Jak ustalono, czeka na mnie pow�z, kiedy schodz� na l�d w porcie neapolita�skim po sze�ciodniowym rejsie parowcem z Brytanii. M�j ojciec o wszystko si� zatroszczy� ze zwyk�� sobie zapobiegliwo�ci�. Wo�nica od razu mnie spostrzega, bo i trudno nie zauwa�y� pot�nego, z�otow�osego barbarzy�cy, nordyckiego wielkoluda, kt�ry g�ruje nad zagonion� ci�b� niskich, smag�ych po�udniowc�w.
��
Jednak�e ciep�o s�onecznego pa�dziernikowego dnia przykuwa mnie do miejsca. Rozgl�dam si� w oszo�omieniu, przygnieciony nat�okiem nieznanych mi widok�w i zapach�w. Podr� z ojczystej Brytanii, gdzie panuj� jesienne s�oty, do ba�niowej krainy nieko�cz�cego si� lata okaza�a si� wypraw� nie tylko do innego kraju, ale wr�cz �wiata. Urzeka mnie migotliwe, rozpalone powietrze, intensywny blask s�o�ca, krocie nieznanych tropikalnych drzew. I rozleg�e, imponuj�ce miasto, rozci�gni�te wzd�u� wybrze�a Zatoki Neapolita�skiej. I pag�rki poro�ni�te bujn� zieleni�, pi�knie upstrzone biel� zimowych willi cesarskiej arystokracji. Na prawo za�, w oddali, pi�trzy si� ciemna g�ra, pot�ny wulkan Wezuwiusz, wznosz�cy si� nad miastem jak drzemi�cy b�g. Wydaje mi si�, �e wida� nik��, szar� smu�k� dymu, wydobywaj�c� si� chybotliwie z wierzcho�ka. Mo�e w czasie mojej obecno�ci b�g si� obudzi i okrwawi zbocza ognist� rzek� lawy, jak to czyni� na przestrzeni niezmierzonych wiek�w?
To si� akurat nie stanie. Ale b�dzie ogie� po�ar, kt�ry strawi imperium. Moim przeznaczeniem jest stan�� na kraw�dzi, w rozb�yskach po�ogi, bez �wiadomo�ci tego, co si� wok� dokonuje. Biedny, niewinny naiwniak z dalekiego kraju.
��
��Ty znasz romano,
��
U�miecha si� i kiwa g�ow�.
��
Dooko�a harmider. Nowo przybyli pasa�erowie usi�uj� znale�� �rodek transportu do hotelu, rodziny furiacko broni� si� przed rozdzieleniem w t�oku, handlarze sprzedaj� tanie zegarki kieszonkowe i niestarannie pokolorowane kartki pocztowe, parszywe psy ujadaj�, mali obszarpa�cy �otrowskim wzrokiem wodz� za torebkami. Gwar i ha�as nie do opisania. A my, ja i wo�nica, oaz� spokoju po�rodku tego wszystkiego. Wskazuje mi miejsce w powozie: pluszowe siedzenie, sk�rzane obicia, b�yszcz�ce mosi�ne okucia, ale te� niezno�ny zapach czosnku. Dwa szlachetne kasztanowe konie stoj� cierpliwie w uprz�y. Przybiega baga�owy i s�ycha�, jak walizy uderzaj� o dach. Po chwili z delikatnym ko�ysaniem jedziemy wzd�u� nabrze�a w kierunku t�tni�cego �yciem �r�dmie�cia, mijaj�c marmurowe nadmorskie pa�acyki urz�dnik�w celnych i niezliczon� ilo�� gmach�w cesarskiej administracji, jak r�wnie� �wi�tynie Minerwy, Neptuna, Apolla i Jupitera Optimusa Maximusa. Pod��amy kr�tymi bulwarami w kierunku dzielnic modnych hoteli na zboczach mi�dzy portem a wzg�rzami. Zatrzymam si� w �Tyberiuszu� przy Via Roma, bulwarze b�d�cym, jak mi powiedziano, wielk� promenad� g�rnego miasta�� miejscem, kt�re trzeba zobaczy� i na kt�rym nale�y si� pokazywa�.
Przecinamy ulice, licz�ce zapewne dwa tysi�ce lat. Bawi mnie my�l, �e ongi� m�g� t�dy przeje�d�a� sam August Cezar, Neron, a nawet Klaudiusz, staro�ytny zdobywca mojej ojczyzny. Poza obr�bem portu budynki s� w�skie i wysokie, ponure pi�cio�� i sze�ciopi�trowe kamienice, pobudowane obok siebie bez najmniejszej przerwy. Okiennice zatrza�ni�te przed po�udniowym skwarem, nieprzeniknione i tajemnicze. Tu i �wdzie szersze, ni�sze budynki z ma�ymi podw�rkami: t�gie i przysadziste gmaszyska z szarego kamienia, wzniesione przed dwustu laty w kwiecistym barokowym stylu. S� to niew�tpliwie kupieckie rezydencje mo�nych importer�w i eksporter�w, dzi�ki kt�rym miasto prosperuje. Gdyby tu mieszka�a moja rodzina, zapewne mia�bym podobny dom.
Jeste�my jednak Brytonami. Nasz �liczny, przestronny dworek stoi po�r�d rozleg�ych faluj�cych traw w s�odkiej Kornwalii. Jestem tu tylko turyst�, opuszczaj�cym swoj� ustronn�, zapyzia�� prowincj�, �eby po raz pierwszy w �yciu zobaczy� wspania�� Itali�, skoro si� wreszcie sko�czy�a druga wojna zjednoczeniowa i zn�w mo�na bez przeszk�d porusza� si� mi�dzy odleg�ymi zak�tkami imperium.
Gapi� si�, zafascynowany, na wszystkie strony, a� z tego patrzenia rozbola�y mnie oczy. Gliniane doniczki z ol�niewaj�cymi czerwonymi i pomara�czowymi kwiatami na �cianach dom�w, krzykliwe szyldy na wysokich s�upkach nad sklepami, targowiska ze stosami nieznanych zielonych i fioletowych owoc�w i warzyw. Gdzieniegdzie na murach kamienic wisz� d�ugie, wyblak�e transparenty, na kt�rych metod� litografii utrwalono portret poprzedniego cesarza Laureolusa lub jego wnuka i nast�pcy tronu, �wie�o upieczonego w�adcy Maksencjusza Augusta, opatrzony u g�ry i u do�u pochwalnymi, patriotycznymi has�ami. To rewir lojalist�w. Podobno neapolita�czycy kochaj� imperium bardziej ni� obywatele Urbs Romy.
Nareszcie Via Roma. Istotnie, wielki bulwar, rzek�bym nawet, �e wi�kszy od tych w Londinie i Parisi; biegn�cy �rodkiem szeroki pas dla powoz�w, obrze�ony dziwnymi, nienaturalnie po�yskliwymi ciep�olubnymi krzewami i drzewami, za� po obu stronach drogi przepyszne bia�o-r�owe marmurowe fasady wytwornych hoteli, luksusowych sklep�w, rezydencji bogaczy. Mn�stwo przydro�nych kafejek, a wsz�dzie t�ok. Mijaj�c je, s�ysz� weso�e pogaw�dki, ha�a�liwe wybuchy �miechu, brz�k szk�a. Hotelowe markizy, umocowane jedna przy drugiej praktycznie w nieprzerwanym ci�gu, wykrzykuj� dzieje imperium imionami s�awnych cesarzy: Hadriana, Marka Aureliusza, Augusta, Maksymiliana, Lucjusza Agryppy. I, nareszcie, �Tyberiusz�: hotel ani nie najpi�kniejszy, ani te� nie najmizerniejszy w tej gromadzie: budynek z bia�ym frontonem w klasycznym stylu odrodzenia, usytuowany w jasnej dzielnicy eleganckich sklepik�w i restauracji.
Recepcjonista m�wi p�ynnie po bryta�sku.
��Pa�ski paszport poprosz�.
Ogl�da go z napuszon� min�. Patrzy na moje z�ote loki i d�ugie, sumiaste w�sy, por�wnuje je z wizerunkiem mniej zaro�ni�tego oblicza na zdj�ciu paszportowym. Doszed�szy do wniosku, �e faktycznie jestem Cymbelinem Wetruwiuszem Skapulanusem z Londinu, z rodu Karatakusa w Kornwalii, gwizdni�ciem przywo�uje
Po jego odej�ciu, nim si� rozpakuj�, d�ugo stoj� przy oknie, syc�c si� panoram� miasta i roziskrzonej zatoki. Nigdy nie ogl�da�em tak cudownych widok�w: szerokie, paradne aleje, �wi�tynie, amfiteatry, b�yszcz�ce wie�yczki pa�ac�w, jazgotliwe targowiska. A przecie� to tylko Neapolis, drugie miasto Italii! W por�wnaniu z nim nasz ukochany Londin jest b�otnist�, prowincjonaln� dziur�. Skoro tak wygl�da Neapolis, jak zaprezentuje si� Rzym?
Do�wiadczam dziwnie niepokoj�cego i niezwyk�ego uczucia, jakim s�, podejrzewam, pocz�tki pokory. Jestem synem zamo�nego cz�owieka, m�j r�d wywodzi siꠗ bardziej lub mniej kr�tymi drogami�� od kr�l�w dawnej Brytanii, kszta�ci�em si� na najlepszych uczelniach, odebra�em gruntowne wykszta�cenie, uko�czywszy z wyr�nieniem studia w kantabrygijskiej uczelni na kierunku historii i architektury. Ale jakie to ma tu znaczenie? Przebywaj�c w Italii, w samym sercu niezniszczalnego imperium, jestem tylko muskularnym, zadufanym w sobie Celtem z dalekiego kra�ca cywilizacji. Tutejsi ludzie pewnie uwa�aj�, �e w domu nosz� sk�rzany kilt i wcieram we w�osy �wi�skie sad�o. Mog� si� tu nie raz poczu� jak ryba wyrzucona na brzeg. B�dzie to dla mnie nowe prze�ycie, ale czy� nie dlatego celem mojej podr�y jest Italia, Roma Mater? Szukam nowych do�wiadcze�.
Kiedy wychodz� na popo�udniowy spacer, sklepy przy Via Roma s� pozamykane. Nikogo nie wida�, ludzie cisn� si� tylko w kawiarniach i restauracjach. Ze wzgl�du na �ar lej�cy si� z nieba praca zamiera w po�udnie, wznawiana w ch�odniejszej porze wieczorem. Witryny zach�caj� do kupna zadziwiaj�cych towar�w ze wszystkich zak�tk�w imperium: Afryki, Indii, Galii, Hispanii, Brytanii, nawet Azji Mniejszej i tajemniczych kraj�w, kt�re le�� dalej, Kataju i Cipangu, gdzie mieszkaj� mali ludzie o sko�nych oczach. Najmodniejsze ubrania, klasyczna bi�uteria, pi�kne buty, przedmioty u�ytku domowego, drogie artyku�y najrozmaitszego typu. Tu w�a�nie uwidacznia si� wielkie bogactwo imperium. Wojna si� wreszcie sko�czy�a, tote� ze wszystkich ujarzmionych prowincji zaczynaj� sp�ywa� towary zbytku.
Chodz� tak sobie i chodz�. Via Roma wydaje si� bezkresna, ci�gnie si� przede mn� w niesko�czono��, daleko poza widnokr�g. Oczywi�cie, ma sw�j koniec, o czym �wiadczy sama nazwa. Jej kresem musi by� wielka metropolia Urbs Roma. Nieprawd� jest, �e wszystkie drogi prowadz� do Rzymu, jak si� m�wi w Italii, lecz ta akurat rzeczywi�cie tam bieg�a. Wystarczy�oby i�� stale na p�noc, �eby kiedy� doj�� do Miasta Siedmiu Wzg�rz. Ale na to jeszcze przyjdzie czas. Podb�j Italii musi si� dokona� ma�ymi krokami. Najpierw Neapolis i jego malownicze okolice, a dopiero potem skok na p�noc, na spotkanie ze z�owrogim miastem cesarzy.
Ludzie wychodz� ju� z kafejek. Niekt�rzy odwracaj� si� i gapi� na mnie bez skrupu��w, jak ja gapi�bym si� na s�onia lub �yraf� na ulicy w Londinie. Nie widzieli nigdy Bryta? Jasnych w�os�w tu si� nie spotyka? Mo�e zwracam na siebie uwag� wzrostem i szerokimi barami, a mo�e z�otym kolczykiem i ci�k� bransolet� zwolennik�w celtyckiego odrodzenia? Tr�caj� si� �okciami, u�miechaj� i co� szepcz�.
Mijaj�c ich, �askawie odwzajemniam u�miechy. Dzie� dobry, moi drodzy rzymscy wsp�obywatele, chcia�oby si� powiedzie�. Ale pewnie pod�miewaliby si� z mojej �aciny z bryta�skimi nalecia�o�ciami lub z pr�b porozumiewania si� potocznym rzymskim j�zykiem.
W hotelu czeka na mnie wiadomo��. M�j ojciec, chwa�a mu za to, napisa� listy do pewnych cz�onk�w neapolita�skiej arystokracji, prosz�c, aby mnie powitali i pomogli mi wej�� do rzymskiej socjety. Zanim wyszed�em z hotelu na spacer, wys�a�em listy z wiadomo�ci� o swoim przyje�dzie do ludzi, kt�rych mia�em tu pozna�. I ju� nadesz�a odpowied�. W najuprzejmiejszych s�owach zapraszano mnie na obiad wieczorem w willi Marcellusa Domicjana Frontinusa, kt�ry jest w�a�cicielem, je�li mam wierzy� zapewnieniom ojca, co drugiej winnicy mi�dzy Neapolis a Pompejami. Jego brat Kasjusz to jeden z bohater�w niedawnej wojny. O godzinie osiemnastej ma na mnie czeka� pow�z pod hotelem.
Przepe�nia mnie dziwna rado��. Ju� pierwszego dnia chc� uprzyjemni� barbarzy�cy pobyt w macierzy. Oczywi�cie, corocznie statki Frontinusa zawo�� dziesi�� tysi�cy bary�ek s�odkiego bia�ego wina do magazyn�w mojego ojca w Londinie, co nie jest bynajmniej b�ahym interesem. Aczkolwiek dzi� wieczorem nie b�dzie si� m�wi�o o interesach. Po pierwsze, niewiele wiem o tym, czym zajmuje si� ojciec, po drugie jednak, co wa�niejsze, ja i Frontinus jeste�my patrycjuszami i musimy przestrzega� dobrych obyczaj�w. Pochodzi on ze staro�ytnego rodu senator�w�� potomek ludzi, kt�rzy tysi�c lat temu powo�ywali i obalali cesarzy. W moich �y�ach za� p�ynie kr�lewska krew, a przynajmniej tak twierdzi ojciec, co te� potwierdza moje imi� Cymbelina. Karatakus, Kassewelaunus, Tinkommius, Togodumnus, Prasutagus. Co jaki� czas ojciec twierdzi, �e naszym przodkiem jest jeden z tych wielkich celtyckich wodz�w, dorzucaj�c na wszelki wypadek Kartamandu�, kr�low� Brygant�w. Mimo �e ta cwaniara podpisa�a traktat z rzymskimi naje�d�cami, a swego monarch� Karatakusa pos�a�a w �a�cuchach do Rzymu. Wszystko to jednak dzia�o si� w dawnych czasach. Od tamtej pory wielokrotnie nas pacyfikowano. Ka�dy wie, �e wszelka w�adza i chwa�a maj� swoj� siedzib� teraz i na wieki w wiecznym mie�cie, na drugim ko�cu Via Roma. Frontinus b�dzie si� do mnie odnosi� z �yczliwo�ci� je�li nie przez wzgl�d na heroiczne, cho� daremne czyny wojownik�w b�d�cych moimi rzekomymi przodkami, to przynajmniej z powodu dziesi�ciu tysi�cy bary�ek wina, kt�re zamierza w przysz�ym roku wys�a� do Londinu. Dobrze sobie pojem dzi� wiecz�r, poznam wa�nych ludzi, dostan� zaproszenie do zamo�nych dom�w w mie�cie i�� gdy ju� b�d� got�w�� w stolicy.
Bior� k�piel, gol� si� i namaszczam w�osy, ale nie �wi�skim sad�em. Z wielk� staranno�ci� dobieram ubranie: jedwabn� bizantyjsk� tunik� do kompletu z apaszk�, pi�kne obcis�e spodnie z ajgipskiego lnu barwionego na szkar�at i sanda�y z najlepszego syryjskiego warsztatu. Nadto, rzecz jasna, z�oty kolczyk i dwie ci�kie bransolety dla podkre�lenia nutki barbarzy�stwa, dzi�ki kt�rej b�d� mnie bardziej ceni�.
Gdy wychodz� z hotelu, pow�z czeka. Nubijski wo�nica w szkar�acie i turkusie; bia�e araby; pow�z z hebanu inkrustowanego paskami z ko�ci s�oniowej. My�l�, �e godny samego cesarza. A przecie� Frontinus jest tylko zamo�nym patrycjuszem, do tego pochodz�cym z po�udnia. Ciekawe, czym podr�uje cesarz, skoro Frontinus wysy�a taki pojazd po m�odzie�c�w przybywaj�cych z zacofanych prowincji?
Droga skr�ca mi�dzy wzg�rza. Nad miasto nadp�yn�a chmura, przez kt�r� wieczorne promienie s�o�ca przesiewaj� si� niczym z�oty deszcz. Woda w zatoce p�onie. W dali majacz� tajemnicze szare wyspy.
Willa Marcellusa Domicjanusa Frontinusa stoi po�rodku tak rozleg�ego parku, �e od chwili mini�cia olbrzymiej �elaznej bramy jedziemy jeszcze pi�tna�cie minut. To lekki i zgrabny pawilon, kt�rego pot�ne rozmiary starannie maskuje elegancja projektu, zbudowany na skraju stromego zbocza. Zwodzi pozorn� krucho�ci�, jakby by� czu�y na najl�ejsze zmiany w atmosferze. Panorama widoczna z portyku obejmuje Wezuwiusza na wschodzie i jaki� samotny cypel daleko po drugiej stronie zatoki. Wok� domu rosn� przecudnie kwitn�ce krzewy i drzewa; wydzielana przez nie wo� przywodzi na my�l nieprzebrane bogactwa. Zaczynam si� zastanawia�, czy te dziesi�� tysi�cy beczek wina maj� dla niego a� tak du�e znaczenie.
Sam Frontinus jest skromny i przyjacielski. Korpulentny, �ysawy cz�owieczek, skory do u�miechu, od razu budzi sympati�.
Gdy wychodz� z powozu, ju� czeka, �eby mnie przywita�.
��Jestem Marcello Domiziano�� m�wi po rzymsku i z jowialnym u�miechem podaje mi r�k�.�� Witaj w moim domu, drogi przyjacielu Cymbelinie.
Marcello Domiziano. Woli nie �aci�sk�, lecz rzymsk� form� swojego imienia. W prowincjach, oczywi�cie, pretensjonalnie przyjmujemy �aci�skie imiona, mieszaj�c je do pewnego stopnia z bryta�skimi, galijskimi czy teuto�skimi odpowiednikami. Tymczasem w Italii jedynymi lud�mi, kt�rym przywilej pozwala nosi� staro�ytne �aci�skie imiona, s� cz�onkowie senatu, rodziny cesarza oraz wysocy rang� �o�nierze. Reszta musi zadowoli� si� rzymskimi formami. Frontinus nie che�pi si� nale�nym mu przywilejem; pozwala, �ebym u�ywa� formy �Marcello�, jakbym si� zwraca� do kt�rego� z jego robotnik�w rolnych. Ze swojej strony poprzestaje na �Cymbelinie�. Niebawem ��czy nas serdeczna przyja�� przynajmniej chce, �ebym tak to odbiera��� a przecie� dopiero co przyjecha�em.
Towarzystwo ju� biesiaduje w owiewanym bryz� otwartym patio z lastrykow� posadzk�, daj�cym widok na po�o�one w dole �r�dmie�cie. Pi�tnastu, mo�e dwudziestu go�ci, przystojni m�czy�ni, zachwycaj�ce kobiety, a wszyscy �miej� si� i gaw�dz� jak klienci kafejek.
��Moja c�rka Adriana�� m�wi Frontinus.�� Jej przyjaci�ka Lucylla na co dzie� mieszka w Rzymie.
Trudno wyrazi� ich urod�. Kr�c� si� ko�o mnie i jestem oszo�omiony. Pami�tam, jak kiedy� w Galii, we wspania�ej willi niedaleko Nemausus, gospodarz wprowadzi� mnie w �rodek lustrzanego labiryntu, kt�ry zbudowa� sobie dla zabawy. Natychmiast zatoczy�em si� w prz�d, gin�c w�r�d powtarzaj�cych si� w niesko�czono�� obraz�w, tak i� musia�em si� wycofa� wielkim wysi�kiem woli. Serce mi �omota�o, mia�em zawroty g�owy.
Podobnie czuj� si� teraz, gdy stoj� mi�dzy tymi dwiema �licznotkami. Ich pi�kno pora�a, a zapach zniewala. Frontinus odszed�, a ja zapomnia�em, kt�ra to c�rka, a kt�ra przyjaci�ka. Patrz� zmieszany to na jedn�, to na drug�.
Dziewcz� stoj�ce z lewej strony jest dorodne i ho�e. Ma ostre rysy twarzy, jasn� sk�r� i ogni�cie rude w�osy u�o�one w ciasne loki�� na archaiczn� mod��, jakby �ywcem wzi�te z malowid�a �ciennego. Druga, wy�sza i czarnow�osa, jest szczup�a, niemal wiotka, z szyj� ozdobion� sznurami niebieskich fajansowych paciork�w i wzorkiem z szarych k�eczek pod oczami. Ma zwinne ruchy, delikatn� sk�r� i powab Ajgipcjanki. C�rk� Frontinusa musi by� ta ruda, pomy�la�em, por�wnuj�c mocn� budow� jej cia�a z jego sylwetk�. A jednak si� pomyli�em! To ona przyby�a z Rzymu, podczas gdy ta wy�sza odzywa si� nie po rzymsku, lecz po �acinie, g�osem s�odkim jak grecki mi�d:
��Przynosisz zaszczyt naszemu domowi, czcigodny go�ciu. Ojciec m�wi, �e pochodzisz z kr�lewskiego rodu.
Zastanawiam si�, czy ze mnie nie kpi. Widz� jednak, �e lustruje mnie od st�p do g��w, jakbym by� pos�giem w muzealnej sali kr�l�w. Druga robi to samo.
��W ka�dym razie nosz� imi� po kr�lu�� odpowiadam.�� Cymbelin. Mo�ecie go zna� z ksi��ek historycznych jako Kunobelinusa. Jego synem by� w�dz Karatakus, schwytany i u�askawiony przez pierwszego cesarza Klaudiusza. M�j ojciec wychodzi� ze sk�ry, �eby wywie�� nasz r�d od tych dawnych wodz�w.
U�miecham si� rozbrajaj�co. I widz�, �e �api� w lot moje my�li. Opisuj� durne pozerstwo bogatego kupca z prowincji, nic wi�cej.
��W�a�ciwie jak dawno to by�o?�� pyta rudow�osa Lucylla.
��Odtworzenie drzewa genealogicznego?
��Schwytanie i u�askawienie twojego wielkiego przodka.
��Jak to��� Waham si�. Czy�bym nie powiedzia�, �e w czasach Klaudiusza I? Ona jednak mruga rz�sami, jakby nie skala�a si� jak�kolwiek wiedz� historyczn�.�� Mniej wi�cej tysi�c osiemset lat temu�� t�umacz�.�� U zarania imperium. Klaudiusz I by� czwartym cesarzem. Pi�tym, je�li liczy� Juliusza Cezara, do czego sam si� sk�aniam.
��Jak ty si� znasz na tych rzeczach�� m�wi ze �miechem Adriana Frontina.
��Na historii, to prawda. I prawie na niczym innym.
��B�dziesz podr�owa� po ca�ej Italii?�� pyta Lucylla.
��Chcia�bym zwiedzi� okolice Neapolis, ma si� rozumie�. Tak�e Pompeje i inne stare ruiny. Chcia�bym te� sp�dzi� kilka dni na wyspie Capri. Potem, oczywi�cie, udam si� do Rzymu, a mo�e jeszcze dalej na p�noc: do Etrurii, Wenecji i kto wie, czy nie Mediolanum. Tak naprawd�, chc� zobaczy� wszystko.
��Mo�e by�my pozwiedzali razem?�� proponuje Lucylla prosto z mostu, bez ogr�dek. Nie mruga ju� niewinnie rz�sami; w jej inteligentnych oczach ewidentnie go�ci szelmowski wyraz.
Oczywi�cie, s�ysza�em, �e Rzymianki takie ju� s�. Mimo to jej bezpo�rednio�� zbija mnie z tropu. Nagle wszyscy mnie dopadaj�. Marcellus Frontinus bombarduje mnie nazwiskami, wyrzucaj�c je z siebie tak pr�dko, �e nie jestem w stanie przypisa� ich do twarzy.
��Enrico Giunio, hrabia Pausylipon, i hrabina Emilia. M�j syn, Druso Tiberio, i jego przyjaciel Ezio. Quintillo Fabio Puteolano. Vitellio de Portofino. Jego �ona Klaudia i c�rka Crispina. Traiano Giordano Tertullo z Kapri. Marco Ulpio Africano. Sabina Metella Arboria��� Potok imion. Ko�ca nie wida�. Tylko jedna osoba wyr�nia si� z t�umu w moich oczach.�� M�j brat Cassio�� ci�gnie Frontinus.
Szczup�y m�czyzna o oliwkowej karnacji i oczach jak kawa�ki polerowanego w�gla: s�awny bohater wojenny, Kasjusz Lucjusz Frontinus we w�asnej osobie! Ju�-ju� mam mu salutowa�, lecz gospodarz strzela czterema kolejnymi imionami. Zupe�nie jakby ludzie tu wyskakiwali spod ziemi.
��Tw�j ojciec zaprosi� dzi� ca�y Neapolis?�� pytam szeptem Adrian�.
��Tylko najciekawszych go�ci�� odpowiada.�� Nie co dzie� odwiedza nas bryta�ski kr�l.�� Chichocze.
W�r�d nas porusza si� mrowie s�u��cych, mo�e niewolnik�w, roznosz�cych zak�ski i napoje. Z pocz�tku mam si� na baczno�ci, �wiadom, �e to m�j pierwszy dzie� i �e zm�czenie po podr�y mo�e wp�dzi� mnie w tarapaty, z czasem jednak, �ebym nie wyda� si� grubosk�rny, wybieram sobie pucharek wina i ciastko z mi�sem. Trzymam je w r�kach bez kosztowania, tylko niekiedy przyk�adam je do warg i odsuwam.
Dostojni panowie i panie z neapolita�skiej socjety otaczaj� mnie t�umnie i zarzucaj� pytaniami, na kt�re chyba nie oczekuj� odpowiedzi. Niekt�rzy m�wi� po �acinie, inni po rzymsku. Jak d�ugo tu zabawi�? Czy wyrusz� gdzie� poza Neapolis? Co sprawi�o, �e zapragn��em odwiedzi� Itali�? Czy gospodarka Brytanii ma si� dobrze? Czy wszyscy tam m�wi� po bryta�sku, czy powszechna jest r�wnie� �acina? Czy jest w Brytanii co�, co przypad�oby do gustu tury�cie z Italii? Czy jedzenie tam i tu jest do siebie podobne? Czy w moim przekonaniu traktat zjednoczeniowy wytrzyma pr�b� czasu? Czy widzia�em ju� Pompeje? A greckie �wi�tynie w Paestum? I tak dalej, i dalej. Istna kanonada. Odpowiadam w miar� mo�liwo�ci, lecz m�cz� mnie nak�adaj�ce si� na siebie pytania. Dzi�kuj� losowi za sw� siln� postur�. Mimo to po jakim� czasie jestem ju� tak wyczerpany, �e zaczynam mie� k�opot ze zrozumieniem ich szybkiego, potocznego j�zyka. Przestawiam si� ca�kowicie na starsz�, czyst� �acin� w nadziei, �e zechc� wyj�� mi naprzeciw. Niekt�rzy wychodz�, inni nie.
Lucylla i Adriana nie odst�puj� mnie na krok podczas tych katuszy, za co tak�e dzi�kuj� losowi.
Uzmys�awiam sobie, �e ci ludzie traktuj� mnie jak zabawk�. Modn� nowo��, kt�r� trzeba si� nacieszy�, a potem odstawi� w k�t.
Z nadej�ciem zmroku wiatr wiej�cy od zatoki staje si� przenikliwy. Niemal�e niezauwa�enie towarzystwo zaczyna przenosi� si� do wn�trza domu i na pi�tro, do olbrzymiej komnaty nad atrium, kt�ra zapewne b�dzie nasz� sal� biesiadn�.
��Chod��� m�wi Adriana.�� Poznasz wujka Kasjusza.
S�awny genera� stoi na drugim ko�cu sali z za�o�onymi r�kami, s�uchaj�c niewzruszenie o�ywionej sprzeczki, w kt�rej uczestniczy jego brat. Ma na sobie ciasny zgni�ozielony mundur, na piersi za� wst��ki i medale. Adwersarz Frontinusa, przypominam sobie, to hrabia Pausylipon, kt�rego gospodarz nieformalnie nazwa� �Enrico Giunio�. Jest chudy i wysoki, niewiele ni�szy ode mnie, teraz o�ywiony i nastroszony. Z twarzy taki, jakby mia� zaraz p�kn��. Marcello Domiziano te� si� sro�y: zgi�� kark, zbli�y� twarz do twarzy, z furi� macha r�kami. Mam wra�enie, �e od lat czubi� si� i k��c� w jakiej� wa�nej kwestii natury politycznej.
Dyskutuj�, je�li si� nie myl�, o przysz�o�ci Rzymu. Hrabia Pausylipon dowodzi, �e najwa�niejszym celem imperium jest przetrwanie jako zwarty polityczny organizm�� co�, czego chyba nikt powa�nie nie podaje w w�tpliwo��, skoro ponownie dokona� si� proces zjednoczenia.
��Nieprzypadkowo Rzym zachowa� si� przez te wszystkie czasy�� ci�gnie wyw�d hrabia.�� Nie chodzi tylko o w�adz� jednego miasta nad ca�ym kontynentem. Chodzi o stabilizacj�, konsekwentno��, dominacj� systemu, kt�ry promuje logik�, skuteczno��, wynalazczo��, planowanie. Dzi�ki d�ugiemu panowaniu Rzymian na �wiecie �yje si� lepiej. Przynie�li�my �wiat�o tam, gdzie dot�d zalega�yby mroki barbarzy�stwa.
Jego argumenty nie wydaj� mi si� kontrowersyjne. Jednak�e irytacja na buraczkowym obliczu Marcella Domiziana i zniecierpliwienie, z jakim czeka na moment, kiedy b�dzie m�g� ripostowa�, �wiadcz� o tym, �e w pogl�dach tych dw�ch wyst�puj� silne rozbie�no�ci, niedostrzegalne dla mnie. Adriana, lgn�c do mnie, prowadzi mnie przez sal� i szepcze co�, czego ha�as nie pozwala mi zrozumie� i co zag�usza odpowied� Domiziana.
Cho� pod samym nosem s�awnego genera�a trwa dzika wrzawa, on sam wydaje si� drzema� na stoj�co�� nawyk przydatny w czasie przerw w przeci�gaj�cej si� bitwie�� aczkolwiek co pewien czas, chyba w odpowiedzi na zaczepn� wypowied� jednego lub drugiego pieniacza, rozwiera powieki i ciska b�yskawice ze swoich niezwykle czarnych oczu. Waham si�, czy do��czy� do tej szczeg�lnej grupki os�b. W�a�nie tam ci�gnie mnie Adriana.
��O! O! Cymbelin!�� wo�a Frontinus.�� Chod�, poznasz mojego brata!�� On te� zauwa�y� moj� niepewno��, lecz kto wie, mo�e szuka okazji, �eby przerwa� ten potok nienawistnych s��w.
I potok ustaje. Sp�r, dysputa, jakkolwiek to nazwa�, momentalnie cichnie i przybiera posta� kulturalnej, b�ahej pogaduszki. Hrabia uspokoi� si� zupe�nie, daj�c popis opanowania, jak przysta�o na patrycjusza, i wita mnie ch�odnym, wynios�ym kiwni�ciem g�owy, Adrian� i Lucyll� klepie po ramieniu i opuszcza towarzystwo, m�wi�c, �e idzie po drinka. Frontinus, ci�gle jeszcze rumiany, lecz jak zawsze pogodny, odwr�con� d�oni� przedstawia mnie bratu.
��Nasz bryta�ski przyjaciel�� m�wi.
��Czuj� si� zaszczycony, Wasza Ekscelencjo.�� K�aniam si� lekko Kasjuszowi Lucjuszowi Frontinusowi.
��Ach, przesta�, nie trzeba�� odzywa si� wujek Cassio.�� To nie ob�z wojskowy.�� M�wi po �acinie g�osem cienkim i twardym jak ostrze no�a, lecz czuj�, �e chce by� mi�y.
Przez chwil� nie mog� wydusi� z siebie s�owa, oszo�omiony jego obecno�ci�. Wyobra�am sobie, jak ten ma�y cz�owieczek�� zaiste jest mikrusem takim jak jego brat, tyle �e drobniej zbudowanym�� kroczy niestrudzenie od Dacji do Galii i z powrotem w siedmiomilowych butach, gasz�c zarzewia buntu. Niezwyci�ony genera�, wybawca imperium.
Niebawem w imperium zostanie rozniecony inny ogie�, ja za� stoj� u samych jego �r�de�. Tego jednak w tej chwili jeszcze nie wiem.
Kasjusz Frontinus taksuje mnie wzrokiem, jakby bra� miar� na mundur.
��Powiedz mi, czy wszyscy Brytowie s� tacy wyro�ni�ci?
��Jestem nieco wy�szy od przeci�tnej.
��Nasze szcz�cie. Ma�o brak�o, a by�my was najechali na samym pocz�tku wojny. Nie by�by to spacerek, gdyby�my napotkali armi� takich dr�gali.
��Najechaliby�cie Brytani�?�� pyta Lucylla.
��Owszem�� odpowiada, zwracaj�c si� do dziewczyny z przelotnym u�miechem.�� Atak prewencyjny mia� zaskoczy� Brytani�, kt�ra mog�a rozwa�a� przyst�pienie do rebelii.
Mru�� oczy, zdziwiony i troch� ura�ony. Po co dr��y� ten dra�liwy temat?
��Do tego nigdy by nie dosz�o�� stwierdzam sztywno.�� My, Brytowie, jeste�my lojalistami.
��Tak, tak, wiem o tym. Po prostu rozpatrywali�my r�ne mo�liwo�ci. Szanse rozk�ada�y si� po r�wno. Wtedy wszystko si� wa�y�o. Dow�dztwo proponowa�o: po�lijmy tam kilka legion�w, �eby przypadkiem nic g�upiego nie przysz�o im do g�owy. Nie mo�esz pami�ta� tych czas�w.
Nadal trzymam pucharek z winem� i nadal nietkni�ty. Teraz jednak, zdenerwowany, upijam spory �yk.
Na przek�r etykiecie czuj� si� zobligowany broni� swoich ziomk�w.
��Przyjmij do wiadomo�ci, generale�� m�wi� z przesadn� osch�o�ci��� �e nie jestem taki m�ody, za jakiego mnie masz, i �e ani przez chwil� nie zapowiada�o si�, �e Brytania przejdzie na stron� rebeliant�w.
Jego straszne oczy rozb�ys�y. Rozbawieniem? Irytacj�?
��Z dzisiejszej perspektywy tak w�a�nie to wygl�da. Ale w�wczas, na pocz�tku, mieli�my zupe�nie inne odczucia. Ile mia�e� lat, ch�opcze, gdy wybuch�a wojna?
Nie lubi� by� traktowany jak dziecko. Daj� mu to do zrozumienia.
��Siedemna�cie. S�u�y�em w Bryta�skim Dwunastym Legionie pod dow�dztwem Eliusza Tycjanusza Rigisamusa. Walczy�em w Galii i Luzytanii. W korpusie balonowym.
��Aha.�� Tego si� nie spodziewa�.�� W takim razie �le ci� oceni�em.
��Nie tylko mnie, rzek�bym, ale ca�y nar�d. Je�li w tych m�tnych czasach kr��y�y pog�oski o bryta�skiej niesubordynacji, na pewno by�y sfabrykowane przez wroga.
��Doprawdy?�� m�wi.�� Doprawdy?�� Wyra�a si� �agodnie, lecz jego wzrok jest twardszy i ostrzejszy ni� zwykle, a usta ledwo si� otwieraj�.
Adriana Frontina, przera�ona t� zapalczyw� dyskusj�, natarczywie ostrzega mnie spojrzeniem, �ebym zmieni� temat. Za to jej rudow�osa przyjaci�ka Lucylla wydaje si� ubawiona tym ma�ym spi�ciem. Marcellus Frontinus odsuwa si� na bok, raczej nieprzypadkowo, i przekazuje s�u��cym wskaz�wki dotycz�ce przygotowa� do uczty.
Ja tymczasem nie daj� za wygran�.
��My, Brytowie, czujemy si� takimi samymi Rzymianami jak wszyscy obywatele imperium. A mo�e s�dzisz, �e pozosta�y w nas narodowe urazy, si�gaj�ce czas�w Klaudiusza?
Kasjusz Frontinus na razie milczy, przygl�daj�c mi si� uwa�niej.
��Tak�� m�wi w ko�cu.�� W rzeczy samej, tak s�dz�. Ale to bez znaczenia. Wszyscy, kt�rzy zostali kiedy� wch�oni�ci przez imperium i nigdy si� z niego nie wyrwali, gdzie� w �rodku zawsze �ywi� uraz�, cho�by si� uwa�ali za przyk�adnych Rzymian. Teutoni, Brytowie, Hispa�czycy, �abojady, wszyscy. St�d dwa razy na przestrzeni wieku mieli�my paskudne podzia�y, nie s�dzisz? Zrozum mnie dobrze, m�odzie�cze, ja nie podwa�am lojalno�ci twoich rodak�w, ani mi to w g�owie. Zasz�o tu niefortunne nieporozumienie. Stokrotnie przepraszam, przyjacielu.
Spogl�da na m�j pucharek, kt�ry opr�ni�em nie wiedzie� kiedy.
��Chcia�by� si� jeszcze napi�, prawda? Ja te�.�� Pstryka palcami na przechodz�cego s�ug�.�� Hej, ch�opcze! Dawaj tu wina!
Odnosz� wra�enie, �e moja rozmowa z wielkim bohaterem wojennym Kasjuszem Lucjuszem Frontinusem nie by�a udana i �e nadesz�a pora si� dyskretnie wycofa�. Kieruj� bezradne spojrzenie na Adrian�, kt�ra w lot pojmuje.
��Ju� do�� tej rozmowy z Cymbelinem, wujku. Oho, przyszed�
Tak, to prawda, zanim si� ca�kiem pogr���. Znowu si� k�aniam, przepraszam. Lucylla ujmuje mnie pod rami� z jednej strony, Adriana z drugiej i razem porywaj� mnie na drugi koniec wielkiej sali.
��Bardzo si� zb�a�ni�em?�� pytam.
��Wujek szanuje ludzi z charakterem�� odpowiada Adriana.�� W wojsku nikt nie �mie mu pyskowa�.
��Tak czy owak, gdzie moje maniery? On, cz�owiek okryty s�aw�, i ja, przybysz z dalekiej prowincji�
��To on si� niegrzecznie zachowa��� m�wi z zapa�em Lucylla.�� Nazwa� tw�j nar�d zdrajcami imperium! Jak m�g� co� takiego powiedzie�?!�� Cichszym g�osem mruczy mi na ucho:�� Jutro zabieram ci� do Pompei. Tam si� nie b�dziesz tak nudzi�.
Jestem po �niadaniu, gdy przyje�d�a po mnie do hotelu w przewspania�ej kwadrydze z mahoniowymi wyko�czeniami i jedwabnymi fr�dzlami, b�yszcz�cej od z�ota, zaprz�onej w dwa cudowne bia�e konie i dwa olbrzymie siwki. W zestawieniu z nimi pow�z, kt�ry wczoraj podes�a� mi Marcellus Frontinus, wydaje si� szpetny. Por�wnuj�c go do cesarskiego rydwanu, mocno si� pomyli�em. Ta kwadryga z pewno�ci� by�a bli�sza orygina�u.
��Przyjecha�a� ni� z Rzymu?�� pytam.
��Ale� sk�d, przyjecha�am poci�giem. Rydwan po�yczy�am od Drusa Tiberia. On uwielbia takie cacka.
Podczas przyj�cia tylko mimochodem zetkn��em si� z m�odym Frontinusem i by�em nim mocno zniesmaczony: m�ody mi�czak, wypomadowany i wyperfumowany, na d�oniach po trzy lub cztery z�ote sygnety, ospa�e ruchy i delikatne ziewni�cia, ksi��� jak malowanie. Bezwstydnie adorowa� s�odkimi spojr�eniami swojego przystojnego przyjaciela Ezia, kt�ry wydawa� si� g�upi jak gladiator, kt�rym pewnie kiedy� by�.
��Ile kosztuje taka kwadryga?�� pytam.�� Pi�� milion�w sestercji? Dziesi��?
��Prawdopodobnie wi�cej.
��I on ci j� tak po prostu po�ycza na przeja�d�k�?
��Spokojnie, ma jeszcze lepsz�. Druso jest rozpieszczonym synusiem bogacza. Marcello niczego mu nie odmawia. Uwa�am, oczywi�cie, �e to karygodne.
��Tak�� potwierdzam.�� Okropne.
Nawet je�li wyczu�a ironi� w moim g�osie, nie daje po sobie nic pozna�.
��Ale skoro ch�tnie po�yczy na dzie� lub dwa jeden ze swoich pi�knych rydwan�w przyjaci�ce siostry�
��To czemu nie skorzysta�, co?
��Ot� to.
I tak sobie razem jedziemy nadbrze�n� promenad�, ja i ta pi�kna, pe�na wdzi�ku rudow�osa nieznajoma z Rzymu. Jedziemy do Pompei kwadryg�, na widok kt�rej cesarz dosta�by rumie�c�w. Pojazdy na drodze ust�puj� nam pierwsze�stwa, jakby rzeczywi�cie by� to rydwan cesarza. Nasze konie mkn� na wsch�d, a potem na po�udnie z chy�o�ci� rumak�w Apolla, klekocz�c podkowami po szerokiej, przepi�knie brukowanej drodze.
Lucylla i ja zachowujemy mi�dzy sob� nale�yty odst�p, jak przysta�o na szlachetnie urodzonych ludzi, i mi�o, cho� pow�ci�gliwie gaw�dzimy sobie o wczorajszym przyj�ciu.
��O co wam posz�o�� pyta�� �e pok��ci�e� si� z wujkiem Adriany?
��Nie nazwa�bym tego k��tni�. Pr�dzej� z�� wol�.
��Niewa�ne. By�o co� o rzymskiej armii, kt�ra mia�aby najecha� Brytani�, �eby�cie przypadkiem nie przeszli na stron� wroga. S�abo si� znam na tych sprawach. Nie my�leli�cie przecie� o secesji, prawda?
Dotychczas rozmawiali�my po rzymsku, ale skoro musimy ci�gn�� t� dyskusj�, przestawiam si� na j�zyk, kt�rym wygodniej mi m�wi�. Przechodz� wi�c na �acin�.
��W gruncie rzeczy, niewiele brakowa�o, cho� nietaktem by�o o tym wspomina�. Je�li nie uszczypliwo�ci�.
��Ci wojskowi. Brakuje im og�ady.
��Mimo to mnie zaskoczy�. �eby wygarn�� mi tak prosto w twarz�
��Wi�c m�wi� prawd�?
��Kiedy to si� dzia�o, by�em jeszcze ch�opcem, rozumiesz chyba. Ale rzeczywi�cie, pi�tna�cie czy dwadzie�cia lat temu utworzy� si� w Londinie silny ruch antyimperialny.
��Pragn�li�cie przywr�ci� Republik�?
��Raczej oderwa� si� od Cesarstwa. I wybra� kr�la z krwi naszych pradziad�w. Je�li krew przodk�w przetrwa�a cho�by w niewielkiej mierze w�r�d Bryt�w po osiemnastu wiekach rzymskiego panowania.
��Rozumiem. Zatem marzyli o niepodleg�ej Brytanii.
��Widzieli promyk nadziei. To si� dzia�o mniej wi�cej dwadzie�cia lat po tym, jak imperium pozbiera�o si� po pierwszym kryzysie. I nagle pojawi�o si� widmo drugiej wojny domowej.
��Na wschodzie?
Zastanawiam si�, ile ona rzeczywi�cie wie o tych sprawach. Podejrzewam, �e zgrywa naiwn�. Z drugiej strony, uko�czy�em z wyr�nieniem uczelni� w Cantabrigii, wi�c zapewne daje mi pole do popisu.
��Tak, w Syrii i Persji, a tak�e na drugim ko�cu Indii. Zwyczajne przygraniczne potyczki, kt�rych nie wywo�ali nawet biali ludzie. Dziesi�� legion�w i by�oby po krzyku. Niestety, cesarz Laureolus by� stary i schorowany, w�a�ciwie ju� niedo��ny, a nikt w rz�dzie nie zawraca� sobie g�owy kresowymi prowincjami. Legiony wys�ano, gdy ju� by�o za p�no. I nagle z niczego zrobi� si� ba�agan. Na domiar z�ego, Hispanii, Galii, a nawet s�abiutkiej i g�upiutkiej Luzytanii zachcia�o si� wst�pi� znowu na drog� secesji. I powt�rzy� si� rok 2563, z tym �e kryzys by� jeszcze powa�niejszy.
��I tym razem Brytania chcia�a si� postawi�?
��Przynajmniej posp�lstwo si� tego domaga�o. W Londinie odby�y si� g�o�ne demonstracje, a przed pa�acem prokonsula pojawi�y si� plakaty z has�ami: �Precz do Rzymu!�, �Brytania dla Bryt�w�. Ludzie darli si�, �eby przep�dzi� Rzymian i przywr�ci� dawn� monarchi� celtyck�. Oczywi�cie, ��dali rzeczy niemo�liwych. Szybko ich pozamykali�my, a kiedy wybuch�a wojna, walczyli�my dzielnie jak wszyscy prawdziwi Rzymianie.
��Wy, czyli kto?
��Przyzwoici obywatele Brytanii. Ludzie inteligentni.
��I dobrze sytuowani, prawda?
��Ale� oczywi�cie. Wiedzieli�my, ile mo�emy straci� nie tylko my, ale wszyscy w Brytanii, je�li rozpadnie si� imperium. Nasz najlepszy rynek zbytu? Italia! Gdyby Brytania, Galia, Luzytania i Hispania og�osi�y niepodleg�o��, Italia straci�aby dost�p do m�rz. Zatrza�ni�ta w �rodku Europy, zyska�aby wrog�w blokuj�cych szlaki l�dowe na wschodzie i zamykaj�cych na zachodzie przej�cie na ocean. Zgas�oby s�o�ce imperium. Brytowie nie mieliby komu sprzedawa� swoich towar�w, chyba �e zacz�liby je wysy�a� statkami do Nowego Rzymu i wciska� je czerwonosk�rym. Rozpad imperium spowodowa�by kryzys gospodarczy na ca�ym �wiecie, a z nim g��d, wa�nie mi�dzy narodami, rozmaite okropno�ci. Najwi�cej cios�w spad�oby na tych, kt�rzy najg�o�niej domagali si� secesji.
Patrzy na mnie z ukosa.
��Podobno twoja rodzina wywodzi si� od dawnych celtyckich w�adc�w, zreszt� sam nosisz dziwaczne celtyckie imi�. Mo�na odnie�� wra�enie, �e tw�j nar�d z t�sknot� wspomina z�ote czasy wolno�ci przed najazdem Rzymian. A mimo to pomog�e� st�umi� ruch niepodleg�o�ciowy w prowincji.
I ona si� ze mnie na�miewa? Naprawd�, g�upio si� czuj� w�r�d tych Rzymian.
��Nie moja to zas�uga�� odpowiadam troch� dr�two.�� By�em ch�opcem, kiedy organizowano antyimperialne demonstracje. M�j ojciec jednak, cho� zakochany w celtyckich tradycjach, wci�� wierzy�, �e powinni�my przedk�ada� dobro rzymskiej cywilizacji nad nasze drobne narodowe ambicje. Kiedy dotar�a do nas wojna, Brytania sta�a po stronie lojalist�w w znacznej mierze w�a�nie dzi�ki niemu. Gdy tylko wiek mi pozwoli�, zaci�gn��em si� do legionu, by spe�ni� sw�j obywatelski obowi�zek.
��Mi�ujesz cesarza?
��Mi�uj� Cesarstwo. Uwa�am, �e Cesarstwo jest nasza ostoj�. Co si� tyczy cesarza, kt�rego teraz mamy��� Waham si�. St�pam po grz�skim gruncie.�� Znalaz�oby si� w dziejach kilku zdolniejszych.
Lucylla parska �miechem.
��M�j ojciec twierdzi, �e Maksencjusz jest sko�czonym idiot�!
��Swoj� drog�, m�j te�. C�, cesarz przychodzi i odchodzi, czasem lepszy, czasem gorszy. Liczy si� tylko byt imperium. Na ka�dego Nerona pr�dzej czy p�niej przypadnie Wespazjan. Na ka�dego Karakall� Tytus Galiusz. Na ka�dego s�abego, g�upiego Maksencjusza�
��Ciszej.�� Lucylla wskazuje wo�nic�, a potem przyk�ada d�o� do ucha.�� Musimy by� ostro�niejsi. M�wimy za du�o nieprzystojnych rzeczy, skarbie. A nie chcemy tego.
��Oczywi�cie, �e nie.
��Co innego robi� co� nieprzystojnego�
��To rzeczywi�cie r�nica.
��Spora r�nica�� m�wi i oboje wybuchamy �miechem.
Dos�ownie skryli�my si� w cieniu wielkiego Wezuwiusza. Rozmawiaj�c, niezauwa�enie zbli�yli�my si� do siebie. A� w ko�cu poczu�em nacisk jej ciep�ego uda.
Kiedy rydwan pokonuje ostry zakr�t na drodze, Lucylla pada na mnie. Udaj�c, �e chc� j� przytrzyma�, obejmuj� j� ramieniem, a gdy wtula g�ow� w moj� pier�, dotykam jej kr�g�ej piersi. Pozwala mi zatrzyma� tam r�k�.
Docieramy do ruin Pompei wczesnym popo�udniem, akurat w por�, �eby co� zje�� w wytwornej gospodzie na skraju strefy wykopalisk. Przy rybie z rusztu i perlistym bia�ym winie nie ukrywamy ju� wzajemnego zauroczenia. Mam ochot� zaproponowa�, �eby�my dali sobie spok�j z archeologi� i poszli od razu do mojego pokoju.
Niestety, pr�ne moje nadzieje. Wynaj�ty przez ni� przewodnik ju� na nas czeka. �wawy �ysiej�cy Grek k�apie dziobem i k�apie, �eby wprowadzi� nas w �wiat antycznej kultury. Tak wi�c przechadzamy si� w skwarze popo�udnia, rozochoceni winem i po��dliwo�ci�, on za� oprowadza nas brukowanymi uliczkami, pokazuj�c wspania�o�ci miasta, kt�re wulkan pogrzeba� osiemna�cie wiek�w temu, w drugim miesi�cu rz�d�w cesarza Tytusa.
Zwiedzanie okazuje si� fascynuj�ce. My, wsp�cze�ni Rzymianie, �udzimy si�, �e wci�� projektujemy miasta i domy w staro�ytnym stylu. W rzeczywisto�ci zmiany, cho� niedostrzegalne w okresie dw�ch stuleci, na przestrzeni dziej�w s� olbrzymie. Pompeje, przykryte przed wiekami warstw� popio�u wulkanicznego, zachowane w stanie pierwotnym do chwili ich ponownego odkrycia kilkadziesi�t lat temu, tchn� prawdziwym antykiem. Rozgadany Grek pokazuje nam domy bogatych ludzi z kosztownymi malowid�ami i rze�bami, �a�nie, amfiteatr, forum. Zabiera nas do ma�ego, dusznego burdelu, gdzie ogl�damy �cienne malowid�a, przedstawiaj�ce prostytutki z t�gimi udami, kt�re ochotnie zabawiaj� klient�w. Lucylla �mieje mi si� do ucha i �askocze czubkiem palca sp�d mojej d�oni. Najch�tniej zrezygnowa�bym z dalszego zwiedzania, lecz nic z tego: nasz niezmordowany przewodnik o�wiadcza, �e jest jeszcze sporo do zobaczenia.
Przed �wi�tyni� Jowisza Lucylla pyta mnie niewinnym g�osikiem:
��Jakich bog�w czcicie w Brytanii? Tych samych co my?
��Dok�adnie tych samych. Jowisza, Junon�, Apolla, Mitr�, Kybele. Wszystkich, kt�rych tu znacie.
��A nie w�asnych prehistorycznych poga�skich bog�w?
��Za kogo nas masz? Za dzikus�w?
��Ale� tak, kochany, tak! Za wspania�ych, pi�knych, z�otow�osych dzikus�w!
Oczy jej p�on�. Droczy si� ze mn�, a zarazem nie �artuje. Wiem, �e nie �artuje.
Poruszy�a zreszt� czu�� strun�. Bo mimo na�ladowania Rzymian my, Brytowie, nie jeste�my a� tak bardzo podobni do tych ludzi, jak nam si� wydaje. Zachowa�y si� w�r�d nas pozosta�o�ci dawnych kult�w. Nie m�wi� o sobie; moje skromne religijne potrzeby w zupe�no�ci zaspokajaj� Jowisz i Merkury. Ale mam w ojczy�nie przyjaci�, do�� bliskich przyjaci�, dla kt�rych najwa�niejszymi b�stwami s� Branwen i Velaunus, Riannon i Brygid, Ankasta i boginie-matki. Nawet si� wybra�em, i to nie jeden raz, �wi�towa� Lughnasadh, kiedy wielbi si� Merkurego Lugusa pod jego starym bryta�skim imieniem Lleu.
Jak�e naiwne, wr�cz �enuj�ce jest to ca�e wielbienie starych, prymitywnych drewnianych bo�k�w w ich s�omianych gniazdach. Moim szacunkiem nie cieszy si� r�wnie� Apollo, Merkury, Mitra czy kt�rykolwiek z niezliczonych wschodnich bog�w, bardziej lub mniej modnych w Rzymie w ci�gu minionych wiek�w, takich jak Baal, Marduk i Jahwe. Wszystkich traktuj� z przymru�eniem oka. A jednak bywa, �e odczuwam w sobie jak�� wielk� pustk�, gdy spogl�dam w gwiazdy, zastanawiaj�c si�, jak zosta�y stworzone i dlaczego, i gdy nie znajduj� chocia�by mglistej odpowiedzi.
Nie chc� z ni� rozmawia� o takich rzeczach. To sprawy osobiste.
Niemniej jej �artobliwe pytanie o naszych miejscowych bog�w uk�u�o mnie do �ywego. Jestem skonsternowany. Mam czerwone policzki, wstydz�c si� swojej bryta�sko�ci, ona bowiem�� co wyczu�em ju� na samym pocz�tku�� jest jedn� z tych cech, mo�e najwa�niejsz�, kt�re j� we mnie poci�gaj�.
W ko�cu opuszczamy ruiny.
Wracamy do gospody i udajemy si� do pokoju. Z balkonu w naszym apartamencie roztacza si� widok na wykopaliska, na �cianach w �azience widniej� malowid�a w pompeja�skim stylu, a w marmurowej wannie wyk�pa�oby si� naraz sze�� os�b. Rozbieramy si� wzajemnie poma�u i z namaszczeniem. Lucylla ma doskonale rozwini�te cia�o, do�� szerokie biodra i ramiona, j�drne piersi i po�ladki, mocne uda. Mnie jej uroda ol�niewa, cho� ona mo�e w g��bi serca obawia� si�, �e brak jej wdzi�ku. Jej cudowna sk�ra jest blada niczym delikatny jedwab, uroczo nakrapiana r�owiutkimi piegami pod szyj� i na ramionach. I ta osobliwo��, kt�ra najbardziej przyci�ga moj� uwag�: jej czarne jak noc w�osy �onowe tworz� niezwyk�y kontrast z ognist� czupryn�.
Chwyta moje spojrzenie.
��Nie farbuj� ich�� wyja�nia.�� Po prostu takie s�. Nie wiem czemu.
��A to?�� Lekko tr�cam palcem sosn� wytatuowan� na wewn�trznej stronie jej uda.�� Znami�, co?
��To akurat zrobili kap�ani Atysa w czasie inicjacji.
��Frygijskiego boga?
��Tak. Chodz� do jego �wi�tyni. Od czasu do czasu. Najcz�ciej wiosn�.
A wi�c rzeczywi�cie zabawia�a si� mn�.
��Atys! Czcisz frygijskiego Atysa? Och, Lucyllo, Lucyllo! Masz czelno�� twierdzi�, �e Brytowie s� dzikusami, bo niekt�rzy czcz� poga�skich bo�k�w. A tymczasem nosisz na ciele znak Atysa, zaraz ko�o� ko�o�
��Ko�o czego, skarbie? No powiedz, �mia�o.
M�wi� po bryta�sku. Powtarza, ws�uchuj�c si� w d�wi�k s�owa tak obcego w jej uszach, barbarzy�skiego.
��A teraz poca�uj�� nakazuje.
��Ch�tnie.
Kl�kam i ca�uj�. Potem bior� j� na swoje mocarne barbarzy�skie ramiona, zanosz� do �a�ni, uk�adam ostro�nie w wannie i sam siadam obok. Przez chwil� si� moczymy, a nast�pnie myjemy nawzajem i �miejemy. Cali mokrzy, wyskakujemy z wanny i gnamy do ��ka. Ma nadziej� na dziko��, wi�c nie szcz�dz� jej dziko�ci, ognistych barbarzy�skich pieszczot, kt�re sprawiaj�, �e wydaje z siebie w�r�d j�k�w okrzyki pe�ne rzymskich wulgaryzm�w. W zamian daje mi posmakowa� wyrafinowanej sztuki kochania, sposob�w praktykowanych ju� za czas�w Cezara, zr�cznych drgni�� wewn�trznych mi�ni i wymy�lnego g�askania, co doprowadza mnie do szale�stwa. I ledwo ko�czymy, ju� z powrotem bierzemy si� do roboty.
��M�j ty dzikusku�� mruczy.�� M�j Celcie!
Z Pompej�w udajemy si� wzd�u� wybrze�a do Surrentum, pi�knego nadmorskiego miasta, wtulonego mi�dzy pomara�czowe i cytrynowe gaje. Ka�emy wo�nicy zaczeka� kilka dni, a sami przeprawiamy si� promem na romantyczn� wysepk� Capri, plac zabaw cesarzy. Lucylla wys�a�a depesz�, �eby zarezerwowa� pok�j w pierwszorz�dnym hotelu na szczycie wzg�rza zwanego Punta Tragara. Pono� rozpo�ciera si� stamt�d imponuj�cy widok na port. Bywa�a ju� na Capri. Ciekawe z kim i ile razy.
Le�ymy nadzy na balkonie, pod�o�ywszy pod siebie grube maty z baranicy, i rozkoszujemy si� �agodnym jesiennym wieczorem. Niebo i morze maj� ten sam zielonkawy odcie� szaro�ci. Trudno dostrzec granic� mi�dzy dwoma �ywio�ami. Naprzeciwko nas wyrastaj� z morza g�sto zalesione urwiska. Ptaki, oci�ale machaj�c skrzyd�ami, przemykaj� si� w p�mroku. W mie�cie, daleko w dole, zapalaj� si� pierwsze �wiate�ka.
��Nawet nie wiem, jak ci na imiꠗ odzywam si� po chwili.
��Oczywi�cie, �e wiesz. Lucylla.
��Nie udawaj. Chodzi mi o reszt�.
��Lucylla Junia Skawiola.
��Skawiola? Nie jeste� przypadkiem spokrewniona ze s�awnym konsulem Skawiol�?
Pytam po prostu dla podtrzymania rozmowy. Skawiola nie jest bynajmniej rzadkim imieniem w Rzymie.
��To m�j wujek Gajusz�� odpowiada.�� Poznasz go po przyje�dzie do Rzymu. Adriana go uwielbia, a i ty go polubisz.
M�wi to zdawkowym tonem, a we mnie jakby piorun trzasn��. Obok mnie le�y go�a krewniaczka konsula Skawioli?
O bogowie! Te dziewczyny i ich s�awni wujkowie! Wujek Gajusz, wujek Kasjusz. Otacza mnie sama �mietanka. Ca�y rzymski �wiat zna Gajusza Juniusza Skawiol�, wybieranego raz po raz na konsula, trzykrotnie lub czterokrotnie, przy czym ostatnio przed dwoma laty. Jest pod ka�dym wzgl�dem drugim najpot�niejszym cz�owiekiem w Cesarstwie, charyzmatyczn� osobisto�ci�, kt�ra stoi za plecami chwiejnego m�odego cesarza Maksencjusza i s�u�y mu pomoc�. M�j wujek Gajusz, t�umaczy dziewcz� ze s�odk� naiwno�ci�. Po powrocie do Kornwalii b�d� mia� co opowiada� ojcu.
Krewniaczka konsula Skawioli zawis�a nade mn� i ko�ysze piersiami. Ca�uj� jej r�owe patrycjuszowskie suteczki, a ona pada na mnie jak drapie�ny ptak, kt�ry zlatuje po swoj� zdobycz.
Ch�odnym rankiem wybieramy si� na d�ug� przechadzk� na wzg�rze za miastem, do Villa Jovis: cesarskiego pa�acu, kt�ry stoi tam od czas�w Tyberiusza. Mia� zwyczaj zrzuca� wrog�w w przepa��.
Oczywi�cie, nie mo�emy si� zanadto zbli�a�, bo wci�� jest zamieszkany; zatrzymuj� si� w nim cz�onkowie rodziny panuj�cej, kiedy podr�uj� na Capri. Nie wygl�da na to, �eby kto� obecnie rezydowa� w pa�acu, aczkolwiek bramy pilnuj� uzbrojeni stra�nicy. Podziwiamy budowl� wzniesion� z rozmachem na wzg�rzu, nawa� b�yszcz�cych ornament�w w otoczeniu masywnych fortyfikacji.
��Ciekawe, jak jest w �rodku�� zastanawiam si�.�� Pewnie nigdy si� nie dowiem.
��By�am w �rodku.
��Naprawd�?
��M�wi si�, �e niekt�re komnaty i cz�� wyposa�enia pami�taj� rz�dy Tyberiusza. Jest tam kryty basen, ozdobiony najbardziej obscenicznymi mozaikami, jakie mo�na sobie wyobrazi�. Podobno tam w�a�nie lubi� grucha� z ma�ymi ch�opcami i dziewczynkami. Ja uwa�am, �e to podr�bka z czas�w �redniowiecznych albo i p�niejszych. Wszystko tu rozgrabiono, kiedy sze��set lat temu Bizantyjczycy najechali Cesarstwo Zachodnie. Nie wydaje ci si�, �e musieli wywie�� skarby do Konstantynopola?
��Jak ci si� uda�o to zobaczy�?�� pytam.�� Zapewne podr�owa�a� z wujkiem.
��Z Flawiuszem Rufusem.
��Z kim?
��Z Flawiuszem Cezarem. Trzecim bratem cesarza Maksencjusza. On kocha po�udniow� Itali�. Co chwila tu przyje�d�a.
��Z tob�?
��Czasami. Ech, ty g�uptasie! Mia�am szesna�cie lat, byli�my tylko przyjaci�mi!
��A teraz ile masz lat?
��Dwadzie�cia jeden�� odpowiada.
Czyli sze�� lat m�odsza ode mnie.
��Mocno si� przyja�nicie?
��Cymbelinie, co w ciebie wst�pi�o?�� Jej oczy si� �miej�.�� Jego te� poznasz, gdy b�dziemy w Rzymie.
��Jest ksi�ciem?
��Oczywi�cie! Poznasz wszystkich. Braci cesarza, siostry cesarza i samego cesarza, je�li przebywa w mie�cie. Wychowywa�am si� na dworze. Chyba wiesz, co to oznacza. W domu wujka. M�j ojciec zgin�� na wojnie.
��Przykro mi.
��Dowodzi� Legionem Augusta w Syrii, Ajgyptos i Palestynie. W�a�nie w Palestynie poleg�. S�ysza�e� o obl�eniu Aelii Capitoliny? Tam go zabili, u st�p �wi�tyni Wielkiej Matki, gdy miasto ju� przechodzi�o w nasze r�ce. Sta� pod zburzonym kamiennym murem, kt�ry by� cz�ci� pierwotnej �wi�tyni, kiedy trafi� go snajper. Kasjusz Frontinus osobi�cie wyg�osi� mow� pogrzebow�. Potem adoptowa� mnie wujek Gajusz, bo moja matka te� nie �y�a, zabi�a si� rok wcze�niej. To d�uga historia, zako�czona skandalem na dworze starego cesarza�
Kr�ci mi si� w g�owie.
��S�owem, Flawiusz jest dla mnie jak brat. Przekonasz si�. Gdy�my tu przyjechali, nocowa�am w Villa Jovis. Widzia�am wszystkie nieprzyzwoite mozaiki w basenie Tyberiusza, p�ywa�am w nim. Tego wieczoru wyprawiono przeogromn� uczt�. By� dzik z tutejszych g�r, stosy banan�w i truskawek, a wino la�o si� strumieniami. Cymbelinie, rozchmurz si�. Chyba nie s�dzi�e�, �e b�d� dziewic�?
��Nie. Ale nie o to chodzi.
��A o co?
��O to, �e znasz cesarsk� rodzin�. �e jeste� taka m�oda, a ju� masz za sob� tyle cudownych do�wiadcze�. A cz�owiek, z kt�rym sprzecza�em si� wtedy na przyj�ciu, to Kasjusz Lucjusz Frontinus, s�awny genera�. Ty za� jeste� blisko spokrewniona z konsulem Gajuszem Juniuszem Skawiol�. I by�a� kochank� brata cesarza. Nie rozumiesz, Lucyllo, jak ci�ko mi to prze�kn��? Mam zam�t w g�owie.
��M�j biedny wstrz��ni�ty barbarzy�ca!
��Wola�bym, �eby� mnie tak nie nazywa�a. Nawet je�li to jest bliskie prawdy.
��W takim razie� m�j �liczny Celt. M�j pi�kny jasnow�osy Bryt. To chyba wolno m�wi�?
Wynajmujemy jednokonn� bryczk� (tylko takim powozem wolno si� porusza� po Capri) i jedziemy na pla��. Przez ca�e popo�udnie k�piemy si� nago w ciep�ych falach i opalamy si� na skalistym brzegu. Mimo p�nej pory dnia i zarazem roku nieskazitelne cia�o Lucylli szybko r�owieje; kiedy wracamy na kwater�, jest promienna i rozpalona.
Dwa dni i dwie niezapomniane noce na Capri. Nast�pnie powr�t do Surrentum, gdzie wo�nica pos�usznie czeka przy nabrze�u promowym. Droga do Neapolis trwa ca�y dzie�. Niech�tnie �egnam si� z ni� pod hotelem, prosz�c, by zosta�a na noc, lecz upiera si�, �e musi wr�ci� do willi Frontinusa.
��A ja?�� pytam.�� Co ze mn�? Mam sam je��? Mam sam i�� spa�?
Delikatnie muska wargami moje usta i odpowiada ze �miechem:
��A kto m�wi, �e sam? Jedziesz ze mn� do domu Frontinusa, to oczywiste.
��Ale mnie nie zaprosi�.
��Cymbelinie, bywasz czasem taki nierozgarni�ty. Ja ci� zapraszam. Jestem go�ciem Adriany, a ty moim. Id� na g�r�, spakuj reszt� rzeczy i powiedz w recepcji, �e si� wyprowadzasz. No, pr�dzej!
I tak si� dzieje. Przepyszn� kwadryg� Drusa Tiberia wspinamy si� na wzg�rze, do willi Domicjana Frontinusa, gdzie nasz jowialny gospodarz wita mnie z niek�aman� sympati�, wcale nie zdziwiony. Dostaj� bogate pokoje z widokiem na zatok�. Wujek Kasjusz wyjecha�, podobnie jak inni, kt�rzy tamtego wieczoru brali udzia� w przyj�ciu. Niczego mi nie brakuje.
Moje pokoje dziwnym trafem s�siaduj� z pokojami Lucylli. Tej nocy po obfitej, wyczerpuj�cej uczcie, podczas kt�rej Druso Tiberio i gladiator Ezio, jego luby, zachowuj� si� doprawdy obrzydliwie, tak i� stary Frontinus wymownie odwraca wzrok�� szykuj�c si� do spania, s�ysz� ciche pukanie.
��Tak?
��To ja.
Lucylla!
��Bogom niech b�d� dzi�ki! Wejd�.
Ma na sobie jedwabn� koszul�, do tego stopnia przezroczyst�, �e r�wnie dobrze mog�aby paradowa� nago. W jednym r�ku trzyma ma�y �wiecznik, w drugiej butelkꠗ chyba wina. Wida�, �e wysz�a z uczty lekko zawiana. Bior� najpierw �wiecznik, �eby si� nie podpali�a, potem flaszk�.
��Mogliby�my zaprosi� Adrianꠗ proponuje filuternie.
��Zwariowa�a�?
��A ty by� nie chcia� troch� powariowa�?
��Dwie na raz�
��Jeste�my najlepszymi przyjaci�kami. Wszystkim si� dzielimy.
��Nie�� sprzeciwiam si�.�� Tym si� nie podzielicie.
��Cymbelinie, jeste� prowincjuszem.
��Mo�e i jestem. Jedna kobieta w zupe�no�ci mi wystarczy.
Wydaje si� rozczarowana. Przypuszczam, �e obieca�a mnie sprezentowa� Adrianie. C�, to wci�� imperialna Italia, gdzie nie umar�a odwieczna tradycja bezwstydnej rozwi�z�o�ci. Chocia� uwa�am si� za Rzymianina, nie jestem nim chyba a� do tego stopnia. Adriana Frontina jest zachwycaj�co pi�kna, owszem, lecz to samo mo�na powiedzie� o Lucylli. A w chwili obecnej pragn� tylko jej. Koniec, kropka. Prosta zachcianka prowincjusza. Niew�tpliwie kiedy� tego po�a�uj�, ale dzi� z o�lim uporem obstaj� przy swoim zdaniu.
Lucylla, mimo rozczarowania, przyst�puje do dzie�a ze zdwojon� pasj�. Ta noc mija bezsennie jak b�yskawica. Rzucamy si� na siebie z furi� dzikich stworze�. Uczy mnie kolejnych sztuczek i klaszcze, dumna ze swoich erotycznych zdolno�ci. W Brytanii nie u�wiadczy si� takich kobiet. Przynajmniej ja ich nie spotykam.
O �wicie stoimy na balkonie mojej sypialni, zm�czeni najprzyjemniejszym trudem na �wiecie, i smakujemy wonn�, ch�odn� bryz�, wiej�c� od zatoki.
��Kiedy chcesz jecha� na p�noc?�� pyta.
��Kiedy ty pojedziesz.
��Mo�e jutro?
��Czemu nie.
��Ostrzegam, mo�esz prze�y� szok, widz�c, co si� dzieje w Urbs Romie.
��Skoro tak, trudno.
���atwo ci� zaszokowa�, Cymbelinie, prawda?
��Niezupe�nie. Niekt�re rzeczy s� dla mnie nowe, to wszystko.
Lucylla chichocze.
��Bez obaw, ju� ja ci� wyedukuj�. Im wi�cej zobaczysz, tym mniej b�dziesz si� ba�. M�j biedny, uroczy barbarzy�co.
��Prosi�em ci�, pami�tasz�
��M�j biedny, uroczy Celcie. Jed� ze mn� do Rzymu, skarbie. Lecz pami�taj: b�d�c w Rzymie, najlepiej jest zachowywa� si� jak Rzymianie.
��Postaram siꠗ obiecuj�.
Na podr� dano nam inny rydwan, nale��cy do Ezia, kt�rym ten przyjecha� sam z Urbs Romy. Za tydzie� wraca na p�noc z Drusem Tiberiem; pomkn� rydwanem tego ostatniego, lecz rydwan Ezia musi zosta� odstawiony do stolicy. Dlatego my nim jedziemy. Nie dor�wnuje temu, kt�ry niedawno mia�a do dyspozycji Lucylla, mimo to wygl�da okazalej, ni� mo�na by si� spodziewa� po kim� takim jak Ezio. Z pewno�ci� otrzyma� go w prezencie od Drusa.
Wszyscy domownicy wylegaj� przed dom, �eby nas po�egna�. Marcello Domiziano zapewnia, �e ilekro� odwiedz� Neapolis, jego willa b�dzie sta�a przede mn� otworem. Zapraszam go do Brytanii, w go�cin� do mojej rodziny. Adriana �ciska si� z Lucyll� i nie jest to tylko przyjacielski u�cisk (zaczynam mie� co do nich pewne podejrzenia) i ca�uje mnie lekko w policzek. Kiedy si� jednak odwracam, dostrzegam jej wzrok roziskrzony b�yskami w�ciek�o�ci i �alu. Niewykluczone, �e uczyni�em z niej wroga. Ale mo�e w przysz�o�ci da si� naprawi� to i owo; przyjemnie b�dzie spr�bowa�.
Naszym szlakiem na p�noc b�dzie Via Roma; musimy dosta� si� do miasta i tam wjecha� na go�ciniec. Z braku wo�nicy kieruj� rydwanem, a Lucylla siedzi obok na ko�le. Nasza para smuk�ych, r�czych arab�w jest dobrze zgrana i nie trzeba zbyt cz�sto szarpa� cuglami. Dzie� jest �adny, rze�ki, wieje �agodna bryza. Jeszcze jeden s�oneczny, letni dzie� w dziesi�tym miesi�cu roku. Wspominam rodzinn� ziemi�; jak tam musi by� teraz mokro i ponuro!
��Czy zima kiedykolwiek dociera do Italii?�� pytam.�� A mo�e cesarze wyjednali sobie u bog�w pogod�?
��O, i tu si� zrobi zimno, spadn� deszcze. Sam zobaczysz. Tu jeszcze nie jest najgorzej, lecz w Rzymie zima daje w ko��. Zostajesz na Saturnalia?
Odb�d� si� dopiero za dwa miesi�ce.
��Chyba tak. Na dobr� spraw�, nie zastanawia�em si� nad tym.
��W takim razie zobaczysz, jak mo�na tu zmarzn��. Zazwyczaj na zim� udaj� si� do Ajgyptos lub na Sycyli�, lecz w tym roku zamierzam zosta� w Rzymie.�� Przytula si� do mnie.�� Ju� my si� ogrzejemy, kiedy przyjd� szarugi. Prawda, Cymbelinie, �e b�dzie mi�o?
��Cudownie. Z drugiej strony, ch�tnie zwiedzi�bym Ajgyptos. Pojed�my tam razem na wycieczk� pod koniec roku. Piramidy, wielkie �wi�tynie w Menfe�
��Tej zimy musz� by� w Italii. W Rzymie lub gdzie� pod Rzymem.
��Naprawd�? A to czemu?
��Sprawy rodzinne�� odpowiada�� zwi�zane z moim wujkiem. Nie wolno mi o tym rozmawia�.
Momentalnie czytam w jej my�lach.
��Ponownie wybior� go na stanowisko konsula, prawda? Mam racj�?
Nieruchomieje, g�o�no wci�ga powietrze i ju� wiem, �e si� nie pomyli�em.
��Nie wolno mi nic powiedzie栗 odrzeka po chwili.
��A wi�c to prawda, inaczej by� nie mo�e. Nowo wybrani konsulowie obejm� urz�d w pierwszy dzie� januariusa, a ty chcesz uczestniczy� w ceremonii. Dla niego to b�dzie ju� czwarty raz? A mo�e pi�ty?
��Prosz� ci�, Cymbelinie, przesta�.
��Przynajmniej jedno mi obiecaj. Zostaniemy w Rzymie do zaprzysi�enia, a potem pojedziemy do Ajgyptos. W po�owie stycznia, dobrze? Ju� sobie wyobra�am, jak z Aleksandrii p�yniemy �odzi� w g�r� Nilu, tylko my dwoje�
��Wybiegasz daleko w przysz�o��. Nie mog� niczego obiecywa� z takim wyprzedzeniem.�� �agodnie k�adzie d�o� na moim przedramieniu.�� Ale i tak b�dziemy si� nie�le bawi�, co, skarbie, na przek�r mrozom i deszczom?
Widz�, �e nie ma sensu naciska�. By� mo�e januarius ma ju� ca�y zaj�ty, przy czym w planach nie uwzgl�dni�a raczej mojej osoby. A nu� wyrusza na wycieczk� do Afryki z przyjacielem z cesarskiego rodu, na przyk�ad m�odym Flawiuszem Cezarem? Irracjonalna zazdro�� skr�ca mi wn�trzno�ci. W ko�cu jednak t�umi� w sobie wszelk� my�l o styczniu. Jest pa�dziernik, a urzekaj�ca urod� Lucylla Junia Skawiola b�dzie dzi� ze mn� spa�a, tak samo jak jutro, pojutrze, popojutrze, a� do Saturnali�w. Je�li tego zechc�, a chc� z ca�ego serca�� ba, o niczym innym nie my�l�.
Mijamy wspania�e hotele przy Via Roma. Okaza�e frontony z�oci blask porannego s�o�ca. Niebawem zaczynamy pi�� si� w g�r�, na podmiejskie wzg�rza, wzd�u� ci�gu pomniejszych willi. Tu i �wdzie na samotnych wzniesieniach, roz�o�one wok� szczyt�w, wida� wiekowe posiad�o�ci cz�onk�w rodziny cesarskiej. Po pewnym czasie zje�d�amy z pog�rza na otwarty teren. Przemierzamy �yzne r�wniny Campanii Felix w kierunku po�o�onej daleko na p�nocy stolicy.
Na pierwszy nocleg zatrzymujemy si� w Kapui, gdzie Lucylla chce mi pokaza� freski w mitreum. Zamierzam wyci�gn�� list kredytowy, �eby zap�aci� za pok�j w hotelu, lecz okazuje si�, �e apartament dostajemy za darmo. Magiczne imi� Skawioli otwiera wszystkie drzwi. Freski s� przepi�kne: b�g zarzyna bia�ego byka, pod kt�rym czyha w��. Maj� tu r�wnie� ogromny amfiteatr, gdzie ongi� Spartakus wznieci� bunt gladiator�w. Widz�c, jak gapi� si� z podziwem prowincjusza, Lucylla zauwa�a, �e amfiteatr w Rzymie jest du�o wspanialszy.
Przynosz� nam obiad do pokoju: piersi ba�anta i mocne, aromatyczne wino. P�niej d�ugo namaczamy si� w wannie przed conocnym starciem �ywio��w. Takie �ycie mog� wie�� do ko�ca roku i d�u�ej.
A rano znowu w drog�, na p�nocny zach�d go�ci�cem Via Roma, kt�ry w zasadzie nazywa si� tu Via Appia. Niegdy� tym staro�ytnym szlakiem przemieszcza�y si� wojskowe hufce, �eby rozgromi� s�siad�w na po�udniu Italii. To senna, wiejska okolica, tylko gdzieniegdzie urozmaicona cyklopowymi ruinami umar�ych miast, kwitn�cych hen w czasach przedroma�skich, lub nowszymi miastami na wzg�rzach, i tak licz�cymi sobie tysi�c lat i wi�cej. Czu� tu olbrzymi ci�ar wiek�w.
Swoim nieustaj�cym szczebiotaniem Lucylla umila mi d�ugie, senne godziny jazdy, opowiadaj�c o swoich niezliczonych bogatych przyjacio�ach w Rzymie, takich jak Claudio, Traiano, Alessandro, Marco, Aureliano czy Valeriano. By�o ich bez liku, prawie sami m�czy�ni. Powtarzaj� si� r�wnie� imiona kobiet: Domitilla, Sewerina, Giulia, Paolina, Tranquillina. Ani chybi wielcy panowie i szacowne panie. W�r�d plotek dorzuca lekkim tonem opowiastki o cz�onkach rodziny cesarskiej, kt�rych�� jak si� zdaje�� dobrze zna, ma�o tego, jest z nimi w serdecznej komitywie. Dotyczy to nie tylko m�odego cesarza, ale jego czterech braci i trzech si�str, licznego kuzynostwa i dalszych krewnych.
Nigdy dot�d nie u�wiadamia�em sobie, jak bardzo rozbudowanym organizmem jest rodzina naszych Cezar�w, ilu w niej nieudacznych ksi���t i ksi�niczek, a ka�dy wyposa�ony w pa�ace, s�u��cych, kochank�w i komiliton�w. I nie jest nawet jedn� rodzin� owa grupa arystokrat�w, kt�rzy poci�gaj� za sznurki tego �wiata. Cho� bowiem na przestrzeni dziewi�tnastu stuleci istnienia imperium tron nale�a� do niezliczonych dynastii, z kt�rych wi�kszo�� dawno upad�a, to jednak potomkowie tych, co panowali w ci�gu ostatnich pi�ciuset lat, cho�by z dalekich odn�g rodu, w �aden spos�b ze sob� nie spokrewnieni, nosz� wielkie imi� Cezara i ubiegaj� si� o udzia�y w cesarskim skarbcu. Dynastia mo�e zosta� obalona, lecz prapraprapraprakuzynom, czyli komu�, kto dawno temu mia� brata cesarza, dziwnym zrz�dzeniem losu przez wszystkie kolejne epoki wyp�aca si� pensj� z publicznej kasy.
Ze s��w Lucylli mo�na wnosi�, �e by�a kochank� Flawiusza Cezara, a prawdopodobnie r�wnie� jego starszego brata Kamillusa Cezara, kt�remu przys�uguje tytu� ksi�cia Konstantynopola, mimo �e mieszka w Rzymie. Ponadto wyra�a si� nader pochlebnie o pewnym rzymskim hrabim, kt�ry mieni si� szumnie Neronem Romulusem Klaudiuszem Palladiusem. Kiedy o nim m�wi, jej g�os nabiera charakterystycznej barwy, b�d�cej nieomylnym znakiem tego, �e ze sob� spali.
Kipi� zazdro�ci�, i to z powodu m�czyzn, kt�rych nigdy nie widzia�em. Jak mog�a prze�y� tyle przyg�d ta dwudziestojednoletnia dziewczyna? Pr�buj� nad sob� zapanowa�. To przecie� Roma, wyzuta z resztek moralno�ci. O, tak: trzeba si� wysili�, �eby dor�wna� Rzymianom.
Wbrew sobie pr�buj� wywiedzie� si� czego� o wspomnianym Neronie Romulusie Klaudiuszu Palludiusie, lecz ona ju� opowiada o siostrze cesarza, kt�r��� jak twierdzi�� z pewno�ci� si� zachwyc�. Nazywa si� Sewerina Floriana.
��Chodzi�am z ni� do szko�y. To moja druga, po Adrianie, najlepsza przyjaci�ka. Jest po prostu przepi�kna: smag�a cera, ognisty temperament, orientalna uroda. Wzi��by� j� za Arabk�. I mia�by� racj�, bo jej babcia ze strony matki pochodzi�a z Syrii. Swego czasu by�a tancerk�, jak wie�� niesie�
I tak dalej, i dalej. A� si� zastanawiam, czy podsun� mnie jako k�sek Sewerinie Florianie.
To ju� trzeci dzie� wyprawy. Via Appia zbli�a nas do stolicy. Zaczynamy dostrzega� po obu stronach traktu cesarskie grobowce. Lucylla chyba wszystkie dobrze zna, poniewa� wymienia je po kolei.
��Tam masz grobowiec Flawiusza Romulusa, a tu le�y Klaudiusz IX. Tu za� Gajusz Marcjusz, tu Cecylia Metella (�y�a w czasach Augusta Cezara), tam Tytus Galiusz. O, tam Konstantyn V, tam w jednym grobowcu Lucjusz i Arkadiusz Agryppa. Herakliusz III, Gajusz Paulus, Marek Anastazjusz�
Cz�owiek ugina si� pod brzemieniem wiek�w.
��A co z tymi, co �yli najdawniej?�� pytam.�� Co z Augustem, co z Tyberiuszem, co z Klaudiuszem?
��Grobowiec Augusta zobaczysz w mie�cie. A Tyberiusz? Jako� nikt nie mo�e sobie przypomnie�, gdzie go pochowano. Wielu, mo�e nawet dziesi�ciu, z�o�ono w grobowcu Hadriana nad rzek�. Antoninusa Piusa, Marka Aureliusza; znajdziesz tam ca�y hufiec zmar�ych cesarzy. Co si� tyczy Juliusza Cezara, to jego wspania�y gr�b znajduje si� na samym �rodku Forum, cho� archeolodzy twierdz�, �e pochowano tam kogo� innego, bo grobowiec powsta� sze��set lat p�niej. Patrz tam! Cymbelin! Widzisz ju�? Przed nami mury miasta. Roma! Roma!
A wi�c ju�! Urbs Roma, matka wszystkich miast, stolica �wiata, cesarska metropolia. Bia�e, wyk�adane marmurem wa�y, tyle razy przebudowywane i odbudowywane, wyrastaj� nagle przed moimi oczami. Roma! Kmiotek z dalekiego kraju, przyt�oczony wspania�o�ci� widoku, dygocze jak osika. Dreszcz zachwytu, kt�ry tak mocno mn� szarpie, przenosi si� lejcami na konie; jeden z nich odwraca si� i patrzy na mnie, jak mi si� wydaje, z pogard� i zdziwieniem.
Roma jest niczym palimpsest. Najpierw zapisany, potem wyczyszczony, a potem znowu zapisany, i tak wiele razy. Przy czym wszystkie wcze�niejsze teksty przebijaj� spod naj�wie�szego. Dwa tysi�ce lat historii w jednym okamgnieniu pora�aj� zdumionego przybysza. Niczego si� tu nie wyburza, chyba �e w celu wzniesienia gmachu jeszcze pi�kniejszego na tym samym miejscu. Tu i �wdzie spotyka si� ostatnie malownicze pami�tki po Rzymie z czas�w Republiki�� Pierwszej Republiki, powinienem powiedzie栗 przy�o�one marmurem Rzymu Augusta Cezara, a nast�pnie Rzymem wszystkich kolejnych cesarzy: Hadriana, Septymiusza Sewera czy Flawiusza Romulusa, kt�ry �y� i w�ada� miastem tysi�c lat po Sewerze. Jak r�wnie� Rzym po�o�ony na samym wierzchu przez s�awnego zdobywc� �wiata Trajana VII w epoce dobrobytu, kt�ra nasta�a po zjednoczeniu Cesarstwa Wschodniego i Zachodniego przez Flawiusza. Wszystkie warstwy mieszaj� si� w historycznym centrum miasta, kt�re otacza monumentalny pier�cie� olbrzymich, koszmarnych wie�: obrzydliwych biurowc�w i apartamentowc�w dzisiejszego Rzymu.
Wszelako nawet one, cho� strasz� szpetot�, s� brzydkie w zapieraj�cym dech rzymskim stylu. Roma to pot�ne miasto; przewy�sza inne we wszystkim, a wi�c i w brzydocie.
Lucylla s�u�y za przewodnika, przybli�aj�c mi s�awne na ca�y �wiat miejsca, kt�re mijamy: �a�nie Karakalli, Wielki Cyrk, �wi�tyni� boskiego Klaudiusza, wie�� Emiliusza Magnusa, a nawet ci�kawy i zaprojektowany bez wyczucia proporcji �uk triumfalny, kt�ry w roku 1952 zbudowa� bizantyjski cesarz Andronik dla upami�tnienia kr�tkotrwa�ej greckiej hegemonii po wygraniu wojny domowej. Rzymianie zostawili go celowo, �eby zachowa� w pami�ci swoj� jedyn� wielk� kl�sk� w dziejach. Dok�adnie naprzeciwko, na drugim ko�cu alei, znajduje si� pi�ciokrotnie wi�kszy �uk Flawiusza Romulusa, b�d�cy wspomnieniem ostatecznej rozprawy z Grekami po dw�ch wiekach ich zaborczego panowania.
Chaotyczny ruch na drogach przyprawia o zawr�t g�owy. Wsz�dzie rydwany, tramwaje ci�gni�te przez konie, rowery oraz pojazdy, o kt�rych Lucylla m�wi, �e je�d�� od niedawna: ma�e ciuchcie na par�, nie potrzebuj�ce szyn. Zasady ruchu drogowego chyba nie s� znane, bo ka�dy wehiku� porusza si�, jak mu wygodniej, nikt nie daje sygna��w, kierowcy staraj� si� zastraszy� innych gestami i obelgami. Na pocz�tku dziwnie si� czujꠗ nie dlatego, �ebym by� strachliwy, ale �e my, Brytowie, ju� w male�ko�ci uczymy si� szacunku dla ludzi na go�ci�cach. Zaraz si� jednak okazuje, �e nie mam wyj�cia, musz� post�powa� tak samo. Kiedy jeste� w Rzymie i tak dalej, i dalej� Stare powiedzenie pasuje do wszystkich aspekt�w �ycia w stolicy.
��Tu w lewo. Teraz w prawo. Widzisz tam Koloseum? Wi�ksze ni� my�la�e�, co? Skr�� w prawo! W prawo! Tam dalej mamy Forum, a na wzg�rzu Kapitol. Ale my pojedziemy w przeciwnym kierunku, do Palatynu. Tamto wzg�rze, widzisz? Pe�no na nim pa�ac�w.
O, tak. Olbrzymie cesarskie rezydencje, ze czterdzie�ci albo i wi�cej, powciskane gdzie popadnie, bez �adu i sk�adu. �eby zbudowa� ten niewiarygodny g�szcz wspania�ych budowli, musiano zr�wna� z ziemi� ca�e g�ry marmuru.
Zmierzamy w sam �rodek tej gmatwaniny. Wjazd na Palatyn jest skrupulatnie patrolowany, wsz�dzie zgraje pretorian�w. Wszyscy jednak znaj� Lucyll�, bo machni�ciem r�ki ka�� nam jecha� dalej. Pr�buje mi t�umaczy�, kt�ry pa�ac do kogo nale�y, ale w tym beznadziejnym m�tliku nawet ona ma w�tpliwo�ci. Pod spodem tego, co wida�, znajduj� si� pierwsze pa�ace z czas�w wczesnego imperium�� pa�ace Augusta, Tyberiusza i Flawiusz�w�� lecz w p�niejszych wiekach ka�dy cesarz pragn�� doda� w�asne ozdoby i udogodnienia, przez co dzi� wzg�rze stanowi zwariowan� mozaik� dwudziestu r�nych styl�w oraz dow�d cesarskiej wspania�o�ci i rozrzutno�ci. W XXIV w. jeden z bardziej zbzikowanych w�adc�w epoki dekadencji dostawi� kilka kuriozalnych budynk�w w stylu orientalnym i neobizantyjskim. Co krok to jakie� wie�yczki, arkady, pawilony, altany, kolumnady, kopu�y, bazyliki, fontanny i niezwyk�e rozleg�e sklepienia.
��A cesarz?�� pytam.�� Gdzie on w tym wszystkim ma pa�ac?
Niedba�ym gestem wskaza�a �rodek tego zbiorowiska.
��Stale przenosi si� z miejsca na miejsce. Nigdy nie sp�dza dw�ch nocy z rz�du w tym samym pa�acu.
��Dlaczego? Tak lubi zmienia� otoczenie?
��Ale� sk�d. Aktyniusz Warro mu ka�e.
��Kto?
��Warro, prefekt pretorian�w. Wsz�dzie w�szy spisek na �ycie cesarza.
Wybucham �miechem.
��Je�li ginie cesarz, zwykle zamachowcem jest jego w�asny prefekt pretorian�w, czy� nie?
��To prawda, ale cesarz, dop�ki nie wra�� mu no�a w brzuch, zawsze uwa�a, �e jego prefekt jest tym pierwszym, kt�ry b�dzie mu bezwzgl�dnie wierny. Inna rzecz, �e nikt nie chce mordowa� naszego przyg�upiego, lalusiowatego Maksencjusza.
��Skoro jest tak niekompetentny, jak si� o nim m�wi, to czemu nie pr�bujecie odebra� mu w�adzy?
��Po co? �eby na tronie zasiad� jeden z jego braci, jeszcze wi�kszych gamoni? O, nie, Cymbelinie. Ju� ja ich wszystkich dobrze znam. Maksencjusz jest z nich najlepszy. Niech nam d�ugo �yje.
��A jak�e, niech �yje cesarz Maksencjusz!�� dorzucam i razem trz�siemy si� ze �miechu.
Pa�ac, do kt�rego zmierzamy, stoi na wzg�rzu stosunkowo nied�ugo. To bogato dekorowany pawilon go�cinny z wieloma skrzyd�ami, przyozdobiony pstrokacizn� mozaik z dzikimi plamami w jadowitym ��tym kolorze i bezkompromisowej czerwieni. Zosta� wzniesiony pi��dziesi�t lat temu za panowania szalonego cesarza Demetriusza, ostatniego w�adcy epoki dekadencji. Lucylla ma w nim niewielki apartament, b�d�cy uprzejmym darem ze strony jej dobrego przyjaciela ksi�cia Flawiusza Rufusa. Najwidoczniej na Palatynie mieszka ca�kiem sporo nie nale��cych do rodziny cesarskiej cz�onk�w rzymskiej socjety. Ma to swoje praktyczne uzasadnienie, bo w Rzymie przeogromny jest nie tylko ruch uliczny, ale i liczba wydawanych przyj��.
Pocz�tek mojego pobytu w stolicy wygl�da tak samo jak w Neapolis: ju� pierwszego wieczoru mam uczestniczy� w wystawnym przyj�ciu. Lucylla m�wi, �e gospodarzem b�dzie nikt inny, tylko sam s�awny hrabia Neron Romulus Klaudiusz Palladius, kt�ry nie mo�e si� doczeka� na spotkanie ze mn�.
��Kim on w�a�ciwie jest?�� pytam.
��Bratem jego dziadka by� hrabia Walerian Apollinaris. Zapewne o nim s�ysza�e�.
��Oczywi�cie.�� Nie trzeba si� kszta�ci� na kantabrygijskiej uczelni, �eby zna� g��wnego architekta nowo�ytnego imperium, wielkiego pi�ciokrotnego konsula z czas�w pierwszej wojny zjednoczeniowej. To w�a�nie on wydoby� poobijane i rozpadaj�ce si� Cesarstwo z otch�ani dekadencji, po�o�y� kres powstaniom w prowincjach, kt�re n�ka�y pa�stwo w czasie burzliwego XXV wieku, odbudowa� autorytet w�adzy centralnej i wprowadzi� na tron Laureolusa Cezara, dziadka obecnego imperatora. Ten�e Apollinaris�� dzia�aj�c w imieniu Laureolusa jako osoba z uprawnieniami cesarza�� wprowadzi� rz�dy terroru, �w czas brutalnej dyscypliny, kt�ry przypomnia� Cesarstwu, na dobre lub na z�e, dawn� �wietno��, jak� cieszy�o si� ostatnio za panowania Flawiusza Romulusa i Trajana VII. I sam pad� ofiar� terroru wesp� z wieloma innymi.
Nic nie wiem o jego dalekim krewniaku Neronie Romulusie Klaudiuszu Palladiusie z wyj�tkiem tego, co powiedzia�a mi Lucylla. Jednak sam ton, jakim za ka�dym razem wymawia jego pe�ne imi�, wskazuje, �e hrabia idzie �ladami przodk�w i ma w Cesarstwie du�o do powiedzenia.
I rzeczywi�cie, po przybyciu do pa�acu hrabiego na Wzg�rzu Palaty�skim od razu widz�, �e nie pomyli�em si� w swoich przypuszczeniach. Sam pa�ac jest stosunkowo skromny: uroczy budyneczek w dolnej partii zbocza niedaleko Forum, wzniesiony, jak si� dowiaduj�, w czasach renesansu dla jednej z na�o�nic Trajana VII. Hrabia nigdy nie zabiega� o najwy�sze urz�dy w imperium i tak samo nie potrzebowa� bogatej rezydencji dla podkre�lenia swojej warto�ci. Jednak�e lista go�ci m�wi sama za siebie.
Jest urz�duj�cy konsul Aulus Galeriusz Bassanius. S� dwaj bracia cesarza i jedna siostra. A tak�e wujek Lucylli, dystyngowany i wszystkim dobrze znany Gajusz Juniusz Skawiola, czterokrotny konsul Rzymu i w powszechnej opinii najpot�niejszy cz�owiek w imperium, nie licz�c�� cho� tu zdania s� podzielone�� cesarza Maksencjusza.
Lucylla przedstawia mnie najpierw Skawioli.
��Oto m�j przyjaciel Cymbelin Wetruwiusz Skapulanus z Brytanii�� m�wi z emfaz�.�� Poznali�my si� w domu Marcella Domiziana w Neapolis i od tamtej pory si� nie rozstajemy. Czy� on nie jest wspania�y, wujku Gajuszu?
Co ma m�wi� cz�owiek, zw�aszcza nieobyty ze �wiatem prowincjusz, postawiony znienacka twarz� w twarz z najwybitniejszymi obywatelami mocarstwa?
Na szcz�cie nie j�kam si�, nie potykam, nie szukam rozpaczliwie s��w. Do�� g�adko odpowiadam:
��Kiedy wyrusza�em z Brytanii, nawet mi si� nie �ni�o, �e ujrz� kolebk� imperium, ma�o tego, �e b�d� mia� zaszczyt pozna� samego ojca ojczyzny!
W odpowiedzi u�miecha si� �yczliwie i m�wi:
��My�l�, przyjacielu, �e stawiasz mnie zbyt wysoko. Ojcem ojczyzny jest cesarz. Jak tu napisano.�� Wyci�ga z portmonety now�, b�yszcz�c� sestercj� i tak mi j� pokazuje, �ebym przeczyta� s�owa na obrze�u: enigmatyczny ci�g skr�conych cesarskich tytu��w, t�oczony na wszystkich pieni�dzach od niepami�tnych czas�w.�� Widzisz?�� Wskazuje litery na rancie monety, tu� nad czo�em cesarza Maksencjusza.��
Nie wiem, o co mu chodzi. Mo�e o nic szczeg�lnego.
��Ale� sk�d�� odpowiadam.
Mimowolnie taksuj� go spojrzeniem. Skawiola jest szczup�ym, �ylastym m�czyzn� �redniego wzrostu, oko�o pi��dziesi�tki, �ysiej�cym�� przy czym resztka rzadkich w�os�w, rudych jak u Lucylli, le�y ulizana na g�owie. Ko�ci policzkowe ma odstaj�ce, nos garbaty, silnie zarysowany podbr�dek, oczy za� blade, w lodowym szarob��kitnym odcieniu, zbli�one barw� do mlecznoniebieskich szafir�w. Zdumiewa mnie jego podobie�stwo do Juliusza Cezara, kt�rego s�ynny portret umieszczono na dziesi�ciodenarowym znaczku pocztowym. Ma ten sam wyraz absolutnie niez�omnej determinacji, pochodz�cej z niewyczerpalnych zasob�w wewn�trznego �aru.
Wypytuje mnie o ojczyzn� i podr�e, z pozorn� uwag� s�ucha odpowiedzi, �yczy powodzenia i praktycznie odgania mnie od siebie.
Nogi si� pode mn� uginaj�, czuj� sucho�� w gardle.
Teraz musz� si� spotka� z hrabi�, gospodarzem przyj�cia, kt�ry te� jest nie byle kim. Neron Romulus Klaudiusz Palladius, czego mo�na si� by�o spodziewa�, rzeczywi�cie jest nietuzinkow� postaci�. To szarmancki, wyelegantowany m�czyzna w wieku czterdziestu lat, wysoki jak na Rzymianina i mocno zbudowany, maj�cy g�st�, starannie przystrzy�on� czarn� brod�, smag�� i zdrow� karnacj� tudzie� ciemne, przenikliwe oczy. Otacza go aura bogactwa, w�adzy, przebojowo�ci oraz�� nawet ja jestem w stanie to zauwa�y栗 n�c�cej zmys�owo�ci.
��Cymbelin!�� odzywa si� natychmiast.�� Wspania�e, romantyczne imi�. Imi� kr�la. Witaj w moim domu, Cymbelinie z Brytanii.�� M�wi d�wi�cznym, umiej�tnie modulowanym basem, jakim m�g�by si� pos�ugiwa� aktor lub �piewak operowy.�� Mam nadziej�, �e b�dziemy ci� tu cz�ciej widywali, p�ki mieszkasz w Rzymie.
Stoj�ca obok mnie Lucylla wpatruje si� w niego z prawie nabo�nym uwielbieniem. Co powinno przyprawi� mnie o zazdro��, lecz wyznam szczerze, �e sam jestem nim zafascynowany i wcale si� nie dziwi�, �e ona te� jest pod jego urokiem.
K�adzie mi lekko d�o� na ramieniu.
��Chod�, poznasz paru moich przyjaci�.
I oprowadza mnie po sali. Przedstawia mnie obecnemu konsulowi Galeriuszowi Bassaniusowi, zaskakuj�co m�odemu i frywolnie ubranemu jak na osob� piastuj�c� tak wysoki urz�d, a tak�e aktorom, kt�rym si� chyba wydaje, �e o nich s�ysza�em, wi�c musz� udawa�, �e tak jest w istocie. Tak�e gladiatorowi, tym razem znanemu mi ze s�yszenia (kt�by nie s�ysza�, skoro to przes�awny Marek Semproniusz Diodorus, zwany Markiem Zab�jc� Lw�w), jak te� nad�tym m�odym damom, z kt�rymi rad nierad wdaj� si� w swawoln� pogaw�dk�, cho� Lucylla ma wi�cej urody w lewym �okciu ni� one w ca�ym ciele.
Mijaj�c atrium, gdzie popisuje si� �ongler, przechodzimy do drugiej komnaty, r�wnie zat�oczonej. Tam przewa�a osobliwie wytworny ton rozm�w, a ludzie stoj� w zabawnych teatralnych pozach. Po chwili ju� wiem dlaczego.
S� tu cz�onkowie rodziny kr�lewskiej, ka�dy wi�c sili si� na dworskie maniery. Dwaj ksi���ta kr�lewskiej krwi, prosz�, prosz�. Lucylla prowadzi mnie na spotkanie z nimi.
Pierwszy to Kamillus Cezar, ksi��� Konstantynopola, najstarszy z czterech braci cesarza. Jest gruby, rozleniwiony, ma t�ust� sk�r� i flejtuchowaty spos�b bycia. Gdyby Gajusza Juniusza Skawiol� przyr�wna� do Juliusza Cezara, to jego nale�a�oby postawi� obok Nerona. A jednak pomimo wszelkich oznak zgnu�nienia �atwo dostrzegam �lady twardych rodzinnych rys�w twarzy: ostry, smuk�y, w�adczy nos, podbr�dek herosa, a przede wszystkim zimne oczy, b��kitne jak arktyczne lody, na wp� schowane pod sowimi okularami. Zupe�nie jakby surowe oblicze starego cesarza Laureolusa uwi�z�o w oty�ym ciele wnuka obiboka.
Cho� wiecz�r dopiero si� zacz��, Kamillus ma ju� tyle w czubie, �e nie jest w stanie rozmawia�. Macha niedbale pulchn� d�oni� i zaraz zapomina o mojej obecno�ci.
Nast�pnie podchodzimy do nieco m�odszego Flawiusza Rufusa Cezara. Jestem do niego wrogo nastawiony, poniewa� m�g� si� rozkoszowa� Lucyll�, kiedy mia�a zaledwie szesna�cie lat, lecz w gruncie rzeczy to czaruj�cy, �yczliwy i bardzo atrakcyjny m�czyzna. Da�bym mu ze dwadzie�cia pi�� lat. I on ma rodzinne rysy twarzy, a do tego jest szczup�y, wysportowany, spostrzegawczy i prawdopodobnie r�wnie� inteligentny. Je�li ludzie s�usznie uwa�aj� jego brata Maksencjusza za bufona i utracjusza, mo�na tylko �a�owa�, �e tronu nie obj�� Flawiusz Rufus, kiedy stary dziadek wreszcie zwl�k� si� ze sceny. Nast�pstwo tronu nale�y si� jednak najstarszemu z braci, tak nakazuje odwieczne prawo. Poniewa� ksi��� Florus zmar� trzy lata przed �mierci� swojego ojca Laureolusa, w�adza przesz�a w r�ce Maksencjusza, najstarszego syna Florusa. Gdyby do tego nie dosz�o, �wiat m�g�by dzi� wygl�da� zupe�nie inaczej. No, chyba �e przeceniam walory m�odszego ksi�cia. Bo czy Lucylla nie powiedzia�a mi, �e Maksencjusz jest z nich wszystkich najlepszy?
Flawiusz Rufus, kt�ry raczej wie, �e jestem tymczasow� maskotk� Lucylli, i wcale si� tym nie przejmuje, namawia mnie, �ebym z�o�y� mu wizyt� pod koniec roku we wspania�ej cesarskiej willi w miejscowo�ci Tibur, dzie� drogi od Rzymu, gdzie b�dzie obchodzi� Saturnalia w gronie kilkuset najbli�szych przyjaci�.
��Aha, we� te� rud��� m�wi weso�ym tonem Flawiusz Rufus.�� Nie zapomnisz o niej, prawda?
Posy�a jej ca�usa, a mnie przyjacielsko klepie po d�oni i wraca do p�aszcz�cych si� przed nim zausznik�w. Odczuwam ulg� i zadowolenie, �e nasze spotkanie wypad�o tak dobrze.
Jednak�e Lucylla najsmaczniejszy rodzinny k�sek zostawi�a na koniec.
Jej najlepsza przyjaci�ka z lat dzieci�stwa, kole�anka ze szko�y i dystyngowana krewniaczka: ksi�niczka Sewerina Floriana, siostra samego cesarza. Mam ochot� pa�� przed ni� na twarz w niemym uwielbieniu, ol�niony jej urod�.
Lucylla mia�a racj�: Sewerina Floriana ma smag�� karnacj�, wschodnie rysy twarzy i nami�tne spojrzenie. Pod wzgl�dem wygl�du nie przypomina pozosta�ych cz�onk�w rodziny panuj�cej: jej oczy s� czarne, nos figlarnie zadarty, podbr�dek elegancko zaokr�glony. Od razu wiadomo, �e nie jest rodzon� siostr� cesarza. Jej matk� by�a zapewne kt�ra� metresa ojca Maksencjusza. Monarchowie mog� mie� jedn� �on� na raz, jak my wszyscy, lecz nie jest tajemnic�, �e cz�stokro� je zmieniaj�, a czasem wracaj� do poprzedniej� bo kt� im si� sprzeciwi? Je�li matka Seweriny przypomina�a swoj� c�rk�, to nie dziwota, �e romansowa� z ni� �wi�tej pami�ci ksi��� Florus.
Rozmawiaj�c z Juniuszem Skawiol� i Klaudiuszem Palladiusem, bez trudu znajdowa�em odpowiednie s�owa, lecz w obecno�ci Seweriny Floriany zapominam j�zyka w g�bie. Kiedy wi�c Lucylla z ni� gaw�dzi, stoj� z boku skr�powany jak olbrzymi w�, kt�rego Lucylla jako� zaci�gn�a na przyj�cie. Rozprawiaj� o neapolita�skiej �mietance towarzyskiej, Adrianie, Drusie Tiberiu i ca�ej rzeszy ludzi, kt�rych imiona nic mi nie m�wi�. R�wnie� o mnie, lecz wystrzeliwuj� zdania z tak� pr�dko�ci� w sto�ecznym dialekcie, pe�nym zwrot�w slangowych i obcych akcent�w, �e rozumiem pi�te przez dziesi�te. Od czasu do czasu Sewerina Floriana kieruje na mnie wzrok�� mo�e z uznaniem, a mo�e tylko z ciekawo�ci, zaintrygowana najnowszym nabytkiem Lucylli. Trudno powiedzie�. Staram si� dawa� jej sygna�y spojrzeniem, �e ch�tnie poznam j� bli�ej, ale sytuacja jest niezr�czna, poza tym zachowuj� si� nieostro�nie: trzeba mie� tupet, �eby my�le� o flircie z ksi�niczk� kr�lewskiej krwi i nara�a� si� na w�ciek�o�� Lucylli Skawioli, przystawiaj�c si� do jej przyjaci�ki, w dodatku na jej oczach!
Tak czy inaczej, Sewerina nie daje po sobie pozna�, �e spostrzeg�a moje �mia�e spojrzenia.
W ko�cu Lucylla odprowadza mnie z powrotem do s�siedniej komnaty. Jestem oszo�omiony.
��Widz�, �e ci� urzek�a�� odzywa si�.�� Mam racj�?
B�kam co� w odpowiedzi.
��Je�li chcesz, mo�esz si� w niej podkochiwa栗 m�wi nonszalancko.�� Mnie to nie przeszkadza, g�uptasie! Ka�dy si� w niej podkochuje, wi�c czemu nie ty? Wiem, �e jest nieziemsko pi�kna. Sama bym si� z ni� przespa�a, gdyby to bardziej mnie kr�ci�o.
��Lucylla, ja�
��To Rzym, Cymbelinie! Przesta� zgrywa� prostaczka!
��Przyjechali�my tu razem i jeste�my razem. To za tob� szalej�.
��Wierz�. A teraz przez chwil� b�dziesz marzy� o Sewerinie Florianie. Ani troch� mnie to nie dziwi. Cho� w�tpi�, czy zrobi�e� na niej wielkie wra�enie, gdy tak sta�e� i gapi�e� si� na ni� jak niemota. Z drugiej strony, ona rzadko wymaga, �eby facet mia� rozum, je�li ma �adne cia�o. Ale my�l�, �e by�aby zainteresowana. Obiecuj� ci, �e w czasie Saturnali�w dostaniesz swoj� szans�.�� Obrzuca mnie przy tym tak weso�ym, szelmowskim spojrzeniem, �e w g�owie mi si� ko�uje na my�l o jej bezwstydno�ci.
Ach, ten Rzym! Nie ma drugiego na �wiecie!
Po cichu przyrzekam sobie, �e pewnego dnia wezm� w obj�cia Sewerin� Florian�. Jest to wszelako przyrzeczenie, kt�re nie jest mi dane wype�ni�. Teraz, kiedy nie �yje, my�l� o niej z wielkim smutkiem, odtwarzaj�c w pami�ci jej egzotyczn� urod�. Z tak� sam� pr�n� t�sknot� wyobra�am sobie jej pieszczoty, z jak� m�g�bym marzy� o wizycie w pa�acu kr�lowej Ksi�yca.
Lucylla dyskretnie wypycha mnie na �rodek sali, na co ja odsuwam si� i id� chwiejnym krokiem od grupki do grupki, sil�c si� na pewno�� siebie i dobre maniery, co chwilowo przychodzi mi z najwi�kszym trudem.
W rogu sali Neron Romulus po cichu rozmawia z Gajuszem Juniuszem Skawiol�. Oto dwaj prawdziwi monarchowie�� ludzie, kt�rzy sprawuj� rzeczywist� w�adz� w Rzymie. Ale jak si� ni� dziel�, nie pr�buj� nawet zgadywa�.
Konsul Bassanius przewraca oczami i szczerzy z�by do dw�ch aktor�w, ob�o�onych grub� warstw� makija�u. Do czego on zmierza? Do przywr�cenia zwyczaj�w z czas�w Nerona i Kaliguli?
Gladiator Diodorus obmacuje trzy czy cztery dziewczyny jednocze�nie.
Przy fontannie rezyduje m�czyzna, kt�rego dot�d nie zauwa�y�em, w wieku sze��dziesi�ciu, mo�e siedemdziesi�ciu lat, z twarz� ostr� jak maczeta i sk�r� koloru dojrza�ego orzecha. Ubi�r, bi�uteria, postawa, b�ysk w oku�� wszystko to znamionuje cz�owieka mo�nego i wp�ywowego.
��Kto to?�� pytam przechodz�cego m�odzie�ca.
Patrzy na mnie ze skrajnym politowaniem. Odpowiada tonem �wiadcz�cym o zdziwieniu moj� ignorancj�, �e to Leontes Attikus. To imi� nic mi nie m�wi, wi�c musz� zada� drugie pytanie. M�j informator z jeszcze wi�ksz� wzgard� daje mi do zrozumienia, �e Leontes Attikus jest po prostu najbogatszym cz�owiekiem w Cesarstwie. �w Grek o przenikliwym wejrzeniu i spieczonej cerze, jak si� dowiaduj�, to magnat okr�towy, kt�ry kontroluje ponad po�ow� przewoz�w morskich do Nowego Rzymu. Zgarnia lwi� cz�� dochod�w z importu luksusowych towar�w, sprowadzanych z dziwnych, nieujarzmionych kraj�w za morzami.
I tak dalej, i dalej. Wci�� schodz� si� go�cie, powi�kszaj�c liczne grono rzymskiej elity; pojawia si� ka�dy, kto jest wp�ywowy, zamo�ny lub m�ody, a najlepiej wszystko naraz.
Dzi� wiecz�r na tej sali tli si� ogie�. Wnet wybuchnie �ywym p�omieniem, lecz kto m�g� to wtedy przewidzie�? Z pewno�ci� nie ja, nie ja�
Lucylla ku mojemu wielkiemu udr�czeniu rozmawia oko�o godziny z hrabi� Neronem Romulusem. Odnosz� si� do siebie z niewymuszon� swobod�, co daje mi do my�lenia, przy czym nie s� to przyjemne my�li. Obawiam si�, �e namawia j�, aby zosta�a z nim na noc po przyj�ciu. Ale jestem w b��dzie. W ko�cu Lucylla wraca i ju� mnie na krok nie odst�puje.
Jemy aromatyczne delicje, kt�rych wcze�niej nie zna�em. Pijemy wina o niespotykanym kolorze i dziwnym, pikantnym smaku. S� ta�ce oraz wyst�py teatralne w wykonaniu mim�w, �ongler�w i akrobat�w. Pewna cz�� m�odzie�y rozbiera si� bezwstydnie do naga, �eby si� ze �miechem popluska� w pa�acowym basenie. Widz� pary, kt�re ukradkiem wyskakuj� do ogrodu lub przy �wiadkach oddaj� si� amorom.
��Chod�, Cymbelinie�� m�wi w ko�cu Lucylla.�� To si� robi nudne. Wracajmy do domu i zabawmy si� troch� we dw�jk�.
Do jej apartament�w docieramy tu� przed �witem. Kochamy si� do po�udnia, a potem zasypiamy kamiennym snem, kt�ry trzyma nas w swoich obj�ciach do p�nych godzin popo�udniowych�� w�a�ciwie do wieczora, bo kiedy wstajemy, zapada zmierzch.
I tak tydzie� po tygodniu up�ywa mi jesie� w Rzymie, pora nieustaj�cych przyjemno�ci. Wsz�dzie chodz� z Lucyll�: do teatru, opery, na walki gladiator�w. W wytwornych restauracjach podejmuj� nas z honorami i daj� najlepsze stoliki. Wybieramy si� na wycieczki po zabytkach stolicy. Zwiedzam gmach senatu, s�ynne �wi�tynie, staro�ytne grobowce cesarzy. Prze�ywam niesamowite chwile, o jakich nie marzy�em w naj�mielszych fantazjach.
Niekiedy widuj� Sewerin� Florian� w restauracji lub spotykam j� na przyj�ciu. Lucylla wychodzi ze sk�ry, szukaj�c dla mnie okazji do porozmawiania z ksi�niczk�. I rzeczywi�cie dochodzi do kilku rozm�w, kt�re co� wnosz�. Sewerina wypytuje si� o moje �ycie w Brytanii, chce us�ysze�, co s�dz� o Rzymie, przekazuje ploteczki na temat ludzi stoj�cych po drugiej stronie sali.
Jej orientalna uroda wprawia mnie w zachwycenie. My, jasnow�osi Brytowie, rzadko spotykamy na swojej drodze kobiety jej pokroju. Jest istot� z innego �wiata z tymi swoimi niebieskimi pasemkami w kruczoczarnych w�osach, oczami niby tajemnicze studnie mroku, sk�r� o ciemnym odcieniu, zupe�nie niespotykanym u moich rodak�w�� sk�r� bynajmniej nie oliwkow�, cz�sto spotykan� w�r�d mieszka�c�w wschodnich rejon�w Cesarstwa, lecz ciemniejsz�, szlachetniejsz�, o aksamitnym po�ysku i fakturze. Tak�e jej g�os jest czaruj�cy, s�odko przychrypni�ty, niski i mi�kki jak d�wi�k fletu, zawsze melodyjny i cudownie modulowany.
Wie, �e jej pragn�, ale bawi si� ze mn�. Podczas naszych spotka� nigdy nie wybiega poza terytorium niezobowi�zuj�cej wymiany zda�, a ja nie mam �mia�o�ci tak po prostu przechodzi� do rzeczy. Mimo to stopniowo dochodz� do przekonania, �e pr�dzej czy p�niej zostaniemy kochankami. I prawdopodobnie do tego by dosz�o, gdyby tylko by� czas.
Dwukrotnie spotykam jej brata cesarza. Pierwszy raz w operze, gdzie siedzi w swojej lo�y. Ma na sobie tradycyjny cesarski ubi�r, czyli purpurow� tog�, a s�ysz�c gromkie pozdrowienie widowni, u�miecha si� i niedbale macha r�k�. Drugim razem, ze dwa tygodnie p�niej, pojawia si� na przyj�ciu na Wzg�rzu Palaty�skim, ubrany ju� w zwyk�y, codzienny str�j, odznaczony dla podkre�lenia rangi pojedynczym purpurowym paskiem na kamizelce.
Widz�c go z bliska, rozumiem, czemu ludzie wyra�aj� si� o nim z lekcewa�eniem. Bo wprawdzie ma cesarsk� postaw� i cesarskie rysy twarzy�� spojrzenie wodza, nos, podbr�dek i ca�� resztꠗ w niepewnym, sztucznym u�miechu Maksencjusza jest co�, co zadaje k�am wszelkim oznakom jego cesarskiego rodowodu. Mo�e nazywa� siebie Cezarem, mo�e nazywa� siebie Augustem, a tak�e ojcem ojczyzny i wielkim pontyfikiem, a jednak kiedy na niego patrz�, stwierdzam ze zdziwieniem i zgroz�, �e z g�upawym u�mieszkiem odwraca wzrok. Nie powinien by� obejmowa� tronu. Jego brat Flawiusz Rufus rz�dzi�by z prawdziwie cesarskim autorytetem.
W ka�dym razie pozna�em osobi�cie cesarza. Nie ka�dy Bryt mo�e si� tym pochwali�, a liczba tych, co mog�, b�dzie stale topnia�a.
Co pewien czas wysy�am do domu depesz�. ��wietnie si� bawi�, m�g�bym tu zosta� na zawsze, ale raczej nie zostan�. �adnych szczeg��w. Bo jak tu pisa� w przekazie telegraficznym, �e mieszkam w pa�acyku oddalonym o rzut kamieniem od oficjalnej rezydencji cesarza, sypiam z krewn� Gajusza Juniusza Skawioli, bywam na przyj�ciach z lud�mi, kt�rych imiona s� g�o�ne w ca�ym imperium, i na dok�adk� od czasu do czasu widuj� Jego Cesarsk� Mo��?
Zbli�a si� koniec roku. Pogoda si� zmieni�a, o czym uprzedza�a Lucylla. Dni s� ponure i oczywi�cie kr�tsze, jest zimniej, cz�sto pada deszcz. Nie przywioz�em z domu wielu ubra� na ch�ody, wi�c m�odszy brat Lucylli, przystojniak imieniem Akwila, zabiera mnie do krawca, �eby mi skroi� ubranie na zim�. Najnowsza rzymska moda wydaje mi si� dziwaczna, �eby nie powiedzie� ordynarna, ale czy ja jestem znawc� w tej dziedzinie? Akwila, jak r�wnie� krawiec i Lucylla szczerze chwal� moje nowe odzienie; mam nadziej�, �e nie zabawiaj� si� moim kosztem.
Zaproszenie, kt�re Flawiusz Rufus Cezar da� mi i Lucylli tamtej pierwszej nocy�� na Saturnalia do cesarskiej willi w Tiburze�� by�o, jak si� okazuje, prawdziwe. Do grudnia zupe�nie wywietrza�o mi z g�owy� ale nie Lucylli. Pewnego wieczoru oznajmia mi, �e z samego rana wyje�d�amy do Praeneste. To miejsce po�o�one niedaleko Rzymu, gdzie w staro�ytno�ci i �redniowieczu, w Jaskini Przeznaczenia, dzia�a�a wyrocznia, p�ki Trajan VII nie odebra� jej przywilej�w. Zamierzamy sp�dzi� tydzie� w maj�tku Scypiona Luculla, bardzo bogatego hispa�skiego kupca, a potem ruszy� do Tiburu i tam w czasie Saturnali�w mieszka� przez kolejny tydzie�.
Wiejska posiad�o�� Scypiona Luculla, mimo �e ju� nadesz�y pos�pne zimowe s�oty, ol�niewa niebywa�ym blaskiem. Marmurowe sale, baseny i fontanny, pi�kne ogrodowe pawilony, pomieszczenia dla zwierz�t, w kt�rych trzyma si� lwy, zebry i �yrafy, zbiory rze�b, malowide� i innych przedmiot�w artystycznych, �a�nie, wszystko na miar� cesarza. Pa�ac Luculla zosta� zbudowany ledwie przed pi�cioma laty dzi�ki zyskom z kopalni z�ota w Nowym Rzymie; wszed� w ich posiadanie w atmosferze skandalu, przekupiwszy urz�dnik�w dworskich w czasie ostatnich dramatycznych dni rz�d�w starego cesarza Laureolusa. Da si� zauwa�y�, �e przybywaj�ce tu osoby, cho� nie gardz� jego dalece id�c� go�cinno�ci�, patrz� na t� maj�tno�� jak na przyk�ad jarmarcznego tandeciarstwa.
��Ch�tnie zamieszka�bym w�r�d takiej tandety�� m�wi� do Lucylli.�� Wychodz� na strasznego prowincjusza, gdy tak m�wi�, co?
Parska �miechem.
��Poczekaj, a� zobaczysz Tibur.
I rzeczywi�cie, od razu widz� r�nic� mi�dzy zwyk�ym popisywaniem si� a prawdziwym splendorem, kiedy docieramy do s�ynnej cesarskiej willi w przededniu trwaj�cych tydzie� Saturnali�w.
Oczywi�cie, jest to rezydencja, kt�r� tysi�c siedemset lat temu wzni�s� wielki Hadrian z my�l� o swoim wypoczynku na wsi. W tamtych czasach by� to niew�tpliwie cud �wiata: wsz�dzie portyki, fontanny, krystaliczne baseny, �a�nie ma�e i du�e, biblioteki dzie� greckich i rzymskich, nimfeum, tryklinium oraz kaplice po�wi�cone wszystkim bogom, kt�rzy urzekli Hadriana w czasie jego woja�y po rzymskim �wiecie.
Ale tak tam by�o przed siedemnastu wiekami. Kolejni cesarze powi�kszali �wietno�� tego miejsca, dzi�ki czemu oryginalny zamys� architektoniczny, mimo swoich walor�w, jest dzi� tylko zal��kiem ca�o�ci, prawdopodobnie najwspanialszego pa�acu na �wiecie, rezydencji godnej samego Jowisza lub Apolla.
��Nie starczy ci dnia, �eby wszystko objecha栗 m�wi Lucylla.�� Oczywi�cie, pa�ac jest tylko cz�ciowo otwarty. Zamieszkamy w najstarszym skrzydle, do dzi� zwanym Will� Hadriana. Naoko�o zobaczysz elementy dodane przez Trajana VII, Flawiusza Romulusa, a tak�e Pawilony Katajskie, kt�re wybudowa� Lucjusz Agryppa dla swojej ��tosk�rej konkubiny, sprowadzonej z Asii Ultimy. A je�li b�dzie czas� no tak, raczej na to nie liczmy.
��Jak to?�� pytam.
Unika mojego wzroku. To pierwszy znak tego, na co si� zanosi.
Przez ca�y dzie� zje�d�aj� si� mo�ni Rzymu, �eby hucznie obchodzi� Saturnalia z Flawiuszem Rufusem. Dzi� ju� nikt nie musi mnie szeptem powiadamia�, kto jest kto. Rozpoznaj� Attikusa, potentata w bran�y kupieckiej, hrabiego Nerona Romulusa, Marka Tullia Garofalo, prezesa Banku Imperium, gladiatora Diodorusa, konsula Bassaniusa i grubego, nad�sanego ksi�cia Kamillusa, nie licz�c wielu, wielu innych. Powozy ustawiaj� si� rz�dem wzd�u� go�ci�ca przed wypuszczeniem swoich wytwornych pasa�er�w.
Nie przyje�d�a wszelako Gajusz Juniusz Skawiola. Raczej wykluczone, by go nie zaproszono, zatem wnioskuj�, �e moje wcze�niejsze przypuszczenie jest prawdziwe: zosta� wybrany na konsula na przysz�y rok i pozosta� w Rzymie, gdzie przygotowywa� si� do obj�cia posady.
Pytam Lucyll�, czy tak w�a�nie przedstawia si� sprawa z jej wujem, na co daje mi lakoniczn� odpowied�:
��W czasie �wi�t zawsze ma du�o pracy. Nie uda�o mu si� wyrwa� z miasta.
Zostanie znowu konsulem! Jestem tego pewien.
Ale si� myl�. Nazajutrz po naszym przyje�dzie przegl�dam porann� gazet� i widz� nazwiska konsul�w wybranych na now� kadencj�. Jego Cesarska Mo�� z satysfakcj� ustanawia� Publiusza Lucjusza Gallienusa i Gajusza Akacjusza Aufidiusza konsulami Rzymu. Maj� zosta� zaprzysi�eni w po�udnie pierwszego januariusa na schodach kapitoli�skich, je�li pogoda pozwoli.
A wi�c nie Skawiola. Musia� za�atwia� naprawd� wa�ne sprawy, skoro odpu�ci� sobie �wi�towanie w ostatnich dniach roku.
Kim s� nowi konsulowie, Gallienus i Aufidiusz? B�dzie to ich pierwsza kadencja na tak wysokim stanowisku�� najwy�szym, wy��czywszy cesarza.
��W dzieci�stwie byli kolegami Maksencjusza�� m�wi kto� ze wzgardliwym prychni�ciem.�� Do szko�y razem chodzili.
Kto inny za� dodaje:
��Do tej pory nie mieli�my godnego cesarza, od dzi� nie b�dziemy mieli prawdziwych konsul�w. Banda szczeniak�w udaje, �e stoi na czele rz�du.
Te s�owa, moim zdaniem, pachn� zdrad�, tym bardziej �e przecie� znajdujemy si� w cesarskim pa�acu jako go�cie brata imperatora. Jednak�e patrycjusze, o czym zd��y�em si� przekona�, s� wyj�tkowo niewybredni w swojej krytyce cz�onk�w rodziny panuj�cej, nawet gdy korzystaj� z ich go�cinno�ci.
A zaiste, niczego im nie brak. Co wiecz�r uczty i wyst�py sceniczne, za dnia natomiast ka�dy mo�e do woli korzysta� z szerokiej bazy rekreacyjnej: podgrzewanych basen�w, �a�ni, bibliotek, salon�w gier, �cie�ek je�dzieckich. Snuj� si� p�przytomnie tu i tam, jakbym zaw�drowa� do ba�niowego �wiata, co w zasadzie odpowiada prawdzie.
Trzeciego dnia na przyj�ciu o�mielam si� w ko�cu ostro�nie zbli�y� do Seweriny Floriany. Nazajutrz zamierza, o czym wiedzia�em od Lucylli, odpoczywa�, albowiem najwa�niejsze atrakcje tygodnia nadal s� przed nami. Zapraszam wi�c Sewerin� na konn� przeja�d�k� po �niadaniu. Gdy b�dziemy zupe�nie sami, gdzie� w odleg�ym zak�tku posiad�o�ci, mo�e odwa�� si� zaproponowa� spotkanie bardziej intymnej natury. Mo�e. B�d� co b�d�, pr�buj� nawi�za� romans z siostr� cesarza. A jest to tak nieprawdopodobny pomys�, �e samemu trudno mi uwierzy�, w co si� pakuj�.
Wygl�da na to, �e bawi j� moja propozycja� i chyba kusi.
M�wi jednak, �e jutro jej tu nie b�dzie. Twierdzi, �e co� jej wyskoczy�o�� rzecz sama w sobie b�aha, lecz wymagaj�ca jej natychmiastowej obecno�ci. S�owem, z samego rana wraca na kr�tko do stolicy.
��Ale wr�cisz, prawda?�� pytam z niepokojem.
��Naturalnie. Nie b�dzie mnie dzie�, g�ra dwa. Mo�esz by� pewien, �e nie zabraknie mnie na g��wnej uczcie ostatniego wieczoru.�� Obdarza mnie �obuzerskim spojrzeniem, jakby w ramach przeprosin za dzisiejsz� odmow� obiecywa�a jakie� wyj�tkowe atrakcje. Wyci�ga r�k� w stron� mojej d�oni. Przechodzi na mnie co� jakby iskierka elektryczno�ci. I na tym koniec, niczego wi�cej nie b�dzie. Nigdy tego nie zapomn�.
Nast�pnego dnia Lucylla zostaje w apartamencie, pozwalaj�c mi samotnie pow��czy� si� po terenach willi. Mocz� si� w �a�ni, p�ywam, zwiedzam galerie rze�by i malarstwa, zapuszczam si� do salonu gier, gdzie trwoni� kilka solid�w, przegrywaj�c w karty z par� ospa�ych ksi���tek.
Dostrzegam rzecz dziwn�. Nie wida� nikogo z ludzi, kt�rych spotyka�em na przyj�ciach w Rzymie na Wzg�rzu Kapitoli�skim. Hrabia Neron Romulus, Leontes Attikus, ksi��� Flawiusz Rufus, ksi��� Kamillus, Bassanius, Diodorus�� gdzie oni wszyscy przepadli? Dzi� widuj� tylko nieznajomych.
Nie maj�c u boku Lucylli, z coraz wi�kszym skr�powaniem poruszam si� w�r�d obcych ludzi. Czuj�, �e nie pasuj� do tego towarzystwa. Poniewa� nie nosz� �adnej oznaki, po kt�rej mo�na pozna�, �e jestem go�ciem krewnej Juniusza Skawioli, staj� si� bez niej ledwo ucywilizowanym przybyszem z dalekich stron, kt�ry jakim� cudem wkr�ci� si� do willi i ze zmiennym powodzeniem pr�buje udawa� dostojnego Rzymianina. Wyobra�am sobie, �e �miej� si� za moimi plecami, drwi� z mojego ubrania i na�laduj� m�j akcent.
Po powrocie do apartamentu nie znajduj� pociechy w ramionach Lucylli, kt�ra jest jaka� nieobecna, zamy�lona, dra�liwa. Pyta w spos�b najbardziej pobie�ny o wydarzenia dnia, a potem pogr��a si� z powrotem w letargicznej zadumie.
���le si� czujesz?�� pytam.
��To nic powa�nego, Cymbelinie.
��Sprawi�em ci przykro��?
��Ale� sk�d�� odpowiada.�� To minie. Te pochmurne, zimowe dni�
Tylko �e dzi� nie ma zachmurzenia. Owszem, jest ch�odno, lecz s�o�ce od rana b�yszczy w pe�nej krasie, rozjarzone tak, �e moje bryta�skie serce nape�nia si� bolesnym �alem. Lucylla nie ma r�wnie� miesi�cznych dolegliwo�ci, wi�c ta ponura melancholia bardzo mnie dziwi. Widz�, �e cho�bym j� nie wiem jak wypytywa�, niczego mi nie powie. Po prostu musz� poczeka�, a� wr�ci jej dobry humor.
Wieczorem na przyj�ciu te� nie tryska energi�. Snuje si� niczym widmo, oboj�tnie witaj�c si� z lud�mi, kt�rych zna chyba nie lepiej ni� ja.
��Ciekawe, gdzie si� wszyscy podziali�� m�wi�.�� Sewerina powiedzia�a, �e ma dzi� jakie� sprawy do za�atwienia w Rzymie. Ale gdzie ksi��� Kamillus? Gdzie hrabia Neron Romulus? Oni te� wr�cili do Rzymu? A ksi��� Flawiusz Rufus? Nieobecny na w�asnym przyj�ciu?
Lucylla wzrusza ramionami.
��Pewnie gdzie� tu s�. Wracajmy do siebie, Cymbelinie, dobrze? Nie mam dzi� ochoty balowa�. B�d� ci wdzi�czna. Przepraszam, �e psuj� ci zabaw�.
��Nie chcesz mi powiedzie�, co z tob�?
��Nic takiego. Po prostu czuj� si� sama nie wiem, troch� zm�czona. Nie w sosie. Prosz� ci�, wracajmy do apartamentu.
Rozbiera si� i wchodzi do ��ka. Przebywanie na przyj�ciu z samymi nieznajomymi nieco mnie przera�a, wi�c i ja si� k�ad�. Po chwili u�wiadamiam sobie, �e Lucylla pochlipuje.
��Przytul mnie, Cymbelinie�� szepcze.
Otaczam j� ramionami. Jak zwykle podnieca mnie jej blisko�� i nago��. Nie�mia�o zaczynam j� pie�ci�, lecz prosi, �ebym przesta�. Tak wi�c le�ymy bezczynnie, pr�buj�c zasn�� o tej niezwykle wczesnej porze, podczas gdy w mro�nym, nocnym powietrzu rozchodz� si� �miechy i d�wi�ki muzyki.
Nast�pnego dnia sprawa wygl�da jeszcze gorzej. Lucylla nie chce si� ruszy� z apartamentu. Tym niemniej m�wi, �ebym poszed� sam; w�a�ciwie, daje mi twardo do zrozumienia, �e pragnie zosta� sama.
Ale� niebywa�e zako�czenie Saturnali�w! Tak ma�o weso�o�ci, tak du�o niewyt�umaczalnego napi�cia.
Wyja�nienia jednak nadejd�, i to szybko.
W po�udnie, po nu��cej w��cz�dze, wracam do pokoju, �eby zobaczy�, czy Lucylla wreszcie przesta�a si� zadr�cza�.
A tu raptem jej nie ma. Ani �ladu. W szafie pusto. Spakowa�a si� i zwia�a bez s�owa, bez uprzedzenia, nie zostawiwszy dla mnie wiadomo�ci�� niczego, co pomog�oby mi rozwia� w�tpliwo�ci. Zosta�em sam w cesarskiej willi, otoczony przez obcych mi ludzi.
Tego dnia w stolicy sporo si� dzieje, dochodzi do spektakularnych wydarze�, zawirowa� na wr�cz kolosaln� skal�. My, kt�rzy przebywamy w cesarskiej willi, jeste�my niczego nie�wiadomi. Na �wiecie dokonuj� si� nies�ychane przeobra�enia, a my niewinnie k�piemy si�, gramy w karty, spacerujemy po terenie tej najokazalszej cesarskiej rezydencji.
Wszystko zacz�o si� przed kilkoma dniami, kiedy cz�� go�ci pojedynczo, w odst�pach, opu�ci�a Tibur i uda�a si� do stolicy, mimo �e Saturnalia trwa�y w najlepsze i wci�� oczekiwano na najhuczniejsze uczty. Wyje�d�ali do Rzymu jeden po drugim�� i to nie tylko Sewerina Floriana, ale wszyscy, kt�rych nieobecno�� rzuca�a mi si� w oczy.
Pod jakim pretekstem wywabiono z willi ksi�cia Flawiusza Rufusa, ksi�cia Kamillusa i ich siostr� ksi�niczk� Sewerin�, by� mo�e na zawsze pozostanie tajemnic�. Dwaj nowo wybrani konsulowie, jak mi powiedziano, otrzymali wiadomo�ci spisane r�k� cesarza, wzywaj�ce ich na spotkanie, podczas kt�rego mieli otrzyma� szerokie uprawnienia i przywileje, zwi�zane z pe�nion� funkcj�. Przy ciele zamordowanego Bassaniusa, dotychczasowego konsula, znaleziono list od prefekta pretorian�w, Aktyniusza Warro, zawieraj�cy informacj� o wykryciu spisku na �ycie cesarza i pilne wezwanie do Rzymu. List zosta� sfa�szowany. Zatem takim czy innym k�amstwem odrywano mo�nych i ksi���ta od Saturnali�w w Tiburze� na jeden dzie�.
Niekt�rych go�ci wracaj�cych tego dnia lub nast�pnego do stolicy nie trzeba by�o wzywa� fortelami. Ci doskonale wiedzieli, co si� stanie, i chcieli by� obecni na miejscu wydarze�. W tej grupie by� hrabia Neron Romulus, w�a�ciciel statk�w Attikus, bankier Garofalo, kupiec z Hispanii Scypion Lucullo, gladiator Diodorus i jeszcze inni patrycjusze i bogacze, nale��cy do konspiracji. Swoim wypadem za miasto stwarzali atmosfer� wyciszenia w stolicy, bo czego si� ba�, skoro tak wiele najpot�niejszych osobisto�ci Cesarstwa wybiera si� na tydzie� do pa�acu uciech? Jednak�e grube ryby pr�dko i cichaczem powr�ci�y do Rzymu, kiedy nadesz�a pora przyst�pienia do ataku.
Owego tragicznego poranka rozegra�y si� nast�puj�ce wydarzenia, o kt�rych mia� si� dowiedzie� wkr�tce ca�y �wiat:
Tu� przed wschodem s�o�ca dowodzony przez Marka Semproniusza Diodorusa szwadron gladiator�w wtargn�� do rezydencji prefekta pretorian�w. Warro zosta� zabity. �o�nierze gwardii dowiedzieli si�, �e ich dow�dca spiskowa� przeciwko cesarzowi, wobec czego na jego stanowisku zast�pi� go Diodorus. T� bajk� przyj�to bez zastrze�e�, jako �e Warro nie cieszy� si� sympati� podw�adnych, a poza tym pretorianie zawsze �yczliwie witaj� nowego dow�dc�, bo ich lojalno�� kupowana jest zwykle obietnic� hojnych premii.
Skoro za�egnano niebezpiecze�stwo ze strony pretorian�w, dru�yna strzelc�w bez przeszk�d wdar�a si� do pa�acu, gdzie bawi� cesarz Maksencjusz. By� to Pa�ac Watyka�ski po drugiej stronie rzeki, niedaleko mauzoleum Hadriana. Cesarz, jego �ona i dzieci uciekali w pop�ochu przez korytarze, lecz zostali uj�ci i rozstrzelani u wej�cia do cesarskiej �a�ni.
Zanim ksi��� Kamillus, kt�ry przyby� do stolicy nad ranem, zd��y� si� po�o�y� do ��ka, spiskowcy dotarli do jego pa�acu po tej stronie Palatynu, gdzie znajdowa�o si� Forum. S�ysz�c, jak wybijaj� wartownik�w, nieszcz�sny grubas wymkn�� si� przez piwnic� i pomkn�� ile si� w nogach w stron� �wi�tyni Kastora i Polluksa, gdzie chcia� znale�� bezpieczne schronienie. Prze�ladowcy dopadli go na schodach i tam �ci�li.
Ksi��� Flawiusz Rufus obudzi� si� przy d�wi�kach wystrza��w i, niewiele my�l�c, zbieg� na ty�y pa�acu, gdzie mia� winiarni�. Robotnicy nie zgnietli jeszcze owoc�w z jesiennego zbioru. Wskoczywszy na drewniany w�z, kaza� si� przysypa� ki�ciami winogron i potajemnie wywie�� za miasto. Kilka dni p�niej uda�o mu si� dotrze� do Neapolis, gdzie og�osi� si� cesarzem, zaraz go jednak schwytano i zabito�� podobno z niejak� pomoc� Marcellusa Domicjanusa Frontinusa.
Ocaleli dwaj m�odsi ksi���ta: szesnastoletni August Cezar, pobieraj�cy nauki na uniwersytecie w Parisi, oraz dziesi�cioletni Kwintus Fabius, mieszkaj�cy w�wczas w jednej z cesarskich rezydencji w Rzymie. Ksi��� August zd��y� jeszcze og�osi� si� cesarzem, a nawet ruszy� przez Gali� z szale�czym zamiarem uderzenia na Rzym, jednak�e pochwycono go i zg�adzono ju� w trzecim dniu jego panowania. Przypuszczam, �e po tych trzech dniach �w m�ody i praktycznie nikomu nieznany August zapisa� si� na kartach historii jako ostatni cesarz Rzymu.
Nikt nie wie, jaki los spotka� m�odego Kwintusa Fabiusa. Spo�r�d ca�ej rodziny panuj�cej tylko jego cia�o nie zosta�o nigdy odnalezione. Niekt�rzy powiadaj�, �e w pierwszy dzie� przewrotu przebrano go w wie�niacze ubranie i wywieziono z Rzymu do jakiej� odleg�ej prowincji, gdzie wci�� �yje. Nigdy wszak�e nie wyst�pi� z pretensjami do tronu, wi�c je�li rzeczywi�cie nie zgin��, �yje gdzie� w cichym, przez nikogo nie ucz�szczanym zak�tku.
Przez ca�y dzie� trwa�y rzezie. Zamachy na cesarzy nie by�y w Rzymie niczym nowym, lecz tym razem lepiej wszystko zaplanowano: �ci�to drzewo i wyrwano korzenie. Tego dnia cesarska krew la�a si� strumieniami. Ma�o tego, �e wybito do nogi najbli�sz� rodzin� cesarza, to jeszcze stracono wi�kszo�� potomk�w starszych rodzin cesarskich�� zapewne po to, �eby nikt nie pr�bowa� og�asza� si� cesarzem po zlikwidowaniu dynastii Laureolusa. Ponios�o �mier� tak�e wielu wcze�niejszych konsul�w, starszych rang� kap�an�w i zagorza�ych zwolennik�w gin�cego ustroju, ��cznie z trzema skrz�tnie wyselekcjonowanymi tuzinami senator�w.
Przy zapadaj�cym zmierzchu nowi przyw�dcy Rzymu zebrali si� na Kapitolu, �eby og�osi� narodziny Drugiej Republiki. Gajusz Juniusz Skawiola mia� piastowa� now� do�ywotni� godno�� pierwszego konsula�� cesarza, tylko pod inn� nazw��� i panowa� na rozleg�ymi ziemiami, kt�rych nie mogli�my ju� nazywa� imperium, o czym postanowi�a rada senacka, czyli w�skie grono bogatych i pot�nych przyjaci�: Attikus, Garofalo, hrabia Neron Romulus, genera� Kasjusz Frontinus i jeszcze kilku im podobnych.
W ten oto spos�b po dziewi�tnastu wiekach wielkie dzie�o Augusta Cezara zosta�o w ko�cu obalone.
August udawa�, �e Rzym ci�gle jest republik�, cho� r�wnocze�nie przekszta�ca� najwy�sze urz�dy w jeden organ, a potem obejmowa� nad nim w�adz�. Stawa� si� przez to w�adc� absolutnym. Te pozory trwa�y stulecia. Nie jestem kr�lem, powtarza� August. W tym kraju jestem tylko naczelnym obywatelem, kt�ry swoimi skromnymi �rodkami, korzystaj�c ze wskaz�wek senatu, stara si� wychodzi� naprzeciw potrzebom spo�ecze�stwa rzymskiego.
Teraz ju� wszystko b�dzie wygl�da�o inaczej. Nikt nie przejmie najwy�szej w�adzy w Rzymie tylko dlatego, �e jest synem lub siostrze�cem poprzedniego monarchy. Nigdy wi�cej szalonych Kaligul�w, nikczemnych Neron�w, okrutnych Karakall�w, zwariowanych Demetriusz�w czy s�abych i lalusiowatych Maksencjusz�w. Naszym w�adc� rzeczywi�cie b�dzie naczelny obywatel�� konsul, jak w dawnych czasach przed Augustem Cezarem�� i okowy monarchii nie b�d� ju� nigdy na nas na�o�one.
A wszystko to w jeden dzie� dzie� krwi i po�ogi. Kt�ry ja sp�dzi�em na wczasach w cesarskiej willi w Tiburze, nie maj�c o niczym poj�cia.
Rankiem, nazajutrz po rewolucji, dociera do willi nowina o zdarzeniach w Rzymie. Akurat odsypiam ca�onocn� libacj�, w czasie kt�rej szuka�em ukojenia po znikni�ciu Lucylli. Kiedy wreszcie wstaj� i wychodz� z pokoju, korytarze s� wymar�e.
Ju� samo to dziwi i niepokoi. Gdzie wszyscy poszli? Spotykam kamerdynera, kt�ry przekazuje mi najnowsze wie�ci. Rzym w ogniu, m�wi, a cesarz zgin�� wraz z rodzin�.
��Z ca�� rodzin�? Z bra�mi i siostrami?
��A jak�e. Bez wyj�tku.
��A ksi�niczka Sewerina?
Kamerdyner patrzy na mnie zimnym spojrzeniem. Jest niezwykle opanowany. R�wnie dobrze m�g�by rozmawia� o pogodzie lub przysz�otygodniowych wy�cigach rydwan�w. W ten ciep�y jesienny dzie� jest jak ch�odny podmuch zimowej mg�y.
��Ca�a zgraja, z tego co s�ysza�em. Co do jednego, i dobrze. Nowym cesarzem jest Skawiola. Mo�esz by� pewien, �e teraz wszystko si� zmieni.
Mam m�tlik w g�owie. Musz� si� odwr�ci� i wiele razy odetchn�� pe�n� piersi�, �eby wr�ci� do r�wnowagi. Z dnia na dzie� nasz �wiat umar� i zrodzi� si� na nowo.
Po�piesznie myj� si�, ubieram, jem �niadanie, a nast�pnie kupuj� pow�z, kt�rym pojad� do Rzymu. Nawet w tej godzinie szalonych przetasowa� kabza nabita z�otem pomaga za�atwi� ka�d� spraw�. Nie ma wo�nicy, wi�c jestem zmuszony samemu szuka� drogi, ale co tam. Wprawdzie powr�t do stolicy w tych dramatycznych chwilach zakrawa na szale�stwo, Rzym przyci�ga mnie jak magnes. Lucylla na pewno ma si� dobrze, skoro jej wujek zasiad� na tronie. Chc� jednak wiedzie�, co spotka�o Sewerin� Florian�.
Godzin� drogi od miasta wida� p�omienie na widnokr�gu. Gor�cy wiatr niesie z zachodu zapach dymu. Padaj� zwiewne drobiny popio�u� albo mi si� wydaje. Nie, to nie z�udzenie. Wyci�gam r�k� i patrz�, jak osiada na niej czarny py�.
Tylko wariat wje�d�a�by teraz do stolicy.
Nie powinienem raczej skr�ci�, omin�� Rzymu, dotrze� na wybrze�e i zarezerwowa� miejsca na statku do Brytanii, p�ki ucieczka jest jeszcze mo�liwa? O, nie. Musz� wjecha� do miasta bez wzgl�du na ryzyko. Je�li Skawiola jest cesarzem, Lucylla mnie obroni. Postanawiam nigdzie nie zbacza�.
Doje�d�am do stolicy, a tam istny koniec �wiata. W niebo buchaj� p�omienie. Na pi�knych wzg�rzach p�on� staro�ytne pa�ace mo�now�adc�w; osmalone marmurowe �ciany wal� si� niczym fragmenty g�ry. Olbrzymi pos�g jakiego� dawnego cesarza le�y roztrzaskany na drodze. Ludzie ganiaj� po ulicach z p�aczem i krzykiem. Mi�dzy nimi miotaj� si� grupki zdzicza�ych �o�nierzy; wywrzaskuj�c niezrozumia�e rozkazy, pr�buj� przywr�ci� �ad, cho� nie wiedz� nawet, kogo maj� si� s�ucha�. Dostrzegam czerwon� strug� w rynsztoku i z przera�eniem my�l�, �e to krew. Okazuje si�, �e to wino p�yn�ce ze zdemolowanej winiarni. Mot�och pada plackiem, �eby je siorba� z kamieni.
Na ulicach panuje tak wielka ci�ba, �e porzucam pow�z i dalej id� pieszo. Centrum miasta jest dosy� zwarte. Ale dok�d i��? Na Palatynat? Nie, tam si� wszystko pali. Na Kapitol? Wydawa�o mi si� jak�e to niedorzeczna my�l z perspektywy czasu�� �e b�dzie tam Skawiola, kt�ry mi powie, gdzie znajd� Lucyll� i co si� sta�o z Sewerin� Florian�.
Oczywi�cie, o zbli�eniu si� do Kapitolu nie ma co marzy�. Ca�y dystrykt rz�dowy otoczony jest kordonem wojska. Na ulicach wisz� edykty. Gdy czytam jeden z nich, dociera do mnie ogrom zmian, jakie zapocz�tkowa�a ta noc. Imperium si� sko�czy�o, wr�ci�a dawna Republika. Rz�dzi Skawiola, lecz nie tytu�uje si� cesarzem, tylko pierwszym konsulem.
Gdy tak stoj� oszo�omiony na ulicy przyleg�ej do Forum, omal mnie nie rozje�d�a rozp�dzony rydwan. Rzucam przekle�stwo za wo�nic�, a� nagle, ku mojemu wielkiemu zdumieniu, rydwan staje i ogl�da si� na mnie czyja� znajoma, rumiana twarz.
��Cymbelin! Na bog�w, czy to ty!? Wsiadaj, cz�owieku, zabieraj si� st�d natychmiast!
To m�j jowialny, energiczny gospodarz z Neapolis, przyjaciel mojego ojca, Marcellus Domicjanus Frontinus. A to ma pecha, my�l� sobie, �e przyje�d�a do Rzymu w takiej chwili. Jak zwykle, �le oceniam sytuacj�. Marcellus Domicjanus bardzo szybko mnie o�wieca.
Od samego pocz�tku bra� udzia� w spisku�� on, jego brat genera�, Juniusz Skawiola i hrabia Neron Romulus byli w istocie przyw�dcami rozruch�w. Uwa�ali, �e nale�y zniszczy� imperium, aby je ocali�. Obecny imperator by� g�upim �lamazar�, poprzedniemu pozwolono piastowa� urz�d o wiele za d�ugo, a sama sztywna koncepcja dziedziczenia tronu przez wieki udowadnia�a sw� s�abo��. Nadszed� wi�c czas po�o�y� temu kres. We wszystkich prowincjach wrza�o, kr��y�y pog�oski o rych�ych secesjach. Po zwyci�stwie w drugiej wojnie zjednoczeniowej genera� Kasjusz Frontinus nie zamierza� wpl�tywa� si� w trzeci�. Z �atwo�ci� przekona� Skawiol� i swojego brata, �e trzeba sko�czy� z cesarzami. Sko�czy� raz na zawsze, �eby si� ju� nigdy nie podnie�li.
Plan by� okrutny i bezlitosny, to prawda. Jednak�e nale�a�o usun�� niedo��n� i rozwi�z�� rodzin� panuj�c�, zerwa� ze zbytkownym cesarskim przepychem i po d�ugich wiekach odtworzy� Republik�. Ponownie ludzie b�d� wybierani do rz�du ze wzgl�du na swoje kompetencje, a nie szlachectwo urodzenia. Skawiol� powszechnie szanowano. Wie, co zrobi�, �eby umocni� nowy �ad.
��Ale �eby zabija� ca�� rodzin�
��Gruntowne porz�dki, tego nam by�o trzeba�� odpowiada Frontinus.�� Ca�kowitego odci�cia si� od przesz�o�ci. W dzisiejszych czasach nie ma miejsca na monarchie dziedziczne.
��Zgin�y wszystkie ksi�niczki i ksi���ta?
��Podobno. Komu� mo�e uda�o si� wymkn��, ale raz-dwa ich schwytamy, to pewne.
��A ksi�niczka Sewerina Floriana?
��Trudno powiedzie�. A co, zna�e� j�?
Dostaj� rumie�c�w.
��Troch�. Tak si� tylko zastanawia�em�
��Lucylla ci powie, co si� z ni� sta�o. By�y bliskimi przyjaci�kami. Mo�esz j� o to zapyta�.
��Nie wiem, gdzie szuka� Lucylli. Sp�dzali�my tydzie� w cesarskiej willi w Tyburze, a gdy si� to wszystko zacz�o�
��Zobaczysz si� z ni� za pi�� minut! Przebywa w pa�acu hrabiego Nerona Romulusa. Znasz go, prawda? Tam w�a�nie jedziemy!
Wskazuj� do ty�u na Palatyn, spowity p�omieniami i k��bami dymu.
��Na wzg�rze?
Frontinus wybucha �miechem.
��Zwariowa�e�? Tam s� ju� tylko zgliszcza. Mam na my�li jego pa�ac nad rzek�.�� Oddalamy si� ju� od Forum. Widz� po drugiej stronie rzeki pos�pny gmach mauzoleum Hadriana. Zatrzymujemy si� przed mostem.�� Jeste�my na miejscu�� oznajmia Frontinus.
Mam sposobno�� zobaczy� si� z ni� po raz ostatni, gdy min�wszy ob��kane t�umy na ulicach, nareszcie docieramy do bezpiecznej przystani dobrze strze�onego nadrzecznego pa�acu Nerona Romulusa. Z trudem j� poznaj�. Nie ma makija�u, a ubranie nosi proste i ubogie, stosowne dla wie�niaczki. Jej oczy s� smutne i podkr��one. Wielu jej przyjaci� z grona patrycjuszy zmar�o w nocy, �eby Rzym m�g� si� odrodzi�.
��A wi�c ju� wiesz�� m�wi do mnie.�� I widzisz, �e nie mog�am ci nic powiedzie� o tym, na co si� zanosi.
Nie mie�ci mi si� w g�owie, �e przez tyle miesi�cy byli�my kochankami, �e pozna�em z bliska ka�dy cal jej cia�a. M�wi g�osem ch�odnym, beznami�tnym, nie poca�owa�a mnie te� ani si� do mnie nie u�miechn�a.
��Przez ca�y czas wiedzia�a�, co planuj�?
��Oczywi�cie, od samego pocz�tku. Przynajmniej wyprowadzi�am ci� z miasta w bezpieczne miejsce, kiedy to si� dzia�o.
��Sewerin� te� wyprowadzi�a�, ale nie mog�a� jej powstrzyma� od wyjazdu.
Jej oczy rozb�yskuj� gniewem, ale wida� w nich r�wnie� cierpienie.
��Pr�bowa�am j� uratowa�, ale to nie by�o mo�liwe. Wszyscy musieli umrze�, Cymbelinie.
��By�a twoj� przyjaci�k� z dzieci�stwa, a ty jej nawet nie ostrzeg�a�.
��Jeste�my Rzymianami. Odtworzenie Republiki sta�o si� konieczno�ci�. Rodzina cesarza musia�a umrze�.
��Nawet kobiety?
��Wszyscy. My�lisz, �e nie prosi�am, nie b�aga�am? Neron Romulus powiedzia�: nie. Ona musi umrze� razem z nimi. Nie mamy wyboru, powiedzia�. Posz�am do wujka. Nie masz poj�cia, jak si� wyk��ca�am. Jednak nikt nie jest w stanie wp�yn�� na jego decyzj�. Powiedzia�: nie, nie ma dla niej ratunku.�� Lucylla macha r�k� z rozdra�nieniem.�� Nie chc� ju� o tym rozmawia�. Id� ju� sobie, Cymbelinie. Nie pojmuj�, czemu Marcello ci� tu przywi�z�.
��B��ka�em si� po ulicach, my�l�c, gdzie ci� szuka�.
��Szuka�e� mnie? A po co?
To tak, jakbym dosta� kuksa�ca.
��Bo� bo��� j�kam si� i urywam.
��By�e� bardzo zabawnym kompanem�� m�wi.�� Ale czasy zabaw si� sko�czy�y.
��Zabaw!?
Ma kamienne oblicze.
��Odejd�, Cymbelinie. Wracaj czym pr�dzej do Brytanii. Tutaj jeszcze si� b�dzie la�a krew. Pierwszy konsul dopiero sprawdza, kto jest mu wierny, a kto nie.
��Szykuj� si� kolejne rz�dy terroru?
��Oby nie. Tak czy inaczej, nie b�dzie za weso�o. Pierwszy konsul chce, �eby Druga Republika od pocz�tku cieszy�a si� pokojem�
��Pierwszy konsul!�� przerywam jej ze z�o�ci�.�� Druga Republika!
��Wola�by� inaczej j� nazywa�?
��Zabijacie cesarza�
��To si� ju� zdarza�o, cz�ciej ni�by� s�dzi�. Tym razem zg�adzili�my ca�y ustr�j. Zast�pimy go ustrojem pozbawionym brudu i zepsucia.
��By� mo�e.
��Id� ju�, Cymbelinie. Jeste�my zaj�ci.
Odwraca si� i wychodzi z komnaty, jakbym by� dla niej nikim, co najwy�ej w�cibskim, namolnym typem. Nie mam ju� w�tpliwo�ci, �e traktowa�a mnie jak zwyczajn� zabawk�, �miesznego barbarzy�c�, kt�ry umili jej jesienne dni. A �e nadesz�a zima, musi zaj�� si� wa�niejszymi rzeczami.
Zatem odszed�em. Zgin�� ostatni cesarz, odrodzi�a si� Republika, a ja p�awi�em si� w luksusach cesarskiej willi, kiedy nast�powa� przewr�t. Ale c� w tym nadzwyczajnego? Zwykle tak jest, �e kiedy wi�kszo�� �pi, aktywna garstka w ci�gu jednej nocy zmienia bieg historii.
Wszystko sta�o si� nowe i obce. Znany mi �wiat uleg� ca�kowitej przemianie, kt�rej prawdziwe oblicze zostanie poznane by� mo�e dopiero po latach. Zestarzej� si� i umr�, a wydarzenia ostatnich godzin d�ugo jeszcze b�d� przedmiotem dociekliwych bada� i dysput historyk�w. Chaos, szerz�cy si� w samym sercu imperium, te� nie sko�czy si� z dnia na dzie�. Myd�ki z prowincji powinny bra� nogi za pas i wraca�, sk�d przyby�y.
Mnie w Rzymie nic ju� nie trzyma�o. O Lucylli mog�em zapomnie�: po�lubi hrabiego Nerona Romulusa, �eby przypiecz�towa� jego przymierze z jej wujem. Sewerin� Florian� stara�em si� wyrzuci� z pami�ci, przesta� upaja� si� fantazjami, bo inaczej moje serce zawsze by krwawi�o. Co si� sta�o, to si� nie odstanie. Wakacje si� sko�czy�y. Zrezygnowa�em z dalszych wycieczek krajoznawczych, podr�y do Etrurii, Wenecji i innych region�w p�nocnej Italii. Wiedzia�em, �e musz� zostawi� Rzym Rzymianom i zmiata� do swojej odleg�ej, d�d�ystej wyspy na zachodzie. Ju� i tak za bardzo zbli�y�em si� do p�omieni, kt�re strawi�y Rzym cesarzy, ba, nawet si� bole�nie sparzy�em.
Gdyby nie pomoc Frontinusa, by�oby ze mn� krucho. Da� mi jednak glejt, �ebym m�g� bez przeszk�d wyjecha� ze stolicy, u�yczy� mi tak�e rydwanu z wo�nic�. Ranek nast�pnego dnia po ustanowieniu Drugiej Republiki zasta� mnie na znajomej Via Appia. Ruszy�em na po�udnie. Czeka�a ju� na mnie Via Roma, Neapolis i statek, kt�rym mia�em wr�ci� do domu.
Tylko raz si� obejrza�em. Niebo by�o osnute czarnymi ob�okami, gdy poni�ej dymi�y pogorzeliska na Wzg�rzu Palaty�skim.
Robert Silverberg
Roma Eterna
2009
Wydanie oryginalne
Data wydania: 2003
Tytu� orygina�u: Roma Eterna
Wydanie polskie
Data wydania: 2009
Projekt i opracowanie graficzne ok�adki: Tomasz Maro�ski
Prze�o�y�: Dariusz Kopoci�ski
Wydawca: Agencja �Solaris�
Ma�gorzata Piasecka
11-034 Stawiguda, ul. Warszawska 25 A
tel./fax 089 54131 17
e-mail: agencja@solarisnet.pl
ISBN 978-83-7590-023-1