<p>Robert Silverberg</p><p>Druga fala</p>

Byli drug� fal� zdobywc�w. Pierwsza wsi�k�a jak woda w piach. Teraz jednak cesarz Saturninus wysy�a� do Nowego �wiata flot� bez por�wnania wi�ksz� od poprzedniej, a gdy zajdzie potrzeba, wy�le i nast�pne.

�B�dziemy bi� o brzegi jak ocean, a� odniesiemy ostateczne zwyci�stwo�� o�wiadczy� cesarz przed pi�ciu laty. Tego samego dnia, kiedy do stolicy dotar�y wie�ci o kl�sce.�� Albowiem Rzym te� jest oceanem: nieogarnionym, niewyczerpanym, niespo�ytym. Nie opr� si� naszej sile�.

Kiedy cesarz wyg�asza� t� mow�, Tytus Liwiusz Druzus sta� u boku ojca w senacie. Mia� wtedy osiemna�cie lat�� szlachetnie urodzony m�odzieniec, obywatel Rzymu, kt�ry dopiero szuka� swojej drogi w �yciu. S�owa cesarza wstrz�sn�y nim do g��bi. Odleg�e, us�ane skarbami ziemie do ujarzmienia. Wielkie niezbadane l�dy hen, za S�upami Herkulesa, w r�kach tajemniczych lud�w o miedzianej sk�rze. Na tle senator�w wybija�a si� wspania�a posta� odzianego w cesarsk� purpur� w�adcy, kt�ry swoim d�wi�cznym, wyj�tkowo dono�nym g�osem apelowa� do dzielnych �mia�k�w: �Id�cie do dalekich kraj�w, nios�c or�y rzymskich legion�w!�

To ja, pomy�la� m�ody Druzus, zatrzymuj�c spojrzenie na szerokim czole cesarza. Dokonam tego! Podo�am! Zdob�d� dla ciebie Meksyk!

Min�o pi�� lat i wreszcie cesarz, wierny danemu s�owu, wys�a� drug� ekspedycj� za Ocean do Nowego �wiata. Druzus�� ju� nie ten ch�opak o rozmarzonym wzroku, �ni�cy o zdobywaniu nieznanych l�d�w, lecz dwudziestotrzyletni do�wiadczony �o�nierz, zaczynaj�cy my�le� o o�enku i osiedleniu si� gdzie� w maj�tku ziemskim�� dosta� propozycj� wzi�cia udzia�u w tej operacji militarnej. Zgodzi� si�, cho� z mniejszym entuzjazmem, ni� uczyni�by to przed kilku laty. Ci��y� mu na sercu tragiczny los pierwszej wyprawy. Teraz, gdy kierowa� wzrok w ciemno�ci, ku bezimiennemu wybrze�u, przy�apa� si� na my�li, �e i on spocznie na wieki w niezbadanym i raczej wrogim kraju, podzieliwszy los tylu m�nych Rzymian.

Zbli�a� si� �wit trzeciego dnia 1861 roku. W ojczy�nie januarius by� najch�odniejszym miesi�cem w roku; gdyby Druzus potrzebowa� przypomnienia, �e przebywa daleko od ojczyzny, by�by nim suchy, gor�cy wiatr, kt�ry dmucha� od l�du. O tej porze roku nawet wiatry dm�ce z Afryki nie nios�y ze sob� tyle ciep�a.

Zerkaj�c przez rami�, dostrzeg� blador�owe nitki brzasku. W rzedniej�cym mroku niewyra�nie rysowa�o si� skaliste, niego�cinne wybrze�e, zwie�czone na niedalekim wzg�rzu masywn�, bia�� budowl� o imponuj�cych rozmiarach i z�owrogim, surowym wygl�dzie. W g��bi, ku zachodowi, ci�gn�y si� p�askie r�wniny, poro�ni�te tak g�stym borem, �e nie by�o wida� najmniejszych �lad�w osadnictwa.

��C� o tym s�dzisz, Tytusie?�� Marek Junianus po cichu stan�� przy nim na pok�adzie statku. By� cz�owiekiem dwa lata starszym od Druzusa, niegdy� nale��cym do rodziny niewolnikiem, kt�remu zwr�cono wolno��. Wolny czy nie wolny, pragn�� wyruszy� z Druzusem do Nowego �wiata. Razem dorastali; mimo �e jeden wywodzi� si� z prastarego rzymskiego rodu, przodkowie za� drugiego przez pi��set lat cierpieli niewol�, byli dla siebie jak bracia. Nikt by jednak nie uwierzy�, �e s� rodzonymi bra�mi, poniewa� Druzus by� blady i wysoki, obdarzony mi�kkimi, prostymi w�osami, szlachetnymi rysami twarzy i eleganck� wymow�, podczas gdy Marek Junianus by� niskim, przysadzistym i barczystym m�czyzn� o p�askim nosie i g�stych, kr�conych w�osach, wypowiadaj�cym si� z gorycz� o swojej warstwie spo�ecznej. Na szcz�cie nigdy nie dochodzi�o do nieporozumie� na tym tle. Dla siebie byli po prostu Markiem i Tytusem, Tytusem i Markiem, przyjaci�mi, kompanami, nawet bra�mi w ka�dym praktycznym sensie tego s�owa.

��S�dz�, Marku, �e czeka nas ci�ka przeprawa. Czu�, �e co� wisi w powietrzu.�� Rzeczywi�cie, ju� samo powietrze dra�ni�o: duszne, ci�kie i przesycone osobliwie s�odk�, niezbyt przyjemn� woni�.�� Ciekawe, co to za budowla. �wi�tynia? Warownia?

��Przypuszczalnie �wi�tynia. Norweg twierdzi�, �e to kraj wspania�ych �wi�ty�. Czemu zreszt� mieliby fortyfikowa� wybrze�e, skoro broni� go tysi�ce mil pustego morza?

Druzus pokiwa� g�ow�.

��S�uszna uwaga. Mimo to wola�bym nie ryzykowa� l�dowania pod nosem tych, co tam siedz�. Id� i powiedz kapitanowi, �eby poszuka� bezpieczniejszej przystani kilka mil na po�udnie st�d.

Marek odszed� przekaza� rozkaz. Druzus, oparty o reling, ogarnia� spojrzeniem coraz wyra�niejsze kontury l�du. Wydawa�o si�, �e to niezamieszkane ziemie. D�ugie skupiska obco wygl�daj�cych drzew tworzy�y nieprzerwan� g�stwin�, czarny zbity wa� ro�linno�ci. A jednak sta�a tu �wi�tynia. Kto� rozbi� ska�y i wzni�s� z�owieszcze gmaszysko, g�ruj�ce nad ca�ym przyl�dkiem. Kto�� tylko kto?

Sp�dzi� na morzu osiem tygodni, �eby tu dotrze�. Najd�u�sza podr� w jego �yciu� zreszt� ka�dy na jego miejscu m�g�by powiedzie� to samo. W ci�gu o�miu tygodni mo�na wiele razy przep�yn�� wszerz Wielkie Morze, Mare Mediterraneum, od wybrze�y Syrii na wschodzie do S�up�w Herkulesa w Hispanii. Wielkie Morze! Jak�e si� pomylili staro�ytni, nadaj�c mu to szumne miano. Wielkie Morze by�o ledwie ka�u�� w por�wnaniu z bezkresnym Oceanem, rozdzielaj�cym dwa �wiaty, przez kt�ry si� w�a�nie przeprawili. Przy czym przeprawa po coraz cieplejszych wodach okaza�a si� w miar� �atwa; d�ugotrwa�a i nudna, lecz pozbawiona z�ych przyg�d. Marynarze podnie�li �agle, skierowali oczy na zach�d, z�apali sprzyjaj�cy wiatr i hopla! W przewidzianym czasie wp�yn�li na �agodn�, b��kitnozielon� to�, upstrzon� tropikalnymi wysepkami, gdzie uzupe�nili zapasy wody i �ywno�ci bez �cierania si� z prymitywnymi nagimi tubylcami. Wkr�tce potem dop�yn�li do brzeg�w olbrzymiego�� takim si� wydawa�� kontynentu, b�d�cego z pewno�ci� Meksykiem, o kt�rym m�wi� Norweg.

Przygl�daj�c si� linii brzegowej, Druzus nie odczuwa� strachu; jego zdaniem, m�czyzna nie powinien si� niczego ba�. Mia� tylko niejasne wra�enie� Czego? Czy�by jednak niepok�j? Przeczucie, �e nie b�d� mieli szcz�cia podczas tej ekspedycji?

Nie przerazi�by go zaciek�y op�r, gdyby si� z nim spotkali. Min�o prawie sze��set lat, odk�d Rzymianie stoczyli ostatni� powa�n� bataliꠗ od czas�w, gdy Maksymilian Wielki rozgromi� Got�w, a Justynian sponiewiera� narowistych Pers�w�� lecz przysz�e pokolenia pragn�y udowodni�, �e dawne wojenne tradycje nie umar�y. Druzus cieszy� si�, �e to w�a�nie jego pokolenie ma okazj� si� wykaza�. A wi�c niech b�dzie, co ma by�. Nie przejmowa� si� i tym, �e polegnie na polu bitwy. Kiedy� bogowie i tak si� o niego upomn�, ale gdy odda �ycie za imperium, przynajmniej okryje si� chwa��.

Ale umrze� g�upi� �mierci�� o, to by�o mu nie w smak! W stolicy grono ludzi uwa�a�o, �e cesarz Saturninus w swojej ��dzy przy��czenia Nowego �wiata do rzymskich prowincji wznosi si� na sam szczyt g�upoty. Nawet najpot�niejsze imperia musz� zdawa� sobie spraw� z pewnych ogranicze�. Przed tysi�cem lat cesarz Hadrian uzna�, �e w�adanie imperium staje si� niepor�czne, tote� zaniecha� podboj�w na wsch�d od Mezopotamii. Persja i Indie, a tak�e Asia Ultima z Katajem i Cipangu, gdzie mieszkaj� ��tosk�rzy ludzie, zosta�y oszcz�dzone jako niezale�ne kraje, cho� powi�zane z Rzymem traktatami handlowymi. Teraz Saturninus, za�lepiony marzeniem o podbojach, zwraca� si� w drug� stron�, ku odleg�ym ziemiom na zachodzie. Nas�uchawszy si� opowie�ci o meksyka�skim z�ocie i kraju zwanym Peru, zapragn�� bogatych �up�w. Tylko czy da si� podbi� Now� Ziemi�, tak bardzo oddalon�? A zarz�dza� ni�, gdy zostanie zdobyta? Czy nie by�oby m�drzej zawrze� porozumienie handlowe z mieszka�cami nowo odkrytego kontynentu, sprzedawa� im rzymskie towary w zamian za hojn� zap�at� w z�ocie? Powi�kszy� dobrobyt, co pozwoli obywatelom Cesarstwa Zachodniego prze�cign�� rodak�w ze �wietnie prosperuj�cego Cesarstwa Wschodniego? Za kogo uwa�a� si� Saturninus, za Aleksandra Wielkiego? Nawet Aleksander, dotar�szy do granic Indii, ostatecznie zrezygnowa� z dalszych zdobyczy.

Druzus wysi�kiem woli odegna� od siebie niegodne w�tpliwo�ci. Pot�ga Rzymu pokona ka�d� przeszkod�, wmawia� sobie, i wbrew twierdzeniom Hadriana nie zna ogranicze�. Bogowie dali �wiat Rzymianom. Jak napisa� Wergiliusz w pierwszej ksi�dze swojego wielkiego poematu, znanego ka�demu uczniowi: kr�lestwo bez ko�ca. Cesarz Saturninus kaza� przy��czy� obce ziemie do Rzymu. Druzus mia� pom�c w ekspedycji i ani my�la� uchyla� si� od obowi�zku.

* * *

Z nastaniem �witu flota by�a ju� na tyle daleko, �e ludzkie oko nie mog�o jej dojrze� ze �wi�tyni na wzg�rzu. W ostrym blasku poranka Druzus uwa�nie przygl�da� si� naje�onym ska�ami brzegom, piaszczystym pla�om i g�stej puszczy. W�r�d drzew, o czym m�g� si� teraz przekona�, dominowa�y gatunki palm, kt�re swoimi okr�g�ymi, postrz�pionymi li��mi odr�nia�y si� od tych rosn�cych w krajach �r�dziemnomorskich. Nie by�o wida� osad.

Zej�cie na l�d okaza�o si� nadspodziewanie k�opotliwe. Du�e okr�ty, zbudowane z my�l� o dalekomorskich podr�ach, mia�y trudno�ci na mieliznach. Rzucenie kotwicy blisko brzegu nie wchodzi�o w rachub�. Ludzie musieli wskakiwa� do wody, na szcz�cie ciep�ej, walczy� z falami i brn�� przed siebie, ob�adowani ci�kim ekwipunkiem. Trzech z nich silny pr�d zni�s� na po�udnie, z czego dw�ch na zawsze znikn�o w odm�tach. Widz�c to, niekt�rzy bali si� opuszcza� pok�ad statku. Aby ich podbudowa� przyk�adem, Druzus wyskoczy� za burt� i ruszy� mozolnie do brzegu.

Pla�a by�a nieziemsko bia�a, jakby posypana sproszkowanymi ko��mi. Piach wydawa� si� twardy i chrz�ci� pod nogami. Druzus rozgarnia� go podeszw�, badaj�c jego osobliw� natur�. Wetkn�� g��boko lask� dow�dcy, wyobra�aj�c sobie, �e w imieniu wiecznego Rzymu bierze w posiadanie t� ziemi�.

Pierwszy etap l�dowania trwa� przesz�o godzin�. Rzymianie rozlokowali si� na w�skim piaszczystym pasie mi�dzy morzem a g�szczem palm. Druzus ci�gle wspomina�, opowiadane przez ludzi ocala�ych z pierwszej wyprawy, niepokoj�ce historie o meksyka�skich strza�ach, kt�re furcza�y bez ostrze�enia, nie wiadomo sk�d wystrzelone, i k�ad�y trupem Rzymian. Tego dnia jednak nic takiego si� nie wydarzy�o. Natychmiast zagoni� ludzi do roboty przy �cinaniu drzew i budowaniu tratw, kt�rymi planowano przetransportowa� do obozowiska reszt� ludzi, sprz�tu i zapas�w. Wsz�dzie wzd�u� wybrze�a dow�dcy post�powali tak samo. Okr�ty ko�ysz�ce si� na kotwicy przedstawia�y sob� zachwycaj�cy widok: pot�ne kad�uby, wysokie nadbud�wki i wielkie kwadratowe �agle, mieni�ce si� cesarskimi barwami.

W o�lepiaj�cym blasku wschodz�cego s�o�ca pierzch�y ostatnie rozterki Druzusa.

��Przybyli�my�� powiedzia� do Marka Junianusa.�� Niebawem zobaczymy, potem zwyci�ymy.

��Powiniene� to zapisa栗 odpar� Marek.�� W przysz�o�ci b�d� ci� cytowa� w szko�ach.

��Obawiam si�, �e s�owa o podobnym brzmieniu wysz�y ju� z czyich� ust.

* * *

Normanem, kt�ry zaszczepi� w cesarzu Saturninusie mrzonki o podbojach, by� niejaki Haraldus. �w jasnow�osy wielkolud zjawi� si� w zimowym pa�acu w galijskim Narbo, snuj�c niestworzone opowie�ci o z�otych kr�lestwach za morzami. Przysi�ga�, �e jedno z nich widzia� na w�asne oczy.

Nieokrzesanych Norman�w, zawsze skorych do bitki, powszechnie widywano na obu kra�cach imperium. Niejednokrotnie zapuszczali si� a� pod Konstantynopol, w ich mowie Miklagard, czyli �pot�ne miasto�. Od stu lat cesarze Wschodu utrzymywali doborowe jednostki gwardii, z�o�one z Wareg�w, to znaczy �zaprzysi�onych�. Waregowie odwiedzali r�wnie� zachodni� stolic�, te� okre�lan� przez nich mianem Miklagardu. Poniewa� przypominali zachodnim Rzymianom ich odwiecznych wrog�w Got�w, z kt�rymi byli blisko spokrewnieni, rzymscy cesarze nie chcieli tworzy� w�asnej gwardii wareskiej. Zawsze jednak lubili s�ucha� opowie�ci, rozpowszechnianych przez tych zawo�anych �eglarzy.

Ojczyzn� Norman�w by�a Skandynawia, gdzie wyodr�bni�y si� trzy g��wne plemiona: jedni pochodzili z Norwegii, drudzy ze Szwecji, trzeci z ziem, kt�rych mieszka�cy zwali si� Du�czykami. Wszyscy pos�ugiwali si� podobnym twardo brzmi�cym j�zykiem. By� to nar�d ludzi ros�ych i porywczych, co si� odnosi�o r�wnie� do kobiet, a tak�e zaradnych, m�ciwych i bezlitosnych, zawsze zaopatrzonych w dwie, trzy sztuki ostrego jak brzytwa �elaza; obra�ani, bez namys�u chwytali za miecz, sztylet lub top�r. Ich ma�e, acz wytrzyma�e statki p�ywa�y swobodnie i nieustraszenie po na wp� zamarzni�tych wodach p�nocnego �wiata, docieraj�c do odleg�ych miejsc, kt�rych Rzymianie nigdy nie widzieli i o kt�rych ma�o co s�yszeli. Norma�scy kupcy wy�aniali si� z owych skutych lodem ziem z �adowniami pe�nymi cios�w, futer, oleju z fok i wieloryb�w oraz innych towar�w, poszukiwanych na bazarach Europy i Bizancjum.

Haraldus by� Szwedem, kt�ry podobno w swoich podr�ach odwiedzi� Islandi� i Grenlandi�, jak Normanowie nazywali wyspy w p�nocnej cz�ci Oceanu, na kt�rych osiedlili si� przed dwustu laty. Zaw�drowa� a� do ziemi zwanej Winilandi�, czyli Winn� Krain�, znajduj�cej si� na wybrze�u olbrzymiego l�du, a nast�pnie z garstk� kompan�w podj�� wypraw� odkrywcz� wzd�u� wybrze�y kontynentu.

Wyprawa trwa�a, jak powiedzia�, prawie trzy lata. Od czasu do czasu dobijali do brzegu, dzi�ki czemu mieli sposobno�� zwiedzi� wioseczki zamieszkane przez nagich lub p�nagich tubylc�w o dziwnym wygl�dzie: czarnych, b�yszcz�cych w�osach, ciemnej karnacji (cho� nie tak ciemnej jak sk�ra Afryka�czyk�w) i ostrych rysach twarzy z wydatnymi ko��mi policzkowymi i krogulczymi nosami. Niekt�rzy wydawali si� nastawieni pokojowo, inni nie. Zacofani i pro�ci, utrzymywali si� z polowania na zwierzyn� i �owienia ryb, a mieszkali w namiotach ze zwierz�cych sk�r. Male�kie osady nie rokowa�y nadziei na owocn� wymian� handlow�.

W miar� jak ekspedycja Haraldusa posuwa�a si� na po�udnie, sprawy zacz�y przybiera� ciekawszy obr�t. Klimat stawa� si� cieplejszy i �agodniejszy, a osady coraz bogatsze. W�druj�cy Normanowie napotykali poka�ne wsie, pobudowane u st�p ziemnych kopc�w o �ci�tych czubach, na kt�rych wznosi�y si� chyba �wi�tynie. Ludzie nosili strojne tkane szaty i ozdoby w postaci miedzianych kolczyk�w lub naszyjnik�w z nied�wiedzich k��w. By� to lud zaj�ty upraw� roli, przyja�nie witaj�cy podr�nik�w. Cz�stowa� ich straw� ze zbo�a i gotowanego mi�sa, podawan� w glinianych naczyniach, dekorowanych osobliwymi wizerunkami w�y o pierzastych skrzyd�ach.

Normanowie wpadli na skuteczny spos�b porozumiewania si� z tubylcami: pos�ugiwali si� j�zykiem migowym. Dowiedzieli si�, �e na po�udniu znajduj� si� jeszcze bogatsze kraje, gdzie fundamentem �wi�tyni nie jest ziemny nasyp, lecz kamie�, i gdzie ozdoby, zamiast z miedzi, wykonuje si� ze z�ota. Jak odleg�e s� to miejsca, mogli tylko zgadywa�. W�drowcom powiedziano, czemu towarzyszy�a �ywa gestykulacja, �eby posuwali si� wzd�u� wybrze�a, a� dop�yn� do celu. Tak te� uczynili. Kierowali si� stale na po�udnie, a� nagle brzegi Winnej Krainy, kt�re mieli dot�d po prawej r�ce, odsun�y si� i znale�li si� na pe�nym morzu. Tubylcy uprzedzali, �e tak w�a�nie si� stanie. Prowadzeni instynktem, odbili na zach�d, a potem, gdy� pewnych znak�w wnosili o blisko�ci ziemi, ponownie na po�udnie. Po pewnym czasie dostrzegli zarysy nieznanego kontynentu.

Wtedy dobili do brzegu i zeszli na l�d. Wszystko, o czym m�wili tubylcy z p�nocy, okaza�o si� prawd�.

��yje tam liczny nar�d�� oznajmi� cesarzowi Haraldus.�� To nad wyraz �yczliwi ludzie, nosz� pi�knie tkane szaty i posiadaj� zatrz�sienie z�ota, kt�re wykorzystuj� na tysi�ce sposob�w. Z�ote ozdoby nosz� zar�wno kobiety, jak i m�czy�ni, ale nie do�� na tym: nawet zabawki dla dzieci wyrabia si� z cennego kruszcu. Wodzowie na co dzie� jadaj� ze z�otych mis�.�� Opowiada� o gigantycznych kamiennych piramidach, podobnych do piramid ajgipskich, o �wi�tyniach z l�ni�cego marmuru, o ogromnych pos�gach przedziwnych bog�w, wygl�daj�cych jak potwory. I, co najpi�kniejsze, �w bogaty kraj, w miejscowym j�zyku zwany Jukatanem, by� dopiero pierwszym z wielu mo�nych kr�lestw w tym niezwyk�ym �wiecie za morzami. Jak powiedziano Normanom, istnia�o jeszcze jedno, wspanialsze kr�lestwo; wystarczy�o odp�yn�� kawa�ek na zach�d, a potem odbi� na p�noc. Nazywa�o si� Meksykiem, chyba �e tym mianem okre�lano wszystkie okoliczne ziemie z Jukatanem w��cznie�� w tej kwestii nie by�o pewno�ci; j�zyk migowy mia� swoje ograniczenia.

A jeszcze dalej na po�udnie, hen za morzami, le�a�o Peru, kraj tak bogaty, �e w por�wnaniu z nim Meksyk i Jukatan zdawa�y si� ubogie.

Us�yszawszy to, Normanowie zrozumieli, �e natkn�li si� na niebywa�� y�� z�ota, kt�rej samodzielnie nie s� w stanie eksploatowa�. Uzgodnili podzia� na dwie grupy. Jedna, dowodzona przez niejakiego Olausa Du�czyka, pozosta�a na Jukatanie w celu gromadzenia wiedzy o nieznanych kr�lestwach. Druga, pod przewodnictwem Haralda Szweda, mia�a przekaza� wie�� o odkryciach cesarzowi Saturninusowi oraz zaproponowa� poprowadzenie rzymskiej wyprawy o charakterze zdobywczym i �upieskim� w zamian za niema�y udzia� w �upach.

Normanowie maj� wszak�e k��tliwy charakter. Zanim Haraldus i jego przyjaciele, p�yn�c wzd�u� wybrze�y, powr�cili na dalek� p�noc do Winnej Krainy, pr�by obalenia dow�dcy statku zmniejszy�y liczebno�� za�ogi z jedenastu do czterech marynarzy. Z tych�e jeden zosta� zamordowany przez rozw�cieczonego szwagra w Winnej Krainie, drugi zgin�� w trakcie sporu o dziewk� w Islandii. Co si� sta�o z trzecim, tego Haraldus nie zdradzi�, ale tylko on dotar� do brzeg�w Europy, �eby opowiedzie� Saturninusowi histori� o z�otym Meksyku.

�Cesarz zapa�a� nieodpart� ��dz�� rzek� ojciec Druzusa, senator Lucjusz Liwiusz Druzus, kt�ry przebywa� na dworze, kiedy Haraldusowi udzielono audiencji.�� Zmieni� si� w mgnieniu oka, jakby Normanowie rzucili na niego urok�.

Jeszcze tego samego dnia cesarz og�osi� nieznany kontynent Nowym Rzymem, zamorsk� posiad�o�ci� imperium, prawdziwie zachodnim cesarstwem. Maj�c we w�adaniu prowincj� zasobn� w nieprzebrane bogactwa, Zach�d si�gn��by po prymat w rywalizacji ze sprawiaj�cym coraz wi�cej k�opot�w siostrzanym Cesarstwem Wschodnim. Saturninus wyni�s� do rangi prokonsula Meksyku genera�a Waleriusza Gargiliusa Marcjusza i powierzy� mu dow�dztwo nad trzema legionami. Haraldus, mimo �e nie by� nawet rzymskim obywatelem, uzyska� tytu� wodza i zosta� zwierzchnikiem zas�u�onego Gargiliusa Marcjusza; w tym przedsi�wzi�ciu obaj mieli ze sob� �ci�le wsp�pracowa�. Na potrzeby przeprawy przez Ocean powsta�y nowe jednostki p�ywaj�ce o rozmiarach pot�nych statk�w handlowych i zwinno�ci okr�t�w wojennych. Nap�dzane jednocze�nie �aglami i wios�ami, by�y w stanie pomie�ci� pe�en ekwipunek wojsk naje�d�czych, ��cznie z ko�mi, katapultami, namiotami, wyposa�eniem ku�ni.

�Meksykanie nie lubi� wojen�� zapewni� cesarza Haraldus.�� atwo ich podbijecie�.

Z tysi�cy wojak�w, kt�rzy z wielk� pomp� wyruszyli z galijskiego portu Massilia, po czternastu miesi�cach do domu wr�ci�o zaledwie siedemnastu. Wycie�czeni z pragnienia, ot�piali, s�aniali si� na nogach po m�czarniach tu�aczki lich� tratw� po bezkresnych morzach. Tylko trzech potrafi�o co� z siebie wykrztusi�, lecz i oni, jak ich towarzysze, zmarli kilka dni po powrocie. W ich opowie�ciach brakowa�o konsekwencji. Bez�adnymi zdaniami opisywali niewidocznych wrog�w, strza�y sypi�ce si� z ukrycia, potworne jadowite owady, �ar z nieba. Wygl�da�o na to, �e opowie�ci o przyjaznym nastawieniu mieszka�c�w Jukatanu mo�na w�o�y� mi�dzy bajki. Prawdopodobnie ca�a nad�ta rzymska armia przepad�a z kretesem. Los wodza Haraldusa i prokonsula Waleriusza Gargiliusa Marcjusza pozosta� nieznany. Przypuszczalnie zgin�li. Pewne by�o tylko to, �e ekspedycja zako�czy�a si� sromotn� pora�k�.

W stolicy przypominano sobie smutn� histori� genera�a Kwinktyliusza Warusa, kt�rego Oktawian August wys�a� do bor�w teuto�skich, �eby uj�� w ryzy barbarzy�c�w z p�nocy. On te� dysponowa� trzema legionami. Z powodu jego g�upoty i niekompetencji �o�nierze wpadli w le�n� zasadzk� i zostali wybici do nogi. Starzej�cy si� August nigdy nie otrz�sn�� si� po tej kl�sce. �Kwinktyliuszu Warusie, oddaj mi legiony!�� wykrzykiwa� bez ko�ca. I nigdy ju� nie wspomina� o wysy�aniu wojsk przeciw dzikim Teutonom.

Jednak�e Saturninus, m�ody i bezgranicznie ambitny, inaczej zareagowa� na wie�� o utracie korpusu ekspedycyjnego. Niemal natychmiast rozpocz�� budow� nowej, wi�kszej floty inwazyjnej. Tym razem wysy�ano siedem legion�w. Mieli nimi dowodzi� najlepsi wodzowie Cesarstwa. Tytus Liwiusz Druzus, kt�ry odznaczy� si� w przygranicznych starciach w Afryce, gdzie niesforne pustynne plemiona raz po raz chwyta�y za bro�, nale�a� do m�odych, bystrych oficer�w, maj�cych przed sob� �wietlan� przysz�o��. �To szale�cza wyprawa�� wyrokowa� jego ojciec. Druzus wiedzia�, �e ojciec si� starzeje i staje konserwatywny, lecz wci�� potrafi uchwyci� sens wydarze� na �wiecie. Zarazem wiedzia�, �e je�li wy�ga si� od zadania, kt�re powierzy� mu sam cesarz, do ko�ca �ycia b�dzie pokutowa� w nadgranicznej s�u�bie, w miejscach tak obrzydliwych, �e w por�wnaniu z nimi afryka�ska pustynia wydaje si� ziemi� obiecan�.

��No i jeste�my na Jukatanie�� rzek� Marek Junianus. Stali na pla�y z Druzusem, rami� przy ramieniu, dogl�daj�c roz�adunku �ywno�ci.�� Dziwna nazwa, nie uwa�asz? Jak my�lisz, co oznacza?

��Nie rozumiem�.

��Co? Zapyta�em: Jak my�lisz, co oznacza ta nazwa? Mia�em na my�li Jukatan.

Druzus zachichota�.

��S�ysza�em. I odpowiedzia�em. Zada�e� pytanie, na kt�re odpowiedzia�em: �Nie rozumiem�. W ci�gu tych wszystkich wiek�w witali�my si� z mieszka�cami odleg�ych stron, pytaj�c w pi�knej, poprawnej �acinie: �Jak si� nazywa to miejsce?�. A poniewa� tubylcy nie znaj� �aciny, odpowiadaj� w swoim w�asnym j�zyku: �Nie rozumiem�. My za� przyjmujemy, �e to nazwa geograficzna. Przypuszczam, �e nasi tuziemcy nie znaj� j�zyka nordyckiego. Kiedy wi�c Haraldus lub jeden z jego kamrat�w zapyta�, co to za kr�lestwo, us�ysza�: Jukatan, co raczej nie jest nazw� konkretnego miejsca, ale oznacza po prostu�

��Dobrze, dobrze�� przerwa� mu Marek Junianus.�� Wiem, do czego zmierzasz.

* * *

W pierwszej kolejno�ci musieli za�o�y� ob�z, nim swoim pojawieniem si� przyci�gn� uwag� tubylc�w. Po ufortyfikowaniu si� nad brzegiem morza planowali rozsy�a� oddzia�y zwiadowcze, �eby ustali� po�o�enie tutejszych miast i oszacowa� trudno�ci, z jakimi przyjdzie im si� zmierzy�.

Przez wi�ksz� cz�� podr�y okr�ty p�yn�y w zwartej grupie, lecz w pobli�u wybrze�y Jukatanu zgodnie z za�o�eniem utworzy�y wachlarz. Dzi�ki temu przycz�ek uchwycony na pla�y zajmowa� dwadzie�cia pi��, mo�e trzydzie�ci mil linii brzegowej. Trzy legiony w sile osiemnastu tysi�cy ludzi korzysta�y z g��wnego obozowiska, dowodzone przez konsula Lucjusza Emiliusza Kapitona. Powstawa�y jeszcze dwa obozy, ka�dy przeznaczony dla dw�ch legion�w. Druzus, pe�ni�cy funkcj� legata, obj�� dowodzenie w obozie wysuni�tym na p�noc, podczas gdy po�udniowy przypad� Mazariuszowi Tycjanusowi z Panonii, kt�ry by� jednym z najbli�szych zausznik�w cesarza, cho� nikt w Rzymie nie wiedzia� dlaczego.

Druzus sta� po�rodku krz�taniny i z zadowoleniem obserwowa� nabieraj�cy kszta�t�w ob�z. Woko�o przewala�y si� chmary robotnik�w. Ekspedycja by�a �wietnie wyposa�ona. Saturninus wyda� fortunꠗ sum� r�wn� rocznym dochodom z kilku prowincji, jak m�wiono. Krzepcy drwale k�adli pokotem dziesi�tki palm, wrastaj�cych w pla��, a cie�le uwijali si� przy ociosywaniu drewna pod budow� ostroko��w. Mierniczy wytyczali granice obozu w najszerszym miejscu pla�y i okre�lali rozk�ad tego, co znajdzie si� w ich obr�bie: g��wna ulica, namiot legata, namioty rzemie�lnik�w, legionist�w, skryb�w i kronikarzy, plac stajenny, warsztaty, spichlerz. Wierzchowce nale�a�o wysadzi� na l�d i da� im wytchn�� po d�ugim uwi�zieniu na pok�adzie statku.

Kiedy wbijano pacho�ki, �o�nierze piechoty rozbijali w rz�dach sk�rzane namioty, w kt�rych mieli mieszka�. Fura�erzy w zbrojnej eskorcie zapuszczali si� w g��b l�du w poszukiwaniu �ywno�ci i wody pitnej.

Do�wiadczeni ludzie. Ka�dy zna� si� na swojej robocie. Do zmierzchu, kt�ry zapada� nadspodziewanie wcze�nie (klimat by� cieplejszy, ale przecie� panowa�a zima), wyra�nie zarysowa�o si� przysz�e obozowisko z zacz�tkiem ziemnych umocnie�. Cho� w okolicy ros�y g�ste lasy, nigdzie nie mo�na by�o u�wiadczy� rzeki ani potoku. Na szcz�cie w kamienistym pod�o�u, przykrytym cienk� warstw� gleby, woda przeciska�a si� licznymi szczelinami. Jedna z tak powsta�ych studni znajdowa�a si� ca�kiem blisko pla�y, wobec czego zesp� in�ynier�w j�� wyznacza� przebieg p�ytkiego kana�u, kt�rym mia�a pop�yn�� do obozu ch�odna woda pitna. W przyleg�ych borach fura�erzy natkn�li si� na obfito�� zwierzyny: mn�stwo drobnych i na razie niep�ochliwych saren, zgraje pozbawionych ogon�w �winek z twardymi, stercz�cymi uszami, niezliczone rzesze dziwacznych ptak�w o barwnym czerwono-zielonym upierzeniu i mi�sistych koralach pod szyj�. Jak dot�d, sz�o im nie�le. Norman twierdzi�, �e z �atwo�ci� odnowi� zapasy i chyba nie k�ama� w tym wzgl�dzie.

W po�udnie Druzus pchn�� go�ca do g��wnego obozu z meldunkiem o l�dowaniu. Pos�aniec wr�ci� na kr�tko przed zmrokiem; konsul Lucjusz Emiliusz Kapiton odpowiada�, �e trzon si� wojskowych opu�ci� ju� okr�ty, a prace w obozie posuwaj� si� sprawnie. Na po�udniu Mazariusz Tycjanus przeprowadzi� l�dowanie i te� nie napotka� oporu ze strony tubylc�w.

Pierwszej nocy w obozie wojskowym ludzie byli spi�ci, lecz pierwsza noc w obcym kraju zawsze tak wygl�da. Wiecz�r opad� na nich jak ca�un; od zachodu s�o�ca do zapadni�cia ca�kowitych ciemno�ci up�yn�a jeno kr�ciutka chwila. Nie pokaza� si� ksi�yc. Gwiazdy �wieci�y wyj�tkowym blaskiem, lecz zadziwia�y swoimi frapuj�cymi konfiguracjami, w�a�ciwymi po�udniowym szeroko�ciom geograficznym. �pi�cy w namiotach uskar�ali si� na duchot�, bo skwar wcale nie zel�a�. Z lasu dobiega�y chrapliwe wrzaski. Ptak�w? Ma�p? Kt� by zgadn��? Przynajmniej nie przypomina�y ryku tygrysa. Nadlecia�y roje moskit�w, podobne do komar�w w Starym �wiecie, lecz te dopada�y ofiar� ze straszliwym brz�czeniem i jakby z wi�ksz� werw�; ich uk�ucia doprowadza�y do sza�u. Raz zda�o si� Druzusowi, �e nad jego g�ow� pojedynkuj� si� nietoperze. Zawsze budzi�y w nim niepohamowany wstr�t, kt�rego powod�w nie pojmowa�. Mo�e to nie one, mo�e to tylko sowy?�� pomy�la�. Albo inny drapie�ny ptak, poluj�cy po ciemku.

Poniewa� obozu nie broni�y jeszcze solidne umocnienia, kaza� potroi� stra�e. Sam do p�na w nocy odwiedza� wartownik�w. Byli niespokojni, wi�c jego obecno�� dodawa�a im odwagi. Ka�dy nas�ucha� si� opowie�ci o strza�ach �wiszcz�cych bez �adnej zapowiedzi. Nabierali otuchy, widz�c, �e tej pierwszej, najstraszniejszej nocy dow�dca razem z nimi wystawia si� na niebezpiecze�stwo.

Noc min�a wszak�e bez przyg�d. Rankiem, kiedy wznowiono prace nad ostroko�em, Druzus wezwa� Marka Junianusa, pe�ni�cego w obozie funkcj� prefekta, i nakaza� mu rozpocz�� formowanie oddzia�u zwiadowczego z zadaniem zlokalizowania najbli�szej meksyka�skiej wioski. Junianus z gracj� zasalutowa� i po�pieszy� wykona� rozkaz.

Kilka godzin p�niej Druzus powt�rnie go przywo�a�, lecz w innej sprawie. Po d�ugim czasie goniec wr�ci� z wie�ci�, �e Junianusa nie ma w obozie.

��Nie ma go w obozie?�� zdziwi� si� Druzus.

��Nie. Powiedziano mi, �e wys�a�e� go rano z misj� zwiadowcz�.

Druzus wytrzeszczy� oczy. Gniew wzbiera� w nim jak fontanna; najwy�szym wysi�kiem woli powstrzyma� si� od uderzenia cz�owieka, kt�ry z nim rozmawia�. Wiedzia�, �e nie powinien wy�ywa� si� na podw�adnych. Wina le�a�a po stronie Marka, nie pos�a�ca. Poleci� mu sformowa� oddzia� zwiadowczy, ale nie kaza� udawa� si� na zwiady. Nie uko�czono budowy obozowych fortyfikacji, tote� wysy�anie zwiadowc�w wi�za�o si� z du�ym ryzykiem. Druzus nie chcia� przedwcze�nie powiadamia� tubylc�w o swojej obecno�ci, do czego mog�o doj��, gdyby �o�nierze nieostro�nie wkroczyli do wsi. Zreszt�, nigdzie nie zamierza� wysy�a� Marka. Jednego zwiadowc� mo�na zast�pi� drugim, ale jego nie.

W zasadzie, m�g� si� tego spodziewa�. Marek, odk�d zosta� wolnym cz�owiekiem, stara� si� wykaza� w s�u�bie dla ojczyzny. Kiedy pilnowali granic w Afryce, niejeden raz niepotrzebnie nara�a� si� na niebezpiecze�stwo. Czasem trzeba ryzykowa�, to prawda�� tak w�a�nie Druzus post�pi� w nocy, obchodz�c stra�e�� co innego jednak nara�a� si� z g�ow�, a co innego z g�upoty. Marek beztrosko nadu�y� jego zaufania, decyduj�c si� osobi�cie zbada� teren, i to doprowadza�o go do w�ciek�o�ci.

Ale co si� sta�o, to si� nie odstanie. Postanowi� rozm�wi� si� z nim po powrocie oddzia�u zwiadowczego i zabroni� mu chojrakowania. K�opot polega� na tym, �e min�� dzie�, zasz�o s�o�ce i zapad�y nieprzejrzane ciemno�ci, a zwiadowc�w jak nie by�o, tak nie by�o.

Nie ustali� z Markiem, jak d�ugo zwiadowcy maj� kr��y� po okolicy. Za nic w �wiecie nie pozwoli�by w��czy� si� po nocy, tym bardziej �e by�a to pierwsza noc w obcym kraju. Jowisz raczy� wiedzie�, co Markowi strzeli�o do g�owy. Czy�by zamierza� i�� przed siebie, a� natknie si� na co� godnego uwagi?

Nowy dzie� wsta�, a Junianus ci�gle nie wraca�. W po�udnie, mocno ju� zniecierpliwiony, dr�czony obawami, Druzus wys�a� drugi oddzia� zwiadowczy na poszukiwanie pierwszego. Kategorycznie zakaza� dow�dcy przebywania w lesie po zmroku. Zwiadowcy jednak wr�cili ju� po trzech godzinach. Ujrzawszy min� dowodz�cego oddzia�em Traka imieniem Rufus Trogus, Druzus zorientowa� si�, �e nowiny nie b�d� weso�e.

��Zostali schwytani�� oznajmi� Trogus bez ogr�dek.

Druzus stara� si� ukry� przera�enie.

��Gdzie? Przez kogo?

Trak opowiedzia� wszystko w kr�tkich, zwi�z�ych s�owach. Tysi�c krok�w na zach�d i dwie�cie na p�noc natkn�li si� na �lady walki: po�amane ga��zie, stratowan� ziemi�, zgubion� pochw�, oszczep i sanda�. Szli tropem zmierzwionej ro�linno�ci w kierunku zachodnim, lecz po przej�ciu stu krok�w otoczy�a ich g�ucha puszcza i zgin�y wszelkie �lady ludzkiej obecno�ci, cho�by i z�amane ga��zki. Napastnicy, powiedzia�by kto, po wci�gni�ciu w zasadzk� oddzia�u zwiadowczego rozp�yn�li si� w powietrzu, a wraz z nimi je�cy.

��Nie widzieli�cie trup�w?�� pyta� Druzus.

��adnych. Ani oznak przelanej krwi.

��Cho� tyle dobrze.

Sytuacja jednak nie przedstawia�a si� r�owo. Dwa dni na l�dzie i ju� straci� sze�ciu �o�nierzy, w tym najlepszego przyjaciela. W tej w�a�nie chwili tubylcy mogli bra� ich na tortury� co nie by�oby jeszcze najgorsze. Na domiar z�ego mimowolnie powiadomi� mieszka�c�w tej krainy, �e zn�w przyp�yn�y morzem wojska naje�d�cze. Oczywi�cie, pr�dzej czy p�niej sami by to odkryli. Druzus jednak wola�by pierwszy wiedzie�, gdzie si� znajduje nieprzyjaciel. Nie wspominaj�c o solidnym umocnieniu obozu, przygotowaniu wie� obl�niczych i innych machin wojennych, przyzwyczajeniu wierzchowc�w do poruszania si� po twardym gruncie.

Tymczasem musieli spodziewa� si� w ka�dej chwili napa�ci, w tych warunkach trudnej do odparcia. Przepi�knie: oto Tytus Liwiusz Druzus zapisze si� na kartach historii jako ten, kt�ry przywi�d� do zguby ekspedycj� do Nowego �wiata, i to jeszcze szybciej ni� jego poprzednicy!

Mia� �wiadomo��, �e o tym, co zasz�o, nale�y powiadomi� Lucjusza Emiliusza Kapitona w s�siednim obozie. Oficer zwierzchni powinien o wszystkim wiedzie�. Nie u�miecha�o mu si� przyznawa� do tak wielkiej g�upoty, nawet je�li g�upio post�pi� nie on, a Marek Junianus, lecz odpowiedzialno�� spoczywa�a na nim. Napisa� kr�tk� wiadomo��, z kt�rej wynika�o, �e wys�any przeze� oddzia� zwiadowczy przypuszczalnie wpad� w zasadzk�. Nie doda� nic wi�cej ani nie przeprosi� za to, �e wys�a� zwiadowc�w przed uko�czeniem fortyfikacji. �le si� sta�o i trudno; po co jeszcze podkre�la�, jak bardzo uchybi� obowi�zuj�cym procedurom?

Pod wiecz�r przysz�a ch�odna odpowied� Kapitona. Prosi�, �eby go na bie��co powiadamia� o rozwoju wypadk�w. Prawdziwa tre�� tej wiadomo�ci nie zawiera�a si� w s�owach, lecz w tym, co przemilczano. Je�eli w ci�gu dw�ch dni tubylcy zaatakuj� obozowisko Druzusa, on sam b�dzie musia� si� z nimi upora�.

Nie dosz�o do ataku. Nazajutrz Druzus niespokojnie kr��y� po obozie, ponaglaj�c robotnik�w buduj�cych ostrok�. Kiedy fura�erzy ponownie wyruszyli na sarny, �winie i wielkie ptaszyska, dopilnowa�, �eby towarzyszy�o im trzy razy wi�cej �o�nierzy ni� w zwyk�ych okoliczno�ciach. Do ich powrotu dr�a� ze strachu. Wys�a� te� kolejny oddzia� zwiadowc�w, dowodzony przez Rufusa Trogusa, w celu zbadania teren�w poza miejscem, gdzie pojmano Marka i jego ludzi, i rozwi�zania tajemnicy ich znikni�cia. Trogus jednak nie zdoby� �adnych przydatnych wiadomo�ci.

Tej nocy Druzus budzi� si� co chwila, n�kany przez moskity tudzie� nieustaj�ce wrzaski i pohukiwania le�nych stworze�. Parne powietrze oblepia�o go g�st� otulin�. Jaki� ptak na drzewie, rosn�cym zapewne blisko jego namiotu, j�� piewa� g��bokim, wibruj�cym g�osem na tak sm�tn� nut�, �e zdawa�o si� to �a�obnym pieniem. Zadr�cza� si� losem Marka. Nie zabili go, powtarza� sobie z naciskiem, bo gdyby chcieli, uczyniliby to ju� w le�nej zasadzce. Raczej zabrali go na przes�uchanie. Pr�buj� wyci�gn�� z niego wiadomo�ci na temat naszej liczebno�ci, zamiar�w, broni. Nagle uzmys�owi� sobie, �e nie dowiedz� si� tego, nie wzi�wszy go uprzednio na m�ki. A wtedy�

W ko�cu wsta� �wit. Druzus wy�oni� si� z namiotu i ujrza� pe�ni�cych nocn� stra� wartownik�w, zbli�aj�cych si� pla��. Szed� z nimi Marek Junianus, zm�czony i zmizerowany. Za nim drepta�a grupka r�wnie poobijanych Rzymian�� z pewno�ci� zwiadowc�w, kt�rych zabra� ze sob� do puszczy.

* * *

Druzus pohamowa� z�o��. Jeszcze b�dzie do�� czasu, �eby z�aja� Junianusa. Dozna� tak g��bokiej ulgi, �e wszystkie inne uczucia odesz�y na dalszy plan.

Gor�co wy�ciska� przyjaciela i cofn�� si�, szukaj�c �lad�w obra�e�. A gdy nic nie zauwa�y�, powiedzia�:

��No jak tam, Marku? Nie spodziewa�em si�, �e zostaniesz na noc.

��Ani ja, Tytusie. My�la�em sobie, �e pow�sz� troch� tu i tam, a po kilku godzinach wr�c�. Ledwie�my weszli w las, sypn�li si� na nas z czubk�w drzew. Walczyli�my, ale ich by�a chyba setka. Chwila i po wszystkim. Powi�zali nas jedwabnym sznurkiem (jedwabnym w dotyku, mo�e by� to inny materia�), zarzucili sobie na grzbiety i ponie�li w g��b puszczy. Miasto le�y niespe�na godzin� drogi st�d.

��Miasto, powiadasz? Miasto w sercu tej g�uszy?

��A jak�e. To jedyne w�a�ciwe s�owo. Nie mog� ci opisa� rozmiar�w, ale ka�dy powie, �e jest wielkie, olbrzymie. Niewykluczone, �e przewy�sza Neapolis, mo�e nawet Rzym.�� Na olbrzymim obszarze wykarczowano las, t�umaczy�, gestykuluj�c. Opowiada� o przestronnych placach, otoczonych b�yszcz�cymi �wi�tyniami i pa�acami z bia�ego kamienia, wi�kszymi od rzymskiego Kapitolu. O tak niebotycznych piramidach, �e do �wi�ty� na szczycie dochodzi�o si� po setkach stopni. O alejach na tarasach z tego samego pi�knie ciosanego kamienia, gin�cych daleko w d�ungli, dekorowanych na ca�ej d�ugo�ci mocarnymi pos�gami straszliwych bog�w i szkaradnych bestii. Liczba ludno�ci, trudna do oszacowania, musia�a by� olbrzymia, a ich bogactwo niewyobra�alne. Nawet przeci�tni mieszka�cy, chocia� ubrani w proste bawe�niane tuniki, wydawali si� zadowoleni z �ycia. Bogato odziani kap�ani i wielmo�owie poruszali si� w�r�d nich z niebywa�ym dostoje�stwem. Junianus szuka� s��w, �eby ich opisa�. Przyobleczeni w tygrysie sk�ry, nosili czerwone i zielone narzutki z pi�r, a tak�e malownicze pi�ropusze, rozro�ni�te do ekstrawaganckich, niewiarygodnych rozmiar�w. Pod uszami ko�ysa�y si� wisiory z g�adkich, zielonych kamyczk�w, z jakich te� wi�zano wspania�e naszyjniki. Na kostkach i nadgarstkach l�ni�y z�ote bransolety. Z�oto by�o wszechobecne. Mia�o t� sam� warto��, co dla Rzymian mied� i cyna. Gdzie spojrze�, wsz�dzie z�oto, z�oto, z�oto�� Zostali�my nakarmieni i zaprowadzeni przed oblicze kr�la�� ci�gn�� opowie�� Junianus.�� W�asnymi r�kami rozlewa� napitek, u�ywaj�c wypolerowanych puchark�w z tego samego zielonego kamienia, z kt�rego wyrabiaj� ozdoby. Pili�my mocny, s�odki trunek, chyba warzony z miodu, z dodatkiem miejscowych zi�, dziwny w smaku, lecz dobry. Kiedy�my si� od�wie�yli, zapyta�, jak si� nazywamy i w jakim celu odwiedzamy te ziemie�

��Zapyta�? A wy�cie rozumieli, co m�wi? Jak to mo�liwe?

��M�wi� po �acinie�� odpowiedzia� Junianus, jakby to si� rozumia�o samo przez si�.�� Oczywi�cie, z b��dami, ale czy mo�na oczekiwa� wi�cej od Normana? Szczerze m�wi�c, okrutnie kaleczy� nasz j�zyk. Mimo to rozumieli�my wi�kszo�� s��w. Nie wyjawi�em mu, rzecz jasna, �e jestem zwiadowc� wrogiej armii, lecz bez w�tpienia�

��Poczekaj no chwilꠗ przerwa� mu Druzus. W g�owie mu si� kr�ci�o.�� Bo chyba �le us�ysza�em. Kr�l tego ludu jest Normanem?

��Czy�bym o tym jeszcze nie powiedzia�?�� odpar� ze �miechem Junianus.�� Pewnie, �e Normanem! Siedzi tu d�ugie, d�ugie lata. Zwie si� Olaus Du�czyk. To jeden z tych, co przybyli z Winnej Krainy z Haraldusem Szwedem w czasie tamtej pierwszej wyprawy, kiedy Normanowie odkryli to miejsce. I tak �yje tu sobie do dzisiaj. Oddaje si� mu prawie bosk� cze��. Zasiada na l�ni�cym tronie, dzier�y ber�o z zielonego kamienia, wiesza na szyi p�k z�otych naszyjnik�w, na g�ow� zak�ada koron� z wielgachnym pi�ropuszem. Kiedy wstanie i idzie, sypi� mu pod nogi p�atki kwiat�w, gn� si� w pok�onach i zakrywaj� oczy, �eby nie o�lepi� ich swoim majestatem�

��Ich kr�l� Normanem�� rzek� Druzus, niepomiernie zdziwiony.

��Zwalisty gigant z czarn� brod� i �otrowskimi oczami. Chce si� z tob� natychmiast spotka�. �Przy�lij tu swojego genera�a�, tak powiedzia�. �Musz� z nim porozmawia�. Przyprowad� go jutro wczesnym rankiem. Niech nie przychodzi w obstawie �o�nierzy. Ma by� sam�. Ja ci mog� towarzyszy� najwy�ej do miejsca, gdzie wpadli�my w zasadzk�, lecz tam si� rozstajemy. Poczekasz na jego ludzi. W tej kwestii, przyznaj�, wyra�a� si� bardzo stanowczo.

* * *

Ca�a sprawa coraz wyra�niej wykracza�a poza kompetencje Druzusa. Nie widz�c innego wyj�cia, uda� si� pla�� do konsula Lucjusza Emiliusza Kapitona, �eby om�wi� zaistnia�� sytuacj�.

Z satysfakcj� spostrzeg�, �e pod wzgl�dem zaawansowania prac in�ynieryjnych obozowi konsula daleko do tego, co osi�gni�to u niego. Mimo to namiot wodza, jak�eby inaczej, prezentowa� si� okazale, a sam w�dz, otoczony regimentem urz�dnik�w, siedzia� za biurkiem, przegl�daj�c gruby plik spis�w inwentaryzacyjnych i sprawozda� budowlanych.

Uni�s�szy g�ow�, zmierzy� Druzusa chmurnym spojrzeniem, jakby legat z p�nocnego obozu swoj� wizyt� zak��ci� jego rozmy�lania nad spisami. Nigdy nie darzyli si� przyja�ni�. Kapiton, pi��dziesi�cioletni m�czyzna o surowych rysach twarzy i kwadratowej szcz�ce, swego czasu stoczy� w senacie wiele za�artych bitew z ojcem Druzusa�� bitew o rozmiarach wojennej batalii, cho� syn nie pami�ta� ju� szczeg��w i nie usi�owa� sobie przypomnie�. Nie stara� si� wi�c tai� swojego zdenerwowania faktem, �e komu� zwidzia�o si� postawi� u jego boku m�odego Druzusa i w dodatku przydzieli� mu tak wa�n� funkcj�.

��K�opoty?�� zapyta�.

��Wszystko na to wskazuje, konsulu.

Nakre�li� sytuacj� w mo�liwie oszcz�dnych s�owach, opowiadaj�c o bezpiecznym powrocie schwytanych zwiadowc�w, odkryciu w niepokoj�cej blisko�ci obozu du�ego miasta, rz�dzonego�� dziw nad dziwy�� przez norma�skiego kr�la. Wspomnia�, �e osobi�cie, bez obstawy, ma si� stawi� u kr�la w roli ambasadora.

Wydawa�o si�, �e Kapiton nie pami�ta o zaginionym oddziale zwiadowczym. Grzeba� w pami�ci, jakby to zdarzenie mia�o miejsce w odleg�ych czasach Lucjusza Agryppy. W ko�cu jednak zatrzyma� zimny wzrok na Druzusie i zapyta�:

��No i c� zamierzasz uczyni�?

��Chyba do niego p�jd�.

��Chyba? Czy�by� zna� lepsze rozwi�zanie? Boskim zrz�dzeniem losu �w cz�ek, okrzykn�wszy si� kr�lem miedzianosk�rych dzikus�w, wzywa rzymskiego oficera na rozmow�. Prawdopodobnie po to, �eby na mocy wynegocjowanej umowy przekaza� nar�d pod w�adz� Jego Cesarskiej Mo�ci. Przypomnij sobie, �e to w�a�nie by�o pierwotnym zamierzeniem Norman�w. I ty si� wahasz?

��A je�li Norman knuje zdrad�, konsulu? Pami�taj, �e mam si� z nim spotka� sam na sam.

��Jako ambasador. Nawet Norman trzy razy si� zastanowi, Druzusie, nim porwie si� na �ycie ambasadora. No c�, je�eli to uczyni, dopilnuj�, �eby� zosta� nale�ycie pomszczony. R�cz� s�owem honoru. Wytoczymy z nich beczk� krwi za ka�d� kropl�, kt�r� ty uronisz.

Obdarzywszy Druzusa bazyliszkowym u�miechem, konsul Lucjusz Emiliusz Kapiton wr�ci� do swoich spis�w i sprawozda�.

Dawno zapad� mrok, kiedy Druzus wr�ci� do swojego namiotu. W puszczy te same co zawsze zwierz�ta wy�y pot�pie�czo, w g�rze przemyka�y tajemnicze stworzenia lataj�ce, moskity przebudzi�y si� w nocy i szuka�y �eru. Po czterech dniach pobytu na tym l�dzie zaczyna� si� przyzwyczaja�. Z pewnym zdziwieniem stwierdzi�, �e dobrze si� wysypia.

Wczesnym rankiem przygotowa� si� do wyprawy do miasta miedzianosk�rych ludzi.

��On ci nie zrobi nic z�ego�� rzek� zafrasowany Marek Junianus, kiedy dotarli do stratowanej ziemi w lesie, gdzie mieli si� rozsta�.�� Jestem tego najzupe�niej pewny.�� Ton, jakim to m�wi�, przeczy� jego s�owom.�� Normanowie nawzajem skacz� sobie do gard�a, ale �aden nie podniesie r�ki na rzymskiego oficera.

��Nie s�dz�, �eby ten si� odwa�y�, ale dzi�ki za s�owa pociechy. Czy to tutaj?

��Tutaj. Tytusie�

Druzus wskaza� drog� powrotn�.

��Id� ju�, Marku. Nie dramatyzujmy. Pogadam z Olausem, powie mi, jak si� sprawy maj�, a wieczorem stawi� si� w obozie z koncepcj� dalszych dzia�a�. Id��e, zostaw mnie samego.

Junianus u�cisn�� go, u�miechn�� si� ze smutkiem i mozolnie ruszy� przez g�stwin�. Druzus opar� si� o szorstki pie� palmy, czekaj�c, a� zjawi� si� dzicy przewodnicy.

Up�yn�a mniej wi�cej godzina. Chocia� s�o�ce niedawno wzesz�o, upa� ju� dawa� si� we znaki. Je�li tak wygl�da tu zima, pomy�la�, to ciekawe, jak przetrwamy lato. Na t� okoliczno�� ubra� si� oficjalnie: nagolenice, kolczuga, he�m z pi�ropuszem, p�aszcz legata, kr�tki miecz ceremonialny. Pragn�� stawi� si� przed obliczem barbarzy�skiego w�adcy barbarzy�skiego narodu przyobleczony rzymskim majestatem. Jednak�e przesadzi�: by�o mu za gor�co i poci� si� jak w �a�ni. Jakie� owady wlaz�y mu pod pancerz; denerwuj�co �askota�y mi�dzy �opatkami. Zaczyna�o mu ju� ciemnie� przed oczami, kiedy zauwa�y� piechur�w bezszelestnie wynurzaj�cych si� z kniei.

By�o ich sze�ciu. Mieli nagie torsy, smag�� karnacj�, usta zaci�ni�te i nieskore do u�miechu, nosy podobne do ostrza maczety, dziwnie pochy�e czo�a. Byli te� zdumiewaj�co mali, niczym niewysokie kobiety, aczkolwiek poruszali si� z tak� powag� i godno�ci�, �e wydawali si� wy�si. Na g�owach nosili nad podziw rozbudowane pi�ropusze z zielonych i ��tych nastroszonych pi�r. Trzech pos�ugiwa�o si� dzid�, pozostali dzier�yli przera�aj�ce z�bate miecze, wykonane z ciemnego, szklistego kamienia.

Przewodnicy� czy mo�e egzekutorzy?

Czeka� w bezruchu. Nie by�o mu �atwo. Strachu co prawda nie odczuwa�; wiedzia�, �e pr�dzej czy p�niej upomn� si� o niego bogowie Hadesu. Nie chcia� tylko umrze� wstydliw�, niegodn� �mierci�, na przyk�ad �wiadomie pchaj�c si� w paszcz� bezlitosnego wroga. W chwilach zagro�enia modli� si�, �eby w przypadku jego �mierci by� z niej jaki� po�ytek dla imperium. G�upia �mier� niczemu nie s�u�y�a.

Tubylcy nie zamierzali go zabi�. Trzech stan�o przed nim, trzech z ty�u. Wpatrywali si� w niego oczami czarnymi jak noc, absolutnie beznami�tnym wzrokiem. W ko�cu jeden da� znak ko�cami palc�w i poprowadzili go w las.

Przed samym po�udniem dotarli do miasta. Marek Junianus nie koloryzowa�, gdy m�wi� o jego splendorze. Ba, umniejszy� jego pot�gi, poniewa� nie pos�ugiwa� si� na tyle barwnym j�zykiem, �eby opisa� panuj�cy w nim przepych. Druzus dorasta� w Urbs Romie, kt�r� uwa�a� za wz�r miejskich wspania�o�ci; wszak nie istnia�o miasto wi�ksze od wiecznego Rzymu�� podobno pod tym wzgl�dem nie dor�wnywa� mu nawet Konstantynopol na Wschodzie. Tymczasem to oto miasto prezentowa�o si� r�wnie imponuj�co, jakkolwiek z zupe�nie innych wzgl�d�w. A przecie� nikt nie powiedzia�, �e to stolica pa�stwa. Druzus po raz kolejny zastanawia� si�, ile wysi�ku b�dzie kosztowa�o ich zdobycie Nowego �wiata.

Znalaz� si� na placu rozmiar�w i�cie tytanicznych. Ze wszystkich stron otacza�y go olbrzymie kamienne budowle, jedne o kszta�cie prostok�ta, drugie�� piramidy. Wzniesione w obcym stylu, lecz bezsprzecznie z rozmachem. By�o w nich co� kuriozalnego, co nie od razu zauwa�y�: nigdzie nie spotyka�o si� �uk�w! Ten lud chyba nie stosowa� �uku w architekturze. A jednak budynki wydawa�y si� solidne i okaza�e. Fasady pokrywano zawi�ymi wzorami geometrycznymi i malowano na jaskrawe kolory. Przed nimi sta�y d�ugie szeregi kamiennych kolumn, na kt�rych wyryto dzikie, barbarzy�skie postacie, przypominaj�ce wojownik�w w paradnym rynsztunku, przy czym nie powtarza� si� �aden wizerunek. Kolumny malowano na kolor czerwony, niebieski, zielony, ��ty i br�zowy. Na samym �rodku placu sta� kamienny o�tarz, a na nim�� pos�g dwug�owego tygrysa. Z ka�dej strony o�tarza znajdowa�a si� dziwaczna rze�ba, przedstawiaj�ca m�czyzn� odpoczywaj�cego w pozycji p�le��cej z podkurczonymi nogami i odwr�con� w bok g�ow�. Zapewne by� to miejscowy bo�ek, bo na jego wyd�tym brzuchu spoczywa� p�aski, kamienny dysk, zape�niony ofiarami z owoc�w i zbo�a.

Wsz�dzie przelewa�y si� t�umy ludzi. Marek m�wi� prawd�: pospolici mieszka�cy miasta chodzili w kusych tunikach, wielmo�owie w wyszukanych szatach i pi�ropuszach. Wszyscy pieszo, jakby nie znano lektyk i powoz�w. Nie spos�b by�o u�wiadczy� tak�e konia. Cokolwiek chciano przenie��, przenoszono na ludzkim grzbiecie, nawet najwi�ksze ci�ary. Pewnie w Nowym �wiecie nie u�ywa si� koni, pomy�la� Druzus.

Nikt w t�umie nie zwraca� na niego uwagi. �wita zaprowadzi�a go do piramidy ze �ci�tym wierzcho�kiem po drugiej stronie placu, potem wspi�li si� po niezliczonych stopniach do �wi�tyni. Tam ju�, na tronie, czeka� Norman Olaus, dzier��c ber�o z zielonego kamienia. Obok stali dwaj pi�knie odziani tubylcy, mo�e wysocy rang� kap�ani.

Na widok go�cia Olaus powsta� i nadzwyczaj w�adczym gestem wyci�gn�� ku niemu ber�o.

Przedstawia� sob� taki widok, �e pod Druzusem ugi�y si� nogi. Nawet rzymski cesarz, August Saturninus Cezar Imperator, nie wzbudza� w nim takiej boja�ni. Saturninus, kt�ry niejednokrotnie przyjmowa� go na prywatnej audiencji, by� cz�owiekiem wysokim, zmuszaj�cym do pos�uchu, dostojnym, otoczonym wyra�n� aur� kr�lewsko�ci. Pomimo tego ka�dy wiedzia�, �e jest tylko cz�owiekiem w purpurowym p�aszczu. A tymczasem Olaus, norma�ski kr�l Jukatanu, wydawa� si� czym? Bogiem? Demonem? Kim� nieziemskim i przera�aj�cym, istot� ba�niow�, prawie nierzeczywist�.

Samym strojem budzi� strach. Tygrysia sk�ra uwi�zana w talii, naszyjnik z nied�wiedzich k��w, zielone kamienie na ods�oni�tej piersi, d�ugie z�ote bransolety nad �okciem, ci�kie kolczyki, wymy�lna korona z barwnych pi�r i l�ni�cych klejnot�w. Ten cudaczny ubi�r, sam w sobie upiorny, by� drobn� cz�stk� demonicznego wizerunku w�adcy. Reszt� dope�nia�o samo cia�o. By� nieprzeci�tnie wysoki�� o ponad p� g�owy przewy�sza� Druzusa, kt�ryprzecie� nie nale�a� do u�omk�w. I silny jak d�b, szeroki w barach, muskularny w piersi. A oblicze� Co za oblicze! Masywna szcz�ka, mocno wygi�ty podbr�dek, ciemne, pa�aj�ce, rozstawione szeroko oczy w g��bokich, ocienionych oczodo�ach oraz drapie�na, jadowita g�ba. Chocia� jego krewniacy byli z regu�y blondynami lub rudzielcami, on mia� w�osy czarne, grzyw� wzburzon� i g�st�, szczeciniast� brod�, porastaj�c� policzki i cz�� gard�a. By�o to oblicze bestii, bestii w ludzkim przebraniu, okrutnej, nieprzejednanej, pozbawionej skrupu��w, niespo�ytej. Z oczu jednak wyziera�a czysto ludzka inteligencja.

Opis Marka �adn� miar� nie przystawa� do rzeczywisto�ci. Druzus zastanawia� si�, czy nie powinien w ge�cie uni�ono�ci pok�oni� si� lub ukl�kn��. Nie uczyni� tego i mniejsza z tym, lecz mia� wra�enie, �e takie zachowanie by�oby bardziej na miejscu.

Olaus sta� przed nim tak blisko, �e go onie�miela�.

��Jeste� genera�em?�� zapyta� kiepsk�, cho� zrozumia�� acin�.�� Jak si� nazywasz? Jaki masz stopie�?

��Tytus Liwiusz Druzus, syn senatora Lucjusza Liwiusza Druzusa. Piastuj� stanowisko legata, nadane mi przez Saturninusa Augusta.

Norman wyda� z siebie g��boki, gard�owy pomruk, co� na kszta�t szyderczego prychni�cia, jak gdyby owszem, przyj�� do wiadomo�ci, lecz nie by� pod wra�eniem.

��A ja jestem Olaus Du�czyk, obrany kr�lem tego kraju.�� Wskazuj�c zas�pionego cz�owieka o krogulczym nosie, ubranego niewiele mniej strojnie od niego, powiedzia�:�� Na Put Uuk, kap�an boga Czak-Mula. A ten to Hunak Keel Kauich, mistrz �wi�tego ognia.

Druzus pozdrowi� ich kiwni�ciem g�ow�. Na Put Uuk, powt�rzy� w my�lach. Hunak Ke�el Kauich. B�g Czak-Mul. To maj� by� imiona? Puste d�wi�ki, nic wi�cej.

Na kolejny znak dany przez kr�la kap�an Czak-Mula podsun�� czar� z polerowanego zielonego kamienia, tak tu cenionego, a mistrz �wi�tego ognia nape�ni� j� tym samym s�odkim napojem, kt�ry pi� Marek. Druzus spr�bowa� ostro�nie. Trunek mia� smak troch� s�odki, troch� ostry; podejrzewa�, �e je�li wypije za du�o, zacznie mu szumie� w g�owie. Taktownie upi� kilka �yczk�w i podni�s� wzrok, jakby ugasi� pragnienie. Kap�an Czak-Mula gestem nakaza� mu wypi� wi�cej. Druzus uda�, �e pije, po czym odda� czar�.

Norman wr�ci� na tron. Skini�ciem r�ki kaza� sobie poda� czar� z miodowym winem, wypi� wszystko duszkiem i, przewierciwszy Druzusa strasznym, ognistym wzrokiem, niespodzianie rozpocz�� rozwlek�� opowie�� o swoich przygodach w Nowym �wiecie. Czasami nie da�o si� za nim nad��y�; znajomo�� aciny zapewne nigdy nie by�a jego mocn� stron�, w dodatku od wielu lat nie u�ywa� tego j�zyka. Gramatyka u niego by�a zgadywank�, nadto szczodrze dok�ada� zwroty wzi�te z twardego nordyckiego j�zyka i chyba mowy tubylc�w. Tym niemniej Druzus �ledzi� w�tek opowie�ci.

Ot� Olaus, po tym jak Haraldus ze swoj� kompani� zostawi� go na Jukatanie i po�eglowa� do Europy z zamiarem przekazania cesarzowi wie�ci o Nowym �wiecie, pr�dko da� si� pozna� jako cz�owiek niepospolity i pot�ny rdzennym mieszka�com tych ziem, zwanym przeze� Majami. Druzus nie wiedzia�, czy tak si� nazywaj� naprawd�, czy jest to jedynie wymys� Olausa. W�tpi�, by istnia�o jakie� odniesienie do rzymskiego miesi�ca o podobnej nazwie. Nieznany by� r�wnie� los Norman�w, kt�rzy pozostali z Olausem w Nowym �wiecie. Rozs�dek m�wi�, �eby o nich nie pyta�. Mieszka�cy p�nocy mieli wrodzony poci�g do mordu i awanturnictwa. Cz�owiek ugo�ci takich siedmiu, a rano przy �yciu zastanie czterech, z kt�rych jeden pod�o�y ogie� pod budynek, wymknie si� cichaczem i b�dzie patrzy�, jak reszta pali si� �ywcem. Rodacy Olausa z pewno�ci� ju� nie �yli.

Jednak�e Olaus dzi�ki posturze wielkoluda, krzepie i niewzruszonej pewno�ci siebie dochrapa� si� funkcji najpierw wodza, p�niej kr�la i ostatecznie zosta� bogiem tubylczego ludu. Sta�o si� tak dlatego, �e wkr�tce po jego przybyciu wojn� miastu wypowiedzia�o miasto s�siednie. Druzus domy�la� si�, �e tymi krainami nie rz�dzi jeden w�adca. Miasta cieszy�y si� niezale�no�ci�, cho� czasami, na kr�tko, jednoczy�y si� przeciwko wsp�lnemu wrogowi. Majowie byli m�nymi wojownikami, kiedy jednak rozp�ta�a si� wojna, Olaus nauczy� ich nowoczesnych metod wojennych, b�d�cych po��czeniem rzymskiej dyscypliny i norma�skiej brutalno�ci, o kt�rych nie mieli dot�d zielonego poj�cia. Pod jego wodz� stali si� niezwyci�eni. Kolejne miasta pada�y �upem armii Olausa. Po raz pierwszy w dziejach na Jukatanie powsta�o co� na podobie�stwo imperium.

Wygl�da�o na to, �e Olaus nawi�za� kontakty z innymi kr�lestwami w Nowym �wiecie: na zach�d w Meksyku i daleko na po�udniu, w Peru. Czy osobi�cie podr�owa� w te odleg�e strony, czy tylko wysy�a� pos��w? Opowiadanie Normana toczy�o si� zbyt wartko, a jego spos�b wys�awiania si� pozostawia� tak wiele do �yczenia, �e Druzus nie m�g� by� pewien niczego. Tak czy inaczej, nale�a�o si� spodziewa�, �e ludy zamieszkuj�ce okoliczne ziemie dowiedzia�y si� o bia�ym, czarnobrodym przybyszu zza morza, kt�ry pod jednym ber�em zjednoczy� zwa�nione miasta na Jukatanie.

I w�a�nie wojska tego kr�lestwa star�y si� z trzema legionami Saturninusa i zmiot�y je z powierzchni ziemi.

Armia Maj�w wykorzysta�a rzymskie metody walki, kt�rych nauczy� ich Olaus, �eby odeprze� szturm legionist�w. A kiedy przeszli do natarcia, zaatakowali z zasadzki w taki spos�b, �e rzymska taktyka wojenna, gdzie indziej szalenie skuteczna, ponios�a druzgoc�c� kl�sk�.

��Wybili�my wszystkich�� ko�czy� Olaus�� z wyj�tkiem paru, kt�rym pozwolili�my uj�� z �yciem, �eby opowiedzieli, co si� sta�o. To samo czeka ciebie i twoje wojska. Pakujcie si�, Rzymianie, i fora ze dwora. P�ki to jeszcze mo�liwe.�� W jego straszliwych oczach malowa�a si� pogarda.�� Bierzcie nogi za pas.

��To niemo�liwe�� odpar� Druzus.�� W�a�nie dlatego, �e jeste�my Rzymianami.

��A wi�c b�dzie wojna. Zostaniecie rozbici.

��S�u�� cesarzowi Saturninusowi. Ro�ci sobie prawo do tych ziem.

Olaus wybuchn�� rechotliwym �miechem.

��A do ksi�yca nie ro�ci sobie prawa, przyjacielu? Gwarantuj� ci, �e b�dzie mia� mniej k�opot�w z podbojem. Ten kraj nale�y do mnie.

��Do ciebie?

��Do mnie. Zdoby�em go za cen� krwi i wyrzecze�. Jestem tu panem, kr�lem, nawet bogiem. Sk�adaj� mi ho�dy jak Odynowi, Thorowi i Frei razem wzi�tym.�� Widz�c niezrozumienie w oczach Druzusa, sprostowa�:�� Jak Jowiszowi, Marsowi i Apollinowi. To ci sami bogowie. Jestem Olaus, pan tych ziem! Zabieraj swoj� armi� i do widzenia!�� Splun��.�� Rzymianie!

* * *

��Ilu maj� �o�nierzy?�� zapyta� Lucjusz Emiliusz Kapiton.

��Nie widzia�em �o�nierzy�� odrzek� Druzus.�� Widzia�em miasto, wie�niak�w, kamieniarzy, tkaczy, z�otnik�w, kap�an�w, bogaczy. I Du�czyka.

��No tak, Du�czyka. Dzikusa, barbarzy�c�. Obedrzemy go ze sk�ry, kt�r� przybijemy gwo�dziami do s�upa przed Kapitolem jak sk�r� zdart� ze zwierz�cia. Jak my�lisz, gdzie ukryli wojsko? Nie widzia�e� koszar? Nie widzia�e� plac�w �wicze�?

��By�em w samym sercu t�tni�cego �yciem miasta. Widzia�em �wi�tynie, pa�ace i chyba sklepy.

��To� to go�e dzikusy, kt�re wymachuj� �ukami i oszczepami�� dowodzi� swego Kapiton.�� Zapewne nie maj� jazdy. Ani kusz, ani katapult. W trzy dni zetrzemy ich na proch.

��Mo�e i zetrzemy.

Druzus wiedzia�, �e nic nie wsk�ra swoimi argumentami. Stary w�dz d�wiga� na sobie odpowiedzialno�� za powodzenie ekspedycji, gdy on sam by� tylko drugorz�dnym dow�dc�. Przecie� rzymskie armie tratowa�y ziemi� od trzynastu stuleci, nie napotkawszy przeciwnika, kt�ry by im sprosta� w boju. Hannibal i jego Kartagi�czycy, zaciekli galijscy wojownicy, dzicy Brytowie, Goci, Hunowie, Wandalowie, Persowie, uci��liwi Teutonowie�� wszyscy o�mielili si� rzuci� r�kawic� Rzymowi i wszyscy zostali za to ukarani.

Owszem, po drodze zdarza�y si� wpadki. Hannibal napsu� im krwi, gdy schodz�c z g�r ze s�oniami, pustoszy� prowincje. Warus, jak si� rzek�o, straci� trzy legiony w teuto�skich borach. Wojska naje�d�cze pod wodz� Waleriusza Gargiliusa Marcjusza zosta�y ca�kowicie rozbite w�a�nie tutaj, na Jukatanie, zaledwie przed pi�cioma laty. Ka�dy mo�e przegra� bitw�. W�adza nad �wiatem i tak ostatecznie mia�a przypa�� Rzymowi. Jak to uj�� Wergiliusz? Rzymianom nie kre�l� granic w czasie i przestrzeni.

Wergiliusz, podobnie jak konsul Lucjusz Emiliusz Kapiton, nie spojrza� w oczy Olausowi Du�czykowi. Druzus, kt�ry mia� po temu okazj�, zaczyna� si� zastanawia�, jak siedem legion�w drugiej ekspedycji poradzi sobie z wojskami brodatego boga Maj�w. Siedem legion�w, ilu� to ludzi? Czterdzie�ci tysi�cy? Zmierz� si� z wojownikami, kt�rych nieznana liczba mo�e i�� w miliony, walcz�cymi na znanym sobie terenie w obronie swoich wiosek, �on i bog�w. W przesz�o�ci Rzymianie potykali si� z przeciwnikiem maj�cym nad nimi mia�d��c� przewag� i wygrywali, to prawda. Ale nie tak daleko od domu i nie z si�ami Olausa Du�czyka.

Plan Kapitona zak�ada� natychmiastowy szturm na pobliskie miasto. Katapulty i tarany z �atwo�ci� skruszy�yby mury, kt�re na oko nie by�y nawet w po�owie tak mocne jak mury rzymskich miast. Dziwne, �e nie obwarowano miasta mocniejszymi murami, skoro zewsz�d zagra�a� nieprzyjaciel. Z drugiej strony, �w nieprzyjaciel nie pos�ugiwa� si� taranem, nie budowa� machin obl�niczych.

Kiedy wa�y zostan� zdobyte, jazda rozsypie si� po placach, szerz�c trwog� w sercach obywateli miasta, kt�rzy pierwszy raz ujrz� konie i wezm� je za potwory. A potem zmasowane natarcie piechoty: pl�drowanie �wi�ty�, wy�ynanie kap�an�w, a nade wszystko uj�cie i zabicie Du�czyka. Niedorzeczno�ci� by�oby go wi�zi� i wlec do stolicy w czasie triumfalnego powrotu, jak chcia�by Kapiton. Pojma�, zg�adzi�, jednym poci�gni�ciem uci�� eb kr�lestwu, kt�re zbudowa� w tej dziczy. Kiedy jego zabraknie, runie ca�y polityczny gmach. Rozpadnie si� liga miast, kt�re Rzymianie zdob�d� jedno po drugim. Nieudolne dzikusy zn�w b�d� tylko dzikusami, szturmuj�cymi na o�lep gro�ne, zdyscyplinowane szeregi rzymskich legionist�w.

Zag�ada pierwszej fali wojsk inwazyjnych nie dawa�a konkretnych przes�anek co do mo�liwo�ci przeciwnika. Gargilius Marcjusz nie wiedzia�, czego si� spodziewa� po Olausie. Inaczej ni� Kapiton dzi�ki Druzusowi. Bior�c na cel Olausa, zamierza� pozbawi� wroga �r�de� jego pot�gi ju� w pierwszych dniach kampanii. Tak zak�ada� plan. A kim�e by� Tytus Liwiusz Druzus, dwudziestotrzyletni �o�nierz na drugorz�dnym stanowisku dow�dczym, �eby wr�y� fiasko tego planu?

Wzmo�one przygotowania do bitwy rozpocz�to jednocze�nie w trzech rzymskich obozach. Machiny obl�nicze dotoczono na skraj puszczy i zacz�to wycina� drogi w g�stwinie. Je�d�cy dogl�dali wierzchowc�w. Centurioni na okr�g�o musztrowali �o�nierzy piechoty. Pod os�on� nocy zwiadowcy zakradali si� pod mury miasta Maj�w, szukaj�c s�abych punkt�w.

Wszystkie te zabiegi by�y m�czarni� w okrutnym tropikalnym skwarze, kt�ry otacza� cz�owieka jak mokry we�niany koc. Dokuczliwe owady szar�owa�y bez wytchnienia, dniem i noc�� nie tylko mr�wki i moskity, ale r�wnie� skorpiony i inne stwory, kt�rych Rzymianie nie umieli nazwa�. Widywano w�e w obozach: szybkie, zwinne zielone gady z ognistymi ��tymi �lepiami. Niejeden zosta� pok�sany, kilku nawet zmar�o. Mimo to prace posuwa�y si� naprz�d. Pomaga�a im wytrwa� wielusetletnia tradycja. Sam Juliusz Cezar patrzy� na nich z g�ry, tak�e niezwyci�ony Marek Aureliusz i wielki August, za�o�yciel imperium. Ani skorpiony, ani w�e nie mog�y op�ni� post�p�w rzymskiego wojska, a w �adnym ju� razie ma�e, brz�cz�ce moskity.

Zaraz po po�udniu, w przeddzie� planowanego ataku, zebra�y si� chmury i pociemnia�o niebo. Wiatr, od rana dokuczliwy, teraz dmucha� z dzik� furi�, gor�cy niczym �ar w ku�ni. Rycz�cym wichrom towarzyszy�o tyle grom�w i b�yskawic, �e �wiat zdawa� si� p�ka�. Szybko przyszed� ulewny deszcz, przyniesiony przez straszn� burz�, jakiej w Rzymie nikt sobie nie wyobra�a�. Wydawa�o si�, �e �ywio� zgarnie ludzi olbrzymi� r�k� niczym kolos i ci�nie ich w g��b l�du.

Namioty po kolei urywa�y si� z ko�k�w i odfruwa�y w dal. Druzus, schroniwszy si� ze swoimi lud�mi za wozami, patrzy� ze zdumieniem, jak drzewa w pierwszym rz�dzie od pla�y uginaj� si� pod naporem wichury, chyl� prawie do ziemi, a potem zaczynaj� wali� z powodu s�abn�cych, p�kaj�cych korzeni. Niekt�re przed upadkiem wykonywa�y zwariowany taniec po�amaniec. R�wnie� wozy przesuwa�y si�, unosi�y, przechyla�y i z hukiem ponownie stawa�y na ko�ach. Przera�one konie r�a�y wniebog�osy. Kto� krzykn��, �e statki si� przewracaj�, co w wielu przypadkach okaza�o si� prawd�. Pada�y na bok, jakby tr�ca�y je pi�ci tytan�w. Z g��bi oceanu wytoczy�a si� przepot�na fala, kt�ra z niszczycielsk� si�� uderzy�a w zachodni� �cian� palisady i zmiot�a j� w okamgnieniu.

Burza wydawa�a si� atakowa� z nadprzyrodzon� moc�. Czy�by Olaus sprzymierzy� si� z bogami tej krainy? Nie chc�c traci� wojownik�w w walce z naje�d�cami, nas�a� straszliw� nawa�nic�?

I znik�d ratunku. Chocia� by�o popo�udnie, le�eli struchlali w ciemno�ciach, przyszpileni na w�skim pasku pla�y, podczas gdy nad nimi wy�y powietrzne wiry. Pioruny b�yska�y na niebiosach niczym pot�ne miecze. �oskot grom�w miesza� si� z przera�liwym wyciem huraganowego wichru.

Po paru godzinach wiatr zacz�� s�abn��, a w ko�cu usta�. Nieziemska g�usza zaleg�a nad okolic�. W martwym powietrzu by�o co� dziwnego, niemal z�owieszczego. Druzus wsta�, oszo�omiony, i rozejrza� si� po pobojowisku. �lady po namiotach, poprzewracane wozy, rozrzucona bro�. A� nagle, zupe�nie niespodziewanie, powr�ci� wiatr z deszczem, jakby burza jedynie z nich zakpi�a przerw� w swoich dzia�aniach. Smaga�a ich jeszcze przez ca�� noc.

Kiedy za�wita� nowy dzie�, obozowisko by�o w op�akanym stanie. Nie osta�o si� nic, co zbudowali. Palisada le�a�a zdruzgotana, tak samo jak drzewa w szerokim pasie na skraju lasu. Na pla�y potworzy�y si� liczne bajora, w kt�rych setkami spoczywali topielcy. Wiele statk�w znikn�o, inne le�a�y przechylone na burt�.

Za dnia doskwiera� dusz�cy skwar, przy czym nasycone wilgoci� powietrze uniemo�liwia�o oddychanie. Naciera�y chmarami szkodliwe istoty, w�e i paj�ki, zagony tn�cych mr�wek, kohorty skorpion�w i masy innego paskudztwa, kt�re�� zdawa� by si� mog�o�� burza wyp�uka�a z lasu i zagna�a na pla��. Rzek�by kto: koszmar, kt�ry nie ko�czy si� z nastaniem dnia. Przygn�biony Druzus komenderowa� lud�mi, zaganiaj�c ich do porz�dkowania terenu, lecz nie by�o wiadomo, od czego zacz��, a �o�nierze poruszali si� jak lunatycy.

Przez dwa dni usuwali skutki wichury. Nast�pnego dnia rano Druzus pchn�� pos�a�ca do obozu Kapitona, chc�c si� dowiedzie�, jak tam sprawy stoj�, lecz goniec wr�ci� po godzinie z meldunkiem, �e morze wydar�o kawa� pla�y na olbrzymim �uku. Tak wi�c kr�tka droga nie wchodzi�a w gr�, a poniewa� skraj lasu przerodzi� si� w nieprzebyt� pl�tanin� powalonych drzew, goniec musia� zawr�ci�.

Trzeciego dnia Majowie rozpocz�li ofensyw�. Bez uprzedzenia strzelali z ukrycia, zasypuj�c wojsko gradem strza�. Nie pokaza� si� ani jeden �ucznik; zapewne siedzieli zaszyci w g�szczu, posy�aj�c strza�y wysoko i bez celowania. Musieli posiada� niebywale mocne �uki o bardzo dalekim zasi�gu. Strza�y spada�y z nieba setkami, ba, tysi�cami, dziurawi�y wr�cz ob�z. W jednej chwili pad�o pi��dziesi�ciu Rzymian. Druzus wys�a� do lasu pi�� szwadron�w zbrojnych piechur�w pod dow�dztwem Marka Junianusa. Mieli odnale�� ucznik�w, kt�rzy jednak schowali si� przed nimi.

Nazajutrz w porcie zjawi� si� okr�t z bander� Lucjusza Emiliusza Kapitona. Za nim p�yn�y jeszcze trzy. Druzus kaza� wio�larzom zawie�� si� na spotkanie z konsulem.

Kapiton, kt�rego wygl�d �wiadczy� o przebytych trudach, oznajmi�, �e burza praktycznie zniszczy�a ob�z wojenny. Straci� niespe�na po�ow� ludzi i ca�y ekwipunek, a teren, na kt�rym zatrzyma�y si� jego legiony, podmokn�� i sta� si� niedogodny. Inne statki si� nie uratowa�y. Nie mog�c skontaktowa� si� z Mazariuszem Tycjanusem z po�udniowego obozu, pop�yn�� wzd�u� wybrze�a w nadziei, �e ob�z Druzusa zachowa� si� we wzgl�dnie dobrym stanie.

Druzus rad, nierad przekaza� dow�dztwo Kapitonowi, pomimo �e stary wojak wydawa� si� wycie�czony i sko�owany tym, co mu si� przydarzy�o.

��Do niczego si� nie nadaje�� skomentowa� zapalczywie Marek Junianus.

Druzus skwitowa� t� krytyk� wzruszeniem ramion. Kapitan by� starszy stopniem i tyle.

W ci�gu nast�pnych dw�ch dni �ucznicy ponawiali ataki. Strza�y sypa�y si� jeszcze g�stszym rojem, z nieba spada�a salwa za salw�. Druzus przypuszcza�, �e Majom nigdy nie zabraknie �ucznik�w. Wyobra�a� sobie ich tysi�ce i miliony, szeregi ustawione w d�ugim na mile prostok�cie, spokojnie czekaj�ce na swoj� kolej, by zrobi� krok do przodu, napi�� ci�ciwy i strzeli�. W tym ludnym kraju wszyscy byli wrogami Rzymian. A tymczasem wojska zdobywc�w grz�z�y w ruinach obozu, niezdolne wej�� na pi��dziesi�t krok�w do paruj�cej, nieprzyjaznej d�ungli, wydane na pastw� burz, jadowitych stworze�, g�odu, chor�b, moskit�w i strza�. Zw�aszcza strza�. Zap�dzili si� w matni�. Prawdopodobnie nawet Kwinktyliusz Warus nie znajdowa� si� w tak beznadziejnej sytuacji�� ten, kt�ry zgubi� trzy legiony Augusta Cezara. Tu gro�ba wisia�a nad siedmioma legionami�

Po formalnej naradzie z wyra�nie przygn�bionym wodzem Druzus rozstawi� na pla�y szereg rzymskich �ucznik�w, kt�rzy ostrzelali na o�lep Maj�w ukrytych w lesie. Ich dzia�ania przynios�y pewien mizerny skutek: po wymianie cios�w znaleziono w puszczy cia�a kilkunastu tubylc�w. Nosili co� na podobie�stwo pancerzy, kamizele z grubo watowanej bawe�ny. Jednak�e Rzymianie stracili dwudziestu �o�nierzy w czasie drugiego ataku i pi�tnastu w czasie trzeciego. W obozie nadal pe�no by�o w�y, kt�re te� zbiera�y swoje �niwo. Ten i �w puch� i umiera� od uk�sze� nieznanych owad�w.

Pot�nym wrogiem okaza�a si� r�wnie� gor�czka. Ludzie masowo chorowali, na domiar z�ego zaczyna�o brakowa� �ywno�ci; burza przegna�a z okolicznych las�w �winie i zwierzyn� �own�.

Marek Junianus odci�gn�� Druzusa na stron� i powiedzia�:

��Dostali�my lanie jak pierwsza ekspedycja. Wracajmy na okr�ty i p�y�my do domu.

Druzus pokr�ci� g�ow�, cho� przyznawa� mu s�uszno��. Rozkaz odwrotu m�g� by� wydany jedynie przez wodza, a tymczasem konsul zatraca� si� w gor�czkowej, melancholijnej zadumie.

I tak mija�y dni. Ka�dy nowy �wit zapowiada� kolejne ofiary choroby, g�odu lub zwyk�ego wycie�czenia, do czego dok�ada�y si� sporadyczne ataki Maj�w.

��A jednak rozbijemy mury tego miasta�� o�wiadczy� Kapitan, gdy na moment, co niecz�sto si� zdarza�o, odzyska� jasno�� my�lenia.

Druzus wiedzia�, �e to pr�ne mrzonki. Wszak ledwo utrzymali przycz�ek na pla�y i uzupe�niali zapasy wody i �ywno�ci. Z najwi�kszym trudem odpierali ataki niezmo�onych �ucznik�w.

Dwudziestego trzeciego dnia garstka ludzi, mo�e pi��dziesi�ciu, wychudzonych i schorowanych, przydrepta�a chwiejnym krokiem z po�udnia. Niedobitki z obozu Marcjusza Tycjanusa przedziera�y si� przez las w poszukiwaniu reszty ocala�ych Rzymian. Tycjanus nie �y�, w czasie burzy pod wod� posz�y wszystkie statki.

��Uchod�my st�d�� rzek� Druzus, patrz�c w szklane oczy Kapitona.�� Jeste�my skazani na kl�sk�. �ucznicy wyt�uk� nas do nogi, cho�by mieli zabija� paru na dzie�. Je�li pozostali nie zachoruj� i nie umr�, Olaus wy�le �o�nierzy, kt�rzy doko�cz� dzie�o.

��Cesarz nas wys�a� na podb�j.�� Kapiton d�wign�� si� do pozycji siedz�cej i rozejrza� rozpaczliwie z n�dzn� resztk� animuszu.�� Czy� nie jeste�my Rzymianami? Stawimy si� przed obliczem Jego Cesarskiej Mo�ci, �eby opowiedzie�, jak zbierali�my ci�gi?�� Opad� wyczerpany na pos�anie, mrucz�c pod nosem.

Druzus wiedzia�, �e postanowienie dow�dcy musi by� uszanowane.

Dwudziestego �smego dnia wpad�o na pla�� kilkuset Maj�w z w��czniami, smag�ych ludzik�w w sk�pym odzieniu z pi�ropuszy i watowanych pancerzy. Druzus osobi�cie dowodzi� obron�, cho� nie�atwo by�o wybra� ludzi zdolnych znie�� trudy walki. Majowie zrobili nadspodziewanie dobre wra�enie, �cieraj�c si� z rzymskimi mieczami i tarczami, lecz w ko�cu zostali odparci. Poleg�o trzydziestu Rzymian. Jeszcze kilka takich potyczek, pomy�la� Druzus, i b�dzie po nas.

Nazajutrz zmar� schorowany Kapiton.

Druzus wyprawi� mu przyzwoity pogrzeb�� nale�ny konsulowi, kt�ry na dalekiej obczy�nie poleg� w s�u�bie imperium. Kiedy wypowiedziano ostatnie �a�obne s�owa i przysypano mogi�� ostatni� �opat� piachu, wzi�� g��boki oddech i zwr�ci� si� do swoich podkomendnych:

��No, to by by�o na tyle. Na okr�ty! Wszyscy!

* * *

Tym razem spo�r�d przesz�o czterdziestu tysi�cy ludzi, kt�rzy wyruszyli z Rzymu, �eby po raz wt�ry zdobywa� Now� Ziemi�, wr�ci�o sze�ciuset. Ca�e setki poch�on�o morze w czasie powrotnej podr�y, ��cznie z za�og� okr�tu p�yn�cego pod dow�dztwem Marka Junianusa. Dla Druzusa najdotkliwszym ciosem by�a w�a�nie strata przyjaciela w tej nieprzemy�lanej, awanturniczej wyprawie. Stara� si� patrze� na �mier� Marka ch�odnym okiem Rzymian z dawnych epok, lecz nie potrafi� uspokoi� zbola�ego serca. Bogowie mieli prawo upomnie� si� o cz�owieka, owszem, ale niepotrzebnie wystawi� im Marka. Wiedzia�, �e smutek i wyrzuty sumienia zabierze ze sob� do grobu.

Po kator�niczej przeprawie przez Ocean podupad� na zdrowiu. Poprosi� o dwa tygodnie odpoczynku w swoim rodzinnym maj�tku w Lacjum. Dopiero potem by� got�w przekaza� raport cesarzowi, kt�ry przyj�� go w tysi�cletniej kr�lewskiej willi w miejscowo�ci Tibur.

Saturninus wyra�nie si� postarza�, odk�d widzieli si� po raz ostatni. Druzus pami�ta� go jako cz�owieka wy�szego (mo�e si� nieco przygarbi�), a niegdy� kruczoczarne w�osy tr�ci�y pierwsz� siwizn�. C�, pomy�la�, wiek nikogo nie oszcz�dza. Jednak�e z cesarza usz�o co� jeszcze, nie tylko m�odzie�cza werwa. Aura niespo�ytej, kr�lewskiej si�y, kt�ra dot�d nadawa�a jego postaci surowy wyraz, tak�e gdzie� znikn�a. Mo�e winny by� up�yw czasu� a mo�e cesarz zmala� w jego oczach w por�wnaniu z Olausem Du�czykiem, dzikim cz�owiekiem o prawdziwie niespo�ytych si�ach?

Cesarz kaza� mu�� nieobecnym, przygaszonym tonem�� opowiedzie� o losach drugiej wyprawy. Druzus m�wi� poma�u, bez emocji, opisuj�c najpierw sam kraj, jego klimat, splendor jedynego miasta Maj�w, kt�re widzia�. Nast�pnie przeszed� do przyczyn katastrofy. Mieli niema�e k�opoty, relacjonowa�: upa�, w�e, skorpiony i jadowite mr�wki, choroby, wrogo�� ludno�ci tubylczej, a nade wszystko straszliwa burza. Ani s�owem nie wspomnia� o Du�czyku. Wola� nie z�o�ci� cesarza oznajmieniem, �e gdzie� w odleg�ych krajach dziki Norman zbudowa� imperium, kt�re skutecznie stawia czo�o Rzymowi. Saturninus m�g�by zapragn�� ujrze� go w �a�cuchach.

Cesarz s�ucha� zadumany, czasem przerywa� pytaniem, okazuj�c zdumiewaj�cy brak zainteresowania. Druzus zbli�a� si� do najtrudniejszej cz�ci raportu: osobistych przemy�le� na temat wyprawy do Nowego �wiata.

St�pa� po kruchym lodzie. Wiedzia�, �e cesarza nie wolno poucza�, co najwy�ej pos�u�y� si� sugesti�, prowadzi� ku z g�ry za�o�onym wnioskom. Kto uwa�a�, �e umi�owana wizja cesarza jest z�udna, niemo�liwa do zrealizowania, powinien zaiste mie� si� na baczno�ci.

Zrazu wi�c wa�y� ka�de s�owo, m�wi�c o przeciwno�ciach losu, o wyzwaniu, jakim by�oby dostarczanie zaopatrzenia na tak wielk� odleg�o��, o prawdopodobnie ogromnej liczbie mieszka�c�w Nowego �wiata, o dodatkowych trudno�ciach zwi�zanych z chorobami i gor�cym klimatem. Saturninus wydawa� si� s�ucha� jednym uchem.

Druzus sta� si� nieuwa�ny. Przypomnia� cesarzowi jego os�awionego poprzednika Hadriana, budowniczego willi, w kt�rej rozmawiali. Hadrian w ko�cu uzmys�owi� sobie, �e Rzym nie mo�e s�a� legion�w do wszystkich kraj�w na �wiecie, �e jego rami� jest ograniczone, �e s� rubie�e, na kt�re lepiej si� nie zapuszcza�. Sam, jak twierdzi�, kiedy� nie zgadza� si� z opini� Hadriana, lecz po strasznej przygodzie na Jukatanie zmieni� zdanie.

Wydawa�o si�, �e cesarz go w og�le nie s�ucha. Przestraszy� si�, �e nie s�ucha go ju� od d�u�szego czasu. Powodowany pragnieniem rozbicia lodowej skorupy, w kt�rej zamkn�� si� Saturninus, omal nie wypali�: To niemo�liwe, cesarzu, nigdy nam si� nie uda. Porzu�my ten chybiony pomys�. Je�li nie, wy�lemy na pewn� �mier� tysi�ce naszych najlepszych �o�nierzy, ogo�ocimy skarbiec, stracimy ducha.

Zanim jednak otworzy� usta, us�ysza� szept cesarza, jakby w transie przemawia� wr�bita:

��Rzym jest oceanem, Druzusie, bezkresnym i niespo�ytym. B�dziemy bi� o brzegi, jak to czyni ocean.

Druzus spostrzeg�, zdumiony i przera�ony, �e cesarz zaczyna ju� planowa� nast�pn� ekspedycj�.