Dotar�em do teatru o dziewi�tej rano, p� godziny przed czasem, bo dobrze wiedzia�em, jak cesarz Demetriusz potrafi kara� za niepunktualno��. Okaza�o si� jednak, �e cesarz przyby� jeszcze wcze�niej. Przed wej�ciem w niedba�ej pozycji czeka� Labienus, jego przyboczny gwardzista i niestrudzony towarzysz hucznych zabaw. Kiedy mnie ujrza�, u�miechn�� si� z�o�liwie i zagadn��:
��Co tak p�no? Cesarz na ciebie czeka.
��Jestem p� godziny przed czasem�� odpowiedzia�em kwa�no. Nie warto wdawa� si� w szczeg�y z typami pokroju Labienusa� czy raczej Polikratesa, bo tak powinienem go nazywa�, odk�d cesarz nada� wszystkim nowe, greckie imiona.�� Gdzie go znajd�?
Labienus wskaza� bram� i wyprostowa� �rodkowy palec, k�uj�c nim trzy razy powietrze. Min��em go bez s�owa, ku�tykaj�c, i wszed�em do �rodka.
Ku swojemu przera�eniu dostrzeg�em posta� cesarza Demetriusza na samym szczycie widowni, w ostatnim rz�dzie; jego wiotk� sylwetk� obmalowa� wyra�nie jasny b��kit porannego nieba. Niespe�na sze�� tygodni temu z�ama�em nog� w kostce, gdy z cesarzem polowali�my na dziki w g��bi wyspy. Nadal chodzi�em o kulach, tote� ka�dy spacer, nie m�wi�c o wdrapywaniu si� na schody, by� dla mnie nie lada wyzwaniem. No ale c�, skoro on wszed� na sam� g�r�
��O, Pizander! W ko�cu si� pokaza�e�!�� zawo�a�.�� Najwy�sza pora. Chod� tu zaraz! Zobaczysz co� ciekawego.
Pizander. Ni st�d, ni zow�d zesz�ego lata ponazywa� nas wszystkich na greck� mod��. Juliusz, Lucjusz i Marek utracili swoje zacne, tradycyjne rzymskie imiona na rzecz Eurysteusza, Idomeneusza i Diomedesa. Ja, niegdy� Tyberiusz Ulpiusz Drakon, nagle zosta�em Pizandrem. Greckie imiona by�y na cesarskim dworze ostatnim krzykiem mody, kt�r� cesarz piel�gnowa� po swoim ojcu tutaj na Sycylii. Podejrzewali�my, �e w �lad za nimi p�jd� greckie fryzury, t�uste pomady i lekkie, zwiewne ubrania, a wreszcie, wprowadzona na zasadzie przymusu, praktyka greckiej mi�o�ci analnej. C�, cesarze zabawiaj� si� na rozmaite sposoby, wolno im. Mo�e i bym si� nie skar�y�, gdyby nada� mi bohaterskie imi� Agamemnona, Odyseusza czy kogo� tej miary. Ale Pizander? Pizander z Larandy by� tw�rc� wspania�ej epicznej historii �wiata,
Na przyk�ad zmuszaj�c kalek� do wspinania si� na szczyt widowni w teatrze. Gramoli�em si� z mozo�em po stromych, kamiennych stopniach, wolno mijaj�c kolejne rz�dy, a� znalaz�em si� na samiute�kiej g�rze. Demetriusz wpatrywa� si� w bok, podziwiaj�c na zachodzie malowniczy wierzcho�ek Etny, o�nie�ony i przypr�szony popio�em; z jej rozpalonej gardzieli wydobywa�y si� k��by czarnego dymu. Widoki z g�rnych miejsc okaza�ego teatru w Tauromenium zaiste zapiera�y dech w piersiach. Mnie jednak po wyczerpuj�cej wspinaczce i bez tego oddycha�o si� ci�ko. Nie mia�em nastroju do podziwiania wspania�ej panoramy.
Sta� oparty o kamienn� �aw� w ods�oni�tym korytarzu, gdzie w czasie przerwy sprzedawano wino. Przed nim le�a� rozwini�ty olbrzymi zw�j.
��Oto plany rozwoju wyspy, Pizandrze. Rzu� okiem i powiedz, co o tym s�dzisz.
Ogromna mapa Sycylii przykry�a ca�� �aw�. Mo�na by pomy�le�, �e wyrysowana w skali jeden do jednego. Od razu zauwa�y�em du�e szkar�atne k�ka, kt�rych by�o sze��, namalowane grub� krech�. Nie tego oczekiwa�em, poniewa� teoretycznym powodem porannego spotkania mia�a by� dyskusja nad cesarskimi planami odnowienia teatru w Tauromenium. Radz� sobie swobodnie w wielu dziedzinach wiedzy, przy czym nieobce mi s� zagadnienia architektury. Ale nic z tego: Demetriusz wcale nie my�la� o remoncie teatru.
��Pi�kna wyspa�� powiedzia��� lecz gospodarczo zacofana od dziesi�cioleci. Zamierzam wstrz�sn�� ni� poprzez wdro�enie najambitniejszego programu rozbudowy, o jakim tu kiedykolwiek s�yszano. Przyk�adowo tutaj, Pizandrze, w naszym �licznym, zacisznym Tauromenium, a� si� prosi o porz�dny pa�ac kr�lewski. Willa, w kt�rej mieszkam od trzech lat, ma �adne po�o�enie, to prawda, ale jest troch� za skromna jak na rezydencj� dziedzica tronu, nie uwa�asz?
Skromna, dobre sobie! Trzydzie�ci, czterdzie�ci pokoi nad stromym urwiskiem, powy�ej miasta, z niczym nieograniczonym widokiem na morze i wulkan.
Stukn�� w szkar�atne k�ko w prawym g�rnym rogu mapy, otaczaj�ce zak�tek w p�nocno-wschodniej cz�ci wyspy, gdzie le�a�o Tauromenium.
��Za��my, �e przekszta�cimy will� w porz�dny pa�ac, �e dobudujemy cz�� na zboczu urwiska. Chod�, poka�� ci, co mam na my�li.
Poku�tyka�em za nim. Zaprowadzi� mnie do pewnego miejsca, sk�d by�o wida� portyk jego willi. Zaraz te� j�� si� rozwodzi� nad kaskad� taras�w, rozbudowanych na fantazyjnie wysuni�tych platformach i olbrzymich wie�ach podporowych, kt�re pozwoli�yby budowli utrzyma� si� na ca�ym stoku a� po brzeg Morza Jo�skiego daleko w dole.
���atwiej by�oby mi zej�� na pla��, nie uwa�asz? Mo�e uda�oby si� poprowadzi� z g�ry jaki� tor, mo�e wagonik zawieszony na linach? Nie musia�bym opuszcza� pa�acu, wychodzi� na go�ciniec.
Gapi�em si� na niego, nie wierz�c w�asnym uszom. Taki gmach, je�li jego posadowienie w og�le by�oby mo�liwe, powstawa�by przez pi��dziesi�t lat i poch�on�� przynajmniej miliard sestercji. Kto wie, czy nie dziesi��.
Ale nie koniec na tym, o nie!
��Ponadto, Pizandrze, trzeba poprawi� warunki zakwaterowania w Panormus, gdzie zatrzymuje si� rodzina kr�lewska.�� Przesun�� palec po mapie w stron� wielkiego portu na p�nocnym wybrze�u.�� Mojemu ojcu s�u�y pobyt w Panormus, lecz tamtejszy pa�ac zestarza� si� w ci�gu sze�ciu wiek�w. Chcia�bym go wyburzy� i wybudowa� doskona�� replik� cesarskiego pa�acu, kt�ry stoi na Wzg�rzu Palaty�skim. U st�p wzg�rza mo�na by umiejscowi� kopi� Forum Romanum. Spodoba�oby mu si� to. Odwiedzaj�c Sycyli�, czu�by si� jak u siebie w domu. I jeszcze co�. W g��bi wyspy, dok�d zapuszczamy si� na polowania, w okolicach Etny, stoi zapuszczony, popadaj�cy w ruin� pa�ac Maksymiana Herkulesa. Mogliby�my tam wznie�� zupe�nie nowy pa�ac, na przyk�ad w stylu bizantyjskim, oczywi�cie bez nara�ania na szwank istniej�cych mozaik. No i jeszcze�
S�uchaj�c, popada�em w coraz wi�ksze zadziwienie. Pomys� Demetriusza na o�ywienie sycylijskiej gospodarki uwzgl�dnia� budow� na ca�ej powierzchni wyspy niewyobra�alnie kosztownych kr�lewskich rezydencji. Przyk�adowo na po�udniowym wybrze�u, w Agrigentum, dok�d wielmo�ni udawali si� cz�sto zwiedza� wspania�e greckie �wi�tynie, jakie wzniesiono tam i w pobliskim Selinunte, umy�li� sobie zbudowa� wiern� w ka�dym szczeg�le kopi� s�ynnej willi Hadriana w Tiburze, z przeznaczeniem na dom wycieczkowy. Tyle �e willa Hadriana mia�a wielko�� niedu�ego miasteczka. Armia rzemie�lnik�w musia�aby harowa� co najmniej sto lat, �eby wznie�� bli�niacz� budowl� w Agrigentum. A na zachodnim koniuszku wyspy zamarzy� mu si� zamek w surowym, przedpotopowym homeryckim stylu� niezale�nie od tego, jak sobie �w styl wyobra�a�, podziwiaj�c romantyczne zwie�czenie cytadeli Eryksa. Do tego w Syrakuzach� No c�, gdyby przeforsowa� swoje plany, ca�e cesarstwo pu�ci�by z torbami. Nowy luksusowy pa�ac, rzecz jasna, ale te� latarnia podobna do tej w Aleksandrii, Partenon dwa razy wi�kszy od pierwowzoru, gar�� piramid wzorowanych na ajgipskich, mo�e tylko ciut wi�kszych, spi�owy kolos na falochronie jak ten, kt�ry kiedy� sta� w porcie na Rodos, jak r�wnie�� Nie, nie jestem w stanie przytoczy� ca�ej listy, bo chce mi si� wrzeszcze�.
��I c�, Pizandrze, co powiesz? Czy� nie jest to najwi�kszy zamys� architektoniczny w dziejach �wiata?
Z oczu mu bi�y blaski. Demetriusz Cezar jest przystojnym m�czyzn�, lecz w tym momencie, porwany ogromem swoich zamierze�, przeistoczy� si� w Apollina. Takiego, kt�ry ma nie po kolei w g�owie. Jak mog�em si� zachowa� w obliczu tych szalonych wynurze�? Wszak uwa�a�em to wszystko za stek bzdur. W�tpliwe, czy skarbiec jego ojca zawiera� do�� z�ota, �eby op�aci� tak absurdalne przedsi�wzi�cie. Zreszt�, zanimby wszystko zbudowano, my ju� dawno byliby�my w grobie. Cesarz Lodowikus, posy�aj�c mnie na s�u�b� u Demetriusza, ostrzega� przed pop�dliwym charakterem swojego syna. Jedno nieprzemy�lane s�owo i m�g�bym si� stoczy� na pysk po schodach, na kt�re wspi��em si� z takim wysi�kiem.
Jednak�e wiem, jakim j�zykiem pos�ugiwa� si� w rozmowach z panuj�cymi. Rzek�em wi�c ogl�dnie, ale bynajmniej nie s�u�alczym tonem:
��Tw�j projekt zapiera dech w piersiach, Cezarze. Nie przypominam sobie innego, kt�ry by mu dor�wna�.
��No w�a�nie. Nigdy nie dokonano czego� podobnego. Przejd� do historii. Ani Aleksander, ani Sardanapal, ani August Cezar nie uruchomili rob�t publicznych na tak wielk� skal�. Naturalnie ty, Pizandrze, zostaniesz naczelnym architektem ca�ego przedsi�wzi�cia.
Gdyby mnie kopn�� w brzuch, bardziej by mn� to nie wstrz�sn�o.
Powstrzymuj�c si� od j�ku, zapyta�em:
��Ja, Cezarze? Nie zas�uguj� na ten zaszczyt. Ostatnio moim g��wnym zaj�ciem jest zg��bianie historii. Lizn��em troch� architektury, to prawda, ale nie czuj� si� na si�ach�
��Nie doceniasz siebie. Sko�cz z fa�szyw� skromno�ci�, Drakonie, dobrze?�� Nagle przypomnia� sobie moje prawdziwe imi�. A to ju� co� znaczy�o.�� Wszyscy wiedz�, do czego jeste� zdolny. Zapewne chowasz si� za mask� uczonych bada�, bo s�dzisz, �e tak b�dzie bezpieczniej, ale ja wiem, jaki w tobie drzemie potencja�. Kiedy zostan� cesarzem, skrz�tnie go wykorzystam. To w�a�nie cechuje wielkich cesarzy, chyba si� ze mn� zgodzisz: otaczaj� si� lud�mi, kt�rzy te� s� wielcy, i potrafi� ich sk�oni� do rozwini�cia skrzyde�. Przypuszczam, �e zostan� wielkim cesarzem za lat dziesi��, mo�e dwadzie�cia, gdy przyjdzie moja kolej. Jednak ju� teraz zaczynam wybiera� sobie wsp�pracownik�w. B�dziesz jednym z nim.�� Mrugn�� okiem.�� Postaraj si� szybko wykurowa� t� nog�, Drakonie. Zaczn� od wybudowania pa�acu w Tauromenium, kt�ry zaprojektujesz. Co z kolei oznacza, �e b�dziemy musieli �azi� po tych zboczach, a� znajdziemy odpowiednie miejsce. Nie chcia�bym, �eby� drapa� si� o kulach. Pizandrze, czy ta g�ra dzi� nie wygl�da przecudnie?
Ani si� obejrza�em, a ju� wr�ci� do Pizandra.
Zrolowa� zw�j. Zastanawia�em si�, czy w ko�cu om�wimy remont teatru, a� zda�em sobie spraw�, �e Cezar, ol�niony rozmachem swoich plan�w rozbudowania wszystkich wi�kszych miast na wyspie, nie ma ochoty rozmawia� o tak trywialnych sprawach, jak naprawa zapchanego kana�u odwadniaj�cego, kt�ry zbiega� wzd�u� mur�w teatru. Tak samo bogowie nie chcieliby wys�uchiwa� osobistych k�opot�w zdrowotnych cz�owieka, jego utyskiwa� na skr�con� kostk�, gdy ich boski umys� zmaga si� z zadaniem obmy�lenia jakiej� nowej zab�jczej zarazy, za pomoc� kt�rej pragn� pod koniec miesi�ca po�o�y� trupem jedena�cie milion�w ��tosk�rych mieszka�c�w odleg�ego Kataju.
A zatem przez chwil� wsp�lnie zachwycali�my si� widokami. W ko�cu wyczu�em, �e nie jestem ju� mu potrzebny. Odszed�em, nie wspomniawszy ani s�owem o teatrze. Poma�u, z mozo�em, zacz��em schodzi� po schodach. Prawie na samym dole dolecia�o mnie wo�anie Cezara. Przez chwil� ba�em si�, �e ka�e mi wdrapywa� si� z powrotem na g�r�. Na szcz�cie tylko �yczy� mi mi�ego dnia. Demetriusz mia� bzika, zgoda, ale nie by� przesadnie z�o�liwy.
��Cesarz nigdy mu na to nie pozwoli�� stwierdzi� Spikulon, kiedy wieczorem popijali�my wino.
��Pozwoli. Cesarz spe�nia najdrobniejsze zachcianki swojego szalonego synalka. Te najwi�ksze r�wnie�.
Spikulon to m�j najdawniejszy przyjaciel. Imi� trafnie opisuje jego kolczast� natur�. Obaj urodzili�my si� w Hispanii, gdzie chodzili�my do szko�y w Tarraco. Kiedy zamieszka�em w Rzymie i wst�pi�em na cesarsk� s�u�b�, on post�pi� tak samo. Kiedy cesarz oddelegowa� mnie do swojego syna, Spikulon lojalnie pod��y� za mn� na Sycyli�. Nikomu tak bardzo nie ufam jak jemu. M�wimy sobie takie rzeczy, za kt�re okrzykni�to by nas haniebnymi zdrajcami.
��Cokolwiek rozpocznie, nigdy tego nie sko�czy�� m�wi� Spikulon.�� Zreszt�, znasz go najlepiej. Wykopi� dziur� pod fundamenty pa�acu, a po sze�ciu miesi�cach Cezar powie, �e pora si� wzi�� za Partenon w Syrakuzach. Wybuduje trzy kolumny i przeniesie si� do Panormus. Miesi�c p�niej pop�dzi gdzie indziej.
��I co z tego? Ja nie mam si� czym przejmowa�. Je�li tak si� sprawy potocz�, to on wyjdzie na g�upka, nie ja. Jestem tylko architektem.
Wytrzeszczy� na mnie oczy.
��Co? Naprawd� chcesz si� w to miesza�?
��Cezar ��da ode mnie pos�usze�stwa.
��A wi�c jeste� na tyle uleg�y, �e zrobisz najg�upsz� rzecz, o kt�r� ci� poprosi? Zmarnujesz pi�� czy dziesi�� lat �ycia, realizuj�c zwariowane plany sfiksowanego ksi���tka, kt�re chce przydusi� t� ca�� zakichan� wysp� g�rami marmuru? Zapiszesz si� w historii jako ten, kt�ry wydatnie wspiera� dzie�o szale�ca?�� Zacz�� m�wi� piskliwym, szyderczym falsetem.�� Tyberiusz Ulpiusz Drakon, najwybitniejszy uczony swoich czas�w, beztrosko zarzuci� naukowe badania, a�eby reszt� �ycia po�wi�ci� realizowaniu nieprzemy�lanych, ponad miar� rozpasanych projekt�w, z kt�rych �aden nie doczeka� si� uko�czenia. Prawdopodobnie pope�ni� samob�jstwo: pewnego ranka znaleziono go martwego, cia�o le�a�o u st�p niedoko�czonej Wielkiej Piramidy w Syrakuzach� Powiadam ci, nie r�b tego! Opami�taj si� i daj sobie z tym spok�j.
��Wydaje ci si�, �e mam jaki� wyb�r?
Przyjrza� mi si� uwa�nie. Nagle wsta� i ci�kim krokiem przemierzy� patio, wychodz�c na balkon. Urodzi� si� kuternog�: lew� nog� ma tak wykr�con�, �e stop� kieruje ca�kiem w bok. M�j wypadek na �owach zdenerwowa� go, bo teraz i ja ku�tykam, przez co ludzie zwracaj� wi�ksz� uwag� na jego kalectwo, gdy drepczemy razem ulic� niczym komiczna para cudak�w, kt�rzy zd��aj� na jaki� zlot �ebrak�w.
D�ugi czas mierzy� mnie chmurnym spojrzeniem, nic nie m�wi�c. Tej nocy jasno �wieci� ksi�yc, wydobywaj�c z mroku wille bogaczy, g�sto rozsiane na stokach wzg�rz. Milczenie si� przed�u�a�o, a ja studiowa�em tr�jk�tny obrys postaci Spikulona, oblanej ch�odn�, bia�� po�wiat�: szeroki, mocny tors, zw�aj�cy si� ku w�skiej talii i patykowatym nogom, zwie�czony wielk�, butnie uniesion� g�ow�. Gdybym mia� szkicownik, zacz��bym go rysowa�. Tak jak rysowa�em go wiele razy.
W ko�cu rzek� �ciszonym g�osem:
��Zadziwiasz mnie. Jak to nie masz wyboru? Zwyczajnie wypowiedz s�u�b� i wr�� do Rzymu. Cesarz ci� tam potrzebuje. Dla swojego ob��kanego ksi�cia znajdzie inn� niani�. Chyba si� nie l�kasz, �e je�li nie przyjmiesz tej pracy, Demetriusz wpakuje ci� do wi�zienia lub ska�e na �mier�?
��Nic nie rozumiesz. Ta praca mi si� podoba.
��Nawet je�li to wybuja�e marzenia szale�ca? Czy�by� i ty postrada� zmys�y? Czy ob��d Cezara jest chorob� zaka�n�?
U�miechn��em si�.
��Ale� oczywi�cie, zdaj� sobie spraw�, �e wszystko to wygl�da idiotycznie. Co nie oznacza, �e nie warto spr�bowa�.
��Aha!�� Spikulon wreszcie poj��.�� Aha! Takie buty! Pokusa si�gni�cia po to co nieosi�galne! In�ynier, kt�ry w tobie siedzi, pragnie postawi� Pelion na Ossie, �eby sprawdzi�, czy to w og�le mo�liwe. Ten Demetriusz jednak nie jest taki g�upi, na jakiego wygl�da. Dobra� sobie idealn� osob�. Jest tylko jeden cz�owiek na �wiecie, kt�ry mia�by tupet wzi�� na siebie to pomylone przedsi�wzi�cie, a mieszka on tu, w Tauromenium.
��Ja stawiam Oss� na Pelionie, nie na odwr�t. Poza tym masz racj�, Spikulonie. Pokusa jest silna. Co z tego, �e to wszystko idiotyzm? I co z tego, �e niczego nie doprowadzimy do ko�ca? Przynajmniej co� b�dzie rozpocz�te. Wyrysujemy plany, osadzimy fundamenty. Nie uwa�asz, �e chcia�bym zobaczy�, jak si� buduje ajgipskie piramidy? Albo jak umocowa� pa�ac na mierz�cej tysi�c st�p �cianie urwiska? Drugiej takiej szansy nie dostan�.
��A kronika �ycia Trajana VII? Jeszcze przedwczoraj opowiada�e� mi z entuzjazmem o dokumentach, kt�re jad� do ciebie z archiwum w Sewilli. P� nocy rozprawia�e� o sensacyjnych szczeg�ach, jakie poznasz. Wszystko to porzucisz ot tak, po prostu?
��Oczywi�cie, �e nie. Dlaczego jeden projekt mia�by kolidowa� z drugim? Wieczorami mog� swobodnie pracowa� nad ksi��k�, natomiast za dnia rysowa� pa�ace. Nie zamierzam te� zrywa� z malowaniem, muzyk� i wierszami. Zdaje si�, stary druhu, �e mnie nie doceniasz.
��Tylko niech kiedy� nie powiedz� o tobie: oto winowajca.
Pu�ci�em to mimo uszu.
��Zwr�c� twoj� uwag� na jeszcze jeden szczeg�, a potem sko�czymy temat. Lodowikus jest ju� po sze��dziesi�tce i nie cieszy si� �wietnym zdrowiem. Kiedy umrze, cesarzem zostanie Demetriusz, czy to si� komu� podoba, czy nie. A my dwaj wr�cimy do Rzymu, gdzie b�d� pe�ni� kluczow� funkcj� w rz�dzie, mog�c korzysta� ze wszystkich zasob�w naukowych w stolicy. No, chyba �e ju� teraz, gdy jest tylko prawowitym nast�pc� tronu, popadn� w wieczn� nie�ask�, gardz�c jego propozycj�, do czego mnie namawiasz. Zatem przyjm� t� prac�. Jako zadatek przysz�ych korzy�ci, tak bym to okre�li�.
��Bardzo �adnie dowodzisz swoich racji, Drakonie.
��Dzi�kuj�.
��Jednak za��my, �e kiedy Demetriusz zostanie cesarzem, co za spraw� szyderczego kaprysu bog�w powinno nast�pi� ju� niebawem, zamiast wr�ci� z tob� do Rzymu, postanowi zostawi� ci� na Sycylii, �eby� kontynuowa� wielkie dzie�o obsiewania wyspy oklepanymi architektonicznymi cudami, przez co b�dziesz zmuszony tkwi� tu do ko�ca �ycia, przemierzaj�c wzd�u� i wszerz ca�e to bezludzie, nadzoruj�c zupe�nie bezsensown� budow� nikomu niepotrzebnych�
Zaczyna� mnie dra�ni�.
��S�uchaj, jestem got�w podj�� to ryzyko. Ju� mi zapowiedzia� w zwi�z�ych s�owach, �e kiedy zostanie cesarzem, w o wiele wi�kszym stopniu ni� jego ojciec wykorzysta moje zdolno�ci.
��I ty mu uwierzy�e�?
��Nie wyczu�em fa�szu.
��Ech, Drakonie, Drakonie! Zaraz pomy�l�, �e jeste� jeszcze wi�kszym wariatem od niego.
Wiedzia�em, w co si� pakuj�. Spikulon m�g� mie� ca�kowit� racj�, m�wi�c, �e jestem bardziej szalony od nieszcz�snego Demetriusza. B�d� co b�d�, Cezar nie mo�e nic poradzi� na to, jaki jest. Od stu lat lub jeszcze d�u�ej w jego rodzinie zdarza�y si� przypadki szale�stwa, prawdziwego szale�stwa, powa�nego rozstroju umys�owego, jakiego� defektu �wiadomo�ci, powoduj�cego fale nieprzewidywalnych, rozbuchanych zachcianek. W przeciwie�stwie do tego ja codziennie patrz� w przysz�o�� trze�wym wzrokiem. Jestem cz�owiekiem ci�ko pracuj�cym, godnym zaufania, dysponuj�cym gi�tkim intelektem, kt�ry pomaga mi realizowa� wszystko, co tylko sobie zamierz�. Nie s� to czcze przechwa�ki. Przemawia za mn� m�j dorobek. Wznosi�em �wi�tynie i pa�ace, tworzy�em ogromne malowid�a, rze�bi�em wspania�e pos�gi, zaprojektowa�em nawet lataj�cy wehiku�, kt�ry pewnego dnia zbuduj� i wypr�buj�. A rodz� mi si� w g�owie jeszcze wi�ksze pomys�y, kt�re notuj� lewor�cznie drobnym maczkiem, u�ywaj�c szczeg�lnego kodu�� pomys�y, kt�re popchn� �wiat do przodu. Kt�rego� dnia doprowadz� je do perfekcji. Na razie jednak nikomu o nich nie wspominam, dlatego szyfruj� zapiski (jakby kto� by� w stanie poj�� ich znaczenie, nawet gdyby odczyta� ka�de s�owo).
Ten i �w prostodusznie twierdzi, �e swoje zdolno�ci umys�owe zawdzi�czam �yczliwo�ci bog�w, z czym zreszt� nie zamierzam si� spiera�. Ale nie nale�y zapomina� o dziedzictwie przodk�w. Moi pradziadowie zostawili mi w spadku ponadprzeci�tne zdolno�ci rozumowe, podobnie jak Demetriusz odziedziczy� odchylenia psychiczne. W moich �y�ach p�ynie krew jednego z naszych najwi�kszych cesarzy, wizjonera Trajana VII, zas�uguj�cego na tytu�, kt�ry przed szesnastoma wiekami przyznano jego imiennikowi: Optimus Princeps, �najlepszy z ksi���t�. A kim�e s� antenaci Demetriusza Cezara? Lodowikus! Mariusz Antoninus! Walens Akwila! Czy� nie byli to jedni z najs�abszych cesarzy, jacy zasiadali na naszym tronie, prowadz�cy cesarstwo �cie�k� zepsucia i zastoju?
Jest rzecz� wiadom�, �e imperium od czasu do czasu prze�ywa trudno�ci, cho� gdy szcz�cie zn�w sprzyja, co zawsze i nieodmiennie w ko�cu nast�puje, pojawia si� nowe �r�d�o odrodzenia i odnowy. Dlatego w�a�nie Rzym jest od przesz�o dw�ch tysi�cy lat dominuj�c� pot�g� na ziemi. I dlatego b�dzie trwa� wiecznie, po wsze czasy, do sko�czenia �wiata, wci�� na nowo odzyskuj�cy si�y.
Zwa�cie, �e w czasach chaosu i niepokoju, mniej wi�cej tysi�c osiemset lat temu, August Cezar wprowadzi� cesarskie rz�dy, z kt�rych od tamtej pory do dzi� si� cieszymy. Kiedy krwi pierwszych cesarzy uby�o w �y�ach nast�pc�w, a do w�adzy doszli niszczyciele pokroju Kaliguli i Nerona, pr�dko nadszed� ratunek w osobie pierwszego Trajana, potem za� Hadriana, kt�rego nast�pcami byli r�wnie wybitni Antoninus Pius i Marek Aureliusz.
Podczas kolejnych spo�ecznych zawirowa� m�em opatrzno�ciowym okaza� si� Dioklecjan, kt�rego dzie�o doko�czy� wielki Konstantyn. A kiedy ponownie zacz�o si� dzia� �le, siedemset lat p�niej, i przydarzy�o nam si� to, co historycy nazywaj� dzi� Wielkim Upadkiem�� ponie�li�my �atw� i haniebn� pora�k�, podbici przez naszych m�wi�cych po grecku braci ze wschodu�� powsta� Flawiusz Romulus, �eby przywr�ci� nam utracon� wolno��. Nied�ugo po nim ster rz�d�w przeszed� w r�ce Trajana VII, kt�ry rozsy�a� po �wiecie ekspedycje badawcze, zwo��ce zewsz�d nieprzebrane bogactwa, czym zapocz�tkowa� epok� ekspansji zwan� renesansem. Niestety, obecnie zn�w prze�ywamy dekadencjꠗ �yjemy w czasach, kt�re kiedy�, jak mniemam, otrzymaj� miano Drugiego Wielkiego Upadku. Prawo cykliczno�ci zawsze obowi�zuje.
Lubi� my�le� o sobie jako o cz�owieku renesansu, ostatnim z ostatnich, urodzonym za spraw� jakiego� tragicznego i niesprawiedliwego zrz�dzenia losu dwie�cie lat po schy�ku swojej epoki, zmuszonym �y� w dobie bezmy�lnego odr�twienia. Przyjemnie jest w ten spos�b pofantazjowa�, tym bardziej �e wsz�dzie wida� dowody wspieraj�ce moje fantazje.
�e nasta�a epoka dekadencji, �atwo zauwa�y�. Jednym z kluczowych jej objaw�w jest zami�owanie do niebotycznej i absurdalnej rozrzutno�ci. Najlepszym przyk�adem niech b�dzie nierozwa�ny, szalony wr�cz plan Cezara, pragn�cego uczyni� z Sycylii pomnik swojej chwa�y. Fakt, �e budowle, kt�rych wzniesienie mi zleci�, s� z ma�ymi wyj�tkami imitacj� wytwor�w dawniejszych, mniej beztroskich epok, tylko potwierdza moj� teori�.
Do�wiadczamy przy tym rozbicia w�adzy centralnej. Nie tylko odleg�e prowincje, takie jak Syria czy Persja, niefrasobliwie pr�buj� pod��a� w�asn� drog�, ale te� Galia, Hispania, Dalmacja i Panonia, b�d�ce praktycznie podn�kiem cesarza, zachowuj� si� niemal�e jak niepodleg�e kraje. Na domiar z�ego te nowe j�zyki. Gdzie si� podzia�a nasza pi�kna, nieska�ona �acina, kr�gos�up Cesarstwa? Rozdrobni�a si� na mas� miejscowych narzeczy. W ka�dym zak�tku s�ycha� jak�� be�kotliw� gwar�. My z Hispanii m�wimy po hispa�sku, d�ugonosi Galowie kw�kaj� przez nos po galijsku, a ludy w teuto�skich prowincjach, odchodz�c zupe�nie od �aciny, powr�ci�y do swojego prymitywnego szeleszcz�cego j�zyka, zwanego germa�skim. D�ugo by mo�na wymienia�. Co gorsza, nawet w samej Italii �acina ust�puje swemu b�karciemu dziecku, o kt�rym m�wi si�: rzymski. Cho� w uszach brzmi jak s�odka muzyka, zatraci� swoje bogactwo i gramatyczn� elastyczno��, kt�re to cechy wysun�y �acin� na czo�o j�zyk�w �wiata. A je�li �acina odejdzie w zapomnienie (co nie spotka�o greki na wschodzie), to jak�e mieszkaniec Hispanii zrozumie mieszka�ca Brytanii, Teuton Gala, Dalmaty�czyk za� kogokolwiek?
Zaprawd�, musi panowa� dekadencja, kiedy w spo�ecze�stwie szalej� niszczycielskie si�y od�rodkowe.
Ale czy naprawd� jestem cz�owiekiem renesansu, rzuconym na mielizn� tej n�dznej epoki? Mo�e to powiedziane na wyrost? W powszechnym wyobra�eniu �cz�owiek renesansu� to osoba o szerokich horyzontach my�lowych i wa�kich osi�gni�ciach. Jestem ni� z pewno�ci�. Ale czy rzeczywi�cie czu�bym si� dobrze w wojowniczych czasach Trajana VII? Mam lotny, ch�onny umys� cz�owieka renesansu, lecz co z awanturniczym renesansowym temperamentem? A mo�e to prawda, �e jestem nie�mia�y, nudny i og�lnie bezp�ciowy? Nie zapominajmy, �e to by�o �redniowiecze. Czy chodzi�bym wtedy z mieczem po ulicy, a sprowokowany najb�ahszym incydentem, awanturowa� si� niczym legionista? Mia�bym dwadzie�cia kochanek i pi��dziesi�ciu syn�w z nieprawego �o�a? Marzy�bym o wdrapaniu si� na pok�ad male�kiego, trzeszcz�cego stateczku, by p�yn�� tam, gdzie ko�czy si� widnokr�g?
Nie, chyba taki nie jestem. Tamci ludzie umieli �y� z rozmachem. �wiat w�wczas by� wi�kszy, barwniejszy, du�o bardziej tajemniczy ni� dzisiaj. Na jego tajemnice odpowiadali oni romantycznym ferworem, dziko�ci� czynu niepoj�t� dla cz�owieka wsp�czesnego. Przyj��em zlecenie Cezara, poniewa� wzbudza we mnie cz�stk� owego romantycznego ferworu i sprawia, �e czuj� silniejsz� wie� ze swoim s�awnym przodkiem, zdobywc� �wiata: Trajanem VII, Trajanem Smokiem. Ale co mi przyniesie przysz�o��? B�d�, jak on, odkrywa� nowe ziemie? Sk�d�e. B�d� budowa� piramidy, greckie �wi�tynie i will� Hadriana. Tyle �e ju� je kiedy� budowano, z ca�kiem dobrym skutkiem, wi�c po co to powtarza�? Czy�bym si� jednak nurza� w dekadencji, jak ca�e moje pokolenie?
Ciekawe, jak potoczy�yby si� losy wielkiego Trajana, gdyby si� narodzi� w czasach Lodowikusa Augusta i jego stukni�tego syna Demetriusza. Ludziom wielkich idei wiatr wieje w oczy, kiedy �wiatem rz�dz� ludzie ograniczeni. Je�li o mnie chodzi, to musia�em p�j�� na ust�pstwa, �eby si� przystosowa�, �eby zapewni� sobie spok�j i bezpiecze�stwo, ale czy jemu by si� uda�o? A mo�e miota�by si� i awanturowa�, jak przysta�o na cz�owieka renesansu, a� w ko�cu z konieczno�ci rozprawiono by si� z nim po cichu gdzie� w ustronnym zau�ku�� widz�c w nim zagro�enie dla rodziny panuj�cej i ca�ego imperium? A mo�e nie? Mo�e, w co wol� wierzy�, niczym p�on�ca strza�a rozja�ni�by nocne ciemno�ci tej epoki mroku, a przy okazji, jak to uczyni� w swoich czasach, opromieni�by swoim blaskiem wszystkie ziemie?
I oto ja, osoba bezsprzecznie inteligentna i w powszechnym mniemaniu zdrowa na umy�le, dobrowolnie zgodzi�em si� wzi�� udzia� w poronionym projekcie m�odego Cezara, poniewa� nie mog�em si� oprze� cudownym technicznym wyzwaniom, jakie si� z tym wi�za�y. Wspania�y romantyczny gest� albo po prostu wybryk wariata. Prawdopodobnie Spikulon mia� racj�, gdy m�wi�, �e przyjmuj�c t� prac�, dowodz�, jakim jestem wariatem. Ka�dy cz�owiek przy zdrowych zmys�ach zmyka�by gdzie pieprz ro�nie.
Nie trzeba by� Sybill� Kumejsk�, by przewidzie�, �e up�ynie sporo czasu, nim Demetriusz ponownie wspomni o projekcie. Cezar nieustannie kr��y mi�dzy pomys�ami, co jest jednym z objaw�w jego przypad�o�ci. Dwa dni po naszej rozmowie w teatrze wyjecha� z Tauromenium na wakacje w�r�d afryka�skich wydm. Wr�ci� dopiero po miesi�cu. A skoro nie wyznaczyli�my nawet miejsca pod budow� pa�acu na urwisku, pomijaj�c ju� ustalenia dotycz�ce koncepcji architektonicznej i koszt�w projektu, od�o�y�em t� spraw� na p�niej. Chyba mia�em nadziej�, �e i jemu ten pomys� wywietrzeje z g�owy, nim wr�ci na Sycyli�.
Jego nieobecno�� wykorzysta�em do wznowienia prac nad moim g��wnym tegorocznym przedsi�wzi�ciem, czyli kronik� �ycia Trajana VII. Czym w�a�ciwie zajmowa�em si� z przerwami od siedmiu czy o�miu lat. Dwie rzeczy doda�y mi bod�ca. Pierwsza to znalezienie w Sewilli, w zakurzonych zakamarkach archiwum morskiego, zbioru dawno zapomnianych dziennik�w, przypuszczalnie autentycznych zapisk�w Trajana z jego podr�y dooko�a �wiata. Druga za� to nieszcz�liwy wypadek w czasie polowania na dziki, kt�ry skaza� mnie na chodzenie o kulach. Zmuszony do bezczynno�ci, z braku innych zaj�� postanowi�em zn�w wzi�� na siebie rol� uczonego.
Jak dot�d, nie opisano w spos�b wyczerpuj�cy niezwyk�ej kariery Trajana. Mo�e si� to wyda� dziwne, bior�c pod uwag� nasz� d�ug�, narodow� tradycj� dziejopisarstwa, si�gaj�c� tajemniczych postaci Newiusza i Enniusza w czasach Republiki, jak r�wnie�, oczywi�cie, Salustiusza, Tacyta, Swetoniusza, a po nich Ammianusa Marcellinusa, Druzyllusa z Aleksandrii, Marka Andronika�� oraz, ju� bli�ej wsp�czesno�ci, Lucjusza Eliusza Antypatera, wielkiego kronikarza podboju Rzymu przez Bizantyjczyk�w za panowania Maksymiliana VI.
Jednak�e kronikarstwo zacz�o podupada�, odk�d w roku 2198 Flawiusz Romulus na powr�t zespoli� dwie roz��czone cz�ci imperium. By� mo�e w czasach wielkich ludzi�� a epoka Flawiusza Romulusa i jego dw�ch kolejnych nast�pc�w z pewno�ci� si� do nich zalicza�� ka�dy jest zbyt zaj�ty tworzeniem historii, �eby mie� czas na jej opisanie. Przynajmniej ja tak s�dzi�em� dop�ki nie skr�ci�em kostki, co pozwoli�o mi zrozumie�, �e w ka�dej epoce, cho�by najburzliwszej, zawsze si� znajdzie kto�, kto za spraw� nieoczekiwanego trafu�� kalectwa, choroby, zes�ania�� nagle ma do�� swobody, �eby chwyci� za pi�ro.
Zacz��em si� sk�ania� ku przypuszczeniu, �e w czasach pot�nych cesarzy, takich jak Flawiusz Romulus, Gajusz Flawillus czy Trajan Smok, publikowanie sprawozda� z ich poczyna� mog�o nie wyj�� na dobre autorowi. Podobnie jak najdok�adniejsza kronika dziej�w pierwszych dwunastu cesarzy, a mam tu na my�li bezkompromisow� i skandalizuj�c� ksi�g� Swetoniusza, powsta�� w stosunkowo spokojnych czasach pierwszego Trajana, nie za� wtedy, gdy potwory w rodzaju Kaliguli, Nerona i Domicjana grasowa�y po ziemi. Tak samo badacze wsp�cze�ni trzem hispa�skim monarchom woleli roztropnie ograniczy� si� do suchego opisu wydarze� publicznych i wa�niejszych akt�w prawodawczych. Roztrz�sanie rz�d�w cesarza musi zawiera� krytyk�. A ta mo�e drogo kosztowa�.
Bez wzgl�du na przyczyn� do naszych czas�w nie zachowa�y si� rzetelne kroniki rz�d�w s�awnego Flawiusza Romulusa, a jedynie spis najwa�niejszych wydarze� i gar�� wyrachowanych panegiryk�w. O wewn�trznych zmaganiach jego spadkobiercy, zagadkowego Gajusza Juliusza Flawillusa, w zasadzie nic nie wiadomo. Dysponujemy tylko go�ymi faktami, takimi jak miejsce urodzenia (wzorem Flawiusza Romulusa pochodzi� z Tarraco w Hispanii, mojego rodzinnego miasta). Wiemy te�, jakie stanowiska rz�dowe piastowa� w trakcie swojej d�ugiej kariery, nim zasiad� na cesarskim tronie. A co si� tyczy trzeciego z wielkich Hispan�w, Trajana VII, kt�ry nosi� imi� Smoka, dobitnie potwierdzone czynem, g�o�ne na ca�ym �wiecie, to w anna�ach uwieczniono ledwie punkty zwrotne jego s�awetnych rz�d�w.
W ci�gu dwustu lat od �mierci Smoka nikt si� nie podj�� szczeg�owego zbadania jego �ycia, co w�a�ciwie nie powinno dziwi�. Owszem, mo�na pisa� bez obaw o zmar�ym cesarzu, tylko kto si� tym zajmie? Cudowny okres renesansu zbyt szybko zosta� przerwany pierwszymi zwiastunami rewolucji przemys�owej, w kt�rym to czasie, ponurym i zadymionym, pogo� za pieni�dzem przy�mi�a ca�� reszt�, ��cznie ze sztuk� i naukami humanistycznymi. I oto powt�rnie nasta�y czasy dekadencji; cesarsk� koron� wk�adaj� na skronie kolejni s�abeusze, a imperium stopniowo przemienia si� w zlepek odr�bnych jednostek, kt�re nie darz� zbyt wielkim lub jakimkolwiek respektem g��wnego o�rodka w�adzy. Panuj�cy nad nami, je�li ju� potrafi� si� do czego� zmobilizowa�, to skupiaj� si� na tak bezu�ytecznych przedsi�wzi�ciach, jak budowa na Sycylii gigantycznych grobowc�w w stylu piramidy. Kto si� odwa�y w takich czasach podkre�la� wielko�� Trajana VII?
Ja si� odwa��.
Te s�owa mog� poprze� grubym plikiem r�kopis�w. Wykorzystuj�c swoj� pozycj� na cesarskim dworze, przeora�em dolne piwnice rzymskiego Kapitolu, gdzie odmyka�em szafy zamkni�te od dwudziestu stuleci i wydobywa�em na �wiat�o dzienne dokumenty, o kt�rych istnieniu dawno zapomniano. Przegl�da�em prywatne zapiski z dysput senatorskich; nikt mi w tym nie przeszkadza�, nikt si� nie interesowa�. Czyta�em pami�tniki pozostawione przez najwy�szych urz�dnik�w dworskich. Szpera�em w raportach poborc�w �ci�gaj�cych podatki w prowincjach i inspektor�w nadzoruj�cych targowiska; cho� wydaj� si� nudne i ja�owe, s� w r�kach historyka prawdziw� kopalni� wiedzy. Dzi�ki temu przywr�ci�em pe�en blask�� przynajmniej w swojej pami�ci i na kartach nie uko�czonej ksi��ki�� osobie Trajana VII i czasom, w kt�rych �y�.
A c� to by�a za posta�! Przez wszystkie lata swojego d�ugiego �ywota by� wspania�ym uciele�nieniem si�y, dalekowzroczno�ci, zapa�u i nieust�pliwo�ci. Zaliczam go w poczet najwybitniejszych cesarzy. Obok Augusta Cezara, za�o�yciela imperium, Trajana I i Hadriana, kt�rzy przesun�li granice a� po kra�ce ziemi, Konstantyna, kt�ry wprowadzi� skuteczne rz�dy na tym bezkresnym obszarze, Maksymiliana III, kt�ry raz na zawsze rozprawi� si� z barbarzy�cami, wreszcie jego krajana i poprzednika Flawiusza Romulusa. Przez lata go poznawa�em�� prawdziwego smoka!�� a cudowna blisko�� jego wielkiego ducha, kt�r� odczuwa�em w czasie swoich bada�, u�wietni�a i uszlachetni�a moje dni.
A wi�c c� o nim wiem�� tym wybitnym cesarzu, rzymskim smoku, moim dalekim praprzodku? Ot� urodzi� si� z nieprawego �o�a, to po pierwsze. Skrupulatnie przetrz�sn��em metryki urodze� i �lub�w w Tarraco i okolicznych regionach Hispanii, badaj�c okres od roku 2215 do 2227, co powinno w zupe�no�ci wystarczy�, i chocia� natrafi�em na paru Drakon�w w dokumentach podatkowych: Decymusa Drakona, Numeriusza Drakona i Salwiusza Drakona�� wydaje si�, �e �aden si� nie o�eni� ani nie doczeka� si� potomstwa, kt�re by wpisano do ksi�g metrykalnych. A zatem imiona rodzic�w pozostan� nieznane. Mog� tylko poda�, �e w 2241 roku niejaki Trajan Drakon, obywatel Tarraco, wst�pi� do s�u�by wojskowej w Trzecim Legionie Hispa�skim. Z czego wnosz�, �e urodzi� si� pomi�dzy rokiem 2220 a 2225. W tamtych czasach rekrutowano osiemnastoletnich m�odzie�c�w, co wskazywa�oby, �e urodzi� si� w roku 2223, lecz znaj�c Drakona, a znam go ju� ca�kiem dobrze, zaryzykowa�bym stwierdzenie, �e zaci�gn�� si� wcze�niej, w wieku lat szesnastu, je�li nie pi�tnastu.
Imperium w�a�ciwie znajdowa�o si� jeszcze pod greckim panowaniem, wszak�e Hispania, jak wi�kszo�� zachodnich prowincji, cieszy�a si� niezale�no�ci�. Cesarzem w Konstantynopolu by� Leon XI�� cz�owiek, kt�ry ochotniej zajmowa� si� gromadzeniem w pa�acu skarb�w kultury staro�ytnej Grecji ani�eli rozwa�aniem sytuacji na obszarze Europy. Ziemiami Cesarstwa Zachodniego w�ada� nominalnie jego daleki krewniak Nikefor Kantakuzen. Jednak�e w czasach greckiej dominacji cesarze Zachodu byli pos�usznymi kuk�ami, przy czym Nikefor, ostatni z serii, by� najbardziej pos�uszny z nich wszystkich. Podobno nigdy nie widziano go w Rzymie; czas sp�dza� na po�udniu, w zacisznym zak�tku niedaleko Neapolis.
Do pierwszych bunt�w na Zachodzie, o czym pisz� z dum�, dochodzi�o w Hispanii, w moim rodzinnym mie�cie Tarraco. Odwa�ny i pe�en werwy Flawiusz Romulus, syn pastucha, mo�e nawet niepi�mienny, zebra� wojsko z�o�one z takich jak on obszarpa�c�w, obali� rz�d prowincji i og�osi� si� cesarzem. Dzia�o si� to w roku 2193. Mia� wtedy dwadzie�cia pi�� lub trzydzie�ci lat.
Nikefor, cesarz Zachodu, zlekcewa�y� powstanie w Hispanii, jakby mia� do czynienia z b�ahym miejscowym rokoszem. W�tpliwe, by wie�� dotar�a do uszu bazyleusa Leona XI w Konstantynopolu. Tymczasem bardzo szybko pobliska Luzytania przysi�g�a wierno�� chor�gwi buntownika, a za ni� wyspiarska Brytania, potem Galia. Kawa�ek po kawa�ku zachodnie ziemie wyrywa�y si� z podda�stwa wobec s�abowitego rz�du w Rzymie, a� ostatecznie Flawiusz Romulus wkroczy� do stolicy, zaj�� cesarski pa�ac i wys�a� na po�udnie korpus wojskowy w celu aresztowania Nikefora i odwiezienia go na miejsce zes�ania w Ajgyptos. W roku 2198 upad�o r�wnie� Cesarstwo Wschodnie. Leon XI odby� swoj� s�ynn�, upokarzaj�c� pielgrzymk� z Konstantynopola do Rawenny, gdzie na mocy traktatu uzna� we Flawiuszu Romulusie nie tylko cesarza ziem zachodnich, ale i pana ziem wschodnich.
Rz�dy Flawiusza trwa�y jeszcze przez trzydzie�ci lat. Nie zadowalaj�c si� samym tylko zjednoczeniem imperium, ws�awi� si� drugim zdumiewaj�cym wyczynem: wypraw�, w czasie kt�rej okr��y� koniuszek Afryki, dotar� do wybrze�y Indii, a nawet, jak si� przypuszcza, do dalszych, nieznanych l�d�w. By� pierwszym z Morskich Cesarzy, daj�c szlachetny przyk�ad �yj�cemu dwa pokolenia po nim Trajanowi VII, jeszcze zuchwalszemu podr�nikowi.
My, Rzymianie, ju� w czasach pierwszego Augusta organizowali�my wyprawy l�dowe na Daleki Wsch�d, do Persji, a nawet Indii. W epoce �wietno�ci Cesarstwa Wschodniego Bizantyjczycy cz�sto zapuszczali si� na zachodnie wybrze�a Afryki, prowadz�c o�ywiony handel z kr�lestwami Czarnego L�du, co sk�oni�o kilku zaradniejszych cesarzy Zachodu do wys�ania w�asnych ekspedycji naoko�o Afryki w kierunku Arabii, stamt�d za� dalej, do Indii. By�y to jednak sporadyczne wypady. Flawiusz Romulus pragn�� zacie�ni� wi�zy handlowe z krajami Azji. Podczas swojej wielkiej podr�y do Indii afryka�skim szlakiem zabra� ze sob� tysi�ce Rzymian, kt�rych tam zostawi� z misj� zak�adania kolonii. Od tamtej pory prowadzimy interesy z ciemnosk�rymi ludami tych odleg�ych kraj�w. I nie koniec na tym! On sam lub jeden z jego dow�dc�w po�eglowa� hen, do kr�lestw Kataju i Cipangu, gdzie �yj� ludzie o ��tej cerze. W ten oto spos�b nawi�zali�my stosunki handlowe, dzi�ki kt�rym mo�emy sprowadza� z tych tajemniczych stron jedwab i kadzid�o, klejnoty i korzenie, nefryt i ko�� s�oniow�, rabarbar i szmaragdy, pieprz i rubiny, cynamon i szafiry, wonno�ci i barwniki.
Flawiusz Romulus mia� nieokie�znane ambicje. Marzy� te� o nowych woja�ach na zach�d, ku l�dom Nowego Rzymu po drugiej stronie Oceanu. Setki lat wcze�niej nieostro�ny cesarz Saturninus podj�� ryzykown� pr�b� podboju Nowego �wiata; wyda� mas� pieni�dzy i poni�s� dotkliw� kl�sk�. Fiasko przedsi�wzi�cia tak nas os�abi�o pod wzgl�dem wojskowym i gospodarczym, �e w ci�gu pi��dziesi�ciu lat Grecy bez wi�kszych problem�w przej�li kontrol� nad imperium. Tamto bolesne do�wiadczenie by�o przestrog� dla Flawiusza. Wiedzia�, �e nigdy nie pokona walecznych narod�w Nowego �wiata, lecz zale�a�o mu na nawi�zaniu stosunk�w handlowych. Od pierwszych dni swojego panowania zastanawia� si�, jak zrealizowa� ten cel.
Jego nast�pc�, jako �e prze�y� wszystkich swoich syn�w, by� inny Hispan z Tarraco, Gajusz Juliusz Flawillus, pochodz�cy ze szlachetniejszego ni� on rodu, kt�ry prawdopodobnie wspiera� swoim maj�tkiem rebeli� Flawiusza. Gajusz Flawillus by� pot�nym i znamienitym cesarzem, ale �e rz�dzi� pomi�dzy dwiema silnymi osobowo�ciami, Flawiuszem Romulusem i Trajanem Drakonem, wydaje si� bardziej rozjemc� ni� innowatorem. Kiedy zasiada� na tronie, czyli w latach 2238�� 2253, kontynuowa� polityk� morsk� swojego poprzednika, k�ad� nacisk na podr�e do Nowego �wiata, nie do Afryki i Azji. Jednocze�nie usi�owa� zbli�y� do siebie greck� i �aci�sk� cz�� imperium, czemu Flawiusz Romulus po�wi�ca� do�� ma�o uwagi.
To w�a�nie za panowania Gajusza Flawillusa wybi� si� Trajan Drakon. Pierwsze misje wojskowe wype�nia� w Afryce, gdzie pr�dko awansowa�, gdy bohatersko st�umi� powstanie w Aleksandrii, a nast�pnie ukr�ci� wyst�pki pustynnych rozb�jnik�w na po�udnie od Kartaginy. Dok�adnie nie wiadomo, w jakich okoliczno�ciach zwr�ci� na niego uwag� cesarz Gajusz, cho� mo�na si� spodziewa�, �e mia�o w tym sw�j udzia� jego hispa�skie pochodzenie. W roku 2248 jest ju� dow�dc� gwardii pretoria�skiej. Ma oko�o dwudziestu pi�ciu lat. Niebawem otrzyma tytu� pierwszego trybuna, a zaraz potem konsula. W roku 2252, na kilkana�cie miesi�cy przed �mierci�, Gajusz oficjalnie adoptowa� Trajana i og�osi� go swoim spadkobierc�.
Czu�o si�, jakby Flawiusz Romulus powsta� z martwych, kiedy Trajan Drakon odzia� si� w purpur� i przyj�� imi� Trajana VII. W miejsce wynios�ego patrycjusza Gajusza Flawillusa w�adz� obj�� drugi hispa�ski chudopacho�ek z tym samym zawadiackim wigorem, kt�ry popycha� Flawiusza do wielkich czyn�w, tak �e ca�y �wiat dr�a� od jego rubasznego �miechu.
W rzeczy samej, Trajan okaza� si� drugim Flawiuszem, i to na jeszcze wi�ksz� skal�. Obaj nie nale�eli do u�omk�w, lecz Trajan by� wielkoludem. (Te� jestem wysoki, ja, jego daleki potomek). Ciemne w�osy opada�y mu do po�owy plec�w. Czo�o mia� szlachetnie zadarte, oczy p�on�y orlim blaskiem, jego gromki g�os rozbrzmiewa� od Wzg�rza Kapitoli�skiego do Janikulum. Na jednym posiedzeniu potrafi� bez niczyjej pomocy opr�ni� beczu�k� wina� i usta� na nogach. W ci�gu osiemdziesi�ciu lat �ycia mia� pi�� �on (bynajmniej nie w tym samym czasie, po�piesznie wyja�niam), tudzie� niezliczone rzesze na�o�nic. Sp�odzi� dwadzie�cioro pe�noprawnych potomk�w, z kt�rych dziesi�ty by� moim przodkiem, oraz tak� hord� b�kart�w, �e nietrudno dzi� napotka� s�pi� twarz Trajana Drakona na ulicy w prawie ka�dym mie�cie na �wiecie.
By� mi�o�nikiem nie tylko kobiet, ale i sztuki, zw�aszcza muzyki i rze�biarstwa, interesowa� si� te� naukami �cis�ymi. Takie dziedziny wiedzy jak matematyka, astronomia i mechanika by�y zaniedbywane w ci�gu dwustu lat, kiedy Zach�d podlega� rozpieszczonym, lubuj�cym si� w zbytkach Grekom. Trajan powr�ci� do korzeni. Gruntownie przebudowa� staro�ytn� stolic�, okraszaj�c j� pa�acami, teatrami i uniwersytetami, jakby ich tam nigdy nie by�o. Ponadto, mo�e z obawy przed niewystarczalno�ci� podj�tych �rodk�w, przeni�s� si� na wsch�d, do prowincji Panonii, do miasteczka Wenia nad rzek� Danubius, gdzie wzni�s�, rzec mo�na, drug� stolic� ze wspania�� uczelni�, mas� teatr�w, przepysznym gmachem senatu i cesarskim pa�acem, jednym z cud�w �wiata. Wychodzi� z za�o�enia, �e Wenia, chocia� mroczniejsza, zimniejsza i bardziej deszczowa od s�onecznej Romy, znajdowa�a si� bli�ej serca imperium. Nie �cierpia�by kolejnego podzia�u Cesarstwa na cz�� wschodni� i zachodni�, mimo �e zarz�dzanie ca�o�ci� stanowi�o nie lada wyzwanie. Usytuowawszy swoj� siedzib� w�a�nie tam, m�g� si� �atwiej zwr�ci� na zach�d w stron� Galii i Brytanii, na p�noc ku ziemiom Teuton�w i Got�w, i na wsch�d, gdzie rozci�ga�y si� greckie terytoria�� a zarazem nie wypuszcza� z r�k steru w�adzy.
Trajan rzadko jednak bywa� w swojej nowej stolicy, a Rom� niecz�sto odwiedza�. Nieustannie podr�owa�. A to pojawia� si� w Konstantynopolu, przypominaj�c Grekom z Azji, �e maj� nad sob� Cesarza, a to obje�d�a� Syri�, Ajgyptos i Persj�, a to zapuszcza� si� na dalek� p�noc, �eby polowa� na dzikie, w�ochate bestie, �yj�ce na ziemiach Hiperborejczyk�w, a to wreszcie powraca� do ojczystej Hispanii, gdzie przekszta�ci� staro�ytn� Sewill� w najwa�niejszy port, sk�d wyrusza�y wyprawy do Nowego �wiata. Zaiste, nie pr�nowa�.
A w dwudziestym pi�tym roku panowania, 2278 o.z.m., rozpocz�� swoj� najwi�ksz� podr�. Dokona� osza�amiaj�cego wyczynu, kt�ry na zawsze upami�tni� jego imi�: op�yn�� �wiat doko�a, wyruszywszy z Sewilli, by tam�e powr�ci�, zapoznaj�c si� z prawie wszystkimi narodami, cywilizowanymi b�d� barbarzy�skimi, jakie zamieszkuj� nasz glob.
Kto przed nim zdoby� si� nad tak �mia�e przedsi�wzi�cie? Nikt, s�dz�c po tym, co znalaz�em w historycznych zapiskach.
Oczywi�cie, nikt wcze�niej nie podawa� w w�tpliwo�� tego, �e ziemia jest kul�, a wi�c mo�na j� op�yn��. Cz�owiek ze zdrowym rozs�dkiem dostrzega krzywizn� planety, gdy tylko si�gnie wzrokiem w dal. A to, �e gdzie� istnieje kraniec, z kt�rego nierozwa�ny �eglarz spada jak z urwiska, spokojnie mo�na w�o�y� mi�dzy bajki. Podobnie nie ma powodu ba� si� nieprzebytej �ciany ognia hen na po�udniowych morzach, opisywanej przez prostaczk�w. Ju� dwa i p� tysi�ca lat temu pierwsze statki op�yn�y po�udniowy przyl�dek Afryki i nikt nie widzia� �cian ognia.
Nawet jednak najwytrawniejszym wilkom morskim nie przysz�o do g�owy op�ywa� ca�ej kuli ziemskiej, a c� dopiero wybiera� si� w tak� podr�, zanim Trajan Drakon jako pierwszy �mia�ek wyp�yn�� z Sewilli. �egluj�c wzd�u� afryka�skich wybrze�y, docierano do Arabii, Indii, a nawet Kataju. R�wnie� do Nowego �wiata: najpierw do Meksyku, a potem wzd�u� zachodnich wybrze�y tego kraju, obok w�skiego pasa l�du, kt�ry ��czy dwa wielkie kontynenty, dop�ywano do wielkiego imperium Peru. Przy okazji dowiedzieli�my si� o istnieniu drugiego oceanu, mo�e nawet wi�kszego ni� ten, kt�ry oddziela Europ� od Nowego �wiata. Wody tego rozleg�ego oceanu chlusta�y na wschodzie o pla�e Peru i Meksyku, na zachodzie za� Kataju, Cipangu i Indii. Ale co le�a�o po�rodku? Mo�e gdzie� w�r�d zachodnich m�rz powsta�y inne mocarstwa, pot�niejsze ni� Kataj, Cipangu i Indie razem wzi�te? A je�li kt�re� nieznane imperium spycha�o w cie� nawet Cesarstwo Rzymskie?
Trajan VII Drakon okry� si� nie�mierteln� s�aw�, bo postanowi� si� tego dowiedzie� cho�by za cen� �ycia. Musia� czu� si� niezagro�ony na tronie, skoro by� sk�onny powierzy� piecz� nad stolic� swoim zast�pcom na tak d�ugi czas. Albo te� nie przejmowa� si� mo�liwo�ci� przewrotu, do cna poch�oni�ty my�lami o podr�y.
Pi�cioletnie woja�e dooko�a �wiata by�y jednym z najznamienitszych wyczyn�w w dziejach, stawianym na r�wni z za�o�eniem imperium przez Augusta Cezara czy rozszerzeniem jego granic na prawie ca�y �wcze�nie znany �wiat przez Trajana I i Hadriana. Ot� ta w�a�nie rzecz, pomijaj�c inne osi�gni�cia, sk�oni�a mnie do zg��bienia dziej�w jego �ycia. W czasie pami�tnej podr�y nie natkn�� si� na �adne mocarstwo mog�ce rywalizowa� z Rzymem, lecz odkry� krocie male�kich kr�lestw na wyspach Morza Zachodniego, kt�rych wyroby w znacznym stopniu wzbogaci�y nasze �ycie. Nie do�� na tym: przetarty przeze� szlak, kt�ry prowadzi wok� w�ziutkiego przyl�dka po�udniowego kontynentu Nowego �wiata, daje nam sta�y, otwarty dost�p do ziem Azji, niezale�nie od ewentualnych sprzeciw�w b�d� to swarliwych Meksykan�w i Peruwia�czyk�w, b�d� wojowniczych Cipangijczyk�w i niewyobra�alnie licznych Katajczyk�w.
Jednakowo�, chocia� znamy w zarysach wydarzenia towarzysz�ce wyprawie Trajana, jego prywatny dziennik, obfituj�cy w bezcenne szczeg�y, przez wieki uchodzi� za zaginiony. Dlatego w�a�nie tak si� uradowa�em, kiedy jeden z moich szperaczy, przetrz�saj�c zapomniany zak�tek w Urz�dzie Spraw Morskich w Sewilli, obwie�ci� mi na pocz�tku roku, �e przypadkowo natkn�� si� na rzeczony dziennik. Przez ca�y ten czas le�a� w�r�d papier�w dokumentuj�cych p�niejsze rz�dy, zagrzebany dla niepoznaki w stosie dowod�w wyp�at i pokwitowa� za towar. Z mojego polecenia cesarski goniec przywi�z� mi go do Tauromenium. Podr� zabra�a mu sze�� tygodni, poniewa� pakunek w�drowa� drog� l�dow� z Hispanii do Italii (nie powierzy�bym morskim ba�wanom tak drogocennej rzeczy), wzd�u� p�wyspu a� do Bruttium, przez cie�nin� promem do Mesyny, stamt�d za� do mnie.
Czy b�dzie to sprawozdanie opatrzone mn�stwem szczeg��w, o kt�rym tak marzy�em, czy raczej suchy wykaz danych nawigacyjnych, takich jak d�ugo�ci i szeroko�ci geograficzne, po�o�enie gwiazd czy wskazania kompasu?
No c�, przekona� si� o tym mog�em dopiero po odebraniu przesy�ki. Traf chcia�, �e trafi�a w moje r�ce tego samego dnia, kiedy Cezar Demetriusz powr�ci� ze swojej miesi�cznej wycieczki do Afryki. Zaledwie odpiecz�towa�em ci�ki pakunek i przejecha�em palcem po grzbiecie grubego pliku pociemnia�ych ze staro�ci welinowych kartek, a ju� przyby� do mnie pos�aniec z wezwaniem do natychmiastowego stawienia si� przed obliczem Cezara.
Cezarowi, o czym ju� wspomina�em, brakuje cierpliwo�ci. Niewiele my�l�c, zerkn��em poza kart� tytu�ow� na pierwsz� stronic� z tekstem. Ciarki przesz�y mi po sk�rze, gdy przed moimi zdumionymi oczami rozwin�o si� rozpoznawalne, pochy�e pismo Trajana Drakona. Pozwoli�em sobie na jeszcze jedno spojrzenie w g��b zapisk�w, ko�o setnej stronicy, by napotka� fragment m�wi�cy o spotkaniu z jakim� wyspiarskim kr�lem. A niech mnie! Kronika podr�y jak si� patrzy!
Odda�em paczk� majordomusowi w mojej willi, godnemu zaufania wyzwole�cowi z Sycylii imieniem Pantaleon. Wyt�umaczywszy mu, jakie kary na� spadn�, je�li pod moj� nieobecno�� stanie si� krzywda bodaj jednej stronicy.
Nast�pnie uda�em si� do pa�acu na wzg�rzu, gdzie zasta�em Cezara w ogrodzie. Przygl�da� si� dw�m wielb��dom sprowadzonym z Afryki. Mia� na sobie pustynne odzienie z kapturem, a za pasem wspania�y zakrzywiony sztylet. W ci�gu pi�ciotygodniowej wycieczki s�o�ce tak bardzo spiek�o jego r�ce i twarz, �e m�g� z powodzeniem uchodzi� za Araba.
��Pizander!�� zakrzykn��.
A ju� zapomnia�em o tym g�upim imieniu. Gdy si� szeroko u�miechn��, z�by b�ysn�y mu jak latarnie w kontra�cie z opalonym obliczem.
Z grzeczno�ci zacz��em od mi�ego s��wka. Czy mia� udan� podr� i takie tam bzdety. Szybkim ruchem r�ki nakaza� mi milczenie.
��Wiesz, Pizandrze, o czym my�la�em ka�dego dnia podr�y? O naszym projekcie! O naszym chwalebnym przedsi�wzi�ciu! I wiesz co? Zrozumia�em, �e trzeba i�� na ca�o��. Postanowi�em, �e kiedy zostan� cesarzem, za�o�� swoj� stolic� na Sycylii. Po c� mi znosi� ch�ody i burze na p�nocy, skoro mog� przebywa� w miejscu, kt�re tak pokocha�em, bardzo blisko Afryki? Musimy te� zbudowa� tu, w Panormus, gmach senatu. Tak�e bogate wille dla najwy�szych urz�dnik�w dworskich i bibliotek� Wiesz, �e na ca�ej wyspie nie u�wiadczysz ani jednej biblioteki z prawdziwego zdarzenia? Podzielimy ksi�gozbi�r w Aleksandrii i po�ow� tu zwieziemy, gdy tylko przygotujemy godne pomieszczenia. A p�niej�
Nie b�d� przytacza� reszty. Wystarczy powiedzie�, �e jego szale�stwo wspi�o si� na szczyty niczym nieskr�powanej rozrzutno�ci. Kt�rej pierwsz� ofiar� by�em ja, albowiem jeszcze tego wieczoru mieli�my wyruszy� na objazd Sycylii, �eby znale�� odpowiednie miejsce dla fantastycznych budowli. Zamierza� uczyni� dla Sycylii to samo, co August Cezar dla miasta Rzymu, przeobrazi� j� w dzie�o epoki. Plany wzniesienia nowego pa�acu w Tauromenium odesz�y w zapomnienie. Najpierw mieli�my w�drowa� z Tauromenium do Lilibeum na drugim kra�cu wyspy, a potem z powrotem przez Eryks i Syrakuzy, zatrzymuj�c si� wsz�dzie dla zwiedzania.
I tak si� te� sta�o. Sycylia to du�a wyspa. Podr� zaj�a nam dwa i p� miesi�ca. Cezar okaza� si� do�� mi�ym towarzyszem podr�y; b�d� co b�d� jest dowcipny, inteligentny i �wawy� a to, �e jest przy okazji szale�cem, rzadko mi przeszkadza�o. Podr�owali�my w komfortowych warunkach. Ze wzgl�du na niewyleczon� kostk� wi�kszo�� czasu noszono mnie w lektyce, dzi�ki czemu czu�em si� jak wielka, wychuchana osobisto�� z dawnych czas�w, faraon lub Dariusz z Persji. Niestety, nie do��, �e tak nagle przerwano mi naukowe badania, to jeszcze�� niech to piorun trza�nie!�� miesi�cami nie mog�em zajrze� do dziennika Trajana! Zabranie go w podr�, �eby potajemnie czyta� w ��ku, by�oby zbyt ryzykowne. Cezar jest zazdrosnym cz�owiekiem, gdyby wi�c niespodziewanie wszed� do sypialni i zobaczy�, jak marnuj� si�y na sprawy nie zwi�zane z jego projektem, m�g�by bez ceregieli wyrwa� mi dziennik i cisn�� go w ogie�. Dlatego zostawi�em go pod piecz� Spikulona, przykazawszy mu, �eby go strzeg� za cen� w�asnej krwi. Gdy�my tak przemierzali wysp� wzd�u� i wszerz w coraz wi�kszej spiekocie�� nasta�o bowiem lato i po�udniowe s�o�ce pra�y�o bezlito�nie�� ile� to razy przele�a�em noc, kr�c�c si� z boku na bok, wyobra�aj�c sobie w rozgor�czkowanym umy�le zawarto�� dziennika, wymy�laj�c dla Trajana niebywa�e przygody, zast�puj�ce te prawdziwe, z kt�rymi za spraw� niefrasobliwo�ci i samolubstwa Cezara Demetriusza nie mog�em si� zapozna�. A przecie� wiedzia�em, �e prawda, gdy wreszcie j� odkryj�, przero�nie moje naj�mielsze wyobra�enia.
W ko�cu wr�ci�em do Tauromenium. Spikulon zwr�ci� mi ksi�g�, a wtedy, w ci�gu trzech szalonych dni i nocy, praktycznie bez spania, przeczyta�em wszystko od deski do deski. Dowiedzia�em si� rzeczy, opr�cz tych pi�knych, zapieraj�cych dech w piersiach i niewiarygodnych, istotnie niemo�liwych do wyobra�enia, r�wnie� takich, o kt�rych nie jest mi�o si� dowiedzie�.
Chocia� tekst spisano trudniejsz� �acin� z czas�w �redniowiecza, nie przysporzy� mi wi�kszych trudno�ci. Cesarz Trajan VII mia� dryg literacki, a jego dosadny, zrozumia�y i nader potoczysty styl przypomina� mi jako �ywo styl Juliusza Cezara, innego wielkiego wodza, kt�ry z t� sam� bieg�o�ci� w�ada� rylcem co mieczem. Prawdopodobnie prowadzi� dziennik podr�y z powod�w czysto osobistych, nie zamierzaj�c go nigdy publikowa�. To, �e zachowa� si� w archiwach, po prostu jest dzie�em przypadku.
Jego opowie�� ma sw�j pocz�tek w sewilskiej stoczni, gdzie przygotowano na wypraw� pi�� statk�w, niezbyt du�ych, bo najwi�kszy wa�y� tylko 120 ton. Cesarz poda� dok�adn� zawarto�� �adowni. Oczywi�cie, bro�: sze��dziesi�t kusz, pi��dziesi�t arkebuz�w z zamkiem lontowym (dopiero wynalezionych), machiny miotaj�ce, oszczepy, kopie, w��cznie, puklerze. Kowad�a, kamienie szlifierskie, miechy, latarki. Narz�dzia, kt�rymi murarze i kamieniarze mieli budowa� twierdze na nowo odkrytych ziemiach. Ma�ci, lekarstwa, opatrunki. Sze�� drewnianych kwadrant�w, sze�� metalowych astrolabi�w, trzydzie�ci siedem igie� magnetycznych, sze�� par kompas�w pomiarowych i tak dalej. Z my�l� o handlu z ksi���tami nowo poznanych kr�lestw: buteleczki z rt�ci�, sztaby miedzi, bele bawe�ny, aksamit, at�as i brokaty, tysi�ce dzwoneczk�w, haczyki w�dkarskie, lusterka, no�e, paciorki, grzebienie, mosi�ne i miedziane bransolety i tym podobne precjoza. A wszystko to spisane z i�cie urz�dnicz� skrupulatno�ci�. Poznawa�em Trajana Drakona od zupe�nie nowej strony.
Nareszcie chwila wyp�yni�cia. Rzek� Betis z Sewilli na wody Oceanu, potem pr�dko na Wyspy Kanaryjskie, gdzie jednak nie zobaczyli ani jednego ogromnego psa, od kt�rych pochodzi nazwa archipelagu. Natrafili wszak�e na niezwyk�e drzewo deszczowe, kt�rego gigantyczny nap�cznia�y pie� dostarcza� wod� ca�ej wyspie. My�l�, �e to drzewo umar�o, bo od tamtej pory nikt go ju� nie widzia�.
Potem skok przez morze do Nowego �wiata, spowolniony ospa�o�ci� wiatr�w. Min�wszy r�wnik, stracili z oczu Gwiazd� Polarn�. W upale topi�a si� smo�a mi�dzy wr�gami, a pok�ad rozgrzewa� si� jak patelnia. Wnet jednak pogoda si� poprawi�a, dzi�ki czemu szybko dotarli do wschodnich wybrze�y po�udniowego kontynentu, gdzie mocno si� on wybrzusza w stron� Afryki. W�adza imperium Peru nie si�ga�a tak daleko. Mieszkali tam weseli nadzy ludzie, kt�rzy zwyczajowo jedli ludzkie mi�so, ale tylko, jak zaznaczy� cesarz, �z zabitych nieprzyjaci�.
Trajan chcia� op�yn�� kontynent od do�u, co samo w sobie by�o zuchwa�ym zamierzeniem, poniewa� nikt nie wiedzia�, jak daleko na po�udnie trzeba b�dzie p�yn�� i jakie w tym najodleglejszym zak�tku napotkaj� przeciwno�ci przyrody. Nawiasem m�wi�c, kontynent m�g� wcale nie mie� ko�ca na po�udniu, co uniemo�liwia�oby kontynuowanie podr�y na zach�d. Jednolity pas l�du stwarza�by dla marynarzy niepokonan� tam�. Nale�a�o si� r�wnie� liczy� z tym, �e stawi� im op�r peruwia�skie wojska. Tak czy inaczej, wyruszyli na po�udnie, zapuszczaj�c si� w ka�d� zatok�, bo mog�a oznacza� kraniec kontynentu i po��czenie z morzami na zachodzie.
Wielokrotnie takie zatoki okaza�y si� uj�ciami pot�nych rzek, lecz wrogie plemiona dzikich tubylc�w odstrasza�y podr�nik�w. Trajan obawia� si� te�, �e p�yn�c rzek�, zaw�druj� jedynie w g��b l�du, na ziemie Peruwia�czyk�w, zamiast przeprawi� si� na drugi ocean. Tak wi�c p�yn�li na po�udnie, wci�� dalej, dalej i dalej. Pogoda, dotychczas upalna, dawa�a si� jeszcze bardziej we znaki, gdy przysz�y lodowate wiatry i pochmurne niebo. Wiedzieli jednak, �e na po�udnie od r�wnika pory roku s� odwr�cone, zamiast lata trwa zima, zatem nie zaskoczy�a ich ta zmiana.
Na brzegach zauwa�ali osobliwe bia�o-czarne ptaki, kt�re �wietnie p�ywa�y, lecz nie umia�y lata�. By�y t�uste i dobre w smaku. Wydawa�o si�, �e nie znajd� drogi na zach�d. Wybrze�e, puste i ja�owe, ci�gn�o si� w niesko�czono��. Napastowa� ich grad i deszcz ze �niegiem, na rozko�ysanej wodzie unosi�y si� g�ry lodowe, zimne krople deszczu zamarza�y na brodach. Topnia�y zapasy wody i jedzenia. Ludzie szemrali. Mimo �e co dzie� ogl�dali cesarza, zaczynali otwarcie m�wi� o powrocie. Trajan zastanawia� si�, czy grozi mu niebezpiecze�stwo.
Nied�ugo potem, gdy przysz�y wietrzyska, jakich dot�d nie widziano, wybuch� bunt. Dow�dcy dw�ch statk�w oznajmili, �e wycofuj� si� z ekspedycji. �Zaprosili mnie, �eby�my usiedli do sto�u i porozmawiali�� pisa� Trajan.�� Rzecz jasna, chcieli mnie zg�adzi�. Na jeden zbuntowany statek pos�a�em pi�ciu zaufanych ludzi z wiadomo�ci� ode mnie, w drugiej za� �odzi ukradkiem nast�pnych dwudziestu. Kiedy pierwsi weszli na pok�ad, witani przez dow�dc�, ci zabili go na poczekaniu. Wtedy na statek wtargn�a druga grupa. Bunt zosta� st�umiony. Trzech pod�egaczy stracono bez s�dzenia, jedenastu buntownik�w wysadzono na brzeg mro�nej wyspy, gdzie nie ros�a nawet licha trawa. Nie podejrzewa�bym Trajana Drakona o �agodne traktowanie winowajc�w, lecz spokojne s�owa, jakimi opisywa� pozostawienie marynarzy na pastw� strasznej �mierci, przyprawia�y o dreszcz.
Wyprawa posuwa�a si� naprz�d. Na po�udniowych pustkowiach napotkali szczep nagich olbrzym�w, wysokich na osiem st�p, z kt�rych dw�ch wzi�li do niewoli, �eby ich p�niej pokazywa� w Rzymie jako ciekawostki. �Ryczeli jak byki i co� wrzeszczeli do czczonych przez siebie demon�w. Zakutych w �a�cuchy, umie�cili�my na dw�ch r�nych statkach. Wszelako nie chcieli je�� i zaraz pomarli�.
Na przek�r sztormom i ciemno�ciom zbli�ali si� do bieguna, lecz przej�cia na zach�d jak nie by�o, tak nie by�o. Nawet Trajan bi� si� z my�lami, dumaj�c nad powrotem. Oblodzone morze utrudnia�o przepraw�. Znale�li jednak nowe stada t�ustych, nie lataj�cych ptak�w i za�o�yli na l�dzie ob�z zimowy, w kt�rym sp�dzili trzy miesi�ce, co jeszcze bardziej uszczupli�o zapasy �ywno�ci. Ale gdy pogoda sta�a si� �askawsza, mimo �e wci�� surowa, i postanowili ruszy� dalej, niemal natychmiast przybyli do miejsca zwanego dzisiaj Cie�nin� Trajana, po�o�onego na samym ko�cu kontynentu. Trajan wys�a� na rekonesans jeden statek, kt�rego dow�dca orzek�, �e cie�nina jest w�ska, lecz g��boka, z silnym pr�dem morskim, pe�na s�onej wody. A wi�c nie rzeka, lecz droga ku zachodnim morzom!
Pokonuj�c cie�nin�, zmagali si� z trudno�ciami, mijali ostre szpikulce ska�, brn�li w nieprzejrzanych oparach mg�y, nad skot�owan� topiel�. Jednak�e pojawi�y si� zielone drzewa, �wiate�ka obozowisk tubylc�w, a niebawem p�yn�li ju� na zachodnich wodach. �Niebo cudownie b��kitne, chmury puszyste, a fale drobniutkie, oz�ocone promieniami rozpalonego s�o�ca�. Sceneria by�a tak sielska, �e Trajan nowe morze nazwa� Pacyfikiem, nawi�zuj�c do jego �agodno�ci.
Planowa� teraz wyruszy� na zach�d, bo gdy wp�yn�� na niezbadane wody, wyda�o mu si� wielce prawdopodobne, �e udaj�c si� w tym w�a�nie kierunku, wkr�tce dotrze do Cipangu i Kataju. Wola� nie robi� wypadu na p�noc, ku terytoriom zaczepnych Peruwia�czyk�w. Pi�� statk�w nic nie zwojuje w starciu z ca�ym imperium.
Nie mogli si� jednak wypu�ci� od razu na zach�d, a to z powodu przeciwnych wiatr�w i skierowanych na wsch�d pr�d�w morskich. Pop�yn�li zatem na p�noc, aczkolwiek niedaleko, trzymaj�c si� blisko l�du, na baczno�ci przed Peruwia�czykami. S�o�ce pra�y�o na bezchmurnym niebie, nie pada� deszcz. W chwili gdy wreszcie mogli skierowa� si� na zach�d, ogo�ocone z wysp morze wydawa�o si� absolutnie bezkresn� przestrzeni�. Noc� �wieci�y obce gwiazdy, w�r�d nich pi�� jasnych, u�o�onych w kszta�t krzy�a. Resztki wody pitnej kurczy�y si� w szybkim tempie. �owienie ryb nie przynosi�o skutku, wi�c marynarze zjadali kawa�ki drewna i kupy wi�r�w i polowali na szczury �eruj�ce w �adowniach. Wydzielano �yk wody na ca�y dzie� podr�y. Grozi� im ju� nie tyle bunt, co �mier� g�odowa.
Ostatecznie zbli�yli si� do jakich� ma�ych wysepek, do�� n�dznych, bo poro�ni�tych jedynie kar�owatymi, powykr�canymi krzakami. Mieszkali tam ludzie, z pi�tnastu lub dwudziestu, pro�ci i nadzy, pomalowani w paski. �Przywitali nas gradem strza� i kamieni. Dw�ch naszych zgin�o. Nie mieli�my wyboru, musieli�my ich pozabija�. A poniewa� nie znale�li�my nigdzie �ywno�ci, nie licz�c kilku n�dznych ryb i krab�w, z�owionych rano, upiekli�my i zjedli�my cia�a zabitych, �eby nie umrze� z g�odu�.
Trudno mi zliczy�, ile razy czyta�em te s�owa w nadziei, �e znacz� co innego, lecz zawsze m�wi�y to samo.
Czwartego miesi�ca podr�y przez Pacyfik ukaza�y si� inne wyspy, �y�niejsze. Ich mieszka�cy uprawiali pewien gatunek daktyli, z kt�rych pozyskiwali chleb, wino i olej, a tak�e jams, banany, palmy kokosowe i inne ro�liny tropikalne, znane nam dzi� doskonale. Ludzie czasem byli przyja�nie nastawieni, lecz cz�ciej okazywali wrogo��. Dziennik Trajana upami�tnia to ca�e bestialstwo. �Zabijali�my jak leci. Palili�my wioski, �eby da� przyk�ad s�siadom. Nape�niali�my �adownie �upami�. Podobne zdania jeszcze nie raz padn�. I ani s�owa �alu, �adnych wyrzut�w sumienia. Zupe�nie jakby po zakosztowaniu ludzkiego mi�sa stali si� potworami.
Za tymi wyspami zn�w pustka. Trajan uzmys�owi� sobie, �e trudno ogarn�� my�l� wielko�� Pacyfiku, w por�wnaniu z kt�rym nawet wielki Ocean zdawa� si� jeziorem. A� po kolejnej przygn�biaj�cej, wielotygodniowej tu�aczce natkn�li si� na rozleg�y archipelag, kt�ry nazwali Augustynianami. Siedem tysi�cy wysp ma�ych i du�ych, rozci�gni�tych olbrzymim �ukiem na d�ugo�ci przesz�o tysi�ca mil. �Spotka� si� z nami pewien w�dz: szacowna osobisto�� z malunkami na twarzy, w bawe�nianej sp�dnicy z jedwabnymi fr�dzlami. Mia� dzid�, zdobiony z�otem sztylet z br�zu, tarcz� po�yskuj�c� szlachetnym kruszcem, jak r�wnie� z�ote kolczyki i bransolety�. Jego lud ofiarowa� korzenie: cynamon, go�dziki, imbir, ga�k� i kwiat muszkato�owy�� w zamian za zwyczajne rzymskie �wiecide�ka. Ma�o tego: rubiny, diamenty, per�y i samorodki z�ota. �Dopi��em celu�� pisa� Trajan.�� Po�rodku niezmierzonych m�rz znalaz�em nowe, ba�niowe imperium�.
Kt�re zaraz w brutalny spos�b podbili. Cho� pocz�tkowo Rzymianie �yli w przyjaznych stosunkach z mieszka�cami Augustynian�w, przedstawiaj�c im dzia�anie zegar�w piaskowych i kompas�w, wzbudzaj�c w nich podziw palb� z okr�towych dzia� tudzie� udawanymi walkami gladiator�w, m��w w zbroi przeciwko m�om z tr�jz�bem i sieci�, sytuacja szybko uleg�a pogorszeniu. Niekt�rzy podw�adni Trajana, zaprawieni daktylowym winem, napadli na miejscowe kobiety i zniewolili je z ca�ym wigorem, jaki wst�puje w m�czyzn�, kt�ry prawie od roku nie dotyka� kobiecych piersi. Kobiety, zgodnie z relacj� Trajana, zrazu by�y uleg�e, lecz jego ludzie okazywali przy tym tak haniebn� przemoc i okrucie�stwo, �e pojawi�y si� sprzeciwy, a wnet i b�jki, gdy m�czy�ni pospieszyli na pomoc kobietom (czasem jeszcze dziesi�cioletnim dziewczynom). Dosz�o do krwawej masakry, uwie�czonej zamordowaniem szlachetnego wodza wyspy.
Ci�ko si� czyta te fragmenty dziennika. Z jednej strony, mn�stwo fascynuj�cych szczeg��w na temat zwyczaj�w tubylc�w�� jak to staruszki sk�adaj� ofiar� ze �wini, a potem pl�saj�, graj� na trzcinowych tr�bkach i smaruj� ofiarn� krwi� czo�a m�czyzn, i jak m�czy�ni w ka�dym wieku przek�uwaj� sobie na wylot genitalia z�otym lub cynowym kolcem wielko�ci g�siego pi�ra. By�o mn�stwo takich dziwnych historii, kt�re wydawa�y si� pochodzi� nie z tej ziemi. Jednak wci�� i wci�� przeplata� si� z nimi w�tek rzezi na wyspiarzach, zabijania bezlitosnego i pod lada pretekstem. Podr�uj�c od wyspy do wyspy, Rzymianie spotykali si� wsz�dzie z przyjaznym przyj�ciem, lecz niebawem nast�powa�y gwa�ty, mordy i grabie�e.
Tymczasem Trajan nie widzia� w tym nic z�ego. Strona po stronie, zawsze tym samym ch�odnym, wywa�onym tonem, opisuje wszystkie te okropno�ci, jakby stanowi�y naturalny i nieunikniony skutek zderzenia obcych kultur. Czyta�em to wstrz��ni�ty i przera�ony, co zarazem wyra�nie mi u�wiadomi�o, jak inne to by�y czasy i jak ma�o jest we mnie cz�owieka renesansu. Okrucie�stwa, jakich dopuszczali si� jego ludzie, Trajan uwa�a� co najwy�ej za smutn� konieczno��. W moim odczuciu by�y zezwierz�ceniem. Zrozumia�em r�wnie�, �e fundamentalnym przejawem schy�ku naszej cywilizacji jest wstr�t wobec tego rodzaju przemocy. Nadal jeste�my Rzymianami; nie znosimy nieporz�dku i nie zatracili�my umiej�tno�ci prowadzenia wojen. Ale skoro Trajan Drakon opowiada niewzruszenie o odpowiedzi dzia� na pociski wystrzelone z �uk�w, o paleniu wiosek w odwecie za drobn� kradzie� na statku, o marynarzach zaspokajaj�cych swoje ��dze na dziewczynkach, bo nie chcia�o im si� poszuka� starszych si�str, ot� wtedy nie mog� si� oprze� wra�eniu, �e nasza dekadencja ma swoje dobre strony.
W ci�gu tych trzech dni i nocy nieprzerwanego czytania z nikim si� nie widzia�em: ani ze Spikulonem, ani z Cezarem, ani z kobietami, kt�re umila�y mi nudny pobyt na Sycylii. Czyta�em do znu�enia, a� w g�owie mi si� m�ci�o, lecz mimo �e dr�a�em ze zgrozy, nie umia�em przesta�.
Odk�d przemierzyli pusty przestw�r Pacyfiku, pojawia�y si� coraz to nowe wyspy; po niezliczonych wysepkach Augustynian�w dop�ywali do innych na zachodzie i po�udniu, a by�y ich tam ca�e chmary. Bo chocia� nie le�� w tej cz�ci oceanu du�e l�dy, wyspy ci�gn� si� d�ugimi szeregami, cz�sto wi�ksze od Brytanii i Sycylii. Bez ko�ca powtarza�y si� opowie�ci o �odziach zdobionych z�otem i pawimi pi�rami, w kt�rych podp�ywali wodzowie wysp z darami, albo o rogatych rybach, ostrygach wielko�ci barana czy drzewach, kt�rych opad�e li�cie podnosz� si� na male�kich n�kach i pe�zn� po ziemi. Tak�e o kr�lach nazywanych rad�ami, z kt�rymi nie mo�na si� spotka� twarz� w twarz, a jedynie m�wi� do tub w pa�acowych �cianach. Wyspy korzeni, wyspy z�ota, wyspy pere�� cuda, cude�ka. A wszystko rabowane przez niezwyci�onego rzymskiego cesarza w imieniu wiecznej Romy.
W ko�cu dziwne, wyspiarskie kraje ust�pi�y miejsca znanym ziemiom. Na horyzoncie pojawi�y si� azjatyckie wybrze�a Kataju. Trajan zszed� na l�d, wymieni� si� podarunkami z katajskim w�adc� i pozyska� od niego bieg�ych w sztuce drukowania, wytwarzania prochu strzelniczego i wyrobu delikatnej porcelany. Ci za�, sprowadzeni do Rzymu, wydatnie przyspieszyli epok� rozwoju i dobrobytu, kt�r� zwiemy renesansem.
Trajan podr�owa� jeszcze do Indii i Arabii, wypychaj�c i tam �adownie bogactwami, a potem do�em op�yn�� Afryk�. Odby� t� sam� drog� co nasi dawniejsi morscy podr�nicy, lecz w przeciwnym kierunku. I wiedzia�, �e kiedy op�ynie najbardziej na po�udnie wysuni�ty przyl�dek Afryki, okr��enie �wiata stanie si� faktem, tote� po�piesznie uda� si� do Europy. Najpierw dotar� do po�udniowych rubie�y Luzytanii, potem �eglowa� wzd�u� po�udniowego wybrze�a Hispanii, by ostatecznie pojawi� si� na czele pi�ciu statk�w i resztek za�ogi u uj�cia rzeki Betis. Rych�o stawi� si� w punkcie wyj�cia: w Sewilli. �Oto marynarze, kt�rzy zapragn�li okry� si� wieczn� s�aw��� podsumowa�.�� Bardziej zas�u�enie od dawnych argonaut�w, poszukuj�cych z Jazonem z�otego runa. Oto wspania�e statki, kt�re p�yn�y przez Ocean na po�udnie w stron� Bieguna Antarktycznego, potem skr�ci�y na zach�d i d�ugo trzyma�y si� tego kierunku, a� przybyli�my na wsch�d i stamt�d z powrotem na zach�d. Nie zawr�cili�my nigdzie z drogi, lecz stale zmierzali�my naprz�d. Po okr��eniu kulistej ziemi szcz�liwie ujrzeli�my ojczyst� Hispani� i port w Sewilli, sk�d ongi� wyruszali�my w morze�.
By� jeden osobliwy dopisek. Trajan uwiecznia� w dzienniku ka�dy dzie� podr�y. Z jego oblicze� wynika�o, �e powr�ci� do Sewilli dziewi�tego dnia miesi�ca januarius, roku 2282. Gdy jednak zszed� na brzeg, powiedziano mu, �e jest dzie� dziesi�ty, nie dziewi�ty. W swojej d�ugotrwa�ej w�dr�wce na zach�d zgubili gdzie� ca�y dzie�. Zagadk� rozwi�zano, kiedy astronom Makrobiusz z Aleksandrii wykaza�, �e czas wschodu s�o�ca zmienia si� o cztery minuty na ka�dy stopie� d�ugo�ci geograficznej, st�d ca�kowita r�nica po okr��eniu globu, czyli pokonaniu 360 stopni, wynosi 1440 minut, a wi�c jedn� dob�. Gdyby kto� o�mieli� si� podawa� w w�tpliwo�� s�owa Trajana, by�by to najpewniejszy dow�d, �e na czele swoich statk�w rzeczywi�cie op�yn�� �wiat, odwiedzaj�c nieznane wyspy na niezbadanych wodach. Tym samym otworzy� skarbnic� niewys�owionych bogactw, z kt�rej czerpa� gar�ciami w ci�gu dwudziestu lat sprawowania absolutnej w�adzy, nim dokona� �ywota w wieku lat osiemdziesi�ciu.
Czy po uzyskaniu dost�pu do kluczowych materia��w, rzucaj�cych nowe �wiat�o na rz�dy Trajana VII, niezw�ocznie przyst�pi�em do doko�czenia kroniki jego niezwyk�ego �ycia?
Ot� nie. A oto dlaczego:
Czwartego dnia, odk�d zapozna�em si� z dziennikami, gdy jeszcze kr�ci�o mi si� w g�owie po tym, co odkry�em, z Italii przyby� goniec z wiadomo�ci�, �e cesarz Lodowikus August zmar� w Rzymie po udarze m�zgu, a jego syn Cezar Demetriusz dziedziczy tron i przyjmuje imi� Demetriusza II Augusta.
Akurat towarzyszy�em Cezarowi, kiedy przysz�y te wie�ci. Nie okaza� �alu z powodu �mierci ojca ani szczeg�lnej rado�ci z uzyskania w�adzy. U�miechn�� si� tylko p�g�bkiem, nieznacznie poruszaj�c ustami, i powiedzia�:
��C�, Drakon, wygl�da na to, �e ledwo wr�cili�my z wycieczki, znowu si� trzeba pakowa�.
Dot�d jako� nie wierzy�em (inni r�wnie�), �e Demetriusz w przysz�o�ci zostanie cesarzem. �yli�my nadziej�, �e Lodowikus znajdzie jakie� wyj�cie z sytuacji. Mo�e przedstawi �wiatu b�karciego syna, ukrywaj�cego si� przez te wszystkie lata gdzie� w Babilonie lub Londinium, i og�osi go bezpo�rednim nast�pc� tronu? Wszak do tego stopnia obrzyd�y mu wybryki jego syna i spadkobiercy, �e przed trzema laty wygna� go na Sycyli�. Demetriuszowi nie wolno by�o si� pokazywa� na macierzystej ziemi, lecz na swoim zes�aniu m�g� oddawa� si� wszelkim przyjemno�ciom.
Zes�anie si� jednak sko�czy�o. W tym samym momencie Cezar porzuci� wszelk� my�l o upi�kszaniu Sycylii. Zupe�nie jakby te plany nigdy nie istnia�y.
��Zasi�dziesz w�r�d najwy�szych ministr�w, Drakonie�� powiadomi� mnie nowy cesarz.�� Mianuj� ci� konsulem. Mo�e ju� w pierwszym roku. Stanowisko drugiego konsula obejm� osobi�cie. Dostaniesz r�wnie� tek� ministra rob�t publicznych, albowiem stolica niew�tpliwie wymaga upi�kszenia. Mam ju� w g�owie wystr�j swojego pa�acu. Potem pomy�limy o odnowieniu starego, zapuszczonego Kapitolu. Znajdzie si� te� paru ciekawych cudzoziemskich bog�w, kt�rzy byliby wdzi�czni, gdyby wznie�� �wi�tynie ku ich chwale� A potem�
Na miejscu Trajana Drakona prawdopodobnie zamordowa�bym szalonego Demetriusza i sam obj��bym tron�� ze wzgl�du na dobro imperium� i swoje w�asne. Tymczasem jestem tylko Tyberiuszem Ulpiuszem Drakonem, nie za� Trajanem o tym samym przydomku. Demetriusz wi�c zosta� cesarzem i wszyscy wiedz�, co by�o dalej.
Co si� tyczy kroniki �ycia Trajana Drakona, to mo�e j� kiedy� doko�cz�, gdy cesarzowi sko�cz� si� pomys�y nowych przedsi�wzi��. Chocia� w�tpi�, by to si� kiedykolwiek sta�o, a nawet je�li tak, to nie wiem, czy powinienem publikowa� swoj� ksi��k�, skoro ju� znam zawarto�� dziennik�w opisuj�cych wypraw� dooko�a �wiata. Gdyby mi przysz�o opowiedzie� o najwybitniejszym osi�gni�ciu mojego przodka, czy o�mieli�bym si� zachowa� wszystkie szczeg�y? Raczej nie. Dlatego odczuwam ulg�, wiedz�c, �e niedoko�czony szkic kroniki pokrywa si� kurzem na p�ce. Celem moich bada� by�o poznanie prawdziwej natury Drakona�� Smoka�� mojego wielkiego przodka i w�adcy. Wszelako zbyt g��boko dr��y�em i pozna�em go troch� za dobrze.
Robert Silverberg
Roma Eterna
2009
Wydanie oryginalne
Data wydania: 2003
Tytu� orygina�u: Roma Eterna
Wydanie polskie
Data wydania: 2009
Projekt i opracowanie graficzne ok�adki: Tomasz Maro�ski
Prze�o�y�: Dariusz Kopoci�ski
Wydawca: Agencja �Solaris�
Ma�gorzata Piasecka
11-034 Stawiguda, ul. Warszawska 25 A
tel./fax 089 54131 17
e-mail: agencja@solarisnet.pl
ISBN 978-83-7590-023-1