<p>Robert Silverberg</p><p>Opowie�ci z lasku Wenijskiego</p>

Zdarzy�o si� to w dawnych czasach, w pierwszych latach Drugiej Republiki, kiedy jeszcze by�em ch�opcem. Dorasta�em w G�rnej Panonii, gdzie �y�o si�, przynajmniej nam, stosunkowo dobrze. Mieszkali�my w le�nej osadzie na prawym brzegu Danubiusu: moi rodzice, dziadkowie, siostra Freja i ja. M�j ojciec Tyr, po kt�rym odziedziczy�em imi�, by� kowalem. Moja matka Julia dawa�a dzieciom lekcje u nas w domu, za� babcia by�a kap�ank� w niewielkiej pobliskiej �wi�tyni Junony Teuto�skiej.

�y�o si� naprawd� spokojnie. Na razie jeszcze nie wynaleziono automobilu�� oko�o roku 2650 nadal u�ywali�my zaprz�onych w konie powoz�w i furmanek�� i rzadko opuszczali�my osad�. Raz w roku, w Dniu Augusta�� wtedy obchodzili�my jeszcze to �wi�to�� wk�adali�my najlepsze ubrania, a ojciec wytacza� z szopy du�y pow�z z �elaznymi okuciami, w�asnor�cznie przeze� zbudowany, i wybierali�my si� w dwugodzinn� podr� do Wenii, wielkiego municypium, gdzie na placu Wespazjana s�uchali�my walc�w w wykonaniu cesarskiej orkiestry. Przed d�ugim powrotem do domu czeka�y nas jeszcze ciastka z bit� �mietan� w miejscowym hotelu, przy czym doro�li raczyli si� kuflami piwa wi�niowego. Dzisiaj, rzecz jasna, nie ma ju� lasu, a nasz� wiosk� wch�on�o rozrastaj�ce si� municypium. Z miejsca gdzie mieszka�em, w dwadzie�cia minut doje�d�a si� autem do centrum miasta. Jednak�e w tamtych czasach by�a to powa�na wyprawa, wydarzenie roku dla dzieci.

Teraz ju� wiem, �e Wenia jest zwyk�ym prowincjonalnym miastem�� e w por�wnaniu z Londinem, Parisi czy Urbs Rom� nic nie znaczy. Mimo to w moim wyobra�eniu by�a stolic� �wiata. Jej walory ol�niewa�y mnie i osza�amia�y. Mieli�my w zwyczaju wspina� si� na szczyt olbrzymiej kolumny bazyleusa Andronika, osiemset lat temu wzniesionej przez Grek�w na pami�tk� zwyci�stwa nad Cezarem Maksymilianem podczas wojny domowej, gdy imperium by�o podzielone. Ogl�dali�my stamt�d ca�e miasto. Moja matka, urodzona w Wenii, pokazywa�a nam najwa�niejsze budowle, takie jak siedzib� senatu, gmach opery, akwedukt, uniwersytet, dziesi�� most�w, �wi�tyni� Jowisza Teuto�skiego, pa�ac prokonsula, a tak�e bez por�wnania wspanialszy pa�ac, kt�ry kaza� sobie wybudowa� Trajan VII w niesamowitych czasach, kiedy Wenia by�a praktycznie drug� stolic� imperium. Przez wiele dni w moich snach od�ywa�y wspomnienia tego, co widzia�em w Wenii. Razem z siostr� nucili�my walce, wiruj�c po cichych le�nych �cie�ynkach.

Pewnego wyj�tkowego roku wybrali�my si� na przeja�d�k� do Wenii dwa razy. Dok�adnie by� to rok 2647, kiedy mia�em dziesi�� lat. Dobrze pami�tam, bo umar� w�a�nie pierwszy konsul Juniusz Skawiola, za�o�yciel Drugiej Republiki. Gdy rozesz�a si� wie�� o jego �mierci, m�j ojciec bardzo si� wzburzy�.

�Teraz wszystko si� posypie�� powtarza� raz po raz�� wszystko si� posypie, zapami�tajcie moje s�owa�.

Zapyta�em matk�, co on przez to rozumie.

�Tata martwi siꠗ odpowiedzia�a�� e po odej�ciu staruszka przywr�c� cesarstwo�.

Nie wiedzia�em, czemu tak si� tego boj�. Mnie by�o wszystko jedno, republika czy cesarstwo, konsul czy cesarz. Jednak m�j ojciec ci�gle si� tym gryz�. Pod koniec roku przyby� do Wenii nowo wybrany pierwszy konsul, obje�d�aj�cy kolejne prowincje rozleg�ego imperium, aby wszystkich zapewni�, �e Republika ma si� dobrze i nic jej nie zagra�a. Ojciec wyprowadzi� pow�z i ruszy� do miasta, �eby zobaczy� chwalebny przejazd pierwszego konsula. Tak wi�c tego roku dwukrotnie podr�owa�em do stolicy.

W �r�dmie�ciu zgromadzi�o si� pono� p� miliona ludzi, oklaskuj�cych konsula. To by� oczywi�cie N. Marcellus Turritus. Zapewne wyobra�acie go sobie jako grubego, �ysego m�czyzn� z monet bitych w drugiej po�owie XXVII w., kt�re do dzi� jeszcze b��kaj� si� po kieszeniach, lecz tamten cz�owiek�� ledwie mign�� mi przed oczami w rozp�dzonym rydwanie, a jednak po siedemdziesi�ciu latach ten obraz wci�� mnie rozpala�� by� szczup�y i pe�en wigoru, mia� czarne, g�ste kr�cone w�osy, przeszywaj�cy wzrok i butnie wysuni�ty podbr�dek. Podrywali�my r�ce w pradawnym ge�cie rzymskiego pozdrowienia, wrzeszcz�c na ca�e gard�o: �Witaj, Marcellusie! Niech �yje konsul!�.

Nawiasem m�wi�c, krzyczeli�my nie po �acinie, ale po germa�sku. Bardzo mnie to zdziwi�o. Ojciec mi p�niej wyt�umaczy�, �e sam pierwszy konsul tego sobie za�yczy�. Okazywa� ludziom mi�o�� i szacunek, zach�caj�c ich do pos�ugiwania si� ojczystym j�zykiem nawet podczas oficjalnych uroczysto�ci. Galowie witali go po galijsku, Brytowie po bryta�sku, Luzytanie te� po swojemu. Podr�uj�c przez teuto�skie prowincje, zapragn��, a�eby wykrzykiwano pochwa�y po germa�sku. Mam �wiadomo��, �e w kr�gach konserwatywnych republikan�w znajd� si� tacy, kt�rzy twierdz�, �e to idiotyczny pomys�, bo doprowadzi� do odnowienia rozmaitych ruch�w wyzwole�czych w pa�stwie. Przypominaj�, �e sto lat wcze�niej taki w�a�nie ferment w prowincjach spowodowa� rozpad Cesarstwa. Jednak�e m�j ojciec i jemu podobni uwa�ali, �e to b�yskotliwy manewr polityczny, szli wi�c wiwatowa� na cze�� pierwszego konsula z typow� germa�sk� werw� i wylewno�ci�. Ojciec ��czy� w sobie cechy twardego regionalisty i republikanina. Nale�y podkre�li�, �e mimo gwa�townych sprzeciw�w matki da� dzieciom imiona staro�ytnych teuto�skich bog�w zamiast tradycyjnych rzymskich imion, modnych w�wczas w Panonii.

Opr�cz corocznych podr�y do Wenii nigdy nigdzie nie wyje�d�a�em. Polowa�em, �owi�em ryby, p�ywa�em, pomaga�em ojcu w ku�ni, pomaga�em babci w �wi�tyni, uczy�em si� czyta� i pisa� w szk�ce matki. Czasami zapuszcza�em si� z Frej� w las, kt�ry w tamtych czasach by� ciemny, g�sty i pe�en tajemnic. W takich w�a�nie okoliczno�ciach zdarzy�o mi si� spotka� ostatniego cesarza.

* * *

G��boko w puszczy mia� by� domek my�liwski. Moj� ciekawo�� rozbudzi� Marek Aureliusz Schwarzchild, syn krawca, niesympatyczny zezowaty chytrus. Powiedzia�, �e za rz�d�w cesarzy by�a to chatka my�liwska i �e mo�na tam spotka� strasznego ducha ostatniego imperatora, kt�ry zgin�� na �owach�� dok�adnie w po�udnie, w godzinie jego �mierci. Duch wok� domku �ciga� widmo wilka.

�Sam go widzia�em�� przekonywa�.�� Ducha cesarza. Mia� na g�owie wieniec laurowy i flint� wypucowan� tak, �e b�yszcza�a jak z�oto�.

Nie uwierzy�em. Nie podejrzewa�em go o odwag� potrzebn� do zapuszczenia si� w pobli�e nawiedzonego domu, nie m�wi�c ju� o tym, �e widzia� jakie� duchy. Marek Aureliusz Schwarzchild nale�a� do tych dzieciak�w, kt�rym nie nale�a�o wierzy�, nawet je�li twierdzili, �e pada deszcz, gdy cz�owiek ocieka� wod�. Po pierwsze, nie za bardzo wierzy�em w duchy. Wed�ug ojca, tylko g�upi wierzy, �e umarli kr�� po �wiecie �ywych. Po drugie, pyta�em babci�, czy przy chatce my�liwskiej w naszym lesie przydarzy� si� jakiemu� cesarzowi �miertelny wypadek, na co odpowiedzia�a ze �miechem, �e nie, nigdy. Gdyby tak by�o, gwardzi�ci zr�wnaliby z ziemi� osad� i spalili las.

Nikt jednak nie podawa� w w�tpliwo��, �e sam domek, nawiedzony b�d� nie, rzeczywi�cie istnieje. We wsi wszyscy o tym wiedzieli. Powiadano, �e znajduje si� w mrocznych ost�pach, gdzie rosn� wiekowe drzewa, kt�rych ga��zie g�sto si� splataj�. Rzadko kto tam chodzi�. Podobno chata by�a zbutwia�a, a w dodatku nawiedzona, z ca�� pewno�ci� nawiedzona, wi�c ludzie woleli jej unika�.

Przysz�o mi do g�owy, �e je�li to naprawd� domek my�liwski cesarza, po�piesznie opuszczony po jakim� nieszcz�liwym wypadku i nigdy potem nie odwiedzany, mo�na b�dzie w nim znale�� cesarskie ozdoby, pos��ki bog�w, kamee nale��ce do rodziny panuj�cej i tego typu rzeczy. Babcia zbiera�a starocie. Poniewa� zbli�a�y si� jej urodziny, postanowi�em sprawi� jej mi�y upominek. S�siedzi z wioski trz�li portkami, ale czemu ja nie mia�bym rozejrze� si� troch� po nawiedzonym domku? Wszak nie wierzy�em w duchy.

Z drugiej strony, nieszczeg�lnie u�miecha�o mi si� chodzi� tam w pojedynk�. Nie z tch�rzostwa, ale zdrowego rozs�dku, kt�ry ju� wtedy prowadzi� mnie w �yciu. W puszczy pod przykryciem li�ci kry�y si� zdradliwe korzenie. Gdybym si� potkn�� i skr�ci� nog�, m�g�bym le�e� nie wiadomo jak d�ugo, zanimby kto� si� zjawi� i mi pom�g�. Tak�e trudniej zab��dzi�, je�eli ma si� przy sobie kogo�, kto zapami�tuje �lady. I m�wi�o si�, �e w tej okolicy pojawiaj� si� wilki. W moim prze�wiadczeniu, z tym samym prawdopodobie�stwem co wilka mog�em spotka� ducha, ale tak czy owak rozwaga nakazywa�a wzi�� sobie towarzysza. Zabra�em wi�c siostr�.

Nie uprzedzi�em jej, przyzna� musz�, �e dom mo�e by� nawiedzony. Freja, w�wczas dziewi�cioletnia dziewczynka, by�a bardzo odwa�na, lecz podejrzewa�em, �e mo�liwo�� zobaczenia ducha troch� j� zniech�ci. Powiedzia�em za to, �e w starym domku mo�emy znale�� skarby, a je�li znajdziemy, to b�dzie mog�a wybra� sobie najpi�kniejszy klejnot.

Na wszelki wypadek wzi�li�my na drog� kilka �wi�tych obrazk�w; dla niej by� z Apollem, �eby nie opuszcza�o nas jego �wiat�o w ciemnych zak�tkach lasu, dla mnie za� z Wodanem, kt�remu ojciec oddawa� szczeg�ln� cze��. Babcia wola�a, �eby si� modli� do Jowisza Teuto�skiego, ale odmawia�, twierdz�c, �e Jowisz Teuto�ski jest bogiem wymy�lonym przez Rzymian, chc�cych w ten spos�b udobrucha� naszych przodk�w. Babcia si� wtedy piekli�a.

�A my to kto? Te� Rzymianie!�.

�Zgadza siꠗ odpowiada� ojciec�� ale jeste�my te� Teutonami, przynajmniej ja, i nie zamierzam si� tego wypiera�.

By�a wiosna, pi�kny sobotni ranek, kiedy zaraz po �niadaniu wybrali�my si� z Frej� na wypraw�. Nikomu nie powiedzieli�my, dok�d si� udajemy. Z pocz�tku szli�my dr�kami, na kt�re cz�sto si� zapuszczali�my. Min�li�my �r�d�o Agrypiny, o kt�rym w �redniowieczu s�dzono, �e posiada czarodziejskie w�a�ciwo�ci, a nast�pnie trzy zdewastowane pos�gi urodziwego m�odzie�ca, podobno kochanka pierwszego cesarza Hadriana przed dwoma tysi�cami lat. Potem stan�li�my pod drzewem Baldura; ojciec m�wi�, �e jest �wi�te, cho� umar�, nim doros�em na tyle, by uczestniczy� w obrz�dach o p�nocy, kt�re odprawia� tam z przyjaci�mi. My�l�, �e pokolenie mojego ojca by�o ostatnim, kt�re bra�o na powa�nie dawne teuto�skie wierzenia.

Od tego miejsca zag��biali�my si� w ciemniejsze, pos�pniejsze partie puszczy. Po dr�kach zosta�y w�ziutkie �cie�ynki. Marek Aureliusz m�wi�, �e trzeba skr�ci� w lewo za wielkim starym d�bem z dziwnymi b�yszcz�cymi li��mi. Rozgl�da�em si� na boki, gdy uprzedzi�a mnie Freja:

��Tu skr�camy.

Zauwa�y�em drzewo o l�ni�cych li�ciach. Nie wspomina�em o nim ani s�owem; zapewne dziewczyny w naszej wiosce te� opowiada�y sobie historie o nawiedzonym domku. Nigdy si� nie dowiedzia�em, sk�d zna�a drog�.

Szli�my i szli�my, a� sko�czy�y si� �cie�ki i musieli�my brn�� przez dziewiczy las. Ros�y tam rzeczywi�cie prastare drzewa z g�stw� spl�tanych ga��zi, przez kt�r� rzadko gdzie przeciska�y si� promienie s�o�ca. Nie wida� by�o jednak �adnych domostw, nawiedzonych lub nie nawiedzonych, czy jakiegokolwiek �ladu ludzkiej bytno�ci. W�dr�wka trwa�a godzinami. Trzyma�em r�k� w kieszeni, zaci�ni�t� na wizerunku Wodana, �owi�c wzrokiem drzewa i g�azy o dziwnym wygl�dzie, pr�buj�c je zapisywa� w pami�ci z my�l� o powrocie.

Dalsza droga wydawa�a si� bezcelowa, ponadto niebezpieczna. Gdyby nie Freja, zawr�ci�bym ju� dawno temu. Nie chcia�em wyj�� przy niej na tch�rza. Ona za� niezmordowanie par�a naprz�d, naglona, jak mniemam, wizj� znalezienia w starym domku drogocennej broszy lub naszyjnika. Nie okazywa�a strachu czy cho�by lekkiego niepokoju. W ko�cu jednak nie wytrzyma�em.

��Je�li w ci�gu pi�ciu minut niczego nie znajdziemy�

��Patrz tam!�� przerwa�a mi Freja.

Pokaza�a palcem. Zrazu widzia�em tylko drzewa, lecz po chwili zauwa�y�em, ledwie widoczny za zas�on� poro�ni�tych li��mi ga��zi, pochy�y drewniany dach zapuszczonego domku my�liwskiego. Tak, ani chybi! Wida� by�o karbowane szczyty i bogato rze�bione s�upki.

A wi�c tajemnicza le�na chatka nie by�a czczym wymys�em. Pu�ci�em si� biegiem z dzik� rado�ci�. Dzielna Freja, zdyszana, pr�bowa�a za mn� nad��y�.

Wtedy ujrza�em ducha.

By� stary, naprawd� starusie�ki, chudy i zmizerowany. Mia� bia�� brod� i d�ugie, bia�e w�osy, skud�acone i sko�tunione. Ubranie wisia�o na nim w strz�pach. Ci�ko pow��cz�c nogami, szed� zgarbiony do chaty z przyci�ni�tym do piersi olbrzymim nar�czem chrustu. Prawie na niego wpad�em, nim mnie zauwa�y�.

D�ugo patrzyli�my na siebie i doprawdy nie wiem, kto si� bardziej trz�s� ze strachu. Naraz z westchnieniem upu�ci� wi�zk� chrustu, przewr�ci� si� i znieruchomia�, jakby umar�.

��Marek Aureliusz mia� racjꠗ mrukn��em.�� Tu jest duch.

Freja obrzuci�a mnie spojrzeniem wyra�aj�cym szyderstwo, napomnienie, a tak�e z�o��, poniewa� by�a w tym wszystkim historia o duchach, kt�r� skrz�tnie przed ni� ukrywa�em.

��Widzia�e� kiedy� ducha, kt�ry zemdla�, g�upku? To tylko przestraszony staruszek.�� I podesz�a do� bez wahania.

* * *

Jakim� sposobem zawlekli�my go pod dach, cho� potyka� si�, zatacza� i kilka razy omal si� nie przewr�ci�. Wn�trze by�o w op�akanym stanie. Wsz�dzie zalega� kurz, a meble wygl�da�y tak, jakby przy lada dotkni�ciu mia�y si� rozlecie�. Na �cianach wisia�y strz�py tkanin. Mimo brudu jednak mo�na by�o sobie wyobrazi� niegdysiejsze pi�kno. Patrzy�em na wyblak�e malowid�a �cienne, rze�by, kolekcj� broni i zbroi wart� maj�tek. Dygota� z przera�enia.

��Nas�ali was kwestorzy?�� pyta� w k�ko. Pos�ugiwa� si� �acin�.�� Macie mnie aresztowa�? Jestem tu tylko str�em. Nikomu nie przeszkadzam. Jestem tylko str�em.�� Wargi mu zadr�a�y.�� Niech �yje pierwszy konsul!�� zaskrzecza� s�abym g�osem.

��Chodzimy tylko po lesie�� powiedzia�em.�� Nie musisz si� nas ba�.

��Jestem tylko str�em�� powtarza�.

Po�o�yli�my go na sofie. Za domem tryska�o �r�de�ko, sk�d Freja przynios�a wod�, �eby zwil�y� mu g�bk� czo�o i policzki. Chyba g�odowa�, wi�c szperali�my w poszukiwaniu �ywno�ci, lecz z mizernym skutkiem. Znale�li�my troch� orzech�w i jagody w misce, kawa�ki w�dzonego�� zdawa�oby si�, stuletniego�� mi�sa oraz nienajgorzej wygl�daj�c� ryb�. Przyrz�dzili�my posi�ek, kt�ry jad� wolno, bardzo wolno, jakby si� odzwyczai� od jedzenia. Potem bez s�owa zamkn�� oczy. Ju� my�la�em, �e umar�, ale nie, tylko si� zdrzemn��. Patrzyli�my na siebie, nie wiedz�c, co robi�.

��Zostawmy go�� szepn�a Freja.

Czekaj�c, a� si� obudzi, chodzili�my po domu. Ostro�nie g�askali�my rze�by, zdmuchiwali�my kurz z obraz�w. Wn�trze urz�dzono z cesarskim przepychem, co do tego nie by�o w�tpliwo�ci. Na g�rze w jednej z szafek znalaz�em gar�� starych monet z podobizn� cesarza. Nie wolno ich by�o u�ywa�. Zauwa�y�em te� par� �wiecide�ek, ze dwa naszyjniki i sztylet z wysadzan� klejnotami r�koje�ci�. Frei zab�ys�y oczy na widok naszyjnik�w, mnie za� zafascynowa� sztylet, lecz wszystko zostawili�my na swoim miejscu. Okra�� ducha to jedno, okra�� yj�cego cz�owieka�� zupe�nie co innego. Nie wychowano nas na z�odziejaszk�w.

Kiedy zeszli�my na d�, �eby zobaczy�, co u niego, zastali�my go siedz�cego. By� jeszcze os�abiony i oszo�omiony, ale strach min��. Freja podsun�a mu w�dzone mi�so, na co pokr�ci� g�ow� z u�miechem.

��Jeste�cie z wioski, prawda? Ile macie lat? Jak si� nazywacie?

��To Freja, ja mam na imi� Tyr. Ona ma dziewi�� lat, ja dwana�cie.

��Freja� Tyr�� Roze�mia� si�.�� Dawniej takie imiona nie by�y dozwolone. Ale czasy si� zmieniaj�.�� Na moment w jego oczach zab�ys�a iskra o�ywienia. U�miechn�� si� do nas przyjacielsko, wr�cz konfidencjonalnie.�� Wiecie, kto tu kiedy� mieszka�? Cesarz Maksencjusz we w�asnej osobie! Tu mia� sw�j domek my�liwski. Sam cesarz! Zatrzymywa� si� tutaj w czasie polowa� na jelenie, �owi� ile si� da�o i jecha� do Wenii, do pa�acu Trajana, gdzie odbywa�y si� huczne uczty. Rzeki wina, sarnie ud�ce na ro�nach, co za czasy, co za czasy!

Zacz�� krztusi� si� i kas�a�. Freja po�o�y�a r�k� na jego w�t�ych ramionach.

��Nie powinien pan tyle m�wi�. Do tego trzeba wi�cej si�.

��Masz racj�.�� Pog�aska� j� po r�ce. Sam mia� d�o� ko�ciotrupa.�� Ile to lat min�o. Ale ja zosta�em, dbam o porz�dek� na wypadek gdyby cesarz zn�w chcia� zapolowa� Na wypadek gdyby� gdyby�� Patrzy� ze smutkiem, przybity.�� Ju� nie ma cesarzy, prawda? Niech �yje pierwszy konsul! Niech �yje! Niech �yje Juniusz Skawiola!�� Podni�s� g�os skrzekliwie.

��Konsul Juniusz nie �yje�� powiedzia�em.�� Teraz pierwszym konsulem jest Marcellus Turritus.

��Skawiola nie �yje? Naprawd�?�� Wzruszy� ramionami.�� Rzadko tu s�ysz� nowiny. Jestem tylko str�em, nigdzie si� st�d nie ruszam. Trzymam porz�dek na wypadek, gdyby� gdyby�

* * *

Oczywi�cie, nie by� str�em. Freja od razu go przejrza�a. Spostrzeg�a podobie�stwo zasuszonego staruszka do wspania�ej postaci Cezara Maksencjusza na obrazie wisz�cym z ty�u na �cianie. Wystarczy�o pomin�� r�nic� wieku (cesarz musia� mie� najwy�ej trzydzie�ci lat w chwili malowania portretu) i fakt, �e w�adca prezentowa� si� we wspania�ym obsypanym medalami mundurze, a starzec chodzi� w �achmanach. Pozosta� jednak d�ugi podbr�dek, krogulczy nos i przenikliwe krystalicznie niebieskie oczy. Rysy twarzy �ywcem wzi�te z portretu. Ja zauwa�y�em to p�niej, lecz dziewczyny maj� lepszy wzrok do takich rzeczy. Szczup�y staruszek by� najm�odszym bratem cesarza Maksencjusza, Kwintusem Fabiusem Cezarem, ostatnim potomkiem starego cesarskiego rodu i tym samym prawdziwym cesarzem. �yj�cym w ukryciu od upadku Cesarstwa pod koniec drugiej wojny zjednoczeniowej.

Zwierzy� si� dopiero podczas naszych trzecich lub czwartych odwiedzin. D�ugo udawa�, �e jest zwyczajnym cz�owiekiem, kt�rego los rzuci� w to ustronie, kiedy obalano stary re�im, wykonuj�cym swoj� prac� mimo starczych dolegliwo�ci z nadziej�, �e pewnego dnia do w�adzy powr�ci cesarska rodzina, a chatka my�liwska przyda si� w czasie �ow�w.

Zacz�� nam dawa� drobne prezenty, a� wreszcie wyzna�, kim naprawd� jest.

Frei podarowa� misterny naszyjnik z wyd�u�onych, niebieskawych paciork�w.

��Wykonany w Ajgyptos�� oznajmi�� tysi�ce lat temu. Uczyli�cie si� w szkole o Ajgyptos, prawda? Wiecie, �e by�o to wielkie pa�stwo jeszcze przed nastaniem epoki Rzymu.�� Dr��cymi r�kami na�o�y� jej naszyjnik.

Tego samego dnia wr�czy� mi sk�rzany woreczek, w kt�rym znalaz�em cztery lub pi�� tr�jk�tnych grot�w strza�, wykonanych z r�owego kamienia, starannie naostrzonych po brzegach. Ogl�da�em je ze zdumieniem.

��Z Nowego Rzymu�� wyja�ni�� zamieszkanego przez lud o czerwonej sk�rze. Cesarz Maksencjusz uwielbia� Nowy Rzym, zw�aszcza daleki zach�d, gdzie w�druj� stada bizon�w. Prawie co roku je�dzi� tam na �owy. Widzicie te trofea?

Faktycznie, w mrocznej, st�ch�ej izbie wisia�y zwierz�ce �by, w tym �by pot�nych bizon�w z g�stym, kr�conym, br�zowym w�osiem, spozieraj�cych gro�nie z galerii.

Przynosili�my mu z domu kie�bas� z ciemnym chlebem, a tak�e �wie�e owoce i piwo. Gardz�c piwem, dosy� nie�mia�o poprosi� o wino.

��Wiecie, �e jestem Rzymianinem�� przypomnia� nam.

Zdobycie wina nie przysz�o �atwo, bo w domu go nie pili�my, a dwunastoletni ch�opiec nie m�g� wej�� do winiarni bez nara�ania si� na obmow�. Ostatecznie podkrad�em kapk� ze �wi�tyni, gdzie pomaga�em babci. By�o to t�gie, s�odkie wino z rodzaju tych sk�adanych na ofiar�. Nie wiem, czy mu smakowa�o, ale uprzejmie podzi�kowa�. Jak si� dowiedzia�em, od lat opiekowa�a si� nim para starych ludzi, mieszkaj�cych po drugiej stronie lasu. Przynosili wino i �ywno��, lecz ostatnio przestali si� pokazywa�. Musia� wi�c samemu o siebie dba�, co przychodzi�o mu z trudem. Dlatego by� taki wychudzony. Ba� si�, �e pochorowali si� lub nie �yj�, ale kiedy zapyta�em, gdzie mieszkaj�, �eby zasi�gn�� bli�szych informacji, zmarkotnia� i zamilk�. Zaskoczy�o mnie to. Gdybym wtedy wiedzia�, kim on jest i �e jego znajomi s� zwolennikami Cesarstwa, wszystko bym zrozumia�. Na razie jednak gubi�em si� w domys�ach.

Freja o�wieci�a mnie pewnego popo�udnia, gdy�my wracali do domu.

��Nie wydaje ci si�, �e on jest bratem cesarza? Albo samym cesarzem?

��Co?!

��Jednym z nich jest na pewno. Ta sama twarz.

��Nie wiem, siostro, o czym m�wisz.

��Du�y portret na �cianie, g�upku. Portret cesarza. Nie zauwa�y�e� podobie�stwa?

Pomy�la�em, �e jej odbi�o. Kiedy wr�cili�my w nast�pnym tygodniu, przygl�da�em si� portretowi d�ugo i uwa�nie, patrz�c na przemian to na niego, to na staruszka. Doszed�em do wniosku, �e Freja mo�e mie� racj�.

Szal� przewa�y�y monety, kt�re nam da� tego dnia.

��Nie mog� p�aci� pieni�dzmi Republiki za to, co mi przynosicie�� powiedzia�� ale we�cie te. Nie wydacie ich w sklepie, lecz dla niekt�rych, jak mniemam, mog� przedstawia� pewn� warto��. Jako pami�tka po dawnych czasach.�� M�wi� z gorycz� w g�osie. Z wy�wiechtanego aksamitnego mieszka wydoby� gar�� monet z miedzi i srebra.�� Pochodz� z mennicy Maksencjusza.�� By�y identyczne jak te, kt�re widzia�em za pierwszym razem podczas myszkowania w szafkach na pi�trze. Przedstawia�y to samo m�ode, brodate, ogniste oblicze co portret.�� A te s� starsze, bite przez cesarza Laureolusa, kt�ry by� cesarzem, gdy ja by�em dzieckiem.

��Ale� on podobny do pana!�� b�kn��em.

To prawda. Nie by� taki chudy, mia� starannie uczesane w�osy i brod�, a jednak dostojn� twarz cz�owieka uwiecznionego na monetach mo�na by z �atwo�ci� przypisa� naszemu przyjacielowi str�owi. I zn�w popatrywa�em to na niego, to na trzymane w r�ku pieni�dze. Zadr�a�. I ponownie obejrza�em si� na �cian� z portretem.

��O, mylisz siꠗ rzek� zm�czonym g�osem.�� Niczym go nie przypominam, niczym�� Zacz�� ka�, ramiona mu si� zatrz�s�y. Uspokoi� si� nieco, gdy Freja poda�a mu wino. Wzi�� do r�ki monety i d�ugo je ogl�da� w milczeniu. Pokr�ci� g�ow� ze smutkiem i w ko�cu odda� mi pieni�dze.�� Umiecie dotrzyma� tajemnicy?�� zapyta�.

I wtedy zacz�� opowie��. Prawdziw�. O wydarzeniach, kt�re przez te wszystkie lata tai� w skryto�ci serca.

Opowiada� o sielskim dzieci�stwie przed sze��dziesi�ciu laty�� w cudownych czasach mi�dzy dwiema wojnami zjednoczeniowymi. Wspania�e �ycie up�ywa�o mu na nieustannych podr�ach od pa�acu do pa�acu, od Rzymu do Wenii, od Wenii do Konstantynopola, od Konstantynopola do Niszapuru. By� najm�odszym i najbardziej rozpieszczonym z pi�tki ksi��t kr�lewskiej krwi. Jego ojciec umar� w m�odym wieku, uton�� w trakcie ryzykownych popis�w p�ywackich. Po �mierci dziadka Laureolusa Augusta tron mia� przypa�� jego bratu Maksencjuszowi. On sam, Kwintus Fabius, po osi�gni�ciu doros�o�ci mia� otrzyma� godno�� gubernatora prowincji gdzie� w Syrii albo Persji, lecz na razie m�g� si� tylko p�awi� w dostatkach.

Wreszcie zmar� leciwy cesarz Laureolus, po kt�rym dziedziczy� Maksencjusz. I niemal�e natychmiast rozpocz�� si� trwaj�cy cztery lata horror drugiej wojny zjednoczeniowej, kiedy to zgorzkniali i bezwzgl�dni dow�dcy wojskowi, nienawidz�cy starego zgnu�nia�ego Cesarstwa, poci�li je na kawa�ki, zbudowali ustr�j republika�ski i odsun�li od w�adzy cesarzy. Oczywi�cie, znali�my histori�, lecz przykazywano j� nam jako triumf honoru i cnoty nad tyrani� i zepsuciem. W opinii pop�akuj�cego Kwintusa Fabiusa, kt�ry przedstawia� sprawy z w�asnego punktu widzenia, upadek Cesarstwa by� nie tylko jego dojmuj�c� osobist� tragedi�, ale potwornym nieszcz�ciem dla ca�ego �wiata.

Chocia� byli�my wiernymi ma�ymi republikanami, serca nas bola�y, kiedy opisywa� agoni� swojego rodu. M�odego cesarza Maksencjusza schwytano w jego w�asnym pa�acu i rozstrzelano wraz z �on� i dzie�mi u wej�cia do cesarskich �a�ni. M�odszego brata Kamillusa, ksi�cia Konstantynopola, rewolucjoni�ci �cigali ulicami Rzymu i o �wicie u�miercili na schodach �wi�tyni Kastora i Polluksa. Ksi�� Flawiusz, trzeci z braci, uciek� ze stolicy ch�opskim wozem, nakry�y olbrzymim stosem winogron, za�o�y� w Neapolis rz�d na uchod�stwie, ale nie min�� rok, a zosta� uj�ty i stracony. W tej sytuacji tron nale�a� si� szesnastoletniemu ksi�ciu Augustowi, studiuj�cemu na uniwersytecie w Parisi. Nosi� znamienite imi�, albowiem najpierwszy z cesarzy by� Augustem. Dwa tysi�ce lat p�niej� ostatni. Ju� po trzech dniach sprawowania w�adzy wys�a�cy Drugiej Republiki dopadli go i postawili przed plutonem egzekucyjnym.

Spo�r�d ksi��t kr�lewskiej krwi prze�y� tylko Kwintus Fabius. Ocali� go panuj�cy na �wiecie zam�t. W�a�ciwie by� jeszcze ch�opcem i cho� nale�a� mu si� tytu� cesarza, ani my�la� ubiega� si� o tron. Lojalni poplecznicy przebrali go w wie�niacze �achy i cichaczem wywie�li z Rzymu, gdy w stolicy jeszcze pali�y si� ognie. Tak zacz�a si� jego �yciowa tu�aczka.

��Dach nad g�ow� mog�em znale�� wsz�dzie�� m�wi�.�� W zapad�ych miasteczkach, gdzie republikanie nie zdobyli poparcia, zacofanych prowincjach i miejscach, o kt�rych nigdy�cie nie s�yszeli. Przez pewien czas mnie szukano, lecz bez szczeg�lnego zaanga�owania, a potem gruchn�a wie��, �e nie �yj�. Szkielet ch�opca, znaleziony w ruinach rzymskiego pa�acu, mia� nale�e� do mnie. Mog�em ju� si� porusza� z wi�ksz� swobod�, ale zawsze w ub�stwie, zawsze w tajemnicy.

��Kiedy pan tutaj przyjecha�?�� zapyta�em.

��Prawie dwadzie�cia lat temu. Dowiedzia�em si� od przyjaci� o domku my�liwskim, kt�ry przetrwa� w do�� dobrym stanie od czas�w rewolucji. Pono� nikt si� tu nie zapuszcza�, wi�c by�a nadzieja na spokojne �ycie. I �yj� spokojnie, i �y� b�d� do ko�ca moich dni.�� Si�gn�� po wino, ale r�ce tak bardzo mu dr�a�y, �e kielich nape�ni�a mu Freja. Wypi� wszystko duszkiem.�� Oj, dzieci, dzieci, tyle �wiata �e�cie straci�y! Jaki� ob��d kaza� ludziom zniszczy� Cesarstwo! Jakie� cuda pod�wczas istnia�y!

��Nasz ojciec m�wi, �e zwyk�ym ludziom nigdy si� tak dobrze nie �y�o jak w czasach Republiki�� powiedzia�a Freja.

Kopn��em j� w kostk�. Spojrza�a na mnie ze z�o�ci�.

��Bez urazy, ale wasz ojciec ma przed oczyma tylko swoj� wioskꠗ rzek� ze smutkiem Kwintus Fabius.�� Nas uczono jednym spojrzeniem obejmowa� �wiat, ca�e imperium po wszystkie kra�ce ziemi. Uwa�acie, �e bogowie chcieli da� imperium ka�demu, kto wyci�gnie r�k�? Ka�demu, kto dorwie si� do w�adzy i og�osi siebie pierwszym konsulem? Nic bardziej mylnego. Cesarze wst�powali na tron z my�l� o zachowaniu Pax Romana, powszechnego pokoju, obejmuj�cego swoim zasi�giem planet�. Kiedy imperium osi�gn�o dojrza�� form�, nasze rz�dy gwarantowa�y ludziom pok�j, wieczny i niewzruszony. My�licie, �e po usuni�ciu cesarzy pok�j si� utrzyma? Skoro jeden cz�owiek mo�e przej�� w�adz�, uczyni� to nast�pni. Nastanie pi�ciu pierwszych konsul�w naraz, zobaczycie. Lub pi��dziesi�ciu. Ka�da prowincja b�dzie chcia�a stworzy� w�asne imperium. Zapami�tajcie sobie moje s�owa, dzieci.

Nigdy dot�d nie s�ysza�em tak wywrotowej mowy. I tak b��dnej.

Pax Romana? Co za Pax Romana? Nie by�o czego� takiego. A je�li tak, to kr�tko. Stary Kwintus Fabius chcia� nam wm�wi�, �e Cesarstwo da�o �wiatu upragniony pok�j, trwaj�cy przez dwadzie�cia stuleci. A co z wojn� domow�, kiedy przez pi��dziesi�t lat grecka po�owa imperium walczy�a z �aci�sk�? A dwie wojny zjednoczeniowe? I czy� raz po raz, w ka�dym stuleciu, nie wybucha�y rebelie w Persji, Indiach, Brytanii czy Afryce Etiopskiej? O, nie, pomy�la�em, on po prostu zmy�la. D�ugie dzieje Cesarstwa wi�za�y si� z brutalnym, nieustaj�cym uciskiem. D��enia lud�w bezwzgl�dnie t�umi�a militarna pot�ga. Pax Romana zaistnia�a dopiero w czasach nowo�ytnych, w epoce Drugiej Republiki. Tego mnie uczy� ojciec i w to g��boko wierzy�em.

Jednak�e Kwintus Fabius by� starym cz�owiekiem, ton�cym we wspomnieniach swojej pi�knej, utraconej m�odo�ci. Ani my�la�em si� z nim spiera�. U�miecha�em si� tylko i kiwa�em g�ow�, a kiedy brakowa�o mu wina w kieliszku, dolewa�em. Siedzieli�my z Frej� jak zaczarowani, gdy godzinami opowiada� o �yciu ksi�cia u schy�ku Cesarstwa, nim prawdziwe cuda odesz�y z tego �wiata.

Tego dnia na odchodnym zn�w nas obdarowa�.

��M�j brat by� wielkim kolekcjonerem�� powiedzia�.�� Mia� domy pe�ne skarb�w. Przepad�o wszystko z wyj�tkiem tego, co si� tu uchowa�o dzi�ki przeoczeniu. Kto wie, co si� z tym stanie, kiedy odejd� Ale chc�, �eby�cie sobie co� wzi�li na pami�tk� po mnie. Byli�cie dla mnie tacy dobrzy. I b�dziecie wiedzie�, co by�o kiedy�, a czego ju� dzi� nie ma.

Freja otrzyma�a male�ki pier�cionek z br�zu, ozdobiony g�ow� w�a, zadrapany i wgnieciony, kt�ry w pierwszych dniach Cesarstwa nale�a� do cesarza Klaudiusza. Mnie dosta� si� sztylet�� wprawdzie nie ten z drogocenn� r�koje�ci�, kt�ry widzia�em na pi�trze, lecz nie mniej pi�kny. Mia� dziwne faliste ostrze, a pochodzi� z barbarzy�skiego wyspiarskiego kr�lestwa na wielkim Pacyfiku. Jako wsp�lny prezent, otrzymali�my �liczn� figurk� z bia�ego, g�adkiego alabastru, przedstawiaj�c� Pana graj�cego na fletni. Wykona� j� bieg�y rze�biarz w staro�ytnych czasach.

Pomy�leli�my, �e figurka b�dzie idealnym prezentem urodzinowym dla babci. Dosta�a j� nast�pnego dnia. Zamiast si� ucieszy�, jako �e szanuje wszystkich starych bog�w Rzymu, wydawa�a siꠗ ku naszemu zdumieniu i przera�eniu�� przygaszona i zafrasowana. Mierzy�a figurk� iskrz�cym wzrokiem, jakby�my jej dali jadowit� ropuch�.

��Sk�d to macie?

Rzuci�em siostrze ostrzegawcze spojrzenie, ale jak zwykle by�a szybsza.

��Znale�li�my, babciu. Wykopali�my z ziemi.

��Wykopali�cie?

��W lesie�� wtr�ci�em.�� Chodzimy tam w ka�d� sobot�, no wiesz, w��czymy si� tu i tam. Zauwa�yli�my stary kopiec. Zacz�li�my grzeba�, co� b�ysn�o�

Obraca�a w r�kach figurk�. Po raz pierwszy widzia�em j� tak zak�opotan�.

��Przysi�gnijcie, �e znale�li�cie j� w ziemi! Jazda, pod o�tarz Junony! Macie z�o�y� przysi�g� przed bogini�. A potem zabierzecie mnie do lasu i poka�ecie ten kopiec.

Freja spojrza�a na mnie ze zgroz�.

��Nie wiem, czy� trafimy w to miejsce, babciu�� powiedzia�em z wahaniem.�� W��czyli�my si� tu i tam. Nie� zwracali�my uwagi na to, gdzie jeste�my.

Poczerwienia�em i zacz��em si� j�ka�. W�asn� babci� nie�atwo zby� byle k�amstwem.

Pokaza�a mi figurk� od spodu.

��Widzisz te znaki? To male�kie god�o? Tak wygl�da cesarskie god�o. Ten pos��ek nale�a� kiedy� do imperatora. Mam uwierzy�, �e w lesie le�� zakopane ot, tak sobie, cesarskie skarby? Dalej, pod o�tarz, jedno i drugie! Przysi�ga�!

��Chcieli�my ci tylko przynie�� prezent na urodziny, babciu�� powiedzia�a cichutko Freja.�� Nie chcieli�my zrobi� nic z�ego.

��Oczywi�cie, moje dziecko. A teraz mi powiedz, sk�d si� to wzi�o?

��Z nawiedzonego domku w lesie�� odpowiedzia�a. Pokiwa�em g�ow� na potwierdzenie jej s��w. C� mi pozosta�o? Inaczej kaza�aby nam przysi�ga� pod o�tarzem.

* * *

Szczerze m�wi�c, Freja i ja byli�my zdrajcami Republiki. Sami si� tego domy�lali�my, odk�d zdali�my sobie spraw�, kim naprawd� jest staruszek. Po upadku poprzedniego ustroju og�oszono nagonk� na cesarzy. Ka�dy spokrewniony w �ci�le okre�lonym stopniu z cesarzem zosta� skazany na �mier�, a�eby nikt w przysz�o�ci nie zg�osi� si� z pretensjami do tronu.

Powiadano, �e garstka cz�onk�w rodziny panuj�cej zdo�a�a uciec, lecz udzielanie im wsparcia i opieki by�o powa�nym przest�pstwem. A w naszym przypadku chodzi�o nie o kuzyna drugiego stopnia czy jakiego� ciocinego prawnuka, zaszytego w le�nej g�uszy, ale rodzonego brata cesarza. Ma�o tego, prawowitego cesarza w oczach tych, kt�rzy nie przyj�li do wiadomo�ci upadku Cesarstwa. Mieli�my obowi�zek wyda� go kwestorom. By� jednak taki stary, w�t�y, zasuszony. Jak�e m�g� zagrozi� Republice? Nawet je�li pot�pia� Rewolucj� i wierzy�, �e jedynie wyznaczony przez bog�w cesarz jest w stanie da� �wiatu prawdziwy pok�j.

Byli�my dzie�mi. Nie mieli�my poj�cia, czym ryzykujemy i na jakie niebezpiecze�stwo wystawiamy rodzin�.

W ci�gu nast�pnych dni w naszym domu panowa�a ci�ka atmosfera. Odbywa�y si� szeptane narady babci z mam�, tak by�my nic nie s�yszeli, a pewnego wieczoru, kiedy rozm�wi�y si� z tat� (nam nie wolno by�o wychodzi� z pokoju), pad�y ostre s�owa i by�o troch� krzyku. Panuj�ce przez pewien czas ponure milczenie poprzedzi�o kolejn� tur� cichych, tajemniczych rozm�w. W ko�cu wszystko si� unormowa�o. Babcia nie do��czy�a figurki Pana do swojej kolekcji staroci i nigdy ju� o niej nie m�wi�a.

Zrozumieli�my, �e przyczyn� k�opot�w by�o cesarskie god�o. Mimo to nie wiedzieli�my, w czym rzecz. Ci�gle mia�em wra�enie, �e babcia�� jak wielu z jej pokolenia�� potajemnie sprzyja zwolennikom Cesarstwa. B�d� co b�d�, piel�gnowa�a dawne tradycje, by�a kap�ank� Junony Teuto�skiej, krzywo patrz�c� na odradzaj�cy si� kult starych germa�skich b�stw�� poga�skich, jak o nich m�wi�a�� i mia�a za z�e tacie to, jakie da� nam imiona. Powinna wi�c cieszy� si� z posiadania czego�, co nale�a�o do cesarzy. Ale, podkre�l� to jeszcze raz, byli�my wtedy dzie�mi. Nie brali�my pod uwag�, �e Republika rozprawia�a si� surowo z ka�dym, kto praktykowa� cezaryzm. Ani tego, �e bez wzgl�du na osobiste zapatrywania polityczne babci, niekwestionowanym panem domu by� ojciec, oddany republikanin.

��Domy�lam si�, �e zale�li�cie do tej starej cha�upy w lesie�� powiedzia� ojciec mniej wi�cej po tygodniu.�� Trzymajcie si� od niej z daleka. S�yszycie? Macie tam nie chodzi�!

Nie zamierzali�my si� sprzeciwia� tak surowym poleceniom. Zawsze s�uchali�my si� ojca.

A� nagle, kilka dni p�niej, pods�ucha�em jednego ze starszych ch�opak�w ze wsi, kiedy m�wi� o wyprawie do nawiedzonego domu. Najwyra�niej Marek Aureliusz Schwarzchild nie tylko mnie opowiada� o duchu z b�yszcz�c� flint�, inni wi�c te� mieli chrapk� na t� flint�.

��Nas pi�ciu, on jeden�� us�ysza�em.�� Duch czy nie duch, za�atwimy go.

��A je�li flinta te� jest duchem?�� pad�o pytanie.�� Taka nam si� nie przyda.

��adna flinta nie jest duchem�� rzek� pierwszy m�wca.�� Ona jest prawdziwa. I �atwo b�dzie odebra� j� duchowi.

Powt�rzy�em wszystko Frei.

��Co robimy?�� zapyta�em.

��Idziemy go ostrzec, bo zrobi� mu co� z�ego.

��Ale tata powiedzia��

��Trudno. On si� musi gdzie� schowa�. Inaczej jego krew spadnie na nas.

Pr�no by�o si� k��ci�. Gdybym nie wybra� si� z ni� do lasu, posz�aby sama. Nie mia�em wyboru. Modli�em si� do Wodana, �eby ojciec si� nie dowiedzia�, a je�li si� dowie, �eby mi wybaczy�. Tak wi�c ruszyli�my do lasu, min�li �r�de�ko Agrypiny, pos�gi pi�knego m�odzie�ca, drzewo Baldura, by skr�ci� na swojsk� �cie�k� za d�bem z l�ni�cymi li��mi.

��Co� jest nie tak�� oznajmi�a Freja, gdy zbli�ali�my si� do domku my�liwskiego.�� To pewne.

Freja stale miewa�a dziwne przeczucia. Dostrzeg�em strach w jej oczach i sam si� zl�k�em.

Skradali�my si� bardzo ostro�nie. Ani �ladu Kwintusa Fabiusa. Pod drzwiami chaty zauwa�yli�my, �e s� uchylone i zdj�te z zawias�w, jakby kto� w�ama� si� do �rodka. Freja po�o�y�a mi r�k� na ramieniu. Spojrzeli�my na siebie. Wzi��em g��boki oddech.

��Zaczekaj tu�� powiedzia�em i przest�pi�em pr�g.

Wn�trze przedstawia�o sob� straszny widok. Wszystko spl�drowano: meble roztrzaskano, szafki przewr�cono, rze�by le�a�y pot�uczone. Kto� poci�� na kawa�ki ka�dy obraz. Znikn�a kolekcja broni i zbroi.

Przechodzi�em z izby do izby, szukaj�c Kwintusa Fabiusa. Nie by�o go, lecz na pod�odze w g��wnym korytarzu zauwa�y�em plamy krwi�� jeszcze �wie�e, bo lepkie.

Freja czeka�a na werandzie. Dr��c, walczy�a z �zami.

��Za p�no�� powiedzia�em.

* * *

Oczywi�cie, ch�opcy ze wsi nie mieli z tym nic wsp�lnego. Nie dokonaliby a� takich zniszcze�. Zrozumia�em�� Freja zapewne r�wnie�, cho� byli�my wstrz��ni�ci i unikali�my rozm�w na ten temat�� e babcia powiedzia�a ojcu o znalezieniu cesarskich skarb�w w starym domku, on za�, spe�niaj�c sw�j obywatelski obowi�zek, poszed� z tym do kwestor�w. Ci udali si� na miejsce, zdybali Kwintusa Fabiusa i�� podobnie jak Freja�� rozpoznali w nim cesarza. A zatem moja ch�� obdarowania babci pi�knym prezentem przynios�a zgub� staruszkowi. Podejrzewam, �e ze wzgl�du na stan zdrowia i tak by ju� d�ugo nie po�y�, lecz do dzi� nie otrz�sn��em si� z poczucia winy za to, do czego nieumy�lnie doprowadzi�em.

W p�niejszych latach, kiedy las by� w wi�kszo�ci wyci�ty, w starym domku wybuch� po�ar. Jako m�ody cz�owiek, pomaga�em w akcji ga�niczej. W czasie przerwy w pracy zada�em pytanie dow�dcy stra�y po�arnej, emerytowanemu kwestorowi imieniem Lucencjusz:

��To by� kiedy� cesarski domek my�liwski, prawda?

��Owszem, dawno temu.

Przygl�da�em mu si� uwa�nie w �wietle dr��cych p�omieni. By� ode mnie sporo starszy, w wieku mojego ojca.

��Kiedy by�em ma�y�� powiedzia�em ostro�nie�� ludzie m�wili, �e ukrywa� si� tu jeden z m�odszych braci cesarza. I �e kwestorzy w ko�cu go schwytali i zabili.

Wyra�nie go zaskoczy�em. Wydawa� si� te� zak�opotany.

��M�wisz, �e s�ysza�e� o tym?

��Zastanawia�em si�, czy to prawda, �e by� cesarzem.

Lucencjusz odwr�ci� wzrok.

��To by� tylko stary w��cz�ga�� rzek� �ciszonym g�osem.�� Stary, k�amliwy w��cz�ga. Pewnie opowiada� niestworzone bujdy �atwowiernym m�okosom, ale by� jedynie starym w��cz�g�. Starym, zaniedbanym, k�amliwym w��cz�g�.�� Spojrza� na mnie z ukosa, a potem odszed�, �eby skrzycze� kogo�, kto rozwija� w�a w niew�a�ciwy spos�b.

Stary, zaniedbany w��cz�ga. To prawda. Ale k�amca? Nie.

Po dzi� dzie� nosz� w sercu wspomnienie cz�owieka b�d�cego reliktem minionej epoki. Teraz, kiedy sam jestem stary, mo�e tak stary, jak on wtedy, pe�niej rozumiem jego s�owa. Nie podzielam jego przekonania, jakoby bez cesarza niemo�liwy by� pok�j, bo cesarz to te� cz�owiek, tak samo jak konsul, kt�ry go zast�pi�. Ale twierdz�c, �e czasy cesarstwa by�y w istocie czasami pokoju, niekoniecznie rozmija� si� z prawd�, nawet je�li wojny nie nale�a�y wtedy do rzeczy nieznanych.

Albowiem teraz widz�, �e wojna niekiedy mo�e by� form� pokoju�� e wojny domowe i wojny zjednoczeniowe by�y zmaganiami podzielonego imperium, pr�buj�cego scali� si� na nowo, aby wr�ci� pok�j. Nie s� to �atwe sprawy. Druga Republika nie jest tak pe�na cn�t, jak uwa�a� ojciec, a zarazem dawne imperium nie wydaje si� na wskro� zepsute. Jedyn� rzecz� nie podlegaj�c� dyskusji jest to, �e trwaj�ca dwa tysi�ce lat hegemonia Rzymu�� najpierw jako Cesarstwa, potem Republiki�� cho� n�ka�y j� r�ne zawirowania, uchroni�a nas od znacznie gorszych nieszcz��. A gdyby nie by�o Rzymu? Gdyby ka�dy swobodny region wojowa� z s�siadami w nadziei na zbudowanie imperium, jakie uda�o si� stworzy� Rzymianom? Okropno��! Tymczasem bogowie dali nam Rzymian, a Rzymianie pok�j�� mo�e nie idealny, ale najlepszy, na jaki sta� �wiat daleki od doskona�o�ci. Takie jest dzi� moje zdanie.

W ka�dym razie, cesarze umarli, podobnie jak wszyscy bohaterowie tej opowie�ci, nawet moja siostra Freja. Natomiast ja, starzec �yj�cy w czasach Drugiej Republiki, wracam my�lami do przesz�o�ci i pr�buj� doszuka� si� w niej jakiego� sensu. Nadal posiadam podarunek od Kwintusa Fabiusa: osobliwy sztylet z ciekawym, pofalowanym ostrzem, pochodz�cy z barbarzy�skich wysp na Pacyfiku. Od czasu do czasu wyjmuj� go i ogl�dam. W �wietle lampy widz� na nim blask dawnych wspania�o�ci. S�aby wzrok nie pozwala mi przyjrze� si� malutkiemu cesarskiemu god�u, kt�re kto� wyry� na r�koje�ci, kiedy dow�dca statku kupieckiego przywi�z� go z Po�udniowych M�rz i wr�czy� �wczesnemu cesarzowi, czterysta lub pi��set lat temu. Gdzie� na �elazie musz� te� by� drobne literki SPQR. Zorientowa�em si�, �e umie�ci� je tam k�dzierzawy wie�niak, kt�ry wykona� t� niezwyk��, gro�n� bro�. I on bowiem by� obywatelem Rzymu. Tak samo jak�� mo�na powiedzie栗 my wszyscy w epoce Drugiej Republiki.