot nie by� zadowolony; na g�rskich zboczach wiatr tworzy� zawirowania i�przeciwstawne pr�dy. Poza tym kable, s�upy, transformatory znajdowa�y si� zbyt blisko: byle podmuch m�g� zepchn�� na nie zeppelina pe�nego �atwopalnego gazu i�spowodowa� natychmiastow� katastrof�. Deszcz ze �niegiem b�bni� uko�nie o�wielk� sztywn� pow�ok� pojazdu, ha�asuj�c tak, �e niemal zag�usza� �oskot przeci��onych silnik�w i�ogranicza� widoczno��.

� Nie tutaj! � przekrzycza� ha�asy pilot. � Polecimy za ostrog�!

Ojciec MacPhail obserwowa� z�napi�ciem, jak pilot przesuwa do przodu przepustnic� i�ustawia wywa�enie silnik�w. Zeppelin wzni�s� si� chybotliwie i�przesun�� ponad g�rsk� grani�. Nogi ze �wiat�a nagle si� wyd�u�y�y i�jakby wymacywa�y drog� po zboczu; ich dolne ko�ce gin�y w�k��bach zamarzaj�cego deszczu.

� Nie mo�esz bardziej si� zbli�y� do elektrowni? � zapyta� Przewodnicz�cy, wychylaj�c si� w�prz�d, �eby jego g�os dotar� do pilota.

� Nie, je�li chcemy wyl�dowa� � odpar� pilot.

� Tak, chcemy wyl�dowa�. Dobrze, posad� nas za grani�.

Pilot wyda� rozkazy, �eby za�oga przygotowa�a si� do cumowania. Poniewa� sprz�t, kt�ry mieli wy�adowa�, by� jednocze�nie ci�ki i�delikatny, nale�a�o porz�dnie zabezpieczy� statek. Przewodnicz�cy wyprostowa� si� w�fotelu, b�bni�c palcami po por�czy i�zagryzaj�c wargi, ale nic nie m�wi� i�pozwoli� pilotowi pracowa� bez przeszk�d.

Lord Roke obserwowa� go ze swojej kryj�wki w�poprzecznym przepierzeniu z�ty�u kabiny. Kilka razy podczas lotu jego drobna ciemna sylwetka przesun�a si� za metalow� siatk�, wyra�nie widoczna dla ka�dego, kto wybra�by akurat t� chwil�, �eby si� obejrze�; ale �eby pods�uchiwa� rozmowy, Lord Roke musia� si� pojawia� w�widocznych miejscach. Nie m�g� unikn�� ryzyka.

Przesun�� si� do przodu, wyt�aj�c s�uch w�r�d wycia silnik�w, �omotania gradu i�deszczu, piskliwego zawodzenia wiatru na olinowaniach i�tupotu but�w na metalowych k�adkach. In�ynier pok�adowy wykrzykn�� kilka liczb do pilota. Lord Roke z�powrotem wycofa� si� w�cie� i�trzyma� mocno �ebrowania, kiedy powietrzny statek zatacza� si� i�opada�.

Wreszcie, wyczuwaj�c po zmianach ruchu, �e pojazd zosta� prawie zacumowany, Lord Roke wr�ci� po �ciankach kabiny do foteli na sterburcie.

Ludzie przechodzili w�obie strony: za�oga, technicy, ksi�a. Wiele ich dajmon�w mia�o posta� ps�w, kipi�cych ciekawo�ci�. Po drugiej stronie przej�cia pani Coulter siedzia�a czujna i�milcz�ca, trzymaj�c na kolanach z�ocistego dajmona, kt�ry obserwowa� wszystko ze z�o�liwym grymasem pyska.

Lord Roke zaczeka� na okazj�, po czym przemkn�� do fotela pani Coulter i�b�yskawicznie skry� si� w�cieniu pod jej ramieniem.

� Co oni robi�? � wymamrota�a.

� L�duj�. Jeste�my obok elektrowni.

� Zostaniesz ze mn� czy zamierzasz pracowa� samodzielnie? � szepn�a.

� Zostan� z�tob�. Musz� si� schowa� pod twoim okryciem.

Pani Coulter nosi�a ci�ki p�aszcz podbity futrem, niewygodny w�ogrzewanej kabinie, ale nie mog�a go zdj�� z�powodu kajdank�w.

� No to ju� � mrukn�a, rozgl�daj�c si� dooko�a, a�on wskoczy� jej na piersi i�znalaz� wy�cie�an� futrem kiesze�, gdzie m�g� bezpiecznie siedzie�. Z�ocista ma�pa starannie wsun�a pod sp�d jedwabny ko�nierz pani Coulter, zupe�nie jak wymagaj�cy kreator ubieraj�cy ulubion� modelk�, a�jednocze�nie dopilnowa�a, �eby Lord Roke ca�kowicie schowa� si� w�fa�dach p�aszcza.

Ledwie zd��y�. Nieca�� minut� p�niej �o�nierz uzbrojony w�karabin podszed�, �eby wyprowadzi� pani� Coulter ze statku.

� Czy musz� nosi� te kajdanki? � zapyta�a.

� Nie dosta�em rozkazu, �eby je zdj�� � odpar�. � Prosz� wsta�.

� Ale trudno mi si� rusza�, kiedy nie mog� si� niczego przytrzyma�. Zesztywnia�am... siedz� tutaj prawie przez ca�y dzie�... Wie pan, �e nie mam �adnej broni, bo mnie zrewidowali�cie. Niech pan p�jdzie zapyta� Przewodnicz�cego, czy te kajdanki s� naprawd� konieczne. My�licie, �e zamierzam pr�bowa� ucieczki w�tej dziczy?

Lord Roke by� odporny na jej wdzi�k, lecz zainteresowany jej wp�ywem na innych. Stra�nik by� m�ody; powinni pos�a� gburowatego starego weterana.

� No � powiedzia� stra�nik � na pewno nie, madame, ale nie mog� robi� tego, czego nie ma w�rozkazach. Na pewno pani rozumie. Prosz� wsta�, a�je�li pani si� potknie, z�api� pani� za rami�.

Wsta�a i�Lord Roke poczu�, �e niezr�cznie przesun�a si� do przodu. Zwykle porusza�a si� z�gracj�, jakiej Gallivespianin nie widzia� u��adnej innej istoty ludzkiej; ta niezdarno�� by�a udawana. Kiedy dotarli do szczytu schodni, pani Coulter potkn�a si� i�krzykn�a ze strachu, a�Lord Roke poczu� szarpni�cie, kiedy stra�nik chwyci� j� za rami�. Us�ysza� r�wnie� zmian� w�odg�osach otoczenia: wycie wiatru, regularne obroty silnik�w wytwarzaj�cych energi� do zasilania �wiate�, g�osy w�pobli�u wydaj�ce rozkazy.

Zeszli po schodni, pani Coulter ci�ko oparta na ramieniu stra�nika. M�wi�a cicho i�Lord Roke s�ysza� tylko jego odpowiedzi.

� Ten sier�ant, madame... ten tam, przy du�ej skrzyni, on ma klucze. Ale nie o�miel� si� go poprosi�, przepraszam pani�.

� No trudno � ust�pi�a ze s�odkim westchnieniem �alu. � W�ka�dym razie dzi�kuj�.

Lord Roke us�ysza� st�pni�cia obutych st�p po skale, a�potem pani Coulter szepn�a:

� S�ysza�e� o�kluczach?

� Powiedz mi, gdzie jest ten sier�ant. Musz� wiedzie�, gdzie i�jak daleko.

� Oko�o dziesi�ciu moich krok�w. Na prawo. Du�y m�czyzna. Widz� p�k kluczy przy jego pasie.

� To nie wystarczy, je�li nie wiem, kt�ry to klucz. Widzia�a�, jak zamyka� kajdanki?

� Tak. Kr�tki p�katy klucz owini�ty czarn� ta�m�.

Lord Roke opu�ci� si� na r�kach po g�stym futrze wewn�trz p�aszcza, a� dotar� do obr�bka na wysoko�ci kolan kobiety. Tam zawisn�� i�rozejrza� si� dooko�a.

Zainstalowano reflektor, kt�ry rzuca� jaskrawy blask na mokre ska�y. Lecz kiedy Lord Roke spojrza� w�d�, szukaj�c cieni, zobaczy�, �e blask zaczyna ko�ysa� si� na boki w�podmuchach wiatru. Us�ysza� okrzyk i��wiat�o nagle zgas�o.

Natychmiast opad� na ziemi� i�pop�dzi� przez zacinaj�cy deszcz ze �niegiem w�stron� sier�anta, kt�ry skoczy� do przodu, �eby z�apa� przewracaj�cy si� reflektor.

W zamieszaniu Lord Roke wskoczy� na nog� przebiegaj�cego obok wielkiego m�czyzny, chwyci� si� kamufluj�cej bawe�ny wojskowych spodni � ci�kiej i�przemoczonej na deszczu � i�wbi� ostrog� w�cia�o tu� nad butem.

Sier�ant wyda� zd�awiony okrzyk i�upad� niezdarnie, chwytaj�c si� za nog�. Nie m�g� z�apa� tchu, pr�bowa� wezwa� pomoc. Lord Roke zeskoczy� z�padaj�cego cia�a.

Nikt niczego nie zauwa�y�: wycie wiatru, ryk silnik�w i�b�bnienie gradu zag�uszy�y okrzyk m�czyzny, a�ciemno�� skry�a upadek. Lecz w�pobli�u byli inni, wi�c Lord Roke musia� dzia�a� szybko. Podbieg� do przewr�conego cz�owieka z�boku, gdzie p�k kluczy le�a� w�ka�u�y lodowatej wody, i�przerzuca� wielkie stalowe trzpienie, grube jak jego rami� i�w po�owie tak d�ugie jak on, a� znalaz� ten owini�ty czarn� ta�m�. A�potem musia� walczy� z�zapi�ciem k�ka, wystawiony na ryzyko trafienia gradem, �miertelnym dla Gallivespianina. Lodowe kulki by�y wielkie jak jego dwie pi�ci.

� Nic panu nie jest, sier�ancie? � zapyta� nagle kto� nad jego g�ow�.

Dajmona �o�nierza warcza�a i�obw�chiwa�a sier�anta, kt�ry jakby zapad� w�stupor. Lord Roke nie m�g� czeka�: skok, cios ostrog� i�drugi m�czyzna upad� obok sier�anta.

Ci�gn�c, napieraj�c, szarpi�c, Lord Roke wreszcie otworzy� k�ko na klucze. Potem musia� zdj�� sze�� innych kluczy, zanim dosta� si� do tego z�czarn� ta�m�. Teraz w�ka�dej chwili mogli znowu zapali� �wiat�a, ale nawet w�p�mroku musieli zauwa�y� dw�ch nieprzytomnych m�czyzn...

W�a�nie unosi� klucz, kiedy rozleg� si� krzyk. Lord Roke z�ca�ej si�y poci�gn�� masywny trzpie� i, wlok�c ci�ar za sob�, skry� si� za kamieniem w�ostatniej chwili, zanim za�omota�y wojskowe buty i�g�osy zawo�a�y o��wiat�o.

� Postrza�?

� Nic nie s�ysza�em...

� Oddychaj�?

Potem zap�on�� reflektor, zamocowany na nowo. Lord Roke zosta� przy�apany na otwartej przestrzeni, r�wnie widoczny jak lis w�przednich �wiat�ach samochodu. Sta� bez ruchu, strzelaj�c oczami na lewo i�prawo, i�dopiero kiedy si� upewni�, �e wszyscy patrz� tylko na dw�ch m�czyzn tak tajemniczo powalonych, zarzuci� sobie klucz na rami� i�pobieg�, omijaj�c ka�u�e i�g�azy, prosto do pani Coulter.

Sekund� p�niej otworzy�a swoje kajdanki i�bezg�o�nie opu�ci�a je na ziemi�. Lord Roke wskoczy� na skraj jej p�aszcza i�wspi�� si� na rami�.

� Gdzie jest bomba? � zapyta� tu� przy jej uchu.

� W�a�nie j� wy�adowuj�. Tam, na ziemi, w�wielkiej skrzyni. Nie mog� nic zrobi�, dop�ki jej nie wyjm�, i�nawet wtedy...

� Dobrze � powiedzia� � uciekaj. Ukryj si�. Zostan� tutaj i�popilnuj�. Uciekaj!

Zsun�� si� na jej r�kaw i�zeskoczy�. Pani Coulter bez s�owa odsun�a si� od �wiat�a, najpierw powoli, �eby nie zwr�ci� uwagi stra�nika, a�potem skuli�a si� i�pobieg�a w�smagan� deszczem ciemno�� na zboczu, poprzedzana przez z�ocist� ma�p�, kt�ra rozpoznawa�a drog�.

Za sob� s�ysza�a nieprzerwany ryk silnik�w, zdumione okrzyki i�silny g�os Przewodnicz�cego, kt�ry pr�bowa� zaprowadzi� porz�dek w�tym chaosie. Przypomnia�a sobie d�ugi, dotkliwy b�l i�halucynacje, na kt�re cierpia�a po uk�uciu ostrog� kawalera Tialysa, i�po�a�owa�a dw�ch m�czyzn.

Wkr�tce jednak wspi�a si� wy�ej po mokrych g�azach i�widzia�a w�dole tylko dr��cy blask reflektora, odbity od wielkiego kr�g�ego brzucha zeppelina; a�potem �wiat�o znowu zgas�o i�s�ysza�a tylko ryk silnik�w, daremnie usi�uj�cych zag�uszy� wiatr i�szum wodospadu.

In�ynierowie z�hydro-anbarycznej elektrowni usi�owali przeci�gn�� kabel zasilaj�cy do bomby nad kraw�dzi� w�wozu.

Problem pani Coulter nie polega� na tym, jak uj�� z��yciem z�tej sytuacji; to by�a drugorz�dna kwestia. Problem polega� na tym, jak wydosta� w�osy Lyry z�bomby, zanim j� zdetonuj�. Lord Roke spali� w�osy z�koperty po jej aresztowaniu i�rozrzuci� popio�y na nocnym wietrze; a�potem dosta� si� do laboratorium i�widzia�, jak umie�cili ma�y ciemnoz�oty loczek w�komorze rezonacyjnej. Dok�adnie zna� po�o�enie komory i�wiedzia�, jak j� otworzy�, ale jaskrawe �wiat�o i�b�yszcz�ce powierzchnie w�laboratorium, nie wspominaj�c o�ci�gle wchodz�cych i�wychodz�cych technikach, uniemo�liwi�y mu dzia�anie.

Wi�c musieli usun�� w�osy ju� po uzbrojeniu bomby.

Zadanie okaza�o si� jeszcze trudniejsze ze wzgl�du na to, co Przewodnicz�cy zamierza� zrobi� z�pani� Coulter. Energia bomby pochodzi�a z�przeci�cia wi�zi pomi�dzy cz�owiekiem a�dajmonem, co oznacza�o ohydny proces rozdzielenia: siatkowe klatki, srebrna gilotyna. Ojciec MacPhail chcia� przerwa� sta�e po��czenie pomi�dzy ni� a�z�ot� ma�p� i�wykorzysta� energi� uwolnion� w�ten spos�b do unicestwienia jej c�rki. Ona i�Lyra zgin� z�powodu jej w�asnego wynalazku. Przynajmniej stosownie, pomy�la�a.

Lord Roke by� jej jedyn� nadziej�. Lecz podczas szeptanej narady w�zeppelinie zdradzi� jej tajemnic� swoich truj�cych ostr�g: nie m�g� u�ywa� ich cz�sto, bo z�ka�dym uk�uciem jad robi� si� s�abszy. Potrzebowa� ca�ego dnia, �eby w�pe�ni odtworzy� skuteczno�� trucizny. Wkr�tce jego g��wna bro� straci moc ra�enia i�wtedy pozostanie im tylko si�a umys��w.

Pani Coulter znalaz�a schronienie pod skaln� przewieszk�, obok korzeni �wierka uczepionego kraw�dzi w�wozu, sk�d mog�a si� rozejrze�.

Z ty�u i�powy�ej, na skraju przepa�ci, wystawiona na pe�n� si�� wiatru, sta�a elektrownia. In�ynierowie instalowali o�wietlenie, �eby �atwiej doprowadzi� kabel do bomby; s�ysza�a niedaleko ich g�osy wykrzykuj�ce rozkazy i�widzia�a za drzewami chybotliwe �wiat�a. Sam kabel, gruby jak m�skie rami�, odwijano z�gigantycznej szpuli umieszczonej na ci�ar�wce w�g�rze zbocza i�powoli opuszczano po ska�ach w�takim tempie, �e powinien dotrze� do bomby za pi�� minut lub nawet szybciej.

Przy zeppelinie ojciec MacPhail zebra� �o�nierzy. Kilku sta�o na stra�y, spogl�daj�c w�deszczow� ciemno�� z�karabinami w�pogotowiu, podczas gdy inni otwierali drewnian� skrzyni� zawieraj�c� bomb� i�przygotowywali j� do pod��czenia kabla. W�blasku reflektor�w Pani Coulter widzia�a wyra�nie ociekaj�c� deszczem, niezgrabn� maszyneri�, lekko przechylon� na skalnym pod�o�u. S�ysza�a trzaski wysokiego napi�cia i�buczenie reflektor�w, kt�rych przewody ko�ysa�y si� na wietrze w�g�r� i�w d�, rozpryskuj�c deszcz i�rzucaj�c cienie na skalne zbocze niczym groteskowe skakanki.

Pani Coulter przera�aj�co dobrze zna�a cz�� sprz�tu: druciane klatki, srebrne ostrze gilotyny. Reszta aparatury nic jej nie przypomina�a; nie dostrzega�a �adnej prawid�owo�ci w�cewkach, cylindrach, rz�dach izolator�w, pl�taninie rurek. Jednak gdzie� w�tym chaosie znajdowa� si� ma�y loczek w�os�w, od kt�rego wszystko zale�a�o.

Po lewej stronie zbocze opada�o w�ciemno��, a�daleko w�dole b�yska� biel� i�grzmia� wodospad w�Saint-Jean-les-Eaux.

Nagle rozleg� si� krzyk. Jeden z��o�nierzy upu�ci� karabin, zatoczy� si� do przodu i�upad� na ziemi�, kopi�c, rzucaj�c si� i�j�cz�c z�b�lu. W�odpowiedzi Przewodnicz�cy wzni�s� oczy w�niebo, przy�o�y� r�ce do ust i�wyda� przenikliwy wrzask.

Co on robi?

Po chwili pani Coulter ju� wiedzia�a. Ni mniej, ni wi�cej, tylko czarownica sfrun�a z�nieba i�wyl�dowa�a obok Przewodnicz�cego, kt�ry zawo�a�, przekrzykuj�c wiatr:

� Szukaj w�pobli�u! Jakie� stworzenie pomaga tej kobiecie. Zaatakowa�o ju� kilku moich ludzi. Ty widzisz po ciemku. Znajd� je i�zabij!

� Co� nadchodzi � oznajmi�a czarownica g�osem, kt�ry dotar� do kryj�wki pani Coulter. � Widz� to na p�nocy.

� Niewa�ne. Znajd� tego stwora i�zniszcz! � rozkaza� Przewodnicz�cy. � Nie mo�e by� daleko. I�poszukaj tej kobiety. Ruszaj!

Czarownica wzbi�a si� w�powietrze. Nagle ma�pa chwyci�a pani� Coulter za r�k� i�co� pokaza�a. To by� Lord Roke, le��cy na otwartej przestrzeni, na k�pce mchu. Jak mogli go nie zauwa�y�? Ale widocznie co� mu si� sta�o, poniewa� si� nie rusza�.

� Id� i�przynie� go � rozkaza�a.

Ma�pa skuli�a si� i�przemyka�a od jednego g�azu do drugiego, kieruj�c si� do ma�ej plamki zieleni w�r�d ska�. Jej z�ociste futro pociemnia�o od deszczu i�przyklei�o si� do cia�a, dzi�ki czemu wydawa�a si� mniejsza i�mniej widoczna, ale i�tak straszliwie rzuca�a si� w�oczy.

Tymczasem ojciec MacPhail ponownie odwr�ci� si� do bomby. In�ynierowie z�elektrowni doci�gn�li ju� do niej kabel, a�technicy dokr�cali zaciski i�przygotowywali terminale.

Pani Coulter zastanawia�a si�, co teraz zrobi Przewodnicz�cy, skoro jego ofiara uciek�a. Potem ojciec MacPhail obejrza� si� przez rami� i�zobaczy�a wyraz jego twarzy. By�a tak napi�ta i�skupiona, �e przypomina�a bardziej mask� ni� �ywe oblicze. Wargi porusza�y si� w�modlitwie, szeroko otwarte oczy wznosi�y si� w�g�r�, nie zwa�aj�c na siek�cy deszcz; wygl�da� ca�kiem jak ponury hiszpa�ski obraz jakiego� �wi�tego w�m�cze�skiej ekstazie. Pani Coulter poczu�a nag�e uk�ucie strachu, poniewa� dok�adnie zrozumia�a jego zamiar: zamierza� sam si� po�wi�ci�. Bomba zadzia�a niezale�nie od obecno�ci pani Coulter.

Przemykaj�c od ska�y do ska�y, z�ocista ma�pa dotar�a do Lorda Roke.

� Mam z�aman� nog� � oznajmi� spokojnie Gallivespianin. � Ostatni cz�owiek na mnie nadepn��. S�uchaj uwa�nie...

Kiedy z�ocista ma�pa go nios�a, wyja�ni� dok�adnie, gdzie znajduje si� komora rezonacyjna i�jak j� otworzy�. W�a�ciwie na oczach �o�nierzy, krok po kroku, od cienia do cienia dajmon umyka� ze swoim drobnym �adunkiem.

Pani Coulter, kt�ra obserwowa�a ich, zagryzaj�c wargi, nagle us�ysza�a szum powietrza i�poczu�a mocne uderzenie � w�drzewo tu� obok. Stercza�a tam dr��ca strza�a, nie dalej ni� na odleg�o�� d�oni od lewego ramienia kobiety. Pani Coulter natychmiast rzuci�a si� w�bok, zanim czarownica zd��y�a znowu strzeli�, i�potoczy�a si� po zboczu w�stron� ma�py.

A potem wszystko nast�pi�o jednocze�nie, zbyt szybko: wybuch�a strzelanina i�k��b gryz�cego dymu wzbi� si� na zboczu, chocia� pani Coulter nie widzia�a p�omieni. Z�ocista ma�pa, widz�c swoj� pani� w�niebezpiecze�stwie, po�o�y�a na ziemi Lorda Roke i�skoczy�a jej na pomoc dok�adnie w�chwili, kiedy czarownica spikowa�a w�d� z�wyci�gni�tym no�em. Lord Roke opar� si� o�najbli�szy g�az, a�pani Coulter rzuci�a si� na czarownic�. Mocowa�y si� zawzi�cie w�r�d ska�, podczas gdy z�ocista ma�pa wyrywa�a wszystkie ig�y z�ga��zi sosny ob�ocznej nale��cej do czarownicy.

Tymczasem Przewodnicz�cy wpycha� swoj� dajmon�-jaszczurk� do mniejszej ze srebrnych siatkowych klatek. Wyrywa�a si�, skrzecza�a i�gryz�a, ale on strz�sn�� j� z�d�oni i�szybko zatrzasn�� drzwiczki. Technicy wykonywali ostatnie przygotowania, sprawdzali liczniki i�wska�niki.

Z g�ry spad�a mewa z�dzikim wrzaskiem i�chwyci�a w�pazury Gallivespianina. By� to dajmon czarownicy. Lord Roke opiera� si� zaciekle, ale ptak trzyma� go zbyt mocno. Potem czarownica wyrwa�a si� z�r�k pani Coulter, z�apa�a postrz�pion� sosnow� ga��� i�skoczy�a w�powietrze, by do��czy� do swojego dajmona.

Pani Coulter pobieg�a w�stron� bomby, czuj�c, jak dym atakuje jej nos i�gard�o: gaz �zawi�cy. Prawie wszyscy �o�nierze padli lub rozbiegli si�, kaszl�c (sk�d si� wzi�� ten gaz? � zadawa�a sobie pytanie), teraz jednak, kiedy wiatr zacz�� go rozwiewa�, znowu si� gromadzili. Wielki �ebrowany brzuch zeppelina wydyma� si� nad bomb�, cumy napr�a�y si� na wietrze, srebrzyste boki ocieka�y deszczem.

Lecz wtedy gdzie� wysoko rozleg� si� wrzask tak przera�liwy, �e pani Coulter zadzwoni�o w�uszach i�nawet z�ocista ma�pa przywar�a do niej w�strachu. Sekund� p�niej, wiruj�c w�pl�taninie bia�ych ko�czyn, czarnego jedwabiu i�zielonych ga��zi, czarownica run�a z�nieba prosto do st�p ojca MacPhaila i�jej ko�ci g�o�no chrupn�y o�ska��.

Pani Coulter rzuci�a si� do przodu, �eby zobaczy�, czy Lord Roke prze�y� upadek. Ale Gallivespianin by� martwy. Jego prawa ostroga tkwi�a g��boko w�szyi czarownicy.

Sama czarownica jeszcze �y�a i�jej dygocz�ce wargi formowa�y s�owa:

� Co� nadchodzi... co� jeszcze... nadchodzi...

To nie mia�o sensu. Przewodnicz�cy przest�powa� ju� nad jej cia�em w�drodze do wi�kszej klatki. Jego dajmona biega�a wzd�u� �cianek mniejszej klatki, srebrna siatka dzwoni�a pod jej pazurkami, �a�osny g�os b�aga� o�lito��.

Z�ocista ma�pa skoczy�a na ojca MacPhaila, ale nie zamierza�a atakowa�: wdrapa�a si� na ramiona m�czyzny, �eby dosi�gn�� skomplikowanego serca rurek i�przewod�w, komory rezonacyjnej. Przewodnicz�cy pr�bowa� z�apa� dajmona, ale pani Coulter chwyci�a rami� m�czyzny i�zacz�a go odci�ga�. Nic nie widzia�a: deszcz zalewa� jej oczy, a�w powietrzu ci�gle unosi� si� gaz.

I wsz�dzie dooko�a trwa�a strzelanina: co si� dzia�o?

W chybotliwym �wietle reflektor�w ko�ysanych wiatrem wszystko wydawa�o si� porusza�, nawet czarne g�azy na g�rskim stoku. Przewodnicz�cy i�pani Coulter walczyli zaciekle, bij�c, drapi�c, szarpi�c, ci�gn�c, gryz�c; on by� silny, a�ona zm�czona, lecz by�a r�wnie� zdesperowana i�mog�a go odci�gn��, gdyby nie ogl�da�a si� na swojego dajmona, kt�ry manipulowa� uchwytami. Czarne ruchliwe �apki obmacywa�y mechanizm ze wszystkich stron, ci�gn�y, przekr�ca�y, si�ga�y do �rodka...

Potem pani Coulter otrzyma�a cios w�skro�. Upad�a og�uszona, a�Przewodnicz�cy wyrwa� si� i�wgramoli� do klatki, zakrwawiony, zamykaj�c za sob� drzwi.

A ma�pa ju� otworzy�a komor� � szklane drzwiczki na ci�kich zawiasach � i�si�ga�a do �rodka: tam by� lok w�os�w, tkwi�cy pomi�dzy gumowymi wy�ci�kami w�metalowym zacisku! Pani Coulter pod�wign�a si� na dr��cych r�kach. Z�ca�ej si�y potrz�sn�a srebrn� siatk�, patrz�c na ostrze, na migaj�ce terminale, na m�czyn� w��rodku. Ma�pa odkr�ca�a zacisk, a�Przewodnicz�cy z�ponurym uniesieniem na twarzy skr�ca� razem druty.

Nast�pi� silny b�ysk bieli, ostry trzask i�ma�pa wylecia�a wysoko w�powietrze. Razem z�ni� wzni�s� si� ma�y z�oty ob�oczek; czy to by�y w�osy Lyry, czy ma�pia sier��? Czymkolwiek to by�o, natychmiast rozp�yn�o si� w�mroku. Pani Coulter na wp� unios�a si� z�ziemi, spazmatycznie zaciskaj�c praw� r�k� na drucianej siatce, w�g�owie jej hucza�o, serce wali�o jak szalone.

Co� si� sta�o z�jej wzrokiem. Sp�yn�a na ni� straszliwa jasno��, zdolno�� widzenia najdrobniejszych szczeg��w, i�jej oczy skupi�y si� na jedynym wa�nym szczeg�le we wszech�wiecie: do gumowej wy�ci�ki zacisku w�komorze rezonacyjnej przywar� jeden jedyny ciemnoz�oty w�os.

Krzykn�a przera�liwie z�rozpaczy i�potrz�sn�a klatk�, resztkami si� pr�buj�c str�ci� w�os. Przewodnicz�cy przesun�� r�kami po twarzy, star� krople deszczu. Poruszy� wargami, jakby co� m�wi�, ale nie s�ysza�a ani s�owa. Bezsilnie szarpa�a za siatk�, a�potem rzuci�a si� ca�ym ci�arem na maszyn�, kiedy Przewodnicz�cy po��czy� druty. B�ysn�a iskierka i�w ca�kowitej ciszy l�ni�ce srebrne ostrze run�o w�d�.

Co� gdzie� wybuch�o, ale pani Coulter nic nie czu�a.

Czyje� r�ce unosi�y j� w�g�r�; r�ce Lorda Asriela. Nic ju� jej nie dziwi�o; pojazd intencyjny sta� za nim, idealnie poziomo ustawiony na zboczu. Lord Asriel wzi�� j� na r�ce i�zani�s� do statku, ignoruj�c strzelanin�, k��by dymu, ostrzegawcze i�przera�one okrzyki.

� Czy on nie �yje? Czy to wybuch�o? � zdo�a�a wykrztusi�.

Lord Asriel wspi�� si� na fotel obok niej, a�irbisica wskoczy�a za nimi, nios�c w�pysku p�przytomn� ma�p� Lord Asriel przej�� stery i�statek natychmiast skoczy� w�powietrze. Oczami zamglonymi z�b�lu pani Coulter spojrza�a w�d� na g�rskie zbocze. Ludzie biegali tu i�tam jak mr�wki; kilku le�a�o martwych, kilku rannych pe�za�o po ska�ach; wielki kabel z�elektrowni wi� si� poprzez chaos, si�gaj�c do b�yszcz�cej bomby, gdzie skurczone cia�o Przewodnicz�cego spoczywa�o w�klatce.

� A�Lord Roke? � zapyta� Lord Asriel.

� Nie �yje � szepn�a.

Nacisn�� guzik i��wietlna lanca pomkn�a w�stron� zeppelina kolebi�cego si� na uwi�zi. W�okamgnieniu ca�y pojazd rozkwit� koron� bia�ego ognia, kt�ra otoczy�a statek intencyjny, wisz�cy bez ruchu i�bez szwanku w�r�d �aru. Lord Asriel niespiesznie uni�s� maszyn� i�patrzyli z�g�ry, jak p�on�cy zeppelin powoli, powoli przewraca si� na bomb�, kable, �o�nierzy i�ca�� reszt�, i�wszystko zacz�o kozio�kowa� po zboczu w�k��bowisku dymu i�p�omieni, nabieraj�c szybko�ci i�zapalaj�c po drodze �ywiczne drzewa, a� run�o w�spienione wody katarakty, kt�re unios�y szcz�tki daleko w�ciemno��.

Lord Asriel ponownie dotkn�� ster�w i�statek intencyjny ruszy� szybko na p�noc. Lecz pani Coulter nie mog�a oderwa� oczu od tej sceny; przez d�ugi czas ogl�da�a si� do ty�u, wpatruj�c si� w�ogie� za�zawionymi oczami, a� widzia�a tylko poziom� pomara�czow� lini� wyryt� w�ciemno�ci, zwie�czon� k��bami dymu i�pary, a�potem ju� nic.

Ciemno��, wszechogarniaj�ca czer� napiera�a na oczy tak mocno, �e Lyra niemal czu�a ci�ar tysi�cy ton ska� nad g�ow�. Jedyne �wiat�o wydziela� luminescencyjny ogon wa�ki lady Salmakii, lecz nawet ono blad�o, poniewa� nieszcz�sne owady nie znalaz�y w�tym �wiecie nic do jedzenia; wa�ka kawalera zdech�a niedawno.

Tak wi�c Tialys siedzia� na ramieniu Willa, a�Lyra trzyma�a w�d�oniach wa�k� Salmakii, kt�ra szeptem uspokaja�a dr��ce stworzenie i�karmi�a je najpierw okruchami ciastek, a�potem w�asn� krwi�. Gdyby Lyra to zobaczy�a, ofiarowa�aby swoj�, poniewa� mia�a jej wi�cej; lecz skupia�a ca�� uwag� na wyszukiwaniu miejsca do bezpiecznego postawienia st�p i�wymijaniu najni�szych fragment�w sklepienia.

Harpia Bez-Imienia zaprowadzi�a ich do systemu jaski�, przez kt�re dotr�, jak zapewnia�a, do najbli�szego miejsca w�krainie zmar�ych, sk�d mo�na otworzy� okno do innego �wiata. Za nimi ci�gn�a nieko�cz�ca si� kolumna duch�w. Tunel wype�nia�y szepty, kiedy przodownicy pop�dzali maruder�w, dzielni zach�cali l�kliwych, starzy dodawali nadziei m�odym.

� Czy daleko jeszcze, Bez-Imienia? � zapyta�a cicho Lyra. � Biedna wa�ka zdycha i�wkr�tce zostaniemy bez �wiat�a.

Harpia zatrzyma�a si� i�odwr�ci�a, �eby odpowiedzie�:

� Po prostu id� za mn�. Je�li nie widzisz, zdaj si� na s�uch. Je�li nie s�yszysz, zdaj si� na dotyk.

Jej oczy gorza�y p�omieniem w�ciemno�ciach. Lyra kiwn�a g�ow� i�powiedzia�a:

� Dobrze, ale nie jestem taka silna jak dawniej i�nie jestem dzielna, w�ka�dym razie nie bardzo. Prosz�, nie zatrzymuj si�. P�jd� za tob�... wszyscy p�jdziemy. Prosz�, id� dalej, Bez-Imienia.

Harpia odwr�ci�a si� i�ruszy�a dalej. Luminescencja wa�ki s�ab�a z�minuty na minut� i�Lyra wiedzia�a, �e wkr�tce �wiat�o ca�kiem zga�nie.

Lecz kiedy ku�tyka�a po kamieniach, jaki� g�os przem�wi� tu� obok � znajomy g�os.

� Lyro... Lyro, dziecko... Odwr�ci�a si� uradowana.

� Pan Scoresby! Och, tak si� ciesz�, �e pana s�ysz�! To naprawd� pan... Nie widz�, tylko... Och, chcia�abym pana dotkn��!

W s�abiutkim �wietle dostrzeg�a chud� sylwetk� i�sardoniczny u�miech teksa�skiego aeronauty i�jej r�ka sama wyci�gn�a si� do niego � na pr�no.

� Ja te�, skarbie. Ale pos�uchaj mnie... Oni tam knuj� przeciwko tobie... nie pytaj mnie w�jaki spos�b. Czy to jest ten ch�opiec z�no�em?

Will patrzy� na niego, pragn�c zobaczy� starego towarzysza Lyry; lecz teraz jego wzrok przesun�� si� obok Lee i�zatrzyma� na duchu stoj�cym dalej. Lyra od razu rozpozna�a t� doros�� wersj� Willa � ta sama wystaj�ca szcz�ka, ten sam spos�b trzymania g�owy.

Willowi zabrak�o s��w, ale jego ojciec przem�wi�:

� S�uchajcie... nie ma czasu na wyja�nienia... Zr�bcie dok�adnie to, co ka��. Wyjmij n� i�znajd� miejsce na g�owie Lyry, sk�d odci�to pukiel w�os�w.

M�wi� nagl�cym tonem, wi�c Will nie traci� czasu na pytania. Lyra, z�oczami rozszerzonymi niepokojem, podnios�a wa�k� jedn� r�k�, a�drug� pomaca�a w�osy.

� Nie � zaprotestowa� Will � zabierz r�k�... nic nie widz�.

W s�abym blasku zobaczy� tu� nad jej lew� skroni� k�pk� w�os�w kr�tszych ni� pozosta�e.

� Kto to zrobi�? � zapyta�a Lyra. � I...

� Sza � uciszy� j� Will i�zwr�ci� si� do ojca: � Co mam robi�?

� Zetnij te kr�tsze w�osy do go�ej sk�ry. Pozbieraj wszystkie starannie, �eby nie brakowa�o ani jednego w�osa. Potem otw�rz inny �wiat, oboj�tnie jaki, w�� tam w�osy i�zamknij go. Zr�b to zaraz, natychmiast.

Harpia patrzy�a; duchy t�oczy�y si� jak najbli�ej. Lyra widzia�a w�mroku ich blade twarze. Wystraszona i�oszo�omiona, sta�a, zagryzaj�c wargi, kiedy Will wykonywa� polecenie ojca, przysuwaj�c twarz blisko do czubka no�a w�nik�ym �wietle wa�ki. Wyci�� niewielkie zag��bienie w�skale innego �wiata, wsypa� tam wszystkie kr�tkie z�ociste w�oski i�w�o�y� ska�� z�powrotem na miejsce, zanim zamkn�� okno.

A wtedy grunt zacz�� dygota�. Gdzie� bardzo g��boko rozleg� si� zgrzytliwy, j�kliwy ha�as, jakby ca�y �rodek ziemi obraca� si� niczym gigantyczny kamie� m�y�ski. Ze sklepienia tunelu posypa�y si� ma�e kamyki. Ziemia nagle przechyli�a si� na bok. Will chwyci� Lyr� za rami� i�przywarli do siebie, a�ska�a pod ich stopami zacz�a si� porusza� i�przesuwa�, lu�ne od�amki obija�y im �ydki i�stopy...

Dwoje dzieci, os�aniaj�c Gallivespian, przykucn�o i�zakry�o g�owy r�kami; a�potem przez jedn� straszliw� chwil� zostali uniesieni w�lewo i�trzymali si� kurczowo jedno drugiego, zbyt wstrz��ni�ci i�przera�eni, �eby krzycze�. Uszy wype�ni� im huk tysi�cy ton ska�, przewalaj�cych si� pod nimi.

Wreszcie ruch usta�, chocia� wsz�dzie wok� nich mniejsze g�azy wci�� toczy�y si�, kozio�kuj�c po zboczu, kt�rego tu nie by�o jeszcze przed minut�. Lyra le�a�a na lewym ramieniu Willa. Praw� r�k� poszuka� no�a i�znalaz� go przy pasie.

� Tialys? Salmakia? � zapyta� dr��cym g�osem.

� Jeste�my cali i�zdrowi � odpowiedzia� g�os kawalera przy jego uchu.

Powietrze wype�nia� kurz i�kordytowy zapach zmia�d�onej ska�y. Nic nie widzieli, prawie nie mogli oddycha�; wa�ka nie �y�a.

� Panie Scoresby? � odezwa�a si� Lyra. � Nic nie widzimy... Co si� sta�o?

� Jestem tutaj � odpowiedzia� g�os Lee w�pobli�u. � Chyba bomba wybuch�a i�nie trafi�a.

� Bomba?! � zawo�a�a przestraszona Lyra; ale potem zapyta�a: � Roger, jeste� tam?

� Tak � rozleg� si� cichutki szept. � Pan Parry mnie uratowa�. Spada�em, ale on mnie z�apa�.

� Patrzcie � powiedzia� duch Johna Parry'ego. � Ale trzymajcie si� ska�y i�nie wykonujcie �adnych ruch�w.

Kurz opada� i�sk�d� dochodzi�o �wiat�o: dziwny blado-z�oty blask, jakby pada� na nich drobny �wietlisty deszcz. To wystarczy�o, �eby nape�ni� strachem ich serca, poniewa� blask o�wietla� miejsce le��ce po lewej, gdzie wszystko spada�o � czy raczej sp�ywa�o jak rzeka przez pr�g wodospadu.

By�a to rozleg�a czama pustka, przypominaj�ca szyb wykuty w�najg��bszej ciemno�ci. Z�ote �wiat�o sp�ywa�o do niego i�gas�o. Widzieli drugi brzeg, znacznie dalej, ni� Will m�g� dorzuci� kamieniem. Po prawej osypisko surowych g�az�w, zamar�ych w�chwiejnej r�wnowadze, wznosi�o si� stromo w�pylisty mrok.

Dzieci i�ich towarzysze tkwili uczepieni nawet nie p�ki � ledwie kilku wyst�p�w na skraju przepa�ci. Jedyna droga prowadzi�a do przodu, w�poprzek zbocza, w�r�d potrzaskanych ska� i�chybotliwych g�az�w, kt�re � zdawa�o si� � run� w�d� od najl�ejszego dotkni�cia.

Za nimi, w�miar� jak kurz opada�, coraz wi�cej duch�w wpatrywa�o si� w�przepa�� ze zgroz�. Kuli�y si� na zboczu, nie �miej�c si� ruszy�, jak sparali�owane. Tylko harpie nie okazywa�y strachu; wzbi�y si� w�powietrze i�szybowa�y wysoko, przeprowadza�y rekonesans, z�ty�u dodawa�y otuchy tym tkwi�cym jeszcze w�tunelu, z�przodu szuka�y drogi wyj�cia.

Lyra sprawdzi�a aletheiometr: by� ca�y. T�umi�c l�k, rozejrza�a si�, odnalaz�a wzrokiem twarzyczk� Rogera i�powiedzia�a:

� No dobrze, wszyscy tu jeste�my, nic nam si� nie sta�o. I�teraz przynajmniej widzimy. Wi�c chod�my dalej. Mo�emy i�� tylko po kraw�dzi tego... � wskaza�a przepa��. � Wi�c po prostu musimy i�� do przodu. Przysi�gam, �e Will i�ja nie ustaniemy. Wi�c nie b�jcie si�, nie poddawajcie, nie oci�gajcie. Powiedzcie innym. Nie mog� ogl�da� si� za siebie przez ca�y czas, bo musz� patrze� pod nogi, wi�c ufam wam, �e p�jdziecie za nami, zgoda?

Ma�y duch kiwn�� g�ow�. I�tak w�milczeniu pe�nym przera�enia kolumna zmar�ych rozpocz�a w�dr�wk� skrajem otch�ani. Jak d�ugo to trwa�o, nie wiedzieli ani Will, ani Lyra, lecz �adne z�nich nigdy nie mia�o zapomnie� tej strasznej i�niebezpiecznej przeprawy. W�dole panowa�a ciemno�� tak g��boka, �e zdawa�a si� wsysa� wzrok i�wywo�ywa�a u�patrz�cych upiorne zawroty g�owy. Starali si� patrze� prosto przed siebie, na t� ska��, t� nisz�, ten wyst�p, to osypisko �wiru; ale otch�a� kusi�a, przyci�ga�a wzrok i�mimo woli wci�� tam spogl�dali, czuj�c, �e trac� r�wnowag�, �wiat ko�ysze si� przed oczami i�okropne md�o�ci podchodz� do gard�a.

Od czasu do czasu �ywi ogl�dali si� za siebie i�widzieli niesko�czony szereg zmar�ych wychodz�cych ze szczeliny, przez kt�r� przeszli; matki przyciska�y do piersi twarzyczki niemowl�t, wiekowi ojcowie cz�apali powoli, ma�e dzieci czepia�y si� kobiecych sp�dnic, wi�ksi ch�opcy i�dziewczynki w�wieku Rogera szli ostro�nie i�wytrwale, tak wielu ich... A�wszyscy pod��ali za Lyr� i�Willem z�nadziej�, w�stron� otwartej przestrzeni.

Lecz nie wszyscy im ufali. T�oczyli si� tu� za nimi i�dzieci czu�y zimne d�onie w�sercach i�wn�trzno�ciach, s�ysza�y z�o�liwe szepty:

� Gdzie jest ten g�rny �wiat? Jak d�ugo jeszcze?

� Boimy si�!

� Niepotrzebnie tu przyszli�my... w�krainie zmar�ych przynajmniej mieli�my troch� �wiat�a i�troch� towarzystwa... Tu jest du�o gorzej!

� �le zrobili�cie, �e przybyli�cie do naszej krainy! Powinni�cie zosta� we w�asnym �wiecie i�zaczeka� na swoj� �mier�, zanim przyszli�cie nam szkodzi�!

� Jakim prawem nas prowadzicie? Jeste�cie tylko dzie�mi! Kto wam da� pozwolenie?

Will chcia� si� odwr�ci� i�przep�dzi� ich, ale Lyra przytrzyma�a go za rami�.

� Oni s� wystraszeni i�nieszcz�liwi � powiedzia�a. Potem przem�wi�a lady Salmakia i�jej czysty, spokojny g�os rozni�s� si� daleko w�wielkiej pustce:

� Przyjaciele, b�d�cie dzielni! Trzymajcie si� razem i�nie ustawajcie! Droga jest trudna, ale Lyra j� odnajdzie. Cierpliwo�ci, nie martwcie si�, wyprowadzimy was st�d, bez obawy!

Lyra sama dozna�a otuchy, s�ysz�c te s�owa, bo taki by� zamiar lady Salmakii. I�w�drowali dalej z�mozo�em.

� Will � odezwa�a si� Lyra po kilku minutach � s�yszysz ten wiatr?

� Tak, s�ysz� � odpar�. � Ale go nie czuj�. I�co� ci powiem o�tej dziurze tam w�dole. To taka sama dziura, jak wtedy, gdy wycinam okno. Ten sam rodzaj kraw�dzi. Taka kraw�d� jest wyj�tkowa � kto raz jej dotknie, ju� nigdy nie zapomni. I�widz� j� tam, gdzie ska�a opada w�ciemno��. Ale ta wielka przestrze� w�dole nie jest zwyk�ym �wiatem. R�ni si� od innych �wiat�w. Nie podoba mi si�. Chcia�bym j� zamkn��. � Nie zamkn��e� wszystkich okien, kt�re zrobi�e�?

� Nie, bo niekt�rych nie mog�em. Ale wiem, �e powinienem. �le si� dzieje, je�li zostaj� otwarte. A�takie wielkie okno... � Wskaza� w�d�, nie chc�c patrze�. � To nie w�porz�dku. Co� z�ego si� stanie.

Podczas gdy oni rozmawiali, troch� dalej odbywa�a si� inna rozmowa: kawaler Tialys konwersowa� po cichu z�duchami Lee Scoresby'ego i�Johna Parry'ego.

� Wi�c co m�wisz, John? � zagadn�� Lee. � �e nie powinni�my wyj�� na powietrze? Cz�owieku, ka�da moja cz�stka a� piszczy, �eby do��czy� do reszty �ywego wszech�wiata!

� Tak, moja te� � przyzna� ojciec Willa. � Ale wierz�, �e ci z�nas, kt�rzy nawykli do walki, mog� si� powstrzyma� i�mo�emy wzi�� udzia� w�bitwie po stronie Asriela. A�je�li wybierzemy w�a�ciwy moment, nasz udzia� mo�e si� okaza� decyduj�cy.

� Duchy? � rzuci� Tialys, bez powodzenia pr�buj�c ukry� sceptycyzm. � Jak mo�ecie walczy�?

� Nie mo�emy zrobi� krzywdy �ywym istotom, to prawda. Lecz armia Asriela zmierzy si� tak�e z�innymi istotami.

� Upiory... � podpowiedzia� Lee.

� W�a�nie o�tym my�la�em. Atakuj� dajmony, prawda? A�nasze dajmony dawno odesz�y. Warto spr�bowa�, Lee.

� No, jestem z�tob�, przyjacielu.

� A�ty, panie � zwr�ci� si� duch Johna Parry'ego do kawalera: � Rozmawia�em z�duchami twojego ludu. Czy po�yjesz dostatecznie d�ugo, �eby jeszcze zobaczy� �wiat, zanim umrzesz i�powr�cisz jako duch?

� To prawda, nasze �ycie trwa kr�tko w�por�wnaniu z�waszym. Prze�yj� jeszcze kilka dni � oznajmi� Tialys � a�lady Salmakia mo�e troch� d�u�ej. Lecz dzi�ki tym dzieciom nie pozostaniemy wiecznie na wygnaniu jako duchy. Jestem dumny, �e im pomagam.

W�drowali dalej. Ohydna przepa�� zia�a u�ich st�p i�jeden fa�szywy krok, jeden niedba�y chwyt, jeden obluzowany kamie� grozi�y upadkiem w�d� � pomy�la�a Lyra � tak g��boko, �e cz�owiek umar�by z�g�odu, zanim dotar�by do dna, a�potem jego biedna dusza spada�aby bez ko�ca w�czarn� otch�a�, bez szans na pomoc, bo �adne r�ce nie si�gn� tam i�nie uratuj� ofiary, �wiadomej i�spadaj�cej przez wieczno��...

Och, to by�oby znacznie gorsze ni� martwy szary �wiat, kt�ry opu�cili.

Dziwne zjawisko zasz�o wtedy w�jej umy�le. My�l o�spadaniu wywo�a�a zawr�t g�owy i�Lyra zachwia�a si� na skraju przepa�ci. Will by� za daleko, �eby mog�a chwyci� jego r�k�; ale w�tamtej chwili bardziej pami�ta�a o�Rogerze i�ma�y ognik pr�no�ci zap�on�� przelotnie w�jej sercu. Pewnego razu na dachu Kolegium Jordana, tylko �eby go nastraszy�, pokona�a zawr�t g�owy i�przesz�a po kraw�dzi kamiennej rynny.

Obejrza�a si�, �eby mu o�tym przypomnie�. Przecie� by�a Lyr� Rogera, odwa�n� i�pe�n� wdzi�ku; nie musia�a pe�za� jak robak.

Ale szepcz�cy g�os ma�ego ch�opca powiedzia�:

� Lyro, uwa�aj... Pami�taj, �e nie umar�a� jak my...

I wszystko sta�o si� tak powoli, ale nie mog�a tego powstrzyma�: ci�ar jej cia�a przesun�� si�, kamienie uciek�y jej spod n�g i�bezradnie zacz�a si� ze�lizgiwa�. W�pierwszej chwili to j� rozz�o�ci�o, potem roz�mieszy�o. Jak g�upio! � pomy�la�a. Lecz poniewa� nie mia�a si� czego przytrzyma�, bo kamienie nie dawa�y jej oparcia i�coraz szybciej zje�d�a�a ku kraw�dzi, zgroza uderzy�a w�ni� jak obuchem. Spada�a. Nic nie mog�o jej zatrzyma�. Ju� by�o za p�no.

Wstrz�sn�� ni� spazm przera�enia. Nie widzia�a, �e duchy rzuci�y si� za ni� i�pr�bowa�y j� chwyci�, ale przemkn�a przez nie jak kamie� przez mg��; nie s�ysza�a �e Will wo�a jej imi� tak g�o�no, �e otch�a� odpowiada echem. Ca�� jej istot� wype�ni� potworny strach. Stacza�a si� coraz szybciej, w�d� i�w d�, i�niekt�re duchy nie mog�y na to patrze�: zakry�y oczy i�g�o�no krzycza�y.

Will skamienia� z�przera�enia. Widzia�, jak Lyra zsuwa si� coraz ni�ej; wiedzia�, �e nie mo�e nic zrobi� i��e musi patrze� do ko�ca. Nie s�ysza� w�asnego rozpaczliwego j�ku podobnie jak ona. Jeszcze dwie sekundy... jeszcze sekunda... dotar�a do kraw�dzi, nie mog�a si� zatrzyma�, spada�a...

Z ciemno�ci wylecia�a nagle ta sama istota, kt�rej szpony niedawno zrani�y czo�o Lyry, harpia Bez-Imienia, skrzydlaty stw�r o�kobiecej twarzy; i�te same szpony zamkn�y si� na nadgarstku dziewczynki. Razem polecia�y w�d�, dodatkowy ci�ar okaza� si� niemal zbyt wielki, ale silne skrzyd�a harpii uderza�y nieprzerwanie, szpony trzyma�y mocno i�powoli, mozolnie, powoli, mozolnie harpia wynios�a dziecko z�otch�ani i�z�o�y�a omdla��, bezw�adn� Lyr� w�wyci�gni�tych ramionach Willa.

Chwyci� j� mocno, przycisn�� do piersi i�poczu� na �ebrach dzikie �omotanie jej serca. Nie by�a wtedy Lyr�, a�on nie by� Willem; nie by�a dziewczyn�, a�on nie by� ch�opcem. Byli jedynymi istotami ludzkimi w�tej ogromnej otch�ani �mierci. Przywierali do siebie, a�duchy otacza�y ich, wyszeptuj�c pocieszenia, b�ogos�awi�c harpi�. Najbli�ej znalaz� si� ojciec Willa oraz Lee Scoresby; jak�e pragn�li r�wnie� obj�� Lyr�. Tialys i�Salmakia dzi�kowali harpii Bez-Imienia, wychwalali j� pod niebiosa, nazywali zbawicielk� ich wszystkich, b�ogos�awili jej po�wi�cenie i�odwag�.

Jak tylko Lyra mog�a si� poruszy�, wyci�gn�a dr��ce r�ce do harpii, zarzuci�a jej ramiona na szyj� i�obsypa�a poca�unkami jej wyniszczon� twarz. Nie mog�a wykrztusi� s�owa. Wstrz�s odebra� jej zdolno�� m�wienia, pr�no��, ca�� pewno�� siebie.

Le�eli nieruchomo przez kilka minut. Kiedy strach nieco ust�pi�, ruszyli znowu; Will mocno trzyma� d�o� Lyry w�zdrowej r�ce i�sprawdza� ka�de miejsce, zanim postawi� na nim stop�. W�dr�wka by�a tak powolna i�nu��ca, �e dos�ownie konali z�wyczerpania, ale nie mogli si� zatrzyma�, nie mogli odpocz��. Kto m�g�by odpoczywa� nad t� straszliw� przepa�ci�?

� Sp�jrz przed siebie. Tam chyba jest wyj�cie... � powiedzia� Will po godzinie mord�gi.

Mia� racj�: stromizna z�agodnia�a i�mogli nawet wdrapa� si� wy�ej, dalej od kraw�dzi. A�z przodu: czy to nie uskok w��cianie skalnej? Czy to naprawd� wyj�cie?

Lyra spojrza�a w�b�yszcz�ce oczy Willa i�u�miechn�a si�.

Wdrapywali si� coraz wy�ej i�z ka�dym krokiem coraz bardziej oddalali si� od skraju przepa�ci. W�trakcie wspinaczki stwierdzili, �e grunt staje si� coraz stabilniejszy, uchwyty na r�ce coraz bezpieczniejsze, kamienie pod stopami coraz mniej chybotliwe i�ju� niegro��ce skr�ceniem kostki.

� Chyba ju� weszli�my do�� wysoko � powiedzia� Will. � Spr�buj� no�em i�zobacz�, co znajd�.

� Jeszcze nie � sprzeciwi�a si� harpia. � Jeszcze trzeba i��. To z�e miejsce do otwarcia. Lepsze miejsce wy�ej.

W�drowali w�milczeniu: r�ka, stopa, ruch, pr�ba, r�ka, stopa... Palce mieli obtarte do �ywego mi�sa, biodra i�kolana dr�a�y od wysi�ku, w�g�owach im szumia�o z�wyczerpania. Wspi�li si� ostatnie kilka metr�w do podn�a ska�y, gdzie w�ski przesmyk prowadzi� w�cie�.

Lyra patrzy�a piek�cymi oczami, jak Will wyj�� n� i�zacz�� szuka� odpowiedniego miejsca w�powietrzu, dotykaj�c ostrzem, cofaj�c si�, znowu dotykaj�c.

� Ach!

� Znalaz�e� otwart� przestrze�?

� Chyba tak...

� Will � powiedzia� duch jego ojca. � Zaczekaj chwil�, pos�uchaj mnie.

Will odwr�ci� si� i�opu�ci� n�. Podczas tej morderczej w�dr�wki nie mia� czasu my�le� o�ojcu, ale cieszy�a go jego obecno��. Nagle u�wiadomi� sobie, �e rozstaj� si� po raz ostatni.

� Co si� stanie, kiedy wyjdziesz na zewn�trz? � zapyta�. � Po prostu znikniesz?

� Jeszcze nie. Pan Scoresby i�ja mamy pomys�. Niekt�rzy z�nas zostan� tutaj troch� d�u�ej i�potrzebujemy ciebie, �eby� nas wpu�ci� do �wiata Lorda Asriela, bo przyda mu si� nasza pomoc. Co wi�cej � ci�gn�� powa�nie, spogl�daj�c na Lyr� � musicie sami tam wr�ci�, je�li chcecie odzyska� wasze dajmony. Poniewa� one tam odesz�y.

� Ale, panie Parry � odezwa�a si� Lyra � sk�d pan wie, �e nasze dajmony odesz�y do �wiata mojego ojca?

� Za �ycia by�em szamanem. Nauczy�em si� widzie�. Spytaj aletheiometr... potwierdzi to, co powiedzia�em. Ale jedno zapami�taj o�dajmonach � m�wi� z�naciskiem. � Cz�owiek, kt�rego zna�a� jako sir Charlesa Latroma, musia� co jaki� czas wraca� do w�asnego �wiata; nie m�g� mieszka� na sta�e w�moim. Filozofowie z�gildii Torre degli Angeli, kt�rzy podr�owali pomi�dzy �wiatami od ponad trzech stuleci, odkryli t� sam� prawd�, a�w rezultacie ich �wiat uleg� os�abieniu i�zepsuciu. Mnie przytrafi�o si� co� podobnego. By�em �o�nierzem, oficerem w�piechocie morskiej, a�potem zarabia�em na �ycie jako badacz i�odkrywca; cieszy�em si� znakomitym zdrowiem i�doskona�� kondycj�. Potem przez przypadek opu�ci�em w�asny �wiat i�nie mog�em znale�� drogi powrotnej. Wiele dokona�em i�wiele si� nauczy�em w��wiecie, do kt�rego trafi�em, ale po dziesi�ciu latach od mojego przybycia zapad�em na �mierteln� chorob�. Przyczyna jest nast�puj�ca: tw�j dajmon mo�e �y� w�pe�ni tylko w��wiecie, gdzie si� urodzi�. Gdzie indziej w�ko�cu zachoruje i�umrze. Mo�emy podr�owa�, je�eli znajdziemy przej�cia do innych �wiat�w, ale �y� mo�emy tylko we w�asnym. Wielkie przedsi�wzi�cie Lorda Asriela w�ko�cu upadnie z�tego samego powodu: musimy zbudowa� republik� niebios tutaj, gdzie jeste�my, poniewa� dla nas nie ma innego miejsca.

Will, m�j ch�opcze, ty i�Lyra mo�ecie teraz wyj�� na kr�tki odpoczynek, potrzebujecie tego i�zas�u�yli�cie na to; ale potem musicie wr�ci� w�ciemno�� ze mn� i�panem Scoresbym na t� jedn� ostatni� podr�.

Will i�Lyra wymienili spojrzenia. Potem on wyci�� okno � i�to by� dla nich najpi�kniejszy widok w��yciu.

Nocne powietrze wype�ni�o ich p�uca, �wie�e, czyste i�ch�odne. Oczy ujrza�y ol�niewaj�ce gwia�dziste sklepienie, po�yskuj�c� wod� gdzie� w�dole i�zagajniki pot�nych drzew, wysokich jak zamki, rozrzucone tu i�tam po rozleg�ej sawannie.

Will powi�kszy� okno, na ile zdo�a�, przechodz�c po trawie w�lewo i�w prawo. Poszerzy� je tak, �e sze��, siedem, osiem duch�w jednocze�nie mog�o wychodzi� z�krainy zmar�ych rami� przy ramieniu.

Pierwsze duchy zadr�a�y z�nadziej� i�fala podniecenia przesz�a po ca�ym d�ugim szeregu; ma�e dzieci i�wiekowi rodzice spogl�dali z�jednakowym podziwem i�zachwytem na pierwsze gwiazdy, kt�re widzieli od wiek�w, wype�niaj�ce blaskiem ich biedne wyg�odzone oczy.

Pierwszym duchem, kt�ry opu�ci� krain� zmar�ych, by� Roger. Zrobi� krok do przodu, obejrza� si� na Lyr� i�za�mia� ze zdziwieniem, kiedy zacz�� si� rozp�ywa� w�nocy, powietrzu, �wietle gwiazd... A�potem znik�, pozostawiaj�c po sobie spontaniczny ma�y wybuch rado�ci, kt�ry przypomina� Willowi b�belki w�kieliszku szampana.

Inne duchy ruszy�y za nim, a�Will i�Lyra upadli wyczerpani na traw� ci�k� od rosy, ka�dym nerwem swoich cia� b�ogos�awi�c s�odycz �yznej gleby, nocnego powietrza, gwia�dzistego nieba.

Kiedy ju� mulefa zacz�li budowa� platform� dla Mary, pracowali szybko i�sprawnie. Lubi�a im si� przygl�da�, poniewa� umieli dyskutowa� bez k��tni i�wsp�pracowa�, nie wchodz�c sobie nawzajem w�drog�, i�poniewa� ich techniki ci�cia, rozszczepiania i���czenia drewna by�y tak efektywne i�eleganckie.

W ci�gu dw�ch dni platforma obserwacyjna zosta�a zaprojektowana, zbudowana i�wci�gni�ta na g�r�. Okaza�a si� mocna, przestronna i�wygodna, i�kiedy Mary wspi�a si� na ni�, w�pewnym sensie poczu�a si� szcz�liwa jak nigdy dot�d. W�sensie fizycznym. Zielona g�stwina korony drzewa, g��boki b��kit nieba prze�wituj�cy spomi�dzy li�ci, �agodny wietrzyk ch�odz�cy sk�r�, lekki zapach kwiat�w przyjemnie dra�ni�cy powonienie; szelest li�ci, pie�� setki ptak�w i�odleg�y szum morskich fal � wszystko to ukoi�o i�nasyci�o jej zmys�y, i�gdyby tylko mog�a przesta� my�le�, pogr��y�aby si� w�ca�kowitym b�ogostanie.

Ale oczywi�cie zosta�a stworzona do my�lenia.

A kiedy spojrza�a przez swoj� lunet� i�zobaczy�a nieustanny odp�yw sarfu, Cienio-cz�steczek, zdawa�o jej si�, �e szcz�cie, �ycie i�nadzieja odp�ywaj� razem z�nimi. Nie potrafi�a znale�� �adnego wyja�nienia tego zjawiska.

Trzysta lat, powiedzieli mulefa; tak d�ugo ju� drzewa chorowa�y. Zak�adaj�c, �e Cienio-cz�steczki przenika�y jednakowo przez wszystkie �wiaty, prawdopodobnie to samo dzia�o si� w�jej wszech�wiecie i�we wszystkich pozosta�ych. Trzysta lat temu za�o�ono Kr�lewskie Towarzystwo Naukowe: pierwsze prawdziwe towarzystwo naukowe w�jej �wiecie. Newton dokonywa� swoich odkry� w�dziedzinie optyki i�grawitacji.

Trzysta lat temu w��wiecie Lyry kto� wynalaz� aletheiometr.

Wtedy r�wnie� w�tym dziwnym �wiecie, przez kt�ry przechodzi�a po drodze tutaj, stworzono zaczarowany n�.

Le�a�a na plecach, czuj�c, jak platforma porusza si� leciutko w�bardzo powolnym rytmie, kiedy wielkie drzewo ko�ysze si� na morskiej bryzie. Przy�o�y�a lunet� do oka i�obserwowa�a miriady male�kich iskierek dryfuj�cych poprzez li�cie, obok rozchylonych kwiat�w, wok� masywnych ga��zi, pod wiatr, powolnym, celowym ruchem, kt�ry wydawa� si� wr�cz �wiadomy.

Co tu si� sta�o przed trzema wiekami? Czy spowodowa�o ten odp�yw Py�u, czy raczej na odwr�t? Czy mo�e jedno i�drugie stanowi�o rezultat ca�kiem innego zjawiska? Czy po prostu nic ich nie ��czy�o?

Dryf dzia�a� hipnotyzuj�co. Jak �atwo zapa�� w�trans i�pozwoli�, �eby umys� odp�yn�� razem z�dryfuj�cymi cz�steczkami...

Mary tak bardzo by�a odpr�ona, �e zanim si� zorientowa�a, co robi, w�a�nie to zrobi�a. Nagle ockn�a si�: znalaz�a poza cia�em, wi�c wpad�a w�panik�.

Unosi�a si� metr nad platform�, w�r�d ga��zi. Co� sta�o si� z�pr�dem Py�u: zamiast powolnie dryfowa� p�dzi� jak rzeka wezbrana powodzi�. Czy przyspieszy�, czy te� czas p�yn�� dla niej inaczej, odk�d opu�ci�a swoje cia�o? Tak czy owak, grozi�o jej straszliwe niebezpiecze�stwo, poniewa� silny pr�d m�g� j� porwa� i�unie�� ze sob�. Rozpostar�a ramiona, �eby przytrzyma� si� czego� materialnego � ale nie mia�a ramion. Niczego nie dotyka�a. Teraz znalaz�a si� prawie nad t� okropn� przepa�ci�, jej cia�o oddala�o si� coraz bardziej, u�pione i�bezw�adne jak k�oda. Pr�bowa�a krzykn��, �eby si� obudzi�, daremnie. Cielesna pow�oka dalej spa�a, a��wiadomo�� wbrew w�asnej woli unosi�a si� coraz wy�ej nad koronami drzew, prosto w�otwarte niebo.

I chocia� walczy�a ze wszystkich si�, nie mog�a zawr�ci�. Pot�na si�a unios�a j� g�adko i�niepowstrzymanie jak woda przelewaj�ca si� przez grobl�: cz�steczki Py�u p�yn�y obok, jakby r�wnie� przelewa�y si� przez niewidzialn� kraw�d�.

I odci�ga�y j� od jej cia�a.

Mary zarzuci�a mentaln� lin� ratunkow� na swoj� fizyczn� ja�� i�pr�bowa�a sobie przypomnie� wra�enie przebywania w�ciele: wszelkie doznania, kt�re sk�adaj� si� na fizyczn� egzystencj�. Dotyk mi�kkiego koniuszka tr�by Atal, pieszcz�cej jej szyj�. Smak jajek na bekonie. Triumfalne napi�cie mi�ni, kiedy wci�ga�a si� na skaln� �cian�. Delikatny taniec palc�w po klawiaturze komputera. Zapach palonej kawy. Ciep�o ��ka w�zimow� noc.

Stopniowo przesta�a si� porusza�: lina ratunkowa trzyma�a mocno. Mary poczu�a ci�ar i�si�� pr�du napieraj�cego na ni�, kiedy wisia�a na niebie.

A potem sta�o si� co� dziwnego. Stopniowo (kiedy wzmacnia�a te zmys�owe wspomnienia i�dodawa�a inne smak zmro�onej margarity w�Kalifornii, siedzenie pod drzewkami cytrynowymi przed restauracj� w�Lizbonie, zdrapywanie szronu z�samochodowej szyby) poczu�a, �e pr�d Py�u s�abnie. Nap�r zel�a�.

Ale tylko na ni�: wsz�dzie dooko�a, w�g�rze i�w dole pot�ny pr�d p�yn�� r�wnie szybko jak zawsze. Jakim� cudem wok� niej pojawi�a si� ma�a oaza spokoju, gdzie cz�steczki opiera�y si� pr�dowi.

Posiada�y �wiadomo��! Wyczu�y jej strach i�zareagowa�y. I�zanios�y j� z�powrotem do opuszczonego cia�a, a�kiedy zbli�y�a si� na tyle, �eby znowu je zobaczy�, tak ci�kie, tak ciep�e, tak bezpieczne, bezg�o�ny szloch wstrz�sn�� jej sercem.

A potem zapad�a znowu w�swoje cia�o i�zbudzi�a si�.

Wzi�a g��boki, dr��cy oddech. Przycisn�a r�ce i�nogi do szorstkich desek platformy. Przed chwil� ma�o nie oszala�a ze strachu, a�teraz prze�ywa�a g��bok�, powoln� ekstaz�, po��czywszy si� na powr�t ze swoim cia�em, ziemi� i�ca�� materi�.

Wreszcie usiad�a i�pr�bowa�a zebra� my�li. Palce odnalaz�y lunet�, wi�c podnios�a j� do oczu dr��c� r�k�, pomagaj�c sobie drug�. Nie by�o w�tpliwo�ci: powolny, rozleg�y dryf zmieni� si� w�pow�d�. Nic nie czu�a, nic nie s�ysza�a i�bez lunety nic nie widzia�a, lecz nawet kiedy odsun�a od oka instrument, pozosta�o wyra�ne wra�enie szybkiego, milcz�cego odp�ywu razem z�czym�, czego nie zauwa�y�a wcze�niej w�swoim przera�eniu: g��boki, beznadziejny �al wype�nia� powietrze.

Cienio-cz�steczki wiedzia�y, co si� dzieje, i�by�y smutne.

Przecie� Mary sama sk�ada�a si� cz�ciowo z�Cienio-materii. W�cz�ci ona te� podlega�a tym p�ywom, kt�re przenika�y kosmos. Podobnie jak mulefa i�istoty ludzkie w�ka�dym �wiecie, i�ka�dy gatunek rozumnych stworze� w�ka�dym miejscu.

I dop�ki nie odkry�a, co si� dzieje, wszyscy mogli sp�yn�� w�otch�a� zapomnienia, ka�de z�nich. Nagle zat�skni�a za ziemi�. W�o�y�a lunet� do kieszeni i�rozpocz�a d�ugie schodzenie.

Ojciec Gomez przeszed� przez okno, kiedy wieczorne cienie wyd�u�y�y si� i��wiat�o zmierzch�o. Zobaczy� wielkie zagajniki ko�owych drzew i�drogi przecinaj�ce preri�, podobnie jak Mary widzia�a to wcze�niej z�tego samego miejsca. Lecz w�powietrzu nie by�o mgie�ki, poniewa� wcze�niej pada�o, wi�c dostrzeg� wi�cej ni� ona; w�szczeg�lno�ci l�nienie odleg�ego morza i�migotliwe bia�e kszta�ty, kt�re wygl�da�y jak �agle.

Podci�gn�� plecak wy�ej na ramionach i�ruszy� w�ich stron�, �eby dowiedzie� si� czego� wi�cej. W�pogodnym d�ugim zmierzchu przyjemnie by�o i�� po g�adkiej drodze, w�r�d bzyczenia jakich� podobnych do cykad stworze� w�wysokiej trawie, z�ciep�em zachodz�cego s�o�ca na twarzy. Powietrze r�wnie� by�o czyste, �wie�e i�s�odkie, wolne od wyziew�w nafty czy innych spalin, tak niemi�o zag�szczaj�cych atmosfer� w�jednym ze �wiat�w, kt�re odwiedzi� � tym, sk�d pochodzi�a sama kusicielka, jego cel.

O zachodzie s�o�ca stan�� na niewielkim cyplu nad p�ytk� zatok�. Je�li w�tym morzu wyst�powa�y przyp�ywy, si�ga�y wysoko, poniewa� tylko w�ski r�bek mi�kkiego bia�ego piasku by� widoczny nad lini� wody.

Na spokojnych wodach zatoki unosi�o si� oko�o tuzina... � ojciec Gomez musia� przystan�� i�pomy�le� spokojnie � oko�o tuzina ogromnych �nie�nobia�ych ptak�w, ka�dy wielko�ci �odzi wios�owej, z�d�ugimi prostymi skrzyd�ami, kt�re wlok�y si� za nimi po wodzie; bardzo d�ugie skrzyd�a, d�ugie na dwa metry albo wi�cej.

Czy to naprawd� by�y ptaki? Mia�y pi�ra, dzioby i�g�owy podobne do �ab�dzich, ale skrzyd�a ustawione jedno przed drugim...

Nagle go zobaczy�y. G�owy obr�ci�y si� i�wszystkie skrzyd�a jednocze�nie unios�y si� wysoko, zupe�nie jak �agle na jachcie, i�wszystkie pochyli�y si� pod naporem bryzy, zmierzaj�c do brzegu.

Na ojcu Gomezie zrobi�o wra�enie pi�kno tych �agli-skrzyde�, tak perfekcyjnie napi�tych i�ustawionych na wiatr, oraz szybko�� ptak�w. Potem zobaczy�, �e r�wnie� wios�uj�; �apy mia�y zanurzone w�wodzie, ustawione nie jedna za drug� jak skrzyd�a, lecz jedna obok drugiej, i�dzi�ki wsp�pracy �ap ze skrzyd�ami osi�ga�y niezwyk�� szybko�� oraz gracj�.

Pierwszy ptak dotar� do brzegu i�pocz�apa� przez suchy piasek prosto w�stron� ksi�dza. Sycza� ze z�o�ci�, gramol�c si� ci�ko pod g�r�, wyci�ga� szyj� do przodu i�k�apa� dziobem. W�dziobie mia� te� z�by, przypominaj�ce szereg ostrych zakrzywionych haczyk�w.

Ojciec Gomez sta� w�odleg�o�ci oko�o stu metr�w od linii wody, na niskim trawiastym wzniesieniu, wi�c mia� mn�stwo czasu, �eby zdj�� plecak, wyj�� karabin, za�adowa�, wycelowa� i�wystrzeli�.

G�owa ptaka eksplodowa�a w�chmurze czerwieni i�bieli, martwy stw�r zatoczy� si� niezdarnie i�upad� na pier�. �y� jeszcze przez minut� albo d�u�ej: �apy kopa�y, skrzyd�a wznosi�y si� i�opada�y, wielki tu��w turla� si�, sikaj�c krwi�. Wreszcie d�ugi bulgotliwy wydech zako�czy� si� rz꿹cym rozpryskiem krwi i�ptak znieruchomia�.

Inne ptaszyska zatrzyma�y si�, jak tylko pierwszy upad�, i�obserwowa�y jego zgon oraz cz�owieka na wzg�rzu. Bystra, z�o�liwa inteligencja b�yszcza�a w�ich oczach. Przenosi�y spojrzenie z�ksi�dza na martwego ptaka, z�ptaka na karabin, z�karabinu na twarz m�czyzny.

Ksi�dz ponownie uni�s� bro� i�zobaczy�, �e ptaki cofaj� si� niezgrabnie i�t�ocz� razem. Zrozumia�y.

By�y to pi�kne, silne stworzenia, wielkie, o�szerokich grzbietach, niemal �ywe �odzie. Skoro wiedzia�y, czym jest �mier�, pomy�la� ojciec Gomez, i�dostrzega�y zwi�zek pomiedzy nim a��mierci�, to mog�o stanowi� podstaw� owocnego porozumienia. Kiedy naprawd� naucz� si� go ba�, b�d� wype�nia� wszystkie jego rozkazy.

� Mariso, obud� si�. Zaraz l�dujemy � powiedzia� Lord Asriel.

Ha�a�liwy �wit wstawa� nad bazaltow� fortec�, kiedy statek intencyjny nadlecia� z�po�udnia. Pani Coulter, obola�a i�cierpi�ca, otwar�a oczy; nie spa�a. Widzia�a anielic� Xaphani� szybuj�c� nad l�dowiskiem, a�potem wznosz�c� si� korkoci�giem do wie�y, kiedy pojazd opada� w�stron� wa��w.

Jak tylko statek wyl�dowa�, Lord Asriel wyskoczy� i�pobieg� do��czy� do kr�la Ogunwe na zachodniej wie�y stra�niczej, ca�kowicie ignoruj�c pani� Coulter. Technicy, kt�rzy natychmiast zaj�li si� lataj�c� maszyn�, r�wnie� nie zwracali na ni� uwagi; nikt jej nie wypytywa� o�statek powietrzny, kt�ry ukrad�a; zupe�nie jakby sta�a si� niewidzialna. Ze smutkiem posz�a do pokoju w�adamantowej wie�y, gdzie adiutant zaproponowa� jej kaw� i�co� do jedzenia.

� Cokolwiek macie � powiedzia�a. � Dzi�kuj�. Och, jeszcze jedno � doda�a, kiedy m�czyzna odwr�ci� si�, �eby odej��. � Czy aletheiometrysta Lorda Asriela, pan..

� Pan Basilides?

� Tak. Czy nie jest zbyt zaj�ty, �eby zajrze� tutaj na chwil�?

� Obecnie pracuje ze swoimi ksi�gami, prosz� pani. Powiem mu, �eby tu wst�pi� w�wolnym czasie.

Pani Coulter umy�a si� i�przebra�a w�jedyn� czyst� koszul�, jaka jej zosta�a. Zimny wiatr wstrz�saj�cy oknami i�szare poranne �wiat�o przyprawia�y j� o�dreszcze. Do�o�y�a w�gli do �elaznego piecyka w�nadziei, �e rozgrzeje si� i�przestanie dygota�, ale zimno przenikn�o j� a� do ko�ci.

Dziesi�� minut p�niej zapukano do drzwi. Blady, ciemnooki aletheiometrysta, z�dajmon�-s�owikiem na ramieniu, wszed� i�sk�oni� si� lekko. Po chwili zjawi� si� adiutant, nios�c na tacy chleb, ser i�kaw�.

� Dzi�kuj�, �e pan przyszed�, panie Basilides � powiedzia�a pani Coulter. � Czy mog� pana czym� pocz�stowa�?

� Napij� si� kawy, dzi�kuj�.

� Prosz� mi powiedzie� � zacz�a, jak tylko nape�ni�a fili�anki � poniewa� pan na pewno wie, co si� sta�o: czy moja c�rka �yje?

Zawaha� si�. Z�ocista ma�pa �cisn�a j� za rami�.

� �yje � odpar� ostro�nie pan Basilides � ale...

� Tak? Och, prosz� mi powiedzie�!

� Ona jest w�krainie zmar�ych. Przez jaki� czas nie umia�em zinterpretowa� wskaza� instrumentu: to wydawa�o si� niemo�liwe. Ale nie ma w�tpliwo�ci. Ona i�ten ch�opiec weszli do krainy zmar�ych i�otworzyli dla duch�w drog� wyj�cia. Gdy tylko martwi wychodz� na zewn�trz, rozp�ywaj� si� w�powietrzu jak wcze�niej ich dajmony i�zdaje si�, �e dla nich to jest najs�odszy i�najbardziej upragniony koniec. Aletheiometr powiedzia� mi, �e dziewczynka to zrobi�a, poniewa� pods�ucha�a przepowiedni�, �e nadejdzie kres �mierci, i�uzna�a, �e do niej nale�y wype�nienie tego zadania. W�rezultacie obecnie istnieje wyj�cie ze �wiata zmar�ych.

Pani Coulter nie mog�a wydoby� z�siebie g�osu. Musia�a odwr�ci� si� do okna, �eby ukry� uczucia maluj�ce si� na jej twarzy. Wreszcie si� odezwa�a:

� Czy ona wyjdzie stamt�d �ywa? Ale nie, wiem, �e pan nie mo�e przewidzie� przysz�o�ci. Czy ona... jak ona...

� Ona cierpi, dr�czy j� b�l i�strach. Ale ma przy sobie tego ch�opca i�dwoje gallivespia�skich szpieg�w, i�nadal s� razem.

� A�bomba?

� Bomba jej nie dosi�g�a.

Pani Coulter nagle poczu�a si� wyczerpana. Niczego wi�cej nie pragn�a, tylko po�o�y� si� i�spa� przez ca�e miesi�ce, przez lata. Na zewn�trz lina flagowa p�k�a i�zaklekota�a na wietrze, gawrony kr��y�y z�krakaniem nad murami.

� Dzi�kuj� panu � powiedzia�a pani Coulter, odwracaj�c si� do niego. � Jestem panu bardzo wdzi�czna. Prosz� mnie zawiadomi�, je�li odkryje pan co� jeszcze o�niej: gdzie przebywa, co robi, jak si� czuje...

M�czyzna sk�oni� si� i�wyszed�. Pani Coulter po�o�y�a si� na polowym ��ku, ale chocia� pr�bowa�a, nie mog�a zasn��.

� Co z�tego pojmujesz, kr�lu? � zapyta� Lord Asriel. Przez teleskop na wie�y stra�niczej obserwowa� co� po zachodniej stronie nieba. Wygl�da�o jak g�ra wisz�ca w�powietrzu tu� nad horyzontem, spowita chmurami. Znajdowa�a si� bardzo daleko; tak daleko, �e zdawa�a si� nie wi�ksza ni� paznokie� kciuka ogl�dany z�odleg�o�ci wyci�gni�tego ramienia. Ale wisia�a tam od niedawna, w�absolutnym bezruchu.

Teleskop przybli�y� j�, ale nie ujawni� wi�cej szczeg��w: chmury nadal wygl�da�y jak chmury, chocia� powi�kszone.

� Pochmurna G�ra � powiedzia� Ogunwe. � Albo... jak j� nazywaj�? Rydwan?

� Z�Regentem trzymaj�cym wodze. Dobrze si� ukry� ten Metatron. M�wi� o�nim w�pismach apokryficznych: by� niegdy� cz�owiekiem, imieniem Enoch, synem Jareda... sze�� pokole� po Adamie. A�teraz rz�dzi kr�lestwem. I�nie zamierza na tym poprzesta�, je�li anio�, kt�rego znale�li przy siarkowym jeziorze, mia� racj�... Ten, kt�ry wszed� na Pochmurn� G�r�, �eby szpiegowa�. Je�li zwyci�y w�tej bitwie, zamierza interweniowa� bezpo�rednio w�ludzkie �ycie. Wyobra� sobie, Ogunwe: nieustanna Inkwizycja, gorsza od wszystkiego, co mog�a sobie wymarzy� Konsystorska Komisja Dyscyplinara, w�ka�dym �wiecie wspomagana przez szpieg�w i�zdrajc�w i�kierowana osobi�cie przez inteligencj�, kt�ra utrzymuje t� g�r� w�powietrzu... Stary Autorytet przynajmniej mia� na tyle smaku, �eby si� wycofa�; brudn� robot�, palenie heretyk�w i�wieszanie czarownic zostawi� swoim ksi�om. Ten nowy b�dzie znacznie, znacznie gorszy.

� No, zacz�� od najechania republiki � zauwa�y� Ogunwe. � Sp�jrz... czy to dym?

Szary ob�oczek unosi� si� z�Pochmurnej G�ry, smuga szaro�ci powoli rozp�ywaj�ca si� po b��kitnym niebie. Ale to nie by� dym: dryfowa� pod wiatr targaj�cy chmurami.

Kr�l przy�o�y� lornetk� polow� do oczu.

� Anio�y � powiedzia�.

Lord Asriel odszed� od teleskopu, wyprostowa� si� i�os�oni� d�oni� oczy. Setki, potem tysi�ce, potem dziesiatki tysi�cy, a� przes�oni�y p� nieba, male�kie figurki nadlatywa�y bez ko�ca. Lord Asriel widywa� miliardowe stada niebieskich szpak�w, kt�re kr��y�y o�zachodzie s�o�ca wok� pa�acu cesarza K'ang-Po, lecz nigdy nie widzia� takiej liczebno�ci. Lataj�ce istoty wyr�wna�y szeregi, a�potem powoli ruszy�y na p�noc i�po�udnie.

� Ach! A�to co?! � zawo�a� Lord Asriel, wyci�gaj�c r�k�. � To nie wiatr.

Chmura wirowa�a na po�udniowym stoku gry, a�wicher wyszarpywa� z�niej d�ugie, postrz�pione wst�gi opar�w. Lecz Lord Asriel mia� racj�: ruch odbywa� si� wewn�trz, nie w�powietrzu. Chmura k��bi�a si� i�kipia�a, a�potem rozst�pi�a si� na sekund�.

By�o tam co� wi�cej ni� g�rskie zbocze, ale widzieli to tylko przez chwil�; potem chmura znowu si� przesun�a, jakby zaci�gni�ta niewidzialn� r�k�, �eby zas�oni� widok.

Kr�l Ogunwe od�o�y� lornetk�.

� To nie jest g�ra � powiedzia�. � Widzia�em stanowiska ogniowe...

� Ja te�. Ca�y skomplikowany system. Ciekawe, czy on widzi przez chmury? W�niekt�rych �wiatach maj� do tego maszyny. Ale jego armia, je�li maj� tylko te anio�y...

Kr�l wyda� urywany okrzyk na wp� zdumienia, na wp� rozpaczy. Lord Asriel odwr�ci� si� i�chwyci� go za rami� palcami jak �elazne c�gi.

� Oni tego nie maj�! � zawo�a� i�gwa�townie potrz�sn�� ramieniem kr�la. � Oni nie maj� cia�a!

Po�o�y� d�o� na szorstkim policzku przyjaciela.

� Chocia� jest nas niewielu � ci�gn�� � chocia� �yjemy kr�tko i�widzimy ma�o... w�por�wnaniu z�nimi wci�� jeste�my silniejsi. Oni nam zazdroszcz�, Ogunwe! Oto pow�d ich nienawi�ci, na pewno. Marz� im si� nasze cenne cia�a, tak mocne i�solidne, tak dobrze przystosowane do naszej ziemi! A�je�li natrzemy na nich twardo i�zdecydowanie, mo�emy rozp�dzi� te niesko�czone legiony tak �atwo, jak rozp�dzasz dym machni�ciem r�ki. Ca�a ich pot�ga to tylko dym w�oczy!

� Asrielu, oni maj� sprzymierze�c�w na tysi�cu �wiat�w, �ywe istoty jak my.

� Zwyci�ymy.

� Za��my, �e on wys�a� te anio�y na poszukiwanie mojej c�rki.

� Moja c�rka! � wykrzykn�� z�uniesieniem Lord Asriel. � To ju� co�, sprowadzi� takie dziecko na ten �wiat! Nie do��, �e sama posz�a do kr�la pancernych nied�wiedzi i�wyrwa�a mu z��ap jego kr�lestwo... to jeszcze zesz�a do krainy zmar�ych i�najspokojniej wypu�ci�a ich wszystkich!... I�ten ch�opiec; chc� pozna� tego ch�opca; chc� mu u�cisn�� d�o�. Czy wiedzieli�my, na co si� porywamy, kiedy wzniecili�my t� rebeli�? Nie. Ale czy oni... Autorytet i�jego Regent, ten Metatron... czy oni wiedzieli, na co si� porywaj�, kiedy wci�gn�li w�to moj� c�rk�?

� Lordzie Asrielu � powiedzia� kr�l � czy rozumiesz jej znaczenie dla przysz�o�ci?

� Szczerze m�wi�c, nie. Dlatego musz� porozmawia� z�Basilidesem. Dok�d poszed�?

� Do pani Coulter. On jest wyko�czony. Nie zrobi nic wi�cej, dop�ki nie odpocznie.

� Powinien by� odpocz�� wcze�niej. Po�lij po niego, dobrze? Och, jeszcze jedno, popro� Madame Oxentiel, �eby przysz�a do wie�y, jak tylko znajdzie chwil�. Pragn� jej z�o�y� kondolencje.

Madame Oxentiel by�a zast�pc� dow�dcy Gallivespian. Teraz b�dzie musia�a przej�� obowi�zki Lorda Roke. Kr�l Ogunwe sk�oni� si� i�zostawi� swojego dow�dc� obserwuj�cego szary horyzont.

Przez ca�y dzie� gromadzi�a si� armia. Anio�owie z�si� Lorda Asriela szybowali wysoko nad Pochmurn� G�r�, szukaj�c prze�witu, ale na pr�no. Nic si� nie zmieni�o; �adne anio�y wi�cej nie wylecia�y na zewn�trz ani nie wlecia�y do �rodka; porywiste wichry szarpa�y chmury, kt�re odnawia�y si� bez ko�ca i�nie rozst�powa�y ani na sekund�. S�o�ce przesun�o si� po zimnym b��kitnym niebie i�opad�o na po�udniowy zach�d, wyz�acaj�c chmury i�barwi�c wyziewy wok� g�ry wszystkimi odcieniami moreli i�szkar�atu, pomara�czy i�brzoskwini. Kiedy s�o�ce zasz�o, chmury ja�nia�y s�abo od �rodka.

Wojownicy ze wszystkich �wiat�w, gdzie rebelia Lorda Asriela znalaz�a poparcie, zaj�li ju� stanowiska; mechanicy i�rzemie�lnicy tankowali statek powietrzny, �adowali bro�, kalibrowali wska�niki i�skale. Kiedy zapad�a ciemno��, przyby�y oczekiwane posi�ki: st�paj�c mi�kko po zamarzni�tej ziemi, pojedynczo, w�ciszy nadesz�y z�p�nocy pancerne nied�wiedzie � w�wielkiej liczbie, razem ze swoim kr�lem. Nied�ugo potem przyby�y pierwsze klany czarownic, na sosnowych ga��ziach, kt�re d�ugo szepta�y w�r�d wiatru na mrocznym niebie.

R�wnina na po�udnie od fortecy b�yszcza�a od tysi�cy �wiate�, wyznaczaj�cych obozowiska tych, kt�rzy przybyli z�daleka. Jeszcze dalej, we wszystkich czterech stronach �wiata, lotne oddzia�y szpieg�w-anio��w kr��y�y niezmordowanie, pe�ni�c stra�.

O p�nocy w�adamantowej wie�y Lord Asriel prowadzi� dyskusj� z�kr�lem Ogunwe, anielic� Xaphani�, Gallivespiank� Oxentiel oraz Teukrosem Basilidesem. Aletheiometrysta w�a�nie sko�czy� m�wi�. Lord Asriel wsta�, podszed� do okna i�spojrza� na odleg�y blask Pochmurnej G�ry, wisz�cej na zachodnim niebie. Inni milczeli; w�a�nie us�yszeli co�, co przyprawi�o Lorda Asriela o�blado�� i�dr�enie, i�nikt z�nich nie wiedzia�, jak powinien zareagowa�.

Wreszcie Lord Asriel przem�wi�:

� Panie Basilides, na pewno jest pan bardzo zm�czony. Wdzi�czny jestem za wszystkie wysi�ki. Prosz� napi� si� z�nami wina.

� Dzi�kuj� � powiedzia� aletheiometrysta.

R�ce mu dr�a�y. Kr�l Ogunwe nala� z�ocistego tokaju; poda� mu kieliszek.

� Co to znaczy, Lordzie Asrielu? � zapyta� czysty g�os Madame Oxentiel.

Lord wr�ci� do sto�u.

� No c� � zacz�� � to znaczy, �e kiedy przyst�pimy do bitwy, wyznaczymy sobie nowy cel. Moja c�rka i�ten ch�opiec jakim� sposobem zostali oddzieleni od swoich dajmon�w i�mimo tego prze�yli; a�ich dajmony s� gdzie� w�tym �wiecie. Prosz� mnie poprawi�, je�li si� myl�, panie Basilides... Ich dajmony s� w�tym �wiecie i�Metatron zamierza je pochwyci�. Je�li schwyta ich dajmony, dzieci musz� i�� za nim; a�je�li zdob�dzie w�adz� nad tymi dzie�mi, przysz�o�� nale�y do niego na zawsze. Nasze zadanie jest jasne: musimy znale�� dajmony wcze�niej ni� on i�przechowa� je w�bezpiecznym miejscu, dop�ki dziewczynka i�ch�opiec znowu si� z�nimi nie po��cz�.

� Jak� posta� maj� te dwa zagubione dajmony? � zapyta�a gallivespia�ska przyw�dczyni.

� Nie s� jeszcze ostatecznie ukszta�towane � odpowiedzia� Teukros Basilides. � Mog� przybra� dowolny kszta�t.

� Wi�c � podj�� Lord Asriel � podsumujmy: my wszyscy, ca�a republika, przysz�o�� ka�dej rozumnej istoty... wszystko zale�y od tego, czy moja c�rka pozostanie przy �yciu i�czy dajmony jej i�ch�opca nie dostan� si� w�r�ce Metatrona?

� Tak jest.

Lord Asriel westchn�� niemal z�satysfakcj�; zupe�nie jakby zako�czy� d�ugie, �mudne obliczenia i�otrzyma� ca�kiem nieoczekiwany wynik.

� Doskonale � powiedzia�, rozk�adaj�c r�ce szeroko na stole. � Zatem oto, co zrobimy, kiedy bitwa si� rozpocznie. Kr�lu Ogunwe, obejmiesz dowodzenie nad wszystkimi wojskami broni�cymi fortecy. Madame Oxentiel, masz natychmiast rozes�a� swoich ludzi na poszukiwania dziewczynki i�ch�opca oraz ich dw�ch dajmon�w. Kiedy ich znajdziecie, chro�cie ich nawet za cen� �ycia, dop�ki znowu si� nie po��cz�. W�wczas, jak rozumiem, ch�opiec b�dzie m�g� uciec do innego bezpiecznego �wiata.

Madame kiwn�a g�ow�. �wiat�o lamp odbi�o si� w�jej sztywnych siwych w�osach, b�yszcz�cych jak nierdzewna stal, a�b��kitny jastrz�b, kt�rego odziedziczy�a po Lordzie Roke, na chwil� rozpostar� skrzyd�a na kinkiecie przy drzwiach.

� Teraz Xaphania � powiedzia� Lord Asriel. � Co wiesz o�tym Metatronie? Niegdy� by� cz�owiekiem. Czy nadal posiada fizyczn� si�� istoty ludzkiej?

� Doszed� do w�adzy d�ugo po moim wygnaniu � odpar�a anielica. � Nigdy nie widzia�am go z�bliska. Ale nie m�g�by opanowa� kr�lestwa, gdyby nie by� naprawd� silny, silny pod ka�dym wzgl�dem. Wi�kszo�� anio��w unika walki wr�cz. Metatron walczy�by z�rado�ci� i�wygra�.

Ogunwe zauwa�y�, �e ta koncepcja zrobi�a wra�enie na Lordzie Asrielu. Jego spojrzenie rozmy�o si� na chwil�, a�potem r�wnie nagle wyostrzy�o i�jeszcze bardziej skupi�o.

� Rozumiem � powiedzia�. � Xaphanio, pan Basilides m�wi� nam, �e ich bomba nie tylko otwar�a przepa�� pod �wiatami, lecz r�wnie� naruszy�a struktur� materii tak g��boko, �e wsz�dzie powsta�y szczeliny i�p�kni�cia. Gdzie� w�pobli�u musi istnie� droga na skraj przepa�ci. Chc�, �eby�cie j� znale�li.

� Co zamierzasz zrobi�? � zapyta� ostro kr�l Ogunwe.

� Zamierzam zniszczy� Metatrona. Lecz moje zadanie jest prawie sko�czone. To moja c�rka musi �y�, a�my musimy ochroni� j� przed wszystkimi si�ami kr�lestwa, �eby mog�a znale�� drog� do bezpiecznego �wiata... Ona, ten ch�opiec, i�ich dajmony.

� A�co z�pani� Coulter? � zapyta� kr�l.

Lord Asriel potar� r�k� czo�o.

� Nie chc� jej m�czy� � powiedzia�. � Zostawcie j� w�spokoju i�chro�cie, je�li to mo�liwe. Chocia�... mo�e traktuj� j� niesprawiedliwie. Cokolwiek zrobi�a, nigdy nie przesta�a mnie zdumiewa�. Lecz wszyscy wiemy, co musimy zrobi� i�dlaczego: musimy chroni� Lyr�, dop�ki nie znajdzie swojego dajmona i�nie ucieknie. Mo�liwe, �e nasza republika powsta�a wy��cznie w�tym jedynym celu: �eby jej pom�c. No wi�c wype�nijmy nasze zadanie jak najlepiej.

Pani Coulter le�a�a w���ku Lorda Asriela w�s�siednim pokoju. S�ysz�c g�osy za �cian�, drgn�a, poniewa� nie zasn�a g��boko. Ockn�a si� z�niespokojnej drzemki roztrz�siona i�zbola�a od t�sknoty.

Jej dajmon siedzia� obok, ale nie chcia�a przysuwa� si� do drzwi; chcia�a po prostu s�ysze� g�os Lorda Asriela, nie jakie� konkretne s�owa. Pomy�la�a, �e oboje s� zgubieni. Pomy�la�a, �e wszyscy s� zgubieni.

Wreszcie us�ysza�a stukni�cie drzwi w�drugim pokoju i�podnios�a si� z���ka.

� Asrielu � powiedzia�a, wchodz�c w�ciep�y blask naftowej lampy.

Jego dajmona warkn�a cicho; z�ocista ma�pa nisko spu�ci�a �eb, �eby j� ug�aska�. Lord Asriel zwija� wielk� map� i�nie odwr�ci� g�owy.

� Asrielu, co si� stanie z�nami wszystkimi? � zapyta�a pani Coulter, siadaj�c na krze�le.

Przycisn�� nadgarstki do oczu. Twarz mia� szar� ze zm�czenia. Usiad� i�opar� �okie� na stole. Oba dajmony zamar�y w�bezruchu: ma�pa przykucn�a na por�czy krzes�a, irbisica siedzia�a wyprostowana i�czujna obok Lorda Asriela, bez mrugni�cia obserwuj�c pani� Coulter

� Nie s�ysza�a�? � zapyta�.

� Troch� s�ysza�am. Nie mog�am spa�, ale nie pods�uchiwa�am. Gdzie jest Lyra, czy kto� wie?

� Nie.

Wci�� nie odpowiedzia� na jej pierwsze pytanie i�nie zamierza�; wiedzia�a o�tym.

� Powinni�my byli si� pobra� � powiedzia�a � i�sami j� wychowa�.

Ta uwaga by�a tak niespodziewana, �e a� zamruga�. Jego dajmona wyda�a najcichszy pomruk z�g��bi gard�a i�po�o�y�a si� z�wyci�gni�tymi �apami, w�pozycji sfinksa. Nadal milcza�.

� Nie mog� znie�� my�li o�zapomnieniu � wyzna�a. � Wszystko, tylko nie to. Dawniej my�la�am, �e b�l by�by gorszy... wieczne tortury... My�la�am, �e to du�o gorsze... Ale dop�ki zachowujesz �wiadomo��, to jest lepsze, prawda? To lepiej ni� nie czu� nic, tylko odej�� w�ciemno��, gdzie wszystko zniknie na zawsze.

Wystarcza�o jej, �e mia�a s�uchacza. Lord Asriel wbi� spojrzenie w�jej oczy i�s�ucha� z�wyt�on� uwag�; nie potrzebowa�a odpowiedzi.

� Tamtego dnia, kiedy m�wi�e� o�niej z�tak� gorycz�, i�o mnie... Pomy�la�am, �e jej nienawidzisz. Rozumia�am, �e mog�e� znienawidzi� mnie. Nigdy nie czu�am do ciebie nienawi�ci, ale rozumia�am... Wiedzia�am, dlaczego mog�e� mnie znienawidzi�. Ale nie rozumia�am, dlaczego nienawidzisz Lyry.

Powoli odwr�ci� wzrok, a�potem znowu na ni� spojrza�.

� Pami�tam, jak powiedzia�e� co� dziwnego, na Svalbardzie, na szczycie g�ry, tu� zanim opu�ci�e� nasz �wiat � ci�gn�a. � Powiedzia�e�: �Chod� ze mn�, a�zniszczymy Py� na zawsze�. Pami�tasz? Ale nie to mia�e� na my�li. Chodzi�o ci o�co� dok�adnie przeciwnego, prawda? Teraz rozumiem. Dlaczego mi nie powiedzia�e�, co naprawd� robisz? Dlaczego mi nie powiedzia�e�, �e w�istocie pr�bujesz zachowa� Py�? Mog�e� wyzna� mi prawd�.

� Chcia�em, �eby� przy��czy�a si� do mnie � powiedzia� cicho, ochryp�ym g�osem. � My�la�em, �e b�dziesz wola�a k�amstwo.

� Tak � szepn�a � ja te� tak my�la�am.

Nie mog�a usiedzie� spokojnie, ale nie mia�a si�y wsta�. Na chwil� ogarn�a j� s�abo��, zakr�ci�o jej si� w�g�owie, d�wi�ki przycich�y, pok�j pociemnia�, ale niemal natychmiast powr�ci�a ostro�� postrzegania, jeszcze bardziej bezlitosna ni� przedtem, i�nic si� nie zmieni�o.

� Asrielu... � wymamrota�a.

Z�ocista ma�pa nie�mia�o wyci�gn�a �ap�, �eby dotkn�� �apy irbisicy. M�czyzna patrzy� bez s�owa, Stelmaria nie drgn�a, wpatruj�c si� w�pani� Coulter.

� Och, Asrielu, co si� z�nami stanie? � powt�rzy�a pani Coulter. � Czy to koniec wszystkiego?

Nie odpowiedzia�.

Poruszaj�c si� jak we �nie, wsta�a, podnios�a plecak le��cy w�k�cie pokoju i�si�gn�a do �rodka po pistolet. Nie wiadomo, co zrobi�aby potem, poniewa� w�tej samej chwili rozleg� si� tupot n�g biegn�cych po schodach.

Kobieta, m�czyzna i�oba dajmony odwr�cili si� do adiutanta, kt�ry wpad� do pokoju i�wydysza�:

� Przepraszam, m�j panie. Te dwa dajmony... Widziano je niedaleko wschodniej bramy... W�postaci kot�w... Wartownik pr�bowa� z�nimi rozmawia�, zabra� je do �rodka, ale nie chcia�y podej�� bli�ej. Dos�ownie przed minut�...

Lord Asriel wyprostowa� si�, przeobra�ony. Ca�e zm�czenie w�jednej chwili znik�o z�jego twarzy. Zerwa� si� na nogi i�chwyci� p�aszcz.

Ignoruj�c pani� Coulter, zarzuci� p�aszcz na ramiona i�zwr�ci� si� do adiutanta:

� Natychmiast zawiadom Madame Oxentiel. Przeka� ten rozkaz: Nie wolno straszy� dajmon�w, grozi� im ani przywabia�. Ka�dy, kto je zobaczy, powinien najpierw...

Pani Coulter nie us�ysza�a wi�cej, poniewa� Lord Asriel zbiega� ju� po schodach. Kiedy tupot jego n�g r�wnie� ucich�, jedynym d�wi�kiem pozosta�o syczenie lampy naftowej i�skowyt wichru za murami.

Oczy pani Coulter napotka�y oczy dajmona. Spojrzenie z�otej ma�py wyra�a�o tre�ci r�wnie subtelne i�z�o�one jak zawsze, przez trzydzie�ci pi�� lat wsp�lnego �ycia.

� Doskonale � powiedzia�a pani Coulter. � Nie widz� innego wyj�cia. Chyba... chyba zrobimy tak...

Dajmon od razu zrozumia�, co mia�a na my�li. Skoczy� na jej piersi i�obj�li si� mocno. Potem pani Coulter wzi�a sw�j podbity futrem p�aszcz, cicho wyszli z�komnaty i�zeszli po ciemnych schodach.

Will i�Lyra rozpaczliwie nie chcieli opuszcza� tego s�odkiego �wiata, gdzie spali poprzedniej nocy, wiedzieli jednak, �e je�li kiedy� maj� odnale�� swoje dajmony, musz� jeszcze raz wst�pi� w�ciemno��. A�teraz, po wielu godzinach nu��cego pe�zania przez mroczny tunel, Lyra po raz dwudziesty schyli�a si� nad aletheiometrem, wydaj�c ciche, nie�wiadome, �a�osne odg�osy � poj�kiwa�a i�chwyta�a oddech, co brzmia�o jak bezd�wi�czny szloch. Will r�wnie� czu� b�l tam, gdzie zabrak�o dajmona, w�miejscu nadwra�liwym jak po oparzeniu, kt�re ka�dy oddech rozdziera� lodowatymi hakami.

Jak�e mozolnie Lyra obraca�a k�ka; jak powoli, oci�ale w�drowa�y jej my�li. Drabiny znacze� prowadz�ce od ka�dego z�trzydziestu sze�ciu symboli aletheiometru, po kt�rych dawniej �miga�a tak lekko i�pewnie, teraz wydawa�y si� chwiejne i�dr��ce. A�utrzymanie w�umy�le zwi�zk�w pomi�dzy nimi... Dawniej by�o jak bieganie albo �piewanie, albo opowiadanie historii: co� naturalnego. Teraz musia�a nad tym pracowa� i�si�y j� zawodzi�y, ale nie mog�a si� podda�, bo wszystko inne przepadnie...

� To niedaleko � powiedzia�a wreszcie. � I�tam s� r�ne niebezpiecze�stwa... bitwa i... Ale jeste�my ju� prawie w�odpowiednim miejscu. Na samym ko�cu tego tunelu jest du�a g�adka ska�a ociekaj�ca wod�. Mo�esz tam przeci�� okno.

Duchy, kt�re zamierza�y walczy�, gorliwie cisn�y si� do przodu i�Lyra poczu�a obok siebie Lee Scoresby'ego.

� Lyro, dziewuszko � powiedzia� � to ju� nied�ugo. Kiedy zobaczysz tego starego nied�wiedzia, powiedz mu, �e Lee zgin�� w�walce. A�kiedy bitwa si� sko�czy, b�dzie mn�stwo czasu, �eby dryfowa� na wietrze i�odnale�� atomy, kt�re niegdy� tworzy�y moj� dajmon� Hester i�moj� matk� w�krainie sza�wii, i�moje ukochane... wszystkie moje ukochane... Lyro, dziecko, odpoczniesz, kiedy to si� sko�czy, s�yszysz? �ycie jest dobre, a��mier� przemin�a...

G�os mu si� za�ama�. Chcia�a go obj��, ale oczywi�cie nie mog�a. Wi�c tylko spojrza�a na jego blad� twarz, a�duch zobaczy� g��bokie uczucie w�jej b�yszcz�cych oczach i�zaczerpn�� z�nich si��.

Na ramionach Lyry i�Willa podr�owa�o dwoje Gallivespian. Ich kr�tkie �ycie dobiega�o ko�ca, ka�de czu�o sztywno�� w�stawach, zimno wok� serca. Wkr�tce oboje powr�c� do krainy zmar�ych, tym razem jako duchy, ale spojrzeli sobie w�oczy i�poprzysi�gli, �e zostan� z�dzie�mi jak najd�u�ej i�nie pisn� ani s�owa o�swoim umieraniu.

Dzieci wspina�y si� coraz wy�ej. Nie rozmawia�y ze sob�. Ka�de s�ysza�o ci�ki oddech tego drugiego, odg�osy st�pni�� i�grzechot kamyk�w osypuj�cych si� spod st�p. Przed nimi harpia wdrapywa�a si� wytrwale, wlok�c za sob� skrzyd�a, zgrzytaj�c pazurami o�ska��, milcz�ca i�ponura.

Potem rozleg� si� nowy d�wi�k: regularne kap, kap rozbrzmiewaj�ce echem w�tunelu. A�potem coraz szybsze kapanie, ciurkanie, bulgot p�yn�cej wody.

� Tutaj! � zawo�a�a Lyra i�wyci�gn�a r�k�, �eby dotkn�� ska�y blokuj�cej drog�, g�adkiej, zimnej i�mokrej. � To tutaj.

Odwr�ci�a si� do harpii.

� My�la�am o�tym � powiedzia�a � jak mnie uratowa�a� i�jak obieca�a� poprowadzi� wszystkie inne duchy, kt�re przejd� przez krain� zmar�ych do tego �wiata, gdzie wczoraj spali�my. To niesprawiedliwe, �e nie masz imienia. Pomy�la�am, �e nazw� ci� tak, jak kr�l Iorek Byrnison nazwa� mnie: Z�otousta. Nazw� ci� Lekkoskrzyd�a. To b�dzie twoje imi� i�taka zostaniesz na zawsze: Lekkoskrzyd�a.

� Pewnego dnia � powiedzia�a harpia � spotkamy si� znowu, Lyro Z�otousta.

� Nie b�d� si� ba�a, skoro wiem, �e tu jeste� � powiedzia�a Lyra. � �egnaj, Lekkoskrzyd�a, dop�ki nie umr�.

Obj�a harpi�, przytuli�a j� mocno i�poca�owa�a w�oba policzki. Potem odezwa� si� kawaler Tialys:

� To jest �wiat republiki Lorda Asriela?

� Tak � potwierdzi�a � tak m�wi aletheiometr. Jeste�my niedaleko jego fortecy.

� Wi�c pozw�l mi przem�wi� do duch�w.

Unios�a go wysoko, a�on zawo�a�:

� Pos�uchajcie, poniewa� spo�r�d nas tylko ja i�lady Salmakia widzieli�my ju� ten �wiat! Na g�rskim zboczu stoi forteca: broni jej Lord Asriel. Kim jest wr�g, nie wiem. Lyra i�Will maj� teraz tylko jedno zadanie: odnale�� swoje dajmony. Nasze zadanie to im pom�c. B�d�my odwa�ni i�walczmy dobrze!

Lyra odwr�ci�a si� do Willa.

� W�porz�dku � powiedzia� � jestem gotowy.

Wyj�� n� i�spojrza� w�oczy duchowi swojego ojca kt�ry sta� obok. Nied�ugo mieli si� rozsta� i�Will pomy�la�, jak bardzo chcia�by zobaczy� tutaj r�wnie� swoja matk�. Wszyscy troje razem...

� Will! � zawo�a�a zaniepokojona Lyra. Znieruchomia�. N� utkn�� w�powietrzu. Will cofn�� r�k�, ale n� pozosta�, uwi�ziony w�substancji niewidocznego �wiata. Ch�opiec odetchn�� g��boko.

� O�ma�o...

� Widzia�am � przerwa�a mu. � Sp�jrz na mnie Will.

W upiornym �wietle zobaczy� jej jasne w�osy, zaci�te usta, szczere oczy. Poczu� ciep�o jej oddechu; poczu� przyjazny zapach jej cia�a.

N� wyszed� lu�no.

� Spr�buj� jeszcze raz � powiedzia�.

Odwr�ci� si� i�skoncentrowa� ze wszystkich si�. Pozwoli�, �eby jego umys� sp�yn�� do czubka no�a, dotyka�, maca�, szuka�, a� wreszcie znalaz�. W�g��b, wzd�u�, w�d� i�z powrotem; duchy t�oczy�y si� tak blisko, �e Will i�Lyra czuli ma�e uk�ucia zimna w�ka�dym nerwie.

Wykona� ostatnie ci�cie.

Pierwsze, co do nich dotar�o, to ha�as. �wiat�o ich o�lepi�o i�musieli zas�oni� oczy, duchy i�ludzie, wi�c niczego nie widzieli przez kilka sekund; ale �oskot, wybuchy, grzechot wystrza��w, krzyki i�wrzaski natychmiast zabrzmia�y wyra�nie i�przera�aj�co.

Duch Johna Parry'ego i�duch Lee Scoresby'ego pierwsze odzyska�y zmys�y. Poniewa� obaj byli dawniej �o�nierzami zaprawionymi w�boju, ha�as ich nie zaskoczy�. Will i�Lyra po prostu patrzyli, zdumieni i�przera�eni.

Pociski rakietowe eksplodowa�y w�powietrzu nad nimi, sypi�c deszczem kamiennych i�metalowych od�amk�w na zbocza pobliskiej g�ry; w�niebiosach anio�owie walczyli z�anio�ami, a�czarownice pikowa�y, wywrzaskujac swoje klanowe zawo�ania, i�strzela�y z��uk�w do wroga.

Gallivespianin na wa�ce zanurkowa�, �eby zaatakowa� lataj�c� maszyn�, kt�rej pilot-cz�owiek pr�bowa� go odpedzi� r�k�. Wa�ka skr�ci�a i��mign�a w�g�r�, je�dziec zeskoczy� i�wbi� ostrogi g��boko w�szyj� pilota; potem owad wr�ci� i�spikowa� nisko, �eby je�dziec m�g� znowu wskoczy� na jaskrawozielony grzbiet, a�lataj�ca maszyna run�a prosto na ska�y u�podn�a fortecy.

� Otw�rz szerzej � za��da� Lee Scoresby. � Wypu�� nas!

� Czekaj, Lee � powstrzyma� go John Party. � Co� si� dzieje... Popatrz tam.

Will wyci�� nast�pne ma�e okno we wskazywanym kierunku i�kiedy wyjrzeli, wszyscy zobaczyli zmian� w�przebiegu bitwy. Atakuj�cy zacz�li si� wycofywa�: grupa uzbrojonych pojazd�w przesta�a posuwa� si� do przodu i�os�aniana ogniem skr�ci�a mozolnie, �eby rozpocz�� odwr�t. Eskadra lataj�cych maszyn, kt�re ju� zdobywa�y przewag� w�chaotycznej walce z�giropterami Lorda Asriela, zatoczy�a kr�g na niebie i�odlecia�a na zach�d. Si�y kr�lestwa na ziemi � kolumny karabinier�w, oddzia�y wyposa�one w�miotacze ognia, w�rozpylacze trucizny, w�bro�, jakiej w�drowcy nigdy jeszcze nie widzieli � zacz�y si� cofa� i�zawraca�.

� Co si� dzieje? � zapyta� Lee. � Ust�puj� z�pola... ale dlaczego?

Wydawa�o si�, �e nie maj� powodu. Przewy�szali liczebnie sprzymierze�c�w Lorda Asriela, posiadali pot�niejsz� bro� i�zranili ju� wielu przeciwnik�w.

Potem Will poczu� nag�e poruszenie w�r�d duch�w. Wskazywali na co� dryfuj�cego w�powietrzu.

� Upiory! � zawo�a� John Parry. � Oto pow�d.

Po raz pierwszy Will i�Lyra mogli zobaczy� te istoty, niczym welony l�ni�cej gazy opadaj�ce z�nieba jak puch ostu. Lecz trudno by�o je dostrzec, a�kiedy dotar�y do ziemi, sta�y si� prawie niewidoczne.

� Co one robi�? � zapyta�a Lyra.

� Kieruj� si� do tego plutonu strzelc�w...

Will i�Lyra zrozumieli, co si� stanie, i�oboje krzykn�li ze strachem:

� Uciekajcie! Szybko!

Kilku �o�nierzy, s�ysz�c w�pobli�u dzieci�ce g�osy rozejrza�o si� z�zaskoczeniem. Inni, widz�c nadci�gaj�ce upiory, tak dziwaczne, niewyra�ne i�g�odne, unie�li bro� i�wystrzelili, ale oczywi�cie bez skutku. A�potem upi�r dopad� pierwszego cz�owieka.

By� to �o�nierz ze �wiata Lyry, Afrykanin. Jego dajmona mia�a posta� d�ugonogiego p�owego kota z�czarnymi c�tkami; obna�y�a k�y i�spr�y�a si� do skoku.

Wszyscy widzieli, jak nieul�k�y m�czyzna celuje z�karabinu, nie ust�puj�c ani na krok � a�potem zobaczyli jego dajmon� uwi�zion� w�niewidzialnej sieci, warcz�c�, wyj�c�, bezsiln�; m�czyzna rzuci� karabin i�pr�bowa� jej dosi�gn��, krzycz�c jej imi�, a�potem upad�, targany b�lem i�gwa�townymi md�o�ciami.

� Teraz, Willu � powiedzia� John Parry. � Wypu�� nas teraz: mo�emy walczy� z�tymi stworami.

Wi�c Will szeroko otworzy� okno i�wybieg� na czele armii duch�w; a�potem rozpocz�a si� najdziwniejsza walka pod s�o�cem.

Duchy wy�azi�y spod ziemi, blade sylwetki, jeszcze bledsze w��wietle dnia. Nie mia�y si� ju� czego ba�, wi�c rzuca�y si� na bezcielesne upiory, chwyta�y, szarpa�y i�tarmosi�y istoty, kt�rych Will i�Lyra wcale nie widzieli.

Karabinierzy i�inni �ywi sprzymierze�cy nic nie rozumieli z�tej koszmarnej, widmowej walki. Will utorowa� sobie drog� przez �rodek, wywijaj�c no�em, bo pami�ta�, jak upiory przed nim ucieka�y.

Gdziekolwiek szed�, Lyra pod��a�a za nim, �a�uj�c, �e nie ma �adnej broni, �eby walczy� razem z�nim. Rozgl�da�a si� uwa�nie i�zdawa�o jej si�, �e od czasu do czasu dostrzega upiory w�oleistym migotaniu powietrza; i�w�a�nie Lyra poczu�a pierwszy dotyk niebezpiecze�stwa.

Nios�c Salmaki� na ramieniu, znalaz�a, si� na niewielkim pag�rku, zaledwie nasypie poro�ni�tym krzakami g�ogu; widzia�a st�d rozleg�y obszar pustoszony przez naje�d�c�w.

S�o�ce �wieci�o nad jej g�ow�. Przed ni� na zachodnim horyzoncie pi�trzy�y si� l�ni�ce chmury, poprzecinane mrocznymi rozziewami, o�kraw�dziach wystrz�pionych przez podniebne wiatry. Tam te� na r�wninie czeka�y naziemne si�y wroga: maszyny b�yszcza�y, �opota�y barwne flagi, regimenty sta�y w�szyku.

Za ni� i�po lewej ci�gn�o si� pasmo poszczerbionych wzg�rz prowadz�ce do fortecy. Szare kamienie ja�nia�y w�upiornym przedburzowym �wietle, a�na odleg�ych parapetach z�czarnego bazaltu Lyra widzia�a nawet ruchliwe male�kie sylwetki, kt�re naprawia�y uszkodzenia, przynosi�y wi�cej broni albo po prostu obserwowa�y.

W�a�nie wtedy Lyra poczu�a pierwszy odleg�y skurcz b�lu, md�o�ci i�strachu, bez w�tpienia dotyk upiora.

Natychmiast go rozpozna�a, chocia� nigdy przedtem tego nie do�wiadczy�a. I�zrozumia�a dwie rzeczy: po pierwsze � widocznie doros�a ju� dostatecznie, �eby straci� odporno�� na upiory; a�po drugie � Pantalaimon musia� by� gdzie� niedaleko.

� Will... Will...! � krzykn�a.

Us�ysza� j� i�odwr�ci� si� z�no�em w�d�oni, z�p�on�cym wzrokiem.

Lecz zanim zd��y� odpowiedzie�, zach�ysn�� si�, zgi�� wp� i�chwyci� za pier�, wi�c wiedzia�a, �e z�nim dzieje si� to samo.

� Pan! Pan! � krzykn�a, staj�c na palcach, �eby si� rozejrze�.

Will kuli� si�, pr�buj�c opanowa� md�o�ci. Po paru chwilach sensacje min�y, jakby ich dajmony uciek�y; ale nadal nie mogli ich znale��. Wsz�dzie dooko�a rozbrzmiewa�y wrzaski, wystrza�y, okrzyki b�lu lub strachu, odleg�e jok-jok-jok kliwuch�w kr���cych w�g�rze, �wist i�stukot strza�, a�potem nowy d�wi�k: zerwa� si� wiatr.

Lyra poczu�a go najpierw na policzkach, a�potem zobaczy�a k�oni�c� si� traw� i�us�ysza�a szelest krzak�w g�ogu. Niebo nad g�owami zaci�gn�o si� na wielk� burz�: ca�a biel znik�a z�b�yskawic, kt�re wi�y si� i�kipia�y siarkow� ��ci�, morsk� zieleni�, dymn� szaro�ci�, oleist� czerni�, mdl�co ruchliwe, wysokie na kilka kilometr�w i�szerokie na ca�y horyzont.

Za jej plecami s�o�ce wci�� �wieci�o, maluj�c �yw� jaskraw� zieleni� krzaki i�drzewa na tle nadci�gaj�cej burzy, jakby kruche ro�liny rzuca�y wyzwanie ciemno�ci ka�dym li�ciem, kwiatem, owocem i�ga��zk�.

Lyra i�Will � ju� nie ca�kiem dzieci � maszerowali dalej. Teraz widzieli upiory zupe�nie wyra�nie. Wiatr, kt�ry k�sa� Willa w�oczy i�smaga� w�osami twarz Lyry, powinien przep�dzi� upiory, ale stwory sfrun�y na ziemi�. Ch�opiec i�dziewczynka, trzymaj�c si� za r�ce, torowali sobie drog� w�r�d rannych i�trup�w; Lyra wo�a�a swojego dajmona, Will usi�owa� wyczu� swojego.

Teraz b�yskawice g�sto przecina�y niebo, a�potem pierwszy pot�ny �oskot gromu uderzy� w�uszy jak top�r. Lyra obj�a g�ow� r�kami, Will zachwia� si� i�prawie potkn�� pod naporem d�wi�ku. Przywarli do siebie i�podnie�li wzrok. Zobaczyli widok, jakiego nikt przedtem nie widzia� na �adnym z�milion�w �wiat�w.

Czarownice, klan Ruty Skadi i�Reiny Miti oraz p� tuzina innych, ka�da nios�ca pochodni� ze smolnej sosny zanurzonej w�bitumie, nadlatywa�y nad fortec� od wschodu, z�ostatniego skrawka czystego nieba, i�p�dzi�y prosto ku burzy.

Ludzie na ziemi us�yszeli ryk i�trzask, kiedy lotne w�glowodory buchn�y wysokim p�omieniem. Kilka upior�w jeszcze zosta�o w�g�rze i�niekt�re czarownice wlecia�y w�nie na o�lep, krzykn�y i�spad�y; lecz wi�kszo�� przezroczystych stwor�w dotar�a ju� do ziemi.

Wielka eskadra czarownic run�a niczym rzeka ognia w�samo serce burzy.

Oddzia� anio��w uzbrojonych w�miecze i�w��cznie wy�oni� si� z�Pochmurnej G�ry, �eby stawi� czo�o czarownicom. Wiatr popycha� ich z�ty�u i�mkn�li szybciej ni� strza�y, ale czarownice im dor�wnywa�y. Pierwsze wznios�y si� wysoko, a�potem zanurkowa�y na szeregi anio��w, siek�c w�prawo i�w lewo p�on�cymi pochodniami. Anio� za anio�em, spowity ogniem, z�p�on�cymi skrzyd�ami, wrzeszcz�c, spada� na ziemi�.

A potem lun�y pierwsze ci�kie krople deszczu. Je�li dow�dca deszczowych chmur zamierza� zgasi� ogie� czarownic, spotka�o go rozczarowanie: smolna sosna i�bitum p�on�y na przek�r ulewie, sycz�c i�pluj�c iskrami. Krople deszczu uderza�y o�ziemi� jakby ze z�o�ci�, rozpryskuj�c si� w�powietrzu. Po minucie Lyra i�Will byli przemoczeni do nitki i�dygotali z�zimna, a�deszcz siek� ich po g�owach i�ramionach jak lawina drobnych kamyk�w.

Mimo wszystko wci�� chwiejnie brn�li przed siebie, ocierali oczy i�w narastaj�cym zgie�ku nawo�ywali:

� Pan! Pan!

Grzmoty hucza�y teraz prawie bez przerwy, przetacza�y si� i�trzeszcza�y, jakby w�niebie rozdzierano same atomy. Will i�Lyra biegli w�r�d uderze� piorun�w; ona j�cza�a: �Pan! M�j Pantalaimon! Pan!�, on wydawa� nieartyku�owane okrzyki, poniewa� wiedzia�, co utraci�, ale nie potrafi� tego nazwa�.

Towarzyszy�o im dwoje Gallivespian, ostrzegaj�c, �eby spojrzeli w�t� stron�, �eby skr�cili w�tym kierunku, wypatruj�c upior�w, kt�rych dzieci za dobrze nie widzia�y. Lyra musia�a teraz nie�� lady Salmaki� w�d�oniach, poniewa� Gallivespiance brakowa�o si�, �eby utrzyma� si� na ramieniu dziewczynki. Tialys przepatrza� niebo dooko�a, szukaj�c swoich ziomk�w i�wo�aj�c, ilekro� dostrzeg� w�powietrzu nad g�ow� �migaj�c� barwn� iskr�. Lecz g�os mu os�ab�, a�zreszt� inni Gallivespianie wypatrywali klanowych barw wa�ek, fluorescencyjnego b��kitu i�czerwonego z���tym; te kolory ju� dawno zblak�y i�przesta�y zdobi� cia�a, kt�re le�a�y w�krainie zmar�ych.

Potem na niebie powsta� ruch niepodobny do innych. Dzieci podnios�y wzrok, os�aniaj�c oczy przed siek�cym deszczem, i�zobaczy�y lataj�cy pojazd, jakiego jeszcze nigdy nie widzia�y: niezgrabny, sze�cionogi, ciemny i�zupe�nie cichy. Lecia� nisko, bardzo nisko od strony fortecy. Przemkn�� nad nimi, najwy�ej na wysoko�ci dachu, i�skierowa� si� w�samo serce burzy.

Nie mieli jednak czasu zastanawia� si� nad tym, poniewa� kolejny gwa�towny atak md�o�ci ostrzeg� Lyr�, �e Pan znowu jest w�niebezpiecze�stwie, a�potem Willa te� zemdli�o i�oboje rzucili si� na o�lep przez b�oto i�ka�u�e w�chaos rannych m�czyzn i�walcz�cych duch�w, bezradni, przera�eni i�cierpi�cy.

Statek intencyjny pilotowa�a pani Coulter. Ona i�jej dajmon byli sami w�kokpicie.

Barometryczny altimetr niezbyt przydawa� si� podczas burzy, ale pani Coulter mog�a z�grubsza oceni� wysoko��, obserwuj�c ognie na ziemi, wskazuj�ce miejsca upadku anio��w; wci�� p�on�y jasno pomimo ulewnego deszczu. Kurs r�wnie� utrzymywa�a z��atwo�ci�: b�yskawica migoc�ca wok� g�ry zast�powa�a latarni� morsk�. Pani Coulter musia�a tylko omija� rozmaite lataj�ce istoty wci�� walcz�ce w�powietrzu i�uwa�a� na wzniesienia terenu.

Nie u�ywa�a �wiate�, poniewa� chcia�a podlecie� bli�ej i�znale�� miejsce do l�dowania, zanim j� zauwa�� i�zestrzel�. W�pobli�u g�ry pr�dy wznosz�ce sta�y si� silniejsze, a�porywy wiatru bardziej gwa�towne. Giropter nie mia�by tutaj szans: dziki �ywio� str�ci�by go na ziemie jak much�. W�statku intencyjnym mog�a unosi� si� lekko na wietrze, balansuj�c jak je�dziec fal na wodach Oceanu Spokojnego.

Ostro�nie zacz�a si� wznosi�, ignoruj�c instrumenty i�kieruj�c si� wzrokiem i�instynktem. Jej dajmon skaka� po ma�ej szklanej kabinie, patrzy� w�g�r�, w�prz�d w�lewo i�w prawo i�wo�a� do niej bez przerwy. B�yskawica, wielkie p�achty i�w��cznie p�omiennej jasno�ci, falowa�a i�trzaska�a wok� maszyny. Pani Coulter lecia�a dalej w�swoim ma�ym stateczku, stopniowo nabieraj�c wysoko�ci, w�stron� pa�acu spowitego chmurami.

Z bliska sama natura g�ry wprawi�a j� w�zdumienie.

Przypomnia�a jej pewn� ohydn� herezj�, kt�rej autor teraz zas�u�enie dogorywa� w�lochach Komisji Konsystorskiej. Sugerowa�, �e istnieje wi�cej wymiar�w przestrzennych ni� znajome trzy; �e na bardzo ma�� skal� istnieje siedem do o�miu wymiar�w, ale nie mo�na ich bada� bezpo�rednio. Skonstruowa� nawet model, �eby pokaza�, jak dzia�aj�, i�pani Coulter widzia�a ten przedmiot, zanim zosta� poddany egzorcyzmom i�spalony. Fa�dy wewn�trz fa�d, kraw�dzie i�rogi przenikaj�ce si� nawzajem: wn�trze tego przedmiotu by�o wsz�dzie, a�zewn�trze gdzie indziej. Pochmurna G�ra wywar�a na niej podobne wra�enie: przypomina�a nie tyle ska��, co pole si�owe, manipuluj�ce sam� przestrzeni�, �eby j� z�o�y�, rozci�gn�� i�ukszta�towa� w�tarasy, komnaty, kolumnady i�wie�e stra�nicze zbudowane z�powietrza, �wiat�a i�dymu.

Poczu�a dziwne uniesienie powoli wzbieraj�ce w�piersi i�jednocze�nie zobaczy�a, jak bezpiecznie doprowadzi� pojazd do os�oni�tego chmurami tarasu na po�udniowym stoku. Ma�y stateczek zatacza� si� i�podskakiwa� w�powietrznych wirach, ale ona wytrwale trzyma�a kurs, a�jej dajmon naprowadza� j� na l�dowisko.

Dot�d pomaga�o jej �wiat�o b�yskawicy, sporadyczne przeb�yski s�o�ca spoza chmur, ognie p�on�cych anio��w, wi�zki anbarycznych reflektor�w; tutaj jednak �wiat�o by�o inne. Wydziela�a je sama substancja g�ry, kt�ra rozja�nia�a si� i�przygasa�a w�powolnym rytmie jakby oddechu, promieniuj�c per�owym blaskiem.

Kobieta i�dajmon wysiedli z�pojazdu i�rozejrzeli si�, �eby wybra� drog�.

Pani Coulter mia�a wra�enie, �e inne istoty poruszaj� si� szybko wok� niej, p�dz� przez sam� substancj� g�ry, nios�c wiadomo�ci, informacje, rozkazy. Nie widzia�a ich; widzia�a tylko myl�c� zakr�con� perspektyw� fasady, kolumnady, tarasu i�schod�w.

Zanim zdecydowa�a, w�kt�r� stron� p�j��, us�ysza�a g�osy i�schowa�a si� za kolumn�. G�osy zbli�a�y si�, �piewaj�c psalm, a�potem zobaczy�a procesj� anio��w nios�cych lektyk�.

Zbli�ywszy si� do jej kryj�wki, zobaczyli statek intencyjny i�przystan�li. �piew umilk� i�kilku lektykarzy rozejrza�o si� niepewnie, ze strachem.

Pani Coulter znajdowa�a si� dostatecznie blisko, �eby zobaczy� istot� w�lektyce: anio�, pomy�la�a, niewyobra�alnie stary. Nie widzia�a go wyra�nie, poniewa� lektyka by�a oszklona kryszta�owymi szybami, kt�re l�ni�y i�odbija�y �wiat�o samej g�ry, ale odnios�a wra�enie, �e istota w��rodku jest straszliwie zgrzybia�a, ma twarz pooran� zmarszczkami, dr��ce d�onie, mamrocz�ce wargi i�kaprawe oczy.

Wiekowa istota dr��c� r�k� wskaza�a statek intencyjny, zarechota�a i�wymamrota�a co� do siebie, skubi�c bez przerwy brod�, a�potem odrzuci�a g�ow� do ty�u i�zawy�a tak bole�nie, �e pani Coulter zakry�a uszy r�kami.

Widocznie jednak lektykarze mieli zadanie do wykonania, poniewa� zebrali si� i�ruszyli dalej wzd�u� tarasu, ignoruj�c wrzaski i�mamrotanie dobiegaj�ce z�wn�trza lektyki. Kiedy dotarli do kraw�dzi, szeroko rozpostarli skrzyd�a i�na rozkaz dow�dcy odlecieli, d�wigaj�c lektyk�. Wiruj�ce opary zakry�y ich przed wzrokiem pani Coulter. Lecz nie mia�a czasu o�tym my�le�. Razem ze z�ocist� ma�p� pospiesznie wspina�a si� na wielkie schody, przechodzi�a przez mosty. Im wy�ej si� wspina�a, tym wyra�niej czu�a wsz�dzie wok� niewidzialn� aktywno��. Wreszcie dotar�a do rozleg�ej przestrzeni, przypominaj�cej plac zasnuty mg��, gdzie stan�a przed anio�em uzbrojonym w�dzid�.

� Kim jeste�? Czego tu chcesz? � zapyta�.

Pani Coulter przyjrza�a mu si� ciekawie. Oto jedna z�istot, kt�re kocha�y ludzkie kobiety, c�rki cz�owiecze, tak dawno temu.

� Nie, nie � powiedzia�a spokojnie � prosz�, nie marnuj czasu. Zaprowad� mnie od razu do Regenta. On na mnie czeka.

Zaskocz ich � pomy�la�a � wyprowad� z�r�wnowagi. Ten anio� nie wiedzia�, co powinien zrobi�, wi�c zrobi�, czego za��da�a. Sz�a za nim przez kilka minut, przez myl�ce perspektywy �wiat�a, a� dotarli do przedpokoju. Jak tam weszli, nie wiedzia�a, lecz po kr�tkiej chwili gdzie� przed ni� otwar�y si� drzwi.

Ostre pazury z�ocistej ma�py wbija�y si� w�jej ramiona; chwyci�a j� za futro, �eby doda� sobie otuchy.

Przed nimi sta�a istota stworzona ze �wiat�a. Posta� cz�owieka, wzrost m�czyzny � pomy�la�a, zbyt o�lepiona, �eby zobaczy� co� wi�cej. Z�ocista ma�pa ukry�a pysk na jej ramieniu, a�ona unios�a r�k�, �eby os�oni� oczy.

Metatron zapyta�:

� Gdzie ona jest? Gdzie jest twoja c�rka?

� Przysz�am, �eby ci powiedzie�, Lordzie Regencie � odpar�a pani Coulter.

� Je�li masz j� w�swojej mocy, powinna� j� przyprowadzi�.

� Nie j�, ale jej dajmona.

� Jak to mo�liwe?

� Przysi�gam, Metatronie, mam w�swojej mocy jej dajmona. Prosz�, wielki Regencie, os�o� si� troch�... O�lepiasz mnie...

Narzuci� na siebie welon z�chmury. Teraz �wieci� jak s�o�ce ogl�dane przez okopcone szk�o i�widzia�a go wyra�niej, chocia� wci�� udawa�a, �e jego twarz j� o�lepia. Wygl�da� dok�adnie jak m�czyzna w��rednim wieku, wysoki, pot�ny, w�adczy. Czy nosi� ubranie? Czy mia� skrzyd�a? Nie wiedzia�a na skutek si�y jego spojrzenia. Nie mog�a si� uwolni� od jego oczu.

� Prosz�, Metatronie, wys�uchaj mnie. W�a�nie uciek�am od Lorda Asriela. On ma dajmona dziewczynki i�wie, �e dziecko wkr�tce przyjdzie go szuka�.

� Czego on chce od tej dziewczynki?

� Schowa� j� przed tob�, dop�ki nie doro�nie. On nie wie, dok�d polecia�am, i�musz� zaraz do niego wr�ci�. M�wi� prawd�. Sp�jrz na mnie, Lordzie Regencie, gdy� trudno mi patrze� na ciebie. Sp�jrz na mnie uwa�nie i�powiedz, co widzisz.

Ksi��� anio��w spojrza� na ni�. Nigdy jeszcze Marisa Coulter nie przesz�a tak wnikliwego badania. Odarta z�wszelkiego fa�szu i�udawania, sta�a naga, cia�o, duch i�dajmon razem, pod p�omiennym spojrzeniem Metatrona.

Wiedzia�a, �e jej natura musi teraz odpowiada� za ni�, i�ba�a si�, �e nie wystarczy to, co w�niej zobaczy�. Lyra ok�ama�a Iofura Raknisona s�owami; jej matka k�ama�a ca�ym swoim �yciem.

� Tak, widz� � powiedzia� Metatron.

� Co widzisz?

� Zawi��, zepsucie i���dz� w�adzy. Okrucie�stwo i�ch��d. Z�o�liw�, natr�tn� ciekawo��. Czyst�, jadowit�, truj�c� pod�o��. Nigdy, od najm�odszych lat, nie okaza�a� nikomu cienia sympatii, wsp�czucia czy dobroci, je�li nie wyliczy�a�, �e to ci si� op�aci. Torturowa�a� i�zabija�a� bez wahania i�bez wyrzut�w sumienia; zdradza�a�, intrygowa�a� i�p�awi�a� si� w�wyst�pku. Jeste� kloak� moralnego brudu.

Ten g�os, wyg�aszaj�cy taki wyrok, wstrz�sn�� do g��bi pani� Coulter. Wiedzia�a, co j� czeka, i�l�ka�a si� tego, lecz r�wnie� pragn�a; teraz, kiedy to us�ysza�a, poczu�a lekki dreszcz triumfu.

Przysun�a si� bli�ej.

� Wi�c widzisz � powiedzia�a � �e �atwo mog� go zdradzi�. Mog� ci� zaprowadzi� tam, gdzie zabra� dajmona mojej c�rki, a�wtedy zniszczysz Asriela i�dziewczynka, nic nie podejrzewaj�c, trafi prosto w�twoje r�ce.

Opary zafalowa�y wok� niej i�straci�a orientacj�; jego nast�pne s�owa przeszy�y j� niczym strza�y z�perfumowanego lodu.

� Kiedy by�em cz�owiekiem � rzek� � mia�em wiele �on, lecz �adnej tak cudnej jak ty.

� Kiedy by�e� cz�owiekiem?

� By�em cz�owiekiem znanym jako Enoch, syn Jareda, syna Mahalalela, syna Kenana, syna Enosha, syna Seta, syna Adama. �y�em na ziemi przez sze��dziesi�t pi�� lat, a�potem Autorytet zabra� mnie do swego kr�lestwa.

� I�mia�e� wiele �on.

� Kocha�em ich cia�a. I�rozumia�em, kiedy synowie niebios darzyli mi�o�ci� c�rki cz�owiecze, i�wstawia�em si� za nimi do Autorytetu. Ale jego serce stwardnia�o i�nakaza� mi wyprorokowa� ich zag�ad�.

� I�nie mia�e� �ony od tysi�cy lat...

� Zosta�em Regentem tego kr�lestwa.

� Czy ju� nie czas, �eby� poj�� ma��onk�?

W tej chwili poczu�a si� najbardziej obna�ona i�zagro�ona. Lecz mia�a zaufanie do swojego cia�a i�dziwnej prawdy, jakiej dowiedzia�a si� o�anio�ach, zw�aszcza tych anio�ach, kt�re dawniej by�y lud�mi: nie posiadaj�c cia�a, po��da�y go i�t�skni�y za nim. Metatron by� teraz tak blisko, dostatecznie blisko, �eby czu� zapach jej w�os�w, widzie� faktur� jej sk�ry, dostatecznie blisko, �eby jej dotkn�� p�on�cymi r�kami.

Rozleg� si� dziwny d�wi�k, przypominaj�cy pomruk i�trzask, jaki s�yszysz, zanim sobie u�wiadomisz, �e to p�onie tw�j dom.

� Powiedz mi, co robi Lord Asriel i�gdzie jest � za��da� Metatron.

-� Mog� zaraz zaprowadzi� ci� do niego � obieca�a.

Anio�owie nios�cy lektyk� opu�cili Pochmurn� G�r� i�odlecieli na po�udnie. Metatron rozkaza� przenie�� Autorytet w�bezpieczne miejsce z�dala od pola bitwy, poniewa� na razie chcia� go zachowa� przy �yciu; zamiast jednak przydzieli� mu stra� przyboczn� z�kilku regiment�w, co tylko przyci�gn�oby uwag� wroga, powierzy� go maskuj�cej burzy, licz�c, �e w�tych okoliczno�ciach ma�y oddzia� ma wi�ksze szanse ni� du�y.

I tak mog�o si� zdarzy�, gdyby pewien kliwuch, zaj�ty ucztowaniem na p�ywym wojowniku, nie podni�s� wzroku akurat wtedy, kiedy reflektor przypadkowo wy�owi� z�mroku kryszta�ow� szyb� lektyki.

Co� drgn�o w�pami�ci kliwucha. Znieruchomia� z��ap� na ciep�ej w�trobie, a�kiedy brat odepchn�� go na bok, powr�ci�o wspomnienie paplaj�cego arktycznego lisa.

Natychmiast rozpostar� sk�rzaste skrzyd�a i�wzbi� si� w�powietrze, a�po chwili reszta stada ruszy�a za nim.

Xaphania i�jej anio�y szuka�y pilnie przez ca�� noc i�cz�� poranka, a� wreszcie na po�udnie od fortecy znalaz�y w�g�rskim zboczu mikroskopijn� szczelin�, kt�rej nie by�o jeszcze dzie� przedtem. Zbada�y j� i�poszerzy�y, a�teraz Lord Asriel schodzi� w�g��b tuneli i�jaski�, ci�gn�cych si� daleko pod twierdz�.

Nie by�o ca�kiem ciemno, jak oczekiwa�. Miliardy dr�b niutkich ja�niej�cych cz�steczek wydziela�y s�abe �wiat�o. P�yn�y nieprzerwanie tunelem niczym �wietlista rzeka.

� Py� � powiedzia� Lord Asriel do swojej dajmony. Nigdy jeszcze go nie widzia� nieuzbrojonym okiem, lecz nigdy r�wnie� nie widzia� tyle Py�u naraz. Szed� dalej, a� nagle tunel rozszerzy� si� i�Lord Asriel znalaz� si� pod stropem ogromnej jaskini, dostatecznie wielkiej, �eby pomie�ci� tuzin ko�cio��w. Nie widzia� pod�ogi: zbocza opada�y stromo ku kraw�dzi przepa�ci setki metr�w w�dole, ciemniejszej ni� sama ciemno��, i�do tej przepa�ci wlewa� si� niesko�czony strumie� Py�u, niczym pot�ny wodospad. Miriady cz�steczek ja�nia�y jak gwiazdy we wszystkich galaktykach na niebie, a�ka�da z�nich stanowi�a drobny fragment �wiadomej my�li. By� to melancholijny widok.

Lord Asriel razem ze swoj� dajmon� schodzili w�stron� przepa�ci i�coraz wyra�niej widzieli, co si� dzieje na drugim brzegu, setki metr�w dalej w�ciemno�ci. Co� tam si� porusza�o i�im ni�ej schodzi�, tym wyra�niej si� rysowa�o: procesja bladych rozmytych postaci w�druj�cych mozolnie po stromym stoku, m�czy�ni, kobiety, dzieci, istoty wszelkich gatunk�w znanych mu i�nieznanych. Skupione na utrzymywaniu r�wnowagi, ignorowa�y go ca�kowicie, a�jemu w�osy zje�y�y si� na g�owie, kiedy zrozumia�, �e patrzy na duchy.

� Lyra t�dy przesz�a � rzek� do irbisicy.

� St�paj ostro�nie � tylko tyle odpowiedzia�a.

Tymczasem Will i�Lyra, przemoczeni, dr��cy, w�ulewnym deszczu brn�li na o�lep przez b�oto, potykali si� o�kamienie, grz�li w�rowach wy��obionych przez wod�; wype�nionych krwi�. Lyra ba�a si�, �e lady Salmakia umiera; od kilku minut nie wym�wi�a ani s�owa, tylko spoczywa�a wiotka i�bezw�adna na d�oni dziewczynki.

Schronili si� w�korycie strumienia, gdzie p�yn�a przynajmniej czysta woda, zaczerpn�li jej w�stulone d�onie i�unie�li do spragnionych ust, a�wtedy Tialys poruszy� si� i�powiedzia�:

� Will... s�ysz� nadje�d�aj�ce konie... Lord Asriel nie ma kawalerii. To musi by� wr�g. Przejd� przez strumie� i�ukryj si�... Widzia�em krzaki na drugim brzegu...

� Chod� � powiedzia� Will do Lyry. Rozchlapuj�c przera�liwie zimn� wod�, przebrodzili strumie� i�wgramolili si� na drugi brzeg w�sam� por�. Je�d�cy, kt�rzy pojawili si� na zboczu i�zjechali w�d�, �eby si� napi�, nie wygl�dali na kawalerzyst�w: nie mieli ubra� ani uprz�y i�porasta�a ich kr�tka sier��, taka sama jak u�koni. Za to mieli bro�: tr�jz�by, sieci i�krzywe szable.

Will i�Lyra nie czekali, �eby im si� przyjrze�; pospiesznie umykali po nier�wnym gruncie, kul�c si�, �eby ich nie dostrze�ono.

Musieli patrze� pod nogi, �eby si� nie potkn�� i�nie skr�ci� kostki albo jeszcze gorzej; a�nad nimi bi�y pioruny, wi�c nie us�yszeli skrzeczenia i�warczenia kliwuch�w, dop�ki na nie nie wpadli.

Stwory otacza�y co� le��cego w�b�ocie: co� b�yszcz�cego, troch� wi�kszego ni� one, przewr�conego na bok, jakby du�a klatka o��cianach z�kryszta�u. Wali�y w�ni� �apami i�kamieniami, wyj�c i�skrzecz�c.

Zanim Will i�Lyra zdo�ali wyhamowa� i�skr�ci�, wpadli w�sam �rodek zgrai.

Pani Coulter szepn�a do cienia obok niej:

� Sp�jrz, jak on si� chowa, Metatronie! Pe�za w�ciemno�ciach jak szczur...

Stali na skalnym wyst�pie wysoko w�ogromnej jaskini i�patrzyli, jak Lord Asriel z�irbisica ostro�nie schodz� po zboczu daleko w�dole.

� Mog� teraz w�niego uderzy� � szepn�� cie�.

� Tak, oczywi�cie � odszepn�a, nachylaj�c si� blisko. � Ale pragn� widzie� jego twarz, drogi Metatronie; chc�, �eby wiedzia�, �e go zdradzi�am. Chod�my za nim i�schwytajmy go...

Wodospad Py�u l�ni� niczym wielka kolumna s�abego �wiat�a, opadaj�c g�adko i�nieprzerwanie w�otch�a�. Pani Coulter nie mog�a po�wi�ca� mu uwagi, poniewa� cie� obok niej dygota� z�po��dania; musia�a utrzyma� go przy sobie i�kontrolowa� w�miar� mo�liwo�ci.

Cicho szli w�d�, �ledz�c Lorda Asriela. Im ni�ej schodzili, tym silniej pani Coulter odczuwa�a przyt�aczaj�ce, ogromne znu�enie.

� Co? Co? � szepn�� cie�, kt�ry wyczu� jej emocje i�natychmiast nabra� podejrze�.

� My�la�am o�tym � odpar�a z�jadowit� s�odycz� � jak si� ciesz�, �e to dziecko nigdy nie doro�nie, �eby kocha� i�zazna� mi�o�ci. My�la�am, �e j� kocha�am, kiedy by�a male�ka, ale teraz...

� To �al � o�wiadczy� cie�. � Twoje serce wype�nia �al, �e nie zobaczysz, jak ona dorasta.

� Och, Metatronie, jak wiele czasu min�o, odk�d by�e� cz�owiekiem! Naprawd� nie odgad�e�, czego �a�uj�? Nie jej dorastania, lecz mojego. Jak�e gorzko �a�uj�, �e nie wiedzia�am o�tobie w�dzieci�stwie; jak gorliwie po�wi�ci�abym si� tobie...

Pochyli�a si� w�stron� cienia, jakby nie mog�a opanowa� poryw�w w�asnego cia�a, a�cie� �apczywie w�szy� i�zdawa� si� po�yka� jej zapach.

Mozolnie spuszczali si� po osypisku potrzaskanych g�az�w. Im ni�ej schodzili, tym wyra�niej blask Py�u otacza� wszystko z�ocist� aureol�. Pani Coulter wci�� si�ga�a po r�k� swojego towarzysza, chocia� cie� nie mia� r�k, a�potem jakby si� opami�ta�a i�szepn�a:

� Trzymaj si� z�ty�u za mn�, Metatronie... Zaczekaj tutaj... Asriel jest podejrzliwy... Pozw�l mi najpierw u�pi� jego czujno��. Kiedy przestanie si� pilnowa�, zawo�am ci�. Ale przyjd� jako cie�, w�tej skromnej postaci, �eby ci� nie zobaczy�... inaczej po prostu wypu�ci dajmona dziewczynki.

Regent posiada� wybitny intelekt, kt�ry rozwija� si� pog��bia� przez tysi�ce lat, oraz wiedz� rozci�gaj�c� si� na milion wszech�wiat�w. Niemniej w�tamtej chwili za�lepia�a go podw�jna obsesja: unicestwi� Lyr� oraz posi��� jej matk�. Kiwn�� g�ow� i�zosta� na miejscu, a�kobieta i�ma�pa jak najciszej posuwa�y si� dalej.

Lord Asriel czeka� za wielkim blokiem granitu, zas�oni�ty przed wzrokiem Regenta. Irbisica us�ysza�a kroki i�Lord Asriel wsta�, kiedy pani Coulter wysz�a zza g�azu. Wszystko, ka�d� powierzchni�, ka�dy centymetr kwadratowy powietrza przenika� opadaj�cy Py�, kt�ry nadawa� mi�kk� wyrazisto�� najdrobniejszym szczeg�om: w�tym �wietle Asriel zobaczy�, �e pani Coulter twarz mia�a mokr� od �ez i�zaciska�a z�by, �eby nie wybuchn�� p�aczem.

Wzi�� j� w�ramiona, a�z�ocista ma�pa obj�a szyj� irbisicy i�zanurzy�a czarny pyszczek w�jej futrze.

� Czy Lyra jest bezpieczna? Czy znalaz�a swojego dajmona? � szepn�a pani Coulter.

� Duch ojca ch�opca strze�e ich oboje.

� Py� jest pi�kny... Nie wiedzia�am...

� Co mu powiedzia�a�?

� K�ama�am i�k�ama�am, Asrielu... Nie czekajmy zbyt d�ugo, nie wytrzymam. Nie prze�yjemy, prawda? Nie przetrwamy jako duchy?

� Nie, je�li spadniemy w�przepa��. Przyszli�my tutaj, �eby da� Lyrze czas, �eby znalaz�a swojego dajmona, a�potem �y�a i�dorasta�a. Je�li usuniemy Metatrona, Mariso, zapewnimy jej ten czas, a�je�li zginiemy razem z�nim, to niewa�ne.

� I�Lyra b�dzie bezpieczna?

� Tak, tak � powiedzia� �agodnie.

Poca�owa� j�. W�jego ramionach by�a tak mi�kka i�uleg�a jak przed trzynastu laty, kiedy zosta�a pocz�ta Lyra.

�ka�a cicho. Po chwili, kiedy odzyska�a mow�, szepn�a:

� Powiedzia�am mu, �e ci� zdradz� i�zdradz� Lyr�, a�on mi uwierzy�, poniewa� jestem pod�a i�zepsuta; zajrza� we mnie tak g��boko, �e na pewno zobaczy� prawd�. Lecz k�ama�am zbyt dobrze. K�ama�am ka�dym nerwem i�ka�dym swoim uczynkiem... Chcia�am, �eby znalaz� we mnie samo z�o, i�tak si� sta�o. Nie ma we mnie dobra. Ale kocham Lyr�. Sk�d si� wzi�a ta mi�o��? Nie wiem, przysz�a do mnie jak z�odziej w�nocy i�teraz kocham j� tak mocno, �e serce mi p�ka. Mia�am tylko nadziej�, �e w�cieniu moich potwornych zbrodni ta mi�o�� jest nie wi�ksza ni� nasionko gorczycy; i��a�owa�am, �e nie pope�ni�am jeszcze wi�kszych wyst�pk�w, �eby g��biej j� ukry�... Ale nasionko wykie�kowa�o i�ros�o, i�ma�y zielony p�d rozrywa� mi serce, i�tak si� ba�am, �e on zobaczy...

Musia�a przerwa�, �eby zapanowa� nad sob�. Pog�adzi� jej l�ni�ce w�osy, obsypane z�ocistym Py�em, i�czeka�.

� W�ka�dej chwili on mo�e straci� cierpliwo�� � szepn�a. � Prosi�am, �eby przybra� skromn� posta�. Ale w�ko�cu jest tylko anio�em, nawet je�li kiedy� by� cz�owiekiem. Mo�emy go obezw�adni� i�zaci�gn�� na brzeg otch�ani, i�oboje skoczymy razem z�nim...

Poca�owa� j� i�powiedzia�:

� Tak. Lyra b�dzie bezpieczna i�kr�lestwo nie zdo�a jej pokona�. Wezwij go teraz, Mariso, moja mi�o�ci.

G��boko zaczerpn�a powietrza i�wypu�ci�a je w�d�ugim dr��cym westchnieniu. Potem wyg�adzi�a sp�dnic� na udach i�odgarn�a w�osy za uszy.

� Metatronie! � zawo�a�a cicho. � Ju� czas.

Spowita cieniem posta� wy�oni�a si� ze z�ocistej mgie�ki i�jednym spojrzeniem obj�a ca�� scen�: dwa dajmony, waruj�ce i�czujne, kobieta w�aureoli Py�u i�Lord Asriel...

Kt�ry natychmiast skoczy� na niego, chwyci� go w�pasie i�pr�bowa� obali� na ziemi�. Anio� mia� jednak wolne ramiona i�d�o�mi, pi�ciami, k�ykciami, �okciami m��ci� Lorda Asriela po g�owie i�ramionach: pot�ne ciosy wyciska�y mu powietrze z�p�uc i��omota�y o��ebra, og�usza�y i�pozbawia�y przytomno�ci.

Lecz jego ramiona otoczy�y skrzyd�a anio�a i�przycisn�y do bok�w. Po chwili pani Coulter wskoczy�a pomi�dzy te skr�powane skrzyd�a i�chwyci�a Metatrona za w�osy. By� przera�aj�co silny; zupe�nie jakby trzyma�a za grzyw� wierzgaj�cego konia. W�ciekle szarpa� g�owa miota� napastniczk� na wszystkie strony; czu�a moc wielkich z�o�onych skrzyde�, kt�re pr�y�y si� i�drga�y w�ciasnym uchwycie ramion cz�owieka.

Dajmony r�wnie� go trzyma�y. Stelmaria zatopi�a z�by w�jego nodze, a�z�ocista ma�pa szarpa�a za brzeg skrzyd�a, wyrywa�a pi�ra, rozdziera�a lotki, co tylko jeszcze bardziej rozw�cieczy�o anio�a. Nag�ym, pot�nym zrywem rzuci� si� w�bok, oswobodzi� jedno skrzyd�o i�przygni�t� pani� Coulter do ska�y.

Oszo�omiona kobieta pod wp�ywem wstrz�su rozlu�ni�a chwyt. Anio� natychmiast znowu si� poderwa�, bij�c wolnym skrzyd�em, �eby str�ci� z�ot� ma�p�; ale Lord Asriel wci�� obejmowa� go mocno, teraz nawet mocniej, poniewa� mia� mniej do trzymania. Stara� si� wycisn�� ostatni dech z�Metatrona, mia�d��c w�u�cisku jego �ebra, i�pr�bowa� ignorowa� straszliwe ciosy spadaj�ce na jego g�ow� i�szyj�.

Lecz te ciosy zaczyna�y skutkowa�. Lord Asriel z�trudem utrzymywa� r�wnowag� na pop�kanych g�azach, kiedy nagle co� trzasn�o go w�ty� g�owy. Chwil� wcze�niej, kiedy Metatron rzuci� si� w�bok, podni�s� kamie� wielko�ci pi�ci i�teraz spu�ci� go z�moc� na czaszk� Asriela. M�czyzna poczu�, jak przesun�y si� ko�ci w�jego g�owie; wiedzia�, �e nast�pny taki cios zabije go na miejscu. Zamroczony b�lem � b�lem tym gorszym, �e przyciska� g�ow� do boku anio�a � wci�� trzyma� mocno, palcami prawej d�oni krusz�c ko�ci lewej, szukaj�c oparcia dla st�p w�r�d potrzaskanych ska�.

Lecz kiedy Metatron wzni�s� wysoko zakrwawiony kamie�, co� okrytego z�ocistym futrem skoczy�o w�g�r� niczym p�omie� wbiegaj�cy na czubek drzewa i�ma�pa zatopi�a z�by w�d�oni anio�a. Kamie� wypad� i�potoczy� si� w�stron� przepa�ci. Metatron wymachiwa� r�k� w�lewo i�w prawo, �eby pozby� si� dajmona, ale z�ocista ma�pa trzyma�a si� z�bami, pazurami i�ogonem; a�potem pani Coulter przycisn�a do siebie wielkie bia�e trzepocz�ce skrzyd�o i�zd�awi�a jego ruch.

Metatron by� ujarzmiony, ale nie poni�s� �adnej szkody ani nie zbli�y� si� do skraju przepa�ci.

Tymczasem Lord Asriel zaczyna� s�abn��. Kurczowo trzyma� si� resztek �wiadomo�ci, lecz z�ka�dym ruchem traci� coraz wi�cej si�. Czu� kraw�dzie ko�ci tr�ce o�siebie wewn�trz czaszki; s�ysza� ich zgrzytanie. Zmys�y go zawodzi�y, wiedzia� tylko jedno: trzyma� mocno i�ci�gn�� w�d�.

Pani Coulter wyczu�a pod d�oni� twarz anio�a i�wbi�a mu palce g��boko w�oczy.

Metatron wrzasn��. Jego g�os zbudzi� echo po drugiej stronie wielkiej pieczary, odbija� si� od ska� i�rozp�ywa�, a� odleg�e duchy zatrzyma�y si� w�swojej niesko�czonej procesji i�podnios�y wzrok.

Dajmona Stelmaria, irbisica, kt�rej �wiadomo�� dogasa�a wraz z�Lordem Asrielem, zdoby�a si� na ostatni wysi�ek i�skoczy�a anio�owi do gard�a.

Metatron upad� na kolana. Pani Coulter, upad�szy razem z�nim, zobaczy�a wpatrzone w�ni� przekrwione oczy Lorda Asriela. Z�trudem podci�gn�a si� na r�kach, odepchn�a bij�ce skrzyd�o, chwyci�a anio�a za w�osy i�odgi�a mu g�ow� do ty�u, �eby ods�oni� jego gard�o przed k�ami irbisicy.

Teraz Lord Asriel ci�gn�� go, potykaj�c si� na kamieniach, a�z�ocista ma�pa skaka�a za nimi, gryz�a, szarpa�a i�drapa�a, i�dotarli ju� niemal do samej kraw�dzi. Jednak Metatron zebra� si� w�sobie i�ostatkiem si� rozpostar� szeroko skrzyd�a, kt�re utworzy�y wielk� bia�� kopu�� � wznosi�a si� i�opada�a, opada�a, opada�a, a�potem Metatron str�ci� z�siebie pani� Coulter i�wyprostowa� si�. Uderza� skrzyd�ami coraz mocniej, wznosi� si� � wzlatywa� w�powietrze z�Lordem Asrielem wci�� uczepionym mocno, ale szybko trac�cym si�y. Z�ocista ma�pa wplot�a palce w�anielskie w�osy i�nie puszcza�a...

Lecz przekroczyli ju� kraw�d� przepa�ci. Wisieli w�powietrzu. Je�eli wzlec� wy�ej, Lord Asriel musi spa�� a�wtedy Metatron ucieknie.

� Mariso! Mariso! � Krzyk wydar� si� z�gard�a Lorda Asriela.

Matka Lyry, z�irbisic� u�boku, wsta�a, znalaz�a oparcie dla st�p i�skoczy�a � rzuci�a si� w�stron� anio�a, swojego dajmona i�umieraj�cego kochanka, pochwyci�a te bij�ce skrzyd�a i�poci�gn�a wszystkich razem w�d�, w�otch�a�.

Kliwuchy us�ysza�y rozpaczliwy krzyk Lyry i�wszystkie gwa�townie poderwa�y p�askie g�owy.

Will zrobi� wypad do przodu i�ciachn�� no�em najbli�szego stwora. Poczu� lekki wstrz�s w�ramieniu, kiedy Tialys zeskoczy� i�wyl�dowa� na policzku najwi�kszego, chwyci� go za w�osy i�kopn�� silnie w�szcz�k�, zanim kliwuch go zrzuci�. Stworzenie zawy�o i�run�o w�b�oto wstrz�sane drgawkami. Drugie patrzy�o t�po na kikut w�asnego ramienia, potem ze zgroz� na kostk� u�nogi, kt�r� schwyci�a jego odci�ta �apa. Sekund� p�niej n� dosi�gn�� piersi kliwucha; Will poczu�, jak r�koje�� drgn�a dwa lub trzy razy wraz z�uderzeniami umieraj�cego serca, i�wyci�gn�� n�, zanim mu go wyszarpn�� padaj�cy stw�r.

S�ysza�, jak kliwuchy wrzeszcz� z�nienawi�ci�, uciekaj�c, wiedzia�, �e Lyra stoi bezpieczna obok niego; ale my�la� tylko o�jednym, kiedy rzuci� si� w�b�oto.

� Tialysie! Tialysie! � zawo�a� i�unikaj�c k�api�cych szcz�k, odci�gn�� na bok g�ow� najwi�kszego kliwucha.

Tialys nie �y�, le�a� z�ostrogami wbitymi g��boko w�szyj� stwora. Kliwuch wci�� rzuca� si� i�kopa�, wi�c Will odci�� mu g�ow� i�odtoczy� na bok, zanim zdj�� martwego Gallivespianina ze sk�rzastej szyi.

� Will! � odezwa�a si� Lyra za jego plecami. � Will, popatrz...

Zagl�da�a do kryszta�owej lektyki. Szyby nie pop�ka�y, chocia� by�y usmarowane b�otem i�krwi� z�poprzedniego posi�ku kliwuch�w. Lektyka spoczywa�a w�r�d kamieni, przechylona pod dziwnym k�tem, a�w �rodku...

� Och, Will, on jeszcze �yje! Ale... biedactwo...

Will zobaczy�, �e przycisn�a d�onie do kryszta�owych szyb, pr�bowa�a dosi�gn�� anio�a i�pocieszy�; poniewa� by� taki stary i�przera�ony, p�aka� jak dziecko i�kuli� si� w�najdalszym k�cie.

� On jest taki stary... Nigdy nie widzia�am, �eby kto� tak cierpia�... Och, Will, czy mo�emy go wypu�ci�?

Will jednym ruchem przeci�� kryszta� i�si�gn�� do �rodka, �eby pom�c anio�owi wyj�� z�lektyki. Zdziecinnia�y i�bezsilny, zgrzybia�y stw�r tylko pochlipywa� i�mamrota� ze strachu, cofaj�c si� przed tym, co potraktowa� jako kolejne zagro�enie.

� Ju� dobrze � powiedzia� Will. � Przynajmniej pomo�emy ci si� ukry�. Chod�, nie zrobimy ci krzywdy.

Dr��ca r�ka uj�a jego d�o� i�s�abo �cisn�a. Starzec bez przerwy wydawa� nieartyku�owany j�kliwy skowyt, zgrzyta� z�bami i�machinalnie skuba� si� woln� r�k�; lecz kiedy Lyra r�wnie� nachyli�a si� do niego, spr�bowa� si� u�miechn�� i�uk�oni�, i�zamruga� do niej z�niewinnym zdziwieniem starymi oczami, ukrytymi g��boko w�r�d zmarszczek.

Razem pomogli starcowi wyj�� z�kryszta�owej celi, bez trudu, poniewa� by� lekki jak pi�rko i�poszed�by za nimi wsz�dzie; najwyra�niej nie posiada� w�asnej woli i�reagowa� na zwyk�� uprzejmo�� jak kwiat zwracaj�cy si� ku s�o�cu. Lecz na otwartej przestrzeni nic nie chroni�o go przed wiatrem i�ku swemu przera�eniu zobaczyli, �e jego sylwetka zaczyna si� rozp�ywa�. Ju� po chwili rozwia� si� ca�kowicie i�znikn��; jeszcze tylko jego oczy zamruga�y w�zadziwieniu i�us�yszeli g��bokie, znu�one westchnienie ulgi.

Potem znikn��: tajemnica odchodz�ca w�tajemnic�.

Wszystko trwa�o nieca�� minut� i�Will natychmiast odwr�ci� si� do zmar�ego kawalera. Podni�s� drobne cia�ko, u�o�y� na d�oni i�poczu�, �e �zy p�yn� mu z�oczu strumieniem.

Lyra m�wi�a co� nagl�cym tonem:

� Will... musimy st�d odej��... Musimy... Salmakia s�yszy, �e konie wracaj�...

Z nieba barwy indygo spikowa� b��kitny jastrz�b Lyra krzykn�a i�skuli�a si�, ale Salmakia krzykn�a z�ca�ej si�y:

� Nie, Lyro, nie! St�j prosto i�wyci�gnij pi��!

Wi�c Lyra stan�a prosto, podpieraj�c jedno rami� drugim. Niebieski jastrz�b zatoczy� kr�g, znowu spikowa� i�pochwyci� jej pi�� w�ostre szpony.

Na grzbiecie jastrz�bia siedzia�a siwow�osa dama, kt�ra spojrza�a czystymi oczami najpierw na Lyr�, potem na Salmaki� uczepion� jej ko�nierza.

� Madame... � zacz�a Salmakia s�abym g�osem. � Zrobili�my...

� Zrobili�cie, co do was nale�a�o. Teraz jeste�my tutaj � powiedzia�a Madame Oxentiel i�szarpn�a wodze.

Jastrz�b wrzasn�� trzykrotnie tak g�o�no, �e Lyrze zadzwoni�o w�uszach. W�odpowiedzi z�nieba sfrun�� nast�pny, potem jeszcze dwa i�wi�cej, potem setki jaskrawych wa�ek z�wojownikami na grzbietach, wszystkie �migaj�ce tak szybko, �e zderzenia wydawa�y si� nieuniknione; lecz b�yskawiczny refleks wierzchowc�w oraz niewiarygodna zr�czno�� je�d�c�w sprawi�y, �e wok� dzieci powsta� �ywy gobelin o�zmiennych ostrych barwach.

� Lyro � powiedzia�a dama na jastrz�biu � i�Willu, chod�cie teraz z�nami, zaprowadzimy was do waszych dajmon�w.

Kiedy jastrz�b roz�o�y� skrzyd�a i�odlecia�, Lyra poczu�a drobny ci�ar Salmakii spadaj�cy na drug� d�o� i�natychmiast zrozumia�a, �e tylko si�a ducha trzyma�a lady przy �yciu tak d�ugo. Przytuli�a jej cia�o do serca i�bieg�a za Willem pod chmur� wa�ek; niejeden raz potkn�a si� i�upad�a, ale wci�� trzyma�a cia�o Salmakii.

� W�lewo! W�lewo! � krzykn�� g�os z�grzbietu b��kitnego jastrz�bia.

Skr�cili w�mroku przeszywanym b�yskawicami. Po prawej Will dostrzeg� oddzia� �o�nierzy w�jasnoszarych zbrojach, w�he�mach i�maskach; szare dajmony-wilki truchta�y obok, dotrzymuj�c im kroku. Wa�ki natychmiast skierowa�y si� na nich i��o�nierze musieli stan��; bro� na nic si� nie zda�a, a�Gallivespianie opadli ich w�mgnieniu oka. Ka�dy wojownik zeskakiwa� z�grzbietu swojego owada, znajdowa� d�o�, rami�, odkryt� szyj�, wbija� ostrog� i�znowu wskakiwa� na wa�k�, kt�ra kr��y�a obok. Atakowali tak szybko, �e oko za nimi nie nad��a�o. �o�nierze zawr�cili i�umkn�li w�panice, �ami�c dyscyplin�.

Lecz wtedy z�ty�u zadudni�y nagle ko�skie kopyta i�dzieci odwr�ci�y si� z�przera�eniem. Je�d�cy nacierali na nich w�galopie, a�jeden czy dwaj trzymali ju� siatki, kt�rymi wywijali nad g�owami, chwytali wa�ki, zgniatali i�odrzucali.

� T�dy! � rozleg� si� znowu g�os Madame, a�po chwili: � Teraz padnij... na ziemi�!

Upadli i�poczuli, �e ziemia dygocze pod nimi. Czy to z�powodu ko�skich kopyt? Lyra unios�a g�ow�, odgarn�a z�oczu mokre w�osy i�zobaczy�a nie konie, lecz co� zupe�nie innego.

� Iorek! � krzykn�a i�rado�� wezbra�a w�jej piersi. � Och, Iorek!

Will natychmiast przygi�� j� znowu do ziemi, poniewa� nie tylko Iorek Byrnison, ale ca�y regiment jego nied�wiedzi p�dzi� prosto na nich. W�sam� por� Lyra pochyli�a g�ow�, a�wtedy Iorek przeskoczy� nad nimi, rycz�c rozkazy do swoich nied�wiedzi, �eby rozdzieli�y si� na lewo, na prawo i�zgniot�y mi�dzy sob� wroga.

Lekko, jakby jego pancerz wa�y� nie wi�cej od futra kr�l nied�wiedzi obr�ci� si� przodem do Lyry i�Willa, kt�rzy wstawali z�trudem.

� Iorek... za tob�... maj� sieci! � krzykn�� Will, poniewa� je�d�cy prawie siedzieli im na karkach.

Zanim nied�wied� zd��y� odskoczy�, sie� �wisn�a w�powietrzu i�natychmiast skr�powa�y go liny mocne jak stal. Rykn��, stan�� d�ba i�pr�bowa� dosi�gn�� je�d�ca wielkimi �apskami. Lecz sie� by�a mocna i�chocia� ko� r�a� i�cofa� si� ze strachu, Iorek nie m�g� si� uwolni�.

� Iorek! � krzykn�� Will. � St�j spokojnie! Nie ruszaj si�!

Pobrn�� do przodu przez ka�u�e i�k�pki trawy, podczas gdy je�dziec pr�bowa� zapanowa� nad koniem. Dotar� do Iorka w�chwili, kiedy zjawi� si� drugi je�dziec i�nast�pna sie� sykn�a w�powietrzu.

Lecz Will nie straci� g�owy: zamiast ci�� na o�lep i�tylko spl�ta� zwoje, obserwowa� lot sieci i�przeci�� j� w�odpowiedniej chwili. Druga sie� zniszczona upad�a na ziemi�, a�potem Will doskoczy� do Iorka, obmaca� go lew� r�k� i�ci�� praw�. Wielki nied�wied� sta� bez ruchu, kiedy ch�opiec uwija� si� przy jego wielkim cielsku, rozcina� i�rozrywa� sie�.

� Teraz ruszaj! � wrzasn�� Will i�odskoczy�.

Iorek jakby eksplodowa� w�g�r�, prosto na pier� najbli�szego konia. Je�dziec wzni�s� bu�at i�zamierzy� si� na kark nied�wiedzia, ale Iorek Byrnison w�pancerzu wa�y� prawie dwie tony i�nic mniejszego nie mog�o go zatrzyma�. Je�dziec i�ko�, obaj po�amani i�zmasakrowani, upadli bezw�adnie na bok. Iorek z�apa� r�wnowag�, oceni� wzrokiem ukszta�towanie terenu i�rykn�� do dzieci:

� W�a�cie mi na grzbiet! Ju�!

Lyra wskoczy�a na nied�wiedzia, a�Will za ni�. �ciskaj�c mi�dzy nogami zimne �elazo, poczuli pot�ny przep�yw mocy, kiedy Iorek ruszy� p�dem.

Za nimi reszta nied�wiedzi walczy�a z�dziwn� kawaleri�, wspomagana przez Gallivespian, kt�rych ��d�a p�oszy�y konie. Madame na b��kitnym jastrz�biu przemkn�a nisko i�zawo�a�a:

� Teraz prosto przed siebie! Pomi�dzy drzewa w�dolinie!

Iorek dotar� do szczytu niewielkiego wzniesienia i�przystan��. Przed nimi sp�kany grunt opada� w�stron� zagajnika oddalonego o�czterysta metr�w. Gdzie� dalej bateria wielkich dzia� wystrzeliwa�a pociski wyj�ce wysoko w�g�rze, a�kto� odpala� r�wnie� race, kt�re wybucha�y tu� pod chmurami i�powoli opada�y nad drzewami, o�wietlaj�c cel zimnym jaskrawozielonym blaskiem.

O panowanie nad zagajnikiem walczy�o ze dwadzie�cia lub wi�cej upior�w, powstrzymywanych przez obdart� band� duch�w. Jak tylko Will i�Lyra zobaczyli grup� drzew, od razu wiedzieli, �e tam s� ich dajmony i��e umr�, je�li dzieci szybko do nich nie dotr�. Z�minuty na minut� przybywa�o coraz wi�cej upior�w, kt�re przelewa�y si� przez gra� po prawej. Will i�Lyra widzieli je teraz bardzo wyra�nie.

Eksplozja tu� nad grani� wstrz�sn�a gruntem, cisn�a kamienie i�grudy ziemi wysoko w�powietrze. Lyra krzykn�a, a�Will chwyci� si� za pier�.

� Trzymajcie si� � warkn�� Iorek i�rozpocz�� szar��.

Nad nimi zap�on�a raca, potem nast�pna i�nast�pna, powoli opadaj�c w�jaskrawej magnezjowej po�wiacie. Wybuch� kolejny pocisk, tym razem bli�ej; poczuli podmuch powietrza, a�po sekundzie czy dw�ch uk�szenia kamyk�w i�ziemi na twarzach. Iorek nie zwolni�, ale oni z�trudem si� trzymali: nie mogli chwyci� si� futra � musieli �ciska� pancerz mi�dzy kolanami, nied�wied� mia� tak szeroki grzbiet, �e oboje ci�gle si� ze�lizgiwali.

� Patrz! � krzykn�a Lyra, wskazuj�c do g�ry, kiedy obok wybuch� kolejny pocisk.

Kilkana�cie czarownic lecia�o ku racom, trzymaj�c w�r�kach ulistnione krzaczaste ga��zie, kt�rymi odgarnia�y jaskrawe �wiat�a i�zmiata�y je dalej w�niebo. Ciemno�� znowu opad�a na zagajnik i�ukry�a go przed armatami.

Teraz ledwie kilka metr�w dzieli�o Willa i�Lyr� od drzew. Oboje poczuli blisko�� swoich utraconych ja�ni � podniecenie, dzik� nadziej� zmro�on� strachem: poniewa� musieli wej�� prosto pomi�dzy upiory zgromadzone w�zagajniku, a�sam ich widok wywo�ywa� mdl�c� s�abo�� w�sercu.

� One boj� si� no�a � powiedzia� g�os obok nich i�kr�l nied�wiedzi zatrzyma� si� tak nagle, �e Will i�Lyra stoczyli si� z�jego grzbietu.

� Lee! � zawo�a� Iorek. � Lee, m�j towarzyszu, nigdy jeszcze tego nie widzia�em. Nie �yjesz... z�kim ja rozmawiam?

� Iorek, stary druhu, nie wiesz nawet po�owy. Teraz przejmujemy dowodzenie... Upiory nie boj� si� nied�wiedzi. Lyro, Willu... chod�cie t�dy, trzymaj ten n�...

B��kitny jastrz�b spikowa� jeszcze raz na pi�� Lyry i�siwow�osa dama powiedzia�a:

� Nie marnujcie ani sekundy... Znajd�cie wasze dajmony i�uciekajcie! Nadci�ga inne niebezpiecze�stwo.

� Dzi�kujemy ci, pani! Dzi�kujemy wam wszystkim! � zawo�a�a Lyra i�jastrz�b odlecia�.

Will widzia� obok nich mglistego ducha Lee Scoresby'ego, ponaglaj�cego ich do po�piechu, ale musieli po�egna� si� z�Iorkiem Byrnisonem.

� Iorku, m�j drogi, nie mam s��w... Dzi�ki ci, dzi�ki!

� Dzi�kuj� ci, kr�lu Iorku � powiedzia� Will.

� Nie ma czasu. Id�cie, id�cie!

Popchn�� ich do przodu opancerzonym �bem.

Will zanurkowa� w�g�szcz za duchem Lee Scoresby'ego, tn�c no�em na lewo i�prawo. Dochodzi�o tutaj przy�mione m�tne �wiat�o, cienie by�y g�ste, spl�tane, myl�ce.

� Trzymaj si� blisko! � zawo�a� do Lyry, a�potem krzykn��, kiedy je�yna chlasn�a go w�policzek.

Wsz�dzie wok� nich trwa� ruch, ha�as, walka. Cienie skaka�y tu i�tam jak ga��zie na silnym wietrze. To mog�y by� duchy: dzieci czu�y lekkie uk�ucia zimna, kt�re pozna�y tak dobrze, a�potem us�ysza�y g�osy:

� T�dy!

� Tutaj!

� Id�cie dalej... Powstrzymamy je!

� Ju� niedaleko!

A potem g�os, kt�ry Lyra zna�a i�kocha�a najbardziej na �wiecie, krzykn��:

� Och, chod� szybko! Szybko, Lyro!

� Pan, kochany... Jestem tutaj...

Rzuci�a si� w�mrok, rozszlochana i�dr��ca, a�Will �ama� ga��zie, zrywa� bluszcz, ci�� je�yny i�pokrzywy, podczas gdy wok� nich g�osy duch�w rozbrzmiewa�y ostrze�eniem i�zach�t�.

Ale upiory r�wnie� odnalaz�y sw�j cel i�napiera�y przez spl�tany g�szcz krzak�w, kolc�w, ga��zi i�korzeni, napotykaj�c nie wi�cej oporu ni� dym. Dziesi��, dwadzie�cia bladych potwor�w kierowa�o si� do �rodka zagajnika, gdzie duch Johna Parry'ego ustawia� swoich towarzyszy do walki.

Will i�Lyra dygotali, os�abieni strachem, b�lem, wyczerpaniem i�md�o�ciami, ale nawet nie pomy�leli, �eby si� podda�. Lyra go�ymi r�kami szarpa�a ga��zie je�yn, Will ci�� i�siek� na prawo i�lewo, a�wok� nich mgliste istoty walczy�y coraz bardziej za�arcie.

� Tam! � krzykn�� Lee. � Widzicie je? Przy tamtym wielkim g�azie...

�bik, dwa �biki sycza�y, plu�y i�broni�y si� pazurami. Will wiedzia�, �e to dajmony, i�gdyby mia� wi�cej czasu, �atwo m�g�by rozpozna� Pantalaimona; ale nie mia� chwili do stracenia, poniewa� straszliwy upi�r wy�oni� si� z�najbli�szej plamy cienia i�pop�yn�� w�ich stron�.

Will przeskoczy� ostatni� przeszkod�, zwalony pie� i�zag��bi� n� w�migotliwym l�nieniu, niestawiaj�cym oporu. Rami� mu zdr�twia�o, ale zacisn�� z�by i�zacisn�� palce na r�koje�ci, a�blada po�wiata jakby cofn�a si� i�ponownie wtopi�a w�ciemno��.

Byli prawie u�celu. Dajmony szala�y ze strachu, poniewa� coraz wi�cej upior�w nap�ywa�o spoza drzew i�tylko dzielne duchy powstrzymywa�y napastnik�w.

� Mo�esz przeci�� okno? � zapyta� duch Johna Parry'ego.

Will podni�s� n�, ale musia� opu�ci� r�k�, poniewa� straszliwy atak md�o�ci wstrz�sn�� nim od st�p do g��w. W��o��dku nic ju� mu nie zosta�o, skurcze sprawia�y okropny b�l. Obok niego Lyra cierpia�a podobne katusze. Duch Lee, widz�c przyczyn�, doskoczy� do dajmon�w i�rzuci� si� na bladego stwora, kt�ry wyp�yn�� zza g�azu.

� Will... prosz�... � wydysza�a Lyra.

N� wszed� w�g��b, wzd�u�, w�d�, z�powrotem. Duch Lee Scoresby'ego spojrza� w�otw�r i�zobaczy� rozleg��, cich� preri� pod jasnym ksi�ycem, tak podobn� do jego ojczyzny, �e poczu� b�ogos�awion� rado��.

Will przeskoczy� przez polank� i�chwyci� najbli�szego dajmona, a�Lyra zgarn�a z�ziemi drugiego.

Nawet w�tym straszliwym po�piechu, nawet w�chwili najwi�kszego zagro�enia ka�de z�nich poczu�o taki sam kr�tki dreszcz podniecenia: poniewa� Lyra trzyma�a dajmon� Willa, bezimiennego �bika, a�Will ni�s� Pantalaimona.

Oderwali od siebie oczy.

� �egnam, panie Scoresby! � zawo�a�a Lyra, rozgl�daj�c si� za nim. � Tak bym chcia�a... Och, dzi�kuj�. Dzi�kuj� panu... �egnam!

� �egnaj, moje drogie dziecko... �egnaj, Willu... powodzenia!

Lyra przelaz�a na drug� stron�, ale Will sta� bez ruchu i�patrzy� w�oczy swojego ojca, �wiec�ce w�cieniu. Zanim go opu�ci�, musia� co� powiedzie�.

� M�wi�e�, �e jestem wojownikiem. Powiedzia�e�, �e taka jest moja natura i�nie powinienem z�ni� walczy�. Ojcze, myli�e� si�. Walczy�em, bo musia�em. Nie mog� wybiera� w�asnej natury, ale mog� decydowa� o�swoim post�powaniu. I�b�d� decydowa�, bo teraz jestem wolny.

Ojciec u�miechn�� si� z�dum� i�czu�o�ci�.

� Dobrze si� spisa�e�, m�j ch�opcze. Naprawd� dobra robota � o�wiadczy�.

Will nie m�g� d�u�ej patrze� na niego. Odwr�ci� si� i�przeszed� za Lyra.

Teraz, kiedy osi�gn�li cel, kiedy dzieci odnalaz�y swoje dajmony i�uciek�y, martwi wojownicy pozwolili swoim atomom rozlu�ni� si� i�rozproszy�, po d�ugim, d�ugim czasie.

Z ma�ego zagajnika, ponad zdumionymi upiorami, ponad dolin�, obok pot�nej sylwetki swojego starego towarzysza, pancernego nied�wiedzia, ostatni strz�pek �wiadomo�ci, kt�ry by� niegdy� aeronaut� Lee Scoresbym, wzbi� si� w�g�r�, jak dawniej tyle razy wzlatywa� w�wielkim balonie. Oboj�tny na race i�wybuchaj�ce pociski, g�uchy na eksplozje i�wrzaski b�lu, gniewu i�rozpaczy, �wiadomy tylko ruchu w�g�r�, ostatek Lee Scoresby'ego przebi� ci�kie chmury i�wy�oni� si� pod jasno �wiec�cymi gwiazdami, gdzie czeka�y na niego atomy jego ukochanej dajmony Hester.

Rozleg�a z�ocista preria, kt�r� duch Lee Scoresby'ego dostrzeg� przelotnie przez okno, le�a�a cicha w�pierwszych promieniach porannego s�o�ca.

Z�ocista, lecz r�wnie� br�zowa, ��ta, zielona i�mieni�ca si� mn�stwem po�rednich odcieni; miejscami czarna, pokre�lona smolistymi liniami i�smugami; a�tak�e srebrzysta tam, gdzie s�o�ce roz�wietli�o czubki zakwitaj�cych w�a�nie traw pewnego gatunku; i�b��kitna tam, gdzie odleg�e szerokie jezioro i�bli�szy, mniejszy staw odbija�y niezmierzony b��kit nieba.

I cicha, lecz nie ca�kiem, poniewa� lekki wietrzyk szele�ci� w�miriadach �ody�ek, miliony insekt�w i�innych ma�ych stworzonek brz�cza�y, chrobota�y i�popiskiwa�y w�trawie, a�niewidoczny ptak wysoko w�niebie wydzwania� kr�tk� zap�tlon� melodyjk� z�kilku opadaj�cych nut, to bli�ej, to dalej, ale nigdy tak samo.

W ca�ym tym rozleg�ym krajobrazie tylko dwie �ywe istoty le�a�y ciche i�nieruchome � ch�opiec i�dziewczynka pogr��eni we �nie, zwr�ceni do siebie plecami, w�cieniu skalnego wyst�pu na szczycie niewielkiego urwiska.

Bladzi i�nieruchomi, wygl�dali jak martwi. G��d napi�� im sk�r� na twarzach, b�l wy��obi� linie wok� oczu. Pokrywa� ich kurz, b�oto i�zaschni�ta krew. Absolutny bezw�ad ich ko�czyn wskazywa� na ostatnie stadium wyczerpania.

Lyra zbudzi�a si� pierwsza. S�o�ce przesun�o si� po niebie, min�o wyst�p skalny i�dotkn�o jej w�os�w. Dziewczynka zacz�a si� wierci�, a�kiedy promienie s�oneczne pad�y na jej powieki, poczu�a, �e co� wyci�gaj� z�g��biny snu jak ryb�, powoli, ci�ko i�opornie.

Lecz ze s�o�cem nie mog�a walczy�, wi�c odsun�a g�ow�, zakry�a oczy ramieniem i�wymamrota�a:

� Pan... Pan...

Pod os�on� ramienia otworzy�a oczy i�wreszcie si� rozbudzi�a. Nie rusza�a si� przez jaki� czas, bo strasznie bola�y j� nogi i�ramiona i�ca�e cia�o zdr�twia�o ze zm�czenia; ale ju� nie spa�a, czu�a lekki wietrzyk i�ciep�o s�o�ca, s�ysza�a chrobotanie owad�w i�d�wi�czn� jak dzwoneczek pie�� ptaka w�g�rze. Wszystko by�o przyjazne. Zapomnia�a, jaki dobry jest �wiat.

Odwr�ci�a si� i�zobaczy�a Willa, wci�� pogr��onego we �nie. R�ka mu krwawi�a; koszul� mia� podart� i�brudn�, w�osy sztywne od kurzu i�potu. Patrzy�a na niego przez d�ugi czas, na drobne pulsowanie na szyi, na powoli wznosz�c� si� i�opadaj�c� pier�, na delikatne cienie rzucane przez jego rz�sy, kiedy s�o�ce wreszcie do nich dotar�o.

Wymamrota� co� i�poruszy� si�. Nie chcia�a, �eby j� przy�apa� na podgl�daniu, wi�c spojrza�a w�drug� stron�, na ma�y gr�b, kt�ry wykopali poprzedniej nocy, szeroki ledwie na kilka d�oni, gdzie teraz spoczywa�y zw�oki kawalera Tialysa i�lady Salmakii. W�pobli�u le�a� p�aski kamie�; wsta�a, podwa�y�a go i�ustawi�a pionowo na grobie, a�potem usiad�a i, os�oniwszy oczy, rozejrza�a si� po r�wninie.

Preria zdawa�a si� rozci�ga� w�niesko�czono��. Nigdzie nie by�a ca�kiem p�aska: �agodne wzniesienia, niewielkie osypiska i�rozpadliny urozmaica�y teren we wszystkich kierunkach. Tu i�tam sta�y k�py drzew tak wysokich, �e wydawa�y si� raczej sztucznie stworzone ni� naturalne � ich proste pnie i�ciemnozielone korony jakby gwa�ci�y prawa perspektywy, tak wyra�nie by�y widoczne z�odleg�o�ci wielu kilometr�w.

Bli�ej jednak � dos�ownie u�podn�a urwiska, nie dalej ni� sto metr�w � b��kitnia� niedu�y staw zasilany przez strumie� wyp�ywaj�cy ze ska�y; Lyra dopiero teraz poczu�a, jak bardzo jest spragniona.

D�wign�a si� na dr��cych nogach i�powoli zesz�a do wody. Strumie� gulgota� i�pluska� w�r�d omsza�ych g�az�w. Lyra po wielekro� zanurza�a r�ce w�wodzie, �eby zmy� brud i�b�oto, zanim unios�a je do ust. Woda by�a tak zimna, �e z�by bola�y; napi�a si� z�przyjemno�ci�. Staw porasta�o dooko�a sitowie, w�kt�rym skrzecza�a �aba. By� p�ytki i�cieplejszy od strumienia, co odkry�a, kiedy zdj�a buty i�wesz�a do niego. Sta�a przez d�ugi czas w�s�o�cu ogrzewaj�cym g�ow� i�ca�e cia�o, rozkoszuj�c si� ch�odnym mu�em pod stopami i�zimn� wod� op�ywaj�c� �ydki.

Pochyli�a si�, zanurzy�a twarz w�wodzie i�starannie wyp�uka�a w�osy, rozgarniaj�c je palcami, �eby zmy� brud i�kurz.

Kiedy zaspokoi�a pragnienie i�poczu�a si� troch� czystsza, podnios�a wzrok na zbocze i�zobaczy�a, �e Will si� przebudzi�. Siedzia�, obejmuj�c ramionami podci�gni�te kolana, spogl�da� na r�wnin�, jak ona wcze�niej, i�zachwyca� si� jej bezmiarem. I��wiat�em, i�ciep�em, i�cisz�.

Lyra powoli wdrapa�a si� do niego i�zobaczy�a, �e wycina w�ma�ym kamieniu nagrobnym imiona Gallivespian, a�potem osadza kamie� mocniej w�ziemi.

� Czy one... � zacz�� i�wiedzia�a, �e pyta o�dajmony.

� Nie wiem. Nie widzia�am Pana. Mam uczucie, �e on jest niedaleko, ale nie wiem. Czy pami�tasz, co si� sta�o?

Potar� oczy i�ziewn�� tak szeroko, �e us�ysza�a, jak w�szcz�kach mu trzeszczy. Potem zamruga� i�potrz�sn�� g�ow�.

� Niewiele � powiedzia�. � Wzi��em Pantalaimona, a�ty podnios�a�... tego drugiego i�przeszli�my na t� stron�. Wsz�dzie �wieci� ksi�yc, postawi�em Pana, �eby zamkn�� okno.

� A�tw�j... drugi dajmon wyskoczy� z�moich obj�� � powiedzia�a. � Pr�bowa�am zobaczy� przez okno pana Scoresby'ego i�Iorka, a�kiedy si� obejrza�am, ju� nie widzia�am dajmon�w. Nie wiem, dok�d pobieg� Pan.

� Ale nie czujemy tego co wtedy, kiedy weszli�my do �wiata zmar�ych. Kiedy naprawd� si� rozdzielili�my.

� Nie � zgodzi�a si�. � One s� gdzie� niedaleko. Pami�tam, jak byli�my mali, bawili�my si� w�chowanego, tylko �e nigdy si� nie udawa�o, bo by�am za du�a, �eby schowa� si� przed nim, i�zawsze dok�adnie wiedzia�am, gdzie on jest, nawet je�li udawa� �m� czy cokolwiek. Ale to dziwne � ci�gn�a, mimowolnie przesuwaj�c r�koma po g�owie, jakby pr�bowa�a odp�dzi� czar. � Nie ma go tutaj, ale nie czuj� si� rozdarta, czuj� si� bezpieczna i�wiem, �e on te�.

� One chyba s� razem � mrukn�� Will.

� Tak, na pewno.

Nagle wsta�.

� Patrz � powiedzia� � tam...

Os�ania� oczy d�oni� i�co� pokazywa�. Pod��y�a za jego spojrzeniem i�zobaczy�a odleg�e dr�enie, zupe�nie inne ni� drganie rozgrzanego powietrza.

� Zwierz�ta? � zapyta�a z�pow�tpiewaniem.

� Pos�uchaj � doda�, przyk�adaj�c r�k� do ucha. Teraz, kiedy zwr�ci� jej uwag� na dziwne zjawisko, us�ysza�a bardzo odleg�y, niski, uporczywy turkot, prawie jak �oskot gromu.

� Znikn�y � o�wiadczy� Will.

Ma�a plamka ruchomych cieni znik�a, ale �oskot trwa� jeszcze przez par� chwil. Potem nagle przycich�, chocia� i�tak nie by� g�o�ny. Dwoje dzieci wci�� patrzy�o w�t� sam� stron� i�wkr�tce znowu zobaczyli cienie. Po chwili dobieg� do nich d�wi�k.

� Schowa�y si� za jakim� wzg�rzem � wywnioskowa� Will. � S� bli�ej?

� Nie widz� dobrze. Tak, zawracaj�, popatrz, skr�caj� w�t� stron�.

� No, je�li mamy z�nimi walczy�, najpierw chc� si� napi�.

Will zni�s� plecak do strumienia, gdzie napi� si� do syta i�z grubsza obmy�. Straci� du�o krwi. Czu� si� brudny; t�skni� za gor�cym prysznicem z�mn�stwem myd�a i�za czystym ubraniem.

Lyra patrzy�a na... Czymkolwiek by�y, wygl�da�y bardzo dziwnie.

� Will! � zawo�a�a. � One jad� na ko�ach...

Ale m�wi�a bez przekonania. Will wspi�� si� troch� wy�ej na zbocze i�os�oni� oczy d�oni�. Teraz widzia� ju� pojedyncze osobniki. Grupa, stado czy banda liczy�a oko�o tuzina istot i�porusza�a si�, jak zauwa�y�a Lyra, na ko�ach. Wygl�dali jak skrzy�owanie antylopy z�motocyklem, a�nawet jeszcze dziwniej: mieli tr�by jak s�onie.

I kierowali si� wyra�nie w�stron� Willa i�Lyry. Will wyj�� n�, ale Lyra, siedz�ca obok niego na trawie, ju� obraca�a wskaz�wki aletheiometru.

Odpowiedzia� szybko, kiedy stworzenia znajdowa�y si� jeszcze w�odleg�o�ci kilkuset metr�w. Ig�a �mign�a w�lewo, w�prawo, w�lewo i�w lewo, a�Lyra obserwowa�a ja niespokojnie, poniewa� ostatnie odczyty sprawi�y jej tyle trudno�ci. Czu�a si� niezr�cznie, kiedy z�wahaniem pokonywa�a kolejne stopnie zrozumienia. Zamiast �miga� jak ptak od jednego etapu do nast�pnego, st�pa�a krok za krokiem dla bezpiecze�stwa; ale znaczenie okaza�o si� wyra�ne jak zawsze i�wkr�tce zrozumia�a odpowied�.

� One s� przyjazne � oznajmi�a. � Will, one nas szukaj�. Wiedz�, �e tu jeste�my... To dziwne, nie bardzo mog� odczyta�... Doktor Malone?

Wym�wi�a to nazwisko raczej do siebie, poniewa� nie wierzy�a, �e doktor Malone znajduje si� w�tym �wiecie. Jednak aletheiometr wskazywa� na ni� wyra�nie, chocia� oczywi�cie nie m�g� poda� jej nazwiska. Lyra odsun�a przyrz�d na bok i�powoli wsta�a.

� Chyba powinni�my zej�� do nich � powiedzia�a. � Nie zrobi� nam krzywdy.

Kilka stwor�w zatrzyma�o si� i�czeka�o. Przyw�dca wysun�� si� nieco do przodu z�uniesion� tr�b� i�dzieci zobaczy�y, jak si� porusza�: odpycha� si� do ty�u bocznymi ko�czynami. Kilka stworze� zesz�o do stawu, �eby si� napi�, inne czeka�y, ale nie z��agodn�, biern� ciekawo�ci� kr�w st�oczonych przy bramie. Posiada�y indywidualno��, �yw� inteligencj�, �wiadomo�� celu. To byli ludzie.

Will i�Lyra zeszli po zboczu dostatecznie blisko, �eby z�nimi rozmawia�. Pomimo zapewnie� Lyry Will trzyma� d�o� na r�koje�ci no�a.

� Nie wiem, czy mnie rozumiecie � zacz�a Lyra ostro�nie � ale wiem, �e jeste�cie przyjaci�mi. Chyba powinni�my...

Przyw�dca poruszy� tr�b� i�powiedzia�:

� Chod�cie do Mary. Wy jedziecie. My wieziemy. Chod�cie do Mary.

� Och! � zawo�a�a Lyra i�odwr�ci�a si� do Willa z�radosnym u�miechem.

Dwa stworzenia mia�y za�o�one wodze i�strzemiona z�plecionego sznura. �adnych siode�: ich romboidalne grzbiety okaza�y si� ca�kiem wygodne i�bez tego. Lyra je�dzi�a na nied�wiedziu, a�Will na rowerze, �adne z�nich jednak nigdy nie je�dzi�o konno, co stanowi�o najbli�szy odpowiednik. Jednak�e je�dziec zwykle kieruje koniem, a�dzieci wkr�tce odkry�y, �e wcale tego od nich nie oczekiwano; wodze i�strzemiona pomaga�y im tylko utrzyma� r�wnowag�. Stworzenia same podejmowa�y wszelkie decyzje.

� Dok�d... � zacz�� Will, ale musia� przerwa� i�z�apa� r�wnowag�, kiedy stworzenie poruszy�o si� pod nim.

Grupa zawr�ci�a i�ruszy�a po lekkiej pochy�o�ci, zje�d�aj�c powoli w�r�d trawy. Troch� trz�s�o, ale to nie przeszkadza�o, poniewa� stworzenia nie mia�y grzbietowego kr�gos�upa; Will i�Lyra siedzieli jak na wy�cie�anych spr�ynuj�cych krzes�ach.

Wkr�tce dotarli do tego, czego nie widzieli wyra�nie z�urwiska: jednej z�czarnych lub ciemnobr�zowych �cie�ek. I�byli r�wnie zdumieni jak wcze�niej Mary Malone na widok tych g�adkich kamiennych tras biegn�cych przez preri�.

Stworzenia wjecha�y na drog� i�szybko nabra�y pr�dko�ci. Droga przypomina�a bardziej rzek� ni� autostrad�, poniewa� miejscami poszerza�a si�, tworz�c jakby ma�e jeziorka, a�gdzie indziej rozdziela�a si� na w�skie kana�y, kt�re niespodziewanie znowu si� ��czy�y. Ca�kowicie r�ni�a si� od racjonalnych dr�g w��wiecie Willa, rozcinaj�cych wzg�rza i�przeskakuj�cych doliny na mostach z�betonu. Ta droga stanowi�a cz�� krajobrazu, nie narzucony element.

Jechali szybciej i�szybciej. Will i�Lyra nie od razu przyzwyczaili si� do impuls�w �ywych mi�ni i��omotania k� na twardym kamieniu. Pocz�tkowo Lyra mia�a wi�cej trudno�ci od Willa, bo nigdy nie je�dzi�a na rowerze i�nie zna�a sztuczki z�przechylaniem si� w�bok; ale zobaczy�a, jak on to robi, i�wkr�tce zacz�a si� rozkoszowa� szybko�ci�.

Ko�a zbyt ha�asowa�y, �eby mogli rozmawia�. Zamiast tego pokazywali: na drzewa, zdumieni ich wielko�ci� i�majestatem; na stado przedziwnych ptak�w, kt�rym przednie i�tylne skrzyd�a nadawa�y obrotowy, spiralny ruch w�powietrzu; na t�ust� b��kitn� jaszczurk�, d�ug� jak ko�, wygrzewaj�c� si� na samym �rodku drogi (ko�owe stworzenia rozdzieli�y si� i�objecha�y j� z�obu stron, a�ona nawet nie zwr�ci�a uwagi).

S�o�ce sta�o wysoko na niebie, kiedy zacz�li zwalnia�. W�powietrzu wyczuwali nieomylnie s�ony posmak morza. Droga wznosi�a si� w�stron� urwiska; wkr�tce posuwali si� w�spacerowym tempie.

Lyra, sztywna i�obola�a, zapyta�a:

� Czy mo�ecie stan��? Chc� zej�� i�i�� piechot�.

Jej wierzchowiec poczu� szarpni�cie wodzy � nie wiadomo, czy zrozumia�, ale przystan��. Stworzenie Willa te� si� zatrzyma�o i�dzieci zesz�y na ziemi�, zesztywnia�e od nieustannych wstrz�s�w i�podskok�w.

Stworzenia przysun�y si� do siebie, �eby porozmawia�, elegancko poruszaj�c tr�bami w�rytmie wydawanych d�wi�k�w. Po chwili ruszy�y dalej. Will i�Lyra z�rado�ci� maszerowali w�r�d pachn�cych sianem, ciep�ych, powoli tocz�cych si� stworze�. Jedno czy dwa wysforowa�y si� do przodu i�wjecha�y na szczyt wzniesienia. Dzieci, kt�re nie musia�y ju� si� skupia� na utrzymywaniu r�wnowagi, przygl�da�y im si� i�podziwia�y si�� i�gracj� ich przyspiesze�, zwrot�w, przechy��w.

Na szczycie wzniesienia przystan�li. Dzieci us�ysza�y, jak przyw�dca m�wi:

� Mary blisko. Mary tam.

Spojrza�y w�d�. Na horyzoncie l�ni� b��kit morza. Szeroka, powolna rzeka wi�a si� w�r�d bujnych traw troch� bli�ej, a�u podn�a d�ugiego zbocza, otoczona k�pami niskich drzew i�grz�dkami warzyw, le�a�a wioska. Stworzenia krz�ta�y si� w�r�d chat krytych strzech�, dogl�da�y upraw lub pracowa�y pomi�dzy drzewami.

� Teraz znowu jedziemy � oznajmi� przyw�dca.

Nie jechali daleko. Will i�Lyra ponownie wdrapali si� na swoje wierzchowce, a�inne stworzenia dok�adnie sprawdzi�y ich r�wnowag� i�zbada�y tr�bami strzemiona jakby troszczy�y si� o�bezpiecze�stwo dzieci.

Potem wyruszyli, odpychaj�c si� bocznymi ko�czynami i�przyspieszaj�c na pochy�o�ci, a� nabrali bardzo szybkiego tempa. Will i�Lyra trzymali si� mocno r�kami i�kolanami; p�d powietrza smaga� im twarze, zwiewa� w�osy do ty�u i�naciska� na ga�ki oczne. �oskot k�, szum trawy po obu stronach, pewny i�zdecydowany przechy� na szerokim zakr�cie, oczyszczaj�ca szybko�� � stworzenia to uwielbia�y, a�Will i�Lyra odczuwali ich rado�� i��miali si� uszcz�liwieni.

Zatrzymali si� po�rodku wioski, a�inni, kt�rzy widzieli nadje�d�aj�c� grup�, zebrali si� dooko�a, unosz�c tr�by i�wymawiaj�c s�owa powitania.

A potem Lyra krzykn�a:

� Doktor Malone!

Mary wysz�a z�chaty, jednocze�nie obca i�znajoma, w�sp�owia�ej niebieskiej koszuli. Mia�a przysadzist� figur� i�czerstwe rumiane policzki.

Lyra podbieg�a i�obj�a j�, a�kobieta odda�a u�cisk. Will stan�� z�ty�u, ostro�ny i�nieufny.

Mary serdecznie uca�owa�a Lyr�, a�potem podesz�a przywita� si� z�Willem. A�w�wczas nast�pi� dziwaczny kr�tki taniec wsp�czucia i�zak�opotania, trwaj�cy najwy�ej sekund�.

Poruszona �a�osnym wygl�dem dzieci, Mary pocz�tkowo chcia�a obj�� Willa tak jak Lyr�. Ale by�a doros�a, a�on ju� prawie doros�y i�nie chcia�a go potraktowa� jak dziecko. Mog�aby obj�� dziecko, ale nigdy obcego m�czyzn�; wi�c wycofa�a si� w�duchu, gdy� nade wszystko pragn�a uhonorowa� przyjaciela Lyry, �eby nie straci� twarzy.

Wyci�gn�a wi�c do niego r�k�, a�on u�cisn�� jej d�o� i�przebieg� pomi�dzy nimi pr�d zrozumienia i�szacunku tak silny, �e natychmiast przerodzi� si� w�sympati�. Ka�de z�nich poczu�o, �e zyska�o przyjaciela na ca�e �ycie; i�mieli racj�.

� To jest Will � powiedzia�a Lyra. � On jest z�twojego �wiata... Pami�tasz, opowiada�am ci o�nim...

� Jestem Mary Malone � przedstawi�a si� Mary � a�wy dwoje na pewno chcecie je��, wygl�dacie na zag�odzonych.

Odwr�ci�a si� do stworzenia stoj�cego obok i�wydala kilka tych �piewnych pohukiwa�, poruszaj�c ramieniem.

Stworzenia natychmiast si� rozesz�y. Wynios�y z�najbli�szego domu dywaniki i�poduszki i�u�o�y�y je na ubitej ziemi pod pobliskim drzewem, kt�rego g�ste li�cie i�nisko zwieszone ga��zie dawa�y ch�odny, pachn�cy cie�.

Jak tylko go�cie usadowili si� wygodnie, gospodarze przynie�li g�adkie drewniane misy pe�ne mleka, lekko pachn�cego cytryn� i�cudownie orze�wiaj�cego; i�ma�e orzechy podobne do laskowych, ale z�bogatszym ma�lanym posmakiem; i�sa�at� �wie�o zerwan� z�grz�dki, ostre pikantne li�cie przemieszane z�mi�kkimi i�grubymi, wydzielaj�cymi �mietankowy sok; i�ma�e korzenie wielko�ci czere�ni smakuj�ce jak marchewka karotka.

Ale dzieci nie mog�y je��. Pocz�stunek by� zbyt obfity. Will pragn�� zadowoli� go�cinnych gospodarzy, ale opr�cz p�yn�w zdo�a� prze�kn�� jedynie troch� p�askiego, lekko przypieczonego chleba przypominaj�cego ciapaty lub tortille. Smakowa� zwyczajnie i�w zupe�no�ci nasyci� Willa. Lyra spr�bowa�a po trochu wszystkiego, ale podobnie jak Will wkr�tce stwierdzi�a, �e ma do��.

Mary nie zadawa�a �adnych pyta�. Ci dwoje prze�yli rzeczy, kt�re wyry�y na nich g��bokie pi�tno; jeszcze nie chcieli o�tym m�wi�.

Odpowiada�a wi�c na ich pytania dotycz�ce mulefa i�zrelacjonowa�a kr�tko, jak dosta�a si� do tego �wiata; a�potem zostawi�a ich w�cieniu drzewa, poniewa� widzia�a, �e powieki im opadaj� i�g�owy si� kiwaj�.

� Teraz nie musicie nic robi�, tylko spa� � powiedzia�a.

Popo�udnie by�o ciep�e i�spokojne, �wierszcze sennie �wierka�y w�cieniu drzewa. W�nieca�e pi�� minut po prze�kni�ciu resztek napoju Will i�Lyra zapadli w�g��boki sen.

� Oni s� dw�ch p�ci? � zapyta�a zdumiona Atal. -. Ale sk�d wiesz?

� To �atwe � odpar�a Mary. � Ich cia�a s� inaczej ukszta�towane. Inaczej si� poruszaj�

� Nie s� du�o mniejsi od ciebie. Ale maj� mniej sarfu. Kiedy do nich przyjdzie?

� Nie wiem � przyzna�a Mary. � Chyba ju� nied�ugo. Nie wiem, kiedy to do nas przychodzi.

� Brakuje k� � powiedzia�a Atal ze wsp�czuciem. Pieli�y ogr�d warzywny. Mary zrobi�a motyk�, �eby oszcz�dzi� sobie schylania; Atal u�ywa�a tr�by, wi�c musia�y prowadzi� przerywan� rozmow�.

� Ale wiedzia�a�, �e oni przyb�d� � zauwa�y�a Atal.

� Tak.

� Czy to patyczki ci powiedzia�y?

� Nie � zaprzeczy�a Mary, zarumieniona. By�a naukowcem; dostatecznie �le si� sta�o, �e pozwala�a sobie na konsultacje z�I Ching, ale teraz czu�a si� jeszcze bardziej zak�opotana. � To by� nocny obraz � wyzna�a.

Mulefa nie mieli jednego okre�lonego s�owa na sen. Natomiast miewali barwne sny i�traktowali je bardzo powa�nie.

� Nie lubisz nocnych obraz�w � stwierdzi�a Atal.

� Owszem, lubi�. Ale nie wierzy�am w�nie a� do dzisiaj. Widzia�am ch�opca i�dziewczynk� tak wyra�nie, i�jaki� g�os mi powiedzia�, �ebym przygotowa�a si� na spotkanie z�nimi.

� Jaki rodzaj g�osu? Jak m�wi�, skoro go nie widzia�a�?

Atal nie bardzo umia�a sobie wyobrazi� mow� bez ruch�w tr�by, kt�re wyja�nia�y i�definiowa�y s�owa. Zatrzyma�a si� w�po�owie rz�dka fasoli i�spojrza�a na Mary z�ciekawo�ci�.

� No, w�a�ciwie widzia�am � wyja�ni�a Mary. � To by�a kobieta, albo m�dra rodzaju �e�skiego, jak my, jak moi ludzie. Bardzo stara, a�jednocze�nie wcale nie stara.

�M�drymi� mulefa nazywali swoich przyw�dc�w. Zobaczy�a, �e Atal wygl�da na bardzo zainteresowan�.

� Jak mog�a by� jednocze�nie stara i�niestara? � zapyta�a.

� To jest na-podobie�stwo � odpar�a Mary. Atal machn�a tr�b�, uspokojona.

� Ona mi powiedzia�a � ci�gn�a Mary � �e powinnam spodziewa� si� dzieci. Powiedzia�a, gdzie i�kiedy si� pojawi�. Ale nie wspomina�a dlaczego. Po prostu musz� si� nimi opiekowa�.

� One s� ranne i�zm�czone � zauwa�y�a Atal. � Czy powstrzymaj� odp�yw sarfu?

Mary niepewnie podnios�a wzrok. Wiedzia�a nawet bez lunety, �e Cienio-cz�steczki uciekaj� coraz szybciej.

� Mam nadziej� � powiedzia�a � Ale nie wiem jak.

Wczesnym wieczorem, kiedy rozpalono ogniska do gotowania i�wzesz�y pierwsze gwiazdy, przyby�a grupa obcych. Mary w�a�nie si� my�a; us�ysza�a turkot ich k� i�podniecony pomruk g�os�w, wi�c pospiesznie wysz�a ze swojej chaty, wycieraj�c si� po drodze.

Will i�Lyra przespali ca�e popo�udnie i�dopiero teraz obudzi� ich ha�as. Lyra usiad�a zaspana i�zobaczy�a, �e Mary rozmawia z�pi�cioma czy sze�cioma mulefa, kt�rzy otaczali j�, wyra�nie podnieceni; nie potrafi�a jednak odgadn��, czy si� ciesz�, czy z�oszcz�.

Mary zobaczy�a j� i�przerwa�a rozmow�.

� Lyro � powiedzia�a � co� si� sta�o... Znale�li co�, czego nie umiej� wyt�umaczy�... Nie wiem, co to jest... Musz� sama obejrze�. To jak�� godzin� drogi st�d. Wr�c� jak najszybciej. Korzystajcie ze wszystkiego w�moim domu... Nie zatrzymam ich, tak im pilno...

� W�porz�dku � powiedzia�a Lyra, jeszcze otumaniona od d�ugiego snu.

Mary zajrza�a pod drzewo. Will przeciera� oczy.

� Naprawd� nied�ugo wr�c� � obieca�a. � Atal zostanie z�wami.

Przyw�dca si� niecierpliwi�. Mary szybko zarzuci�a mu wodze i�strzemiona na grzbiet, przeprosi�a za swoj� niezdarno�� i�dosiad�a go od razu. Grupa zawr�ci�a i�odjecha�a w�zapadaj�cy zmierzch.

Wyruszyli w�innym ni� dot�d kierunku, wzd�u� wybrze�a na p�noc. Mary nigdy przedtem nie jecha�a po ciemku i�ba�a si� szybko�ci jeszcze bardziej ni� za dnia. Wje�d�aj�c pod g�r�, widzia�a ksi�yc l�ni�cy na morzu daleko po lewej i�jego srebrnosepiowy blask nape�nia� j� ch�odnym, sceptycznym podziwem. Podziw by� w�niej, sceptycyzm w��wiecie, a�ch��d w�obojgu.

Od czasu do czasu podnosi�a wzrok i�dotyka�a lunety w�kieszeni na piersi, ale nie mog�a jej u�y�, dop�ki si� nie zatrzymali. Mulefa p�dzili w�po�piechu i�najwyra�niej wcale nie chcieli si� zatrzymywa�. Po godzinie ostrej jazdy skr�cili w�g��b l�du, porzucili kamienn� drog� i�powoli wjechali na szlak z�ubitej ziemi, biegn�cy pomi�dzy wysok� do kolan traw�, obok zagajnika ko�owych drzew i�na szczyt grani. W�blasku ksi�yca mieni�y si� rozleg�e nagie wzg�rza, gdzieniegdzie poprzecinane niewielkimi rozpadlinami, sk�d wyp�ywa�y strumienie w�r�d rosn�cych tam drzew.

W�a�nie w�stron� takiej rozpadliny prowadzili j� mulefa. Zsiad�a, kiedy zjechali z�drogi, i�maszerowa�a wytrwale obok nich na szczyt wzg�rza i�w d�, do rozpadliny.

S�ysza�a ciurkanie wody, nocny wiatr w�trawach i�cichy szmer k� na ubitej ziemi. S�ysza�a, jak mulefa przed ni� mamrocz� co� do siebie. Potem si� zatrzymali.

Na zboczu wzg�rza, kilka metr�w dalej, znajdowa� si� jeden z�otwor�w wykonanych zaczarowanym no�em, przypomina� wej�cie do jaskini, poniewa� ksi�yc �wieci� troch� w�g��b, zupe�nie jakby otw�r prowadzi� do wn�trza wzg�rza; ale tak nie by�o. Z�otworu wychodzi�a procesja duch�w.

Mary poczu�a, �e ziemia usuwa jej si� spod n�g. Wzdrygn�a si� gwa�townie i�z�apa�a najbli�sz� ga���, �eby si� upewni�, �e fizyczny �wiat nadal istnieje wok� niej.

Podesz�a bli�ej. Starzy m�czy�ni i�kobiety, dzieci, niemowl�ta niesione na r�kach, ludzie i�inne istoty, coraz g�ciej wysypywali si� z�ciemno�ci w��wiat materialnej ksi�ycowej po�wiaty � i�znikali.

To by�o najdziwniejsze. Stawiali kilka krok�w w��wiecie trawy, powietrza i�srebrzystego �wiat�a, rozgl�dali si� z�twarzami zmienionymi rado�ci� � Mary nigdy nie widzia�a takiej rado�ci � i�wyci�gali ramiona, jakby chcieli obj�� ca�y wszech�wiat; a�potem po prostu rozp�ywali si� jak mg�a lub dym, ��cz�c si� z�ziemi�, ros� i�nocnym wiatrem.

Kilku z�nich zbli�y�o si� do Mary, jakby chcieli jej co� powiedzie�, i�wyci�gn�o r�ce, a�ona poczu�a ich dotyk jak drobne uk�ucia zimna. Jeden z�duch�w � stara kobieta � kiwn�a na ni�, przywo�uj�c do siebie.

Potem przem�wi�a i�Mary us�ysza�a jej g�os:

� Opowiedz im historie. W�a�nie tego nie wiedzieli�my. Przez tyle czasu nie wiedzieli�my! Ale one potrzebuj� prawdy. Tym si� karmi�. Musisz im opowiada� prawdziwe historie i�wszystko b�dzie dobrze, wszystko. Tylko opowiadaj im historie.

A potem znik�a. To by�a jedna z�tych chwil, kiedy nagle przypominamy sobie sen, kt�ry z�niejasnych powod�w zepchn�li�my w�niepami��, i�powracaj� jak pow�d� wszystkie uczucia doznawane we �nie. W�a�nie ten sen Mary pr�bowa�a opisa� Atal, ten nocny obraz; lecz kiedy chcia�a ponownie go odnale��, rozwiewa� si� w�powietrzu i�znika� zupe�nie jak te postacie. Sen ulecia�.

Pozosta�a tylko s�odycz tego uczucia i�nakaz, �eby �opowiada� im historie�.

Mary spojrza�a w�ciemno��. Im dalej si�ga�a wzrokiem w�bezkresn� cisz�, tym wi�cej widzia�a nadchodz�cych duch�w, tysi�ce za tysi�cami, niczym uchod�cy powracaj�cy do ojczyzny.

� Opowiadaj im historie � powt�rzy�a sobie.

Nast�pnego ranka Lyra zbudzi�a si� ze snu, w�kt�rym Pantalaimon wr�ci� do niej i�przybra� ostateczny kszta�t; wprawi� j� w�zachwyt, ale teraz nie mog�a go sobie przypomnie�.

S�o�ce wzesz�o niedawno i�powietrze pachnia�o �wie�o�ci�. Widzia�a blask s�o�ca przez otwarte drzwi chatki krytej strzech�, w�kt�rej spa�a, domu Mary. Le�a�a przez chwil�, nads�uchuj�c. S�ysza�a ptaki na dworze i��wierszcza, i�spokojny oddech Mary �pi�cej obok.

Lyra usiad�a i�odkry�a, �e jest naga. Przez chwil� czu�a oburzenie, ale potem zobaczy�a czyste ubrania z�o�one obok niej na pod�odze: koszula Mary i�kawa�ek mi�kkiej, lekkiej, wzorzystej tkaniny, kt�r� mog�a zawi�za� jak sp�dnic�. Ubra�a si� i�chocia� ton�a w�obszernej koszuli, przynajmniej wygl�da�a przyzwoicie.

Wysz�a z�chaty. Pantalaimon by� w�pobli�u; na pewno.

Prawie s�ysza�a, jak �mieje si� i�gada. To pewnie znaczy�o, �e by� bezpieczny i�nadal co� ich wi�za�o. A�kiedy jej wybaczy i�wr�ci, tyle godzin sp�dz� na samym gadaniu, opowiadaniu sobie wszystkiego...

Will wci�� spa� pod drzewem, leniuch. Lyra pomy�la�a, �eby go obudzi�, ale przecie� sama mog�a pop�ywa� w�rzece. Dawniej rado�nie p�ywa�a nago z�innymi oksfordzkimi dzie�mi w�rzece Cherwell, ale z�Willem to co innego; zarumieni�a si� na sam� my�l.

Wi�c sama zesz�a nad wod� w�per�owym brzasku. W�r�d sitowia wysoki, smuk�y ptak, podobny do czapli, sta� idealnie nieruchomo na jednej nodze. Lyra podesz�a cicho i�powoli, �eby go nie sp�oszy�, ale ptak nie zwraca� na ni� wi�kszej uwagi ni� na ga��zk� p�yn�c� po wodzie.

� W�porz�dku � powiedzia�a.

Zostawi�a ubranie na brzegu i�wesz�a do rzeki. P�ywa�a forsownie, �eby nie zmarzn��, a�potem wysz�a z�wody i, dr��c, skuli�a si� na brzegu. Zwykle Pan pomaga� jej si� wysuszy�; czy by� ryb� �miej�c� si� z�niej w�wodzie? Albo �ukiem w�a��cym pod ubranie, �eby j� po�askota�, albo ptakiem? Albo by� zupe�nie gdzie indziej z�drugim dajmonem i�wcale nie my�la� o�Lyrze?

S�o�ce grza�o teraz mocno i�Lyra szybko wysch�a. Ponownie na�o�y�a lu�n� koszul� Mary i�widz�c kilka p�askich kamieni przy brzegu, posz�a po swoje ubranie, �eby je wypra�. Ale odkry�a, �e kto� ju� to zrobi� � ubrania jej i�Willa wisia�y na spr�ystych ga��ziach pachn�cego krzaka, prawie suche.

Will si� poruszy�. Usiad�a obok i�zawo�a�a cicho:

� Will! Obud� si�!

� Gdzie jeste�my? � zapyta� natychmiast i�usiad�, si�gaj�c po n�.

� Bezpieczni � odpar�a, odwracaj�c wzrok. � Wyprali nasze ubrania, albo doktor Malone to zrobi�a. Przynios� ci twoje. Ju� prawie wysch�o...

Poda�a mu jego rzeczy i�usiad�a odwr�cona plecami, kiedy si� ubiera�.

� P�ywa�am w�rzece � oznajmi�a. � Posz�am poszuka� Pana, ale on chyba si� ukrywa.

� Dobry pomys�. Mam na my�li rzek�. Ca�kiem zaros�em brudem... P�jd� si� umy�.

Pod jego nieobecno�� Lyra w�drowa�a po wiosce, nie przygl�daj�c si� niczemu zbyt natr�tnie, �eby nie z�ama� �adnych zasad grzeczno�ci, ale zaciekawiona wszystkim. Widzia�a kilka domk�w bardzo starych i�kilka ca�kiem nowych, ale wszystkie zbudowano w�podobny spos�b z�drewna, gliny i�strzechy. Nie mia�y w�sobie nic prymitywnego; ka�de drzwi, nadpro�e i�framug� okienn� pokrywa�y subtelne wzory, chocia� nie wyrze�bione w�drewnie, raczej jakby samo drzewo pod wp�ywem perswazji wytworzy�o po��dany kszta�t.

Im d�u�ej patrzy�a, tym wi�cej dostrzega�a w�wiosce porz�dku i�staranno�ci, zupe�nie jak warstwy znaczenia w�aletheiometrze. Cz�� jej umys�u pragn�a rozszyfrowa� to wszystko, lekko przechodzi� od podobie�stwa do podobie�stwa, od jednego znaczenia do nast�pnego jak podczas odczytywania wskaza� instrumentu; ale inna cz�� zastanawia�a si�, jak d�ugo mogliby tutaj zosta�, zanim musz� rusza� dalej.

No, nigdzie nie p�jd�, dop�ki Pan nie wr�ci, powiedzia�a sobie.

Wkr�tce Will nadszed� znad rzeki, a�potem Mary wysz�a ze swojej chaty i�zaproponowa�a im �niadanie. Zaraz zjawi�a si� te� Atal i�wioska wok� nich zbudzi�a si� do �ycia. Dwoje ma�ych dzieci mulefa, bez k�, zerka�o na nich zza w�g�a swojej chaty, a�Lyra odwraca�a si� nagle i�patrzy�a prosto na nie, a� podskakiwa�y i�chichota�y przera�one.

� No wi�c � zacz�a Mary, kiedy zjedli troch� chleba z�owocami i�wypili parz�cy napar z�czego� pachn�cego jak mi�ta. � Wczoraj byli�cie zbyt zm�czeni i�musieli�cie odpocz��. Ale dzisiaj oboje wygl�dacie troch� lepiej, wi�c chyba powinni�my sobie opowiedzie�, czego si� dowiedzieli�my. To d�ugo potrwa, wi�c r�wnie dobrze mo�emy te� zaj�� czym� r�ce. B�dziemy naprawia� sieci, �eby si� do czego� przyda�.

Znie�li k��b sztywnych, smo�owanych sieci na brzeg rzeki i�rozpostarli na trawie. Mary pokaza�a im, jak wi�za� nowy kawa�ek sznurka w�przetartych miejscach. Zachowywa�a czujno��, poniewa� Atal powiedzia�a jej, �e rodziny mieszkaj�ce dalej przy brzegu widzia�y sporo tualapi, bia�ych ptak�w, gromadz�cych si� na morzu. Wszyscy gotowi byli natychmiast uciec przy pierwszym ostrze�eniu; ale w�mi�dzyczasie czeka�a na nich robota.

Siedzieli wi�c i�pracowali w�s�o�cu nad spokojn� rzek�, a�Lyra opowiada�a swoj� histori� od tamtej chwili tak dawno temu, kiedy ona i�Pan postanowili zajrze� do Sali Senior�w w�Kolegium Jordana.

Przyp�yw nadszed� i�opad�, ale wci�� nie widzieli ani �ladu tualapi. P�nym popo�udniem Mary zabra�a Willa i�Lyr� na spacer brzegiem rzeki, obok s�up�w rybackich, gdzie przywi�zywano sieci, przez rozleg�e s�one bagna w�stron� morza. Podczas odp�ywu mogli tam chodzi� bezpiecznie, poniewa� bia�e ptaki zapuszcza�y si� w�g��b l�du tylko przy wysokim poziomie wody. Mary prowadzi�a dzieci w�sk� �cie�k� nad b�otami, bardzo star� i�idealnie utrzyman� jak wiele innych wytwor�w mulefa, wygl�daj�c� raczej na wytw�r natury ni� co� sztucznego.

� Czy oni stworzyli te kamienne drogi? � zapyta� Will.

� Nie. My�l�, �e te drogi ich stworzy�y, w�pewnym sensie � odpar�a Mary. � To znaczy, �e nie zacz�liby u�ywa� k�, gdyby nie mieli do dyspozycji tyle p�askiej, twardej nawierzchni. To chyba erupcje lawy ze staro�ytnych wulkan�w. Drogi pozwoli�y im wi�c u�ywa� k�.

A razem z�tym przysz�y inne rzeczy. Jak same ko�owe drzewa i�kszta�t ich cia� � one nie s� kr�gowcami, nie maja kr�gos�up�w. Jaki� szcz�liwy przypadek dawno temu w�naszych �wiatach sprawi�, �e stworzenia posiadaj�ce kr�gos�up mia�y troch� �atwiej, wi�c rozwin�y si� rozmaite formy, wszystkie oparte na centralnym kr�gos�upie. W�tym �wiecie przypadek zdecydowa� inaczej i�najkorzystniejszy okaza� si� romboidalny szkielet. Oczywi�cie �yj� tutaj kr�gowce, ale niewiele. Na przyk�ad w�e. W�e s� tutaj wa�ne. Ludzie opiekuj� si� nimi i�staraj� si� ich nie krzywdzi�. W�ka�dym razie na to wszystko z�o�y�y si� r�ne rzeczy: drogi, ko�owe drzewa i�kszta�t cia�a. Mn�stwo drobnych przypadk�w zebranych razem. Kiedy zaczyna si� twoja cz�� historii, Will?

� Te� od mn�stwa drobnych przypadk�w � odpar�, wspominaj�c kotk� pod drzewem. Gdyby zjawi� si� tam trzydzie�ci sekund p�niej lub wcze�niej, nie zobaczy�by kotki, nie znalaz�by okna, nie odkry�by Cittagazze i�nie spotka�by Lyry; nic by si� nie zdarzy�o.

Zacz�� od samego pocz�tku i�m�wi�, id�c. Zanim weszli na b�ota, dotar� do momentu, kiedy walczyli z�ojcem na szczycie g�ry.

� A�potem ta czarownica go zabi�a...

Nigdy naprawd� tego nie zrozumia�. Wyja�ni�, co mu powiedzia�a, zanim si� zabi�a: kocha�a Johna Parry'ego, a�on ni� wzgardzi�.

� Czarownice s� gro�ne � stwierdzi�a Lyra.

� Ale je�li go kocha�a...

� No � wtr�ci�a Mary � mi�o�� te� jest gro�na.

� Ale on kocha� moj� matk� � o�wiadczy� Will. � I�mog� jej powiedzie�, �e nigdy jej nie zdradzi�.

Lyra, patrz�c na Willa, pomy�la�a, �e je�li on kiedy� si� zakocha, b�dzie taki sam.

Wsz�dzie wok� nich ciche odg�osy popo�udnia wisia�y w�ciep�ym powietrzu: nieustanne bulgotliwe mlaskanie bagna, brz�czenie owad�w, krzyki mew. Trwa� odp�yw, wi�c pla�a odkryta na ca�ej szeroko�ci b�yszcza�a w�s�o�cu. Miliony male�kich b�otnych stworzonek �y�y, jad�y i�umiera�y w�g�rnych warstwach piasku, a�ma�e kopczyki, otwory wentylacyjne i�niewidoczne poruszenia �wiadczy�y, �e ca�a okolica t�tni �yciem.

Nie zdradzaj�c przyczyny, Mary spogl�da�a na odleg�e morze i�szuka�a na horyzoncie bia�ych �agli. Ale widzia�a tylko migotliw� mgie�k� w�miejscu, gdzie b��kit nieba blad� na granicy wody, kt�ra przejmowa�a t� barw� i�b�yszcza�a w�rozedrganym powietrzu.

Mary pokaza�a dzieciom, jak zbiera� pewien gatunek ma��y, znajduj�c ich rurki oddechowe tu� nad piaskiem. Mulefa je uwielbiali, ale trudno im by�o porusza� si� po piasku. Za ka�dym razem, kiedy Mary schodzi�a na brzeg, zbiera�a jak najwi�cej, a�teraz trzy pary oczu i�r�k mog�y urz�dzi� prawdziw� uczt�.

Wr�czy�a ka�demu worek i�pracowali, s�uchaj�c dalszej cz�ci historii. Stopniowo nape�niali worki, a�Mary nieznacznie kierowa�a ich z�powrotem na skraj bagniska, poniewa� zaczyna� si� przyp�yw.

Opowie�� zaj�a du�o czasu; tego dnia nie dotarli jeszcze do krainy zmar�ych. Zbli�aj�c si� do wioski, Will opowiada� Mary, w�jaki spos�b on i�Lyra zrozumieli potr�jn� natur� istot ludzkich.

� Wiecie � powiedzia�a Mary � Ko�ci�... Ko�ci� katolicki, do kt�rego dawniej nale�a�am, nie u�y�by s�owa �dajmon�, ale �wi�ty Pawe� m�wi� o�duchu, duszy i�ciele. Wi�c idea potr�jnej natury cz�owieka nie jest taka dziwna.

� Ale najlepsza cz�� to cia�o � o�wiadczy� Will. � Tak mi powiedzieli Baruch i�Balthamos. Anio�y �a�uj�, �e nie maj� cia�. Powiedzia�y mi, �e nie rozumiej�, dlaczego bardziej nie cieszymy si� �wiatem. One wpad�yby w�ekstaz�, gdyby mia�y nasze cia�a i�nasze zmys�y. W��wiecie zmar�ych...

� Opowiesz, kiedy do tego dojdziemy � przerwa�a Lyra i�u�miechn�a si� do niego z�tak� s�odycz�, wiedz� i�rado�ci�, �e poczu� zmieszanie. Odwzajemni� u�miech, a�Mary pomy�la�a, �e jeszcze nigdy nie widzia�a takiej ufno�ci na ludzkiej twarzy.

Tymczasem dotarli do wioski i�musieli przygotowa� wieczorny posi�ek. Mary zostawi�a dw�jk� dzieci na brzegu rzeki, gdzie siedzieli, obserwuj�c przyp�yw, i�do��czy�a do Atal przy ognisku. Przyjaci�ka ucieszy�a si� z��adunku ma��y.

� Ale, Mary � powiedzia�a � tualapi zniszczy�y wiosk� dalej na brzegu, a�potem nast�pn� i�nast�pn�. Nigdy przedtem tego nie robi�y. Zwykle atakuj� jedn� osad� i�wracaj� do morza. I�dzisiaj upad�o nast�pne drzewo...

� Nie! Gdzie?

Atal wymieni�a zagajnik niedaleko gor�cego �r�d�a. Mary by�a tam zaledwie trzy dni wcze�niej i�wszystko wygl�da�o w�porz�dku. Wyj�a lunet� i�spojrza�a w�niebo; rzeczywi�cie, pot�ny strumie� Cienio-cz�steczek p�yn�� szybciej, niepor�wnanie szybciej i�liczniej ni� przyp�yw wzbieraj�cy pomi�dzy brzegami rzeki.

� Co mo�esz zrobi�? � zapyta�a Atal.

Mary poczu�a ci�ar odpowiedzialno�ci niczym r�k� przygniataj�c� j� mi�dzy �opatkami, ale zmusi�a si�, �eby usi��� prosto.

� Opowiem im historie � odpar�a.

Po kolacji troje ludzi i�Atal usiedli na dywanikach przed domem Mary, pod ciep�ymi gwiazdami. Roz�o�yli si� wygodnie, najedzeni, w�ciemno�ci pachn�cej kwiatami i�s�uchali historii Mary.

Zacz�a od momentu tu� przed spotkaniem z�Lyr�, opowiedzia�a o�swojej pracy w�Zespole Bada� nad Mroczn� Materi� i�kryzysie fundusz�w. Ile� czasu musia�a po�wi�ca� na �ebranie o�pieni�dze i�jak ma�o czasu zostawa�o na badania!

Ale wizyta Lyry odmieni�a wszystko, i�to szybko: ju� po kilku dniach Mary ca�kowicie opu�ci�a sw�j �wiat.

� Zrobi�am, co mi kaza�a� � powiedzia�a. � Napisa�am program... to taki zestaw instrukcji... �eby Cienie mog�y rozmawia� ze mn� przez komputer. Powiedzia�y mi, co robi�. Powiedzia�y, �e s� anio�ami i... no...

� Skoro jeste� naukowcem � zauwa�y� Will � chyba nie powinny tak m�wi�. Mog�a� nie uwierzy� w�anio�y.

� Ach, ale przecie� o�nich wiedzia�am. By�am kiedy� zakonnic�. My�la�am, �e mo�na studiowa� fizyk� na chwa�� bo��, dop�ki nie zobaczy�am, �e nie ma �adnego Boga i��e sama fizyka jest bardziej interesuj�ca. Chrze�cija�ska religia to bardzo powa�ny i�przekonuj�cy b��d.

� Od kiedy nie jeste� zakonnic�? � zapyta�a Lyra.

� Pami�tam to dok�adnie � odpar�a Mary. � Nawet por� dnia. Poniewa� by�am dobra z�fizyki, pozwolili mi kontynuowa� karier� uniwersyteck�. Napisa�am doktorat i�zamierza�am prowadzi� wyk�ady. To nie by� jeden z�tych zakon�w, gdzie zamykaj� ci� przed �wiatem. Nawet nie nosi�y�my habit�w, musia�y�my tylko ubiera� si� skromnie i�nosi� krucyfiks. Wi�c wyk�ada�am na uniwersytecie i�prowadzi�am badania z�fizyki cz�steczek.

Pewnego razu organizowano konferencj� z�mojej dziedziny i�poproszono mnie o�wyg�oszenie referatu. Konferencja odbywa�a si� w�Lizbonie, gdzie jeszcze nigdy nie by�am; prawd� m�wi�c, nigdy nie wyje�d�a�am z�Anglii. Ta ca�a wyprawa, lot samolotem, hotel, jaskrawe s�o�ce, obce j�zyki wok� mnie, znane osobisto�ci, kt�re mia�y przemawia�... Martwi�am si� o�sw�j referat, czy zjawi� si� jacy� s�uchacze, czy trema w�og�le pozwoli mi m�wi�... Och, ca�a si� trz�s�am z�przej�cia, mo�ecie mi wierzy�. I�by�am taka niewinna... Musicie o�tym pami�ta�. By�am tak� grzeczn� dziewczynk�, regularnie chodzi�am na msz�, uwa�a�am, �e mam powo�anie do duchowego �ycia. Chcia�am s�u�y� Bogu ca�ym sercem. Chcia�am wzi�� ca�e moje �ycie i�ofiarowa� je o�tak � unios�a z�o�one d�onie � ofiarowa� je Jezusowi, �eby z�nim zrobi�, co zechce. My�l�, �e by�am z�siebie zadowolona. Za bardzo. By�am �wi�ta i�w dodatku m�dra. Ha! to trwa�o do, hm, wp� do dziesi�tej wieczorem dziesi�tego sierpnia, siedem lat temu.

Lyra usiad�a prosto i�obj�a r�kami kolana, s�uchaj�c z�napi�ciem.

� Tego wieczoru wyg�osi�am m�j referat � ci�gn�a Mary � i�dobrze mi posz�o. S�ucha�o mnie kilka znanych os�b, odpowiedzia�am na pytania ca�kiem do rzeczy, jednym s�owem: czu�am ulg� i�rado��... I�niew�tpliwie dum�. Kilku moich koleg�w wybiera�o si� potem do restauracji troch� dalej na brzegu i�zapytali, czy p�jd� z�nimi. Zwykle wymawia�am si� od takich zaprosze�, ale tym razem pomy�la�am: przecie� jestem doros�a, wyg�osi�am referat na wa�ny temat, kt�ry zosta� dobrze przyj�ty, i�jestem w�r�d przyjaci�... By�o tak ciep�o, rozmowa obraca�a si� wok� najbardziej interesuj�cych dla mnie rzeczy, wszyscy mieli�my �wietne humory, wi�c postanowi�am troch� sobie pofolgowa�. Widzicie, odkrywa�am drug� stron� siebie, t�, kt�ra lubi�a smak wina i�sardynek z�rusztu, dotyk ciep�ego powietrza na sk�rze i�rytm muzyki w�tle. Rozkoszowa�am si� tym.

Usiedli�my do kolacji w�ogrodzie. Siedzia�am na ko�cu d�ugiego sto�u, pod drzewkiem cytrynowym, obok sta�a altanka obro�ni�ta kwiatami passiflory, m�j s�siad rozmawia� z�kim� po drugiej stronie... Naprzeciwko mnie siedzia� m�czyzna, kt�rego widzia�am raz czy dwa na konferencji. Nie zna�am go osobi�cie; by� W�ochem i�ludzie m�wili o�jego pracach, wi�c pomy�la�am, �e chcia�abym o�nich pos�ucha�. By� niewiele starszy ode mnie, mia� mi�kkie czarne w�osy, pi�kn� oliwkow� sk�r� i�bardzo ciemne oczy. W�osy ci�gle opada�y mu na czo�o i�odgarnia� je powoli, o�tak...

Pokaza�a im. Will pomy�la�, �e chyba bardzo dok�adnie to zapami�ta�a.

� Nie by� przystojny � podj�a. � Nie by� bawidamkiem ani kobieciarzem. Gdyby by� taki, onie�mieli�by mnie i�nie umia�abym z�nim rozmawia�. Ale on wydawa� si� mi�y, bystry i�zabawny. Bez �adnych opor�w siedzia�am tam pod drzewkiem cytrynowym, w�r�d kwiat�w, wina i�pieczonych potraw, rozmawia�am, �mia�am si� i�pragn�am, �eby uwa�a� mnie za �adn�. Siostra Mary Malone flirtowa�a! A�moje �luby? A�po�wi�cenie �ycia Jezusowi i�ca�a reszta? No, nie wiem, czy to spowodowa�o wino, czy moja g�upota, czy ciep�e powietrze i�zapach kwiat�w... Ale stopniowo zacz�o mi si� wydawa�, �e uwierzy�am w�co� nieprawdziwego. Uwierzy�am, �e by�am szcz�liwa, zadowolona i�spe�niona sama jedna, bez mi�o�ci kogo� innego. Zakochanie by�o dla mnie niczym Chiny: wiedzia�am, �e istnieje taki kraj, na pewno bardzo interesuj�cy i�ludzie tam je�d��, ale nie ja. Nigdy w��yciu nie pojad� do Chin, ale to nie ma znaczenia, poniewa� mog� zwiedza� ca�� reszt� �wiata. A�potem kto� mi poda� kawa�ek czego� s�odkiego i�nagle przypomnia�am sobie, �e przecie� by�am w�Chinach. A�potem o�tym zapomnia�am. Dopiero smak tych s�odyczy przywo�a� wspomnienie... To chyba by� marcepan... s�odka migda�owa pasta � wyja�ni�a na u�ytek Lyry, kt�ra mia�a niepewn� min�.

� Aha! Marcepan! � zawo�a�a Lyra i�usiad�a wygodnie, �eby s�ucha� dalej.

� W�ka�dym razie � ci�gn�a Mary � pami�ta�am ten smak i�natychmiast powr�ci�a chwila, kiedy smakowa�am go po raz pierwszy jako m�oda dziewczyna. Mia�am dwana�cie lat. By�am na przyj�ciu w�domu jednej z�moich przyjaci�ek, na urodzinowym przyj�ciu, i�mieli�my dyskotek�... Wtedy ludzie ta�cz� przy muzyce odtwarzanej z�takiej maszyny � wyja�ni�a, widz�c pytaj�cy wzrok Lyry. � Zwykle dziewcz�ta ta�cz� razem, bo ch�opcy s� zbyt nie�miali, �eby je poprosi�. Ale ten ch�opiec... nie zna�am go... poprosi� mnie do ta�ca, wi�c przeta�czyli�my pierwszy kawa�ek, potem drugi i�w ko�cu zacz�li�my rozmawia�... I�wiecie, jak to jest, kiedy si� kogo� polubi... od razu to wiesz: a�ja go bardzo polubi�am. Rozmawiali�my dalej, a�potem podano urodzinowy tort. On wzi�� kawa�ek marcepana i�delikatnie w�o�y� mi do ust... Pami�tam, �e pr�bowa�am si� u�miechn��, zaczerwieni�am si� i�g�upio mi si� zrobi�o... i�zakocha�am si� w�nim tylko dlatego, �e tak delikatnie dotkn�� moich ust marcepanem.

S�uchaj�c tych s��w, Lyra poczu�a, �e dzieje si� z�ni� co� dziwnego. Czu�a mrowienie we w�osach, oddycha�a szybciej. Nigdy nie je�dzi�a kolejk� g�rsk� ani �adnym takim wynalazkiem, bo rozpozna�aby od razu to �ciskanie w�piersiach: strach zmieszany z�podnieceniem, nie wiadomo dlaczego. Sensacje trwa�y, pog��bia�y si� i�zmienia�y w�miar�, jak dociera�y do kolejnych cz�ci cia�a.

Lyra mia�a wra�enie, jakby wr�czono jej klucz do wielkiego domu, o�kt�rym dot�d nie wiedzia�a, domu ukrytego w�jej wn�trzu, i�kiedy przekr�ci�a klucz, g��boko w�ciemno�ciach budynku otwar�y si� inne drzwi i�do �rodka wpad�o �wiat�o. Siedzia�a dr��ca, obejmuj�c kolana, i�ledwie �mia�a oddycha�, kiedy Mary m�wi�a dalej:

� I�chyba na tym przyj�ciu albo mo�e na nast�pnym poca�owali�my si� pierwszy raz. To by�o w�ogrodzie, z�domu dochodzi�a muzyka, cisza i�spok�j panowa�y w�r�d drzew i�pragn�am... Ca�e moje cia�o pragn�o go a� bole�nie i�widzia�am, �e czu� to samo... Oboje byli�my prawie zbyt nie�miali, �eby zrobi� pierwszy ruch. Prawie. Ale jedno z�nas to zrobi�o i�nagle, bez �adnej przerwy... to by�o jak kwantowy skok... nagle si� ca�owali�my i�och, to by�o wi�cej ni� Chiny, to by� raj. Spotkali�my si� jeszcze kilka razy, nie wi�cej. Potem jego rodzice si� przeprowadzili i�nigdy wi�cej go nie zobaczy�am. To by�o takie s�odkie, takie kr�tkie... Ale by�o. Wiedzia�am. By�am w�Chinach.

Przedziwne: Lyra dok�adnie rozumia�a, o�co tamtej chodzi, chocia� p� godziny wcze�niej nie mia�aby o�tym poj�cia. A�w jej wn�trzu ten ogromny dom sta� z�otwartymi wszystkimi drzwiami i�o�wietlonymi pokojami � pusty, cichy, czekaj�cy.

� O�wp� do dziesi�tej tamtego wieczoru w�portugalskiej restauracji � ci�gn�a Mary, ca�kowicie nie�wiadoma milcz�cego dramatu rozgrywaj�cego si� we wn�trzu Lyry � kto� poda� mi kawa�ek marcepana i�wszystko powr�ci�o. I�pomy�la�am: czy naprawd� do ko�ca �ycia nie zamierzam wi�cej dozna� tego uczucia? U�wiadomi�am sobie, �e chc� pojecha� do Chin. Tam jest pe�no skarb�w, dziw�w, tajemnic i�rado�ci. Pomy�la�am: czy kto� na tym skorzysta, je�li wr�c� prosto do hotelu, zm�wi� modlitwy, wyspowiadam si� ksi�dzu i�obiecam nigdy wi�cej nie ulega� pokusie? Czy kto� skorzysta na mojej niedoli? I�nadesz�a odpowied�: nie. Nikt nie skorzysta. Nikt mnie nie skarci, nikt mnie nie pot�pi, nikt mnie nie pob�ogos�awi, je�li by�am grzeczna, nikt mnie nie ukarze, je�li by�am z�a. Niebo jest puste. Nie wiedzia�am, czy B�g umar�, czy nigdy nie istnia� �aden B�g. Tak czy owak, poczu�am si� wolna i�samotna i�nie wiedzia�am, czy jestem szcz�liwa, czy nieszcz�liwa, poczu�am tylko, �e sta�o si� co� bardzo dziwnego. I�ca�a ta ogromna zmiana dokona�a si�, kiedy trzyma�am marcepan w�ustach, zanim jeszcze go po�kn�am. Smak... wspomnienie... wstrz�s.

Kiedy prze�kn�am marcepan i�spojrza�am na m�czyzn� po drugiej stronie sto�u, wiedzia�am, �e zauwa�y�, �e co� si� sta�o. Nie mog�am wtedy mu powiedzie�; to by�o zbyt dziwne i�niemal zbyt osobiste. Ale p�niej poszli�my na spacer pla�� w�ciemno�ci i�ciep�y nocny wiatr rozwiewa� mi w�osy, Atlantyk za� zachowywa� si� bardzo grzecznie: drobne, spokojne fale liza�y nam stopy. .. Wtedy zdj�am krucyfiks z�szyi i�cisn�am do morza.

To by�o wszystko. Koniec. Min�o. I�tak przesta�am by� zakonnic� � doko�czy�a.

� Czy to by� ten sam cz�owiek, kt�ry dowiedzia� si� o�czaszkach? � zapyta�a z�przej�ciem Lyra.

� Och, nie. Cz�owiek od czaszek nazywa� si� Payne, doktor Oliver Payne. Zjawi� si� znacznie p�niej. Nie, m�czyzna na konferencji nazywa� si� Alfredo Montale. By� ca�kiem inny.

� Czy go poca�owa�a�?

� Tak � u�miechn�a si� Mary � ale nie wtedy.

� Czy trudno by�o odej�� z�Ko�cio�a? � zapyta� Will.

� Pod pewnym wzgl�dem trudno, bo wszyscy byli tacy rozczarowani. Wszyscy, od matki prze�o�onej i�ksi�y po moich rodzic�w... Tak si� gniewali, robili mi wyrzuty... zupe�nie jakby co�, w�co wszyscy �arliwie wierzyli, zale�a�o ode mnie, niewierz�cej. Ale z�drugiej strony to by�o �atwe, poniewa� mia�o sens. Po raz pierwszy w��yciu czu�am, �e robi� co� ca�� sob�, a�nie tylko cz�ci�. Wi�c przez jaki� czas by�am samotna, ale potem przywyk�am.

� Czy wysz�a� za niego za m��? � zapyta�a Lyra.

� Nie, za nikogo nie wysz�am. �y�am z�kim�... nie z�Alfredem, z�kim� innym. Mieszka�am z�nim prawie przez cztery lata. Moja rodzina by�a oburzona. Ale potem zdecydowali�my, �e lepiej nam bez siebie. Wi�c jestem sama. M�czyzna, z�kt�rym mieszka�am, lubi� wspinaczk� g�rsk� i�nauczy� mnie tego, wi�c je�d�� w�g�ry i� i�mam swoj� prac�. No, przynajmniej mia�am. Wi�c jestem samotna, ale szcz�liwa, je�li rozumiecie, co mam na my�li.

� Jak si� nazywa� ten ch�opiec? � zapyta�a Lyra. � Ten na przyj�ciu?

� Tim.

� Jak wygl�da�?

� Och... Mi�o. Tylko tyle pami�tam.

� Kiedy po raz pierwszy ci� spotka�am w�Oksfordzie � powiedzia�a Lyra � m�wi�a�, �e zosta�a� naukowcem mi�dzy innymi dlatego, �e nie musisz wybiera� mi�dzy dobrem a�z�em. Czy musia�a�, kiedy by�a� zakonnic�?

� Hm. Nie. Ale wiedzia�am, co powinnam my�le�: to czego Ko�ci� mnie nauczy�. A�kiedy zajmowa�am si� nauk�, mog�am my�le� o�zupe�nie innych rzeczach. Wi�c nigdy nie musia�am dokonywa� takich wybor�w dla siebie.

� A�teraz? � zapyta� Will.

� My�l�, �e musz� � wyzna�a Mary, staraj�c si� odpowiada� dok�adnie.

� Kiedy przesta�a� wierzy� w�Boga... � ci�gn�� � czy przesta�a� wierzy� w�dobro i�z�o?

� Nie. Ale przesta�am wierzy� w�moce dobra i�z�a istniej�ce poza nami. I�zacz�am wierzy�, �e dobro i�z�o to nazwy dotycz�ce ludzkich uczynk�w, nie samych ludzi. Mo�emy tylko powiedzie�, �e jaki� czyn jest dobry, poniewa� komu� pomaga, albo z�y, poniewa� komu� szkodzi. Ludzie s� zbyt skomplikowani, �eby im przylepia� proste etykietki.

� Tak � potwierdzi�a stanowczo Lyra.

� Czy t�sknisz za Bogiem? � zapyta� Will.

� Tak � przyzna�a Mary. � Bardzo. Ci�gle t�skni�. Najbardziej brakuje mi poczucia wi�zi z�ca�ym wszech�wiatem. Dawniej czu�am, �e jestem w�ten spos�b po��czona z�Bogiem, a�poprzez niego z�ca�� reszt� jego stworzenia. Ale je�li go nie ma...

Daleko na bagnach ptak wy�piewa� d�ug�, melancholijn� seri� opadaj�cych ton�w. �ar osiad� w�ognisku; trawa falowa�a lekko na wieczornym wietrze. Atal zdawa�a si� drzema� jak kot, z�ko�ami le��cymi p�asko na trawie obok, z�podwini�tymi nogami, z�oczami na wp� przymkni�tymi, cz�ciowo nieobecna. Will le�a� na plecach, wpatruj�c si� w�gwiazdy.

Co do Lyry, nie poruszy�a ani jednym mi�niem, odk�d wydarzy�a si� ta dziwna rzecz, i�podtrzymywa�a w�my�lach wspomnienie tych prze�y� niczym kruche naczynie wype�nione po brzegi now� wiedz�, kt�rego ledwie �mia�a dotkn�� z�obawy, �eby niczego nie rozla�. Nie wiedzia�a, co to znaczy, czym jest i�sk�d si� wzi�o; wi�c siedzia�a, obejmuj�c kolana, i�pr�bowa�a opanowa� dr�enie.

Wkr�tce � pomy�la�a � wkr�tce si� dowiem. Ju� nied�ugo.

Mary by�a zm�czona; sko�czy�y jej si� historie. Do jutra na pewno przypomn� jej si� nowe.

Mary nie mog�a spa�. Za ka�dym razem, kiedy zamyka�a oczy, co� sprawia�o, �e wzdryga�a si� i�budzi�a gwa�townie, napi�ta ze strachu, jakby znalaz�a si� na skraju przepa�ci.

To si� powt�rzy�o trzy, cztery, pi�� razy, a� zrozumia�a, �e sen nie przyjdzie. Wsta�a wi�c, ubra�a si� po cichu i�wysz�a z�chaty. Omin�a drzewo z�ga��ziami zwieszonymi jak namiot, pod kt�rym spali Will i�Lyra.

Ksi�yc �wieci� jasno i�wysoko na niebie. Dmucha� rze�ki wiatr; cienie chmur przesuwa�y si� po rozleg�ym pejza�u niczym migruj�ce stada niewyobra�alnych bestii, pomy�la�a Mary. Ale zwierz�ta migrowa�y w�jakim� celu; widz�c stado renifer�w w�druj�ce przez tundr� albo antylopy gnu przemierzaj�ce sawann�, wiedzia�e�, �e id� tam, gdzie znajd� po�ywienie albo dobre miejsce na odbycie god�w i�wychowywanie potomstwa. Ich ruch mia� znaczenie. Chmury porusza�y si� na zasadzie czystego przypadku, w�efekcie ca�kowicie dowolnych zdarze� na poziomie atomowym i�molekularnym; ich cienie p�dz�ce przez preri� nic nie znaczy�y.

A przecie� porusza�y si� w�znacz�cy spos�b. Wydawa�o si�, �e maj� jaki� cel. Podobnie jak ta noc. Mary czu�a to wyra�nie, chocia� nie zna�a tego celu. Lecz w�przeciwie�stwie do niej chmury zdawa�y si� wiedzie�, co robi� i�dlaczego, i�wiatr te� wiedzia�, i�trawa. Ca�y �wiat by� �ywy i��wiadomy.

Mary wspi�a si� na zbocze i�popatrzy�a na bagniska, gdzie wzbieraj�cy przyp�yw ozdabia� srebrzyst� koronk� ciemne, l�ni�ce po�acie mu�u i�k�py sitowia. Cienie chmur wygl�da�y tam, jakby ucieka�y przed czym� strasznym albo spieszy�y do czego� cudownego. Ale co to by�o, nie wiedzia�a.

Skr�ci�a w�stron� zagajnika, gdzie sta�o jej obserwacyjne drzewo. Znajdowa�o si� w�odleg�o�ci dwudziestu minut marszu; widzia�a je wyra�nie, g�ruj�ce nad reszt�, k�oni�ce pot�n� g�ow� w�dialogu z�wiatrem. Mieli sobie co� do powiedzenia, ale Mary ich nie s�ysza�a.

Przyspieszy�a kroku, poruszona podnieceniem wype�niaj�cym noc, pragn�ca w�nim uczestniczy�. W�a�nie o�tym m�wi�a Willowi, kiedy j� zapyta�, czy t�skni za Bogiem: o�poczuciu, �e ca�y wszech�wiat �yje, �e wszystko jest po��czone ze wszystkim wi�zami znaczenia. Dop�ki by�a chrze�cijank�, czu�a si� r�wnie� po��czona; kiedy odesz�a z�Ko�cio�a, poczu�a si� wolna, lekka i�swobodna we wszech�wiecie pozbawionym znaczenia.

A potem przysz�o odkrycie Cieni i�podr� do innego �wiata, i�teraz ta noc kipi�ca �yciem, gdzie wszystko mia�o sw�j cel i�znaczenie, ale nie dla niej. Zosta�a odci�ta i�nie mog�a znale�� po��czenia, poniewa� B�g nie istnia�.

Na wp� z�uniesieniem, na wp� z�rozpacz� postanowi�a wspi�� si� na swoje drzewo i�ponownie rozp�yn�� si� w�Pyle.

Ale nie pokona�a nawet po�owy drogi do zagajnika, kiedy w�r�d szelestu li�ci i�szeptu wiatru w�trawie us�ysza�a odmienny d�wi�k. Co� j�cza�o, g��bok�, ponur� nut� jak organy. A�na tym tle � trzaski �amanego p�kaj�cego drewna, przera�liwe skrzypienie konar�w.

Chyba nie jej drzewo?

Zatrzyma�a si� na otwartej przestrzeni, gdzie wiatr smaga� jej twarz, cienie chmur p�dzi�y wok� niej i�wysokie trawy ch�osta�y jej uda. Obserwowa�a koron� zagajnika. Konary j�cza�y, ga��zki p�ka�y, wielkie p�aty zielonego drewna od�upywa�y si� jak drzazgi i�spada�y z�wysoka na ziemi�, a�potem sama korona � korona drzewa, kt�re Mary zna�a tak dobrze � drgn�a i�powoli, powoli zacz�a si� przechyla�.

Ka�de w��kno w�pniu, kora, korzenie zdawa�y si� protestowa� wielog�osym krzykiem przeciwko morderstwu. Ale drzewo pada�o i�pada�o, na ca�ej d�ugo�ci torowa�o sobie drog� przez zagajnik i�jakby pochyli�o si� w�stron� Mary, zanim run�o na ziemi� niczym fala uderzaj�ca o�brzeg; ogromny pie� podskoczy� lekko i�wreszcie osiad� z�j�kiem rozdzieranego drewna.

Podbieg�a, �eby dotkn�� rozsypanych li�ci. Znalaz�a swoj� lin� i�potrzaskane szcz�tki platformy. Serce jej dudni�o bole�nie. Wdrapa�a si� na po�aman� koron� drzewa, podci�gaj�c si� na znajomych konarach pod nieznajomym k�tem, i�zatrzyma�a si� w�najwy�szym miejscu, do kt�rego zdo�a�a dotrze�.

Opar�a si� o�konar i�wyj�a lunet�. Przez bursztynowe szybki zobaczy�a dwa zupe�nie odmienne ruchy na niebie: chmury p�yn�y na tle ksi�yca w�jedn� stron�, a�strumie� Py�u zdawa� si� je przecina� w�ca�kiem innym kierunku.

Py� p�yn�� szybciej i�znacznie obficiej. Ca�e niebo jakby p�yn�o, ogromna niepowstrzymana pow�d� wylewa�a si� ze �wiata, ze wszystkich �wiat�w, w�jak�� ostateczn� pustk�.

Powoli, jakby samoistnie rzeczy po��czy�y si� w�jej umy�le.

Will i�Lyra wspomnieli, �e zaczarowany n� ma co najmniej trzysta lat. Tak im powiedzia� starzec w�wie�y.

Mulefa m�wili, �e sarf, kt�ry karmi� ich �wiat od trzydziestu trzech tysi�cy lat, zacz�� zanika� w�a�nie trzysta lat temu.

Wed�ug Willa, gildia Torre degli Angeli, w�a�ciciele zaczarowanego no�a, post�powa�a niedbale; nie zawsze zamykali otwarte okna. No, skoro Mary sama jedno znalaz�a, musia�o istnie� du�o wi�cej.

Za��my, �e przez ca�y ten czas Py� wycieka po trochu z�ran, kt�re zaczarowany n� zada� naturze...

Zakr�ci�o jej si� w�g�owie, nie tylko na skutek ko�ysania, wznoszenia i�opadania ga��zi, w�r�d kt�rych tkwi�a. Ostro�nie w�o�y�a lunet� do kieszeni, oplot�a ramionami ga��� przed sob� i�zapatrzy�a si� na niebo, ksi�yc, p�dz�ce chmury.

Zaczarowany n� odpowiada� za drobne wycieki na ma�� skal�. Powodowa� zniszczenia i�wszech�wiat przez to cierpia�, wi�c musia�a porozmawia� z�Willem i�Lyr� i�znale�� spos�b, �eby to powstrzyma�.

Ale wielka pow�d� na niebie to by�o co� zupe�nie innego. Nowe i�katastrofalne. I�je�li nie zostanie powstrzymane, nadejdzie kres wszelkiego �wiadomego �ycia. Jak pokazali jej mulefa, Py� powstawa�, kiedy �ywe istoty uzyskiwa�y �wiadomo��; potrzebowa� jednak jakiego� systemu sprz�enia zwrotnego, dla wzmocnienia i�zabezpieczenia, tak jak mulefa mieli swoje ko�a i�olejek z�drzew. Bez czego� w�tym rodzaju wszystko musia�o znikn��. My�l, wyobra�nia, uczucia zwi�dn� i�umr�, pozostanie tylko brutalny automatyzm; ten kr�tki okres, kiedy �ycie posiada�o samo�wiadomo��, zga�nie jak �wieczka w�ka�dym z�miliard�w �wiat�w, gdzie przedtem jasno p�on��.

Mary czu�a bolesny ci�ar tej wiedzy. Zupe�nie jakby przyby�o jej lat. Czu�a si� jak zgrzybia�a staruszka, znu�ona, schorowana, t�skni�ca za grobem.

Niezgrabnie zesz�a z�ga��zi wielkiego powalonego drzewa i�ruszy�a z�powrotem do wioski, wci�� czuj�c wiatr we w�osach, wiatr szumi�cy w�li�ciach i�trawie.

Na szczycie wzniesienia spojrza�a po raz ostatni na strumie� Py�u, przecinany przez chmury gnane wiatrem z�ksi�ycem tkwi�cym mocno po�rodku.

A wtedy zrozumia�a wreszcie, co robi�; zrozumia�a wielki cel.

Pr�bowa�y powstrzyma� odp�yw Py�u. Usi�owa�y jako� zatamowa� straszliw� pow�d�: wiatr, chmury, ksi�yc, li�cie, trawa, wszystkie te cudowne rzeczy krzycza�y w�g�os i�rzuca�y si� do walki, �eby zatrzyma� Cienio-cz�steczki w�tym wszech�wiecie, kt�ry tak wzbogaci�y.

Materia kocha�a Py�. Nie chcia�a, �eby odszed�. Takie by�o znaczenie nocy i�takie by�o znaczenie Mary.

Czy�by my�la�a, �e w��yciu nie ma sensu, nie ma celu, kiedy B�g odszed�? Tak, w�a�nie tak my�la�a.

� No, teraz jest � powiedzia�a g�o�no i�powt�rzy�a jeszcze g�o�niej: � Teraz jest!

Spojrza�a ponownie na chmury i�ksi�yc w�powodzi Py�u, kruche i�skazane na zag�ad�, niczym tama z�cienkich patyk�w i�ma�ych kamyczk�w pr�buj�ca powstrzyma� Missisipi. Ale przynajmniej pr�bowali. I�b�d� pr�bowa� dalej, a� do ko�ca.

Mary nie wiedzia�a, jak d�ugo przebywa�a na dworze. Kiedy intensywno�� prze�ycia opad�a, zast�piona przez wyczerpanie, kobieta powoli zesz�a ze wzg�rza w�stron� wioski.

W po�owie drogi, obok ma�ej k�py w�z�okrzew�w, zobaczy�a co� dziwnego na mulistych p�yciznach. B�ysk bieli, regularny ruch: co� zbli�a�o si� wraz z�przyp�ywem.

Stan�a nieruchomo i�wyt�y�a wzrok. To nie mog�y by� tualapi, poniewa� zawsze w�drowa�y w�stadach, a�tutaj by� jeden; ale wygl�da� zupe�nie tak samo: skrzyd�a jak �agle, d�uga szyja � jeden z�ptak�w, bez w�tpienia. Nigdy nie s�ysza�a, �eby w�drowa�y w�pojedynk�, wi�c zawaha�a si�, zanim pobieg�a ostrzec mulefa; zreszt� ptak si� zatrzyma�. Unosi� si� na wodzie blisko �cie�ki.

I rozdziela� si�... Nie, co� zesz�o mu z�grzbietu.

To by� cz�owiek.

Widzia�a go ca�kiem wyra�nie, nawet z�tej odleg�o�ci: ksi�yc �wieci� jasno i�wzrok jej si� przyzwyczai� do nocnej po�wiaty. Spojrza�a przez lunet� i�pierzch�y w�tpliwo�ci: to by�a ludzka posta�, wydzielaj�ca Py�.

Ni�s� co�, jakby d�ugi kij. Przeszed� �cie�k� szybko i�pewnie; nie bieg�, lecz porusza� si� jak sportowiec lub my�liwy. Nosi� prosty czarny str�j, kt�ry powinien go dobrze maskowa�; ale przez lunet� by� widoczny jak w��wietle reflektor�w.

Kiedy zbli�y� si� do wioski, Mary rozpozna�a, co takiego ni�s�. Karabin.

Serce jej zamar�o, jakby kto� je obla� lodowat� wod�. Ka�dy w�os na jej ciele stan�� d�ba.

Sta�a za daleko, �eby cokolwiek zrobi�; nawet gdyby krzykn�a, nie us�ysza�by jej. Musia�a patrze�, jak wszed� do wioski, jak rozgl�da� si� w�lewo i�w prawo, przystawa� i�nas�uchiwa�, przechodzi� od chaty do chaty.

Mary czu�a si� niczym ksi�yc i�chmury pr�buj�ce powstrzyma� Py�. Krzykn�a bezg�o�nie: Nie patrz pod drzewo... Odejd� od drzewa...!

Ale on podchodzi� coraz bli�ej i�wreszcie zatrzyma� si� przed jej domem. Nie mog�a tego znie��; schowa�a lunet� do kieszeni i�zacz�a zbiega� po stoku. Chcia�a krzykn��, zawo�a� cokolwiek, ale w�sam� por� zorientowa�a si�, �e zbudzi�aby Willa i�Lyr�, kt�rzy mogli wtedy si� zdradzi�, wi�c nie wyda�a �adnego d�wi�ku.

Potem, poniewa� chcia�a wiedzie�, co robi m�czyzna, zatrzyma�a si� i�znowu wygrzeba�a lunet�. Musia�a stan�� bez ruchu, �eby przez ni� spojrze�.

Otwiera� drzwi jej chaty. Wchodzi� do �rodka. Znik� jej z�oczu, chocia� widzia�a pozosta�e po nim zawirowania Py�u, jak dym rozganiany r�k�. Czeka�a przez niesko�czon� minut�, a� pojawi� si� ponownie.

Stan�� w�drzwiach i�powoli przesuwa� spojrzenie z�lewa na prawo, zahaczaj�c o�drzewo.

Potem zszed� z�progu i�stan�� bez ruchu, niemal zagubiony. Mary nagle u�wiadomi�a sobie, jak bardzo jest widoczna na odkrytym stoku, wystawiona na strza�; ale m�czyzna interesowa� si� tylko najbli�szym otoczeniem i�kiedy up�yn�a kolejna minuta, odwr�ci� si� i�cicho odszed�.

Obserwowa�a ka�dy jego krok na nadrzecznej �cie�ce i�widzia�a wyra�nie, jak usiad� ze skrzy�owanymi nogami na grzbiecie ptaka, kt�ry bezszelestnie odp�yn��. Pi�� minut p�niej znikn�li w�ciemno�ciach.

� Doktor Malone � powiedzia�a Lyra o�poranku. � Will i�ja musimy poszuka� naszych dajmon�w. Kiedy je znajdziemy, dowiemy si�, co robi�. Ale nie mo�emy ju� bez nich wytrzyma�, wi�c chcemy i�� na poszukiwania.

� Dok�d p�jdziecie? � zapyta�a Mary.

Oczy j� piek�y i�g�owa bola�a po nieprzespanej nocy. Razem z�Lyr� zesz�y na brzeg rzeki, Lyra � �eby si� umy�, Mary � �eby ukradkiem poszuka� �lad�w obcego m�czyzny. Na razie �adnych nie znalaz�a.

� Nie wiem � wyzna�a Lyra. � Ale one s� tu gdzie�. Jak tylko przeszli�my tutaj, uciek�y od nas, jakby ju� nam nie ufa�y. Zreszt� nie mam do nich pretensji. Ale wiemy, �e s� w�tym �wiecie, i�kilka razy zdawa�o nam si�, �e je widzieli�my, wi�c mo�e je znajdziemy.

� Pos�uchaj � zacz�a Mary z�oporem i�opowiedzia�a dziewczynce, co widzia�a zesz�ej nocy.

Tymczasem do��czy� do nich Will i�dzieci s�ucha�y powa�nie, z�szeroko otwartymi oczami.

� To pewnie zwyk�y podr�nik, kt�ry znalaz� okno i�przyszed� z�innego �wiata � powiedzia�a Lyra, kiedy Mary sko�czy�a m�wi�. Osobi�cie mia�a inne rzeczy na g�owie, bardziej interesuj�ce od tego m�czyzny. � Jak ojciec Willa � ci�gn�a. � Pewnie teraz jest mn�stwo r�nych otwor�w. W�ka�dym razie, je�li po prostu odszed�, chyba nie mia� z�ych zamiar�w, prawda?

� Nie wiem. Nie podoba� mi si�. I�martwi� si�, �e p�jdziecie sami... albo martwi�abym si�, gdybym nie wiedzia�a, �e robili�cie ju� znacznie bardziej niebezpieczne rzeczy. Och, sama nie wiem. Ale prosz�, b�d�cie ostro�ni. Prosz�, rozgl�dajcie si� dooko�a. Przynajmniej na prerii zobaczycie ka�dego z�daleka...

� Wtedy mo�emy od razu uciec do innego �wiata, wi�c on nic nam nie zrobi � o�wiadczy� Will.

Stanowczo postanowili i��, a�Mary nie chcia�a si� sprzecza�.

� Przynajmniej obiecajcie � za��da�a � �e nie wejdziecie pomi�dzy drzewa. Je�li ten cz�owiek wci�� tu jest, m�g� schowa� si� w�zagajniku i�nie zobaczycie go w�por�, �eby uciec.

� Obiecujemy � powiedzia�a Lyra.

� No dobrze, zapakuj� wam troch� jedzenia, gdyby wam d�u�ej zesz�o.

Mary wzi�a troch� p�askiego chleba, sera i�kilka s�odkich czerwonych owoc�w gasz�cych pragnienie, zawin�a je w�szmatk� i�obwi�za�a sznurkiem, �eby jedno z�dzieci mog�o nie�� pakunek na ramieniu.

� Pomy�lnych �ow�w � powiedzia�a. � Prosz�, uwa�ajcie na siebie.

Nadal czu�a niepok�j. Sta�a i�odprowadza�a ich wzrokiem przez ca�� drog� do st�p wzg�rza.

� Ciekawe, czemu ona jest taka smutna � rzuci� Will, kiedy wspinali si� drog� na szczyt.

� Pewnie si� zastanawia, czy kiedy� wr�ci do domu � westchn�a Lyra. � I�czy odzyska swoje laboratorium. I�mo�e smutno jej z�powodu tego m�czyzny, w�kt�rym by�a zakochana.

� Hm � mrukn�� Will. � My�lisz, �e my kiedy� wr�cimy do domu?

� Nie wiem. Zreszt� ja i�tak nie mam domu. Nie przyjm� mnie z�powrotem do Kolegium Jordana i�nie mog� mieszka� z�nied�wiedziami ani z�czarownicami. Mo�e zamieszkam z�Cyganami. Zgodzi�abym si�, gdyby mnie przyj�li.

� A��wiat Lorda Asriela? Nie chcesz tam mieszka�?

� On upadnie � ostrzeg�a.

� Dlaczego?

� Pami�taj, co m�wi� duch twojego ojca, zanim wyszli�my. O�dajmonach, �e mog� d�ugo �y� tylko wtedy, je�li zostan� we w�asnym �wiecie. Ale pewnie Lord Asriel, to znaczy m�j ojciec, nie pomy�la� o�tym, bo nikt nie wiedzia� dostatecznie du�o o�innych �wiatach, kiedy zaczynali... To wszystko � doda�a ze smutkiem � ta ca�a odwaga i�wiedza... Wszystko zmarnowane! Wszystko na pr�no!

Wspinali si� dalej bez trudu po kamiennej drodze i�kiedy dotarli na grzbiet wzg�rza, zatrzymali si� i�obejrzeli.

� Will � odezwa�a si� Lyra. � A�je�li ich nie znajdziemy?

� Na pewno znajdziemy. Ciekawi mnie tylko, jak moja dajmona b�dzie wygl�da�a.

� Widzia�e� j�. A�ja wzi�am j� na r�ce � przypomnia�a Lyra, rumieni�c si�, poniewa� oczywi�cie dotykanie czego� tak prywatnego jak cudzy dajmon oznacza�o powa�ne naruszenie dobrych manier.

Zabrania�a tego nie tylko uprzejmo��, ale co� g��bszego � co� jakby wstyd. Szybkie zerkni�cie na czerwone policzki Willa zdradzi�o jej, �e wiedzia� o�tym r�wnie dobrze jak ona. Nie potrafi�a odgadn��, czy r�wnie� dozna� tego podniecenia zmieszanego ze strachem, kt�re ona odczuwa�a poprzedniej nocy; teraz dziwne uczucie powr�ci�o.

Szli obok siebie, nagle onie�mieleni. Ale Will, niezra�ony nie�mia�o�ci�, zapyta�:

� Kiedy dajmon przybiera ostateczn� posta�?

� Oko�o... chyba jako� w�twoim wieku albo troch� p�niej. Mo�e raczej p�niej. Rozmawiali�my z�Panem o�jego ostatecznej postaci. Zastanawiali�my si�, czym b�dzie...

� Ludzie tego nie wiedz�?

� Nie jako dzieci. Dorastaj�c, zaczynaj� my�le�, no wiesz, �e b�d� tym albo tamtym... I�zwykle wybieraj� co�, co do nich pasuje. To znaczy, do ich prawdziwej natury. Na przyk�ad je�li tw�j dajmon jest psem, to znaczy, �e lubisz robi�, co ci ka��, wiedzie�, kto jest szefem, wype�nia� rozkazy i�zadowala� ludzi maj�cych w�adz�. Wielu s�u��cych to ludzie, kt�rych dajmony s� psami. Wi�c to pomaga wiedzie�, jaki jeste� i�co potrafisz najlepiej. Sk�d ludzie w�twoim �wiecie wiedz�, jacy s�?

� Nie wiem. Niewiele wiem o�moim �wiecie. Potrafi� tylko dochowa� sekretu, kry� si� i�skrada�, wi�c niewiele wiem o... doros�ych i�przyjacio�ach. Albo kochankach. My�l�, �e trudno mie� dajmona, bo wszyscy tyle o�tobie wiedz� od pierwszego spojrzenia. Wol� si� nie ujawnia� i�nie rzuca� w�oczy.

� Wi�c mo�e twoja dajmona by�aby zwierz�ciem, kt�re potrafi dobrze si� ukrywa�. Albo takim, kt�re wygl�da jak inne... na przyk�ad motyl, kt�ry udaje os�. Na pewno macie takie stworzenia w�waszym �wiecie, bo my mamy, a�nasze �wiaty s� takie podobne.

Maszerowali razem w�przyjaznym milczeniu. Wsz�dzie wok� nich kr�lowa� kryszta�owo czysty poranek, przejrzysty w�kotlinach i�per�owob��kitny w�g�rze. Jak okiem si�gn�� falowa�a rozleg�a sawanna, br�zowa, z�ota, p�owo��ta, migotliwa i�pusta a� po horyzont. Zupe�nie jakby byli jedynymi lud�mi na �wiecie.

� Ale tak naprawd� nie jest pusta � zauwa�y�a Lyra.

� Chodzi ci o�tego m�czyzn�?

� Nie. Wiesz, o�co mi chodzi.

� Tak, wiem. Widz� cienie w�trawie... mo�e to ptaki � powiedzia� Will.

�ledzi� drobne, b�yskawiczne poruszenia tu i�tam. Odkry�, �e �atwiej dostrzega� cienie, je�li nie patrzy� wprost. Ch�tniej si� pokazywa�y na kraw�dzi pola widzenia i�kiedy wyja�ni� to Lyrze, powiedzia�a:

� Negatywna zdolno��.

� Co to znaczy?

� Pierwszy powiedzia� to poeta Keats. Doktor Malone wie. W�ten spos�b odczytuj� aletheiometr. W�ten spos�b ty u�ywasz no�a, prawda?

� Tak, chyba tak. Ale w�a�nie pomy�la�em, �e to mog� by� dajmony.

� Ja te�, ale...

Przy�o�y�a mu palce do ust. Kiwn�� g�ow�.

� Patrz � powiedzia�. � Jeszcze jedno przewr�cone drzewo.

Przed nimi le�a�o obserwacyjne drzewo Mary. Podeszli do niego ostro�nie, nie spuszczaj�c oczu z�zagajnika na wypadek, gdyby nast�pne drzewo pada�o. W�spokojny poranek, gdzie tylko lekki wiatr porusza� li��mi, wydawa�o si� niemo�liwe, �eby taka pot�ga mog�a upa��, a�jednak upad�a.

Ogromny pie� g�rowa� nad nimi, wspierany w�zagajniku przez rozerwane korzenie, a�na trawie przez mas� ga��zi. Niekt�re ga��zie, po�amane i�zmia�d�one, dor�wnywa�y rozmiarom najwi�kszym drzewom, jakie Will widzia� w��yciu. Korona, pe�na wci�� krzepkich konar�w, g�sta od wci�� zielonych li�ci, wznosi�a si� wysoko w�balsamicznym powietrzu niczym zrujnowany pa�ac.

Nagle Lyra chwyci�a Willa za rami�.

� Ciii � szepn�a. � Nie patrz. One na pewno s� tam na g�rze. Widzia�am jaki� ruch i�przysi�gn�, �e to by� Pan...

D�o� mia�a ciep��. Bardziej absorbowa� go ten dotyk ni� korona li�ci i�ga��zi nad g�ow�. Udawa�, �e spogl�da bezmy�lnie na horyzont, po czym jego spojrzenie zaw�drowa�o w�spl�tan� mas� zieleni, br�zu i�b��kitu i�tam � Lyra mia�a racj�! � tam odkry�o co�, co nie by�o drzewem. A�obok niego drugie co�...

� Chod�my � mrukn�� Will zni�onym g�osem. � Odejdziemy st�d i�zobaczymy, czy p�jd� za nami.

� A�je�li nie p�jd�... Ale dobrze, zgoda � odszepn�a Lyra.

Udali, �e si� rozgl�daj�; oparli r�ce na najbli�szym konarze, jakby zamierzali si� wspina�. Udali, �e si� rozmy�lili, pokr�cili g�owami i�odeszli.

� Szkoda, �e nie mo�emy si� obejrze� � powiedzia�a Lyra, kiedy oddalili si� kilkaset metr�w.

� Id� dalej. One nas widz� i�nie zab��dz�. Przyjd� do nas, kiedy same zechc�.

Zeszli z�czarnej drogi w�traw� wysok� do kolan, rozgarniali nogami szeleszcz�ce �d�b�a, obserwowali owady fruwaj�ce, trzepocz�ce, �migaj�ce, unosz�ce si� w�miejscu, s�uchali ch�ralnego �wierkania i�bzyczenia miliona g�os�w.

� Co teraz zrobisz, Will? � zapyta�a cicho Lyra po chwili milczenia.

� No, musz� wr�ci� do domu � odpar�.

Pomy�la�a, �e m�wi� bez przekonania. Mia�a nadziej�, �e m�wi� bez przekonania.

� Ale oni pewnie jeszcze ci� �cigaj� � ostrzeg�a. � Tamci ludzie.

� Widzieli�my przecie� gorsze rzeczy.

� Tak, chyba tak... Ale chcia�am ci pokaza� Kolegium Jordana i��u�awy. Chcia�am, �eby�my...

� Tak � przyzna�. � A�ja chcia�em... Dobrze by by�o znowu zobaczy�... nawet Cittagazze. To pi�kne miejsce i�je�li wszystkie upiory odesz�y... Ale mam matk�. Musz� wr�ci� i�opiekowa� si� ni�. Zostawi�em j� z�pani� Cooper, to niedobre dla nich obu.

� Ale to niesprawiedliwe dla ciebie, �e musisz to robi�.

� Nie � odpar� � ale to inny rodzaj niesprawiedliwo�ci. Co� jak burza albo trz�sienie ziemi. Mo�e to niesprawiedliwe, jednak to niczyja wina. Lecz gdybym po prostu zostawi� matk� ze staruszk�, kt�ra sama nie za dobrze si� trzyma, to by�oby nie w�porz�dku. To by�oby z�e. Musz� wraca� do domu. Ale pewnie trudno nam b�dzie wr�ci� do dawnego �ycia. Chyba sekret ju� si� wyda�. W�tpi�, czy pani Cooper da�a rad� zaopiekowa� si� moj� matk�, zw�aszcza w�tych okresach, kiedy matka mia�a napady strachu. Wi�c pewnie musia�a poszuka� pomocy, a�kiedy wr�c�, zamkn� mnie w�jakiej� instytucji.

� Nie! W�sieroci�cu?

� Pewnie co� w�tym rodzaju. Nie wiem dok�adnie. Nienawidz� takich miejsc.

� Mo�esz uciec z�pomoc� no�a, Will! Mo�esz uciec do mojego �wiata!

� Moje miejsce jest tam, gdzie mog� by� z�ni�. Kiedy dorosn�, b�d� m�g� opiekowa� si� ni� jak nale�y, w�moim w�asnym domu. Wtedy nikt nie b�dzie si� wtr�ca�.

� My�lisz, �e si� o�enisz?

Milcza� przez d�ugi czas. Wiedzia�a, �e szuka� odpowiedzi.

� Nie wybiegam tak daleko w�przysz�o�� � odpar�. � To musia�by by� kto�, kto rozumie... W�tpi�, czy jest kto� taki w�moim �wiecie. A�ty wyjdziesz za m��?

� Ja te� chyba nie � wyzna�a niezbyt pewnym g�osem. � Za nikogo z�mojego �wiata.

Powoli szli dalej w�stron� horyzontu. Mieli dla siebie ca�y czas tego �wiata; ca�y czas, jaki pozosta� temu �wiatu.

Po chwili Lyra odezwa�a si�:

� Zatrzymasz ten n�, prawda? �eby� m�g� odwiedzi� m�j �wiat?

� Oczywi�cie. Z�pewno�ci� nie oddam go nigdy i�nikomu.

� Nie patrz � ostrzeg�a, nie zmieniaj�c kroku. � Znowu tam s�. Po lewej.

� Wi�c id� za nami � ucieszy� si� Will.

� Cii!

� Tak my�la�em, �e p�jd�. OK, po prostu b�dziemy udawa�, p�jdziemy dalej i�b�dziemy ich szuka� w�r�nych g�upich miejscach.

To zmieni�o si� w�zabaw�. Natrafili na staw i�szukali w�mule i�w�r�d trzcin, wo�aj�c g�o�no, �e dajmony pewnie przybra�y postacie �ab, nartnik�w albo �limak�w; zerwali kor� z�dawno przewr�conego drzewa na skraju zagajnika drzew sznurkowych, udaj�c, �e widzieli dwa dajmony wpe�zaj�ce tam pod postaci� skork�w; Lyra narobi�a wielkiego zamieszania wok� mr�wki, na kt�r� rzekomo nadepn�a. Ubolewa�a nad jej siniakami, twierdzi�a, �e jej twarz wygl�da ca�kiem jak twarz Pana, pyta�a z�fa�szywym smutkiem, dlaczego mr�wka nie chce z�ni� rozmawia�.

Lecz kiedy uzna�a, �e naprawd� nikt ich nie s�yszy, nachyli�a si� do Willa i�zapyta�a szczerze, zni�onym g�osem:

� Musieli�my je zostawi�, prawda? Nie mieli�my wyboru?

� Tak, musieli�my. Dla ciebie to by�o gorsze ni� dla mnie, ale nie mieli�my �adnego wyboru. Z�o�y�a� Rogerowi obietnic� i�musia�a� jej dotrzyma�.

� A�ty musia�e� jeszcze raz porozmawia� z�ojcem...

� I�musieli�my wypu�ci� ich wszystkich.

� Tak, musieli�my. Tak si� ciesz�, �e ich wypu�cili�my. Pan te� si� kiedy� ucieszy, kiedy umr�. Nie zostaniemy rozdzieleni. Zrobili�my co� dobrego.

S�o�ce wznosi�o si� coraz wy�ej na niebie i�powietrze si� ogrzewa�o, wi�c zacz�li szuka� cienia. Oko�o po�udnia znale�li si� na zboczu wzniesienia i�kiedy dotarli do grzbietu, Lyra upad�a na traw� i�powiedzia�a:

� No! Je�li szybko nie znajdziemy cienia...

Po drugiej stronie rozci�ga�a si� dolina g�sto poro�ni�ta krzakami, co wskazywa�o, �e p�ynie tam strumie�. Trawersem zeszli po zboczu a� do wylotu doliny i�rzeczywi�cie znale�li strumyk, bulgocz�cy na kamieniach w�r�d paproci i�sitowia.

Zanurzyli rozpalone twarze w�wodzie i�napili si� z�wdzi�czno�ci�, a�potem ruszyli wzd�u� strumienia, kt�ry tworzy� miniaturowe wiry, przelewa� si� przez niziutkie kamienne progi i�przez ca�y czas zwi�ksza� obj�to��.

� Jak on to robi? � zdumia�a si� Lyra. � Przecie� nie dop�ywa tu wi�cej wody, ale na dole jest g��biej ni� na g�rze.

Will, obserwuj�cy cienie k�tem oka, zobaczy�, �e przemkn�y do przodu, przeskoczy�y przez paprocie i�skry�y si� w�krzakach na dole. W�milczeniu wskaza� kierunek.

� Po prostu p�ynie wolniej � wyja�ni�. � Woda ze �r�d�a wyp�ywa szybciej, wi�c gromadzi si� w�tych basenach... Tam posz�y � szepn��, wskazuj�c grupk� drzew o�st�p zbocza.

Serce Lyry bi�o tak szybko, �e czu�a pulsowanie w�skroniach. Wymienili z�Willem spojrzenia, dziwnie powa�ne i�formalne, zanim ruszyli w�d� z�biegiem strumienia. Podszycie g�stnia�o w�miar�, jak schodzili do doliny; strumie� wp�ywa� w�zielone tunele i�wynurza� si� na polankach nakrapianych �wiat�em, �eby przela� si� przez kamienny pr�g i�znowu znikn�� w�zieleni, gdzie tylko go s�yszeli.

U st�p wzg�rza wp�yn�� do niewielkiego zagajnika drzew o�srebrzystej korze.

Ojciec Gomez patrzy� z�grzbietu wzniesienia. Nietrudno by�o ich �ledzi�, chocia� Mary ufa�a bezpiecze�stwu otwartej sawanny, bo mn�stwo kryj�wek znajdowa�o si� w�trawie, k�pach w�z�odrzew i��ywicznych krzak�w.

Wcze�niej dwoje m�odych ci�gle si� rozgl�da�o, jakby podejrzewali, �e kto� ich �ledzi, wi�c ksi�dz musia� trzyma� si� z�daleka; lecz w�miar� jak mija� poranek, byli coraz bardziej poch�oni�ci sob� i�zwracali coraz mniej uwagi na otoczenie.

Jedno, czego nie chcia�, to zrani� ch�opca. Bardzo ba� si� skrzywdzi� niewinn� osob�. Dla pewno�ci musia� podej�� dostatecznie blisko, �eby wyra�nie zobaczy� sw�j cel, czyli wej�� za nimi do zagajnika.

Cicho i�ostro�nie posuwa� si� z�biegiem strumienia. Jego dajmona, �uk z�zielonym grzbietem, frun�a mu nad g�ow�, smakuj�c powietrze; wzrok mia�a gorszy od niego, ale wyczulonym w�chem �atwo wychwytywa�a zapach m�odych ludzi. Wyprzedza�a ksi�dza, siada�a na �odydze trawy i�czeka�a na niego, potem znowu odlatywa�a, kiedy odnalaz�a w�powietrzu trop zapachowy pozostawiony przez m�ode cia�a. Ojciec Gomez w�duchu podzi�kowa� Bogu za swoj� misj�, poniewa� sta�o si� jasne, �e ch�opiec i�dziewczyna wkraczaj� na drog� �miertelnego grzechu.

Wreszcie zobaczy� b�ysk w�os�w w�kolorze ciemnoblond. Przysun�� si� troch� bli�ej i�podni�s� karabin. Mia� teleskopowy celownik, niskiej mocy, ale pi�knie wykonany, kt�ry nie tylko powi�ksza� obraz, ale r�wnie� wyostrza�. Tak, to ona; zatrzyma�a si� i�obejrza�a, wi�c zobaczy� wyraz jej twarzy i�zdumia�o go, jak kto� przesi�kni�ty z�em mo�e wygl�da� tak promiennie i�rado�nie.

Zawaha� si� i�chwila min�a, dw�jka dzieci wesz�a pomi�dzy drzewa i�znik�a mu z�oczu. No, daleko nie odejd�. Ruszy� za nimi wzd�u� strumienia, skulony, trzymaj�c karabin w�jednej r�ce i�balansuj�c drug�.

By� ju� tak bliski sukcesu, �e po raz pierwszy zacz�� si� zastanawia�, co zrobi p�niej: czy bardziej przys�u�y si� kr�lestwu niebios, je�li wr�ci do Genewy, czy je�li zostanie tutaj, �eby nawr�ci� ten �wiat. Przede wszystkim nale�y przekona� czworonogie stworzenia, kt�re zdawa�y si� posiada� zal��ki rozumu, �e ich zwyczaj je�d�enia na ko�ach jest obrzydliwy, szata�ski i�przeciwny woli boskiej. Trzeba je tego oduczy�, a�zbawienie przyjdzie samo.

Dotar� do podn�a wzniesienia, gdzie ros�y drzewa, i�cicho od�o�y� karabin.

Zajrza� w�srebrno-zielono-z�oty cie� i�nas�uchiwa�, os�aniaj�c uszy obiema r�kami, �eby w�r�d brz�czenia owad�w i�ciurkania wody wychwyci� ludzkie g�osy. Tak, byli tam. Zatrzymali si�.

Schyli� si� po karabin... I�zach�ysn�� si� chrapliwym j�kiem, kiedy co� chwyci�o jego dajmon� i�odci�gn�o od niego.

Ale nikogo tam nie by�o! Gdzie ona jest? Czu� straszliwy b�l. Us�ysza� jej krzyk i�rzuci� si� dziko w�lewo, w�prawo, szukaj�c jej.

� St�j spokojnie � przem�wi� g�os w�powietrzu � i�milcz. Trzymam w�r�ku twoj� dajmon�.

� Ale... gdzie jeste�? Kim jeste�?

� Nazywam si� Balthamos � oznajmi� g�os.

Will i�Lyra szli brzegiem strumienia w�g��b lasu, ostro�nie, w�milczeniu, a� dotarli do samego �rodka.

Znajdowa�a si� tam ma�a polanka, wys�ana mi�kk� traw� i�omsza�ymi kamieniami. Ga��zie splata�y si� w�g�rze, niemal ca�kowicie przes�ania�y niebo i�przepuszcza�y tylko male�kie ruchome cekiny �wiat�a, tote� wszystko wygl�da�o jak nakrapiane srebrem i�z�otem.

Panowa� tutaj b�ogi spok�j. Tylko szmer strumienia i�czasami szelest li�ci wysoko w�koronach drzew m�ci�y cisz�.

Will zdj�� zawini�tko zjedzeniem; Lyra po�o�y�a obok sw�j plecaczek. Nigdzie nie widzieli ani �ladu dajmon�w. Byli zupe�nie sami.

Zdj�li buty i�skarpetki, usiedli na omsza�ych kamieniach na brzegu strumienia i�zanurzyli stopy w�zimnej wodzie. Od razu krew zacz�a w�nich �ywiej kr��y�.

� Jestem g�odny � powiedzia� Will.

� Ja te� � przyzna�a Lyra, chocia� czu�a co� wi�cej co� st�umionego, napieraj�cego, na wp� radosnego i�na wp� bolesnego, i�sama nie wiedzia�a, co to jest.

Rozwin�li pakunek i�zjedli troch� chleba z�serem. Nie wiadomo dlaczego, d�onie mieli powolne i�niezdarne i�prawie nie czuli smaku jedzenia, chocia� chleb upieczony na gor�cych kamieniach by� m�czysty i�chrupi�cy, a�ser mi�kki, s�onawy i�bardzo �wie�y.

Potem Lyra wzi�a jeden z�ma�ych czerwonych owoc�w. Z�mocno bij�cym sercem odwr�ci�a si� do ch�opca i�powiedzia�a:

� Will...

I unios�a owoc do jego ust.

Widzia�a w�jego oczach, �e natychmiast zrozumia� i�wype�ni�a go rado�� zbyt wielka, �eby m�wi�. Poczu� dr�enie jej palc�w przy swoich ustach i�podni�s� r�k�, �eby przytrzyma� jej d�o�; i�wtedy oboje odwr�cili wzrok, zmieszani, uszcz�liwieni.

Niczym dwa motyle zderzaj�ce si� w�powietrzu, r�wnie lekko zetkn�y si� ich wargi. Potem, zanim si� spostrzegli, przywierali do siebie i�na o�lep przyciskali twarz do twarzy.

� Tak jak m�wi�a Mary... � szepn��. � Od razu wiesz, kiedy kogo� lubisz... Kiedy spa�a� na g�rze, zanim ci� zabra�a, powiedzia�em Pantalaimonowi...

� S�ysza�am � odszepn�a. � Nie spa�am i�chcia�am ci powiedzie� to samo. Teraz wiem, co czu�am przez ca�y czas: kocham ci�, Will, kocham ci�...

S�owo �kocham� rozp�omieni�o jego zmys�y. Dreszcze przenika�y ca�e cia�o, kiedy odpowiedzia� jej tymi samymi s�owami i�ca�owa� jej gor�c� twarz, wdycha� z�uwielbieniem zapach jej cia�a i�ciep�� miodow� wo� w�os�w, i�ca�owa� jej s�odkie wilgotne usta, kt�re smakowa�y jak czerwony owoc.

Wok� nich trwa�a cisza, jakby ca�y �wiat wstrzyma� oddech.

Balthamos by� przera�ony.

Ucieka� w�g�r� strumienia, jak najdalej od lasu, trzymaj�c drapi�cego, gryz�cego, k�uj�cego owada-dajmon�, i�stara� si� jak najlepiej ukry� przed cz�owiekiem, kt�ry chwiejnie pod��a� za nim.

Nie m�g� pozwoli�, �eby tamten go dogoni�. Wiedzia�, �e ojciec Gomez zabi�by go w�jednej chwili. Anio� jego rangi nie m�g� si� mierzy� z�cz�owiekiem, nawet zdrowy i�silny anio�, a�co dopiero Balthamos, dodatkowo os�abiony przez �al po stracie Barucha i�wstyd, �e poprzednio opu�ci� Willa. Nie mia� nawet si�y na latanie.

� St�j, st�j! � zawo�a� ojciec Gomez. � Prosz�, st�j spokojnie. Nie widz� ci�... Prosz�, porozmawiajmy... Nie krzywd� mojej dajmony, b�agam...

W rzeczy samej to dajmona krzywdzi�a Balthamosa. Anio� widzia� niewyra�nie przez zaci�ni�te palce ma�� zielon� istotk�, kt�ra raz po raz zag��bia�a szcz�ki we wn�trzu jego d�oni. Gdyby rozchyli� palce chocia� na chwil�, dajmona by uciek�a.

� T�dy � powiedzia�. � Id� za mn�. Odejd� od tego lasu. Chc� z�tob� porozmawia�, a�to nieodpowiednie miejsce.

� Ale kim jeste�? Podejd� bli�ej... Sk�d mam wiedzie�, kim jeste�, skoro ci� nie widz�? St�j spokojnie, nie ruszaj si� tak szybko!

Ale szybko�� stanowi�a jedyn� obron� Balthamosa. Pr�buj�c ignorowa� gryz�c� dajmon�, wszed� do ma�ej kotliny, sk�d wyp�ywa� strumie�. Anio� skaka� z�kamienia na kamie�.

Potem pope�ni� b��d: chcia� si� obejrze�, po�lizn�� si� i�stopa wpad�a mu do wody.

� Ach � szepn�� ojciec Gomez z�satysfakcj�, kiedy zobaczy� rozbryzg.

Balthamos natychmiast pospieszy� dalej � teraz jednak przy ka�dym kroku zostawia� na suchych kamieniach mokry odcisk stopy. Ksi�dz zobaczy� �lady, skoczy� do przodu i�poczu� na d�oni mu�ni�cie pi�r.

Zatrzyma� si� zdumiony; anio� � przemkn�o mu przez my�l. Balthamos wykorzysta� okazj� i�odszed� dalej, a�ksi�dz musia� p�j�� za nim, bo kolejny ostry skurcz b�lu �cisn�� mu serce.

Balthamos rzuci� przez rami�:

� Dojdziemy do szczytu wzg�rza i�tam porozmawiamy, przyrzekam.

� Rozmawiajmy tutaj! Sta� w�miejscu, a�przysi�gam, �e ci� nie dotkn�!

Anio� nie odpowiedzia�; zbyt trudno by�o mu si� skoncentrowa�. Musia� podzieli� uwag� na trzy cz�ci: patrze� do ty�u, �eby ksi�dz go nie dogoni�, do przodu, �eby wybiera� drog�, i�uwa�a� na rozw�cieczon� dajmon� k�uj�c� jego d�o�.

Co do ksi�dza, jego umys� pracowa� szybko. Naprawd� gro�ny przeciwnik zabi�by jego dajmon� od razu i�zako�czy� spraw� na miejscu; ten wr�g ba� si� uderzy�.

Pami�taj�c o�tym, ksi�dz potyka� si�, wydawa� ciche j�ki b�lu i�raz czy dwa prosi�, �eby tamten przystan�� � i�przez ca�y czas obserwowa� uwa�nie, przysuwa� si� bli�ej, ocenia� rozmiar przeciwnika, jego szybko��, zasi�g wzroku.

� Prosz�... � zaskomla�. � Nie wiesz, jak to boli... Nie mog� ci zrobi� nic z�ego... Mo�emy si� zatrzyma� i�porozmawia�?

Nie chcia� traci� z�oczu lasu. Znale�li si� teraz w�miejscu, sk�d bra� pocz�tek strumie�. Ksi�dz widzia� zarys st�p Balthamosa, bardzo lekko przyciskaj�cych traw�.

Obserwowa� ka�dy centymetr drogi i�wiedzia� dok�adnie, gdzie przystan�� anio�.

Balthamos odwr�ci� si�, a�ksi�dz spojrza� tam, gdzie spodziewa� si� dostrzec jego twarz, i�zobaczy� go po raz pierwszy: tylko l�nienie w�powietrzu, ale nie mia� w�tpliwo�ci.

Znajdowa� si� za daleko, �eby dosi�gn�� anio�a jednym skokiem, a�przyci�ganie dajmony rzeczywi�cie sprawia�o b�l i�os�abia�o. Mo�e gdyby zrobi� jeszcze krok czy dwa...

� Siadaj! � rozkaza� Balthamos. � Siadaj tam, gdzie stoisz. Ani kroku bli�ej.

� Czego chcesz? � zapyta� ojciec Gomez, stoj�c bez ruchu.

� Czego chc�? Chc� ci� zabi�, ale nie mam si�y.

� Jeste� anio�em?

� Co za r�nica?

� Mo�e si� pomyli�e�. Mo�e jeste�my po tej samej stronie.

� Nie, nie jeste�my. �ledzi�em ci�. Wiem, po kt�rej jeste� stronie... Nie, nie, nie ruszaj si�. St�j w�miejscu!

� Jeszcze nie za p�no na skruch�. Wszystkim anio�om wolno �a�owa� za grzechy. Pozw�l, �e wys�ucham twojej spowiedzi.

� Och, Baruchu, pom� mi! � wykrzykn�� Balthamos w�rozpaczy i�odwr�ci� si�.

A kiedy krzykn��, ojciec Gomez skoczy� na niego. Uderzy� anio�a ramieniem i�pozbawi� r�wnowagi; anio� wyrzuci� r�k� w�bok, �eby nie upa��, i�wypu�ci� owada-dajmon�. �uk natychmiast odlecia�, a�ojciec Gomez poczu� ulg� i�przyp�yw si�. I�w�a�nie to go zabi�o, ku jego wielkiemu zdziwieniu. Rzuci� si� tak gwa�townie na mglist� posta� anio�a i�spodziewa� si� napotka� o�tyle wi�kszy op�r, �e nie zdo�a� zahamowa�. Po�lizn�� si�; z�rozp�du polecia� w�d� do strumienia; a�Balthamos, my�l�c, co zrobi�by Baruch, kopn�� r�k� ksi�dza szukaj�c� oparcia.

Ojciec Gomez upad� ci�ko. Uderzy� g�ow� o�kamie� i�og�uszony wyl�dowa� twarz� w�wodzie. Natychmiast oprzytomnia�, ale kiedy kaszla� i�niemrawo pr�bowa� si� podnie��, zdesperowany Balthamos zignorowa� dajmon� ��dl�c� go w�twarz, oczy i�usta, i�ca�ym swoim niewielkim ci�arem przytrzyma� twarz m�czyzny w�wodzie. Trzyma�, trzyma� i�trzyma�.

Kiedy dajmona nagle znik�a, Balthamos pu�ci�. Jak tylko si� upewni�, �e cz�owiek nie �yje, wyci�gn�� cia�o ze strumienia i�u�o�y� troskliwie na trawie. Skrzy�owa� ksi�dzu r�ce na piersiach i�zamkn�� powieki.

Potem wsta�. Czu� si� chory, znu�ony i�zbola�y.

� Baruchu � powiedzia�. � Och, Banachu, m�j drogi, nie mog� zrobi� nic wi�cej. Will i�dziewczynka s� bezpieczni i�wszystko b�dzie dobrze, ale dla mnie to koniec, chocia� tak naprawd� umar�em, kiedy ty umar�e�, m�j ukochany Baruchu...

Po chwili znikn��.

Na polu fasoli, senna od popo�udniowego upa�u, Mary us�ysza�a g�os Atal i�nie potrafi�a odr�ni� podniecenia od niepokoju. Czy�by nast�pne drzewo upad�o? Czy pojawi� si� cz�owiek z�karabinem?

� Patrz! Patrz! � wo�a�a Atal, szturchaj�c tr�b� kiesze� Mary, wi�c kobieta wyj�a lunet� i�skierowa�a na niebo, jak kaza�a przyjaci�ka.

� Powiedz mi, co si� dzieje! � za��da�a Atal. � Czuj�, �e jest inaczej, ale nie widz�.

Wielka pow�d� Py�u na niebie usta�a. Wcale nie zamar�a w�bezruchu; Mary obejrza�a ca�y niebosk�on przez bursztynowe soczewki i�widzia�a pr�dy, fale, zawirowania. Py� porusza� si� bezustannie, ale ju� nie odp�ywa�. Co wi�cej, zdawa� si� opada� jak p�atki �niegu.

Mary pomy�la�a o�drzewach ko�owych: kwiaty, kt�re otwiera�y si� do g�ry, b�d� pi�y ten z�oty deszcz. Niemal czu�a, jak przyjmuj� go z�wdzi�czno�ci� w�swoje biedne spragnione kielichy, tak idealnie ukszta�towane w�tym celu.

� M�odzi � powiedzia�a Atal.

Mary odwr�ci�a si� z�lunet� w�r�ku, �eby zobaczy� powr�t Willa i�Lyry. Nadchodzili z�daleka, bez po�piechu. Trzymali si� za r�ce, rozmawiali, pochylaj�c ku sobie g�owy, zapomniawszy o�ca�ym �wiecie. Widzia�a to nawet z�tej odleg�o�ci.

Prawie ju� unios�a lunet� do oka, ale powstrzyma�a si� i�schowa�a j� do kieszeni. Nie potrzebowa�a lunety. Wiedzia�a, co zobaczy; wydawaliby si� niczym wykuci z��ywego z�ota. Wygl�daliby jak prawdziwy obraz tego, czym istoty ludzkie zawsze mog�y by�, gdyby si�gn�y po swoje dziedzictwo.

Py� sypi�cy si� z�gwiazd znalaz� znowu �ywy dom, a�wszystko to sprawi�y te dzieci � ju� nie dzieci � przesycone mi�o�ci�.

Dwa dajmony w�drowa�y przez cich� wiosk�, przez smugi �wiat�a i�cienia, st�pa�y na kocich �apkach przez o�wietlony ksi�ycem plac zebra�, a� zatrzyma�y si� przed otwartymi drzwiami domu Mary.

Ostro�nie zajrza�y do �rodka i�zobaczy�y �pi�c� kobiet�, wi�c wycofa�y si�, znowu wesz�y w�blask ksi�yca i�skierowa�y si� w�stron� drzewa-namiotu.

D�ugie ga��zie zwiesza�y wonne, skr�cone li�cie prawie do samej ziemi. Bardzo ostro�nie, bardzo powoli, �eby nie zaszele�ci� �aden li�� i�nie trzasn�a �adna ga��zka, dwa koty prze�lizn�y si� pod kurtyn� li�ci i�zobaczy�y to, czego szuka�y: ch�opca i�dziewczyn�, u�pionych i�przytulonych do siebie.

Podesz�y bli�ej po trawie i�lekko dotkn�y �pi�cych nosami, �apkami, w�sami, k�pi�c si� w�ich �yciodajnym cieple, ale z�ostro�no�ci�, �eby ich nie obudzi�.

Dogl�da�y swoich ludzi (delikatnie oczy�ci�y szybko goj�c� si� ran� Willa, odgarn�y pukiel w�os�w z�twarzy Lyry), kiedy za nimi rozleg� si� cichy d�wi�k.

Natychmiast, w�absolutnej ciszy, oba dajmony zmieni�y si� w�wilki: dziko zap�on�y oczy, zal�ni�y obna�one bia�e k�y, ka�da linia cia�a wyra�a�a gro�b�.

Sta�a tam kobieta, obramowana ksi�ycow� po�wiat�. To nie by�a Mary i�kiedy przem�wi�a, us�ysza�y j� wyra�nie, chocia� nie wyda�a �adnego d�wi�ku.

� Chod�cie ze mn� � powiedzia�a. Dajmoniczne serce Pantalaimona podskoczy�o mu w�piersi, ale nie odezwa� si�, dop�ki nie oddalili si� od �pi�cych pod drzewem.

� Serafina Pekkala! � zawo�a� rado�nie. � Gdzie by�a�? Wiesz, co si� sta�o?

� Sza. Polecimy do miejsca, gdzie mo�emy porozmawia� � zaproponowa�a czarownica, pami�taj�c o��pi�cych mieszka�cach wioski.

Zostawi�a swoj� ga��� sosny ob�ocznej przy drzwiach domu Mary; kiedy j� podnios�a, dwa dajmony zmieni�y si� w�ptaki � w�s�owika i�sow� � i�pofrun�y za ni� nad strzechami, nad ��kami, nad �a�cuchem wzg�rz, w�stron� najbli�szego zagajnika drzew ko�owych, wielkiego jak zamek, z�koron� wysrebrzon� ksi�ycem.

Serafina Pekkala usiad�a na najwy�szej wygodnej ga��zi, w�r�d otwartych kwiat�w pij�cych Py�, a�dwa ptaki przysiad�y opodal.

� Nie na d�ugo zostaniecie ptakami � powiedzia�a. � Ju� wkr�tce wasza posta� si� ustali. Rozejrzyjcie si� i�zapami�tajcie ten widok.

� Czym b�dziemy? � zapyta� Pantalaimon.

� Dowiecie si� szybciej, ni� my�licie � odpar�a Serafina Pekkala. � S�uchajcie, bo zdradz� wam tajemnic�, jakiej nie zna nikt opr�cz czarownic. Mog� to zrobi� dlatego, �e siedzicie tutaj ze mn�, a�wasi ludzie �pi� tam na dole. To potrafi� jedynie nieliczni. Wiecie kto?

� Czarownice � odpowiedzia� Pantalaimon � i�szamani. Wi�c...

� Zostawiwszy was oboje na granicy �wiata zmar�ych, Lyra i�Will zrobili nie�wiadomie co�, co czarownice robi�y zawsze, odk�d s� czarownicami. Jest takie miejsce w�naszej p�nocnej krainie, ohydne pustkowie, gdzie wydarzy�a si� wielka katastrofa w�czasach, kiedy �wiat by� jeszcze m�ody. Odt�d nic tam nie �yje. �adne dajmony nie mog� tam wej��. �eby zosta� czarownic�, dziewczyna musi samotnie przemierzy� ten obszar i�zostawi� swojego dajmona. Wiecie, jaki b�l musz� wytrzyma�. Ale dokonawszy tego, odkrywaj�, �e ich dajmony nie zosta�y odci�te jak w�Bolvangarze, nadal stanowi� jedn� istot�. Teraz jednak mog� w�drowa� swobodnie, podr�owa� do odleg�ych miejsc, ogl�da� obce widoki i�przynosi� wiadomo�ci. Ty nie jeste� odci�ty?

� Nie � przyzna� Pantalaimon. � Wci�� jeste�my jedno�ci�. Ale to by�o takie bolesne i�tak si� bali�my...

� No wi�c � oznajmi�a Serafina � oni dwoje nie b�d� lata� jak czarownice ani �y� r�wnie d�ugo jak my; ale dzi�ki temu, co zrobili, wy i�oni stali�cie si� czarownicami pod ka�dym innym wzgl�dem.

Dwa dajmony rozwa�y�y t� dziwn� wiedz�.

� Czy to znaczy, �e zostaniemy ptakami jak dajmony czarownic? � zapyta� Pantalaimon.

� Cierpliwo�ci.

� Ale jak Will mo�e zosta� czarownic�? My�la�em, �e wszystkie czarownice to kobiety.

� Tych dwoje zmieni�o wiele rzeczy. Wszyscy uczymy si� czego� nowego, nawet czarownice. Ale jedno si� nie zmieni�o: musicie pomaga� waszym ludziom, a�nie przeszkadza�. Musicie ich wspiera�, zach�ca� i�prowadzi� w�stron� m�dro�ci. Po to istniej� dajmony.

Milczeli. Serafina odwr�ci�a si� do samiczki s�owika i�zapyta�a:

� Jak si� nazywasz?

� Nie mam imienia. Nie wiedzia�am, �e si� narodzi�am, dop�ki nie wydar� mnie z�serca.

� Wi�c nadaj� ci imi� Kirjava.

� Kirjava � powt�rzy� Pantalaimon, wypr�bowuj�c brzmienie. � Co to znaczy?

� Wkr�tce przekonacie si�, co to znaczy. Teraz jednak � ci�gn�a Serafina � musicie s�ucha� uwa�nie, bo powiem wam, co macie robi�.

� Nie � sprzeciwi�a si� z�moc� Kirjava. Serafina westchn�a.

� S�ysz� w�twoim g�osie, �e wiesz, co zamierzam powiedzie�.

� Nie chcemy tego s�ucha�! � zawo�a� Pantalaimon.

� To za szybko � o�wiadczy�a dajmona-s�owik. � O�wiele za szybko.

Serafina milcza�a, poniewa� zgadza�a si� z�nimi i�czu�a smutek. Ale wci�� by�a w�r�d nich najm�drzejsza i�musia�a skierowa� ich na w�a�ciw� drog�. Zaczeka�a jednak, a� och�on�, zanim podj�a rozmow�.

� Dok�d dotarli�cie w�swoich w�dr�wkach? � zapyta�a.

� Do wielu �wiat�w � odpar� Pantalaimon. � Przechodzili�my wsz�dzie, gdzie znale�li�my okno. Istnieje wi�cej okien, ni� przypuszczali�my.

� I�widzieli�cie...

� Tak � potwierdzi�a Kirjava. � Patrzyli�my uwa�nie i�widzieli�my, co si� dzieje.

� Widzieli�my wiele innych rzeczy � wtr�ci� szybko Pantalaimon. � Widzieli�my anio�y i�rozmawiali�my z�nimi. Widzieli�my �wiat, sk�d pochodz� mali ludzie, Gallivespianie. Tam �yj� tak�e zwykli ludzie, kt�rzy pr�buj� ich zabija�.

Opowiedzieli czarownicy wi�cej o�tym, co zobaczyli. Pr�bowali odwr�ci� jej uwag� i�wiedzia�a o�tym, ale pozwala�a im m�wi�, bo tak bardzo kochali nawzajem swoje g�osy.

W ko�cu jednak wyczerpa�y im si� opowie�ci i�zamilkli. S�ycha� by�o tylko �agodny nieustanny szelest li�ci, dop�ki Serafina Pekkala nie powiedzia�a:

� Trzymali�cie si� z�dala od Willa i�Lyry, �eby ich ukara�. Wiem dlaczego; m�j Kaisa zrobi� to samo, kiedy przesz�am przez ja�ow� pustyni�. Ale w�ko�cu do mnie wr�ci�, poniewa� wci�� si� kochali�my. Oni wkr�tce b�d� was potrzebowali, �eby�cie im pomogli wykona�, co nale�y teraz zrobi�. Musicie im powiedzie�, co wiecie.

Pantalaimon krzykn�� g�o�no, czystym, zimnym, sowim g�osem, jakiego jeszcze nie s�yszano w�tym �wiecie. W�pobliskich gniazdach, norkach i�wsz�dzie dooko�a, gdzie ma�e nocne stworzonka polowa�y, pas�y si� lub �erowa�y, narodzi� si� nowy niezapomniany strach.

Serafina patrzy�a z�bliska i�czu�a tylko wsp�czucie, dop�ki nie spojrza�a na dajmon� Willa, s�owika Kirjav�. Przypomnia�a sobie rozmow� z�czarownic� Rut� Skadi, kt�ra ujrzawszy Willa, tylko raz zapyta�a, czy Serafina spojrza�a mu w�oczy; a�Serafina odpowiedzia�a, �e si� nie odwa�y�a. Z�ma�ego br�zowego ptaszka promieniowa�a nieub�agana srogo��, r�wnie namacalna jak �ar, napawaj�ca Serafin� strachem.

Wreszcie dziki wrzask Pantalaimona ucich� i�Kirjava rzek�a:

� Wi�c musimy im powiedzie�.

� Tak, musicie � potwierdzi�a spokojnie czarownica. Stopniowo srogo�� znik�a z�oczu br�zowego ptaszka i�Serafina znowu mog�a spojrze� na samiczk� s�owika. Zobaczy�a bezdenny smutek.

� Nadp�ywa statek � powiedzia�a. � Zostawi�am go, �eby tu przylecie� i�was znale��. Przyby�am z�Cyganami a� z�waszego �wiata. B�d� tutaj za dzie� lub dwa.

Dwa ptaki usiad�y bli�ej i�ju� po chwili zmieni�y si� w�par� go��bi.

� Mo�e latacie ju� ostatni raz � ci�gn�a Serafina. � Widz� troch� przysz�o��. Widz�, �e oboje b�dziecie mogli wspina� si� r�wnie wysoko, dop�ki rosn� takie drzewa; ale chyba nie zostaniecie ptakami, kiedy ustalicie swoj� posta�. Poznajcie jak najwi�cej i�dobrze wszystko zapami�tajcie. Wiem, �e razem z�Lyr� i�Willem wykonacie trudn� prac� umys�ow�, i�wiem, �e podejmiecie najlepsz� decyzj�. Ale sami musicie zdecydowa�, nikt inny.

Nie rozmawiali wi�cej. Czarownica wzi�a swoj� ga��� sosny ob�ocznej i�ulecia�a z�wierzcho�ka drzewa. Zatoczy�a kr�g wysoko, czuj�c na sk�rze ch�odny wiatr, �askotanie �wiat�a gwiazd i�dobroczynny dotyk Py�u, kt�rego nigdy nie widzia�a.

Serafina jeszcze raz sfrun�a do wioski i�cicho wesz�a do chaty. Nie wiedzia�a nic o�Mary, tylko tyle, �e kobieta pochodzi�a ze �wiata Willa i��e odegra�a kluczow� rol� w�ostatnich wydarzeniach. Czy by�a gro�na, czy �yczliwa � czarownica nie wiedzia�a. Musia�a jednak obudzi� Mary, nie strasz�c jej, i�zna�a na to pewne zakl�cie.

Usiad�a na pod�odze przy ��ku i�obserwowa�a kobiet� spod przymkni�tych powiek, oddychaj�c w�rytmie jej oddechu. Wkr�tce zacz�a dostrzega� blade kszta�ty, kt�re Mary widzia�a we �nie, i�dostroi�a do nich wibracje swojego umys�u, jak si� dostraja strun�. Potem dokona�a kolejnego wysi�ku i�sama wesz�a pomi�dzy sny. Teraz mog�a ju� m�wi� do Mary i�natychmiast poczu�a do niej sympati�, jak� czasami budz� w�nas ludzie spotykani w�snach.

Po chwili, id�c przez zabawny krajobraz trzcin i�elektrycznych transformator�w, prowadzi�y pospieszn� szeptan� rozmow�, z�kt�rej Mary p�niej nic nie pami�ta�a. Nadszed� czas, �eby Serafina przej�a inicjatyw�.

� Za chwil� si� obudzisz � powiedzia�a. � Nie b�j si�. Znajdziesz mnie obok siebie. Budz� ci� w�ten spos�b, �eby� wiedzia�a, �e jeste� bezpieczna i�nic ci nie grozi. A�wtedy porozmawiamy jak nale�y.

Wycofa�a si�, ci�gn�c za sob� Mary ze snu, a� znowu znalaz�a, si� w�domu. Siedzia�a ze skrzy�owanymi nogami na pod�odze z�ubitej ziemi, a�Mary patrzy�a na ni� b�yszcz�cymi oczami.

� Ty na pewno jeste� czarownic� � szepn�a.

� Tak. Nazywam si� Serafina Pekkala. Jak ty si� nazywasz?

� Mary Malone. Nigdy nikt mnie nie obudzi� tak spokojnie. Czy naprawd� si� obudzi�am?

� Tak. Musimy porozmawia�. Rozmow� we �nie trudno kontrolowa� i�trudno zapami�ta�. Lepiej rozmawia� na jawie. Czy wolisz zosta� w�domu, czy p�jdziesz ze mn� na spacer pod ksi�ycem?

� P�jd� � oznajmi�a Mary, usiad�a i�przeci�gn�a si�. � Gdzie s� Lyra i�Will?

� �pi� pod drzewem.

Wysz�y z�chaty, min�y drzewo os�oni�te kurtyn� li�ci i�zesz�y nad rzek�.

Mary patrzy�a na Serafin� Pekkal� z�mieszanin� podziwu i�obawy. Nigdy nie widzia�a istoty ludzkiej r�wnie smuk�ej i�pe�nej wdzi�ku. Czarownica wydawa�a si� m�odsza od Mary, chocia� wed�ug Lyry prze�y�a ju� setki lat; o�jej wieku �wiadczy� jedynie wyraz twarzy, pe�nej niewys�owionego smutku.

Usiad�y na brzegu, nad czarnosrebrn� wod�, i�Serafina powiedzia�a Mary, �e rozmawia�a z�dajmonami dzieci.

� Dzisiaj posz�y ich szuka� � oznajmi�a Mary � ale zasz�o co� jeszcze. Will nigdy nie widzia� dok�adnie swojej dajmony, tylko przez sekund�, kiedy uciekali z�pola bitwy. Nie by� pewien, czy ma dajmon�.

� Owszem, ma. I�ty te�.

Mary wytrzeszczy�a na ni� oczy.

� Gdyby� mog�a go widzie� � ci�gn�a Serafina � zobaczy�aby� czarnego ptaka z�czerwonymi nogami i�jaskrawo��tym dziobem, lekko zakrzywionym. G�rskiego ptaka.

� Alpejski kruk... W�jaki spos�b go widzisz?

� Widz� go, kiedy przymykam oczy. Gdyby�my mia�y czas, nauczy�abym ci�, jak go zobaczy� i�jak zobaczy� dajmony innych ludzi z�twojego �wiata. Dla nas to dziwne, �e ich nie widzicie.

Potem poinformowa�a Mary, co m�wi�a dajmonom i�co to oznacza.

� I�dajmony b�d� musia�y im powiedzie�? � zapyta�a Mary.

� Chcia�am ich obudzi� i�powiedzie� im sama. Potem chcia�am powiedzie� tobie i�w ten spos�b przerzuci� odpowiedzialno��. Ale zobaczy�am ich dajmony i�zrozumia�am, �e tak b�dzie najlepiej.

� Oni si� kochaj�.

� Wiem.

� Dopiero to odkryli...

Mary pr�bowa�a ogarn�� umys�em wszystkie implikacje tego, co jej powiedzia�a Serafina, ale nie potrafi�a. Po chwili zapyta�a:

� Czy potrafisz zobaczy� Py�?

� Nie, nigdy go nie widzia�am. Dop�ki nie wybuch�y wojny, nigdy o�nim nie s�ysza�y�my.

Mary wyj�a lunet� z�kieszeni i�poda�a czarownicy. Serafina przy�o�y�a j� do oka i�gwa�townie wci�gn�a powietrze.

� Wi�c to jest Py�... Pi�kny!

� Obejrzyj namiotowe drzewo.

Serafina us�ucha�a i�zach�ysn�a si� ponownie.

� Oni to zrobili?! � wykrzykn�a.

� Co� si� dzisiaj sta�o albo wczoraj, je�li ju� min�a p�noc � o�wiadczy�a Mary. Pr�bowa�a znale�� s�owa na wyja�nienie tego i�przypomnia�a sobie wizj� powodzi Py�u jako wielkiej rzeki rozmiar�w Missisipi. � Co� ma�ego, lecz niezwykle istotnego... Je�li chcesz skierowa� pot�n� rzek� w�nowe koryto i�masz tylko jeden kamyk, mo�esz tego dokona�, je�li po�o�ysz kamyk w�odpowiednim miejscu, �eby zmieni� kierunek pierwszej stru�ki wody. Co� w�tym rodzaju sta�o si� wczoraj. Nie wiem, na czym to polega�o. Zobaczyli siebie inaczej albo... Dot�d nic takiego nie czuli, ale nagle to si� zmieni�o. I�wtedy zacz�li bardzo mocno przyci�ga� Py�, kt�ry przesta� odp�ywa� w�drug� stron�.

� Wi�c tak to si� mia�o sta�! � zawo�a�a Serafina z�zachwytem. � I�teraz jest bezpiecznie albo b�dzie bezpiecznie, kiedy anio�owie wype�ni� wielk� otch�a� w�pod�wiecie.

Opowiedzia�a Mary o�otch�ani i�wyja�ni�a, jak j� odkry�a.

� Lecia�am wysoko, szuka�am l�du i�spotka�am anio�a, anielic�. Wygl�da�a bardzo dziwnie, jednocze�nie staro i�m�odo � ci�gn�a, zapominaj�c, �e sama taka wydawa�a si� tej kobiecie. � Nazywa�a si� Xaphania. Powiedzia�a mi wiele rzeczy... Powiedzia�a, �e ca�a historia ludzkiego �ycia to walka pomi�dzy m�dro�ci� a�g�upot�. Ona i�zbuntowane anio�y, poszukiwacze m�dro�ci, zawsze pr�bowali otwiera� umys�y; Autorytet i�jego Ko�cio�y zawsze usi�owali je zamkn��. Poda�a mi wiele przyk�ad�w z�mojego �wiata.

� Znam wiele przyk�ad�w z�mojego.

� I�przez wi�kszo�� czasu m�dro�� musia�a dzia�a� w�tajemnicy, m�wi� szeptem, kry� si� jak szpieg w�najn�dzniejszych miejscach, podczas gdy jej wrogowie zajmowali dwory i�pa�ace.

� Tak � mrukn�a Mary � to te� poznaj�.

� Walka jeszcze si� nie sko�czy�a, chocia� si�y kr�lestwa zosta�y powstrzymane. Przegrupuj� si� pod nowym dow�dc� i�powr�c� silniejsze, wi�c musimy si� przygotowa�, �eby stawi� im op�r.

� Ale co si� sta�o z�Lordem Asrielem? � zapyta�a Mary.

� Walczy� z�Regentem niebios, anio�em Metatronem, i�wci�gn�� go w�przepa��. Metatron odszed� na zawsze. Podobnie jak Lord Asriel.

Mary zabrak�o tchu.

� A�pani Coulter? � zapyta�a.

Zamiast odpowiedzi czarownica wyj�a strza�� z�ko�czanu. Wybra�a j� bez po�piechu: najlepsz�, najprostsz�, najdok�adniej wywa�on�.

I prze�ama�a j� na p�.

� Niegdy� w�moim �wiecie � powiedzia�a � widzia�am, jak kobieta torturuje czarownic�, i�przysi�g�am sobie, �e przeszyj� jej gard�o t� strza��. Teraz ju� nigdy nie spe�ni� przyrzeczenia. Po�wi�ci�a si� razem z�Lordem Asrielem, �eby pokona� anio�a i�uczyni� �wiat bezpiecznym dla Lyry. Nie mogli tego dokona� w�pojedynk�, ale razem zwyci�yli.

� Jak to powiemy Lyrze? � zapyta�a przygn�biona Mary.

� Zaczekaj, dop�ki nie zapyta � poradzi�a Serafina. � Mo�e wcale nie zapyta. W�ka�dym razie ma czytnik symboli, z�kt�rego odczyta wszystko, co zechce wiedzie�.

Przez chwil� siedzia�y w�przyjaznym milczeniu, a�gwiazdy powoli zatacza�y kr�g na niebie.

� Czy mo�esz spojrze� w�przysz�o�� i�zgadn��, co oni wybior�? � zapyta�a Mary.

� Nie, lecz je�li Lyra wr�ci do w�asnego �wiata, zostan� jej siostr� do ko�ca �ycia. A�co ty zrobisz?

� Ja... � zacz�a Mary i�zorientowa�a si�, �e nawet o�tym nie pomy�la�a. � Chyba nale�� do swojego �wiata. Chocia� niech�tnie st�d odejd�. By�am tutaj bardzo szcz�liwa. Szcz�liwa jak nigdy w��yciu.

� No, je�li wr�cisz do domu, b�dziesz mia�a siostr� w�innym �wiecie � powiedzia�a Serafina � i�ja te�. Zobaczymy si� za dzie� lub dwa, kiedy przyp�ynie statek, i�porozmawiamy jeszcze o�podr�y do domu; a�potem po�egnamy si� na zawsze. Obejmij mnie teraz, siostro.

Mary obj�a j�, a�potem Serafina Pekkala odlecia�a na ga��zi z�sosny ob�ocznej nad trzcinami, bagnami i�morzem, i�Mary straci�a j� z�oczu.

W tym samym czasie wielka niebieska jaszczurka natrafi�a na cia�o ojca Gomeza. Will i�Lyra wr�cili do wioski tego popo�udnia inn� tras�, wi�c go nie widzieli. Zw�oki le�a�y spokojnie tam, gdzie zostawi� je Balthamos. Jaszczurki by�y �cierwojadami, ale �agodnymi i�niegro�nymi, i�na mocy odwiecznej umowy z� mulefa mia�y prawo do ka�dego martwego stworzenia pozostawionego po zmroku.

Jaszczurka zaci�gn�a zw�oki ksi�dza do swojego gniazda i�sprawi�a dzieciom prawdziw� uczt�. Co do karabinu, zosta� w�trawie, tam gdzie go zostawi� ojciec Gomez, i�rdzewia� powoli.

Nast�pnego dnia Will i�Lyra znowu wyszli sami z�wioski, niewiele m�wi�c, szukaj�c samotno�ci we dwoje. Wydawali si� oszo�omieni, jakby jakie� szcz�liwe wydarzenie pozbawi�o ich rozumu. Poruszali si� powoli, patrzyli na �wiat niewidz�cym wzrokiem.

Sp�dzili ca�y dzie� na rozleg�ych wzg�rzach, a�w upalnym popo�udniu odwiedzili srebrno-z�oty gaj. Rozmawiali, k�pali si�, jedli, ca�owali si�, le�eli zmo�eni szcz�ciem, szepcz�c s�owa pozbawione sensu i�czuj�c, �e rozp�ywaj� si� z�mi�o�ci.

Wieczorem zjedli posi�ek z�Mary i�Atal, m�wi�c niewiele, a�poniewa� panowa� upa�, postanowili p�j�� nad morze, gdzie spodziewali si� znale�� ch�odn� bryz�. W�drowali z�biegiem rzeki, a� dotarli na szerok� pla��, jasn� pod ksi�ycem, gdzie zaczyna� si� przyp�yw.

Po�o�yli si� na mi�kkim piasku u�st�p wydmy i�wtedy us�yszeli pierwsze wo�anie ptaka.

Oboje jednocze�nie odwr�cili g�owy, poniewa� ten ptak mia� g�os niepodobny do �adnego innego stworzenia �yj�cego w�tym �wiecie. Sk�d� z�wysoka, z�ciemno�ci dobieg� delikatny trel, a�potem odpowiedzia� mu drugi z�innej strony. Will i�Lyra, zachwyceni, zerwali si� z�piasku i�pr�bowali wypatrzy� �piewak�w, ale dostrzegli tylko dwa ciemne �mig�e kszta�ty, kt�re pikowa�y nisko i�znowu wzlatywa�y w�g�r�, przez ca�y czas wy�piewuj�c d�wi�czn� p�ynn� melodi�, niesko�czenie bogat� i�r�norodn�.

A potem trzepocz�c skrzyd�ami, kt�re wzbi�y ma�� fontann� piasku, pierwszy ptak wyl�dowa� kilka metr�w przed nimi.

� Pan...? � zapyta�a Lyra.

Przybra� posta� go��bia o�ciemnej barwie, trudnej do okre�lenia w�blasku ksi�yca; odcina� si� wyra�nie na bia�ym piasku. Drugi ptak wci�� kr��y� w�g�rze, wci�� �piewa�, a�potem sfrun�� do nich. By�a to go��bica, ale per�owobia�a, z�grzyw� ciemnoczerwonych pi�r.

Will zrozumia�, co to znaczy zobaczy� swojego dajmona. Kiedy go��bica sfrun�a na piasek, serce mu si� �cisn�o i�zadr�a�o w�spos�b, jakiego nigdy nie zapomnia�. Sze��dziesi�t lat min�o i�jako stary cz�owiek wci�� prze�ywa� pewne doznania r�wnie wyra�nie jak za pierwszym razem: palce Lyry wk�adaj�ce mu owoc do ust pod srebrno-z�otymi drzewami; dotyk jej ciep�ych ust na jego wargach; dajmona wydarta niespodziewanie z�jego piersi, kiedy weszli do �wiata zmar�ych; i�s�odka sprawiedliwo�� jej powrotu na skraju wydm oblanych �wiat�em ksi�yca.

Lyra ruszy�a w�stron� dajmon�w, ale Pantalaimon przem�wi�:

� Lyro, wczoraj w�nocy przysz�a do nas Serafina Pekkala. Powiedzia�a nam wiele rzeczy. Wr�ci�a, �eby przyprowadzi� tu Cygan�w. Nadp�ywa Ojciec Coram i�Lord Faa, przyb�d� tutaj.

� Pan � szepn�a zmartwiona. � Och, Pan, nie jeste� szcz�liwy... Co si� sta�o? Co si� dzieje?

Wtedy zmieni� si� i�pomkn�� do niej po piasku jako �nie�nobia�y gronostaj. Drugi dajmon r�wnie� si� przemieni� � Will poczu� to jako lekki ucisk w�sercu � i�sta� si� kotk�.

Zanim kotka podesz�a do niego, przem�wi�a:

� Czarownica nada�a mi imi�. Przedtem go nie potrzebowa�am. Nazwa�a mnie Kirjava. Ale teraz musicie nas wys�ucha�...

� Tak, musicie � popar� j� Pantalaimon. � To trudno wyt�umaczy�.

Wsp�lnym wysi�kiem dajmony przekaza�y dzieciom wszystko, co powiedzia�a im Serafina, zaczynaj�c od rewelacji dotycz�cej natury dzieci: jak to niezamierzenie posiedli moc rozdzielenia jak czarownice, a�jednak zachowywali jedno�� ze swymi dajmonami.

� Ale to nie wszystko � powiedzia�a Kirjava. A�Pantalaimon zawo�a�:

� Och, Lyro, przebacz nam, ale musimy ci powiedzie�, czego si� dowiedzieli�my...!

Lyra by�a zdumiona. Kiedy to Pan potrzebowa� jej przebaczenia? Spojrza�a na Willa i�zobaczy�a, �e jest r�wnie zaskoczony.

� Powiedzcie nam � poprosi�. � Nie b�jcie si�.

� Chodzi o�Py� � wyja�ni�a kotka-dajmona i�Will zdziwi� si�, �e cz�� jego w�asnej natury mog�a mu powiedzie� co�, czego nie wiedzia�. � Ca�y Py� odp�ywa�, spada� do otch�ani, kt�r� widzieli�cie. Co� powstrzyma�o jego odp�yw tutaj, ale...

� Will, to by�o z�ote �wiat�o! � zawo�a�a Lyra. � �wiat�o, kt�re spada�o do otch�ani i�znika�o... Wi�c to by� Py�? Naprawd�?

� Tak. Ale jeszcze wi�cej wycieka przez ca�y czas � oznajmi� Pantalaimon. � A�nie powinno. Najwa�niejsze, �eby wszystko nie wyciek�o. Py� musi zosta� w�tym �wiecie i�nie znika�, bo inaczej wszystko dobre zmarnieje i�zginie.

� Ale dok�d ucieka reszta? � zapyta�a Lyra. Oba dajmony spojrza�y na Willa i�na n�.

� Za ka�dym razem, kiedy robimy otw�r � powiedzia�a Kirjava i�Will znowu poczu� ten drobny dreszczyk: ona jest mn�, ja jestem ni�... � za ka�dym razem, kiedy kto� otwiera� przej�cie pomi�dzy �wiatami, my albo dawni cz�onkowie gildii, n� wcina� si� w�zewn�trzn� pustk�. W�t� sam� pustk�, kt�ra jest w�otch�ani. Nie wiedzieli�my o�tym. Nikt nie wiedzia�, poniewa� kraw�d� jest bardzo cieniutka i�niewidoczna. Ale dostatecznie du�a, �eby Py� wycieka�. Je�li natychmiast zamknie si� okno, nie zd��y du�o wyciekn��, ale s� tysi�ce otwor�w nigdy niezamkni�tych. Wi�c przez ca�y czas Py� wycieka ze �wiat�w w�nico��.

Wyraz twarzy Willa i�Lyry oznacza�, �e zrozumieli. Walczyli z�tym, ale nadchodzi�o nieub�aganie jak szare �wiat�o, kt�re s�czy si� z�nieba i�za�miewa gwiazdy; pokonywa�o ka�d� barier� w�ich umys�ach, przebija�o si� przez ka�d� zas�on� i�znajdowa�o szpary w�ka�dej okiennicy.

� Ka�dy otw�r � szepn�a Lyra.

� Wszystkie trzeba zamkn��? � zapyta� Will.

� Tak � potwierdzi� Pantalaimon r�wnie� szeptem.

� O�nie � j�kn�a Lyra. � Nie, to nieprawda...

� Dlatego musimy opu�ci� nasz �wiat i�zosta� w��wiecie Lyry � o�wiadczy�a Kirjava. � Albo Pan i�Lyra musz� opu�ci� sw�j �wiat i�zamieszka� w�naszym. Nie ma innego wyj�cia.

Potem ponure �wiat�o dnia uderzy�o w�nich z�ca�� si��. Lyra krzykn�a g�o�no. Sowi wrzask Pantalaimona poprzedniej nocy wystraszy� ka�de ma�e stworzenie, kt�re go us�ysza�o, ale to by�o nic w�por�wnaniu z�dzikim skowytem Lyry. Dajmony by�y wstrz��ni�te i�widz�c ich reakcj�, Will zrozumia� pow�d: nie zna�y reszty prawdy; nie wiedzia�y tego, czego Will i�Lyra sami si� dowiedzieli.

Lyra trz�s�a si� z��alu i�gniewu, zaciska�a pi�ci i�chodzi�a wielkimi krokami tam i�z powrotem, odwracaj�c zalan� �zami twarz to w�jedn� stron�, to w�drug�, jakby wypatrywa�a odpowiedzi. Will zerwa� si�, chwyci� j� za ramiona i�poczu� dr�enie jej napi�tych mi�ni.

� S�uchaj! � zawo�a�. � Lyro, pami�tasz, co powiedzia� m�j ojciec?

� Och! � krzykn�a, rzucaj�c g�ow� na wszystkie strony. � Powiedzia�... Wiesz, co powiedzia�... By�e� tam, Will, i�te� s�ucha�e�!

My�la�, �e Lyra umrze z��alu. Rzuci�a mu si� w�ramiona i�szlocha�a, czepiaj�c si� rozpaczliwie jego r�k, wbijaj�c mu paznokcie w�kark, wciskaj�c twarz w�jego szyj�, i�s�ysza� tylko:

� Nie... nie... nie...

� S�uchaj � powt�rzy�. � Spr�buj sobie dok�adnie przypomnie�. Mo�e jest jakie� wyj�cie. Mo�e jest jaka� luka.

�agodnie rozpl�t� jej ramiona i�posadzi� j� na piasku. Przera�ony Pantalaimon natychmiast wskoczy� jej na kolana, a�dajmona-kotka z�wahaniem podesz�a do Willa. Jeszcze si� nie dotkn�li, ale teraz wyci�gn�� do niej r�k�, a�ona potar�a kocim pyszczkiem o�jego palce i�delikatnie wesz�a mu na kolana.

� Powiedzia� � wykrztusi�a Lyra, chwytaj�c powietrze � �e ludzie mog� sp�dzi� troch� czasu w�innych �wiatach bez szkody dla zdrowia. Tak jak my, prawda? Opr�cz tego, co zrobili�my, �eby wej�� do �wiata zmar�ych, jeste�my zdrowi, prawda?

� Mog� sp�dzi� troch� czasu, ale niewiele � podj�� Will. � M�j ojciec opu�ci� sw�j �wiat, m�j �wiat, na dziesi�� lat. I�prawie umiera�, kiedy go znalaz�em. Dziesi�� lat, nie wi�cej.

� Ale co z�Lordem Borealem? Sir Charlesem? On by� ca�kiem zdrowy, prawda?

� Tak, ale pami�taj, �e m�g� wraca� do swojego �wiata, kiedy zechcia�, i�odzyska� zdrowie. Przecie� tam go zobaczy�a� po raz pierwszy, w�swoim �wiecie. Widocznie znalaz� jakie� sekretne okno, o�kt�rym nikt inny nie wiedzia�.

� My te� tak mo�emy!

� Mo�emy, tylko �e...

� Wszystkie okna trzeba zamkn�� � o�wiadczy� Pantalaimon. � Wszystkie.

� Ale sk�d wiesz? � zaprotestowa�a Lyra.

� Anio� nam powiedzia� � wyja�ni�a Kirjava. � Spotkali�my anielic�. Opowiedzia�a nam o�tym i�o innych rzeczach. To prawda, Lyro.

� Anielica? � podejrzliwie rzuci�a Lyra.

� Anio� rodzaju �e�skiego.

� Nigdy o�takich nie s�ysza�am. Mo�e ona k�amie.

Will zastanawia� si� nad inn� mo�liwo�ci�.

� Za��my, �e zamkn�li wszystkie inne okna � powiedzia�. � A�my otworzymy tylko jedno dla siebie i�przejdziemy jak najszybciej, i�zaraz je zamkniemy... to b�dzie bezpieczne, prawda? Je�li nie pozwolimy, �eby Py� d�ugo wycieka�?

� Tak!

� Zrobimy je tam, gdzie nikt go nie znajdzie � ci�gn��. � I�tylko my dwoje b�dziemy wiedzieli...

� Och, to si� uda! Na pewno! � zawo�a�a Lyra.

� I�mo�emy przechodzi� z�jednego �wiata do drugiego, i�zachowa� zdrowie...

Ale dajmony wygl�da�y na zmartwione. Kirjava mamrota�a:

� Nie, nie.

Pantalaimon mrukn��:

� Upiory... Ona nam powiedzia�a o�upiorach.

� Upiory? � zapyta� Will. � Widzieli�my je w�bitwie, po raz pierwszy. Co z�nimi?

� No wi�c dowiedzieli�my si�, sk�d pochodz� � powiedzia�a Kirjava. � I�to jest najgorsze: one s� jak dzieci otch�ani. Za ka�dym razem, kiedy otwieramy no�em okno, powstaje upi�r. To jakby kawa�eczek otch�ani, kt�ry przep�ywa do �wiata. Dlatego tyle ich jest w��wiecie Cittagazze, bo tam zostawili mn�stwo otwartych okien.

� One �ywi� si� Py�em � doda� Pantalaimon. � I�dajmonami. Poniewa� Py� i�dajmony s� troch� podobne, w�ka�dym razie doros�e dajmony. Upiory je zjadaj� i�robi� si� coraz wi�ksze i�silniejsze...

Will poczu� w�sercu zgroz�, a�Kirjava przywar�a do jego piersi, pr�buj�c go pocieszy�.

� Wi�c za ka�dym razem, kiedy u�ywa�em no�a � stwierdzi� � zawsze powo�ywa�em do �ycia nowego upiora?

Pami�ta�, jak Iorek Byrnison powiedzia� w�jaskini, gdzie skuwa� n�: �Nie wiesz, co robi sam n�. Mo�esz mie� dobre intencje. N� ma w�asne intencje�.

Lyra obserwowa�a go oczami rozszerzonymi z�niepokoju.

� Och, nie mo�emy, Will! � j�kn�a. � Nie mo�emy robi� tego ludziom... Nie mo�emy wypuszcza� nowych upior�w, skoro widzieli�my, co one czyni�!

� No dobrze � Will wsta� i�przycisn�� do piersi swoj� dajmon�. � Wi�c musimy... Jedno z�nas musi... Przejd� do twojego �wiata i...

Wiedzia�a, co chcia� powiedzie�; patrzy�a, jak trzyma� pi�kn� zdrow� dajmon�, kt�r� dopiero zaczyna� poznawa�; pomy�la�a o�jego matce i�wiedzia�a, �e te� o�niej pomy�la�. Opu�ci� j� i��y� z�Lyr� chocia� przez kilka lat... Czy m�g� tak post�pi�? M�g� �y� z�Lyr�, ale wiedzia�a, �e wtedy nie m�g�by �y� ze sob�.

� Nie! � krzykn�a, zrywaj�c si� na nogi; Kirjava zeskoczy�a na piasek do Pantalaimona, a�ch�opiec i�dziewczyna z��czyli si� w�rozpaczliwym u�cisku. � Ja to zrobi�, Will! Przejdziemy do twojego �wiata i�zamieszkamy tam! Niewa�ne, czy zachorujemy, ja i�Pan... Jeste�my silni, na pewno d�ugo wytrzymamy... Zreszt� w�twoim �wiecie macie chyba dobrych lekarzy... Doktor Malone b�dzie wiedzia�a! Och, zr�bmy tak!

Kr�ci� g�ow� i�Lyra zobaczy�a b�yszcz�ce �zy na jego policzkach.

� My�lisz, �e to znios�, Lyro? � zapyta�. � My�lisz, �e m�g�bym spokojnie patrze�, jak chorujesz, s�abniesz i�w ko�cu umierasz, podczas gdy ja rosn� i�nabieram si� z�ka�dym dniem? Dziesi�� lat... To nic. Minie w�okamgnieniu. Sko�czymy po dwadzie�cia lat. To niedu�o. Pomy�l, Lyro, ty i�ja doro�li, wreszcie gotowi zrobi� wszystkie te rzeczy, kt�rych pragn�li�my... a�potem wszystko si� ko�czy. My�lisz, �e m�g�bym �y� dalej po twojej �mierci? Och, Lyro, poszed�bym za tob� do krainy zmar�ych bez namys�u, tak jak ty posz�a� za Rogerem, i�wtedy dwa �ycia zosta�yby zmarnowane, twoje i�moje. Nie, powinni�my sp�dzi� razem ca�e �ycie, d�ugie, pracowite i�dobre �ycie, a�je�li nie mo�emy... powinni�my je sp�dzi� oddzielnie.

Przygryzaj�c warg�, patrzy�a, jak chodzi� tam i�z powrotem, pogr��ony w�udr�ce. Zatrzyma� si�, odwr�ci� i�podj��:

� Pami�tasz, co jeszcze powiedzia� m�j ojciec? �e musimy zbudowa� republik� niebios tam, gdzie mieszkamy. Powiedzia�, �e dla nas nie ma �adnego gdzie indziej. Teraz rozumiem, o�co mu chodzi�o. Och, to zbyt gorzkie. My�la�em, �e chodzi�o mu tylko o�Lorda Asriela i�jego nowy �wiat, ale on m�wi� o�nas, o�tobie i�o mnie. Musimy �y� we w�asnych �wiatach...

� Zapytam aletheiometr � o�wiadczy�a Lyra. � On wie. Nie rozumiem, dlaczego wcze�niej o�tym nie pomy�la�am.

Usiad�a, otar�a policzki wierzchem d�oni i�drug� r�k� si�gn�a po plecak. Nosi�a go ze sob� wsz�dzie; kiedy Will my�la� o�niej w�nast�pnych latach, widzia� j� zwykle z�tym ma�ym tobo�kiem na ramieniu. Odgarn�a w�osy za uszy szybkim ruchem, kt�ry uwielbia�, i�wyj�a czarne aksamitne zawini�tko.

� Widzisz co�? � zapyta�, bo chocia� ksi�yc �wieci� jasno, symbole na tarczy by�y bardzo ma�e.

� Znam ich po�o�enie � odpowiedzia�a. � Umiem to na pami��. Teraz ciii...

Skrzy�owa�a nogi i�podci�gn�a sp�dnic�, �eby powsta� podo�ek. Will le�a� wsparty na �okciu i�patrzy�. Ksi�ycowe �wiat�o odbite od bia�ego piasku roz�wietla�o twarz Lyry tak, �e wydawa�a si� promieniowa� wewn�trznym blaskiem; oczy jej l�ni�y, min� mia�a tak powa�n� i�przej�t�, �e Will zakocha�by si� w�niej na nowo, gdyby ju� jej nie kocha� ca�ym sercem.

Lyra odetchn�a g��boko i�zacz�a obraca� k�ka. Lecz ju� po chwili przerwa�a i�odwr�ci�a instrument.

� Z�e miejsce � wyja�ni�a kr�tko i�zacz�a od pocz�tku.

Will widzia� wyra�nie jej najdro�sz� twarz. Poniewa� zna� j� tak dobrze, poniewa� ogl�da� j� w�szcz�ciu i�rozpaczy, w�smutku i�nadziei, widzia�, �e co� jest �le: nie mog�a si� skoncentrowa�, co zwykle przychodzi�o jej tak �atwo. Stopniowo na jej twarzy pojawi�o si� rozpaczliwe zdumienie; przygryza�a doln� warg�, coraz cz�ciej mruga�a i�powoli przesuwa�a wzrok z�symbolu na symbol, niemal po omacku, zamiast przeskakiwa� do ka�dego nast�pnego szybko i�pewnie.

� Nie wiem � wyzna�a, kr�c�c g�ow�. � Nie wiem, co si� dzieje... Znam to tak dobrze, ale chyba nie rozumiem, co znaczy...

Wzi�a g��boki dr��cy oddech i�przekr�ci�a instrument. Wygl�da� obco i�niezr�cznie w�jej d�oniach. Pantalaimon pod postaci� myszy wskoczy� na jej podo�ek i�opar� czarne �apki na krysztale, zerkaj�c na kolejne symbole. Lyra pokr�ci�a jednym k�kiem, potem drugim, obr�ci�a ca�y przyrz�d i�wstrz��ni�ta podnios�a wzrok na Willa.

� Och, Willu! � zawo�a�a. � Nie mog� go czyta�! Opu�ci� mnie!

� Nie martw si�. Wci�� masz w�sobie t� wiedz�. Tylko si� uspok�j i�zaczekaj, a� sama przyjdzie. Nie szukaj jej na si��. Po prostu pozw�l, �eby sama wyp�yn�a...

Prze�kn�a �lin�, kiwn�a g�ow� i�ze z�o�ci� otar�a oczy. Potem kilka razy odetchn�a g��boko, ale Will widzia�, �e jest zbyt spi�ta. Po�o�y� r�ce na jej ramionach, poczu� jej dr�enie i�obj�� j� mocno. Wyrwa�a mu si� i�znowu spr�bowa�a. Jeszcze raz spojrza�a na symbole, jeszcze raz obr�ci�a k�ka, lecz niewidzialne drabiny znacze�, po kt�rych dawniej wchodzi�a z�tak� �atwo�ci� i�swobod�, teraz znik�y. Po prostu nie wiedzia�a, co znaczy�y poszczeg�lne symbole.

Odwr�ci�a si�, obj�a Willa i�zawo�a�a z�rozpacz�:

� Nic z�tego! Sko�czy�o si�... Odesz�o na zawsze... Zawsze przychodzi�o, kiedy potrzebowa�am, do r�nych rzeczy... do ratowania Rogera, a�potem dla nas... a�teraz odesz�o, teraz wszystko sko�czone, po prostu mnie opu�ci�o... Ba�am si� tego, bo by�o takie trudne... My�la�am, �e nie widz� dobrze albo �e palce mi zesztywnia�y, ale to wcale nie tak; po prostu moc mnie opu�ci�a, zgas�a... Och, wszystko sko�czone, Will! Straci�am to! I�ju� nigdy nie wr�ci!

Szlocha�a w�zapami�taniu. M�g� tylko j� przytuli�. Nie umia� jej pocieszy�, poniewa� najwyra�niej mia�a racj�.

Potem oba dajmony zje�y�y si� i�podnios�y wzrok. Will i�Lyra r�wnie� to wyczuli i�spojrzeli na niebo. Nadlatywa�o jakie� �wiat�o; �wiat�o ze skrzyd�ami.

� To anielica, kt�r� spotkali�my � domy�li� si� Pantalaimon.

Odgad� prawid�owo. Ch�opiec, dziewczyna i�dwa dajmony patrzyli, jak Xaphania szerzej rozpostar�a skrzyd�a i�sfrun�a na piasek. Will, chocia� sp�dzi� sporo czasu w�towarzystwie Balthamosa, nie by� przygotowany na tak dziwne spotkanie. Mocno trzymali si� z�Lyr� za r�ce, kiedy anielica zbli�y�a si�, promieniuj�c �wiat�em z�innego �wiata. Nie nosi�a ubrania, lecz to nie mia�o znaczenia; zreszt� jakie ubranie mog� nosi� anio�y? � pomy�la�a Lyra. Nie da�o si� okre�li� jej wieku, ale twarz mia�a surow� i�wsp�czuj�c�. Will i�Lyra poczuli, �e nowo przyby�a zna najg��bsze tajemnice ich serc.

� Willu � odezwa�a si�. � Przyby�am prosi� ci� o�pomoc.

� Mnie? Jak mog� ci pom�c?

� Chc�, �eby� mi pokaza�, jak zamyka� otwory wykonane no�em.

Will prze�kn�� �lin�.

� Poka�� ci � zgodzi� si�. � A�ty pomo�esz nam w�zamian?

� Nie w�spos�b, o�jakim my�licie. Wiem, o�czym rozmawiali�cie. Wasz smutek zostawi� �lady w�powietrzu. Chocia� to �adna pociecha, wierzcie mi, �e ka�da istota, kt�ra wie o�waszej rozterce, chcia�aby to zmieni�; ale czasami nawet najpot�niejsi musz� pogodzi� si� z�przeznaczeniem. Nie mog� wam w�niczym pom�c.

� Dlaczego... � zacz�a Lyra s�abym, dr��cym g�osem. � Dlaczego nie umiem ju� odczytywa� aletheiometru? Dlaczego nawet to straci�am? Jedyna rzecz, kt�r� umia�am dobrze robi�, przepad�a... po prostu znikn�a, jakby nigdy nie istnia�a...

� Czyta�a� dzi�ki �asce � o�wiadczy�a Xaphania. � I�mo�esz to odzyska� dzi�ki pracy.

� Ile czasu mi to zajmie?

� Ca�e �ycie.

� Tak d�ugo...

� Ale wtedy b�dziesz czyta� nawet lepiej, po ca�ym �yciu rozmy�la� i�wysi�k�w, poniewa� to wyp�ynie ze �wiadomego zrozumienia. �aska zdobyta w�ten spos�b jest g��bsza i�pe�niejsza ni� �aska otrzymana za darmo, a�co wi�cej, kiedy ju� j� zdob�dziesz, nigdy jej nie utracisz.

� Masz na my�li ca�e �ycie, prawda? � szepn�a Lyra. � Ca�e d�ugie �ycie? Nie tylko... kilka lat?

� Tak � potwierdzi�a anielica.

� I�wszystkie okna trzeba zamkn��? � upewni� si� Will. � Ka�de z�nich?

� Zrozumcie � powiedzia�a Xaphania � Py� nie jest sta�y. To nie ustalona ilo��, zawsze taka sama. �wiadome byty tworz� Py�... odnawiaj� go przez ca�y czas, my�leniem, czuciem i�refleksj�, zdobywaj�c m�dro�� i�przekazuj�c dalej. Wi�c je�li pomo�ecie wszystkim ludziom w�waszych �wiatach, je�li im pomo�ecie poznawa� i�rozumie� siebie i�innych, i�swoje otoczenie, je�li ich nauczycie �agodno�ci zamiast okrucie�stwa, cierpliwo�ci zamiast po�piechu, grzeczno�ci zamiast opryskliwo�ci i�nade wszystko poka�ecie im, jak zachowa� wolne, otwarte i�ciekawe umys�y... Wtedy odtworz� dostatecznie du�o Py�u, �eby uzupe�ni� ubytek z�jednego okna. Wi�c jedno mo�ecie zostawi� otwarte.

Will dr�a� z�podniecenia, jego my�li pomkn�y w�jednym kierunku: do nowego okna w�powietrzu pomi�dzy �wiatami jego i�Lyry. To b�dzie ich sekret, b�d� mogli przechodzi� tam i�z powrotem, mieszka� troch� w�swoim �wiecie i�troch� w�drugim, �eby dajmony utrzymywa�y ich w�zdrowiu. Mog� razem dorasta� i�mo�e, du�o p�niej, b�d� mieli dzieci, sekretnych obywateli dw�ch �wiat�w; i�b�d� przenosi� wiedz� z�jednego �wiata do drugiego, mog� czyni� wiele dobrego...

Ale Lyra kr�ci�a g�ow�.

� Nie � j�kn�a cicho � nie mo�emy, Will...

Nagle zrozumia�, o�czym my�la�a, i�r�wnie udr�czonym g�osem powiedzia�:

� Nie, przecie� zmarli...

� Musimy zostawi� jedno okno otwarte dla nich! Musimy!

� Tak, inaczej...

� I�musimy wytworzy� dostatecznie du�o Py�u, Will, �eby nie zamyka� tego okna...

Dygota�a. Wydawa�a si� bardzo dziecinna, kiedy przygarn�� j� do siebie.

� I�je�li tak zrobimy � podj�� z�dr�eniem � je�li prze�yjemy nasze �ycie jak nale�y, pami�taj�c o�nich, wtedy b�dziemy te� mieli co opowiedzie� harpiom. Musimy powiedzie� o�tym ludziom, Lyro.

� Tak, o�prawdziwych historiach � szepn�a. � O�prawdziwych historiach, kt�re harpie chc� us�ysze� w�zamian. Tak. Wi�c je�li kto� prze�yje ca�e �ycie i�nie ma nic do opowiedzenia, to kiedy umrze, nigdy nie opu�ci �wiata zmar�ych. Musimy im to powt�rzy�, Willu.

� Ale sami...

� Tak � przyzna�a � sami.

Na to s�owo wielka fala w�ciek�o�ci i�rozpaczy wezbra�a g��boko we wn�trzu Willa, jakby jego umys� zmieni� si� w�ocean wzburzony pot�nym trz�sieniem ziemi. Przez ca�e �ycie by� sam i�teraz znowu zostanie sam, i�niemal natychmiast musi utraci� ten niesko�czenie cenny dar, kt�ry otrzyma�. Poczu�, jak fala pi�trzy si� coraz wy�ej, przes�ania niebo, jak jej grzbiet za�amuje si� i�wielka masa wody uderza z�si�� oceanu o��elazny brzeg jego zdyscyplinowanej ja�ni. I�zatrz�s� si�, spazmatycznie �api�c powietrze, zaszlocha� g�o�no z�b�lu i�gniewu, jakiego nie czu� nigdy w��yciu, i�przycisn�� do siebie r�wnie zrozpaczon� Lyr�. Lecz kiedy fala przela�a si� i�wody opad�y, pozosta�a ja�owa ska�a. Nie mogli walczy� z�losem; ani rozpacz Willa, ani rozpacz Lyry niczego nie zmieni�y.

Jak d�ugo trwa�a ta burza uczu� � nie wiedzia�. Wreszcie jednak musia�a ust�pi� i�ocean troch� si� Uspokoi�. Wody wci�� si� burzy�y i�mo�e nigdy ju� nie zaznaj� prawdziwego spokoju, ale wielka furia przemin�a.

Odwr�cili si� do anielicy i�zobaczyli, �e rozumie oraz dzieli ich smutek. Lecz si�ga�a wzrokiem dalej ni� oni i�jej twarz wyra�a�a r�wnie� spokojn� nadziej�.

Will prze�kn�� z�trudem i�powiedzia�:

� Dobrze. Poka�� ci, jak zamyka� okno. Ale najpierw musz� jedno otworzy� i�stworzy� nast�pnego upiora. Nie wiedzia�em o�nich, bo zachowa�bym wi�ksz� ostro�no��.

� Zajmiemy si� upiorami � obieca�a Xaphania.

Will wyj�� n� i�zwr�ci� si� w�stron� morza. Ku swojemu zdziwieniu d�onie mia� pewne i�spokojne. Wyci�� okno do w�asnego �wiata i�wszyscy zobaczyli wielk� fabryk� albo zak�ad chemiczny, gdzie skomplikowane ruroci�gi bieg�y pomi�dzy budynkami a�cysternami, �wiat�a pali�y si� na ka�dym rogu, a�smugi pary unosi�y w�powietrze.

� Dziwnie pomy�le�, �e anio�y nie potrafi� tego zrobi� � powiedzia� Will.

� N� to ludzki wynalazek.

� I�zamierzacie zamkn�� wszystkie opr�cz jednego � ci�gn�� Will. � Wszystkie opr�cz okna do �wiata zmar�ych.

� Tak, przyrzek�y�my. Ale warunkowo i�wy znacie ten warunek.

� Znamy. Czy jest wiele okien do zamkni�cia?

� Tysi�ce. Powsta�a straszliwa otch�a� wyrwana przez bomb� i�wielka dziura, kt�r� Lord Asriel zrobi� w�swoim �wiecie. Obie zostan� zamkni�te. Istnieje jednak mn�stwo mniejszych otwor�w � niekt�re g��boko pod ziemi�, inne wysoko w�powietrzu � powsta�ych w�inny spos�b.

� Baruch i�Balthamos powiedzieli mi, �e u�ywali tych otwor�w do podr�y pomi�dzy �wiatami. Czy anio�y nie b�d� ju� mog�y tak podr�owa�? Czy b�dziecie ograniczeni do jednego �wiata, tak jak my?

� Nie, mamy inne sposoby podr�owania.

� Te sposoby... � wtr�ci�a Lyra. � Czy mo�emy si� ich nauczy�?

� Tak. Mo�ecie si� ich nauczy�, tak jak ojciec Willa. Wykorzystuj� czynnik, kt�ry nazywacie wyobra�ni�. Ale to nie oznacza �wymy�lania rzeczy�. To spos�b widzenia.

� Wi�c to nie s� prawdziwe podr�e � stwierdzi�a Lyra. � Tylko udawane...

� Nie � zaprzeczy�a Xaphania. � �adnego udawania. Udawanie jest �atwe. Ten spos�b jest trudniejszy, ale znacznie prawdziwszy.

� Czy to tak jak z�aletheiometrem? � zapyta� Will. � Czy trzeba si� tego uczy� przez ca�e �ycie?

� Tak, to wymaga d�ugiej praktyki. Musicie pracowa�. My�licie, �e wystarczy strzeli� palcami i�dostaniecie to w�prezencie? Co warto mie�, na to warto pracowa�. Ale masz przyjaciela, kt�ry zrobi� ju� pierwsze post�py i�mo�e ci pom�c.

Will nie wiedzia�, kim jest ten przyjaciel, i�w tej chwili nie mia� ochoty pyta�.

� Rozumiem � westchn��. � Czy spotkamy si� znowu? Czy jeszcze kiedy� zobaczymy anio�a, jak ju� wr�cimy do w�asnych �wiat�w?

� Nie wiem � odpar�a Xaphania. � Ale nie powinni�cie sp�dzi� �ycia na czekaniu.

� A�ja powinienem z�ama� n� � powiedzia� Will.

� Tak.

Obok nich znajdowa�o si� otwarte okno. Fabryka ja�nia�a �wiat�ami, praca wrza�a. Maszyny turkota�y, chemikalia si� ��czy�y, ludzie wytwarzali towary i�zarabiali na �ycie. To by� �wiat, do kt�rego nale�a� Will.

� No dobrze, poka�� ci, co trzeba zrobi� � powiedzia�.

Nauczy� anielic�, jak wyczuwa� kraw�dzie okna, tak jak wcze�niej nauczy� go Giacomo Paradisi. Pokaza�, jak wymacywa� je opuszkami palc�w i��ciska� razem. Powoli okno si� zamkn�o i�fabryka znik�a.

� A�otwory, kt�rych nie zrobi� zaczarowany n�? � przypomnia� sobie Will. � Czy naprawd� trzeba je wszystkie zamkn��? Bo na pewno Py� ucieka tylko przez okna wykonane no�em. Tamte inne pewnie istniej� od tysi�cy lat, ale Py� nie znika.

� Zamkniemy je wszystkie � o�wiadczy�a anielica � bo gdyby� my�la�, �e jakie� pozosta�o, szuka�by� go przez ca�e �ycie i�zmarnowa�by� sw�j czas. Masz do wykonania inn� prac�, znacznie wa�niejsz� i�cenniejsz�, w�twoim w�asnym �wiecie. Nie opu�cisz go wi�cej.

� Jak� prac�? � zapyta� Will, ale natychmiast doda�: � Nie, lepiej mi nie m�w. Sam zdecyduj�, co mam robi�. Je�li powiesz, �e mam walczy� albo leczy�, albo bada� dalekie kraje, ci�gle b�d� o�tym my�la� i�je�li w�ko�cu tym si� zajm�, poczuj� si� �le, bo to b�dzie tak, jakbym nie mia� wyboru. A�je�li zajm� si� czym� innym, poczuj� si� winny, �e nie spe�ni�em swojej powinno�ci. Cokolwiek b�d� robi�, wybior� w�a�nie to, nic innego.

� Wi�c zrobi�e� ju� pierwszy krok na drodze do m�dro�ci � pochwali�a go Xaphania.

� Na morzu jest �wiat�o � odezwa�a si� Lyra.

� To statek, kt�rym p�yn� twoi przyjaciele, �eby zabra� ci� do domu. Dop�ynie tutaj jutro.

S�owo �Jutro� zabrzmia�o jak wyrok. Lyra nie przypuszcza�a, �e kiedykolwiek niech�tnie przywita Ojca Corama, Johna Faa i�Serafin� Pekkal�.

� Teraz odejd� � powiedzia�a anielica. � Dowiedzia�am si� tego, czego potrzebowa�am.

Obj�a ka�de z�nich lekkim, ch�odnym u�ciskiem i�poca�owa�a w�czo�o. Potem nachyli�a si�, �eby uca�owa� dajmony, kt�re zmieni�y si� w�ptaki i�wzlecia�y razem z�ni�, kiedy roz�o�y�a skrzyd�a i�szybko wzbi�a si� w�powietrze. Po kilku sekundach znik�a.

Niemal zaraz potem Lyra wyda�a zd�awiony okrzyk.

� Co si� sta�o? � zapyta� Will.

� Nawet jej nie zapyta�am o�mojego ojca i�matk�... a�teraz nie mog� te� zapyta� aletheiometru... Mo�e nigdy si� nie dowiem!

Usiad�a powoli, a�on usiad� obok niej.

� Och, Willu � westchn�a � co zrobimy? Co mo�emy zrobi�? Chc� �y� z�tob� zawsze. Chc� ci� ca�owa� i�le�e� obok ciebie, i�budzi� si� obok ciebie codziennie przez reszt� mojego �ycia, przez wiele, wiele lat. Nie chc� wspomnie�, samych wspomnie�...

� Nie � przyzna�. � Same wspomnienia to ma�o. Chc� twoich prawdziwych w�os�w, ust, ramion, oczu i�r�k. Nie wiedzia�em, �e mo�na cokolwiek pokocha� tak bardzo. Och, Lyro, chcia�bym, �eby ta noc si� nigdy nie sko�czy�a! Gdyby�my mogli zosta� tutaj na zawsze, gdyby �wiat przesta� si� kr�ci� i�wszyscy inni zasn�li...

� Wszyscy opr�cz nas! A�ty i�ja �yliby�my wiecznie i�tylko si� kochali.

� B�d� kocha� ci� zawsze, cokolwiek si� stanie. Do �mierci i�po �mierci, a�kiedy znajd� w�asn� drog� wyj�cia z�krainy zmar�ych, moje atomy rozprosz� si� i�nie spoczn�, dop�ki nie znajd� ciebie...

� Ja te� b�d� ci� szuka�, Willu, zawsze, w�ka�dej chwili. A�kiedy znowu si� odnajdziemy, z��czymy si� tak mocno, �e nikt i�nic nas wi�cej nie rozdzieli. Wszystkie moje atomy i�wszystkie twoje atomy... B�dziemy �yli w�ptakach, kwiatach, wa�kach i�sosnach, w�chmurach i�tych ma�ych py�kach, kt�re wiruj� w�promieniach s�o�ca... A�kiedy zechc� wykorzysta� nasze atomy, �eby tworzy� nowe �ycie, nie wezm� tylko po jednym, b�d� musieli bra� po dwa, jeden m�j i�jeden tw�j, tak mocno si� po��czymy...

Le�eli obok siebie, trzymaj�c d�o� w�d�oni i�patrz�c w�niebo.

� Czy pami�tasz � szepn�a � kiedy wszed�e� do tej kafeterii w�Cittagazze i�pierwszy raz zobaczy�e� dajmona?

� Nie rozumia�em, czym on jest. Ale kiedy ci� zobaczy�em, od razu mi si� spodoba�a�, poniewa� by�a� dzielna.

� Nie, to ty mi si� pierwszy spodoba�e�.

� Nieprawda! Bi�a� si� ze mn�!

� No tak � przyzna�a � ale ty mnie zaatakowa�e�.

� Wcale nie! To ty rzuci�a� si� na mnie.

� Tak, ale zaraz przesta�am walczy�.

� Tak, ale... � zakpi� �agodnie.

Poczu� jej dr�enie, potem delikatne kostki na jej plecach zacz�y unosi� si� i�opada� pod jego d�o�mi i�us�ysza� jej cichy szloch. Pog�aska� jej ciep�e w�osy, g�adkie ramiona, potem ca�owa� jej twarz, a� wyda�a g��bokie dr��ce westchnienie i�ucich�a.

Dajmony sfrun�y na ziemi� i�znowu si� przemieni�y, podesz�y do nich po mi�kkim piasku. Lyra usiad�a, �eby je przywita�, a�Will dziwi� si�, jakim sposobem potrafi� od razu rozpozna�, kt�ry dajmon jest czyj, bez wzgl�du na posta�. Pantalaimon zmieni� si� teraz w�zwierz�, kt�rego nazwy Will nie pami�ta�: wygl�da�o jak du�a i�silna �asica, czerwono-z�ota, zwinna, gi�tka i�pe�na wdzi�ku. Kirjava znowu by�a kotk�, ale niezwyk�ych rozmiar�w, o�g�stym i�l�ni�cym futerku w�tysi�cach odcieni atramentowej czerni, dymnej szaro�ci, b��kitu g��bokiego jeziora pod niebem po�udnia, lawendowej ksi�ycowej mg�y... Wystarczy�o spojrze� na ni�, �eby zrozumie� znaczenie s�owa �subtelno��.

� Kuna � powiedzia� Will, przypomniawszy sobie nazw� dla Pantalaimona � le�na kuna.

� Pan � zagadn�a Lyra, kiedy w�lizn�� si� na jej kolana � nie b�dziesz ju� tak cz�sto si� zmienia�, prawda?

� Nie � przy�wiadczy�.

� Dziwne � powiedzia�a � pami�tasz, kiedy byli�my m�odsi, wcale nie chcia�am, �eby� przesta� si� zmienia�... Teraz mi to nie przeszkadza. Je�li zostaniesz w�tej postaci.

Will po�o�y� r�k� na jej d�oni. Zaw�adn�� nim nowy nastr�j spokoju i�pewno�ci. Wiedz�c dok�adnie, co robi i�dlaczego, zdj�� d�o� z�nadgarstka Lyry i�pog�aska� czerwono-z�ote futerko jej dajmona.

Lyra zach�ysn�a si�, ale jej zdumienie zmiesza�o si� z�rado�ci� tak podobn� do prze�y� w�tamtej chwili, kiedy w�o�y�a Willowi owoc do ust, �e nie mog�a zaprotestowa�, poniewa� zabrak�o jej tchu. Z�wal�cym sercem odpowiedzia�a tym samym: dotkn�a ciep�ej dajmony Willa i�kiedy jej palce zacisn�y si� na jedwabistym futerku, wiedzia�a, �e Will czuje dok�adnie to samo co ona.

I wiedzia�a te�, �e �aden dajmon nie zmieni si� teraz, odk�d poczu� dotkni�cie d�oni kochanka. Przybra�y te postacie na reszt� �ycia; nie zechc� innych.

Zastanawiaj�c si�, czy jacy� inni kochankowie przed nimi dokonali tego rozkosznego odkrycia, le�eli razem na wolno wiruj�cej ziemi, a�ksi�yc i�gwiazdy b�yszcza�y nad nimi.

Cyganie przybyli po po�udniu nast�pnego dnia. Oczywi�cie nie by�o przystani, wi�c musieli zakotwiczy� statek w�pewnej odleg�o�ci od brzegu i�John Faa, Ojciec Coram oraz kapitan przyp�yn�li w�szalupie, z�Serafin� Pekkal� jako przewodniczk�.

Mary przekaza�a ju� mulefa wszystko, co wiedzia�a, tote� kiedy Cyganie wyl�dowali na szerokiej pla�y, oczekiwa� ich powitalny t�um. Oczywi�cie obie strony p�on�y z�ciekawo�ci, ale John Faa nauczy� si� cierpliwo�ci i�uprzejmo�ci w�swoim d�ugim �yciu i�zadba� o�to, �eby tych najdziwniejszych ze wszystkich ludzi spotka�a wy��cznie przyja�� ze strony kr�la zachodnich Cygan�w.

Sta� wi�c w�gor�cym s�o�cu przez jaki� czas, kiedy stary zalif Sattamax wyg�asza� powitaln� mow�, kt�r� Mary t�umaczy�a jak najlepiej; potem John Faa odpowiedzia�, przekazuj�c pozdrowienia od mieszka�c�w �u�aw i�innych wodnych krain w�swojej ojczy�nie.

Kiedy ruszyli przez bagna w�stron� wioski, mulefa zobaczyli, �e Ojciec Coram ma trudno�ci z�chodzeniem, i�natychmiast zaproponowali, �e go zawioz�. Przyj�� ofert� z�wdzi�czno�ci� i�tak dotarli do miejsca zebra�, gdzie Will i�Lyra wyszli im na spotkanie.

Tyle czasu min�o, odk�d Lyra widzia�a tych kochanych ludzi! Po raz ostatni rozmawiali w��niegach Arktyki, kiedy jechali ratowa� dzieci przed Grobalami. Czu�a si� niemal onie�mielona, gdy niepewnie wyci�gn�a r�k�; ale John Faa chwyci� j� w�obj�cia i�uca�owa� w�oba policzki, a�Ojciec Coram przyjrza� jej si� uwa�nie, zanim przycisn�� j� do piersi.

� Wyros�a, Johnie � powiedzia�. � Pami�tasz t� ma�� dziewczynk�, kt�r� zabrali�my na p�noc? Popatrz teraz na ni�, ech! Lyro, moja kochana, nawet gdybym w�ada� j�zykami anio��w, nie umia�bym wypowiedzie�, jak si� ciesz�, �e znowu ci� widz�.

Ale wydawa�a si� bardzo smutna, pomy�la� � taka krucha i�znu�ona. Oboje z�Johnem Faa zauwa�yli, �e trzyma�a si� blisko Willa, a�ten ch�opiec z�prostymi czarnymi brwiami w�ka�dej sekundzie zdawa� sobie spraw� z�jej obecno�ci i�pilnowa�, �eby nie oddali� si� od niej ani na chwil�.

Starsi m�czy�ni przywitali go z�szacunkiem, poniewa� Serafina Pekkala opowiedzia�a im co nieco o�dokonaniach Willa. On ze swej strony podziwia� si�� osobowo�ci Lorda Faa, si�� okie�znan� przez grzeczno��, i�my�la�, �e sam chcia�by tak si� zachowywa�, kiedy doro�nie; John Faa by� jak twierdza i�bezpieczna przysta�.

� Doktor Malone � rzek� John Faa � potrzebujemy s�odkiej wody i�tyle �ywno�ci, ile pani przyjaciele mog� nam sprzeda�. Poza tym nasi ludzie do�� d�ugo przebywali na pok�adzie i�stoczyli wiele walk, wi�c bardzo chcieliby zej�� na l�d, �eby odetchn�� powietrzem tego kraju i�opowiedzie� rodzinom w�domu o��wiecie, po kt�rym podr�owali.

� Lordzie Faa � powiedzia�a Mary � mulefa prosili mnie o�przekazanie, �e dostarcz� wam wszystkiego, czego potrzebujecie, i�pragn� zaprosi� was dzisiaj wieczorem na wsp�lny posi�ek.

� Przyjmujemy zaproszenie z�najwi�ksz� przyjemno�ci� � odpar� Lord Faa.

Tak wi�c wieczorem ludzie z�trzech �wiat�w usiedli razem przy ognisku i�dzielili si� chlebem, mi�sem, winem i�owocami. Cyganie obdarowali gospodarzy podarkami ze wszystkich stron ich �wiata: flaszkami jenniveru, rze�bami z�k��w morsa, jedwabnymi gobelinami z�Turkiestanu, srebrnymi pucharkami ze szwedzkich kopalni, emaliowanymi naczyniami z�Korei.

Mulefa przyj�li je z�rado�ci� i�w zamian ofiarowali przedmioty w�asnego wyrobu: rzadkie naczynia ze staro�ytnego w�z�odrzewa, zwoje najlepszych lin i�sznur�w, lakierowane misy i�sieci rybackie tak mocne i�lekkie, �e nawet Cyganie z��u�aw nigdy takich nie widzieli.

Po uczcie kapitan podzi�kowa� gospodarzom i�odszed� nadzorowa� za�og� przy za�adunku wody i�zapas�w, poniewa� zamierzali odp�yn�� ju� o�poranku. Tymczasem stary zalif przem�wi� do swoich go�ci:

� Wielka zmiana obj�a wszystko. Na znak tego obarczono nas odpowiedzialno�ci�. Poka�emy wam, co to znaczy.

Wi�c John Faa, Ojciec Coram, Mary i�Serafina Pekkala poszli z�nimi do miejsca, gdzie otwiera�o si� przej�cie do krainy zmar�ych i�sk�d wychodzi�y duchy, jeden za drugim, w�nieko�cz�cej si� procesji. Mulefa sadzili wok� zagajnik, poniewa� to by�o �wi�te miejsce, jak powiedzieli. Zawsze b�d� o�nie dba�; to by�o �r�d�o rado�ci.

� No, to dopiero tajemnica � o�wiadczy� Ojciec Coram � i�ciesz� si�, �e �y�em dostatecznie d�ugo, �eby j� pozna�. Ka�dy z�nas boi si� wkroczy� w�mrok �mierci, m�wcie, co chcecie, ale wszyscy si� tego boimy. Lecz je�li istnieje wyj�cie dla tych z�nas, kt�rzy musz� tam odej��, to l�ej mi na sercu.

� Masz racj�, Coramie � powiedzia� John Faa. � Widzia�em �mier� wielu dobrych ludzi; sam niejednego pos�a�em w�ciemno��, chocia� zawsze w�ogniu walki. Wiedzie�, �e po �miertelnych mrokach wyjdziemy znowu na �wiat w�tej s�odkiej krainie, wolni jak ptaki na niebie, no, to najwspanialsza obietnica dla ka�dego.

� Musimy o�tym porozmawia� z�Lyr� � powiedzia� Ojciec Coram � i�dowiedzie� si�, jak do tego dosz�o i�co to znaczy.

Mary bardzo trudno by�o po�egna� si� z�Atal i�pozosta�ymi mulefa. Zanim wesz�a na pok�ad, podarowali jej prezent: lakierowan� fiolk� zawieraj�c� troch� olejku drzewa ko�owego oraz najcenniejsze � ma�y woreczek z�nasionami.

� Mo�e nie wyrosn� w�twoim �wiecie � powiedzia�a Atal � ale je�li nie, masz przynajmniej olejek. Nie zapomnij o�nas, Mary.

� Nigdy � przyrzek�a. � Nigdy. Nawet gdybym �y�a d�ugo jak czarownice i�zapomnia�a wszystko inne, nigdy nie zapomn� was i�waszej dobroci, Atal.

I tak rozpocz�a si� podr� do domu. Wia� lekki wiatr, morze by�o spokojne i�chocia� niejeden raz widzieli b�ysk wielkich �nie�nobia�ych skrzyde�, ptaki zachowywa�y ostro�no�� i�trzyma�y si� z�daleka. Will i�Lyra sp�dzali razem ka�d� chwil� i�dwa tygodnie podr�y min�y im w�mgnieniu oka.

Xaphania powiedzia�a Serafinie Pekkali, �e kiedy wszystkie otwory zostan� zamkni�te, w�wczas wszystkie �wiaty odzyskaj� w�a�ciwe po�o�enie wzgl�dem siebie; Oksfordy Lyry i�Willa znowu na�o�� si� na siebie niczym przezroczyste obrazy na dw�ch ta�mach filmowych przysuwanych coraz bli�ej i�bli�ej, a� si� zlej� ze sob�, chocia� nigdy naprawd� si� nie dotkn�.

Obecnie jednak znajdowa�y si� w�sporej odleg�o�ci od siebie � tak daleko, jak daleko Lyra musia�a podr�owa� ze swojego Oksfordu do Cittagazze. Oksford Willa by� teraz tutaj, zaledwie o�jedno ci�cie no�em. Przyp�yn�li na miejsce pod wiecz�r i�kiedy kotwica plusn�a w�wod�, zachodz�ce s�o�ce ogrzewa�o zielone wzg�rza, terakotowe dachy, eleganckie kruszej�ce nabrze�e i�kafeteri�, gdzie spotkali si� Will i�Lyra. D�uga obserwacja przez kapita�ski teleskop nie wykry�a �adnych �lad�w �ycia, ale na wszelki wypadek John Faa postanowi� zabra� na brzeg p� tuzina uzbrojonych ludzi. Nie zamierzali przeszkadza�, ale mogli si� przyda�.

Zjedli razem ostatni posi�ek w�zapadaj�cym zmroku. Will po�egna� si� z�kapitanem i�jego oficerami, z�Johnem Faa i�Ojcem Coramem. Ledwie zdawa� sobie spraw� z�ich obecno�ci, oni jednak postrzegali go wyra�niej: widzieli kogo� m�odego, ale bardzo silnego i�g��boko nieszcz�liwego.

Wreszcie Will, Lyra i�ich dajmony, Mary i�Serafina Pekkala wyruszyli przez puste miasto. Ca�kiem puste; jedynie ich kroki rozbrzmiewa�y w�ciszy. Lyra i�Will poszli przodem, trzymaj�c si� za r�ce, do miejsca, gdzie musieli si� rozsta�, a�kobiety zosta�y z�ty�u i�rozmawia�y jak siostry.

� Lyra chce wej�� troch� dalej w�m�j Oksford � powiedzia�a Mary. � Co� wymy�li�a. Zaraz potem wr�ci.

� A�co ty zrobisz, Mary?

� Ja... oczywi�cie p�jd� z�Willem. Na noc p�jdziemy do mojego mieszkania... mojego domu... a�jutro poszukamy jego matki i�zobaczymy, jak mo�emy jej pom�c. W�moim �wiecie jest tyle praw i�przepis�w, Serafino: trzeba zadowoli� w�adze i�odpowiedzie� na tysi�ce pyta�. Pomog� mu we wszystkich kwestiach prawnych, mieszkaniowych, opieki spo�ecznej i�tak dalej, �eby spokojnie zaj�� si� matk�. To silny ch�opiec... Ale mu pomog�. Poza tym ja go potrzebuj�. Nie mam ju� pracy i�niewiele pieni�dzy w�banku, i�nie zdziwi� si�, je�li policja mnie �ciga... W�ca�ym moim �wiecie nie mam nikogo, z�kim mog�abym o�tym rozmawia�.

Szli przez ciche ulice, obok kwadratowej wie�y z�bram� otwart� na ciemno��, obok kawiarenki ze stolikami ustawionymi na chodniku, na szeroki bulwar przedzielony po�rodku szeregiem palm.

� Tutaj przesz�am � oznajmi�a Mary.

Okno, kt�re Will po raz pierwszy zobaczy� na spokojnej podmiejskiej drodze w�Oksfordzie, otwiera�o si� tutaj, a�po stronie Oksfordu pilnowa�a go policja � przynajmniej wtedy, kiedy Mary ich nam�wi�a, �eby j� przepu�cili. Zobaczy�a, �e Will dotar� do tego miejsca, zr�cznie poruszy� r�kami w�powietrzu i�okno znik�o.

� Zdziwi� si�, kiedy nast�pnym razem tam zajrz� � stwierdzi�a.

Lyra zamierza�a przej�� do Oksfordu Mary i�pokaza� co� Willowi, zanim wr�ci z�Serafin�; oczywi�cie musieli zachowa� ostro�no�� podczas przecinania. Kobiety posz�y za nimi po zalanych ksi�ycowym blaskiem ulicach Cittagazze. Po prawej pi�kny, rozleg�y park dochodzi� do wielkiego domu z�klasycznym portykiem, b�yszcz�cego jak lodowy cukier w��wietle ksi�yca.

� Kiedy opisa�a� mi posta� mojego dajmona � powiedzia�a Mary � wspomnia�a�, �e mo�esz mnie nauczy�, jak go widzie�... Szkoda, �e nie mamy czasu.

� Przecie� mamy czas � o�wiadczy�a Serafina � i�ci�gle rozmawiamy. Nauczy�am ci� troch� wiedzy czarownic, zakazanej wed�ug starych praw w�moim �wiecie. Ale ty wracasz do swojego �wiata i�stare prawa si� zmieni�y. Ja te� du�o si� nauczy�am od ciebie. A�wi�c, kiedy rozmawiasz z�Cieniami przez komputer, musisz utrzymywa� specjalny stan umys�u, tak?

� Tak... jak Lyra przy odczytywaniu aletheiometru. Mam tego spr�bowa�?

� Nie tylko tego, ale jednocze�nie zwyk�ego widzenia. Spr�buj teraz.

W �wiecie Mary mieli obrazki, kt�re na pierwszy rzut oka wygl�da�y jak przypadkowe kropki koloru, ale kiedy patrzy�o si� na nie pod pewnym k�tem, jakby rozwija�y si� do trzech wymiar�w: z�przodu kartki pojawia�o si� drzewo, twarz lub inny przedmiot, zdumiewaj�co materialny, kt�rego przedtem wcale tam nie by�o.

Serafina pokaza�a teraz Mary podobn� technik�. Mary mia�a zachowa� normalny wzrok i�jednocze�nie zapa�� w�podobny do transu sen na jawie, w�kt�rym widzia�a Cienie. Musia�a zachowa� obie rzeczy, trans i�normalne widzenie, podobnie jak trzeba patrze� w�dw�ch kierunkach naraz, �eby zobaczy� tr�jwymiarowy obrazek w�r�d kropek.

I podobnie jak z�kropkowymi obrazkami, nagle zobaczy�a.

� Ach! � wykrzykn�a i�przytrzyma�a si� ramienia Serafiny, poniewa� na �elaznym parkowym ogrodzeniu siedzia� ptak, l�ni�co czarny, z�czerwonymi nogami i�zakrzywionym ��tym dziobem: alpejski kruk, jak go opisa�a Serafina. Obserwowa� j� z�odleg�o�ci zaledwie p� metra, lekko przekrzywiaj�c �epek, jakby ubawiony.

Lecz Mary by�a tak zdumiona, �e straci�a koncentracj� i�ptak znikn��.

� Skoro raz to zrobi�a�, nast�pnym razem p�jdzie �atwiej � pocieszy�a j� Serafina. � Kiedy wr�cisz do swojego �wiata, nauczysz si� widzie� w�ten spos�b dajmony innych ludzi. Ale oni nie zobacz� twojego dajmona ani dajmony Willa, chyba, �e im poka�esz, jak patrze�.

� Tak... Och, to niezwyk�e! Tak!

Przecie� Lyra rozmawia�a ze swoim dajmonem � pomy�la�a Mary. Czy ja te� us�ysz� tego ptaka, nie tylko zobacz�? Ruszy�a dalej, p�on�c z�niecierpliwo�ci.

Przed nimi Will wycina� okno. Zaczekali z�Lyr� na obie kobiety, �eby od razu zamkn�� otw�r.

� Czy wiecie, gdzie jeste�my? � zapyta� Will. Mary rozejrza�a si� dooko�a. W�jej �wiecie stali na bocznej drodze, wysadzanej drzewami, z�wielkimi wiktoria�skimi domami w�zaro�ni�tych ogrodach.

� Gdzie� w�p�nocnym Oksfordzie � oceni�a Mary. � Nawet niedaleko od mojego mieszkania, chocia� nie wiem dok�adnie, co to za droga.

� Chc� p�j�� do ogrodu botanicznego � o�wiadczy�a Lyra.

� Dobrze. To jakie� pi�tna�cie minut na piechot�. T�dy...

Mary znowu spr�bowa�a podw�jnego widzenia. Tym razem posz�o jej �atwiej i�oto by� kruk, w�jej w�asnym �wiecie, siedz�cy na ga��zi zwieszonej nisko nad chodnikiem. Na pr�b� wyci�gn�a r�k�, a�on zszed� na jej d�o� bez wahania. Poczu�a niewielki ci�ar, pazurki ciasno obj�y jej palec. Delikatnie przenios�a ptaka na rami�. Usadowi� si� wygodnie, jakby siedzia� tam przez ca�e �ycie.

No, przecie� siedzia� � pomy�la�a.

Niewielki ruch panowa� na High Street, a�kiedy skr�cili na schody prowadz�ce obok Kolegium Magdaleny w�stron� ogrodu botanicznego, zostali ca�kiem sami. We wn�ce ozdobnej bramy znajdowa�y si� kamienne �awki. Mary i�Serafina usiad�y tam, a�Will z�Lyr� przele�li przez �elazne ogrodzenie do ogrodu. Ich dajmony prze�lizn�y si� mi�dzy pr�tami i�pomkn�y przodem.

� T�dy! � zawo�a�a Lyra, ci�gn�c Willa za r�kaw.

Poprowadzi�a go obok basenu z�fontann� pod roz�o�ystym drzewem, a�potem skr�ci�a w�lewo pomi�dzy rabatami, w�stron� ogromnej wielopiennej sosny. Wznosi� si� tam masywny kamienny mur z�furtk�. Dalsza cz�� ogrodu, gdzie ros�y m�odsze drzewa, wygl�da�a mniej formalnie. Lyra zaprowadzi�a Willa prawie na sam koniec, przez mostek do drewnianej �awki pod nisko zwieszonymi ga��ziami roz�o�ystego drzewa.

� Tak! � powiedzia�a. � Tak� mia�am nadziej� i�rzeczywi�cie jest ca�kiem tak samo... Will, przychodzi�am tutaj w�moim Oksfordzie i�siada�am w�a�nie na tej �awce, kiedy chcia�am by� sama, tylko ja i�Pan. Wi�c pomy�la�am, �e gdyby�... mo�e chocia� raz na rok... gdyby�my przyszli tutaj w�tym samym czasie, mo�e na godzin�, mogliby�my udawa�, �e znowu jeste�my razem... bo byliby�my tak blisko, gdyby� siedzia� tutaj i�gdybym ja tutaj siedzia�a w�moim �wiecie...

� Tak � powiedzia�. � Dop�ki �yj�, b�d� tutaj wraca�. Z�ka�dego miejsca na �wiecie wr�c� tutaj...

� W�dzie� letniego przesilenia � doda�a. � W�po�udnie. Dop�ki �yj�. Dop�ki �yj�...

�lepy od gor�cych �ez, przygarn�� j� mocno.

� A�je�li... p�niej... � ci�gn�a dr��cym g�osem � je�li spotkamy kogo� mi�ego i�po�lubimy, musimy go dobrze traktowa� i�nie robi� por�wna� przez ca�y czas, i�nie �a�owa�, �e si� nie pobrali�my... Ale dalej b�dziemy tutaj przychodzi� raz w�roku, tylko na godzin�, �eby by� razem...

Przywarli do siebie kurczowo. Minuty mija�y; wodny ptak na rzece zatrzepota� i�krzykn��; samochody przeje�d�a�y z�rzadka przez most Magdaleny.

Wreszcie rozlu�nili u�cisk.

� Will... � powiedzia�a mi�kko Lyra.

Ca�a by�a teraz mi�kka; p�niej to wspomnienie nale�a�o do jego ulubionych � jej zwinny wdzi�k z�agodzony w�p�mroku, jej oczy, d�onie i�zw�aszcza wargi niesko�czenie mi�kkie. Ca�owa� j� i�ca�owa�, i�ka�dy poca�unek nieub�aganie przybli�a� ten ostatni.

Niech�tnie i�oci�ale ruszyli z�powrotem w�stron� bramy. Mary i�Serafina czeka�y.

� Lyra... � szepn�� Will, a�ona powiedzia�a:

� Will...

Wyci�� okno do Cittagazze. Stali w�g��bi parku otaczaj�cego wielki dom, niedaleko skraju lasu. Przeszli po raz ostatni i�spojrzeli z�g�ry na milcz�ce miasto, na dachy b�yszcz�ce w��wietle ksi�yca, wie�� wznosz�c� si� nad nimi, o�wietlony statek czekaj�cy na morzu.

Will odwr�ci� si� do Serafiny i�powiedzia� z�wymuszonym spokojem:

� Dzi�kuj� ci, Serafino Pekkala, za uratowanie nas i�za wszystko inne. Prosz�, b�d� dobra dla Lyry, dop�ki �yje. Kocham j� tak, jak nikt nikogo nie kocha�.

W odpowiedzi kr�lowa klanu czarownic uca�owa�a go w�oba policzki. Lyra szepta�a z�Mary, r�wnie� si� obj�y i�najpierw Mary, potem Will przeszli przez ostatnie okno z�powrotem do w�asnego �wiata, w�cie� drzew ogrodu botanicznego.

Zwyczajne �ycie zaczyna si� od zaraz, powiedzia� sobie Will z�ca�� stanowczo�ci�, ale czu� si� tak, jakby pr�bowa� go�ymi r�kami poskromi� dzikiego wilka, kt�ry chcia� rozszarpa� mu twarz i�przegry�� gard�o; niemniej dokona� tego i�pomy�la�, �e nikt nie widzia�, ile go to kosztowa�o.

Wiedzia�, �e Lyra robi to samo, o�czym �wiadczy�o napi�cie w�jej u�miechu.

Niemniej u�miechn�a si�.

Ostatni poca�unek, pospieszny i�tak niezr�czny, �e zderzyli si� policzkami i��za z�jej oka przenios�a si� na jego twarz; dwa dajmony poca�owa�y si� na po�egnanie, Pantalaimon przemkn�� przez pr�g i�skoczy� w�ramiona Lyry; a�potem Will zacz�� zamyka� okno, wszystko si� sko�czy�o, droga zosta�a zamkni�ta, Lyra znik�a.

� Teraz � powiedzia�, sil�c si� na rzeczowy ton, chocia� musia� odwr�ci� si� od Mary � teraz musz� z�ama� n�.

Poszuka� w�powietrzu znajomym sposobem, a� znalaz� luk�, po czym pr�bowa� przywo�a� z�pami�ci tamten wypadek. Zamierza� wtedy wyci�� otw�r w�jaskini, a�pani Coulter nagle, niespodziewanie przypomnia�a mu matk� i�n� p�k�, poniewa�, jak s�dzi�, natrafi� wreszcie na co�, czego nie m�g� przeci��, czyli jego mi�o�� do matki.

Wi�c teraz zrobi� to samo, wyobrazi� sobie twarz matki tak�, jak� widzia� po raz ostatni, wystraszon� i�nieobecn� w�ma�ym przedpokoju pani Cooper.

Ale to nie podzia�a�o. N� z��atwo�ci� przeci�� powietrze i�otworzy� �wiat, gdzie szala�a burza; ulewny deszcz lun�� przez okno i�zaskoczy� ich oboje. Will szybko zamkn�� okno i�przez chwil� sta� stropiony.

Jego dajmona wiedzia�a, co powinien zrobi�, i�mrukn�a tylko:

� Lyra.

Oczywi�cie. Kiwn�� g�ow� i�trzymaj�c n� w�prawej r�ce, nacisn�� lew� miejsce na policzku, gdzie wci�� spoczywa�a jej �za.

Tym razem n� rozp�k� si� z�trzaskiem i�od�amki ostrza upad�y na ziemi�, gdzie l�ni�y na kamieniach wci�� mokrych po deszczu z�innego �wiata.

Will ukl�k� i�pozbiera� je starannie. Kirjava swoim kocim wzrokiem pomog�a mu znale�� wszystkie.

Mary zarzuci�a plecak na ramiona.

� No wi�c � powiedzia�a � pos�uchaj, Willu. Prawie nie rozmawiali�my ze sob�... w�a�ciwie si� nie znamy. Ale przyrzek�y�my co� sobie z�Serafin� Pekkal� i�przed chwil� przyrzek�am co� Lyrze, a�nawet gdybym nie sk�ada�a innych obietnic, przyrzek�am ci to samo, czyli �e je�li mi pozwolisz, zostan� twoj� przyjaci�k� na ca�e �ycie. Oboje jeste�my zdani na siebie i�chyba obojgu nam si� przyda ten rodzaj... Chcia�am powiedzie�, �e z�nikim innym nie mo�emy o�tym rozmawia�, tylko ze sob�... Oboje musimy si� przyzwyczai� do naszych dajmon�w. I�oboje mamy k�opoty, wi�c chyba wiele nas ��czy.

� Masz k�opoty? � zapyta� Will, patrz�c na jej szczer�, bystr�, �yczliw� twarz.

Nie uciek�a wzrokiem przed jego oczami.

� No, rozwali�am troch� sprz�tu w�laboratorium, zanim odesz�am, i�podrobi�am przepustk�, i... Nic wielkiego, poradzimy sobie. Z�twoimi k�opotami te� sobie poradzimy. Znajdziemy twoj� matk� i�za�atwimy jej odpowiednie leczenie. I�je�li nie masz gdzie mieszka�, to znaczy, je�li zgodzisz si� mieszka� ze mn�, nie musisz si� zg�asza� do, jak to nazywaj�, opieki spo�ecznej. To znaczy, musimy wymy�li� jak�� historyjk� i�trzyma� si� jej, ale damy sobie rad�, prawda?

Mary by�a przyjacielem. Mia� przyjaciela. Naprawd�. Nie pomy�la� o�tym.

� Tak! � powiedzia�.

� No wi�c idziemy. Moje mieszkanie jest oko�o kilometra st�d i�wiesz, na co mam najwi�ksz� ochot�? Na fili�ank� herbaty. Chod�, p�jdziemy nastawi� czajnik.

Min�y trzy tygodnie od chwili, kiedy Lyra patrzy�a na r�k� Willa zamykaj�c� przed ni� na zawsze jego �wiat, i�znowu siedzia�a za obiadowym sto�em w�Kolegium Jordana, gdzie po raz pierwszy pad�a ofiar� uroku pani Coulter.

Tym razem przyj�cie by�o skromniejsze: tylko ona, Rektor i�pani Hanna Relf, kieruj�ca Kolegium �wi�tej Zofii, jednym z��e�skich kolegi�w. Kobieta uczestniczy�a r�wnie� w�tamtym pierwszym obiedzie i�chocia� teraz Lyra zdziwi�a si� na jej widok, przywita�a j� grzecznie i�odkry�a, �e pami�� j� zawiod�a; poniewa� pani Relf by�a znacznie bardziej uprzejma, bystra i�interesuj�ca od tej k��tliwej, ograniczonej osoby, kt�r� Lyra zapami�ta�a.

R�ne rzeczy wydarzy�y si� pod nieobecno�� Lyry � w�Kolegium Jordana, w�Anglii, na ca�ym �wiecie. Wydawa�o si�, �e pot�ga Ko�cio�a ogromnie uros�a i�wprowadzono wiele brutalnych praw, lecz owa pot�ga r�wnie szybko zgas�a: przewr�t w�Magistraturze obali� zelot�w i�do w�adzy dosz�y bardziej liberalne frakcje. Generalna Rada Oblacyjna zosta�a rozwi�zana; Konsystorska Komisja Dyscyplinarna � pozbawiona przyw�dcy i�bezsilna.

Kolegia Oksfordu, po kr�tkim i�burzliwym okresie, znowu wkracza�y w�spokojn� rutyn� akademickiego �ycia. Nie oby�o si� bez strat: zrabowano cenn� kolekcj� sreber Rektora; kilku kolegialnych s�u��cych znikn�o. S�u��cy Rektora, Cousins, pozosta� jednak na miejscu i�Lyra gotowa by�a stawi� mu czo�o, poniewa� odnosi� si� do niej wrogo, odk�d tylko pami�ta�a. Poczu�a si� zaskoczona, kiedy powita� j� tak ciep�o i�u�cisn�� jej d�o� obiema r�kami; czy�by w�jego g�osie brzmia�a sympatia? No, naprawd� si� zmieni�.

Podczas obiadu Rektor i�pani Relf opowiadali o�wydarzeniach, kt�re zasz�y podczas nieobecno�ci Lyry, a�ona s�ucha�a z�przera�eniem, smutkiem lub zachwytem. Kiedy przeszli do salonu na kaw�, Rektor powiedzia�:

� A�wi�c, Lyro, prawie nie mieli�my od ciebie wiadomo�ci. Wiem jednak, �e wiele widzia�a�. Czy mo�esz nam opowiedzie� o�swoich prze�yciach?

� Tak � potwierdzi�a. � Ale nie wszystko naraz. Niekt�rych nie rozumiem, a�inne wci�� jeszcze doprowadzaj� mnie do p�aczu; ale obiecuj�, �e opowiem wam tyle, ile potrafi�. Wy jednak te� musicie mi co� obieca�.

Rektor popatrzy� na siwow�os� dam� z�dajmonem-ma�pk� na kolanach i�wymienili rozbawione spojrzenia.

� Co takiego? � zapyta�a pani Relf.

� Musicie obieca�, �e mi uwierzycie � o�wiadczy�a powa�nie Lyra. � Wiem, �e nie zawsze m�wi�am prawd�, a�w niekt�rych miejscach prze�y�am tylko dzi�ki temu, �e k�ama�am i�zmy�la�am. Wi�c wiem, jaka by�am, i�wy te� wiecie, ale moja prawdziwa historia jest zbyt wa�na, �eby�cie uwierzyli tylko w�po�ow�. Wi�c przyrzekam m�wi� prawd�, je�li wy przyrzekniecie mi uwierzy�.

� No dobrze, przyrzekam � powiedzia�a kobieta, a�Rektor doda�:

� Ja te�.

� Ale wiecie, czego �a�uj� � podj�a Lyra � prawie... prawie najbardziej? �a�uj�, �e straci�am zdolno�� odczytywania aletheiometru. Och, to by�o takie dziwne, Rektorze, kiedy si� pojawi�o i�potem nagle znik�o! Jednego dnia zna�am go tak dobrze... mog�am przebiera� mi�dzy znaczeniami symboli, przechodzi� od jednego do drugiego i�widzie� wszystkie po��czenia... zupe�nie jak � u�miechn�a si� � jak ma�pa na drzewie, tak szybko si� porusza�am. A�potem nagle nic. Nic nie mia�o sensu, nie pami�ta�am niczego opr�cz samych podstawowych znacze�, na przyk�ad �e kotwica oznacza nadziej�, a�czaszka �mier�. Ca�e tysi�ce znacze�... znikn�y.

� One wcale nie znikn�y, Lyro � pocieszy�a j� pani Relf. � Ksi��ki nadal stoj� w�Bibliotece Bodleya. Wiedza potrzebna do ich studiowania wci�� jest dost�pna.

Kobieta siedzia�a naprzeciwko Rektora w�jednym z�dw�ch foteli przed kominkiem. Lyra zajmowa�a miejsce na sofie pomi�dzy nimi. Pali�a si� tylko lampa obok fotela Rektora, ale wyra�nie o�wietla�a twarze starszej pary. Lyra przy�apa�a si� na tym, �e studiuje twarz Hanny Relf. �agodna � pomy�la�a � surowa i�m�dra; ale nie potrafi�a odczyta� jej wyrazu tak samo, jak nie potrafi�a odczyta� aletheiometru.

� No wi�c � odezwa� si� Rektor � musimy pomy�le� o�twojej przysz�o�ci, Lyro.

Zadr�a�a na te s�owa. Wzi�a si� w�gar�� i�usiad�a prosto.

� Przez ca�y czas mojej nieobecno�ci � wyzna�a � nigdy o�tym nie my�la�am. Tylko o�tera�niejszo�ci, o�chwili obecnej. Wiele razy my�la�am, �e nie mam �adnej przysz�o�ci. A�teraz... Nagle odkrywam, �e mam przed sob� ca�e �ycie, ale nie wiem... Nie wiem, co z�nim zrobi�. To tak, jakbym mia�a aletheiometr, ale nie wiedzia�a, jak go odczyta�. Pewnie musz� i�� do pracy, ale nie wiem do jakiej. Moi rodzice pewnie s� bogaci, ale za�o�� si�, �e nigdy nie pomy�leli, �eby od�o�y� dla mnie troch� pieni�dzy, a�zreszt� do tej pory pewnie ju� wszystko wydali, wi�c nawet gdybym mia�a prawo do ich maj�tku, nic by nie zosta�o. Wr�ci�am do Jordana, bo dawniej tu by� m�j dom i�nie mia�am dok�d p�j��. My�l�, �e Iorek Byrnison pozwoli�by mi zamieszka� na Svalbardzie, i�my�l�, �e Serafina Pekkala pozwoli�aby mi mieszka� z�jej klanem czarownic; ale nie jestem ani nied�wiedziem, ani czarownic�, wi�c nie pasowa�abym tam, chocia� bardzo ich kocham. Mo�e Cyganie mnie przyjm�... Ale tak naprawd� nie wiem, co chc� robi� dalej. Czuj� si� zagubiona.

Popatrzyli na ni�. Oczy jej b�yszcza�y bardziej ni� zwykle, podbr�dek unios�a wysoko w�spos�b, kt�ry niechc�cy przej�a od Willa. Min� mia�a wyzywaj�c�, nie tylko zagubion�, pomy�la�a Hanna Relf z�podziwem; a�Rektor zobaczy� co� wi�cej � zobaczy�, �e znik� nie�wiadomy wdzi�k dziecka i�Lyra wygl�da�a niezgrabnie ze swoim dorastaj�cym cia�em. Lecz kocha� gor�co t� dziewczyn� i�czu� po cz�ci dum�, po cz�ci obaw� wobec pi�knej kobiety, w�kt�r� mia�a si� zmieni� tak szybko.

� Nigdy nie b�dziesz zagubiona, dop�ki stoi Kolegium Jordana, Lyro � powiedzia�. � To jest tw�j dom tak d�ugo, dop�ki go potrzebujesz. Co do pieni�dzy... Tw�j ojciec ustanowi� fundusz na pokrycie wszystkich twoich potrzeb i�wyznaczy� mnie na jego wykonawc�, wi�c nie musisz si� martwi�.

Co prawda Lord Asriel niczego takiego nie zrobi�, ale Kolegium Jordana by�o bogate i�Rektor mia� w�asne pieni�dze, nawet po ostatnich przewrotach.

� My�la�em o�nauce � ci�gn��. � Wci�� jeste� bardzo m�oda i�do tej pory twoja edukacja zale�a�a od... No, szczerze m�wi�c, od tego, kt�rego z�naszych uczonych najmniej onie�miela�a� � doko�czy� z�u�miechem. � Nauka by�a wyrywkowa. Teraz mo�e si� okaza�, �e w�stosownym czasie twoje zdolno�ci zaprowadz� ci� w�kierunku, kt�rego na razie nie umiemy przewidzie�. Je�li jednak zamierzasz po�wi�ci� si� pracy nad aletheiometrem i�nauczy� si� �wiadomie tego, co poprzednio osi�gn�a� dzi�ki intuicji...

� Tak � o�wiadczy�a stanowczo Lyra.

� ...to najlepiej zrobisz, je�li oddasz si� w�r�ce mojej dobrej przyjaci�ki, Hanny. Jej erudycja w�tym przedmiocie jest niezr�wnana.

� Pozw�l, �e co� zaproponuj� � odezwa�a si� dama. � Nie musisz zaraz odpowiada�. Namy�l si� spokojnie. Moje kolegium nie jest takie stare jak Jordan, a�ty na razie i�tak jeste� za m�oda na studentk�, ale kilka lat temu nabyli�my du�y dom w�p�nocnym Oksfordzie i�postanowili�my za�o�y� szko�� z�internatem. Chcia�abym, �eby� pozna�a dyrektork� i�zobaczy�a, czy zechcesz nale�e� do naszych uczennic. Widzisz, Lyro, wkr�tce b�dziesz potrzebowa�a przyja�ni innych dziewcz�t w�twoim wieku. Pewnych rzeczy uczymy si� od siebie nawzajem w�m�odo�ci, a�w�tpi�, czy znajdziesz je w�Jordanie. Dyrektorka to bystra m�oda kobieta, energiczna, uprzejma, z�wyobra�ni�. Mamy szcz�cie, �e na ni� trafili�my. Mo�esz z�ni� porozmawia� i�je�li spodoba ci si� ten pomys�, niech �wi�ta Zofia zostanie twoj� szko��, jak Jordan jest twoim domem. A�je�li pragniesz rozpocz�� systematyczne studia nad aletheiometrem, ty i�ja mo�emy si� spotyka� na prywatnych lekcjach. Ale mamy czas, moja droga, mamy mn�stwo czasu. Nie odpowiadaj mi teraz. Zaczekaj, a� b�dziesz gotowa.

� Dzi�kuj� � powiedzia�a Lyra � dzi�kuj� pani. Zaczekam.

Rektor wr�czy� Lyrze jej w�asny klucz do bramy ogrodu, wi�c mog�a wchodzi� i�wychodzi�, kiedy chcia�a. P�niej tego wieczoru, kiedy portier zamyka� portierni�, razem z�Pantalaimonem wymkn�li si� i�pobiegli ciemnymi ulicami, a�wszystkie dzwony Oksfordu wydzwania�y p�noc.

W ogrodzie botanicznym Pan rzuci� si� w�po�cig za mysz�, zagoni� j� pod mur, potem zostawi� i�wskoczy� na poblisk� wielk� sosn�. Lyra patrzy�a z�rado�ci�, jak skaka� po ga��ziach tak daleko od niej; musieli jednak zachowa� ostro�no��, �eby nikt ich nie zobaczy� rozdzielonych, bo nale�a�o trzyma� w�sekrecie t� okupion� cierpieniem moc czarownic. Dawniej Lyra z�rozkosz� popisywa�aby si� przed wszystkimi zaprzyja�nionymi urwisami, �eby wytrzeszczali oczy ze strachu, ale Will pokaza� jej warto�� milczenia i�dyskrecji.

Usiad�a na �awce i�czeka�a, �eby Pan do niej przyszed�. Lubi� j� zaskakiwa�, ale zwykle dostrzega�a go wcze�niej. Oto jego zwinna sylwetka pomykaj�ca brzegiem rzeki. Lyra spojrza�a w�drug� stron� i�udawa�a, �e go nie widzi, a�potem obj�a go nagle, kiedy wskoczy� na �awk�.

� Prawie mi si� uda�o � powiedzia�.

� Musisz lepiej si� postara�. S�ysza�am ci� przez ca�� drog� od bramy.

Przysiad� na oparciu �awki, opieraj�c przednie �apki na jej ramionach.

� Co jej powiemy? � zapyta�.

� Powiemy �tak� � odpar�a. � Przecie� to tylko spotkanie z�dyrektork�. To jeszcze nie szko�a.

� Ale p�jdziemy do szko�y?

� Tak � przyzna�a � chyba tak.

� Mo�e b�dzie dobrze.

Lyra pomy�la�a o�innych uczennicach. Mog� si� okaza� bardziej bystre ni� ona albo bardziej wyrafinowane, i�na pewno wiedz� znacznie wi�cej od niej o�sprawach wa�nych dla dziewczynek w�jej wieku. A�ona nie b�dzie mog�a im powiedzie� nawet jednej setnej tego, co wiedzia�a. Pewnie wezm� j� za prostaczk� i�ignorantk�.

� My�lisz, �e pani Relf naprawd� potrafi odczytywa� aletheiometr? � zapyta� Pantalaimon.

� Z�pomoc� ksi��ek na pewno potrafi. Ciekawe, ile maj� ksi��ek? Za�o�� si�, �e mo�emy przeczyta� wszystkie i�poradzi� sobie bez nich. Wyobra� sobie, �e musisz wsz�dzie taszczy� stert� ksi�g... Pan?

� Co?

� Czy kiedy� mi powiesz, co robili�cie z�dajmon� Willa, kiedy si� rozdzielili�my?

� Pewnego dnia � odpar�. � A�ona powie Willowi, pewnego dnia. Oboje poznamy, kiedy nadejdzie czas, ale do tej pory nic wam nie powiemy.

� No dobrze � ust�pi�a.

Opowiedzia�a Pantalaimonowi wszystko, ale to sprawiedliwe, �e mia� przed ni� sekrety, skoro go opu�ci�a.

Pociech� przynios�a jej my�l, �e ona i�Will maj� jeszcze co� wsp�lnego. Zastanawia�a si�, czy nadejdzie kiedy� w�jej �yciu taka godzina, �eby nie my�la�a o�nim; nie rozmawia�a z�nim w�my�lach, nie prze�ywa�a od nowa ka�dej wsp�lnie sp�dzonej chwili, nie t�skni�a za jego g�osem, jego r�kami, jego mi�o�ci�. Nigdy nawet nie �ni�a o�tym, jak to jest kocha� kogo� tak mocno; ze wszystkich niesamowitych przyg�d ta okaza�a si� najbardziej zdumiewaj�ca. Pomy�la�a, �e zosta�o w�jej sercu wra�liwe miejsce, jak rana, kt�ra nigdy si� nie zagoi, lecz pragn�a j� piel�gnowa� do ko�ca swoich dni.

Pan zsun�� si� na �awk� i�zwin�� w�k��bek na jej kolanach. Byli tutaj bezpieczni w�ciemno�ciach, ona, jej dajmon i�ich sekret. Gdzie� w�u�pionym mie�cie znajdowa�y si� ksi��ki, kt�re jej powiedz�, jak odczytywa� aletheiometr, oraz m�dra i�dobra kobieta, kt�ra chcia�a j� uczy�, i�dziewcz�ta w�szkole, kt�re wiedzia�y o�tyle wi�cej od niej.

Jeszcze o�tym nie wiedz�, ale zostan� moimi przyjaci�kami � pomy�la�a.

Pantalaimon mrukn��:

� To, co powiedzia� Will...

� Kiedy?

� Na pla�y, zanim spr�bowa�a� odczyta� aletheiometr. Powiedzia�, �e nie ma �adnego gdzie indziej. To s�owa jego ojca. Ale jest co� jeszcze.

� Pami�tam. Chodzi�o mu o�to, �e kr�lestwo przemin�o, kr�lestwo niebieskie, �e wszystko sko�czone. Nie powinni�my �y� tak, jakby ono znaczy�o wi�cej ni� �ycie na tym �wiecie, poniewa� zawsze najwa�niejszym miejscem jest to, w�kt�rym jeste�my teraz.

� Powiedzia�, �e musimy co� zbudowa�...

� Dlatego potrzebowali�my ca�ego �ycia, Pan. W�innym wypadku poszliby�my z�Willem i�Kirjav�, prawda?

� Tak. Oczywi�cie! Albo oni poszliby z�nami. Ale...

� Ale wtedy nie mogliby�my tego zbudowa�. Nikt nie m�g�by, gdyby stawia� siebie na pierwszym miejscu. Musimy wype�ni� te wszystkie trudne zadania, jak bycie weso�ym, dobrym, ciekawym, odwa�nym i�cierpliwym. Musimy studiowa� i�my�le�, i�ci�ko pracowa�, wszyscy, we wszystkich �wiatach, a�wtedy zbudujemy...

Opiera�a d�onie na jego l�ni�cym futerku. Gdzie� w�ogrodzie �piewa� s�owik, lekki wietrzyk musn�� jej w�osy i�poruszy� li�cie nad g�ow�. Wszystkie dzwony w�mie�cie uderzy�y jeden raz, niekt�re nisko, niekt�re wysoko, kilka blisko, inne daleko, jeden p�kni�ty i�zrz�dliwy, drugi pos�pny i��a�obny, lecz wszystkie rozmaitymi g�osami oznajmia�y t� sam� godzin�, chocia� niekt�re troch� wolniej ni� inne. W�tamtym drugim Oksfordzie, gdzie poca�owali si� z�Willem na po�egnanie, dzwony r�wnie� bi�y i�s�owik �piewa�, i�lekki wietrzyk porusza� li��mi w�ogrodzie botanicznym.

� A�wtedy co? � zapyta� sennie jej dajmon. � Co zbudujemy?

� Republik� niebios � odpowiedzia�a Lyra.

�Mroczne materie� nie mog�yby zaistnie� bez pomocy i�zach�ty przyjaci�, rodziny, nieznajomych i�ksi��ek.

Tym ludziom winien jestem specjalne podzi�kowania: Liz Cross za jej drobiazgow� i�niezmordowanie pogodn� redakcj� na ka�dym etapie tej pracy oraz za pewne b�yskotliwe pomys�y dotycz�ce obraz�w w��Magicznym no�u�; Ann� Wallace-Hadrill za to, �e pozwoli�a mi obejrze� swoj� ��d�; Richardowi Osgoodowi z�Archeologicznego Instytutu Uniwersytetu Oksfordzkiego za obja�nienie mi organizacji ekspedycji archeologicznych; Michaelowi Mallesonowi z�Trent Studio Forge w�Dorset za pokazanie mi, jak si� kuje �elazo; Mike'owi Froggartowi i�Tanaqui Weaver za dostarczenie mi wi�cej papieru odpowiedniego rodzaju (z dwiema dziurkami), kiedy m�j zapas si� wyczerpa�. Musz� r�wnie� pochwali� kawiarni� w�Oksfordzkim Muzeum Sztuki Nowoczesnej. Za ka�dym razem, kiedy utkn��em na jakim� narracyjnym problemie, fili�anka tamtejszej kawy i�godzinka pracy w�tym przyjaznym pomieszczeniu rozwi�zywa�y go bez �adnego wysi�ku z�mojej strony. Nigdy nie zawiod�a.

Podkrada�em pomys�y z�ka�dej ksi��ki, jak� przeczyta�em. Moja zasada przy opracowywaniu ksi��ki brzmi: �Czytaj jak motyl, pisz jak pszczo�a�, a�je�li ta historia zawiera troch� miodu, to wy��cznie dzi�ki jako�ci nektaru, jaki znalaz�em w�dzie�ach lepszych pisarzy. Lecz zaci�gn��em trzy d�ugi, kt�re pragn� sp�aci� przede wszystkim. Jeden to esej �O teatrze marionetek� Heinricha von Kleista, kt�ry przeczyta�em po raz pierwszy w�t�umaczeniu Idrisa Parry'ego w��Times Literary Supplement� w�1978 roku. Drugi to �Raj utracony� Johna Miltona. Trzeci to poezje Williama Blake'a.

Wreszcie m�j najwi�kszy d�ug. Davidowi Ficklingowi i�jego niewyczerpanej wierze i�zach�cie, a�tak�e jego �ywemu i�nieomylnemu wyczuciu, jak ulepszy� opowiadane historie, zawdzi�czam znaczn� cz�� sukcesu tej ksi��ki; Caradocowi Kingowi zawdzi�czam wi�cej ni� p� �ycia wiernej przyja�ni i�wsparcia; Enid Jones, nauczycielce, kt�ra tak dawno temu zapozna�a mnie z��Rajem utraconym�, zawdzi�czam najlepsze, co mo�e da� wykszta�cenie, czyli koncepcj�, �e odpowiedzialno�� i�rozkosz mog� wsp�istnie�; mojej �onie, Jude, i�moim synom, Jamiemu i�Tomowi, zawdzi�czam wszystko inne pod s�o�cem.