Brzydszy z dw�jki pretorian�w, ponury i gburowaty, kr�tko obci�ty rudzielec o mocnych, s�owia�skich ko�ciach policzkowych, powiedzia�:
��Cesarz ci� wzywa, Antypaterze. Powiada, �e ma dla ciebie robot�.
��Robot� t�umacza�� u�ci�li� przystojniejszy stra�nik, Gal o jasnow�osych, kr�conych w�osach.�� Ostatni li�cik mi�osny od naszych greckich przyjaci�, jak przypuszczam. A mo�e chce, �eby� co� dla nich naskroba�.�� Obrzuciwszy go roze�mianym spojrzeniem, mrugn�� okiem z udawan� kokieteri�.
Pretorianie zgodnie uwa�ali, �e Antypater sk�ania si� ku ch�opcom�� mo�e ze wzgl�du na jego gibk� postur� wymuskanego mieszka�ca Lewantu, a mo�e tylko dlatego, �e m�wi� p�ynnie po grecku. Mylili si� jednak. By� w�ski w biodrach, ogorza�y, czarnow�osy, obdarzony cokolwiek kocim krokiem i bezsprzecznie wschodni� aparycj�, owszem, lecz przej�� to wszystko od przodk�w, odziedziczy� po swoich syryjskich pradziadach. Natomiast znajomo�� greki by�a rzecz� nieodzown� w jego zawodzie, nie za� �wiadectwem jego mi�osnych preferencji. By� Rzymianinem w tej samej mierze co ka�dy z nich. A co do jego pogl�d�w na niewie�cie wdzi�ki, wystarczy�o spyta� Justyn� Botaniates.
��Gdzie Jego Wysoko��?�� zapyta� ch�odno Antypater.
��W Gabinecie Szmaragdowym�� odpar� S�owianin.�� �Dajcie mi go�, powiedzia�. �Dajcie mi mistrza alfabetu greckiego�.�� Spojrza� na swojego towarzysza i wyszczerzy� z�by w krzywym u�miechu.�� Nied�ugo wszyscy zostaniemy mistrzami alfabetu greckiego, prawda, Mariuszu?
��Przynajmniej ci, co umiej� czyta� i pisa栗 rzek� Gal.�� No raz, raz! Rusz�e si�. Cesarz nie mo�e czeka�!
Tacy nikogo nie szanowali. Pro�ci ludzie. Antypater by� dostojnym pa�acowym urz�dnikiem, podczas gdy oni zwyk�ymi �o�nierzami. Nie mieli prawa mu rozkazywa�. Cofn�li si�, gdy obrzuci� ich gro�nym spojrzeniem. Wzi�wszy tabliczki i rylec, ruszy� m�tnie o�wietlonymi korytarzami pa�acowej dobud�wki do tunelu prowadz�cego do g��wnego budynku, a stamt�d do szeregu ma�ych prywatnych gabinet�w w kolorach szmaragdu, szkar�atu, topazu i indygo, rozmieszczonych blisko siebie po wschodniej stronie Du�ej Sali Audiencyjnej. Cesarz Maksymilian upodoba� sobie szczeg�lnie Gabinet Szmaragdowy, po�o�ony z nich wszystkich najg��biej, b�d�cy d�ug�, w�sk� komnat� bez okien, obwieszon� ciemnozielonymi tkaninami z Indii. Na tkaninach wyszyto sceny przedstawiaj�ce ludzi poluj�cych z w��czniami na s�onie, tygrysy tudzie� wiele ba�niowych stworze�.
��Lucjusz Eliusz Antypater�� przedstawi� si� stra�nikowi, mniej wi�cej osiemnastoletniemu m�odzie�cowi o pustym wejrzeniu, kt�rego nigdy wcze�niej nie widzia�.�� Mistrz alfabetu greckiego. Id� do cesarza.
Ch�opak przepu�ci� go skini�ciem g�owy, zamiast rutynowo obszuka� go na okoliczno�� ukrytej broni.
Antypater rozmy�la� nad nowym zadaniem. Zapewne list do kogo�. W tych mrocznych czasach na jeden list przychodz�cy przypada�y trzy, cztery wys�ane. Tylko o czym pisa�, kiedy greckie wojska szykuj� si� do prze�amania dziurawej obrony na granicach Cesarstwa Zachodniego? Chyba nie b�dzie to kolejne surowe ultimatum dla wielkiego wroga Rzymu bazyleusa Andronika, nakazuj�ce mu bezzw�ocznie wstrzyma� dalsze dzia�ania na terytoriach imperium. Ostatnie z d�ugiej serii ultimatum wystosowano nie dalej jak w zesz�ym tygodniu. Prawdopodobnie kurier nie przejecha� jeszcze przez Macedoni� i nieszybko dor�czy pismo bazyleusowi w Konstantynopolu� gdzie zostanie, jak wcze�niejsze pisma, wrzucone do kosza z ironicznym prychni�ciem.
Nie, pomy�la�, tym razem chodzi o co� wyj�tkowego. Powiedzmy, �e list od Cezara do jakiego� chwiejnego bizantyjskiego w�odarza na afryka�skim wybrze�u Wielkiego Morza, mo�e do egzarchy Aleksandry lub Kartaginy, �eby obietnic� hojnej nagrody sk�oni� jednego lub drugiego do opowiedzenia si� po stronie Rzymu i przeprowadzenia niespodziewanego natarcia na ty�y wojsk Andronika. Rzym mia�by czas z�apa� oddech i przygotowa� d�ugo odwlekane przeciwuderzenie.
Doprawdy, szale�cza strategia. Tylko on m�g� wpa�� na taki pomys�.
�Napytasz sobie biedy, Lucjuszu Eliuszu�� mawia�a Justyna�� t� swoj� bujn� wyobra�ni��.
Niewykluczone. Ale prosz� bardzo, w tym roku, 1951 od za�o�enia miasta, ko�czy� dopiero trzydzie�ci dwa lata, a ju� od dw�ch by� dworzaninem cesarza, ba, nale�a� do grona jego najbli�szych wsp�pracownik�w. Cesarz nada� mu tytu� szlachecki, a i miejsce w senacie ju� na niego czeka�o. Nie�le, jak na niezamo�nego ch�opaka z prowincji. Szkoda, �e zaszed� tak wysoko akurat wtedy, gdy imperium, os�abione na skutek w�asnej bezmy�lno�ci, chyli�o si� ku upadkowi.
��Cesarzu�� odezwa� si�, zagl�daj�c do Gabinetu Szmaragdowego.
Zrazu nikogo nie zauwa�y�. Naraz w przydymionym blasku dw�ch �wieczek, dopalaj�cych si� w g��bi pomieszczenia, dostrzeg� cesarza siedz�cego za biurkiem�� czcigodnym cesarskim biurkiem z ciemnego egzotycznego drewna, nad kt�rym w przesz�o�ci nachylali si� Emiliusz Magnus, Metellus Domicjusz, Publiusz Klemens, a tak�e, jak przypuszcza�, August, Hadrian i Dioklecjan, sami wielcy cesarze. Dzi� jednak olbrzymie, okr�g�e biurko zdawa�o si� przyt�acza� ich spadkobierc�: bladego, �ylastego cz�owieczka z wyrazem usprawiedliwionej troski w blisko osadzonych, zielonych jak morze, pa�aj�cych jasnym blaskiem oczach. Mia� na sobie prosty szary kaftan i czerwone ch�opskie rajtuzy. Jedynie niepozorny sznur pere�, dostrzegalny nad ramieniem, s�siaduj�cy z dwoma purpurowymi paskami, �wiadczy�, �e ta osoba nie nale�y do posp�lstwa.
Nosi� s�awne imi�. To w�a�nie Maksymilian III, zwany Wielkim, za swoich kr�tkich, acz wspania�ych rz�d�w rozbi� i raz na zawsze zmusi� do uleg�o�ci uci��liwych barbarzy�c�w z p�nocy: Hun�w, Got�w, Wandal�w i ca�� t� watah� niesfornych kud�atych dzikus�w. Ale to by�o przed siedmiuset laty; obecny Maksymilian�� Maksymilian VI�� nie umia� znale�� w sobie ognia i zapa�u, kt�rym zadziwia� jego przes�awny imiennik. Ponownie nad imperium zbiera�y si� czarne chmury, gorzej jeszcze, ca�e chwia�o si� w posadach jak w odleg�ych czasach Maksymiliana Wielkiego. Niestety, ostatni cesarz o tym imieniu nie nadawa� si� na zbawc�.
��Wzywa�e� mnie, cesarzu?
��Antypater? Tak. Popatrz na to.�� Cesarz poda� mu zw�j z po��k�ego pergaminu. A zatem przet�umaczy� nale�a�o jaki� nowy dokument. Zauwa�y�, �e cesarzowi dr�y r�ka.
W rzeczy samej, wydawa�o si�, �e z dnia na dzie� cesarz przeobrazi� si� w dygocz�cego starca. Jego cia�em wstrz�sa�y tiki i drgawki. A przecie� dopiero stukn�a mu pi��dziesi�tka. Siedzia� jednak na tronie od dwudziestu znojnych lat, przy czym jego panowanie by�o naje�one trudno�ciami ju� od pierwszej godziny, kiedy wiadomo�� o �mierci ojca dotar�a jednocze�nie z wie�ci� o wtargni�ciu Grek�w na ziemie prokonsula w Afryce. Afryka�ska ofensywa nale�a�a do pierwszych powa�nych skutk�w zadawnionych spor�w granicznych, ograniczaj�cych si� wcze�niej do samej Dalmacji�� spor�w, kt�re w wyniku inicjowanych przez Grek�w potyczek przerodzi�y si� w otwart� wojn� mi�dzy Wschodem a Zachodem. Teraz wojna wkracza�a w najstraszniejsz�, decyduj�c� faz�.
Antypater rozwin�� zw�j i przebieg� wzrokiem tre��.
��Nasz patrol przechwyci� to na morzu na po�udnie od Sardynii�� rzek� cesarz.�� Grecki statek udaj�cy kuter p�yn�� na p�noc z Sycylii. Oczywi�cie, niekt�re rzeczy sam przeczytam, ale�
��Rozumiem, cesarzu.�� Wykszta�ceni ludzie znali grek�, lecz w rzymskich akademiach uczono j�zyka Homera, Sofoklesa i Platona zamiast zupe�nie innej jego odmiany, jak� pos�ugiwano si� w Bizancjum od Ilirii po Armeni� i Mezopotami�. Ka�dy j�zyk si� zmienia�. �acina Rzymu epoki Maksymiliana VI nie by�a �acin� Wergiliusza i Cycerona. W�a�nie dzi�ki znajomo�ci wsp�czesnej greki Antypater wybi� si� na dworze.
Pr�dko czyta� byle jak spisane s�owa. I pr�dko zrozumia�, czemu cesarz dygocze.
��Mi�osierni bogowie, ratujcie!�� mrukn��, gdy doszed� do po�owy.
��Gdyby tylko m�g��
��Mia�em w r�ku�� m�wi� wieczorem do Justyny w swoich ma�ych, lecz dogodnie usytuowanych apartamentach na Wzg�rzu Palaty�skim�� list bizantyjskiego admira�a w Sycylii do dow�dcy drugiej floty greckiej, kt�ra najwyra�niej czeka na kotwicy u zachodnich brzeg�w Sardynii, chocia� jeszcze wczoraj nie wiedzieli�my o jej istnieniu. List zawiera pouczenia dla dow�dcy sardy�skich si� morskich, �eby wyruszy� na p�noc, omijaj�c Korsyk�, i zaj�� dwa porty na wybrze�u Ligurii, Antipolis i Nice�.
Niepotrzebnie zdradza� szczeg�y. Nie do��, �e ujawnia� tajemnic� wojskow�, za co teoretycznie grozi�a kara �mierci, to jeszcze w rozmowie z Greczynk�. W dodatku c�rk� s�awnego rodu Botaniates, kt�ry od trzystu lat dawa� cesarzom Bizancjum wybitnych genera��w. Ca�kiem mo�liwe, �e niekt�rymi greckimi legionami, w tej w�a�nie chwili maszeruj�cymi na Rzym, dowodzili jej dalecy krewni.
Nie umia� jednak niczego przed ni� zatai�. Darzy� j� mi�o�ci� i zaufaniem. Mia� pewno��, �e Justyna nigdy go nie zdradzi. Mimo �e by�a Greczynk�, a nawet nosi�a nazwisko Botaniates (by�a przedstawicielk� drugorz�dnej i zubo�a�ej ga��zi rodu). Ale jak jego rodacy zerwali sojusz z Bizancjum, wi���c swoje nadzieje z Cesarstwem Zachodnim, tak te� post�pili jej najbli�si. Jedyna r�nica polega�a na tym, �e jego rodzina zromanizowa�a si� trzy i p� wieki temu, gdy jej tymczasem przesz�a na drug� stron�, kiedy by�a ma�� dziewczynk�. Nadal wola�a m�wi� po grecku ni� po �acinie, lecz mia�a �wiadomo��, �e Bizantyjczycy to �Grecy�, a Rzymianie to �my�. O nic wi�cej nie prosi�.
��By�am kiedy� w Nicei�� powiedzia�a.�� Pi�kne miejsce, w tle g�ry, wzd�u� wybrze�a cudne wille. I klimat przyjemny. G�ry os�aniaj� miasto przed p�nocnymi wiatrami, kt�re wiej� z g��bi kontynentu. Na ka�dym kroku palmy, a przez ca�� zim� kwiaty: czerwone, ��te, fioletowe, bia�e. Wszystkie mo�liwe kolory.
��Bazyleusowi nie zale�y na zimowym wczasowisku�� zauwa�y� Antypater.
W�a�nie zjedli obiad: pawie piersi z rusztu, pieczone szparagi, poka�na butelka s�odkiego, �agodnego wina z Rodos o miodowej barwie. Greckie wino by�o dost�pne w Rzymie nawet w czasach wojny, co prawda dla szcz�ciarzy z cesarskiego dworu. Pomimo tego, odk�d zablokowano wschodnie porty, nale�a�o si� obawia� wyczerpania zapas�w.
��Sp�jrz na to, Justyno.
Chwyci� tabliczk� i po�piesznie naszkicowa� map�: wyd�u�ony p�wysep Italii z Sycyli� u koniuszka, skr�caj�c� na zach�d lini� brzegow� Ligurii, po�o�one ni�ej wyspy Korsyk� i Sardyni�, a tak�e, dalej na wschodzie, Dalmacj�. Gorliwie dziabi�c rylcem, zaznaczy� Antipolis i Nice� na lewo od miejsca, gdzie wybrze�e Italii zaczyna�o oddala� si� od serca Europy ku brzegom Afryki.
Justyna wsta�a, obesz�a biurko, stan�a za nim i zajrza�a mu przez rami�. Po�echta� go zapach wonno�ci, �w cudowny, osza�amiaj�cy aromat arabskiej mirry, kt�rej tak�e nie da�o si� ju� kupi� w Rzymie z powodu greckiej blokady. Serce w nim skoczy�o. Ta Greczynka r�ni�a si� od wszystkich znanych mu kobiet: drobnej budowy, wr�cz filigranowa, a jednak obdarzona wyra�nymi i szalenie poci�gaj�cymi kr�g�o�ciami bioder i piersi. Sypiali ze sob� od osiemnastu miesi�cy, mimo to by� �wi�cie przekonany, �e nie wyczerpa�a jeszcze ca�ego repertuaru swoich zmys�owych sztuczek.
��No dobrze.�� Wysi�kiem woli skoncentrowa� si� na rzeczach najwa�niejszych. Wskaza� doln� cz�� mapki.�� Grecy ma�ym skokiem przeprawili si� z Afryki i utworzyli przycz�ek na Sycylii. Tylko jeden ma�y krok dzieli ich od przep�yni�cia Cie�niny Mesy�skiej, l�dowania na p�wyspie i marszu na stolic�. Przewiduj�c ten ruch, cesarz pchn�� na po�udnie, do Kalabrii, po�ow� legion�w stacjonuj�cych w Italii. Wr�g nie przedrze si� dalej ni� w okolice Neapolis, o doj�ciu do stolicy w og�le nie ma mowy. A teraz tu, na p�nocnym wschodzie�� Antypater wskaza� prawy g�rny r�g p�wyspu, gdzie Italia graniczy�a z prowincjami Panonii i Dalmacji, teraz ca�kowicie zaj�tymi przez Bizancjum�� umie�cili�my drug� po�ow� legion�w. B�d� broni� granic nad Wenecj� przeciwko spodziewanemu uderzeniu z tej strony. Pozosta�e granice na p�nocy, ziemie s�siaduj�ce z Gali� i Belgik�, na razie s� bezpieczne. Nie s�dzimy, �eby Grecy wdarli si� tamt�dy. Ale teraz we� pod uwag� co� jeszcze��� Postuka� rylcem przy zachodnich brzegach Sardynii i Korsyki.�� Zdaje si�, �e Andronik jakim� cudem przemyci� flot� wojenn� w pobli�e tych wysp i tam czeka w ukryciu. By� mo�e przemaszerowa� afryka�skim wybrze�em i potajemnie zbudowa� gar�� okr�t�w w maureta�skich stoczniach. W ka�dym razie zaj�li dogodn� pozycj�, �eby zaj�� nas od zachodu. Op�yn� Korsyk�, wysadz� wojska w Ligurii, a potem, korzystaj�c z baz w Nicei i Antipolis, pchn� armi� na p�wysep. Armia minie Genu�, Piz�, Viterbo i dotrze do Rzymu. A my nic na to nie poradzimy. Wszak po�owa naszej armii ugrz�z�a na p�nocno-wschodniej granicy, sposobi� si� do odparcia szturmu z Dalmacji, druga za� czeka na po�udnie od Neapolis na atak z Sycylii. Nie liczmy na to, �e jakie� wojska odwodowe obroni� miasto, gdy wr�g z ca�� moc� uderzy w s�abe punkty.
��A nie mo�na �ci�gn�� zagranicznych legion�w ze �rodkowej Galii do obrony liguryjskich port�w?�� zapyta�a Justyna.
��Nie zd��y�yby przed greckim l�dowaniem. A nawet gdyby�my wycofali wojska z Galii, Grecy najzwyczajniej w �wiecie przemie�ciliby si� z Dalmacji na zach�d, wkroczyli do Galii Zaalpejskiej i natarli z g�r jak tysi�c pi��set lat temu Hannibal.�� Antypater pokr�ci� g�ow�.�� Jeste�my w potrzasku. Naciskaj� z trzech stron naraz, a to jedna strona za du�o.
��Ale� wiadomo�� dla dow�dcy sardy�skiej floty zosta�a przechwycona�� zauwa�y�a.�� On nie wie, �e ma przesun�� si� na p�noc.
��My�lisz, �e wys�ali tylko jedn� wiadomo��?
��Kto wie? A je�li wcale nie mia�a dotrze� do r�k dow�dcy sardy�skiej floty? Je�li to, innymi s�owy, fortel?
Wytrzeszczy� oczy.
��Fortel, powiadasz?
��Za��my, �e na zach�d od Sardynii nie stoi na kotwicy �adna grecka flota, Andronik jednak chce nas wyprowadzi� w pole. Dlatego sporz�dzi� fa�szyw� wiadomo�� i wys�a� j� tylko po to, �eby�my j� przechwycili, wystraszyli si� i pos�ali wojska do Ligurii na spotkanie z nieistniej�cym przeciwnikiem. Dzi�ki temu na innym froncie utworzy si� wyrwa, przez kt�r� spacerkiem przejdzie wschodnia armia.
Niesamowity pomys�! Na chwil� Antypater oniemia� ze zdumienia. Co za dalekowzroczno��! Dalekosi�ne pomys�y by�y jego specjalno�ci�, nie Justyny. Rozradowany, zachwyca� si� bogactwem jej wyobra�ni.
U�miechn�� si� szeroko, upojony mi�o�ci�:
��Justyno! Ty naprawd� jeste� Greczynk�!
W b�yszcz�cych g��binach jej czarnych oczu zamigota�y iskierki zdziwienia i zak�opotania.
��Co?
��Jeste� przebieg�a, o to mi chodzi�o. I tajemnicza. Twoja my�l pokr�tna i niezg��biona. Umys�, w kt�rym potrafi si� zrodzi� co� takiego�
Obruszy�a si�, jakby nie uwa�a�a tych s��w za komplement. Odpowiedzia�a skrzywieniem pe�nych ust i potrz��ni�ciem g�ow�. Starannie u�o�ona grzywka kr�conych, kruczoczarnych w�os�w wzburzy�a si� na czole. Poprawi�a je bystrym, gniewnym gestem.
��Je�li taka my�l potrafi si� zrodzi� w mojej g�owie, to bazyleus Andronik tym bardziej na ni� wpadnie. A wi�c i ty, Lucjuszu. Wszak to oczywiste. Fabrykujesz wiadomo��, podrzucasz j� wrogowi, cesarz wpada w panik�, przesuwa legiony z miejsc, gdzie powinny stacjonowa�, na miejsca, gdzie by� nie powinny.
��No tak, nic nadzwyczajnego. Mimo to wierz�, �e ta wiadomo�� nie jest pu�apk�.
��A cesarz? Jak zareagowa�, kiedy� mu j� przeczyta�?
��Udawa�, �e jest spokojny, opanowany, niczym niewzruszony.
��Udawa�?
��Tak, udawa�. Ale r�ka mu dr�a�a, gdy dawa� mi pergamin. Z grubsza wiedzia�, co zawiera list, i umiera� ze strachu.
��Starzeje si�, Lucjuszu.
��Nie powiedzia�bym. Nie w sensie wieku.
Antypater wsta� i podszed� do okna, gdzie przez chwil� wpatrywa� si� w �wiat szarzej�cy o zmierzchu. Wok� na ciemnych wzg�rzach mruga�y coraz liczniejsze �wiate�ka stolicy. Pi�kny widok; m�g�by tak patrze� godzinami. Jego dom, wprawdzie oddalony od cesarskiego pa�acu i daleki od przepychu, by� po�o�ony w reprezentacyjnej cz�ci Palatynu, zastrze�onej dla prominentnych urz�dnik�w. Ze swojego portyku m�g� podziwia� dominuj�c� na horyzoncie wielk�, surow� bry�� staro�ytnego Koloseum, kraniec Forum i fragment wybuja�ego konglomeratu marmurowych budynk�w ze wszystkich epok, rozci�gaj�cych si� w kierunku wschodz�cego s�o�ca�� cudeniek architektury, kt�rych dzieje si�ga�y setek lat wstecz, do czas�w Augusta, Nerona i pierwszego Trajana.
By� pi�tnastoletnim ch�ystkiem, ��todziobem z nikomu nieznanego miasta Salona w niewiele znacz�cej prowincji Dalmacji, kiedy po raz pierwszy ujrza� mury Rzymu. Nigdy nie otrz�sn�� si� z zachwytu, kt�ry budzi�a w nim stolica�� nawet teraz, gdy codziennie przestawa� z najwi�kszymi lud�mi w imperium i wiedzia� a� nadto dobrze, jak z�udna jest ich wielko��. Oczywi�cie, byli zwyk�ymi �miertelnikami, chciwymi jak ka�dy inny. Miasto by�o jednak wielkie, zaiste najwi�ksze, jakie kiedykolwiek istnia�o i b�dzie istnie� na ziemi.
I to wszystko teraz mia�o zosta� spl�drowane i spalone przez zwyci�skich Bizantyjczyk�w, jak podobno tysi�c sze��set lat temu przez Gal�w? Czy raczej, co bardziej prawdopodobne, Grecy wejd� i spokojnie przejm� wszystko na w�asno��, bez niszczenia? Po prostu stan� si� w�adcami miasta, z kt�rego ongi� wyros�o ich w�asne imperium.
Justyna zbli�y�a si� z ty�u i przylgn�a do jego plec�w. Czu�, jak naciska go piersiami. Ich koniuszki chyba stwardnia�y.
��Co teraz, Lucjuszu?�� zapyta�a cicho.
��W ci�gu tych pi�ciu minut czy w ci�gu trzech miesi�cy?
��Wiesz, o czym m�wi�.
��Je�li Grecy zajm� Rzym?
��Nie �je�li�, ale �kiedy�.
��W�tpi�, by do tego dosz�o�� odrzek�, nie odwracaj�c si�.
��Dopiero co� powiedzia�, �e nie obronimy si� przeciwko atakom z trzech stron naraz.
��Pomimo tego chc� wierzy�, �e si� myl�. Cesarz zwo�a� posiedzenie wielkiej rady na jutro z samego rana. Mo�e kto� opracowa� plan strategiczny, o kt�rym jeszcze nic nie wiem.
��Mo�e tak, a mo�e nie.
��Nawet je�li nie, za��my, �e zdarzy si� najgorsze: Grecy szturmuj� miasto, my si� poddajemy, oni przejmuj� kontrol� nad Cesarstwem Zachodnim. Nie nast�pi� �adne radykalne zmiany. B�d� co b�d�, to cywilizowany nar�d. Mog� nawet zatrzyma� cesarza, je�li si� zgodzi, jako marionetkowego w�adc�. Tak czy inaczej, b�d� potrzebowali urz�dnik�w, kt�rzy znaj� biegle oba j�zyki. Moja pozycja jest niezagro�ona.
��A moja?
��Twoja?
��Jeste� obywatelem Rzymu, Lucjuszu. Wygl�dasz na Greka i nic dziwnego, skoro twoi przodkowie wywodz� si� z Syrii. Z Antiochii, prawda? Jednak�e twoja rodzina od wiek�w mieszka w Cesarstwie, a ty si� urodzi�e� w rzymskiej prowincji. Podczas gdy ja�
��Te� jeste� Rzymiank�.
��Owszem, je�li wierzy�, �e Bizantyjczycy s� Rzymianami tylko dlatego, �e nazywaj� sw�j kraj imperium rzymskim, a ich w�adca nazywa si� kr�lem Rzymian. Ale m�wi� po grecku i zachowuj� si� jak Grecy. Lucjuszu, jestem Greczynk�.
��I naturalizowanym obywatelem Rzymu.
��Czy�by?
Zdumiony, odwr�ci� si� twarz� do Justyny.
��Nie jeste�???
��Jestem Greczynk� z Azji, przed nikim tego nie taj�. Moja rodzina pochodzi z Efezu. Kiedy interesy kupieckie ojca kula�y, przeprowadzili�my si� do Aten, gdzie zacz�� wszystko od nowa. Pewnego razu sztorm zatopi� trzy statki, straci� maj�tek i ze strachu przed wierzycielami musieli�my uchodzi� do Cesarstwa Zachodniego. Mia�am wtenczas trzy lata. Mieszkali�my najpierw w Syrakuzach na Sycylii, potem w Neapolis, a kiedy umar� ojciec, przenios�am si� do Rzymu. Nigdy jednak nie czu�am si� rzymskim obywatelem.
��Nie wiedzia�em.
��Teraz ju� wiesz.
��Tak, ale co to ma do rzeczy?
��Mo�e i nie ma, byle cesarzem by� Maksymilian. Tylko co si� stanie, kiedy rozpanosz� si� tu Bizantyjczycy? Nie domy�lasz si� jeszcze, Lucjuszu? Kobieta z rodu Botaniates, kt�ra prowadza si� z Rzymianinem? Ukarz� mnie jak zdrajczyni�!
��Bzdura. W Rzymie pe�no jest Grek�w. Zawsze tu byli. Grecy z Syrii, Grecy z Armenii, Grecy z Ajgyptos, Grecy z Kapadocji, a nawet Grecy z Grecji. Kiedy bandziory Andronika dorw� si� do w�adzy, b�d� mieli gdzie�, kto z kim sypia.
Przywar�a do niego, przera�ona. Pierwszy raz widzia� j� w takim stanie.
��Sk�d wiesz? Boj� si� patrze� w przysz�o��. Uciekajmy, Lucjuszu, zanim nadejd�.
��Dok�d chcesz ucieka�?
��Czy to wa�ne? Dok�dkolwiek. Byle dalej.
Zastanawia� si�, jak j� pocieszy�. Dosta�a si� w szpony zimnego, obezw�adniaj�cego strachu. Na twarzy blado��, w oczach mg�a, oddech urywany, spazmatyczny.
��Prosz� ci�, Justyno, przesta�.
Uj�� jej r�ce i powi�d� d�o�mi wy�ej, a� do ramion. J�� delikatnie ugniata� mi�nie karku, �eby sprawi� jej ulg�.
��Nic z�ego nam si� nie stanie�� odezwa� si� czule.�� Imperium jeszcze nie upad�o, to po pierwsze. I niekoniecznie upadnie, nawet je�li wiele znak�w na to wskazuje. Przetrwa�o najr�niejsze zagro�enia, przetrwa jedno wi�cej. Bazyleus Andronik mo�e jutro pa�� trupem. Albo woda poch�onie jego flot�, jak poch�on�a statki twojego ojca. Albo Jowisz i Mars pojawi� si� z nag�a przed Kapitolem, aby nas poprowadzi� do chwalebnego zwyci�stwa. Wszystko si� mo�e zdarzy�, trudno co� przewidywa�. Zreszt�, upadek imperium nie oznacza od razu ko�ca �wiata. Nic si� nam nie stanie.�� �widrowa� j� wzrokiem. Czy m�g� sprawi�, �e ona mu uwierzy, skoro sam nie bardzo dowierza�?�� Nic� nam� si� nie� stanie!
��Lucjuszu�
��Nic nam si� nie stanie, zobaczysz.
Przytuli� do piersi i przytrzyma� swoj� filigranow� kochank�, a� wyr�wna� si� jej oddech i zauwa�y�, �e spi�te cia�o zaczyna si� odpr�a�. I nagle, a by�a to przemiana tak szybka, �e zachcia�o mu si� �mia�, zupe�nie si� rozlu�ni�a, a jej biodra porusza�y si� wolno na boki. Przywar�a do� jeszcze mocniej, wij�c si� zalotnie. Oczy mia�a zamkni�te, nozdrza rozszerzone, j�zyk w jej ustach drga� niczym j�zyk w�a. Tak, tak, wszystko si� jako� u�o�y. Zamkn� si� w twierdzy, ignoruj�c to, co si� dzieje za jej murami.
��Chod�.�� Poci�gn�� j� do przygotowanej sypialni.
Wielka rada stanu zebra�a si� o drugiej godzinie poranka we wspania�ej, obwieszonej at�asami komnacie zwanej Sal� Marka Anastazjusza, po�o�onej w p�nocnej cz�ci cesarskiego pa�acu. Stawili si� obaj konsulowie, ponadto sze�ciu najznakomitszych cz�onk�w senatu, sekretarz spraw zagranicznych Kasjusz Cestianus, sekretarz spraw wewn�trznych Kokkejusz Maridianus, siedmiu czy o�miu innych wysokich dostojnik�w rz�dowych, a na dok�adk� pot�ny regiment przeniesionych w stan spoczynku genera��w i oficer�w si� morskich. Przysz�y r�wnie� czo�owe osobisto�ci z kr�gu najbli�szych wsp�pracownik�w cesarza: prefekt pretorian�w Aureliusz Gelliusz, mistrz alfabetu �aci�skiego Domicjusz Pompejanus, naczelnik skarbu Kwintyliusz Winicjusz i jeszcze paru innych. Antypater spostrzeg� ku swojemu zdumieniu, �e pojawi� si� nawet �otr Germanik Antoninus Cezar, m�odszy brat cesarza. Jego obecno�� by�a usprawiedliwiona, bo przynajmniej w teorii mia� dziedziczy� tron. Antypater nigdy nie spotka� tego utracjusza na �adnych obradach, co wi�cej, o tak wczesnej porze Germanika nie widywano w �adnych miejscach publicznych. Kiedy wi�c lekkim krokiem wszed� na sal�, powsta�o niema�e poruszenie.
Na wst�pie cesarz poprosi� Antypatera o odczytanie tre�ci przechwyconego zwoju.
���Demetrios Chrysoloras, Wielki Admira� Floty Cesarza, do Jego Mi�o�ci Nicholasa Chalcocondylesa z Trebizondu, dow�dcy Zachodnich Si� Morskich. Witaj! Zapoznaj si�, Nicholasie, z nienaruszaln� wol� Jego Najja�niejszej Cesarskiej Mo�ci, Najwy�szego Pana Wszystkich Dziedzin, Andronika Maniakesa, kt�ry z bo�ej �aski nosi zaszczytny tytu� Kr�la Rzymian i Autokraty��.
��Oszcz�d� nam tych greckich farmazon�w!�� dolecia� czyj� leniwy g�os z boku sali.�� Do rzeczy!
Antypater uni�s� wzrok, poirytowany. Napotka� spojrzenie Germanika Cezara. To on si� odezwa�. Rozpostarty teraz na krze�le, jakby bra� udzia� w bankiecie, brat cesarza dla taniego efektu nie �a�owa� sobie r�u i pomady. Jego bia�e szaty z purpurowym obszyciem wymi�y si� i poplami�y winem. Mo�na si� by�o domy�li�, jak zdo�a� przyj�� o tak wczesnej porze: uda� si� do pa�acu zaraz po ca�onocnych hulankach.
U�miechaj�c si� do� jadowicie, ksi��� zakr�ci� d�oni� w ge�cie zniecierpliwienia. Antypater pos�usznie omin�� wst�p do listu, pe�en nad�tej bizantyjskiej kwiecisto�ci, i przeczyta� na �rodku pergaminu: ��niezw�ocznie podnie�� kotwic� i p�yn�� w kierunku p�nocnym, bez zbli�ania si� do wybrze�y Korsyki, dotrze� do Ligurii w Cesarstwie Zachodnim, tam za� obsadzi� wojskiem porty w Nicei i Antipolis��
W komnacie wzmaga� si� g�uchy pomruk. Nikt nie potrzebowa� mapy, �eby wyobrazi� sobie nieprzyjacielskie manewry na morzu. Pojmowano natur� niebezpiecze�stwa, jakie grozi�o im ze strony greckiej floty, grasuj�cej na rzymskich wodach terytorialnych.
Antypater zwin�� i od�o�y� pergamin.
Cesarz zwr�ci� si� do niego z pytaniem:
��Jak s�dzisz, dokument jest autentyczny?
��List napisa�a poprawn� bizantyjsk� grek� wykszta�cona osoba, najja�niejszy panie. Charakteru pisma nie poznaj�, lecz pasowa�by do zdolnego skryby, jacy podr�uj� w s�u�bie znacz�cych admira��w. Piecz�� wydaje si� autentyczna.
��Dzi�kuj�, Antypaterze.�� Przez chwil� Maksymilian spogl�da� w dal bez s�owa. Potem wolno przesun�� spojrzenie wzd�u� rz�d�w rzymskich dostojnik�w. W ko�cu zatrzyma� wzrok na kruchej postaci Aurelianusa Arkadiusza Ablabiusa, kt�ry dowodzi� flot� na Morzu Tyrre�skim, p�ki z przyczyn zdrowotnych nie wr�ci� przed rokiem do stolicy.�� Wyja�nij mi, Ablabiusie, jak to mo�liwe, �e bizantyjska armada p�ynie z Sycylii do Sardynii, a my niczego nie widzimy? B�d� �askaw powiedzie� nam co� wi�cej o bazach morskich na zachodnim wybrze�u Sardynii.
Ablabius, w�t�y cz�owiek o kredowobia�ej twarzy i ciemnoniebieskich oczach, zwil�y� usta.
��Najja�niejszy panie, nie posiadamy silnych baz na zachodnim wybrze�u Sardynii. S� dwa porty: Kalaris na po�udniowym wschodzie i Olbia na p�nocnym wschodzie. Na zachodzie mamy s�abe garnizony w Bosa i Otoka, na tym koniec. Wyspa jest ja�owa i niego�cinna, zatem nie uznali�my za stosowne budowa� solidnych fortyfikacji.
��Pewnikiem wyszli�cie z za�o�enia, �e wrogie wojska Cesarstwa Wschodniego nie przemkn� wok� nas, by uderzy� z zachodu?
��Tak, najja�niejszy panie�� odpar� Ablabius, skurczony ze strachu.
��Rozumiem. Nikt nie pilnuje w�d na zachodnim wybrze�u Sardynii. Ciekawe. A teraz m�w o Korsyce, Ablabiusie. Nie mamy przypadkiem jakiej� bazy na zachodnim wybrze�u wyspy?
��Ani jednego porz�dnego portu, cesarzu. Zbocza g�r schodz� do samego morza. Posiadamy bazy na wschodnim brzegu, w Alerii i Marianie. To dzikie, nieurodzajne ziemie.
��St�d wniosek, Ablabiusie, �e je�li grecka flota dostanie si� na zach�d od Sardynii, dop�ynie bez przeszk�d a� do samej Ligurii? Chcesz powiedzie�, �e tej cz�ci morza nie strze�e �aden okr�t?
��Tak jest w istocie, najja�niejszy panie�� mrukn�� z trwog� by�y dow�dca.
��Dzi�kuj�, Ablabiusie.�� Spojrzenie cesarza Maksymiliana ponownie w�drowa�o po sali. Tym razem jednak nikogo nie wyr�ni�o, lecz zatacza�o nieustanne kr�gi, jakby nie mia�o na kim spocz��.
Kr�puj�c� cisz� przerwa� Erucjusz Glabron, s�dziwy konsul, dostojny m�czyzna z orlim nosem, kt�rego r�d si�ga� korzeniami do najwcze�niejszych lat imperium. Sam przed trzydziestu lub czterdziestu laty pretendowa� do tytu�u imperatora, teraz jednak by� stary i w powszechnym mniemaniu troch� sfiksowany.
��To powa�na sprawa, cesarzu! Je�li wysadz� wojska na wybrze�u i rusz� w kierunku Genui, nie przeszkodzimy im w dotarciu pod same mury miasta!
Cesarz si� u�miechn��. Wygl�da� na wyczerpanego.
��Dzi�kuj�, Glabronie, �e� stwierdzi� oczywisty fakt. Wiedzia�em, �e w tej kwestii mog� na ciebie liczy�.
��Najja�niejszy panie�
��Powiedzia�em �dzi�kuj�.�� S�dziwy konsul usiad� jak niepyszny, a tymczasem cesarz z b�yskiem w oczach, nieco przymru�onych, znowu lustrowa� zebranych.�� Moim zdaniem, wyj�cia s� cztery. Mo�emy przesun�� wojska dowodzone przez Juliusza Frontona znad galijskiej granicy w pobli�e Genui, �udz�c si�, �e zd��� zastawi� drog� greckim oddzia�om, id�cym na wsch�d liguryjskim wybrze�em. Prawdopodobnie jednak si� sp�ni�. Mo�emy �ci�gn�� z Wenecji si�y Klaudiusza Lentulusa do obrony granicy genue�skiej. To si� chyba da zrobi�, ale za cen� ogo�ocenia z �o�nierzy p�nocno-wschodnich granic, kt�r�dy wedrze si� Andronik z Dalmacji; nim si� obejrzymy, zajm� Rawenn� i Florencj�. W celu obrony stolicy mo�emy pchn�� wojska Semproniusza Rufusa z Kalabrii na p�nocny zach�d, przesun�� Lentulusa na po�udnie do Umbrii i Toskanii, reszt� za� p�wyspu porzuci� na pastw� Grek�w. Powr�cimy do stanu sprzed dw�ch tysi�cy lat, lecz zak�adam, �e wytrzymamy tutaj, w staro�ytnej kolebce Rzymu, przez d�ugi, d�ugi czas.
Zn�w przeci�ga�o si� milczenie.
Nagle odezwa� si� Germanik Cezar tym swoim leniwym, obra�liwym g�osem:
��Zdaje si�, bracie, �e wspomnia�e� o czterech rozwi�zaniach. Na razie przedstawi�e� trzy.
Cesarz nie wygl�da� na niezadowolonego. Wr�cz przeciwnie, jakby powesela�.
��Bardzo dobrze, bracie! Bardzo dobrze! Jest czwarte rozwi�zanie: nic nie robi�, zignorowa� przechwycony list, nie rusza� si� ani na krok z wyznaczonych pozycji obronnych i niech Grecy czyni�, co im si� �ywnie podoba.
Antypater us�ysza� zdumione szepty, kt�re szybko doprowadzi�y do og�lnego zgie�ku. Cesarz w bezruchu, ze skrzy�owanymi ramionami, z b��kaj�cym si� po ustach u�mieszkiem, czeka�, a� gwar przycichnie.
Kiedy zapanowa� jako taki �ad, da� si� s�ysze� d�wi�czny g�os konsula Herenniusza Kapitona:
��Czy to nie b�dzie samob�jstwem narodu?
��Kto� m�g�by dowodzi�, �e ka�da reakcja z naszej strony zako�czy si� tragicznie�� odpar� cesarz.�� Ustawienie obrony na nowym odcinku oznacza os�abienie granicy na innym odcinku. Tam, sk�d usuniemy wojska, powstanie wy�om, przez kt�ry nieprzyjaciel przedrze si� z �atwo�ci�.
��Ale siedzie� bezczynnie, cesarzu, kiedy Grecy wysadzaj� wojska dos�ownie na naszym podw�rku�!
��Czy� pewien, Kapitonie? A je�eli list, kt�ry przeczyta� Antypater, jest zwyk�ym wybiegiem?
S�uchacze najpierw oniemieli ze zdumienia, a potem podnie�li wrzask.�� Wybieg? Wybieg? Wybieg?�� pada�y okrzyki z ust najwy�szych dygnitarzy i doradc�w cesarza. Wszyscy byli wstrz��ni�ci.
Wstrz��ni�ci jak uprzednio Antypater, bo czy� nie by�a to my�l, z pozoru absurdalna i nieprzekonuj�ca, kt�r� podda�a wczoraj Justyna w zaciszu ich mieszkania? S�ucha� wi�c teraz z niedowierzaniem, jak Maksymilian przekonuje, �e list wielkiego admira�a Chrysolorasa m�g� zosta� spreparowany dla wprowadzenia w b��d przeciwnika, kt�ry usun��by �o�nierzy znad granicy wymagaj�cej obrony do miejsca, gdzie nie istnia�o �adne realne zagro�enie.
Owszem, to by�o mo�liwe. Ale czy prawdopodobne?
Zdaniem Antypatera, nie. Ojciec go uczy�, �e czym� z�ym jest niedocenianie przebieg�o�ci wroga, lecz�� analogicznie�� tak�e jej przecenianie. Nie raz widzia�, jak cz�owiek sobie szkodzi, pr�buj�c przewidzie� ruchy przeciwnika na wiele posuni�� naprz�d. O wiele rozs�dniej, duma�, by�oby przyj�� do wiadomo�ci, �e blisko Sardynii naprawd� ukrywaj� si� greckie okr�ty wojenne, gotowe lada chwila zdoby� liguryjskie porty, ani�eli zak�ada�, �e list Chrysolorasa jest tylko sprytnym zagraniem w grze��� jak si� zwa�a ta gra, kt�r� uwielbiali Persowie?�� �w szachy. �e to gigantyczna rozgrywka szachowa.
Nikt wszak�e nie �mia� powiedzie� cesarzowi prosto w oczy, �e jego stanowisko jest niedorzeczne, zbudowane na niewiarygodnym za�o�eniu. Zgromadzeni na sali dygnitarze i doradcy ju� po kr�tkiej chwili opowiedzieli si� za tym, �eby nie reagowa� na rzekome rozkazy wielkiego admira�a dla dow�dcy sardy�skiej floty, bo sardy�ska flota najpewniej nie istnia�a. Zwyci�y�o zatem najbezpieczniejsze rozwi�zanie, przynajmniej w sensie politycznym. Decyzja o zw�oce zwalnia�a od konieczno�ci �ci�gania rzymskich legion�w z miejsc, kt�rym niezaprzeczalnie grozi� rych�y atak. Nikt nie chcia� bra� na siebie takiej odpowiedzialno�ci.
Koniec ko�c�w, rada stanu g�osowa�a za chwilowym wstrzymaniem si� od dzia�ania. Wszyscy udali si� do gmachu senatu na Forum, �eby odby� nic nieznacz�cy rytua� przed�o�enia decyzji pe�nemu zgromadzeniu senator�w w celu jej z g�ry przes�dzonego ratyfikowania.
��Nie id� jeszcze�� zwr�ci� si� cesarz do Antypatera, gdy radcy zd��ali do oczekuj�cych ich lektyk.
��Tak, cesarzu?
��Widzia�em, jak kr�cisz g�ow�, gdy liczono g�osy.
Antypater nie widzia� potrzeby odpowiada�. Patrzy� na cesarza pustym, nieprzeniknionym, s�u�alczym spojrzeniem.
��My�lisz, �e admira� pisze prawd� w li�cie, tak?
��Charakter pisma i u�yte s�ownictwo jednoznacznie wskazuj� na bizantyjskie pochodzenie�� rzek� ogl�dnie Antypater.�� Piecz�� te� jest bez zarzutu.
��Nie o to pytam. Chodzi mi o flot�, kt�ra stoi na kotwicy u zachodnich wybrze�y Sardynii, je�li wierzy� tre�ci listu. My�lisz, �e naprawd� si� tam ukry�a?
��Cesarzu, nie czuj� si� upowa�niony do spekulowania�
��Te� uwa�am, �e oni tam s��� przerwa� mu Maksymilian.
��Naprawd�, cesarzu?
��Nie mam �adnych w�tpliwo�ci.
��W takim razie czemu�?
��Czemu pozwoli�em, �eby g�osowali za wstrzymaniem si� od dzia�a�?�� Na twarzy imperatora pojawi� si� wyraz �miertelnego znu�enia.�� Bo tak jest najpro�ciej. Moj� powinno�ci� by�o podda� tre�� listu pod dyskusj�. Ale c� z tego, skoro nie jeste�my w stanie przeciwdzia�a� zagro�eniu? Nawet je�li Grecy zd��aj� do Ligurii, nie mamy wojsk, kt�re mo�na im wys�a� na spotkanie.
��Co zrobimy, Cezarze, je�li wejd� na p�wysep?
��Chwycimy za bro� odpar� sm�tnie Maksymilian.�� Co nam pozosta�o? �ci�gn� legiony Lentulusa znad dalmackiej granicy, Semproniusza Rufusa z po�udnia, a potem okopiemy si� w stolicy i b�dziemy si� broni� do upad�ego.
W os�abionym g�osie cesarza nie zad�wi�cza�a nuta przekonania czy animuszu. Pewnie tylko udaje, pomy�la� Antypater, a i to mu za dobrze nie wychodzi. Dla niego rozstrzygni�cie by�o oczywiste. Imperium zgin�o. Bezsilnie czeka�o na sw�j koniec.
Kiedy na ��danie senatu przet�umaczy� list Chrysolorasa, nie musia� przygl�da� si� dalszej cz�ci debaty. Zreszt�, nie mia� na to najmniejszej ochoty. Gardz�c us�ug� tragarzy, kt�rzy czekali na zewn�trz, �eby zawie�� go z powrotem do pa�acu, ruszy� pieszo przez Forum. Tu�a� si� bez celu, na o�lep, mi�dzy g�stymi t�umami z nadziej� na ugaszenie uczu� wrz�cych w jego sercu.
Jednak�e skwar i tysi�ce skot�owanych widok�w, zapach�w i d�wi�k�w na Forum tylko pogorszy�y jego nastr�j. Tutaj, w�r�d nat�oku wspania�ych, majestatycznych budowli, sytuacja imperium wydawa�a si� bardziej dramatyczna.
Czy kiedykolwiek w dziejach powsta�o imperium r�wne rzymskiemu? A miasto r�wne Rzymowi? Oczywi�cie, �e nie. Pot�ga Rzymu, miasta i imperium, ros�a stale, praktycznie bez zwalniania, od prawie dw�ch tysi�cy lat. Od czas�w Republiki po pierwszych cesarzy, a potem okres wielkiej ekspansji, gdy rzymskie or�y dociera�y do niemal�e wszystkich zak�tk�w �wiata. W chwili kiedy wielki rozkwit imperium zbli�a� si� do swojego naturalnego kresu, a zdobycznych ziem nazbiera�o si� akurat tyle, �e mo�na by�o nimi jeszcze administrowa�, rami� Rzymu si�ga�o od zimnej, szarej wyspy Brytanii na zachodzie do Persji z Babilonem na wschodzie.
Wiedzia�, �e kilka razy pasmo nieko�cz�cych si� sukces�w zosta�o na chwil� przerwane, lecz by�y to odst�pstwa od normy dawno, dawno temu. W pierwszych skromnych dniach Republiki wdarli si� do miasta i pu�cili je z dymem barbarzy�cy z Galii, lecz co im da�a ta napa��? Rzymianie przysi�gli sobie, �e nigdy wi�cej do tego nie dopuszcz�. Obecnie Galowie byli pokornymi prowincjuszami, s�awa niegdysiejszych wojownik�w dawno przemin�a.
I jeszcze ta scysja z Kartagin��� te� ju� prehistoria. Kartagi�ski w�dz Hannibal troch� narozrabia�, to prawda, postraszy� ich s�oniami, ale jego wysi�ki spe�z�y na niczym. Rzym zr�wna� z ziemi� Kartagin�, a potem j� odbudowa� jako swoj� koloni�. Kartagi�czycy stali si� narodem u�miechni�tych ober�yst�w i w�a�cicieli dom�w wycieczkowych, kt�rych �yciowym celem by�o s�u�enie wczasowiczom z Europy, szukaj�cym s�o�ca w czasie zimowej kaniku�y.
Forum�� m�tlik �ci�ni�tych �wi�ty�, gmach�w s�dowych, pos�g�w, kolumnad i �uk�w triumfalnych�� by� sercem i g�ow� ca�ego wspania�ego imperium. Od tysi�c dwustu lat, od czas�w Juliusza Cezara po rz�dy ostatniego Maksymiliana, w�odarze Rzymu na chwa�� narodu zape�nili ulice zdumiewaj�c� chmar� po�yskliwych marmurowych monument�w. Ka�da budowla sama w sobie by�a arcydzie�em, lecz razem tworzy�y i�cie imponuj�c� ca�o�� cho� akurat w tej chwili ich splendor pot�gowa� w Antypaterze uczucie przygn�bienia. Jego wzrok widzia� tylko gigantyczny pomnik umieraj�cego imperium.
Tak wi�c jednego z tych dni, gdy wczesn� jesieni� pod czystym niebem dokucza�a niemi�osierna duchota, Antypater b��ka� si� jak we �nie pod pal�cym okiem z�ocistego Sola, w�r�d niezliczonych cud�w architektury. Mamuci gmach senatu, wynios�e �wi�tynie Augusta, Wespazjana, Antoninusa Piusa i kilku innych cesarzy z dawnych wiek�w, og�oszonych bogami. Kolosalny grobowiec Juliusza, zbudowany setki lat po jego �mierci przez cesarza, kt�ry k�amliwie mieni� si� jego potomkiem. �uki Septymiusza Sewera i Konstantyna. Pi�� wspania�ych bazylik. Przybytek dziewic westalskich. D�ugo by mo�na wymienia�. Wsz�dzie elewacje z bogat� ornamentyk�, do przesytu, w ka�dym mo�liwym miejscu na p�noc i po�udnie od Wzg�rza Kapitoli�skiego, a nawet na jego zboczach. Na Forum nigdy nic nie wyburzano. Ka�dy cesarz dodawa� co� od siebie, gdziekolwiek znalaz�o si� miejsce, nie przejmuj�c si� wymogami urbanistycznymi ani wygod� mieszka�c�w.
O ka�dej porze dnia i nocy Forum wrza�o i hucza�o. Antypater, otumaniony niezno�nym �arem, zrozpaczony i rozkojarzony, raz po raz wpada� na nieuwa�nych przechodni�w, kt�rzy gnali bez opami�tania do sklep�w i bazar�w, po�o�onych w cieniu dostojnych gmach�w u�yteczno�ci publicznej. Kr�ci�o mu si� w g�owie. Lekka odzie� nasi�k�a lepkim potem, w skroniach go �upa�o.
Bierze mnie jaka� choroba, pomy�la�.
Wtem zamroczy�o go tak bardzo, �e zachwia� si�, zatoczy� i omal nie upad�. Wiedzia�, �e powinien zatrzyma� si� i odpocz��. Pi�trzy�a si� nad nim o�miograniasta �wi�tynia z wysok� kopu�� i masywnymi, ochrowymi �cianami. Poma�u osun�� si� na najni�szy z szerokich, kamiennych stopni i skuli� z twarz� zatopion� w d�oniach. Ku swemu zdumieniu zauwa�y�, �e dr�y mimo upa�u. Z�o�y� to na karb zm�czenia. Zm�czenia, zgryzoty, mo�e i gor�czki.
��Rad by� z�o�y� ofiar� Konkordii?�� rozleg� si� czyj� ch�odny, drwi�cy g�os.
Skierowa� m�tny wzrok na o�lepiaj�cy blask rozgrzanego nieba. Wisia�a nad nim roze�miana twarz bez opalenizny (niemodnej), poci�g�a i kanciasta, utyt�ana krusz�cym si� makija�em. B�yszcz�ce oczy w kolorze morskiej zieleni, dok�adnie takie same jak oczy cesarza, tyle �e przekrwione i ob��kane.
A wi�c Germanik Cezar, m�odszy brat cesarza, dziedzic tronu, cz�owiek rozwi�z�y i oddany uciechom �ycia.
Zszed� z lektyki dwa kroki przed Antypaterem i stan��, kiwaj�c si� wprz�d i w ty�, b�aze�sko u�miechni�ty, jakby jeszcze nie wytrze�wia� po nocnej popijawie.
��Konkordii?�� zapyta� Antypater, skonfundowany.�� Konkordii?
��Siedzisz pod jej �wi�tyni��� rzek� Germanik.
��A, rzeczywi�cie.
Ju� rozumia�. Schody, na kt�rych za�ywa� wytchnienia, prowadzi�y do okaza�ej �wi�tyni Konkordii. Los w ten spos�b zakpi� sobie z niego, albowiem by�a ona darem dla miasta od s�awnego cesarza Justyniana, w�adaj�cego Cesarstwem Wschodnim sze��set pi��dziesi�t lat temu; cesarz w ten spos�b odda� ho�d duchowi braterskiego zrozumienia, kt�re przenika�o obie cz�ci imperium rzymskiego. I oto Cesarstwo Wschodnie, nie pami�taj�c ju� o braterstwie, szykowa�o si� do inwazji na Itali� i zaj�cia tylu rdzennych ziem imperium rzymskiego, ile da si� podbi栗 ��cznie, w miar� mo�liwo�ci, z sam� stolic�. I gdzie ta Konkordia? Gdzie braterstwo mi�dzy cesarstwami?
��Co ci dolega?�� zapyta� Germanik.�� Pi�e�?
��Nie, to z upa�u� I te t�umy�
��Prawda, one mog� ka�dego przyprawi� o md�o�ci. A w og�le, to co tak samemu si� tu w��czysz?�� Germanik pochyli� si� nisko. Jego oddech, �mierdz�cy winem i sardynkami, by� niczym wyziewy z Hadesu. Kiwn�wszy g�ow� w stron� lektyki, zaproponowa�:�� W powozie znajdzie si� miejsce dla dw�ch os�b. Podrzuc� ci� do domu.
Antypater nie mia� najmniejszej ochoty gnie�� si� w zakrytej lektyce przy cuchn�cym, wyuzdanym ksi�ciu, cho�by tylko przez kwadrans, bo tyle trwa�aby jazda przez Forum do Wzg�rza Palaty�skiego. Pokr�ci� g�ow�.
��Nie, nie�
��Przynajmniej nie sied� na s�o�cu. Chod�my do �wi�tyni. Chc� z tob� porozmawia�.
��Ze mn�?
Bezradnie da� si� postawi� na nogi i zaci�gn�� po kilkunastu stopniach do �wi�tyni darowanej im przez Justyniana. W �rodku, za wielkimi drzwiami z br�zu, by�o ciemno i ch�odno. Wn�trze �wieci�o pustk�: ani kap�an�w, ani wiernych. Z otworu wysoko w kopule pada� jasny snop �wiat�a, wydobywaj�cy z mroku marmurow� p�yt� nad o�tarzem. Ognistymi literami ze z�ota cesarz obiecywa� dozgonn� przyja�� swojemu rodakowi i bratniemu w�adcy na Zachodzie, Jego Rzymskiej Cesarskiej Mo�ci Herakliuszowi II Augustowi.
Germanik za�mia� si� cicho.
��Gdyby wiedzieli, do czego dojdzie! Czy to mia�o szans� powodzenia, dzielenie imperium na dwie cz�ci z nadziej�, �e mi�dzy nimi zawsze b�dzie pok�j?
Antypater, nadal os�abiony i oszo�omiony, wola� nie rozprawia� o historii z Germanikiem.
��Mo�e w idealnym �wiecie��� b�kn��.
Germanik znowu parskn�� �miechem, tym razem z g�o�nym szyderstwem.
��Idealny �wiat, a to dobre! Brawo, Antypaterze, brawo! Tymczasem przysz�o nam �y� w rzeczywistym �wiecie, czy� nie? W tym prawdziwym �wiecie, nie mog�c utrzyma� dyscypliny na olbrzymich terytoriach imperium, postanawiamy je podzieli�. Z chwil� gdy pierwszy Konstantyn dokona� podzia�u, wojna mi�dzy dwiema stronami sta�a si� nieunikniona. Dziw nad dziwy, �e dopiero teraz wybuch�a.
Pijany, rozpustny brat cesarza robi mu wyk�ad z historii, i to tutaj, w powa�nej �wi�tyni Justyniana. Niezwyk�e, pomy�la� Antypater. Ciekawe, czy w wywodach Germanika tkwi ziarnko prawdy? Wojna mi�dzy Wschodem a Zachodem� nieunikniona?
W�tpi�, by taka my�l martwi�a Konstantyna Wielkiego, kt�ry podzieli� na dwoje trudny do ogarni�cia rzymski �wiat, ustanawiaj�c drug� stolic� daleko na wschodzie, w Bizancjum nad Bosforem. Niew�tpliwie zak�ada�, �e jego synowie pokojowo podziel� si� w�adz�, gdy jeden obejmie rz�dy nad wschodnimi prowincjami ze stolic� w Konstantynopolu, drugi w Italii i prowincjach naddunajskich, trzeci w Brytanii, Galii i Hispanii. Konstantyn d�ugo nie pole�a� w grobie, a ju� podzielone imperium rozdar�y wojny: jeden z braci zaatakowa� drugiego, �eby wydrze� mu ziemi�. Po tych wydarzeniach przez sze��dziesi�t lat panowa� rozgardiasz, a� wreszcie pot�ny cesarz Teodozjusz dokona� definitywnego podzia�u administracyjnego rzymskiego �wiata, oddzielaj�c terytoria, na kt�rych przewa�a�a grecka mowa, od tych, gdzie m�wiono po �acinie.
Ale i Teodozjusz nie dostrzega� nieuchronno�ci wojny mi�dzy Wschodem a Zachodem. Moc� jego dekretu dwaj cesarze, wschodni i zachodni, mieli odnosi� si� do siebie po przyjacielsku jako r�wnorz�dni w�adcy imperium, a tak�e konsultowa� si� wzajemnie we wszystkich sprawach najwy�szej wagi�� do tego stopnia, �e w przypadku �mierci jednego, drugi m�g�by wskaza� jego nast�pc�. Ten zamys�, oczywi�cie, nie sprawdzi� si� w praktyce. Narody oddala�y si� od siebie, cho� jeszcze przez stulecia rozwija�y si� pewne formy wsp�pracy. I oto teraz, w ko�cowym okresie ostatniego p�wiecza, kiedy z wolna pog��bia� si� rozd�wi�k mi�dzy cesarstwami, najwspanialsze miasto na �wiecie upada�o w otch�a� nierozwa�nej, niepotrzebnej i okrutnej wojny, kt�ra mia�a wybuchn�� z ca�� gwa�towno�ci�.
��Rozejrzyj si�!�� zawo�a� Germanik. Od pewnego czasu, oddaliwszy si� od Antypatera, przechadza� si� po opuszczonej �wi�tyni, przypatruj�c si� obrazom i mozaikom, kt�rymi bizantyjscy arty�ci Justyniana przyozdobili �ciany budynku.�� Nie znosz� stylu greckiego, a ty? P�askie to, dr�twe, przyci�kie. Mo�na by pomy�le�, �e guzik wiedzieli o perspektywie. Ja na miejscu Herakliusza kaza�bym otynkowa� �ciany, gdybym tylko zobaczy�, �e orszak Justyniana wyjecha� z miasta. Dzisiaj ju� na to za p�no.�� Germanik zatrzyma� si� w g��bi pomieszczenia i podni�s� wzrok na du�y, poz�acany kr�lewski portret powa�nego, zachmurzonego Justyniana, spozieraj�cego spod kopu�y niczym surowy Jowisz. Okr�ci� si� na pi�cie w stron� Antypatera.�� Ale co ja m�wi�!�� Jego krzyk odbi� si� echem w p�mroku.�� Wszak ty jeste� Grekiem! Kochasz tak� sztuk�!
��Urodzi�em si� jako obywatel Rzymu, panie�� rzek� cicho Antypater.
��No tak, oczywi�cie. Dlatego tak dobrze m�wisz po grecku i wygl�dasz, jak wygl�dasz. A ta gor�ca, ciemnooka damulka, z kt�r� sp�dzasz noce� te� Rzymianka, co? Sk�d w�a�ciwie pochodzisz? Z Aleksandrii, z Cypru?
��Urodzi�em si� w dalmackiej Salonie, panie. W owym czasie by�y to ziemie Rzymu.
��Salona� Tam jest pa�ac Dioklecjana, prawda? A przecie� nikt nie powie, �e Dioklecjan nie by� Rzymianinem. Czemu wi�c, do diaska, wygl�dasz jak wykapany Grek? Chod� no tu bli�ej, niechaj ci si� przyjrz�. Antypater, jak�e pi�kne, typowo rzymskie imi�!
��Moja rodzina pochodzi z Grecji. Setki lat temu mieszkali�my w Antiochii. Je�eli ja jestem Grekiem, to Rzymianie s� Troja�czykami, poniewa� Eneasz przyby� z Troi, �eby za�o�y� osad�, z kt�rej wyr�s� Rzym. A gdzie dzi� le�y Troja, je�li nie we w�o�ciach greckiego cesarza?
��Ho, ho! M�drzec przem�wi�, sofista!�� Germanik chy�o przyskoczy� do Antypatera i chwyci� prz�d jego szaty. Antypater w obawie przed bolesnym spoliczkowaniem uni�s� d�o�, lecz ksi��� powiedzia�:�� Co si� tak kurczysz? Nie uderz� ci�. Ale jeste� zdrajc�, mam racj�? Grekiem i zdrajc�, kt�ry noc w noc zadaje si� z wrogiem. M�wi� o twojej greckiej dziewce, o tym cycatym szpiclu. Kiedy bazyleus wejdzie triumfalnie do Rzymu, przypadniesz mu do n�g i powiesz, �e zawsze by�e� jego lojalnym poddanym.
��Nie, panie. Za przeproszeniem, wszystko to nieprawda.
��Nie jeste� zdrajc�?
��Nie, panie!�� odpowiedzia� rozpaczliwie Antypater.�� Tak samo jak Justyna nie jest szpiegiem. Jeste�my Rzymianami z Rzymu, wiernie s�u�ymy Zachodowi. Wype�niam rozkazy twego brata cesarza Maksymiliana Augusta i nikogo innego.
Wydawa�o si�, �e go przekona�.
��No dobrze, dobrze. Nie zamierzam si� k��ci�. Wygl�dasz na szczerego cz�owieka.�� Germanik mrugn�� okiem i pu�ci� go z lekkim popchni�ciem. Potem odwr�ci� si� do niego plecami.�� Kiedy wszyscy wyszli z sali, ty jeden zosta�e�. Cesarz powiedzia� ci co� ciekawego?
��Nie� nie� on tylko��� Zaci�� si�. Wierny poddany cesarza nie powinien nikomu zdradza�, nawet samemu ksi�ciu, o czym m�wili w cztery oczy.�� Nie powiedzia� nic szczeg�lnego, panie. Podsumowali�my spotkanie, to wszystko.
��Podsumowali�cie spotkanie?
��Tak, panie.
��Ciekawe. �yjecie ze sob� na przyjacielskiej stopie. On ci ufa, grecka szujo. Ka�dy cesarz najbardziej ufa swoim sekretarzom. Jemu nie przeszkadza to, �e jeste� Grekiem. Zwierza ci si� ze spraw, o kt�rych nie s�ysz� inni.�� Germanik ponownie si� okr�ci�. Spojrzeniem oczu zielonych jak morska woda przewierca� go na wylot.�� Ciekawe�� powt�rzy��� czy m�wi� prawd�, �e nie powinni�my kiwn�� palcem w sprawie sardy�skiej floty. Jest o tym g��boko przekonany?
Antypater czu�, jak p�on� mu policzki. Cieszy� si�, �e przy�mione �wiat�o i ogorza�a cera maskuj� jego za�enowanie. Nie m�g� si� nadziwi�, �e swawolny Germanik, kt�ry nigdy nie okaza� cienia zainteresowania sprawami publicznymi, tak bardzo stara si� odgadn�� wojskowe zamiary swojego brata. By� mo�e nieuchronno�� greckiego szturmu na stolic� wzbudzi�a trwog� w tym �obuzerskim, niefrasobliwym, nieodpowiedzialnym ksi���tku. A mo�e tylko by�a to jego chwilowa fanaberia. Tak czy inaczej, Antypater nie m�g� si� d�u�ej uchyla� od odpowiedzi.
��Nie o�mieli�bym si� rozpowiada�, o czym, w moim mniemaniu, my�li cesarz�� rzek� ostro�nie.�� Obserwuj�c go jednak, mam wra�enie, �e w�tpi w powodzenie dzia�a� przeciw bazyleusowi. Wed�ug niego dostali�my si� w kleszcze i nie jeste�my w stanie broni� si� na nowym froncie.
���wi�ta prawda. Nasza g�, jak mawiaj� w Brytanii, ju� si� ugotowa�a. Pytanie tylko, jakim sosem j� podla�. Jak uwa�asz?
Germanik raz jeszcze chwyci� Antypatera i zmia�d�y� go w silnym u�cisku. Swoim k�uj�cym policzkiem brutalnie przejecha� po jego policzku. Od�r bij�cy od ksi�cia przyprawi� go o nowe md�o�ci. Zwariowa�, pomy�la�. Zwariowa�.
��Antypaterze, Antypaterze. Wiesz, �e nie zrobi� ci nic z�ego! Lubi� ci� za to, �e tak wiernie s�u�ysz mojemu bratu. Biedny Maksymilian! By� cesarzem w takich czasach, jaki� to ci�ar!�� Uwolniwszy Antypatera, cofn�� si� i rzek� zupe�nie innym tonem, powa�nym i dziwnie szczerym:�� Nie pi�niesz s�owa bratu, �e�my si� spotkali. Wydaje mi si�, �e zburzy�em tw�j spok�j, a nie chcia�bym, �eby z tego powodu mia� o mnie z�e mniemanie. On ceni ci� ponad miar�, zawsze na tobie polega. To jak, Antypaterze, podwie�� ci� do domu? Gor�ca Greczynka z pewno�ci� szykuje ju� dla ciebie jak�� pikantn� po�udniow� niespodziank�. Niegrzecznie by�oby si� sp�ni�.
Nie wspomnia� Justynie o swojej dziwnej przygodzie z bratem cesarza, kt�ra jednak mocno utkwi�a mu w pami�ci.
Ksi��� by� szale�cem, to nie podlega�o dyskusji� a mimo to, mimo to jego s�owa pobrzmiewa�y szczero�ci�. Ani Antypater, ani�� jak podejrzewa��� nikt inny nie zna� go od tej strony. Twierdzenia, �e cesarstwem w jego pierwotnej postaci, nadmiernie rozci�gni�tym od Brytanii do granic Indii, nie spos�b zarz�dza� z jednej stolicy, raczej nikt nie pr�bowa�by obala�. Nawet w czasach Dioklecjana by�o to na tyle trudne zadanie, �e kilku cesarzy musia�o wsp�lnie sprawowa� rz�dy� co, po prawdzie, i tak okaza�o si� ma�o skuteczne. Min�o pokolenie, a nawet wielki Konstantyn uzna�, �e rz�dzenie ca�ym tym kramem przerasta jego si�y. St�d dokonano formalnego podzia�u imperium, kt�ry za panowania Teodozjusza utrwali� si� na dobre.
Ale czy w dalszej perspektywie mia�o to oznacza� wojn� mi�dzy Wschodem a Zachodem?
Antypater my�la� o tym z niech�ci�, lecz fakty z historii potwierdza�y jego obawy. Nawet w epoce pozornie dobros�siedzkich stosunk�w mi�dzy cesarstwami, kiedy Konstantynopolem w�ada� Justynian, a Rzymem jego m�odszy krewniak Herakliusz, zaostrzy�a si� rywalizacja handlowa. Ka�de cesarstwo pragn�o wyj�� na prowadzenie: �aci�scy Rzymianie, okr��aj�c Bizancjum, wyci�gali r�ce ku dalekim Indiom i jeszcze dalszemu Katajowi i Cipangu, krainom zamieszkanym przez ��tosk�rych ludzi, natomiast Rzymianie greccy szukali wp�yw�w na Czarnym L�dzie i zmro�onych ziemiach odleg�ej p�nocy, poza ojczyzn� p�dzikich Got�w.
Podpisanie traktatu po�o�y�o kres tym rozgrywkom. Antypater zastanawia� si�, czy przypadkiem �wi�tynia Justyniana w Rzymie nie zosta�a wzniesiona na pami�tk� porozumienia. Niemniej nadal dochodzi�o do tar� i przepychanek o prymat w �wiatowym handlu.
I przed osiemdziesi�ciu czy dziewi��dziesi�ciu laty to! Najwi�ksza pomy�ka Zachodu: bezgranicznie g�upia, katastrofalna wyprawa do Nowego �wiata. Rzecz jasna, wielk� nadziej� rozbudzi�o odkrycie dw�ch olbrzymich kontynent�w za Oceanem, a tak�e wspania�ych narod�w w Meksyku i Peru. Niezwyk�e krainy, pe�ne srebra, z�ota i drogocennych kamieni, by�y zaludnione przez masy miedzianosk�rych tubylc�w. Rz�dzili nimi dumni w�adcy, kt�rzy op�ywali w najwymy�lniejsze dostatki, godne samego Cezara. Jakie� jednak szale�stwo op�ta�o pysznego cesarza Saturninusa, �e zdecydowa� si� na podb�j tych narod�w, zamiast po prostu nawi�za� wymian� handlow�! Dziesi�ciolecia daremnych zamorskich woja�y, miliony roztrwonionych sestercji, ca�e legiony wys�ane przez upartego i prawdopodobnie ob��kanego cesarza na pewn� �mier� w pal�cym s�o�cu niego�cinnych ziem, zwanych na wyrost przez Saturninusa Nowym Rzymem. Kwiat �o�nierstwa gin�� od w��czni i strza� niepowstrzymanej hordy demonicznych wojownik�w o strasznych oczach i pomalowanych twarzach b�d� ugina� si� przed niszczycielsk� si�� tropikalnych burz. Na obcych, zdradzieckich wodach zaton�y setki okr�t�w. Duch imperium za�ama� si�, nie nawyk�y do tak licznych kl�sk, a ostateczna sromotna kapitulacja poprzedzi�a ewakuacj� resztek poturbowanych rzymskich oddzia��w�
Tamto niefortunne przedsi�wzi�cie, z czego zdawa� sobie spraw� ka�dy, nie tylko Antypater, do cna opr�ni�o skarbiec Cesarstwa Zachodniego i tak os�abi�o pot�g� militarn�, �e niepodobna jej by�o odbudowa�. Na wybrze�ach Nowego Rzymu polegli najbardziej utalentowani genera�owie i admira�owie z dw�ch pokole� �o�nierzy. A potem jeszcze bezwstydnie arogancki cesarz Julian IV pope�ni� karygodny b��d, usuwaj�c greck� misj� handlow� z wyspy Melity�� drobnego py�ku na morzu pomi�dzy Sycyli� a wybrze�em Afryki, o kt�ry spiera�y si� od dawna obydwa cesarstwa. Leon IX z Bizancjum zem�ci� si� okrutnie: nie do��, �e wys�a� wojska na Melit� i przep�dzi� stamt�d intruz�w, to jeszcze samowolnie przesun�� odwieczn� lini� graniczn�, biegn�c� przez prowincj� Iliri�, skutkiem czego w r�ce Bizancjum przesz�y wa�ne porty na dalmackim wybrze�u Morza Adriatyckiego.
I to by� pocz�tek ko�ca. Cesarstwo Zachodnie, i tak juz znacznie nadw�tlone z g�ry skazan� na niepowodzenie szarpanin� w Nowym �wiecie, nie potrafi�o skutecznie przeciwstawi� si� agresji. Co z kolei zach�ci�o Leona i jego spadkobierc�w na Wschodzie, najpierw Konstantyna XI, potem Andronika, do zapuszczania si� g��biej i g��biej na terytoria Rzymu. I oto sama stolica by�a zagro�ona. Wszystko wskazywa�o na to, �e po raz pierwszy w dziejach Rzym zostanie podbity przez Bizancjum.
Mimo to Antypater zachodzi� w g�ow�, czy wszystko to, jak przekonywa� Germanik, rzeczywi�cie od samego pocz�tku by�o nieuniknione.
Rywalizacja, mo�na to zrozumie�. Czasami drobny zatarg, czasami wi�kszy konflikt, to r�wnie� mo�na zrozumie�. Ale �eby jedno imperium zajmowa�o ziemie drugiego? �aden element plan�w podzia�u, realizowanych przez Konstantyna i Teodozjusza, nie zmusza� Zachodu do podejmowania idiotycznej, zgubnej kampanii wojennej za morzami�� zw�aszcza takiej, kt�r� cesarz mo�e porzuci� dopiero po doprowadzeniu do ruiny cesarstwa. Tak samo jak nic nie zmusza�o zrujnowanego cesarstwa do beztroskiego dra�nienia i prowokowania rywala ze Wschodu, jakby ma�o by�o dotychczasowych wariactw. Zarz�dzany przez m�drzejszych cesarzy, Rzym na zawsze pozosta�by Rzymem. Jednak�e w tych okoliczno�ciach�
��C�e� taki zadumany?�� zapyta�a Justyna.
��A, bo jest o czym my�le�.
��Wojna, co? Powtarzam ci, Antypaterze: uciekajmy, zanim do nas dotrze.
��Ja te� si� powt�rz�: dok�d?
��Tam, gdzie nie b�dzie walk. Udajmy si� na wsch�d, gdzie zawsze s�o�ce grzeje i panuje lato. Do Syrii albo Ajgyptos. Mo�e na Cypr.
��Wsz�dzie tam rz�dz� Grecy, a ja jestem Rzymianinem. Okrzykn� mnie szpiegiem.
Justyna parskn�a gorzkim �miechem.
��Chcesz przez to powiedzie�, �e nigdzie nas nie przyjm�. Rzymianie uwa�aj� ci� za Greka. Boisz si� wyprawy na wsch�d, bo powiedz�, �e jeste� Rzymianinem. Tylko po czym to pozna�? Wygl�dasz i m�wisz jak ja, Greczynka.
Antypater patrzy� na ni� pos�pnie.
��Prawda jest taka, Justyno, �e nigdzie nie mo�emy si� czu� swobodnie. Tak czy owak, sprawa jest przes�dzona, bo niezale�nie od tego, jak wygl�dam i m�wi�, piastuj� stanowisko cesarskiego urz�dnika na zachodnim dworze. Podpisa�em si� nazwiskiem pod niezliczonymi dokumentami, zebranymi w archiwach w Konstantynopolu.
��A kto si� o tym dowie? Kto� b�dzie docieka�? Cesarstwo Zachodnie jest trupem. Uciekniemy na Cypr, b�dziemy hodowa� owce, zasadzimy winogrona. Dorobisz sobie jako t�umacz �aciny. Je�li kto� zapyta, powiesz, �e przez pewien czas mieszka�e� na zachodzie. C� w tym zdro�nego? Nikt ci� nie oskar�y o szpiegowanie dla Cesarstwa Zachodniego, je�li Cesarstwo Zachodnie nie b�dzie istnia�o.
��Na razie istnieje.
��Ale to si� zmieni.
Musia� przyzna�, �e to kusz�ca propozycja. Mo�e rzeczywi�cie niepotrzebnie ba� si�, �e je�li schroni si� na wschodzie, ludzie wytkn� mu s�u�b� dla Maksymiliana Cezara. Nikt ani troch� si� tym nie przejmie na s�onecznych, sennych, otoczonych wod� ziemiach greckiego �wiata. M�g� tam rozpocz�� nowe �ycie z Justyn�.
A mimo to, mimo to�
Wzdraga� si� przed dezercj�, skoro jeszcze dzia�a�a administracja Maksymiliana. Nie chcia� si� pokala� tak niegodnym uczynkiem. Niehonorowym i zdradzieckim. Wszak by� nie Grekiem, ale Rzymianinem. B�dzie wype�nia� swoje obowi�zki do samego ko�ca. A potem�
Kto wie, co si� zdarzy potem?
��Nie mog� st�d wyjecha栗 powiedzia� Justynie.�� Nie teraz.
Mija� dzie� za dniem. Na jasnym niebie wczesnej jesieni zago�ci�y szare, ponure chmury, wieszcz�ce rych�e nadej�cie deszczy. Justyna rzadko z nim rozmawia�a na tematy polityczne. W og�le rzadko si� odzywa�a. Rzym zim� zawsze j� przygn�bia�. Owszem, wi�ksz� cz�� �ycia sp�dzi�a w Cesarstwie Zachodnim, lecz by�a Greczynk� z dziada pradziada, dzieckiem ciep�ych kraj�w i s�o�ca. Wola�aby mieszka� bardziej na po�udniu, w Neapolis lub, lepiej, na Sycylii, gdzie dni s� ja�niejsze i cieplejsze, zamiast w Rzymie, gdzie zim� jest mokro i ch�odno. Wracaj�c o zmierzchu do domu po wype�nieniu codziennych powinno�ci Antypater nieraz si� zastanawia�, czy kt�rego� wieczoru nie zobaczy, �e si� spakowa�a i wyprowadzi�a. Ju� teraz obserwowa� pierwsze oznaki wyludnienia stolicy: t�umy na ulicach mocno si� przerzedzi�y, za to ka�dego dnia przybywa�o zamkni�tych i zabitych deskami sklep�w. Justyna jednak�e wci�� trwa�a przy nim.
Tak�e z ka�dym dniem w pa�acu coraz mniej od niego wymagano. Nie pisano ju� �adnych ultimat�w dla bazyleusa Andronika, bo i po co? Koniec by� blisko. Obowi�zki Antypatera sprowadza�y si� najcz�ciej do t�umaczenia raport�w nadsy�anych przez szpieg�w, kt�rych cesarz nadal s�a� do granic greckiego �wiata. Ruchy wojsk w Dalmacji: posi�ki dla i tak ju� pot�nej greckiej armii, obozuj�cej naprzeciwko p�nocno-wschodniego kra�ca p�wyspu w odleg�o�ci strza�u od rzymskiej plac�wki w Wenecji. Druga grecka armia w marszu przez Afryk� przesuwa�a si� z Ajgyptos w kierunku Kartaginy i innych port�w na numidyjskim wybrze�u; zapewne si�y wsparcia dla wojsk stacjonuj�cych na Sycylii. Na p�nocy dokonywa�y si� kolejne przetasowania najwyra�niej nieprzebranych bizantyjskich oddzia��w: legion Turk�w par� do Sarmacji wzd�u� germa�skiej granicy, prawdopodobnie w celu dalszego rozci�gni�cia i tak cienkich rzymskich linii obrony.
Antypater skrupulatnie odczytywa� listy, lecz Maksymilian rzadko s�ucha� go uwa�nie. Cesarz by� markotny, zadumany, nieobecny. Pewnego razu Antypater wszed� do Gabinetu Szmaragdowego i zasta� go pochylonego nad opas�� ksi�g� historyczn�, otwart� na stronicy z d�ug� list� minionych cesarzy. Przesuwa� palec od pierwszych imion: August, Tyberiusz, Gajusz Kaligula, Klaudiusz, Neron, a potem poprzez Hadriana, Marka Aureliusza, Septymiusza Sewera, Tytusa Galiusza do podzia�u imperium, a� doszed� do �redniowiecza i czas�w wsp�czesnych. Lista, zawieraj�ca ju� tylko cesarzy Zachodu, rozci�gni�ta daleko poza jego palcem, uwzgl�dnia�a imiona s�awne i zapomniane: Klodianus, Klaudiusz Tycjan, Maksymilian Wielki, wszyscy Herakliusze, wszyscy Konstantynowie, wszyscy Marcjanusowie.
Antypater patrzy�, jak dr��cym czubkiem palca Maksymilian wskazuje imiona z czas�w najnowszych. Trajan VI, Julian IV, Filip V i Maksymilian V, ojciec dzisiejszego Maksymiliana. Pierwotnie w tym miejscu lista si� ko�czy�a. Sporz�dzono j� przed pocz�tkiem obecnych rz�d�w. Kto� jednak doda� na samym dole odmiennym charakterem pisma imi� Maksymiliana VI. Cesarz zawiesi� tu sw�j w�druj�cy palec. Jego w�asne imi�. J�� wolno kr�ci� g�ow�. Antypater od razu zrozumia�, jakie my�li go dr�cz�. Wpatruj�c si� w d�ug� list�, ogarniaj�c ca�o�� spojrzeniem, wyobra�a� sobie, jak przez te wszystkie stulecia toczy�y si� wody rzymskiego panowania, od wiekopomnej chwili zawi�zania imperium przez nie�miertelnego Augusta po� jego koniec� koniec z winy maluczkiego, niewydarzonego Maksymiliana VI.
Zamkn�� ksi�g�, podni�s� wzrok na Antypatera i u�miechn�� si� t�pym, sztucznym u�miechem. �atwo by�o przejrze� jego my�li. Ostatni na wielkiej li�cie. C� za wyr�nienie, Antypaterze. Doprawdy, niezwyk�e wyr�nienie!
Tej nocy Antypaterowi �nili si� pijani greccy �o�dacy o dzikim spojrzeniu: ubrani w niebiesko-zielone lniane kaftany, biegali triumfalnie po ulicach Rzymu, roze�miani i rozwrzeszczani, �upili sklepy, zaci�gali niewiasty w mrok uliczek. A potem chwalebny wjazd do miasta cesarza Andronika drog� Via Flaminia; jecha� wspania�y w purpurowej chlamidzie, swoim kr�lewskim p�aszczu, z wielk� grzyw� z�ocistych w�os�w, spadaj�cych na kark, i ogromn� brod� staczaj�c� si� na pier�. T�umy rzymskich obywateli utworzy�y szpaler; sypa�y na drog� kwiecie, urz�dza�y owacje, wznosi�y entuzjastyczne okrzyki na czesc swojego nowego w�adcy, wita�y go w jego ojczystym j�zyku, wo�aj�c:��
Nazajutrz la�o jak z cebra. W pa�acu stawi� si� goniec z wiadomo�ci� o l�dowaniu wojsk greckich na liguryjskim wybrze�u. Porty w Antipolis i Nicei podda�y si� bez walki. W chwili obecnej wojska nieprzyjaciela maszerowa�y nadbrze�nym go�ci�cem w kierunku Genui. Po po�udniu zjawi� si� drugi goniec, kt�ry ledwo trzyma� si� na nogach, z wie�ciami z po�udnia o straszliwych walkach w Kalabrii, gdzie rzymska armia cofa�a si� z wolna pod naporem przeciwnika. Druga cz�� greckich wojsk z Sycylii uderzy�a na p�wysep wy�ej, ni� si� spodziewano, zaj�a port w Neapolis i obieg�a to strategicznie po�o�one miasto, skazane na przegran�.
Antypaterowi brakowa�o ju� tylko ostatniego elementu uk�adanki: wojska bizantyjskie, zgrupowane w Dalmacji, mia�y zaatakowa� p�nocno-wschodni� granic�.
��Niebawem i stamt�d przyjd� wie�ci o wojnie�� oznajmi� Justynie.�� Ale czy to co� zmieni?�� �o�nierze Andronika szli przez p�wysep w kierunku Rzymu z po�udnia i p�nocy.�� G� ugotowana, jak powiedzia�by Germanik. Wszystko przegrane, imperium upada.
��Dor�czysz list bazyleusowi Andronikowi�� rzek� cesarz.
Znajdowali si� w Gabinecie Indygowym, obok Szmaragdowego. W ch�odne, s�otne dni by�o tu troch� cieplej. La�o ju� czwarty dzie� z rz�du. Neapolis pad�, a grecka armia, rozprawiwszy si� z rzymskimi legionami na po�udniu, posuwa�a si� bez przeszk�d traktem Via Roma. Jedyn� niedogodno�ci�, jak� napotyka�a, by�y zwa�y obsuni�tej ziemi na drogach. Druga armia grecka, id�ca z Ligurii, znajdowa�a si� chyba w Lacjum, mo�e ju� nawet w Tarkwinii lub Caere. Prawdopodobnie i im nic opr�cz pogody nie utrudnia�o marszu. Caere le�a�o trzydzie�ci mil na p�noc od Rzymu. R�wnie� na froncie weneckim oddzia�y Bizancjum przerwa�y lini� obrony.
Maksymilian odchrz�kn��.
���Do Jego Kr�lewskiej Wysoko�ci Andronika Maniakesa, Autokraty i Imperatora, z �aski bo�ej Kr�la Kr�l�w, Kr�la Rzymian i Najwy�szego W�adcy Wszystkich Region�w��. Zapisa�e�, Antypaterze?
��
��Tak on siebie zowie�� odpar� Maksymilian z niejakim rozdra�nieniem.
��Ale� panie, za pozwoleniem, implikacje tego�
��Przejd�my do rzeczy, Antypaterze. ��i Najwy�szego W�adcy Wszystkich Region�w. Od jego kuzyna Maksymiliana Juliana Filipa Romana Cezara Augusta, Imperatora i Wielkiego Pontyfika, Trybuna Ludowego, et cetera, et cetera��. Znasz wszystkie tytu�y, Antypaterze. Sam je dopisz� �Witaj i niech �askawo�� wszystkich bog�w nigdy ci� nie opuszcza, a� do sko�czenia �wiata�.�� Znowu si� zamy�li�. Kilka razy odetchn�� g��boko.�� �Nawet je�li bogom podoba�o si� widzie� mnie na tronie cesarzy przez dwadzie�cia lat, zaczynam odnosi� wra�enie, �e niebiosa przesta�y patrze� na mnie �askawym okiem i �e z woli naj�wi�tszych bog�w winienem zrzec si� odpowiedzialno�ci, z�o�onej na mnie rozkazem mojego ojca, Jego Cesarskiej Mo�ci Boskiego Imperatora Maksymiliana Juliana Filipa Klaudiusza Cezara Augusta. Nadto mam �wiadomo��, �e �aska niebios zwr�ci�a si� ku mojemu cesarskiemu kuzynowi Jego Kr�lewskiej Wysoko�ci Bazyleusowi Andronikowi Maniakesowi, Autokracie i Imperatorowi, et cetera, et cetera��� Dopisz raz jeszcze wszystkie nale�ne mu tytu�y, dobrze?
Antypater pos�ugiwa� si� ju� drug� tabliczk� woskow�, a w�a�ciwej tre�ci by�o niewsp�miernie ma�o w por�wnaniu z potokami tytu��w. Jednak�e wymowa listu nie budzi�a w�tpliwo�ci. Poczu�, jak serce wali mu m�otem, gdy w pe�ni dotar� do niego sens s��w imperatora.
By�o to w�a�ciwie pismo abdykacyjne.
Maksymilian oddawa� imperium we w�adanie Grekom.
Grecy praktycznie i tak ju� mieli w gar�ci imperium, ca�e terytorium z wyj�tkiem stolicy i paru n�dznych mil kwadratowych okolicznych ziem. Ale czy tak post�puje przyk�adny Rzymianin? Kapitulacja rzymskiego cesarza przed cudzoziemskim zdobywc� nie mia�a precedensu. A tym w�a�nie by� Andronik: Grekiem, a wi�c cudzoziemcem�� niezale�nie od twierdze� Bizantyjczyk�w, jakoby stanowili pe�noprawn� po�ow� pierwotnego imperium rzymskiego. Niekt�rych w�adc�w odwo�ywano z urz�du, to na pewno. W starodawnych czasach zdarza�y si� wojny domowe: Oktawian walczy� z Markiem Antoniuszem, zmagania o sukcesj� po Neronie, batalia o tron po zamordowaniu Kommodusa. Wszelako Antypater nie przypomina� sobie takiego przypadku, �eby pokonany cesarz pokornie odda� tron zdobywcy. Zazwyczaj pada�o si� na miecz�� czy� nie?�� kiedy zbli�ali si� �o�nierze zwyci�skiego wodza. Ale co by�o cz�st� praktyk� przed tysi�cem lat, mog�o dzi� by� uznane za prze�ytek.
Maksymilian m�wi� potoczy�cie, wypowiadaj�c ka�de zdanie kwiecistym stylem, bez jakichkolwiek b��d�w gramatycznych, jakby od wielu tygodni przygotowywa� si� do napisania tego listu, poprawia� go w my�lach raz po raz, a� sta� si� doskona�y i nie pozostawa�o ju� nic innego, jak wyrazi� go na g�os w obecno�ci Antypatera, �eby ten m�g� prze�o�y� go na bizantyjsk� grek�.
Pismo abdykacyjne, bez dw�ch zda�. Antypater poj�� rzecz zdumiewaj�c�: Maksymilian nie tylko zrzeka� si� tronu, lecz wskazywa� Andronika jako swojego prawomocnego nast�pc�, godnego i niepodwa�alnego posiadacza najwy�szej w�adzy.
Oczywi�cie, Maksymilian nie sp�odzi� potomk�w, a Germanik, oficjalny nast�pca tronu, nie nadawa� si� raczej do tej funkcji. Maksymilian niniejszym przekazywa� Andronikowi prawa do korony, nale�ne mu teraz nie z racji podboju, ale moc� jasno sformu�owanego dekretu ust�puj�cego w�adcy. Innymi s�owy, jednoczy� na powr�t dwie po�owy staro�ytnego imperium. Czy rzeczywi�cie musia� posuwa� si� tak daleko? Skoro nie zamierza� si� zabi�, o co chyba nie spos�b go obwinia�, czy nie m�g�by zwyczajnie pogodzi� si� z pora�k�, pisz�c zwi�z�y list powiadamiaj�cy o z�o�eniu broni, i bez ha�bienia si� przej�� do historii?
Maksymilian jednak wci�� m�wi�. Antypater nagle u�wiadomi� sobie, �e istnieje jeszcze jeden, g��biej ukryty, cel tego listu.
���Zestarza�em si�, piastuj�c ten urz�d�� nieprawda, ledwie stukn�a mu pi��dziesi�tka�� i brzemi� w�adzy poczyna mnie nu�y�. Pragn� ju� tylko sp�dzi� resztk� �ycia na czytaniu i medytacjach gdzie� w ustronnym zak�tku w bezkresnych w�o�ciach Waszej Cesarskiej Mo�ci. Powo�uj� si� na przypadek cesarza Dioklecjana, kt�ry te� dok�adnie po dwudziestu latach panowania dobrowolnie zrezygnowa� ze swoich rozleg�ych uprawnie� i zamieszka� w prowincjonalnym mie�cie Salona w Dalmacji, gdzie po dzi� dzie� stoi pa�ac b�d�cy w�wczas jego rezydencj�. Ja, Maksymilian Cezar, prosz� uni�enie, o sposobno�� p�j�cia w �lady Dioklecjana i, je�li �aska, o darowanie mi pa�acu w Salonie, w kt�rym kilkakrotnie nocowa�em za dni mojego panowania. Wspominam go z rozrzewnieniem i ch�tnie bym tam zamieszka���.
Antypater dobrze zna� pa�ac w Salonie. Wychowywa� si� dos�ownie w jego cieniu. By� to w rzeczy samej przyzwoity pa�ac, praktycznie miasto w mie�cie, po�o�ony nad samym brzegiem morza, otoczony pot�nymi murami obronnymi, posiadaj�cy bez w�tpienia luksusowe wn�trza. Niejeden cesarz za�ywa� w nim go�ciny, podr�uj�c po uroczym dalmaty�skim wybrze�u. By� mo�e Andronik te� si� w nim zatrzymywa�, tym bardziej �e Dalmacja od dziesi�cioleci by�a bizantyjsk� prowincj�.
Teraz prosi� o niego Maksymilian�� nie prosi�, wr�cz b�aga�! Pokonany cesarz �pokornie prosi�, nagle zwraca si� do Andronika: �panie�, u�ywaj�c zwrotu: �je�li �aska�. Na srebrnej tacy podaje Andronikowi tytu� cesarski, prosz�c w zamian, �eby pozwolono mu schroni� si� za gigantycznymi murami twierdzy Dioklecjana i prze�y� tam reszt� �ycia.
Wstyd, ha�ba i obrzydliwo��!
Antypater czym pr�dzej odwr�ci� wzrok. Ba� si�, �e cesarz dojrzy w jego oczach pogardliwe b�yski.
A cesarz nie przestawa� m�wi�. Antypaterowi umkn�o kilka s��w, lecz to mu nie przeszkadza�o. Zawsze m�g� wype�ni� luki stosownymi s�owami.
��b�d� pewien, drogi kuzynie Androniku, �e zaci�gaj�c u ciebie d�ug bezbrze�nej wdzi�czno�ci, odnosz� si� z najg��bsz� czci� do twej rozwagi i dobroci, jak r�wnie� winszuj� wszystkich przes�awnych osi�gni�� twego panowania. Pozostaj� z szacunkiem, Maksymilian Julian Filip Roman Cezar August, Imperator i Wielki Pontyfik, et cetera, et cetera��.
��No c powiedzia�a Justyna, kiedy Antypater stre�ci� jej pismo abdykacyjne nast�pnego wieczora po tym, jak przez ca�y deszczowy dzie� z wpraw� przenosi� tekst na zw�j pergaminu.�� Andronik nie musi niczego dawa� Maksymilianowi, prawda? Zetnie mu g�ow�, je�li najdzie go ochota.
��Nie uczyni tego. Mamy rok 1951. Bizantyjczycy s� cywilizowanym narodem. Andronik nie chce przypina� sobie �atki barbarzy�cy. Zreszt�, by�by to polityczny b��d. Czemu mia�by robi� m�czennika z Maksymiliana, wynosi� go do rangi bohatera w oczach antygreckiego ruchu oporu, kt�ry prawdopodobnie powstanie w niepokornych zachodnich prowincjach� skoro mo�e go poca�owa� w policzek i odes�a� do Salony? Cesarstwo Zachodnie nale�y do niego. Zapewne wola�by rozpoczyna� rz�dy bez przelewu krwi.
��My�lisz wi�c, �e p�jdzie na ugod�?
��Z pewno�ci�, je�li ma rozum w g�owie.
��A potem co?
��Potem?
��M�wi� o nas. Co si� z nami stanie?
��Aha. Cesarz i w tej sprawie si� wypowiedzia�.
Justyna gwa�townie wstrzyma�a oddech.
��Naprawd�?
��Kiedy sko�czy� dyktowa� list�� odpar� z za�enowaniem Antypater�� odwr�ci� si� do mnie i zapyta�, czy pojad� z nim do Solony b�d� tam, gdzie wspania�omy�lnie po�le go Andronik. �B�d� potrzebowa� sekretarza nawet na zes�aniu�, tak powiedzia�. �Zw�aszcza je�li wyl�duj� w greckoj�zycznej prowincji, a obawiam si�, �e w�a�nie tam mnie ode�le, �ebym mu nie wchodzi� w drog�. O�e� si� ze swoj� nadobn� Greczynk� i jed� ze mn�, Antypaterze�. Dok�adnie tak brzmia�y jego s�owa. �O�e� si� ze swoj� nadobn� Greczynk� i jed� ze mn��.
Oczy Justyny momentalnie si� rozja�ni�y. Obla�a si� rumie�cem, jej pier� wznosi�a si� i opada�a.
��Antypaterze, to wspania�a nowina! Oczywi�cie, zgodzi�e� si�?
Jeszcze nie wyrazi� zgody. W gruncie rzeczy, daleki by� od tego. Nie da� cesarzowi jednoznacznej odpowiedzi.
��Wiesz, Justyno, �e z rado�ci� o�eni� si� z tob��� rzek�, zak�opotany.
Troch� j� zbi� z tropu.
��A druga cz�� o podr�y z Cezarem do Dalmacji?
��Hm� Niewykluczone�
��Niewykluczone? A mamy inne wyj�cie?
Antypater waha� si�, przebieraj�c rozcapierzonymi palcami.
��Nie wiem, jak ci to powiedzie�. Mo�e tak: to, o co prosi cesarz, jest tch�rzostwem. Przynosi wstyd sobie i Rzymowi.
��Nawet je�li tak, co z tego? Wolisz tu zosta� i umrze� jak Rzymianin?
��Ju� ci m�wi�em, �e Andronik nie ka�e go u�mierci�.
��M�wi� o nas.
��Czemu kto� mia�by nam zrobi� co� z�ego?
��Ju� to przerabiali�my. Tydzie� temu sam powiedzia�e�, �e jeste� urz�dnikiem na cesarskim dworze. Ja jestem Greczynk�, kt�ra przestaje z Rzymianami. Z pewno�ci� nast�pi� czystki w administracji. Raczej nie zostaniesz stracony, ale b�dziesz mia� ci�kie �ycie. Jak ja. Tylko �e ze mn� obejd� si� gorzej. Tobie dadz� jak�� poni�aj�c�, niewolnicz� robot�, je�li dobrze p�jdzie. Ale takimi jak ja b�d� jeszcze bardziej poniewiera�. Zwyci�zcy �o�nierze nie przepuszcz� okazji.
Nie potrafi� sprosta� dzikiej w�ciek�o�ci w jej spojrzeniu.
Odk�d po�egna� si� z cesarzem wczoraj po po�udniu, w jego g�owie brz�cza�y d�wi�czne heroiczne zwroty
Bohaterska tradycja or�a rzymskiego zobowi�zuje. Mo�e i tak. Tyle �e Maksymilian Cezar nie by� bohaterem, podobnie jak nie by� nim on, Lucjusz Eliusz Antypater. A je�li sam cesarz nie umie si� zdoby� na bohaterstwo, czemu mia�by umie� mistrz alfabetu greckiego? Cz�owiek, kt�ry by� tylko urz�dnikiem, gryzipi�rkiem, w �adnym razie mocarzem, a nawet pe�noprawnym Rzymianinem w poj�ciu Cycerona, Seneki czy Katona Cenzora. Ci wy�mialiby jego aspiracje. Ty? Rzymianinem? Ty ze swoimi naoliwionymi w�osami, ma�ym zadartym nosem i krokiem baletnicy? Niech sobie ka�dy udaje Rzymianina, lecz Rzymianinem mo�e by� tylko Rzymianin.
Czasy Seneki, Katona i Cycerona dawno przemin�y. Od tamtej pory wiele si� zmieni�o. Wr�g u bram Rzymu, a cesarz co robi? Spokojnie pada na miecz? Bez s�owa podcina sobie �y�y? O, nie! Cesarz z werw� komponuje list, w kt�rym poni�a si� b�aganiem o bezpieczne, niegodne przeniesienie do wielkiego pa�acu na dalmaty�skim wybrze�u. Czy mistrz alfabetu greckiego ma stan�� na mo�cie, zagrodzi� drog� nieprzyjacielowi z mieczami w obu r�kach niczym niezwyci�ony heros z dawnej epoki, gdy tymczasem cesarz, kt�remu s�u�y�, beztrosko wymyka si� z miasta tylnym wyj�ciem?
��Patrz.�� Justyna sta�a przy oknie.�� P�on� ogniska. Jedno du�e chyba na Wzg�rzu Kapitoli�skim.
��Z tego okna nie wida� Kapitolu.
��Wobec tego na jakim� innym wzg�rzu. Trzy, cztery, pi�� ognisk na wzg�rzach. A tam, na Forum, patrz! Pochodnie wzd�u� ca�ej Sacra Via. Ca�e miasto roz�wietlone. My�l�, �e oni ju� tu s�, Antypaterze.
Wyjrza� na zewn�trz. Deszcz usta�. Rzeczywi�cie, wsz�dzie p�on�y ogniska i pochodnie. Noc� nios�y si� st�umione okrzyki, lecz nie da�o si� rozr�ni� s��w. Wszystko by�o rozmyte, przydymione, tajemnicze.
��I co?�� zapyta�a Justyna.
Kilka razy obliza� wargi.
��Tak, chyba ju� tu s�.
��Co teraz b�dzie? Za p�no na ucieczk�! Trudno, zobaczymy, co przyniesie los. Ty, ja i cesarz Maksymilian jak niez�omni Rzymianie, kt�rymi przecie� jeste�my. Nieprawda�, Antypaterze?
��Andronik nie zrobi nic z�ego cesarzowi. Tobie i mnie te� nie zrobi nic z�ego.
��Niebawem si� przekonamy�� odpowiedzia�a.
Nast�pny dzie� przeszed� do pami�ci jak �aden inny w d�ugiej historii Rzymu. Grecy nadeszli o zmierzchu ca�ymi tysi�cami, wchodz�c do miasta r�wnocze�nie przez cztery bramy. I nikt im nie stan�� na przeszkodzie. Najwidoczniej cesarz poleci� dow�dcom gwardii powstrzyma� si� od dzia�ania, bo daremny op�r doprowadzi�by tylko do niepotrzebnego rozlewu krwi i ogromnych zniszcze� w mie�cie. Wojna przegrana, orzek� cesarz. Wpu��cie Grek�w, niech nie przed�u�aj� naszej agonii. By�o to m�dre i dalekowzroczne zachowanie� albo te� haniebnie tch�rzliwe. Antypater mia� w tej kwestii swoje zdanie, lecz nikomu si� nie zwierza�.
Deszcz, kt�ry przesta� pada� wieczorem, gdy wr�g zajmowa� miasto, rozpada� si� rankiem. Akurat bazyleus Andronik triumfalnie wje�d�a� do miasta z p�nocy drog� Via Flaminia. Rozgrywa�a si� scena �ywcem wzi�ta ze snu Antypatera, tyle �e pogoda nie dopisa�a, nie rzucano kwiat�w, a ludzie ustawieni wzd�u� drogi, zamiast si� radowa�, mieli niet�gie miny. I nikt nie wita� po grecku nowego imperatora. Andronik dosiada� olbrzymiego bia�ego konia i prezentowa� si� okazale�� nawet w deszczu, kt�ry poskleja� w kud�y jego z�ote w�osy, a z brody uczyni� przemoczony fr�dzel. Nie uda� si� na Forum, co �ni�o si� Antypaterowi, lecz prosto do cesarskiego pa�acu, gdzie, o czym mu doniesiono, mia�o mu zosta� wr�czone pismo abdykacyjne.
W ceremonii brali udzia� wszyscy cz�onkowie wielkiej rady stanu. Odby�a si� w migotliwej Sali My�liwskich Mozaik, zbudowanej przez jednego z p�niej panuj�cych Herakliuszy. Przewa�nie tam�� w�r�d mieni�cych si� zieleni�, czerwieni� i purpur� scen przek�uwania lw�w i s�oni przez nieustraszonych �owc�w w staromodnych rzymskich strojach�� cesarz przyjmowa� poselstwa z dalekich kraj�w. Dzi� jednak Maksymilian nie siedzia� na tronie. Stoj�c potulnie obok tronu, patrzy� na bizantyjskiego w�adc�, kt�ry te� mu si� przygl�da� z odleg�o�ci o�miu, dziesi�ciu krok�w. Za Maksymilianem zgromadzili si� cz�onkowie rady, natomiast za Andronikiem�� sze�ciu greckich urz�dnik�w, kt�rzy towarzyszyli mu podczas paradnego wjazdu do miasta.
Kontrast mi�dzy w�adcami by� uderzaj�cy. Cesarz wydawa� si� pokurczem naprzeciwko Andronika, prawdziwego wielkoluda, niew�tpliwie najwy�szego i najro�lejszego cz�owieka na sali, kt�ry mia� ci�kie, toporne rysy twarzy i g�ste, niesforne jasne w�osy Celta lub Bryta, spadaj�ce nisko na plecy. Ka�dy aspekt jego powierzchowno�ci: szerokie ramiona, pot�ny tors, sumiaste w�sy, wysuni�ta szcz�ka i bujna broda�� znamionowa� brutaln� si�� byka. Jednak�e jego ma�e, fioletowoszare oczy b�yszcza�y nieprzejednan� chytro�ci�.
Antypater sta� u boku Maksymiliana, s�u��c za t�umacza. Kiedy cesarz przyzwalaj�co kiwn�� g�ow�, wr�czy� zw�j dygnitarzowi ze �wity Andronika, m�czy�nie z tonsur�, odzianemu w szyte z�otog�owiem szaty, ozdobione prawdziwymi rubinami i szmaragdami. Dygnitarz, obrzuciwszy zw�j pobie�nym spojrzeniem, zwin�� go bez s�owa i odda� bazyleusowi. Andronik rozwin�� pismo, z wyra�nym lekcewa�eniem przebieg� wzrokiem po pierwszych linijkach i z powrotem zwin�� pergamin. Zwr�ci� go dygnitarzowi z tonsur�.
��Co tam napisano?�� zapyta� oschle Antypatera.
Antypater zastanawia� si�, czy kr�l Rzymian umie czyta�. Nie mog�c otrz�sn�� si� ze zdumienia, odpowiedzia�:
��To pismo abdykacyjne, najja�niejszy panie.
��Daj mi je.�� Andronik m�wi� g�osem g��bokim, gard�owym, chropowatym. Jego greka by�a daleka od doskona�o�ci, jakby nie pos�ugiwa� si� ni� kr�l, ale zwyk�y �o�nierz lub rolnik. Najprawdopodobniej robi� to rozmy�lnie, pochodzi� bowiem z zacnego bizantyjskiego rodu. Jednak nigdy nic nie wiadomo.
Z wielkopa�skim gestem dygnitarz z tonsur� przekaza� zw�j bazyleusowi, kt�ry po raz wt�ry otworzy� go z namaszczeniem i zn�w wydawa� si� czyta� kilka linijek. Potem go zwin�� i bezceremonialnie wetkn�� sobie pod pach�.
Zaleg�a cisza.
Antypater, maj�c t� kr�puj�c� �wiadomo��, �e jest blisko centrum uwagi, popatrywa� na dw�ch konsul�w, zebranych ministr�w i sekretarzy, wielkich genera��w i admira��w, prefekta pretorian�w, naczelnika cesarskiego skarbu. W odr�nieniu od cesarza Maksymiliana, kt�ry przyj�� nader uk�adn� postawꠗ ma�ego cz�owieka, wiedz�cego, �e zostanie jeszcze bardziej pomniejszony�� tamci pr�yli si� jak struna z niez�omn� wojskow� but�. Czy kt�rykolwiek domy�la� si�, co zawiera pismo? Raczej nie. Na pewno nikt nie zna� fragmentu dotycz�cego Salony. Antypater napotka� spojrzenie ksi�cia koronnego Germanika, kt�ry od�wie�y� si� wyj�tkowo na t� okazj�: wyk�pa� si� i ubra� w nieskaziteln� bia�� szat� z purpurowym obszyciem. I on, przy��czaj�c si� do og�u, stan�� na baczno��, co w jego przypadku wydawa�o si� wszak�e jakie� niestosowne. Na jego wargach dr�a� u�miech. Z czego tu si� cieszy�, pomy�la� Antypater, w tak straszliwym dniu?
Bazyleus Andronik zwr�ci� si� do niego:
��Cesarz zrzeka si� tronu bezwarunkowo, czy� nie?
��Tak, najja�niejszy panie.
Tu i �wdzie w�r�d cz�onk�w wielkiej rady da�y si� s�ysze� westchni�cia, �wiadcz�ce nie tyle o zdziwieniu, co zgrozie. Antypater wiedzia�, �e o �adnym zaskoczeniu nie ma mowy. Jednak�e tak dobitne postawienie sprawy musia�o wstrz�sn�� umys�ami.
Zachowanie ksi�cia Germanika wcale si� nie zmieni�o. Wci�� ta sama dumna poza i ten sam chytry, beztroski p�u�mieszek w k�ciku ust. Jego starszy brat na zawsze oddawa� tron, kt�ry pewnego dnia m�g� odziedziczy� Germanik� ale czy ksi��� w og�le mia� nadziej� na nim zasi���?
��Czy s� jakie� szczeg�lne �yczenia?�� zapyta� Andronik.
��Jedno, najja�niejszy panie.
��Mianowicie?
Wszystkie spojrzenia skupi�y si� na Antypaterze. Najch�tniej zapad�by si� pod b�yszcz�c�, kamienn� posadzk�. Dlaczego w�a�nie jemu przypad�o wypowiedzie� te przekl�te s�owa przed nobliwym rzymskim audytorium?
Nie by�o jednak wyj�cia.
��Cesarz Maksymilian prosi, panie�� zacz�� najspokojniejszym tonem, na jaki m�g� si� zdoby栗 �eby pozwolono mu odej�� wraz z tymi dworzanami, kt�rzy zechc� mu towarzyszy�, do pa�acu cesarza Dioklecjana w Salonie w Dalmacji, gdzie ma nadziej� sp�dzi� reszt� �ycia na nauce i kontemplacji.
I ju�. Sta�o si�. Antypater wpatrywa� si� w dal niewidz�cym wzrokiem.
Na moment bazyleus przymkn�� swoje zimne, szarofioletowe oczy. Po jego ustach przemkn�� r�wnie kr�tki pogardliwy u�miech.
��Nie widz� powodu, dla kt�rego mia�bym odm�wi栗 odezwa� si� w ko�cu.�� Godz� si� z warunkami zaproponowanymi w dokumencie.�� Ponownie go rozwin��. Wzi�wszy pi�ro od stoj�cego obok dygnitarza, naskroba� na dole du�� liter� �A�. Widocznie tak si� podpisywa�.�� Co� jeszcze?
��Nie, najja�niejszy panie.
Andronik kiwn�� g�ow�.
��A wi�c dobrze. Przeka� by�emu cesarzowi, �e moim �yczeniem jest sp�dzi� noc w naszym obozie nad rzek�, w�r�d �o�nierzy. Jutro zamierzam wprowadzi� si� do pa�acu, z kt�rego bez mojej zgody nic nie mo�e zosta� wyniesione. Ponadto jutro przedstawi� mojego brata Romanosa Cezara Strawospondylosa, kt�ry odt�d b�dzie w�ada� Cesarstwem Zachodnim jako imperator. Przeka� to, je�li �aska, swojemu by�emu cesarzowi.�� Skin�� na �wit� i ca�a falanga wysz�a sztywnym krokiem.
Antypater odwr�ci� si� do Maksymiliana, kt�ry sta� w bezruchu, jakby przemieni� si� w kamienny pos�g.
��Bazyleus m�wi, Cezarze, �e�
��Dzi�kuj�, Antypaterze, ale zrozumia�em, co powiedzia��� przerwa� Maksymilian takim g�osem, jakby m�wi� z grobu. U�miechn�� si� u�miechem trupiej czaszki, b�ysn�wszy z�bami na u�amek chwili. Potem i on wyszed� z komnaty.
Cz�onkowie wielkiej rady, przewa�nie os�upiali i niedowierzaj�cy, ruszyli za nim dw�jkami i tr�jkami.
A wi�c tak wsp�cze�nie upada imperium, pomy�la� Antypater. Bez rozlewu krwi, bez egzekucji. Pergaminowy zw�j przechodzi z r�k zwyci�zcy do r�k zwyci�onego i z powrotem, litera �A� w miejsce podpisu, wymiana lokator�w w cesarskich apartamentach. I tak ten dzie� przejdzie do historii.
��Antypaterze!�� wyrwa� go z zadumy Germanik Cezar. Tylko on pozosta� w komnacie z mistrzem alfabetu greckiego. Kiwn�� g�ow�.�� Chc� zamieni� z tob� s��wko na portyku. Chod�.
Na zewn�trz, gdy si� przechadzali wzd�u� d�ugiego ganku kolumnowego, zdobi�cego to skrzyd�o pa�acu, o drewniany dach b�bni� deszcz.
Germanik odezwa� si� pierwszy:
��C� mi powiesz o Romanosie Cezarze? My�la�em, �e brat bazyleusa ma na imi� Aleksandros.
W jego g�osie pobrzmiewa�a jaka� dziwna nuta. Po chwili Antypater zrozumia�, �e znikn�a gdzie� poza zgnu�nia�ego ksi�cia. Wyra�a� si� jasno, rzeczowo, bez ogr�dek.
��Podejrzewam, �e braci jest kilku. �wiat najwi�cej us�ysza� o Aleksandrosie. Ma natur� wojownika. Romanos musi mie� inny charakter. Wyraz �Strawospondylos� znaczy �z krzywymi plecami�.
Germanik zrobi� wielkie oczy.
��Andronik wybra� kalek� na cesarza Zachodu?
��Tak mo�na by s�dzi� po przydomku, panie.
��No c�, za�artowa� z nas. Ale jak sobie chce.�� Germanik u�miechn�� si�, lecz nie wygl�da� na zbyt weso�ego.�� Tak czy inaczej, jedno jest pewne: nadal b�dzie dw�ch cesarzy. Andronik nie o�mieli si� rz�dzi� z Konstantynopola ca�ym zjednoczonym imperium, bo wie, �e to niemo�liwe. Ju� ci to m�wi�em na Forum, gdy�my si� spotkali przed �wi�tyni� Konkordii.
Antypater nie posiada� si� ze zdziwienia, obserwuj�c nag�� zmian� w zachowaniu Germanika, powa�ny ton jego s��w, rzeczowe podej�cie do sprawy. R�nica uwidocznia�a si� nawet w ruchach. Znikn�a gdzie� niedba�a arystokratyczna nonszalancja, zawadiackie gesty. Ni st�d, ni zow�d prezentowa� si� jak �o�nierz. Antypater dopiero teraz zauwa�y�, o ile wy�szy jest Germanik od swojego brata.
��Jak ci si� wydaje, Antypaterze, czy d�ugo poci�gnie Cesarstwo Zachodnie?
��Co mam przez to rozumie�?
��Ile lat? Pi��? Dziesi��? Tysi�c?
��Nie spos�b przewidzie�, panie.
��To rusz g�ow�. Andronik prze na zach�d, w mgnieniu oka rozbija nasze w�t�e linie obrony, ustanawia cesarzem u�omnego brata i wraca do wygodnego �ycia w Konstantynopolu. Pozostawiaj�c kilkana�cie greckich legion�w, kt�re maj� trzyma� w ryzach niezmierzone ziemie zachodniego imperium: Hispani�, Germani�, Brytani�, Gali�, Belgik� i tak dalej, i dalej, �e nie wspomn� o samej Italii. Dlaczego wi�c nas podbi�? Ano po to, �eby nasze podatki p�yn�y na wsch�d i zasila�y bizantyjski skarbiec. Czy rolnicy w Brytanii b�d� uszcz�liwieni? A dzicy w�sale z Germanii? Znasz odpowied�. Andronik zdoby� Rzym, ale to nie znaczy, �e przej�� kontrol� nad ca�ym imperium. W dalekich prowincjach nikomu nie spodoba si� to, �e ster rz�d�w dzier�� Grecy. Zacznie si� szemranie. Te ludy uwa�aj� si� za Rzymian i chc�, �eby rz�dzili nimi Rzymianie. Pr�dzej czy p�niej po wszystkich krainach rozniesie si� zarzewie buntu. Twierdz�, �e pr�dzej ni� p�niej. Zamachy na greckich poborc�w podatkowych, s�dzi�w i prokurator�w miejskich. Wpierw gdzieniegdzie rebelia, potem ca�y kraj obj�ty powstaniem zbrojnym. Andronik zrozumie, �e nie warto utrzymywa� linii zaopatrzenia na tak du�ych odleg�o�ciach. Wzruszy ramionami i pozostawi Zach�d swojemu losowi. Nie przyb�dzie tu walczy� po raz drugi za naszego �ycia. Albo wyt�pimy greckich okupant�w, albo, co bardziej prawdopodobne, po�kniemy ich i przerobimy na Rzymian. W drugim, trzecim pokoleniu zapomn�, jak si� m�wi po grecku.
��Na to si� zanosi, panie.
��Ot� to. Jutro wieczorem wyje�d�am z Rzymu.
��Do Dalmacji, niech zgadn�. Z cesa� to znaczy z bratem?
Germanik splun��.
��Nie gadaj g�upot. Jad� w odwrotnym kierunku.�� Nachyli� si� i rzek� niskim, stanowczym g�osem:�� W Ostii czeka statek, kt�rym pop�yn� do Massalii w Galii. Za�o�� tam swoj� stolic� tam albo w Lugdunum, jeszcze si� nie zdecydowa�em.
��Stolic�!?
��Cesarz abdykowa�. Sam spisa�e� dokument, prawda? A zatem ja teraz jestem cesarzem. Cesarzem na wygnaniu, ale zawsze cesarzem. Og�osz� si� nim, gdy tylko zawitam do Massalii.
Gdyby Germanik m�wi� o tym przed tygodniem, Antypater uzna�by, �e oszala�, bredzi po pijanemu lub stroi g�upie �arty. Dzi� jednak nie by� to ten sam Germanik.
Ksi��� bezlito�nie �widrowa� go spojrzeniem swoich morskich oczu.
��Oczywi�cie, je�li szepniesz o tym komu�, nim opuszcz� Rzym, zginiesz marnie.
��To czemu mi m�wisz?
��Bo uwa�am, �e na sw�j dziwny, przewrotny grecki spos�b jeste� cz�owiekiem godnym zaufania. Wspomnia�em o tym w �wi�tyni Konkordii. Chc�, �eby� pop�yn�� ze mn� do Galii.
To wypowiedziane lekkim tonem zdanie uderzy�o go niby grom z jasnego nieba.
��Co, prosz�?
��Te� b�d� potrzebowa� mistrza alfabetu greckiego. Kogo�, kto pomo�e mi w kontaktach z tymczasow� w�adz� okupacyjn� w Rzymie. Kogo� do odcyfrowywania pism, kt�re b�d� mi nadsy�a� szpiedzy ze Wschodu. I by�by� r�wnie� moim doradc�. Jeste� zahukanym, niepozornym cz�owiekiem, ale te� m�drym, a nawet przebieg�ym. W jednej osobie Grekiem i Rzymianinem. Przyda�by� mi si� w Galii. P�y� ze mn�, nie po�a�ujesz. Na w�asne oczy zobaczysz, jak odbudowuj� armi� i przep�dzam Grek�w z Rzymu. Mo�esz zosta� konsulem, kiedy powr�c� i przejm� tron cesarzy.
��Panie�
��Zastan�w si�. Daj� ci czas do jutra.
Kiedy zako�czy� opowie��, na twarzy Justyny malowa� si� trudny do odczytania wyraz. Nie umia� stwierdzi�, co si� kryje za jej ciemnymi, iskrz�cymi oczami.
��Zdziwi�em si� co niemiara, �e w Germaniku drzemi� si�y, o kt�re nikt by go nie pos�dza�. Ma silny charakter pomimo b�aze�stw, kt�re odstawia�. W g��bi serca jest przyk�adnym Rzymianinem.
��Rzeczywi�cie, musia�e� by� zdziwiony.
��Owszem, to szlachetna, romantyczna misja: og�osi� si� cesarzem na wygnaniu i organizowa� w Galii ruch oporu. I przyznam, �e mi pochlebi�, zapraszaj�c mnie do udzia�u w rz�dach. Ale trudno, nie mog� mu towarzyszy�.�� Nie m�g� dlatego, �e Justyna nie popar�aby tego pomys�u. Je�li mia� w czym� pewno�� w chaosie tak nagle rozko�ysanego �wiata, to jedynie w tym, �e uda si� tam, dok�d zechce uda� si� Justyna. Ceni� j� wy�ej ni� polityk�, imperia i wszystkie abstrakcyjne sprawy. Rozumia� to teraz lepiej ni� kiedykolwiek. Rzeczywisto�� sprowadza�a si� do Lucjusza i Justyny, Justyny i Lucjusza. Odpowiedzialno�ci� za imperium niech obarcz� si� inni.
��Jak my�lisz, uda mu si� wyp�dzi� Grek�w?�� zapyta�a.
��Wiele na to wskazuje. Powszechnie wiadomo, �e imperium jest zbyt du�e, �eby mo�na by�o nim rz�dzi� z jednej stolicy na Wschodzie, a posadzenie greckiego cesarza na zachodnim tronie niczego w tym wzgl�dzie nie poprawi. Zach�d jest rzymski, my�li po rzymsku. Na razie Grecy maj� nad nami przewag�, bo w ci�gu ostatnich pi��dziesi�ciu lat z w�asnej g�upoty tak si� os�abili�my, �e wtargn�li w nasze granice i zdobyli stolic�. Ale d�ugo si� tym nie naciesz�. Podniesiemy si� z upadku i zajmiemy nale�n� nam pozycj�.�� Ujrza� w wyobra�ni wyra�ny obraz rzeki p�yn�cej w dw�ch kierunkach; przesz�o�� odchodzi�a i zarazem wraca�a.�� Bogowie postanowili, �eby�my rz�dzili �wiatem. Rz�dzili�my nim przesz�o tysi�c lat i robili�my to, do cholery, bardzo dobrze. I znowu tak b�dzie. Los sprzyja Germanikowi. Nim umrzemy, cesarze w tym mie�cie b�d� m�wi� po �acinie, zapami�taj sobie moje s�owa.
By�a to d�uga przemowa. Justyna skwitowa�a j� milczeniem, kt�re trwa�o niewiele kr�cej. Na koniec powiedzia�a:
��Zim� w Galii panuj� mrozy, prawda?
��Tak, podobno jest tam do�� zimno. Z pewno�ci� zimniej ni� tutaj.
Za zimno dla niej, tyle wiedzia�. Po co w og�le pyta�a? Nie mie�ci�o mu si� w g�owie, �eby chcia�a tam jecha�. Mia�aby ci�kie �ycie.
��Dziwny jest ten �wiat�� powiedzia�, skoro si� nie odzywa�a.�� Cesarz jest do niczego, a brat, o kt�rym my�la�em, �e jest do niczego, okazuje si� dzielnym, nieul�k�ym cz�owiekiem. Je�eli istnieje co� takiego jak duch Rzymu, a wierz�, �e tak, to jutro Germanik zabierze go na zach�d.
��A ty, Lucjuszu? Dok�d si� udajesz?
��Oboje jeste�my Grekami. Udamy si� w przeciwnym kierunku, Justyno. Na wsch�d, w stron� s�o�ca. Do Dalmacji z Cezarem.
��Jeste� Rzymianinem, Lucjuszu.
��Do pewnego stopnia, i co z tego?
��Rzym odchodzi na zach�d. Boja�liwy Maksymilian na wsch�d. Naprawd� wolisz towarzyszy� tch�rzowi?
Antypater gapi� si� na ni� oniemia�y i oszo�omiony.
��Powiedz mi, Lucjuszu, czy w Galii naprawd� jest tak zimno? Cz�sto pada �nieg?
Wreszcie odzyska� mow�.
��Co chcesz przez to powiedzie�, Justyno?
��To ja ci� o to pytam. Za��my, �e si� nie znamy. Dok�d by� jutro wyruszy�, na wsch�d czy na zach�d?
Waha� si� tylko przez chwil�.
��Na zach�d.
��Z bratem cesarza, nie bacz�c na �nieg?
��Tak.
��Z tym bratem, o kt�rym my�la�e�, �e jest do niczego?
��Cesarz jest nieudacznikiem, ale brat, okazuje si�, r�ni si� od niego. Gdyby nie by�o ci� w moim �yciu, prawdopodobnie bym mu towarzyszy�.�� Zastanawia� si�, czy aby na pewno. Ale� tak, zdecydowanie!�� Jestem Rzymianinem, cho� raz chcia�bym si� zachowa� jak Rzymianin.
��W takim razie jed�! Na co czekasz?
Ziemia zachwia�a mu si� pod nogami, jakby przysz�o trz�sienie ziemi.
��A ty, Justyno?
��Ja nie musz� zachowywa� si� jak Rzymianka. Mog� zosta� tutaj i nadal by� Greczynk��
��Justyno, nie!
���albo znosi� �nieg z tob� i twoim nowym cesarzem.�� Owin�a si� ramionami i zadr�a�a, jak gdyby bia�e p�atki pada�y na ni� ju� tu, w ich przytulnym mieszkaniu.�� Z drugiej strony, wci�� mamy mo�liwo�� uda� si� na wsch�d z drugim cesarzem. Z tch�rzem, kt�ry odda� tron, �eby wie�� spokojne �ycie.
��Wiesz, �e sam nie nale�� do odwa�nych.
��Wiem, ale gdyby nie ja, pop�yn��by� z Germanikiem. Przed chwil� to powiedzia�e�. Jest r�nica mi�dzy brakiem odwagi a tch�rzostwem. Zastanawiam si�, co gorsze: raz na jaki� czas przej�� si� po �niegu czy �y� w ciep�ych krajach z tch�rzami? Czy cz�owiek mo�e z nimi przebywa�, je�li samemu nie jest tch�rzem?
Nie odpowiedzia�. �upa�o go w g�owie. Przypar�a go z ka�dej strony. Wiedzia� tylko tyle, �e j� kocha, potrzebuje jej i podejmie tylko t� decyzj�, kt�r� ona poprze.
Z zewn�trz zn�w dolatywa�y krzyki, triumfalne i ha�a�liwe. Czasem przerywane rozpaczliwym wrzaskiem. Antypater spojrza� w okno i zobaczy� na wzg�rzach nowe ognie. Zaczyna� si� w�a�ciwy podb�j. Zwyci�zcy wyrywali sobie �upy.
C�, nale�a�o si� tego spodziewa�, pomy�la�. Ju� si� tym nie martwi�. Pozosta�o tylko jedno pytanie: na wsch�d z upad�ym cesarzem czy na zach�d z jego bratem?
Popatrzy� na Justyn�. Czeka� na jej zdanie.
Nadal trzyma�a si� za boki, walcz�c z urojonym mrozem, ale ju� u�miechni�ta. Mr�z by� wyimaginowany, u�miech�� rzeczywisty.
��Wobec tego zostan� Rzymiank�. B�dziemy chodzi� po �niegu w Galii. Jak my�lisz, Lucjuszu, to szale�stwo? W takim razie szalejmy. I niech jeden ogrzeje drugiego. Powinni�my si� zacz�� pakowa�, skarbie. Tw�j nowy cesarz wyp�ywa jutro do Massalii, czy nie tak powiedzia�e�?
Robert Silverberg
Roma Eterna
2009
Wydanie oryginalne
Data wydania: 2003
Tytu� orygina�u: Roma Eterna
Wydanie polskie
Data wydania: 2009
Projekt i opracowanie graficzne ok�adki: Tomasz Maro�ski
Prze�o�y�: Dariusz Kopoci�ski
Wydawca: Agencja �Solaris�
Ma�gorzata Piasecka
11-034 Stawiguda, ul. Warszawska 25 A
tel./fax 089 54131 17
e-mail: agencja@solarisnet.pl
ISBN 978-83-7590-023-1