<p>Robert Silverberg</p><p>Bohater Imperium</p>

Oto nareszcie ja, Horacjuszu, w odleg�ej Arabii, po�r�d Grek�w, wielb��d�w, smag�ych Saracen�w i innych nieprzyjemnych stworze�, kt�re si� rozpleni�y na tych ponurych pustyniach. Za grzechy tu siedz�, za swoje ci�kie grzechy. �Jazda st�d, gadzie, do Arabii!�� wo�a� z w�ciek�o�ci� cesarz Julian. No i mnie przep�dzi�. Gadzie! Do mnie! Jak m�g� mnie tak obrazi�!

Powiadam ci wszelako, druhu m�j serdeczny, �e uczyni� wszystko tutaj na zes�aniu, �eby wkupi� si� w �aski cesarza. B�d�c tu, ani chybi co� zrobi�, cokolwiek, o czym sam jeszcze nie wiem, a co mu przypomni, �e jestem cz�owiekiem przebieg�ym, przedsi�biorczym i�� co tu du�o m�wi栗 cennym sprzymierze�cem. Pr�dzej czy p�niej wezwie mnie do Rzymu i przywr�ci m� godno�� na dworze. Nie minie wiele lat, a zn�w b�dziemy si� przechadza� wzd�u� s�odkich tybrza�skich brzeg�w. Mam absolutn� pewno��, �e bogowie nie ka�� mi strawi� resztek �ywa na tym nieszcz�snym, piaszczystym odludziu.

Arabia: sm�tna, po�a�owania godna kraina. Tak samo jak sm�tna i przygn�biaj�ca by�a podr�.

Zapewne ci wiadomo, �e istniej� r�ne Arabie na olbrzymim obszarze, kt�remu og�lnie przypisujemy t� nazw�. Na p�nocy le�y Arabia Skalista�� region bogaty, prowadz�cy o�ywion� wymian� handlow�, granicz�cy z Syri� Palesty�sk�. Arabia Skalista od sze�ciuset lat jest cesarsk� prowincj�� od czas�w panowania Augusta Cezara. Nast�pnie mamy rozleg�e pustkowia Arabii Pustynnej�� bezp�odne, ponure, nieprzyjazne ziemie, w wi�kszo�ci zamieszkane przez swarliwych nomad�w. Na odleg�ym jej ko�cu le�y Arabia Szcz�liwa�� rojna kraina ludzi zadowolonych z �ycia, niebia�skiego klimatu i �atwego zarobku, s�yn�ca z �yznych p�l i dostatku wszelkiego dobra, kt�rym zalewaj� �wiatowe rynki: z�ota i pere�, kadzide� i mirry, balsam�w, olejk�w aromatycznych i perfum.

Kt�ry z tych kraj�w wybra� Cezar na miejsce mojej pokuty, trudno mi powiedzie�. Oznajmiono mi, �e w trakcie podr�y wszystkiego si� dowiem. Ze wschodni� cz�ci� �wiata ��cz� mnie prastare wi�zy rodzinne, albowiem pod panowaniem pierwszego Klaudiusza m�j wielki przodek Gnejusz Domicjusz Korbulon by� prokonsulem Azji rezyduj�cym w Efezie, a nast�pnie, pod rz�dami Nerona, namiestnikiem Syrii. W p�niejszych czasach �y�o w tych dalekich stronach wielu Korbulon�w. Wydawa�o si� rzecz� naturaln� odnowi� tradycj�, nawet je�li to odnowienie mia�oby si� odby� w drodze przymusu. Z ch�ci� osiedli�bym si� w Arabii Skalistej, skoro ju� musia�em si� zgodzi� na Arabi�: zrozumia�bym ten wyb�r, ja, dystyngowany rzymski prominent, kt�ry chwilowo utraci� �ask� w�adcy. Rzecz jasna, marzy�a mi si� Arabia Szcz�liwa, kraina pod ka�dym wzgl�dem bardziej go�cinna.

Podr� z Rzymu do Syrii Palesty�skiej� wierz mi, Horacjuszu, koszmar! Istne tortury! Dzie� w dzie� choroba morska. Nie jestem urodzonym �eglarzem, kochany przyjacielu. Dla wytchnienia zatrzymali�my si� na kr�tko w Cezarei Nadmorskiej. By�a to jedyna przyjemno��, jaka spotka�a mnie w drodze, poniewa� w tym uroczym mie�cie, pe�nym cudzoziemc�w, wino leje si� strumieniami, a wok� pe�no powabnych dziewek i, Horacjuszu, wyzna� musz�, tak�e �adnych ch�opc�w. Zosta�bym d�u�ej, lecz dosz�a mnie wie��, �e karawana, z kt�r� mia�em uda� si� w g��b Arabii, zbiera si� do wymarszu. Musia�em wi�c jecha�.

Niech�e ci� nie omami� romantyczne opowie�ci o pustynnych woja�ach. Cywilizowany cz�owiek prze�ywa stukrotne m�ki.

Trzy kroki od Jerozolimy i oto jeste� w najgor�tszej i najsuchszej krainie po tej stronie Hadesu. A to dopiero pocz�tek cierpienia. Jakby� z ka�dym oddechem wci�ga� w p�uca �ar z pieca. Nozdrza, oczy, uszy�� wsz�dzie si� wciskaj� niesione wiatrem drobiny piasku. S�o�ce: ognisty, �elazny p�misek na niebie. W�drujesz d�ugie mile, nim ujrzysz krzak lub drzewo, bo zwykle s� tylko ska�y i czerwony piach. W dr��cym powietrzu ta�cuj� ur�gliwe widziad�a. Noc�, je�li masz szcz�cie b�d� jeste� na tyle bliski wyczerpania, �e uda ci si� uci�� drzemk�, t�sknie �nisz o jeziorach, ogrodach i zielonych trawnikach. Budzi ci� chrz�st skorpiona przy policzku i odt�d le�ysz i szlochasz w dusznym upale, modl�c si� o �mier� przed nadej�ciem p�omienistego �witu.

Gdzie� po�rodku tej martwej g�uszy w�drowiec opuszcza prowincj� Syrii Palesty�skiej i wje�d�a do Arabii, cho� nikt nie powie, kt�r�dy dok�adnie przebiega niewidzialna granica. Zaraz po jej przekroczeniu natkniesz si� na Petr�, zacne miasto Nabatejczyk�w: niedost�pn� skaln� fortec�, trzymaj�c� piecz� nad wszystkimi szlakami handlowymi. To bogate miasto, nadaj�ce si� do zamieszkania, je�li nie liczy� wiecznego, okropnego skwaru. Gdyby kazano mi tam w�a�nie �y� na zes�aniu, nie popada�bym w rozpacz.

Lecz nie, o, nie! Z listu z pouczeniem od Jego Cesarskiej Mo�ci, oczekuj�cego na mnie w Petrze, dowiedzia�em si�, �e musz� kontynuowa� podr� na po�udnie. Arabia Skalista nie by�a t� cz�ci� Arabii, do kt�rej mnie wygna�. Przez trzy dni za�ywa�em cywilizowanych miejskich rozrywek, po czym zn�w wyl�dowa�em na pustyni, tym razem na grzbiecie wielb��da. Oszcz�dz� ci drastycznych szczeg��w tej przygody. Zmierzali�my, jak kto� rzek�, do Leuke Kome, nabatejskiego portu nad Morzem Czerwonym.

Wspaniale, pomy�la�em sobie. Leuke Kome to najwa�niejszy port dla wybieraj�cych si� w �eglug� do Arabii Szcz�liwej. Wysy�aj� mnie do �yznej krainy, gdzie dmucha �agodny wietrzyk, s�odko pachnie kwiecie, a po korzenie i drogocenne klejnoty wystarczy si� schyli�. Wyobra�a�em sobie, �e sp�dzam dni wygnania w przytulnym domku nad pla��, skubi�c mi�kkie daktyle, smakuj�c miejscowe wy�mienite trunki. Mo�e dla zabicia czasu zaj��bym si� handlem kadzid�ami albo zbi�bym fortunk� na cynamonie i kasji.

W Leuke Korne stan��em przed obliczem cesarskiego legata�� ulizanego czarusia o imieniu Florencjusz Wiktor. Zapyta�em, kiedy odp�ywa m�j statek. Spojrza� na mnie, zdziwiony.

�Statek? Jaki statek, m�j drogi? Leoncjuszu Korbulonie, ty si� wybierasz w g��b l�du!�.

Wr�czy� mi ostatni list z pouczeniami. Przeczyta�em, �e ostatecznym celem mojej podr�y jest miejsce o nazwie Makoraba, gdzie mia�em s�u�y� jako pe�nomocnik handlowy rz�du Jego Cesarskiej Mo�ci, zobowi�zany przede wszystkim �agodzi� kupieckie zatargi z podobnymi pe�nomocnikami Cesarstwa Wschodu.

�Makoraba? Gdzie to?�.

�Gdzie? Ano w Arabii Pustynnej�� odpowiedzia� beznami�tnie Florencjusz Wiktor.

�W Arabii Pustynnej?�� powt�rzy�em ze �ci�ni�tym gard�em.

�A jak�e. To bardzo wa�ne miasto w por�wnaniu z innymi, po�o�onymi w tej cz�ci �wiata. Zatrzymuje si� tam ka�da karawana, kt�ra przeje�d�a przez Arabi�. Mo�e s�ysza�e� jej sarace�sk� nazw�: Mekka�.

* * *

Arabia Pustynna, Horacjuszu! Arabia Pustynna! Za b�ahe przewinienie�� igraszki z niewinno�ci� nikomu nieznanego angielskiego pos�ugacza�� bezlitosny cesarz pogrzeba� mnie w tej zakazanej krainie niemi�osiernego �aru, gdzie kr�luj� w�drowne wydmy.

By�em w Makorabie, czyli Mekce, trzy lub cztery razy. Mam wra�enie, �e od tamtego czasu up�yn�y wieki.

C� tu mo�na znale��, w tej Arabii Pustynnej? Hm, nic opr�cz bezludnych, spieczonych, piaszczystych r�wnin, upstrzonych ostrymi, nagimi wzg�rzami. Rzek tu nie ma, deszcz prawie nigdy nie pada. S�o�ce nie przestaje pra�y�, wiatr dmie bez ustanku. Wydmy przesuwaj� si� i wzdymaj� jak morskie fale w czasie sztormu; jeden dzie� porywistego wiania i ca�e legiony zgin� zasypane. Za drzewa uchodz� tu skar�owacia�e tamaryndowce i akacje, �ywi�ce si� nocn� ros�. Gdzieniegdzie wida� sadzawki z paskudn� wod�, wyp�ywaj�c� z ziemskich trzewi; dzi�ki nim zieleni si� kawa�ek ��czki, a czasem na podmok�ej glebie zapuszcza korzenie palma daktylowa lub winoro�l, lecz jest to uboga ro�linno�� w oczach tych, co odwa�yli si� tu zamieszka�.

Saraceni to w zasadzie lud w�drowny, niestrudzenie przeganiaj�cy stada owiec, koni i wielb��d�w z miejsca na miejsce w tym surowym kraju, gdzie tak trudno wypasa� zwierz�ta. Maj�c na uwadze zmienne pory roku, przemierzaj� t� ziemi� od wybrze�a po g�ry i r�wniny, �eby skorzysta� z mizernych deszczy, kt�re padaj� na ka�dym obszarze w innym miesi�cu. Bywa, �e zapuszczaj� si� dalej, hen ku brzegom Nilu, rolniczym wioskom w Syrii lub dolinie Eufratu�� niczym pospolici zb�je napadaj� na spokojnych wie�niak�w i wydzieraj� im plony.

Srogi charakter tych ziem sprzyja zasadzkom i rozbojom, budzi groz� i rozpacz. W obronie w�asnych interes�w Saraceni skupiaj� si� w plemiennych grupach, rz�dzonych tward� r�k� krewkich i bezlitosnych naczelnik�w. Plemiona tocz� ze sob� nieustanne walki. Ci ludzie maj� tak silne poczucie honoru, �e o byle co si� obra�aj�, przez co wa�nie rodowe przechodz� z pokolenia na pokolenie. Stare urazy chyba nigdy nie wygasaj�.

Dwie osady dost�pi�y zaszczytnego miana �miast�. Ale �eby� widzia� te miasta, Horacjuszu! Dziury otoczone murami, rzek�bym. W p�nocnej cz�ci pustyni le�y Jatrippa, w j�zyku Saracen�w zwana Medyn�. Mieszka w niej oko�o pi�tnastu tysi�cy ludzi. Jak na arabsk� mie�cin�, jest do�� dobrze zaopatrzona w wod�. Rosn� tam bujne gaje daktylowe, a mieszka�cy ciesz� si� wygodnym �yciem, cho� w tych stronach wygod� pojmuje si� inaczej.

Dziesi�� dni drogi na po�udnie, przemierzaj�c pos�pne ziemie poro�ni�te ciernistymi krzakami, mi�dzy kt�rymi tu i �wdzie wyrasta ska�a z ciemnego kamienia, dotrzesz do miasta przez naszych geograf�w zwanego Makorab�, czyli Mekk� w miejscowym j�zyku. Mekka jest wi�ksza, mieszka w niej mo�e dwadzie�cia pi�� tysi�cy ludzi, i stanowi przyk�ad niewys�owionej szpetoty; czego� takiego nie opisa�by nawet Wergiliusz. Wyobra� sobie �miasto�, w kt�rym budynki s� lichymi ruderami z ceg�y i b�ota, rozsianymi na kamienistej r�wninie szerokiej na mil� i d�ugiej na dwie, po�o�one u podn�y trzech przygn�biaj�cych g�r, pozbawionych jakiejkolwiek ro�linno�ci. Krzemienista gleba nie nadaje si� do uprawy. Jedyna g��boka studnia daje gorzk� wod�. Najbli�sze pastwiska s� oddalone o pi��dziesi�t mil. Nie widzia�em na �wiecie tak ma�o urodziwego miejsca, w kt�rym osiedli� si� cz�owiek.

Pewnie si� domy�lasz, do kt�rego z tych miast w Arabii Pustynnej pos�a� mnie nasz poczciwy imperator.

�Przedziwne�� powiedzia�em do Nikomedesa Paflago�czyka, kt�ry �askawie zaprosi� mnie na obiad wieczorem drugiego dnia mojego �a�osnego pobytu w Mekce.�� Kto o zdrowych zmys�ach zak�ada osad� na takim terenie?�.

Nikomedes, jak wskazuje jego imi�, jest Grekiem. W Arabii Pustynnej pe�ni funkcj� legata Maurycego Tyberiusza, zaprzyja�nionego z naszym w�adc� cesarza Wschodu. To on, jak przypuszczam, jest g��wnym powodem tego, �e mnie tu przys�ano, o czym niebawem napisz�.

�To ca�kowite bezludzie�� powiedzia�em.�� Mamy st�d czterdzie�ci mil do morza, a po drugiej stronie setki mil ja�owej pustyni. Nic tam nie chce rosn��. Klimat jest okropny, pod nogami prawie wsz�dzie ska�a. Nie widz� przyczyny, jakiejkolwiek, dla kt�rej cz�owiek, cho�by i Saracen, chcia�by tu zamieszka�.

Nikomedes Paflago�czyk, postawny m�czyzna pod pi��dziesi�tk� o bia�ych w�osach i mi�ych, niebieskich oczach, pokiwa� g�ow� z u�miechem.

�Przyczyny s� dwie, przyjacielu. Pierwsza jest taka, �e w Arabii prawie wszystkie towary przewo�� karawany. Morze Czerwone obfituje w niebezpieczne pr�dy i zdradzieckie rafy. Marynarze nie cierpi� po nim p�ywa�. Handel odbywa si� wi�c drog� l�dow�, a karawany musz� przeje�d�a� w�a�nie t�dy, poniewa� Mekka le�y dok�adnie pomi�dzy Damaszkiem na p�nocy a zamo�nymi miastami w Arabii Szcz�liwej na po�udniu. Nadto przegradza jedyny przejezdny szlak wsch�d-zach�d, wiod�cy przez wyj�tkowo nieprzyjazn� pustyni�, kt�ra rozci�ga si� od Zatoki Perskiej do Morza Czerwonego. Docieraj�ce tu karawany wioz� wielkie dobra, zatem kupcy, karczmarze i poborcy podatkowi w Mekce nie narzekaj� na brak zaj�cia i powoli zbijaj� maj�tek. Wiedz, m�j drogi Leoncjuszu Korbulonie, �e tutaj mieszka wielu bogaczy�.

Zamilk� i dola� wina: cudownego, s�odkiego trunku z Rodos. Nie przypuszcza�bym, �e kto� na tak odleg�ej plac�wce mo�e nim cz�stowa� przygodnego go�cia.

�Przyczyny s� dwie, jak rzek�e�� przypomnia�em mu po chwili.

�A tak, tak.�� Wcale nie zapomnia�. To cz�owiek, kt�remu nigdzie si� nie �pieszy.�� Mekka jest tak�e �wi�tym miastem. Istnieje w Mekce �wi�tynia, sanktuarium zwane Kaab�. Powiniene� jutro je odwiedzi�. Nie zaszkodzi, jak troch� pozwiedzasz, przynajmniej czas ci szybciej zleci. Wypatruj niskiego, klockowatego budynku z czarnego kamienia na �rodku wielkiego placu. Brzydki jak noc, lecz niewiarygodnie �wi�ty w oczach Saracen�w. W �rodku mo�na zobaczy� kawa�ek ska�y, kt�ra spad�a z nieba. Uwa�aj� j� za boga. Saraceni z ca�ego kraju pielgrzymuj�, �eby oddawa� cze�� Kaabie. Kr�� wok� niej, k�aniaj� si� i ca�uj� kamie�, sk�adaj� w ofierze owce i wielb��dy, a nast�pnie zbieraj� si� w tawernach, by s�ucha� poezji wojennej i wierszy mi�osnych. Poezji na sw�j barbarzy�ski spos�b bardzo pi�knej. Pielgrzymi schodz� si� tu tysi�cami. S�siedztwo s�ynnego sanktuarium to pieni�dze, Korbulonie, du�e pieni�dze.�� Oczy mu b�yszcza�y. Jak�e tym Grekom zale�y na maj�tku!�� Starszyzna w Mekce sprytnie o�wiadczy�a, �e w �wi�tym mie�cie podczas najwi�kszych uroczysto�ci religijnych wszelkie zatargi i wa�nie plemienne s� surowo zabronione. S�ysza�e� o Saracenach i ich wzajemnych animozjach? No to jeszcze us�yszysz. Tak czy owak, ka�dy w tym kraju si� cieszy, �e jest przynajmniej jedno takie miejsce, gdzie nie trzeba si� ba� d�gni�cia sztyletem w brzuch, spotkawszy na ulicy nie�yczliw� osob�. Wiele spraw za�atwia si� tu w czasie zawieszenia broni mi�dzy plemionami, kt�re przez reszt� dni w roku serdecznie si� nienawidz�. A mieszka�cy Mekki czerpi� z tego korzy�ci, chyba si� domy�lasz. Ze wszystkiego udaje si� co� uszczkn��. Wok� tego kr�ci si� nasze �ycie. Owszem, to wstr�tne, odpychaj�ce miasto, Korbulonie, lecz s� tu ludzie, kt�rzy takich jak my mogliby kupowa� na p�czki�.

�No tak�� Przerwa�em na chwil�.�� Cesarstwo Wschodnie, jak mniemam, pr�nie rozwija stosunki handlowe w tej cz�ci Arabii, skoro cesarz Wschodu umie�ci� tu takiego dostojnika�.

�To prawda, powoli rozkr�camy handel z Saracenami�� rzek� Grek.�� Powolutku�.�� Ponownie nape�ni� m�j kieliszek.

* * *

Nast�pnego dnia�� skwarnego, suchego i wietrznego, jak wszystkie inne dni�� wybra�em si� obejrze� t� ich Kaab�. Nietrudno j� znale��. Znajduje si� w samym sercu miasta, na �rodku pustego placu monstrualnych rozmiar�w. �wi�ta budowla nie imponuje rozmachem, mierzy sobie co najwy�ej pi��dziesi�t st�p wysoko�ci, a przykrywa j� gruba narzuta z czarnego jedwabiu. Mo�na by j� ods�oni� na dziedzi�cu �wi�tyni Jowisza Kapitoli�skiego, w�a�ciwie kt�rejkolwiek z wi�kszych rzymskich �wi�ty�, i nie zauwa�y jej pies z kulaw� nog�.

Akurat nie by� to czas pielgrzymowania. W pobli�u Kaaby zebra�a si� jedynie garstka sarace�skich wartownik�w. Byli uzbrojeni w przera�liwe szable i na og� �le patrzy�o im z oczu, wi�c darowa�em sobie dok�adne zwiedzanie �wi�tyni.

W ci�gu pierwszych w�dr�wek po mie�cie nie natrafi�em na zbyt wiele �lad�w zamo�no�ci, o kt�rej m�wi� Nikomedes Paflago�czyk. Jednak�e w nast�pnych dniach u�wiadomi�em sobie, �e Saraceni nie maj� w zwyczaju chwali� si� swoimi dobrami, wol� je skrywa� za fasad� ub�stwa. Niekiedy udawa�o mi si� zajrze� przez uchylon� bram� na widoczny przez chwilk� dziedziniec, gdzie majaczy� budynek pa�acowy. Czasem te� widzia�em kupca z �on�, wytwornie odzianych, przystrojonych klejnotami i z�otymi �a�cuszkami, wsiadaj�cych do os�oni�tej lektyki. Podpatruj�c ich ukradkiem, dochodzi�em do wniosku, �e to naprawd� miasto bogatsze, ni� mo�na by s�dzi� po pierwszych wra�eniach. Co niew�tpliwie t�umaczy, dlaczego naszym greckim kuzynom wyda�o si� takie poci�gaj�ce.

Saraceni to �adni ludzie, szczupli i proporcjonalnie zbudowani, maj�cy ogorza�� sk�r�, czarne w�osy i oczy, ostre rysy twarzy i wysokie czo�a. Nosz� bia�e, zwiewne odzienie, a niewiasty zakrywaj� si� welonem�� zapewne po to, �eby chroni� cia�o przed smagaj�cym piaskiem. Spotykam niema�o przystojnych m�odzie�c�w; czasem odpowiadaj� szybkim, znacz�cym spojrzeniem, co daje mi pewn� nadziej�, lecz na razie wol� nie ryzykowa�. Tak�e dziewki s� �liczne, jednak pilnie strze�one.

Moja sytuacja jest lepsza, czy raczej nie tak z�a, jak si� obawia�em. Rzecz jasna, cierpi� na wygnaniu. Innych ludzi z moich stron tu nie ma. Saraceni z wy�szych klas najcz�ciej znaj� grek�, lecz t�skni� za d�wi�kiem mi�ej, swojskiej �aciny. Oddano mi do u�ytku otoczony murem domek, mo�e nie ogromny, ale do�� przyzwoity, zbudowany na skraju miasta, bli�ej g�r. Do idea�u brakuje mu porz�dnej �azienki, jednak w kraju ubogim w wod� ludzie nie zaprz�taj� sobie g�owy �azienkami. Wielka szkoda. Dom nale�y do syryjskiego kupca, kt�ry przez dwa, trzy lata b�dzie bawi� za granic�. Odziedziczy�em po nim pi�ciu s�u��cych. Garderob� zape�niono ubraniami skrojonymi na miejscow� mod��.

Mo�na by�o trafi� gorzej, prawda?

Po prawdzie, nie mogli mnie zostawi� w obcym kraju na Pastw� losu. Ci�gle jestem urz�dnikiem na cesarskim dworze, nawet je�li zdarzy�o mi si� popa�� w nie�ask� i zakosztowa� wygnania. Ot� dogl�dam tu spraw cesarza. Julian nie odes�a� mnie z czystej zemsty, jakkolwiek strasznie si� rozgniewa� za to, �e ubieg�em go w zalotach do m�odego pos�ugacza. Szuka� tylko wym�wki, wreszcie to pojmuj�, �eby kogo� tu oddelegowa�, nieoficjalnego obserwatora. Nie�wiadomie da�em mu pretekst, kt�rego potrzebowa�.

Rozumiesz ju�? Boi si�, �e Grecy usi�uj� rozci�gn�� swoj� zwierzchno�� na t� cz�� wiata, dot�d w du�ej mierze niezale�n� od imperium. Oficjalnie polecono mi zbada�, czy nie da�oby si� przygotowa� gruntu dla interes�w Rzymu w Arabii Piaszczystej. �ci�lej m�wi�c, interes�w zachodniego Rzymu. Ponadto wype�niam tajn� misj�, i to utajnion� tak bardzo, �e nawet mnie nie wprowadzono w szczeg�y. Ma to jednak zwi�zek z rosn�cymi wp�ywami Rzymu w tym regionie�� wp�ywami innej natury.

Chc� przez to powiedzie�, nie owijaj�c w bawe�n�, �e jestem szpiegiem i patrz� na r�ce Grekom.

Tak, wiem, �e to przecie� jedno imperium, kt�rym rz�dz� dwaj cesarze. My na zachodzie mamy widzie� w Grekach nie rywali, lecz braci i wsp�lnik�w w panowaniu nad �wiatem. Przyznaj�, �e czasem teoria pokrywa si� z praktyk�. Na przyk�ad w epoce Maksymiliana III, kiedy Grecy wsparli nas w walkach z napastliwymi Gotami, Wandalami, Hunami i innymi barbarzy�cami, chc�cymi si� wedrze� od p�nocy. Albo kiedy w nast�pnym pokoleniu Herakliusz II wys�a� zachodnie legiony na pomoc Justynianowi, cesarzowi Wschodu, i razem rozgromili wojska perskie, kt�re d�ugie lata dotkliwie dokucza�y Grekom. By�y to, jak wiadomo, dwie wspania�e batalie, kt�re zmiot�y wrog�w imperium i zapowiedzia�y nadej�cie epoki szcz�cia i pokoju, trwaj�cej do dnia dzisiejszego.

Jednakowo� nadmiar szcz�cia i spokoju, Horacjuszu, sprawia pewien drobny k�opot. Z braku wsp�lnego wroga cesarstwa Wschodnie i Zachodnie zaczynaj� walczy� o palm� pierwsze�stwa. O czym ka�dy wie, cho� boi si� m�wi� na g�os. Pewnego razu, niech�e ci przypomn�, przyby� na dw�r ambasador Maurycego Tyberiusza, �eby wr�czy� Cezarowi szkatu�� z per�ami. Na w�asne oczy widzia�em. �Et dona ferentes�� rzek� do mnie po cichu Julian, gdy otwarto szkatu��. Ka�dy m�okos zna powiedzenie: Obawiam si� Grek�w, nawet gdy nios� dary.

Czy Cesarstwo Wschodnie nie pr�buje zagnie�dzi� si� w sercu Arabii i tym sposobem przej�� kontrol� nad handlem korzeniami i innymi egzotycznymi towarami, kt�re w�druj� t� drog�? �le na tym wyjdziemy, je�li Grecy po�o�� ap� na cynamonie, kardamonie, kadzidle i indygu. Nawet stal, z kt�rej kujemy miecze, dostarczaj� nam Persowie przez Arabi�, a konie dla naszych rydwan�w to arabskie rumaki.

Tak wi�c cesarz Julian, udaj�c w�ciek�o��, wyzywaj�c mnie od gad�w wobec ca�ego dworu, kiedy si� wyda�o, com uczyni� z pos�ugaczem, zes�a� mnie do tego spalonego kraju, �ebym przejrza� knowania Grek�w i, by� mo�e, nawi�za� stosunki polityczne z mo�nymi Saracenami�� takie, kt�re pozwol� mu ukr�ci� zap�dy Cesarstwa Wschodu. Przynajmniej tak mi si� wydaje, Horacjuszu. Musz� w to wierzy�, a tak�e sprawi�, �eby uwierzy� Cezar. Tylko poprzez oddanie cesarzowi wielkiej przys�ugi mog� si� wykupi� z tego nieszcz�snego miejsca, znale�� si� znowu w Rzymie, u boku cesarza i w twoich, kochany przyjacielu, obj�ciach.

* * *

Przedwczoraj wieczorem (dzi� m�j �smy dzie� w Mekce) Nikomedes ponownie zaprosi� mnie na obiad. Podobnie jak ja, mia� na sobie bia�y ubi�r Saracena, u pasa za� pi�kny sztylet w pochwie wysadzanej klejnotami. Przyjrza�em mu si� pokr�tce, nieco zdziwiony tym, �e gospodarz wita mnie z broni�, lecz on szybko przekaza� mi sw�j or�. Pomyli� m�j przestrach z zachwytem, a zwyczajem sarace�skim jest, jak si� dowiedzia�em, podarowa� go�ciowi przedmiot, kt�rym ten si� zachwyca.

Nie ucztowali�my w wy�o�onym terakot� salonie, gdzie podejmowa� mnie uprzednio, ale na ch�odnym dziedzi�cu przy pluskaj�cej fontannie. W�asn� fontann� uwa�a si� w tym kraju za oznak� dobrobytu. S�u�ba przynios�a wyborne wina, zak�ski i zimne sorbety. Zauwa�y�em, �e Nikomedes �yje na wz�r tutejszych zamo�nych kupc�w, i to �yje w wielkim przepychu.

Nie min�o du�o czasu, a przeszli�my do istotnej kwestii: co w�a�ciwie pragn�� uzyska� grecki cesarz, posy�aj�c do Mekki swojego legata. Czasem wydaje mi si�, �e je�li szpieg pragnie si� czego� dowiedzie�, najpr�dzej tego dokona, odrzucaj�c przebranie, aby odegra� rol� prostego, poczciwego, naiwnego cz�owieka, kt�ry m�wi to, co mu dyktuje serce.

Gdy�my wi�c siedzieli nad pieczonym ud�cem baranim i pulchnymi daktylami w ciep�ym mleku, zapyta�em:

�Czy cesarz Wschodu ma nadziej� wcieli� Arabi� do imperium?�.

Nikomedes parskn�� miechem.

�Trzeba by nie mie� rozumu, �eby si� na to porywa�. Nikt nigdy nie podbi� tych krain. Pr�bowali Ajgipcjanie, pr�bowali Persowie za czas�w Cyrusa, pr�bowa� Aleksander Wielki. August wys�a� korpus ekspedycyjny: dziesi�� tysi�cy ludzi, sze�� miesi�cy przedzierania si� naprz�d, sze��dziesi�t dni panicznej ucieczki. Chyba i Trajan pr�bowa�. Rzecz w tym, Korbulonie, �e Saraceni s� wolnymi lud�mi, wolnymi w swoich wn�trzach, a ich wolno�ci ty czy ja nie jeste�my w stanie przenikn�� umys�em. Nie mo�na ich podbi�, bo nie mo�na nimi rz�dzi�. Podbija� ich to jak ob�askawia� lwy lub tygrysy. Lwa mo�esz trzasn�� batem albo zat�uc na �mier�, lecz nie narzucisz mu swojej woli, nawet je�li b�dziesz go wi�zi� w klatce przez dwadzie�cia lat. Tutaj �yj� lwy pustyni. Rz�d w znanej nam formie nie ma tu racji bytu�.

�S� podzieleni na plemiona, prawda? Czy to nie forma rz�dzenia?�.

Wzruszy� ramionami.

�Oparta na wi�zach rodowych, niczym innym. Nie wyodr�bnisz z tego administracji pa�stwowej. Tutejsi ludzie troszcz� si� o krewnych, innych traktuj� jak potencjalnych wrog�w. Nie ma tu �adnego kr�la, rozumiesz? I nigdy nie by�o. S� tylko naczelnicy plemion, zwani emirami. Kraj nie podleg�y kr�lowi nigdy nie ugnie si� przed wol� cesarza. Cho�by�my obsadzili �o�nierzami p�wysep, wys�ali pi��dziesi�t legion�w, Saraceni po prostu rozp�yn� si� w pustyni, a potem za pomoc� strza�y i oszczepu wybij� nas jednego po drugim. Niewidzialny przeciwnik razi�by nas w terenie, kt�ry sam w sobie by�by naszym wrogiem. Ich nie da si� ujarzmi�, Korbulonie. Nie da si� i koniec�.

M�wi� rozp�omienionym, z pozoru szczerym g�osem. Grecy potrafi� udawa� szczero��.

�Wobec tego�� powiedzia�em�� mo�esz liczy� co najwy�ej na umow� handlow�. Na jak�� nieformaln� obecno�� przedstawicieli Bizancjum, ale nie na wcielenie regionu do imperium�.

Pokiwa� g�ow�.

�Mo�na tak rzec. Czy martwi si� tym tw�j cesarz?�.

�Na razie si� zastanawia. Nie chcieliby�my straci� dost�pu do towar�w, kt�re sprowadzamy z tej cz�ci �wiata. A tak�e z Indii i kraj�w le��cych dalej na wsch�d, sk�d kupcy docieraj� do nas przez Arabi�.

�Ale czego tu si� ba�, m�j drogi Korbulonie? Imperium jest jedno, czy� nie? Julian III zasiada na tronie w Rzymie, Maurycy Tyberiusz w Konstantynopolu, lecz obaj maj� na uwadze wsp�lne dobro wszystkich obywateli Rzymu. Dzieje si� tak, odk�d trzysta lat temu wielki Konstantyn podzieli� Cesarstwo�.

No tak, oczywi�cie. Oficjalna �piewka. Ale ja wiem swoje, ty wiesz swoje i Nikomedes Paflago�czyk wie swoje. Jednak�e dalsze roztrz�sanie tej sprawy wyda�o mi si� niestosowne. Chcia�em przej�� do lu�niejszych temat�w.

Tymczasem okaza�o si�, �e skierowanie rozmowy na inne tory nie b�dzie wcale �atwe. Wyra�aj�c swoje podejrzenia, narazi�em si� na kontrargumenty, kt�rych nie szcz�dzi� mi Nikomedes. Nie mia�em wyj�cia. Musia�em s�ucha�, kiedy oplata� mnie tak� sieci� s��w, �e chc�c nie chc�c, przyj��em jego spos�b rozumowania. Grecy, skuba�cy, maj� dryg do retoryki, a on mnie w dodatku ulula� s�odkim winem i napakowa� bezmiarem smako�yk�w, przez co straci�em zdolno�� oponowania. Nim sko�czy�, moje my�li by�y ow�adni�te wzajemnymi relacjami Wschodu i Zachodu.

Zapewnia� mnie na dwadzie�cia rozmaitych sposob�w, �e rozszerzenie wp�yw�w Cesarstwa Wschodniego na Arabi� Pustynn�, gdyby do tego dosz�o, nijak by nie zagrozi�o obecnej wymianie handlowej mi�dzy Cesarstwem Zachodnim a Arabi� i Indiami. Przypomnia�, �e le��ca na p�nocy Arabia Skalista od dawna znajduje si� pod w�adz� Cesarstwa Wschodniego, co dotyczy r�wnie� prowincji takich jak Syria Palesty�ska, Ajgyptos, Kapadocja i Mezopotamia, nie wspominaj�c o innych spalonych s�o�cem ziemiach, kt�re Konstantyn w chwili podzia�u pa�stwa odda� we w�adanie cesarza zasiadaj�cego na tronie w Konstantynopolu. Zauwa�y�, �e bizantyjskie wp�ywy w wymienionych prowincjach nie maj� �adnego wp�ywu na zamo�no�� Cesarstwa Zachodniego. Czy� nie mieszkaj� tam liczni kupcy z Zachodu?�� pyta�. Czy kto� im przeszkadza robi� interesy?

Trudno si� by�o z nim nie zgodzi�. Chcia�em zaprzeczy�, wspomnie� o setkach drobnych zatarg�w mi�dzy kupcami ze Wschodu i Zachodu, lecz akurat nic mi nie przychodzi�o do g�owy.

Wierz mi, Horacjuszu, �e w czasie tej rozmowy dziwi�em si� samemu sobie, �e dotychczas tak bardzo nie ufa�em Grekom. Wszak to nasi krewniacy, my�la�em. S� greckimi Rzymianami, my jeste�my rzymskimi Rzymianami, to prawda, lecz imperium jest jednym cia�em, wybranym przez bog�w do panowania nad �wiatem. Z�ota moneta bita w Konstantynopolu jest identyczna co do wagi i wzoru jak ta, kt�r� bije si� w Rzymie. Na jednej widnieje imi� i podobizna cesarza Wschodu, na drugiej�� imi� i podobizna cesarza Zachodu, lecz to jedyna r�nica. Monety s� dopuszczone do obiegu w obu cesarstwach. Ich dobro naszym dobrem, nasze dobro ich dobrem. I tak dalej, i dalej�

Kiedy jednak rozmy�la�em o tych rzeczach, Horacjuszu, zrodzi�o si� we mnie ponure przekonanie, �e gasz� ostatni w�t�y promyk nadziei na uwolnienie si� z krainy pra��cego piasku i nagich, bezdrzewnych g�r. Musz� w jaki� spos�b, o czym pisa�em w poprzednim li�cie, uwiarygodni� s�owa: �Sp�jrz, cesarzu, jak ci wiernie s�u��!�, aby on odpowiedzia�: �S�usznie� uczyni�, s�ugo dobry i sumienny�� i pozwoli� mi cieszy� si� dworskimi przyjemno�ciami. A�eby tak si� sta�o, przekonam cesarza, �e ma tu wrog�w, i poucz� go, jak sobie z nimi poradzi�. Tylko kto ma by� wrogiem? Gdzie go szuka�?

Wieczerza dobieg�a ko�ca. Nikomedes klaskaniem wezwa� s�ug�, kt�ry stawi� si� z butelk� wybornego z�ocistego likieru, podobno wyrabianego w piaszczystym ksi�stwie nad Zatok� Persk�. Trunek pali� w gardle i m�ci� umys�.

Przeprowadzi� mnie przez kilka pokoj�w, wskazuj�c pere�ki swojej kolekcji kurioz�w i antyk�w�� zachwycaj�cej, co by�em w stanie oceni� mimo zamroczenia. Greckie figurki z br�zu, majestatyczne ajgipskie rze�by z czarnego kamienia, dziwne drewniane maski o barbarzy�skich rysach, wykonane, jak mi powiedzia�, gdzie� w niezbadanych rejonach skwarnej Afryki. I wiele innych rzeczy.

O ka�dym egzemplarzu wyra�a� si� z najwy�szym znawstwem. Dotar�o ju� do mnie, �e pan domu jest nie tylko zr�cznym dyplomat�, ale te� osob� wp�ywow� i szanowan� we wschodniej po�owie imperium, a do tego niezgorszym uczonym. By�em mu wdzi�czny za to, �e wyci�ga� do mnie pomocn� d�o� w ci�gu pierwszych dni mojego samotniczego zes�ania�� do wysiedlonego, nieszcz�liwego rzymskiego arystokraty, pozbawionego wszystkiego, co mu by�o drogie, obcego w obcym kraju. Zarazem wiedzia�em, �e liczy� na moj� wdzi�czno��, �e rozmy�lnie schwyta� mnie w potrzask przyja�ni i zobowi�zania, abym wyra�a� si� przychylnie o legacie w Mekce, gdybym kiedy� powr�ci� do swojego pana, cesarza Juliana III.

Tylko czy wr�c�?�� oto jest pytanie.

W�a�nie, oto jest pytanie. Czy jeszcze zobacz� Rzym z zielonymi wzg�rzami i pa�ace z l�ni�cego marmuru, Horacjuszu? Czy mo�e zawsze b�d� si� sma�y� w �arze tego pustynnego pieca?

* * *

Nie maj�c okre�lonego zaj�cia ani znajomych poza Nikomedesem, kt�rego towarzystwo nie zawsze by�o mi�e, w ci�gu nast�pnych dni skraca�em sobie czas tu�aniem si� po mie�cie. Min�� pierwszy wstrz�s, jakiego dozna�em po zamieszkaniu w tej paskudnej okolicy. W pewnym stopniu zaczyna�em si� przystosowywa� do nowej rzeczywisto�ci, w kt�rej si� znalaz�em. Pogodziwszy si� z brakiem rzymskich uciech, postanowi�em si� jako� rozerwa�. Nie ma takiego miejsca na �wiecie, cho�by najn�dzniejszego, gdzie cz�owiek szukaj�cy rozrywek nie znalaz�by czego� dla siebie.

A wi�c od czasu napisania poprzedniego listu przemierza�em Mekk� wzd�u� i wszerz, niebrukowane aleje tudzie� w�skie uliczki i przesmyki, kt�re si� z nimi krzy�uj�. Moja obecno�� nikomu szczeg�lnie nie wadzi, cho� bywaj� chwile, kiedy mam wra�enie, �e zatrzymuje si� na mnie czyj� zimny, przenikliwy wzrok.

Jak wiesz, jestem w Mekce jedynym Rzymianinem z Zachodu, lecz nie jedynym cudzoziemcem. Na targowiskach widuj� Pers�w, Syryjczyk�w, Etiopczyk�w i, oczywi�cie, wielu Grek�w. Cz�sto mo�na spotka� przybyszy z Indii: smag�ych, smuk�ych �udzi z wyrazistymi, b�yszcz�cymi oczami, rzadziej natomiast Hebrajczyk�w, kt�rzy przewa�nie mieszkaj� w Ajgyptos po drugiej stronie Morza Czerwonego. Ajgyptos jest ich ojczyzn� od tysi�cy lat, aczkolwiek wida�, �e s� plemieniem pustynnym, pochodz�cym z kt�rego� s�siedniego kraju. R�ni� si� od Ajgipcjan j�zykiem, kultur� i religi�. W nieodleg�ej przesz�o�ci zacz�li si� rozprzestrzenia� od swoich osad nad Nilem ku s�siednich ziemiom, dlatego docieraj� i tutaj. Nikomedes opowiada� mi o nich.

Ci Hebrajczycy to niezwykli ludzie. Najciekawsze jest to, �e wierz� w jednego boga, twardego i surowego, kt�rego nie mo�na zobaczy� ani przedstawia� na �adnym obrazie. Bogowie innych lud�w s� przez nich pogardzani, uwa�ani za czczy wymys�, istoty z ba�niowych poda�, taka forma bez tre�ci. Niekoniecznie s� w b��dzie, bo czy kto� z nas ogl�da� na w�asne oczy Apolla, Merkurego lub Minerw�? Wi�kszo�� lud�w, kieruj�c si� zdrowym rozs�dkiem, nie kpi z cudzych przekona� religijnych, gdy tymczasem Hebrajczycy z t�pym uporem tr�bi� o zaletach swojej religii, innych za� l�� bez opami�tania, nazywaj� g�upcami i ba�wochwalcami.

Jak si� �atwo domy�li�, nie przysparza im to przyjaci� w s�siedztwie. Ale to nar�d zaradny, bieg�y w rolnictwie i sztuce nawadniania, maj�cy nadzwyczajn� smyka�k� do interes�w. Dlatego Nikomedes zabiega o ich wzgl�dy. Twierdzi, �e posiadaj� najlepsze ziemie w p�nocnej cz�ci kraju, �e spo�r�d nich wywodz� si� najbogatsi bankierzy w Mekce, �e ca�kowicie kontroluj� lokalny rynek uzbrojenia i narz�dzi rolniczych. Znajomo�� z kilkoma wysoko postawionymi Hebrajczykami by�aby dla mnie korzystna, tote� snuj�c si� po targowiskach, podejmuj� pr�by w tym kierunku, na razie bezskuteczne.

Ka�de targowisko w czym� si� specjalizuje, ka�de oferuje inny rodzaj towaru. Przejrza�em je wszystkie.

Na jednym, oczywi�cie, handluje si� przyprawami. Mo�na zakupi� bia�y i czarny pieprz z wora, tak samo czosnek, kminek i szafran, nadto olejek sanda�owy i kasj�, aloes, nard i wysuszone aromatyczne li�cie, zwane malabatron, i co niemiara innych, nie znanych mi rzeczy. W okre�lonych dniach tygodnia handluje si� wielb��dami; te dziwne zwierz�ta przechodz� z r�ki do r�ki po zajad�ych targach, kt�re niejednokrotnie ko�cz� si� awantur�. Podszed�em do jednej z tych bestii, �eby j� lepiej pozna�, a ta mi ziewn�a przed nosem, jakbym by� nic nie znacz�cym w��cz�g�. Na osobnym targowisku sprzedaje si� tkanin�, w tym mu�lin, jedwab i bawe�n� z Indii i Ajgyptos, na jeszcze innym�� bo�k�w w rozmaitych postaciach. Widzia�em, jak obok straganu przechodzi� Hebrajczyk: spojrza� gniewnie, splun�� i wykona� �wi�ty znak swojego ludu. Oddzielnie handlowano winami, oddzielnie wonno�ciami, a tak�e mi�sem i zbo�em. Gdzie indziej hebrajscy kupcy wystawiali przedmioty z �elaza. By� te� bazar z najr�niejszymi owocami; granaty, pigwy, cytrony i cytryny, kwa�ne pomara�cze, winogrona i brzoskwinie, a wszystko to po�rodku najgorszej pustyni, jak� mo�na sobie wyobrazi�!

Oczywi�cie, jest r�wnie� targ niewolnik�w, gdzie natkn��em si� na niezwyk�ego cz�owieka o imieniu Muhammad.

W Mekce targ niewolnik�w t�tni �yciem jak w ka�dym miejscu na �wiecie, co dowodzi, ile bogactw kryje si� za zwodniczo n�dzn� mask�, kt�r� miasto pokazuje przybyszom. To �wietnie prosperuj�cy o�rodek handlu ludzkim towarem; kupcy cz�stokro� przybywaj� z daleka, z Syrii i znad Zatoki Perskiej, �eby przejrze� ostatnie �upy �owc�w niewolnik�w i wybra� jaki� egzotyczny okaz. Chocia� drewno jest luksusem w tym pustynnym kraju, wzniesiono tradycyjne podwy�szenie z belek i desek, a na tyczkach rozpi�to daszek. Pod nim, czekaj�c na nabywc�, zbi� si� sm�tny t�umek golas�w. Pochodzili z r�nych stron, najcz�ciej z Azji i Afryki: czarni jak noc Etiopczycy, krzepcy i jeszcze ciemniejsi Nubijczycy, Czerkiesi i Awarowie o jasnej karnacji i p�askich twarzach, ro�li mieszka�cy p�nocy, zapewne te� Persowie i Hindusi. Pewien pos�pny, s�omianow�osy m�czyzna m�g� by� Brytem lub Teutonem. Licytacje odbywa�y si�, rzecz jasna, w j�zyku sarace�skim, wi�c nie rozumia�em ani s�owa. Mog�em tylko przypuszcza�, �e to zwyk�y kr�tacki be�kot, na kt�ry nikt si� nie nabierze: jak to ho�a, pon�tna turecka dziewoja jest w swoim kraju kr�lewn�, jak to gniewny, brodaty Libijczyk by� pierwszorz�dnym wo�nic� rydwanu, zanim jego pan popad� w d�ugi i zosta� zmuszony go sprzeda�.

Trzy dni temu, gdy w po�udnie mija�em miejsce licytacji, akurat wystawiano na sprzeda� trzy gibkie, ogorza�e wszetecznice, o kt�rych mo�na s�dzi栗 wnosz�c z bezwstydnych ruch�w i u�miech�w�� e s� do�wiadczonymi dziwkami, zapewne przysz�ymi na�o�nicami wielkiego emira. Nie mia�y na sobie nic opr�cz brz�cz�cych bransolet ze srebrnych monet na r�kach i nogach. �mia�y si�, ko�ysa�y piersiami i mruga�y zalotnie do t�umu, �eby �mielej licytowano z korzy�ci� dla sprzedawcy, kt�ry by�, jak si� dowiedzia�em, ich wujem lub bratem.

Zatrzyma�em si� na chwil�, �eby popatrze�, bo by�o to barwne widowisko. Zaledwie wbi�em si� w ci�b�, kiedy stoj�cy obok m�czyzna niespodziewanie odwr�ci� si� do mnie i mrukn�� d�wi�cznym tonem furiata, kt�ry ledwie panuje nad w�ciek�o�ci�:

��winie! Powinno si� ich wych�osta� i przegna� na pustyni� na pastw� szakali!�.

Pos�ugiwa� si� zno�n� grek�, wypowiadaj�c s�owa szeptem nami�tnym i poruszaj�cym, g�osem zabarwionym nader rzadko spotykan� melodyjno�ci�. Zupe�nie jakby s�owa tak bardzo nabrzmia�y w jego sercu, �e musia� natychmiast da� im upust, bez wzgl�du na to, kto ma je us�ysze�.

Moc tego nadzwyczajnego g�osu w po��czeniu z miotaj�cymi nim uczuciami wstrz�sn�a mn� do g��bi. Mia�em wra�enie, �e �ciska mnie imad�o. Gapi�em si� na niego. Pr�y� si� jak ci�ciwa, gdy �ucznik puszcza strza��, i a� dygota� ze z�o�ci.

Czu�em, �e trzeba co� powiedzie�. Nic m�drego nie przychodzi�o mi do g�owy, wi�c rzek�em:

�Masz na my�li te dziewki?�.

�Tych, co trzymaj� niewolnik�w. Te kobiety s� w�asno�ci� pana, nie ci��y na nich wina. Nie nale�y ich jednak zmusza� do nierz�du, jak czyni� to ci zwyrodnialcy�.

Naraz si� pomiarkowa�, sam troch� zmieszany swoj� bezpo�rednio�ci�.

�Wybacz�� rzek� du�o �agodniej�� e si� tak bez pytania zwierzam do ucha nieznajomego, kt�rego z pewno�ci� nie obchodz� moje wynurzenia�.

�Wr�cz przeciwnie, twoje s�owa mnie zaciekawi�y. Rad bym us�ysze� wi�cej�.

Przygl�da�em mu si� bacznie. Przemkn�a mi przez g�ow� my�l, �e mo�e by� Hebrajczykiem: niesmak i oburzenie, jakie okaza� na widok tej marnej namiastki handlu �ywym towarem, m�g�by �wiadczy�, �e jest rodakiem tamtego narowistego cz�owieka, kt�ry zawrza� gniewem na targu bo�k�w. Pami�tasz, �e postanowi�em zaznajomi� si� z przedstawicielami tej rasy szczwanych kupc�w. Wystarczy� wszak�e uwa�ny rzut oka na jego twarz i odzienie, by si� przekona�, �e to czystej krwi Saracen.

Tchn�� niespo�yt� si�� i charyzm�. By� to wysoki i szczup�y m�czyzna z g�st� faluj�c� brod�, ciemnow�osy i przystojny, w wieku trzydziestu pi�ciu lat lub troch� starszy, obdarzony przenikliwym wzrokiem i ciep�ym, �yczliwym u�miechem, kt�ry sta� w sprzeczno�ci z deprymuj�c� dziko�ci� jego spojrzenia. Ksi��ca postawa, wyszukany spos�b m�wienia, kosztowne ubranie�� wszystko to wskazywa�o, �e by� szlachetnie urodzonym, bogatym cz�owiekiem, powi�zanym z miejscow� �mietank�. Od razu zrozumia�em, �e przyda mi si� bardziej ni� jakikolwiek Hebrajczyk. Dlatego poci�gn��em go za j�zyk, pytaj�c o przyczyn� tej spontanicznej krytyki handlu nierz�dnicami. Nie wahaj�c si� ani chwili, paln�� d�ug�, p�omienn� tyrad�, nieprzejednan� w tre�ci, mimo �e wypowiedzian� tym samym poruszaj�cym, �piewnym tonem, na temat grzesznego �ycia swoich rodak�w. A jacy to s� grzesznicy! Nierz�d to ich najl�ejsze przewinienie. Nie spodziewa�em si� spotka� tutaj drugiego Katona.

�Wystarczy si� rozejrze�!�� ci�gn��.�� Mekka sta�a si� niezg��bion� otch�ani� nieprawo�ci. Widzia�e� ba�wany sprzedawane na ka�dym rogu, wystawiane w sklepach i domach na zaszczytnych miejscach? Fa�szywi bogowie, powiadam ci, albowiem prawdziwy i jedyny B�g nie mo�e mie� �adnej podobizny. Zauwa�y�e� pod�ych oszust�w na targowiskach? Widzisz, jak m�owie bezwstydnie ok�amuj� �ony, kt�re nie pozostaj� im d�u�ne? A hazard, a pija�stwo, a kurestwo, a wa�nie mi�dzy bra�mi?�.

D�ugo jeszcze wymienia�. Domy�lam si�, �e ca�a ta fala oskar�e� wzbiera w jego sercu, �eby znale�� sobie uj�cie, gdy nadarzy si� nowy ch�tny s�uchacz. A jednak nie m�wi� tego z pogard� i nienawi�ci�, lecz z niejakim zmieszaniem; bardziej smuci� si�, ni� z�o�ci� upadkiem moralnym swoich braci�� takie odnios�em wra�enie.

Na moment zamilk�, �eby zn�w zmieni� ton, jakby si� zreflektowa�, �e niegrzecznie jest m�czy� nieznajomego upartym ciskaniem grom�w.

�Raz jeszcze b�d� �askaw wybaczy� mi gniewne uniesienie. Mam w tej materii silne przekonania. Chcia�bym, �eby to by�a moja najgorsza wada. Je�li si� nie myl�, jeste� Rzymianinem, kt�ry z nami zamieszka?�.

�Leoncjusz Korbulon, do us�ug. Z Rzymianina Rzymianin, jak mawiam.�� Troch� pompy nie zaszkodzi.�� Pochodz� ze staro�ytnego rodu, kt�rego �lady mo�na znale�� w Syrii i innych cz�ciach Azji�.

�Ach, tak. Ja jestem Muhammad, syn Abdullaha, kt�ry by� synem��.

Zapomnia�em ju�, czyj syn czyim by� synem, bo wielu wymieni�. Saraceni potrafi�, przedstawiaj�c si�, przywo�a� bez zaj�kni�cia pi�� czy sze�� ostatnich pokole�. Nie umia�em spami�ta� wszystkich obcych, barbarzy�skich imion. Na pewno m�wi�, �e nale�y do jednego z najwi�kszych stowarzysze� kupieckich w Mekce, kt�rego nazwa brzmi jak �Kurajsz�.

Wydawa�o mi si�, �e w kr�tkim czasie po��czy�y nas nierozerwalne wi�zy, tak siln� mia� osobowo��. Nie chcia�em si� z nim rozstawa�. A poniewa� by�a to pora po�udniowego posi�ku, zaproponowa�em, �eby�my zjedli razem, i zaprosi�em go do swojej willi. Odpowiedzia�, �e skoro jestem go�ciem w Mekce, nie godzi mu si� bawi� u mnie w go�cinie, dop�ki nie zaznam jego go�cinno�ci. Ani my�la�em si� spiera�. Zauwa�y�em, �e Saraceni s� wyj�tkowo wyczuleni na tym punkcie.

�Chod�� rzek�, kiwaj�c r�k�.

W takich oto okoliczno�ciach po raz pierwszy wszed�em do domu zamo�nego kupca w Mekce.

* * *

Willa Muhammada, syna Abdullaha, nie r�ni�a si� tak bardzo od willi Nikomedesa, cho� by�a znacznie wi�ksza: otoczony murem dziedziniec, na �rodku fontanna, jasne i przewiewne pokoje, na �cianach mozaiki z wielobarwnych p�ytek. Tyle �e Muhammad nie zbiera� antyk�w. Odnosi�em wra�enie, �e prawie nic nie posiada. W domu panowa�a wszechobecna skromno��. I, oczywi�cie, ani �ladu bo�k�w, tak popularnych w�r�d mieszka�c�w Mekki.

Ma��onka Muhammada pojawi�a si� na jedno mgnienie oka. Na imi� ma chyba Chadid�a i z wygl�du jest du�o starsza od m�a, czego potwierdzenie zreszt� pad�o z jego ust. Dwie c�rki przemkn�y r�wnie b�yskawicznie. Jedli�my sami, usadowieni na s�omianych matach po�rodku olbrzymiej, pustej komnaty. Muhammad siedzia� po marynarsku ze skrzy�owanymi nogami i najwidoczniej odpoczywa� w tej pozycji. Te� spr�bowa�em, lecz kosztowa�o mnie to tyle wysi�ku, �e po chwili wr�ci�em do zwyczajnego u�o�enia cia�a. Marzy�em o poduszce, �eby pod�o�y� j� pod �okie�, lecz nie chcia�em pro�b� obrazi� gospodarza. Posi�ek by� skromny: mi�so z rusztu, j�czmie� z melonem i czysta woda do popicia. Zapewne Muhammad nie przepada� za winem.

M�wi� o sobie zupe�nie bez ogr�dek, jakby�my byli krewnymi mieszkaj�cymi w wielkim oddaleniu, kt�rzy si� spotkali po raz pierwszy w �yciu. Dowiedzia�em si�, �e ojciec Muhammada zmar� przed jego narodzinami, a matka �y�a niewiele d�u�ej, tote� wychowywa� si� w niedostatku pod opiek� wujka. Z jego opowie�ci wy�ania�y si� obrazy samotnego dzieci�stwa, up�ywaj�cego na w�dr�wkach po ja�owych, skalistych wzg�rzach za miastem i, mo�e od wczesnych lat ch�opi�cych, rozwa�aniach wielkich kwestii ducha i wieczno�ci, kt�re niezaprzeczalnie nurtuj� go do dzisiaj.

W dwudziestym pi�tym roku �ycia poszed� do s�u�by u kobiety imieniem Chadid�a, pi�tna�cie lat starszej od niego maj�tnej wdowy, kt�ra wnet si� w nim zakocha�a i mu si� o�wiadczy�a. Opowiada� mi o tym bez cienia skr�powania. Zreszt�, jak mniemam, nie ma powod�w do wstydu. Ilekro� o niej m�wi, wyraz szcz�cia go�ci na jego twarzy. Urodzi�a mu syn�w i c�rki, chocia� tylko c�rki prze�y�y. Bogactwa, w kt�re dzi� op�ywa, prawdopodobnie stanowi� owoc zaradnego zarz�dzania maj�tkiem, wniesionym w posagu przez �on�.

Nie zada� ani jednego pytania o Rzym, Konstantynopol czy inny kraj poza granicami Arabii Pustynnej. Mimo �e ma g��boki, ch�onny umys�, oboj�tne mu s� mocarstwa tego �wiata. Przypuszczalnie ca�e �ycie tkwi� w Mekce, chocia� wspomnia�, �e kiedy� wyprawi� si� do samego Damaszku. Uwa�a�bym go za prostaczka, Horacjuszu, lecz wiem, �e ma nader z�o�on� natur�.

Wr�cz pasjonuje si� koncepcj� jedynego Boga. Jak wszystkim wiadomo, od najdawniejszych czas�w forsuj� j� Hebrajczycy. Niew�tpliwie Muhammad wielokrotnie prowadzi� dysputy z przedstawicielami tego ludu i cz�ciowo przej�� ich filozofi�. Z pewno�ci� s�ysza�, jak oddaj� cze�� swemu wynios�emu i niepoznawalnemu Bogu i jak gardz� zabobonami mieszka�c�w Mekki, kt�rzy k�aniaj� si� niezliczonym bo�kom, obnosz� si� z talizmanami, wyra�aj� swoje naiwne uwielbienie s�o�cu, ksi�ycowi, gwiazdom, planetom i nieprzebranym hordom demon�w. Wcale si� z tym nie kryje: s�ysza�em, jak powo�ywa� si� na dawnego proroka Abrahama, kt�rego darzy wielk� estym�, a tak�e na niejakiego Moj�esza, p�niejszego przyw�dc� plemienia.

Twierdzi, �e dozna� szczeg�lnego ol�nienia. Dost�pi� go podobno w nagrod� za �arliw� modlitw� i kontemplacj�. Cz�sto udawa� si� w g�ry za miasto, gdzie w ustronnej grocie oddawa� si� samotnym medytacjom. Pewnego razu zosta�a mu dana, jakby za po�rednictwem niebia�skiego pos�a�ca, �wiadomo�� jedno�ci Boga.

Muhammad nazywa swojego boga Allachem. Ledwie zaczyna o nim m�wi�, zachodzi w nim zdumiewaj�ca przemiana. Jego twarz promienieje. Oczy upodabniaj� si� do dw�ch latarni. G�os si� brata z muzyk� i poezj�, a� powstaje wra�enie, �e to sam Apollo.

Nie spos�b, dowodzi, poj�� natury Allacha, tak bardzo nad nami g�ruje. Inne ludy widz� w swoich bogach bohater�w opowie�ci, opowiadaj� barwne i niestworzone historie o ich w�dr�wkach po �wiecie, k��tniach z �onami, przygodach na polu bitwy, ponadto wznosz� pos�gi, przedstawiaj�ce ich jako m�czyzn lub kobiety, lecz Allach to co innego. O Allachu nie opowiada si� bajek. On nie jest wysokim m�czyzn� o w�adczym obliczu i bujnej brodzie, gnanym wieloma pragnieniami, kim� na kszta�t, powiedzmy, mo�nego imperatora. Tak wi�c g�upot� jest i zarazem blu�nierstwem wymy�lanie jego podobizny, jak to czynili staro�ytni Grecy ze swoimi bogami Zeusem, Afrodyt� i Posejdonem, czy my z Jowiszem, Wenus i Marsem. Allach sam w sobie jest si�� stw�rcz�, budowniczym wszech�wiata, zbyt pot�ny i niezmierzony, �eby mo�na mu by�o dorobi� podobizn�.

Zapyta�em Muhammada, dlaczego�� skoro wizerunek Boga jest blu�nierstwem�� wolno nada� mu imi�. Bo na pewno w pewnym stopniu jest to wizerunek. Muhammada ucieszy�a moja przenikliwo��. Wyt�umaczy� mi zaraz, �e �Allach� nie jest imieniem w �cis�ym znaczeniu tego s�owa, jak imieniem jest �Muhammad� lub �Leoncjusz Korbulon�, lub Jowisz. Ten wyraz w j�zyku Saracen�w po prostu oznacza �boga�.

W przekonaniu Muhammada fakt, �e istnieje tylko jeden b�g, kt�rego natura jest abstrakcyjna i niezrozumia�a dla zwyk�ych �miertelnik�w, jest wspania�ym, nadrz�dnym prawem, z kt�rego wywodz� si� wszystkie inne prawa. Prawdopodobnie nie dopatrzysz si� w tym sensu, Horacjuszu (mnie te� si� to nie uda�o), �aden z nas jednak nie urodzi� si� filozofem. Ciekawe, �e cz�owiek potrafi tak gor�co wierzy� w to, co jest przedmiotem jego wiary. Do tego stopnia, �e s�uchaj�c go, ulegasz prostocie i pi�knu jego przekona�, a tak�e mocy, z jak� o nich opowiada. W pewnej chwili sam chcesz zawo�a� wszem wobec: Tak, wierz� w Allacha!

Swoje wyznanie wiary wyg�osi� z niezwyk�� lekko�ci�, ale te� przepot�n� bezceremonialno�ci�; w�a�nie tak si� rzeczy maj� w tym surowym, bezkompromisowym pustynnym kraju. Stanowczo si� sprzeciwia sk�adaniu ho�du bo�kom, wymy�laniu bajek i twierdzeniom, jakoby ruchy cia� niebieskich kierowa�y ludzkim �yciem. Nie pok�ada ufno�ci w wyroczniach i czarach. Nic sobie nie robi z dekret�w kr�l�w i ksi��t. Uznaje wy��cznie w�adz� swojego odleg�ego, wszechmocnego i nieugi�tego Boga, kt�rego naczelnym i niepodwa�alnym przykazaniem jest to, �eby�my wiedli cnotliwe, pobo�ne �ycie w poszanowaniu bli�niego. Ci, kt�rzy post�puj� zgodnie z nakazami Allacha, w dniu ostatecznym spotkaj� si� w raju. Pozostali zst�pi� do najstraszliwszych piekie�. Muhammad nie zamierza spocz��, dop�ki ca�a Arabia nie zostanie wyrwana z odr�twienia, zwyrodnienia i grzechu, nie odda si� we w�adanie Boga Jedynego, a rozrzucone, zwa�nione plemiona nie zjednocz� si� w jeden wspania�y nar�d, rz�dzony przez niezwyci�onego kr�la, or�downika boskich praw.

Ma godn� podziwu moc przekonywania. Powiadam ci, kiedy sko�czy�, wydawa�o mi si�, �e czuj� wszechw�adn� obecno�� Allacha. Czy� to nie zaskakuj�ce, a po trosze i zatrwa�aj�ce, �e Muhammad wzbudzi� we mnie�� nawet we mnie�� takie uczucia? By�em zachwycony. Gdy jednak przesta� mnie naucza�, oprzytomnia�em i sta�em si� znowu sob�.

�I c� rzekniesz?�� zapyta�.�� Czy mo�e by� w tym cho� ziarno nieprawdy?�.

�Nie czuj� si� na si�ach o tym rozstrzyga栗 odpar�em roztropnie, �eby nie obrazi� swojego nowego, nietuzinkowego przyjaciela, zw�aszcza przy jego stole.�� My, Rzymianie, przywykli�my traktowa� z wyrozumia�o�ci� inne religie. Je�li kiedy� odwiedzisz nasz� stolic�, zobaczysz �wi�tynie po�wi�cone dziesi�tkom bog�w, stoj�ce obok siebie. Twoim naukom na pewno nie mo�na odm�wi� pi�kna�.

�Pi�kna? Pyta�em o prawd�. Wszystkie wierzenia traktujecie jednakowo, st�d wniosek, �e �adne nie wydaje si� wam prawdziwe. A mo�e si� myl�?�

Zacz�li�my dyskusj�. Cofn�wszy si� do lat szkolnych, przytacza�em maksymy Platona i Marka Aureliusza, by dowie��, �e wszyscy bogowie s� odzwierciedleniem prawdziwej bosko�ci. Daremnie. Natychmiast dostrzeg� moj� rzymsk� oboj�tno�� wobec religii. Je�li wierzysz, tak jak my, �e jeden b�g wart jest drugiego, to nale�a�oby przyj��, �e sami bogowie nie s� do niczego potrzebni, to samo religia. Chyba �e do odwracania uwagi ni�szych warstw spo�ecze�stwa, aby nie dawa�y upustu �alom z powodu n�dzy doczesnej egzystencji. Zasada ��yj i pozw�l �y�, zastosowana do kultu Mitry, Dagona, Baala i innych b�stw, kt�rych �wi�tynie kwitn� w Rzymie, w spos�b oczywisty potwierdza t� tez�. Muhammad gardzi takim podej�ciem do religii.

Wyczuwa�em w nim rosn�ce wzburzenie, a poniewa� nie chcia�em, �eby gorycz zatru�a przyjemn� rozmow�, usprawiedliwi�em si� zm�czeniem i poprosi�em o doko�czenie dyskusji innym razem.

* * *

Wieczorem, po raz kolejny zaproszony na wieczerz� przez Nikomedesa Paflago�czyka, z g�ow� nabit� my�lami, kt�re wszczepi� we mnie Muhammad, zapyta�em, czy nie powiedzia�by mi czego� wi�cej o tej niezwyk�ej osobie.

�O nim m�wisz!�� Nikomedes zachichota�.�� C� to, Korbulonie, z szale�cami przestajesz?�.

�Nie wygl�da na szalonego�.

�A jak�e, kiedy sprzedaje ci wielb��da lub w�r szafranu. Poddaj mu temat zwi�zany z religi�, a zobaczysz innego cz�owieka�.

�Szczerze m�wi�c, dzi� po po�udniu odbyli�my d�ug� filozoficzn� rozmow�. By�em pod wra�eniem. Nigdy nie s�ysza�em czego� podobnego�.

�Wcale mnie to nie dziwi. Nieszcz�liwiec powinien si� st�d wyrwa�, p�ki ma mo�liwo��. Je�li nie zmieni swojego zachowania, pewnego dnia znajd� na wydmach jego cia�o. Nikogo to specjalnie nie zaskoczy�.

�C� takiego czyni?�

�Z�orzeczy na obcych bog�w, ot co. Bo widzisz, Korbulonie, mieszka�cy tego miasta oddaj� cze�� trzystu b�stwom, z kt�rych ka�de posiada w�asn� kaplic�, zast�p kap�an�w i zak�ad produkuj�cy bo�ki na potrzeby pielgrzym�w. Muhammad chcia�by je wszystkie pozamyka�, je�li dobrze rozumiem jego zamiary. Czy� nie tak?�.

�By� mo�e. Z ca�� pewno�ci� odwraca si� z obrzydzeniem od ba�wan�w i ba�wochwalc�w�.

�To prawda. Do niedawna propagowa� sw�j kult jedynie w rodzinie, s�ucha�a go nik�a garstka ludzi. Zbierali si� u niego w domu i w szczeg�lny spos�b modlili do swojego wyj�tkowego boga. Niewinna rozrywka, rzek�bym. A� tu od pewnego czasu s�ycha�, �e dzia�a coraz �mielej, nagabuje tego i tamtego, bada, jak s� przyjmowane jego buntownicze pomys�y na zreformowanie sarace�skich lud�w. Chyba dlatego ci� dzisiaj przekabaci�. Nie spotka go nic z�ego, p�ki b�dzie rozprawia� o religii z kim� takim jak my, poniewa� Rzymianie podchodz� do tych spraw z dystansem. Ale nie Saraceni. Nie minie wiele czasu, wspomnisz moje s�owa, a przystroi si� w pi�rka proroka i rozpocznie publiczne nauczanie. Stoj�c na g��wnym placu, b�dzie straszy� przekle�stwem i ogniem ka�dego, kto obstaje przy dawnych obyczajach. Wtenczas lud go zabije. Tutaj dawne obyczaje przynosz� zysk, a miasto wszystko, co czyni, czyni z ch�ci zysku. Muhammad szerzy wywrotowe idee, kt�re nie b�d� tolerowane w Mekce. Lepiej niech patrzy pod nogi.�� Wyszczerzy� z�by w u�miechu:�� Tak czy inaczej, zabawny �otrzyk, nieprawda�, Korbulonie? Jak si� domy�lasz, nieraz sobie z nim gaw�dzi�em�.

* * *

Je�li chcesz wiedzie�, Horacjuszu, Nikomedes myli si� i nie myli w odniesieniu do Muhammada.

Oczywi�cie, ma racj�, m�wi�c, �e Muhammad dojrzewa do publicznego nauczania religii. Dowodem tego spos�b, w jaki narzuci� mi si� na targu niewolnik�w. I ta jego gadka, �e nie poprzestanie, dop�ki Arabia nie odda si� we w�adanie Boga Jedynego. Nietrudno przewidzie�, �e jeszcze troch� i b�dzie zwalcza� ba�wochwalc�w.

Podczas posi�ku Muhammad wyja�ni� mi w kr�tkich s�owach, �e Allach, przekazuj�c ludzko�ci swoje zalecenia dotycz�ce dobra i z�a, pos�uguje si� prorokami, powo�ywanymi z ludu raz na tysi�c lat. Takimi w�a�nie prorokami byli Hebrajczycy Abraham i Moj�esz. S�dz�, �e uwa�a si� za ich nast�pc�.

Moim zdaniem, Grek jest w b��dzie, twierdz�c, �e Muhammad, t�pi�c zabobony rozw�cieczonych s�siad�w, zginie w�a�nie z ich r�ki. Nie w�tpi�, �e na pocz�tku b�d� chcieli go zg�adzi�. Je�li jego nauki si� rozpowszechni�, rzesze kap�an�w i rze�biarzy strac� prac�, ucierpi ca�a miejscowa gospodarka. Nikt nie b�dzie tym zachwycony. Ale ma tak siln� osobowo��, �e chyba z�amie ich op�r. Na Jowisza, ledwie si� rozp�dzi�, a ju� o ma�o co nie uwierzy�em we wszechmoc boskiego Allacha! Takim czy innym sposobem przekona ich do swej wiary. Nie mam poj�cia, jak tego dokona, ale to cz�owiek kuty na wszystkie cztery nogi, pustynny kupiec z krwi i ko�ci; da im co� takiego, �e ch�tnie zrezygnuj� z dotychczasowych wierze� na rzecz jego zasad. Allach i nikt inny b�dzie bogiem tych ziem, kiedy Muhammad uko�czy swoje �wi�te dzie�o.

Musz� to sobie gruntownie przemy�le�. Niecz�sto spotyka si� ludzi o tak wielkiej, pora�aj�cej charyzmie. Jego si�a nie daje mi spokoju; z podziwem wspominam tamt� chwil�, kiedy nawr�ci� mnie na wiar� w Boga Jedynego. Ciekawe, czy nie mo�na by jako� pos�u�y� si� moc� Muhammada, �eby nak�oni� ludzi do s�u�by imperium; rozumiem przez to s�u�b� Julianowi III Augustowi. Dzi�ki temu pozyska�bym �ask� u cesarza i zas�u�y� na powr�t z arabskiego zes�ania.

Na razie to tylko mrzonki. Mo�e da�oby si� go nam�wi�, �eby napu�ci� rodak�w na coraz liczniejszych w tej cz�ci �wiata Grek�w. Taki pomys� chodzi mi po g�owie. W tym tygodniu mam mn�stwo czasu do rozmy�la�, bo z braku towarzystwa b�d� sam sobie dotrzymywa� kompanii. Muhammad, kt�ry co rusz wyje�d�a w interesach, uda� si� do jednej z nadmorskich osad. Tak�e Nikomedes opu�ci� miasto; przebywa z ziomkami w Arabii Szcz�liwej, gdzie ani chybi knuje, jak podnie�� cen� karneolu, �ywicy drzewa aloesowego lub innego towaru, maj�cego ogromny zbyt w Rzymie.

Tak wi�c jestem sam, nie licz�c s�u�by: nudnych osobnik�w, z kt�rymi nie chc� si� zadawa�. Bi�em si� z my�lami, czyby nie sprawi� sobie na bazarze ch�opca niewolnika, kt�ry umili mi czas, jednak�e Muhammad, tak zapalczywy w swojej pobo�no�ci, m�g�by si� domy�li�, co mn� kierowa�o, a na razie nie chc� ryzykowa� zwady. Ci�ko jednak oprze� si� pokusie, oj, ci�ko.

Wci�� z ut�sknieniem wspominam dw�r, uroczysto�ci w cesarskim pa�acu, teatr i igrzyska. Bardzo mi tego brakuje. Fuskus Salinator: co porabia? A Wokoniusz Rufus? Spurinna? Allifanus? A co u cesarza Juliana, kt�ry by� mi przyjacielem, bez ma�a bratem, p�ki mnie nie obsztorcowa� i nie skaza� na wegetacj� w�r�d arabskich piask�w? Tyle spraw nas ��czy�o, jego i mnie, zanim popad�em w nie�ask�

Ach, nie obawiaj si�, Horacjuszu, ty te� jeste� obecny w moich my�lach. Zastanawiam si�, z kim teraz sp�dzasz noce. Z ch�opcem czy dziewczyn�? Czy to Luperkus Hektor? A mo�e filigranowa Pomponia Mamiliana? Albo nawet pos�ugacz z Brytanii, kt�rego cesarz z pewno�ci� odprawi�, skoro go skala�em. W ka�dym razie, nie sypiasz sam, jestem o tym przekonany.

Ciekawe, co pomy�la�by sobie m�j nowy przyjaciel Muhammad o rzymskim dworze i jego zwyczajach�� on, cz�owiek z natury surowy i nieprzejednany. �ywi zaciek�� wrogo�� do wyg�d �ycia. Rodowity ksi�� pustyni, prawdziwy spartanin. Ale mo�e os�dzam go na wyrost? Sprezentujmy mu will� na stoku Palatynu, dajmy pierwszorz�dny rydwan, s�u�b� i piwnic� z wybornym winem, niech si� troch� popluska w skropionym wonno�ciami basenie z Julianem i jego frywolnymi przyjaci�mi, a kto wie, czy nie zmieni �piewki?

Nie, nie� To b��dne my�lenie. Zapro�my do Rzymu Muhammada, a wyjdzie z cienia jako nowy Katon, wymiecie brudy, oczy�ci stolic� z grzechu, kt�ry si� rozpleni� w czasach rozwi�z�o�ci. A kiedy si� z nami upora, Horacjuszu, wszyscy b�dziemy �arliwymi g�osicielami jego wiary.

* * *

Mija� pi�ty dzie� odosobnienia. Wieczorem got�w ju� by�em podci�� sobie �y�y. Przez tydzie� harcowa� tu wicher, kt�ry pali m�zg i doprowadza na skraj szale�stwa. Piasek wydawa� si� g��wnym sk�adnikiem powietrza. Ludzie poruszali si� na ulicach jak zjawy, z wyj�tkiem oczu cali opatuleni bia�ymi szatami. Ba�em si� wychodzi� na dw�r.

Wszelako dwa dni temu zn�w si� wypogodzi�o. Wczoraj Muhammad wr�ci� z wyprawy na wybrze�e. Widzia�em go na g��wnej ulicy, gdzie rozmawia� z trzema lub czterema lud�mi. Cho� sta�em w sporej odleg�o�ci, zna� by�o, �e to on przemawia, a tamci, jak zauroczeni, ograniczaj� si� do prostych gest�w i kiwania g�owami. Ten cz�owiek potrafi oczarowa� g�osem, rzuci� pot�ne zakl�cie. Stoisz jak wryty, zmuszony do s�uchania, a nawet wierzenia w to, co s�yszysz.

Uzna�em, �e stosowniej b�dzie go omin��, lecz p�niej wys�a�em s�ug� do jego domu z zaproszeniem na obiad. Tego dnia odbyli�my ze sob� kilkugodzinn� rozmow�. Podczas tego spotkania zst�pi�y na mnie rozliczne niepokoj�ce objawienia.

�aden z nas nie kwapi� si� wraca� do teologicznej dysputy. Zrazu wi�c zadowalali�my si� niezobowi�zuj�c� pogaw�dk�, ostro�nie dobieraj�c s�owa, jak czyni� nieco spi�ci panowie z obcych sobie kraj�w, kt�rzy znale�li si� na obiedzie w w�skim gronie go�ci i pragn� dotrwa� do ko�ca bez ura�ania kogokolwiek. Muhammad uderzy� w najbardziej przyjazne tony. Kiedy jednak po pierwszym daniu zbierano ze sto�u naczynia, zauwa�y�em w jego oczach znajomy b�ysk.

�Powiedz mi, przyjacielu�� rzek� do�� raptownie�� jak to si� w�a�ciwie sta�o, �e zawita�e� do naszego kraju?�.

Moja kie�kuj�ca przyja�� z tym cz�owiekiem mog�aby dozna� uszczerbku, gdybym wyzna�, �e zes�ano mnie tu za lubie�ne igraszki z ch�opcem, kt�ry wpad� w oko r�wnie� cesarzowi. Jednakowo�, wierz mi, co� musia�em powiedzie�. Nie�atwo kluczy�, kiedy Muhammad, syn Abdullaha, przewierca ci� na wylot roziskrzonym wzrokiem. Wola�bym �ga� cesarzowi. Ba, nawet Jowiszowi!

Trzymaj�c si� zasady, i� powiedzenie p�prawdy jest zwykle korzystniejsze od bezczelnego k�amstwa, odpar�em, �e cesarz wys�a� mnie do Arabii z misj� szpiegowania Grek�w.

�Tw�j cesarz, kt�ry nie jest ich cesarzem, mimo �e imperium jest wsp�lne?�.

�W�a�nie tak�.

Muhammad, przez ca�e �ycie odci�ty od szerokiego �wiata, rozci�gaj�cego si� poza granicami Arabii, chyba rozumia� koncepcj� podw�jnego pryncypatu. I r�wnocze�nie zdawa� sobie spraw� z braku harmonii mi�dzy dwiema po��wkami podzielonego imperium.

�C� z�ego mo�e zrobi� wam Bizancjum?�� zapyta�.

W jego g�osie s�ycha� by�o napi�cie. To pytanie nie s�u�y�o zwyk�emu przed�u�eniu pogaw�dki.

�Mog� zaszkodzi� naszym interesom�� odpowiedzia�em.�� Zbyt wiele towar�w, kt�re sprowadzano z kraj�w na wschodzie, przechodzi przez ich r�ce. Moszcz� sobie gniazdo w samym sercu Arabii, gdzie krzy�uj� si� najwa�niejsze szlaki. Je�eli po�o�� ap� na tym zbiegu szlak�w, b�dziemy zdani na ich �ask�.

Przez chwil� duma� w milczeniu. Tylko jego oczy pa�a�y dziwnym ogniem. Zapewne przelatywa�y przez niego najr�niejsze my�li.

Nachyli� si� do mnie tak, �e jeszcze troch� i zetkn�liby�my si� nosami.

�W takim razie mamy to samo zmartwienie�� stwierdzi� przyciszonym g�osem, kt�rym skupia na sobie uwag� skuteczniej ni� tubalnym rykiem.�� Grecy s� tak�e naszymi wrogami. Wejrza�em w ich serca. Szykuj� si� do podboju�.

�Ale� to niemo�liwe! Nikomedes m�wi� mi, �e �adna armia w dziejach nie zdoby�a Arabii. Jego zdaniem, ta sztuka nikomu si� nie powiedzie�.

�To prawda, si�� nikt nas nie we�mie. Ale nie to mam na my�li. Grecy podbij� nas fa�szem i chytro�ci�, je�li im na to pozwolimy. Omami� z�otem chciwych i zaczn� kupowa� nas kawa�ek po kawa�ku, a� si� ca�kiem zaprzedamy. Jeste�my sprytnymi lud�mi, ale oni s� sprytniejsi. Sp�taj� nas jedwabnymi wi�zami. Pewnego dnia zorientujemy si�, �e greccy kupcy, greccy lichwiarze i greccy w�a�ciciele okr�t�w trzymaj� nas w gar�ci. Tak w�a�nie post�piliby z nami Hebrajczycy, gdyby byli liczniejsi i mocniejsi. Tymczasem Grecy maj� za sob� ca�e imperium. Nawet po�owa to ju� co�.�� Jego twarz roz�wietli� �w p�omie� niespotykanego o�ywienia i poirytowania, granicz�cego z szale�stwem, kt�ry tak �atwo w nim wybucha�. Przygwo�dzi� d�oni� moj� d�o�.�� Niedoczekanie ich! Nie pozwol� na to, m�j drogi Korbulonie! Zniszcz� ich, zanim oni doprowadz� nas do ruiny. Je�li chcesz, zanie� t� wiadomo�� swojemu cesarzowi: Muhammad, syn Abdullaha, stawi czo�o Grekom, z�odziejom jego ziemi. Odeprze ich i przegna z powrotem do Bizancjum�.

Wstrz�saj�ce uczucie. Pierwszego dnia powiedzia�, �e pragnie odda� Arabi� we w�adanie jedynego Boga i jednemu niezwyci�onemu kr�lowi. Teraz ju� wiedzia�em, kogo widzi w roli kr�la.

Wr�ci�em my�l� do szyderczych s��w Nikomedesa sprzed tygodnia: �C� to, Korbulonie, z szale�cami przestajesz?�.

�w nieoczekiwany wybuch Muhammada, gdy�my spokojnie siedzieli przy obiedzie, rzeczywi�cie tr�ci� szale�stwem. Ten tajemniczy kupiec z pustynnego kraju jest zarazem mistykiem i marzycielem. Teraz jednak, gdy uchyli� przy�bicy, dostrzeg�em wzburzone oblicze wodza i kr�la. A przecie� Aleksander Macedo�ski, Juliusz Cezar, Konstantyn Wielki�� aden z nich nie m�g� si� pochwali� tyloma r�nymi osobowo�ciami, wi�c jak si� to udawa�o Muhammadowi, synowi Abdullaha?

Chwil� potem rozlu�ni� si� i wyciszy�, jakby�my dopiero zaczynali rozmow�.

Obok na stole sta�a butelka przedniego, mocnego tunezyjskiego wina, kt�r� kupi�em na targu dzie� wcze�niej. Nala�em sobie nieco do kielicha, �eby uciszy� gromy, kt�re dzika przemowa Muhammada wzbudzi�a w moich skroniach.

U�miechn�� si� i zakorkowa� butelk�.

�Nigdy nie zrozumiem, po co je robi�. Szkoda marnowa� gron winnych�.

�W tej kwestii ka�dy ma swoje zdanie. Pewnie prawda le�y gdzie� po�rodku. Ci, co lubi� wino, niech je pij�. Pozosta�ych nikt do tego nie zmusza.�� Unios�em kieliszek.�� Przedni trunek, naprawd�. Na pewno nie chcesz skosztowa�?�.

Spojrza� na mnie tak, jakbym go poi� trucizn�. Ten m�j Muhammad, syn Abdullaha, chyba nigdy nie b�dzie pijakiem. I dobrze. Wszak zostanie wi�cej dla nas, Horacjuszu.

* * *

�Jak si� miewa nasz przyjaciel Muhammad?�� zapyta� Nikomedes Paflago�czyk, gdy ponownie jedli�my razem obiad.�� Sk�oni� ci� do bicia czo�em przed Allachem?�

�K�anianie si� bogom nie le�y w mojej naturze�� odpowiedzia�em i doda�em ogl�dnie:�� Wydaje si� zaniepokojony obecno�ci� twoj� i twoich rodak�w w tym kraju�.

�My�li, �e planujemy zaj�� te ziemie, co? Niech si� lepiej zastanowi. Skoro August i Trajan wojowali tu bezskutecznie, czemu taki roztropny monarcha jak Maurycy Tyberiusz mia�by si� na to odwa�y�?�.

�Jemu nie chodzi o interwencj� zbrojn�, Nikomedesie. On si� boi zale�no�ci handlowej�.

Nikomedes s�ucha� bez zmru�enia powieki.

�Niepotrzebnie. Nie przecz�, Korbulonie, �e chcemy zwi�kszy� nasz udzia� w handlu. Ale czemu tacy jak Muhammad mieliby si� tym martwi�? Przecie� nie wtargniemy na jego poletko. Ma�o tego, z takich poletek uczynimy pola. Stare fenickie powiedzenie m�wi, �e przyp�yw unosi wszystkie �odzie�.

�Czy�by w greckich szko�ach nie uczono ju� retoryki?�� zapyta�em.�� Poletka? �odzie? Mieszasz por�wnania. Arabia nie posiada �odzi, kt�rymi hu�ta�by przyp�yw. Zreszt�, nie ma tu r�wnie� przyp�yw�w�.

�Wiesz, do czego zmierzam. Powiedz Muhammadowi, �eby si� nie l�ka�. Nasz plan rozszerzenia wymiany handlowej z Arabi� przyniesie wszystkim korzy�ci, w tym kupcom z Mekki. Mo�e sam powinienem z nim pogada�? Ten typ �atwo ulega emocjom, trzeba go uspokoi�.

�Mo�e lepiej b�dzie, jak zostawisz go mnie�.

* * *

W tej chwili, Horacjuszu, poj��em, gdzie le�y sedno sprawy i kto jest prawdziwym wrogiem imperium.

Cesarz Julian nie musi si� obawia� poczyna� Grek�w w tym rejonie �wiata. Oczywi�cie, nale�a�o si� spodziewa�, �e Grecy zadomowi� si� w Arabii Pustynnej. Maj� g�ow� do interes�w jak ma�o kto. Arabia, chocia� nie przynale�y do imperium, si�� rzeczy znajduje si� w sferze wp�yw�w Cesarstwa Wschodniego. Pr�dzej czy p�niej i tak by tu przybyli. A wi�c s�. Je�li zamierzaj� zacie�ni� wsp�prac� handlow� z ludami pustyni, nie musimy si� tym przejmowa�, zreszt� w tej sytuacji Zach�d jest bezsilny. Jak powiedzia� Nikomedes, Wsch�d kontroluje Ajgyptos, Syri�, Libi� i wiele innych krain, sk�d sprowadzamy towary, a my z tego powodu wcale nie cierpimy. W tym sensie imperium stanowi jedno��. Grecy nie podbij� cen na dobra sprowadzane ze wschodu, poniewa� boj� si�, �e uczynimy to samo z cyn�, miedzi�, �elazem i drewnem, kt�re bior� od nas.

Nie. Nawyk�e do wyg�d greckie mieszczuchy nam nie zagra�aj�. Prawdziwe niebezpiecze�stwo grozi nam ze strony ksi�cia pustyni Muhammada, syna Abdullaha.

Jeden b�g, powiada. Arabski nar�d zjednoczony pod jednym kr�lem. O Grekach za� m�wi: �Zniszcz� ich, zanim oni nas doprowadz� do ruiny�.

Nie �artuje. I mo�e mu si� powie��. Nikt nigdy nie zjednoczy� Saracen�w pod rz�dami jednego cz�owieka, ale przypuszczam, �e nigdy nie narodzi� si� kto� taki jak Muhammad. Siedz�c przy schludnie zastawionym stole Nikomedesa, drogi Horacjuszu, nagle dozna�em wizji: Muhammad z pa�aj�cym wzrokiem i wzniesion� szabl� prowadzi na p�noc sarace�skich wojownik�w, wchodzi do Syrii Palesty�skiej i Mezopotamii, szerzy przes�anie o jedynym Bogu i spycha Grek�w, kt�rzy umykaj� w pop�ochu przed jego hufcami. Gorliwi wie�niacy przyjmuj� now� religi�: kt� si� oprze grzmi�cym s�owom Muhammada, zw�aszcza �e wspieraj� go ostrza coraz liczniejszych poplecznik�w? A zatem naprz�d! Do Armenii, Kapadocji i Persji, a przy okazji skok na zach�d, w stron� Ajgyptos i Libii. Gdzie spojrze�, wojownicy Allacha rozpalaj� umys�y now� wiar�, poszanowaniem cnoty i honoru. W ca�ym regionie leciwe, skostnia�e religie ust�puj� niczym �niegi na wiosn�. Przy okazji wykorzeniania zabobon�w bogactwa nagromadzone w �wi�tyniach fa�szywych bog�w rozdawane s� potrzebuj�cym. Legiony gnu�nych kap�an�w darmozjad�w�� bite jak byd�o w rze�ni. Z�ote pos�gi nieistniej�cych bog�w�� przetapiane. Ustanawia si� now� wsp�lnot� lud�w, zbudowan� na fundamencie modlitwy i �wi�tego prawa.

Muhammad b�dzie twierdzi�, �e sprzyja mu prawdziwy B�g. Swoim krasom�wstwem sprawi, �e nikt mu nie zaprzeczy. U siebie w imperium mamy tylko pos�gi bog�w; od setek lat nikt o zdrowych zmys�ach nie bierze ich na powa�nie. Jak odeprzemy nap�r nowej wiary? Ogarnie nas ona jak lawa z Wezuwiusza.

�Za bardzo si� przejmujesz, Korbulonie�� stwierdzi� Nikomedes, kiedy wieczorem, po wielu butelkach wina, zwierzy�em mu si� ze swoich obaw.�� Nie powiniene� w po�udnie wychodzi� na dw�r z odkryt� g�ow�. Arabskie s�o�ce pra�y tak, �e mo�na dosta� pomieszania zmys��w�.

Nie, Horacjuszu. Ja mam racj�, on si� myli. Legiony Allacha, kiedy rusz� w b�j, zatrzymaj� si� dopiero po przej�ciu przez Itali�, Gali� i Brytani� na odleg�ych wybrze�ach Oceanu. Muhammad zapanuje nad wszystkimi ludami.

Nic z tego!

Uratuj� przed nim �wiat, Horacjuszu, a mo�e jednocze�nie uda mi si� uratowa� siebie.

* * *

Mekka, oczywi�cie, jest miastem sanktuarium. Kto w obr�bie jej mur�w podnosi r�k� na cz�owieka, podlega najsurowszym karom.

Umar, wytw�rca podobizn bo�k�w, s�u��cy w �wi�tyni bogini Uzzy, dobrze to rozumia�. Odwiedzi�em go w warsztacie, gdzie na siedz�co wyka�cza� cycate figurki Uzzy, sarace�skiej odpowiedniczki Wenus. Za gar�� miedziak�w kupi�em od niego pi�kn� statuetk�, wyrze�bion� z czarnego kamienia. Mam nadziej�, �e wkr�tce j� zobaczysz. Potem po�o�y�em przed nim z�ot� monet� z czas�w Justyniana i wyja�ni�em mu, na czym mi zale�y. W odpowiedzi dwa razy pstrykn�� palcem w nos Justyniana. Nie rozumiej�c znaczenia jego zachowania, tylko zmarszczy�em czo�o.

�Cz�owiek, o kt�rym m�wisz, jest wrogiem moim i wszystkich, kt�rzy kochaj� bog�w�� rzek� Umar, wytw�rca pos��k�w.�� Zabi�bym go za trzy miedziaki, gdybym nie mia� rodziny na utrzymaniu. A tu w gr� wchodzi podr�, czyli dodatkowe wydatki. Bo w Mekce tego zrobi� nie mo�na, sam wiesz�.

Zn�w pstrykn�� w nos Justyniana. Tym razem poj��em, o co mu chodzi. Obok pierwszej po�o�y�em drug� z�ot� monet�.

U�miechn�� si�.

Dwana�cie dni temu Muhammad wyjecha� z Mekki na wsch�d w sprawach handlowych. Jeszcze nie wr�ci�. Obawiam si�, �e przytrafi� mu si� nieszcz�liwy wypadek w tym piaszczystym pustkowiu. Prawdopodobnie w�druj�ce wydmy na wieki pogrzeba�y jego cia�o.

Umar, wytw�rca pos��k�w, te� jakby zapad� si� pod ziemi�. Po mie�cie kr��y pog�oska, �e wyjecha� na pustyni� po czarny kamie�, z kt�rego rze�bi swoje statuetki. Jeden z jego koleg�w po fachu, z kt�rym dar� koty, wyruszy� za nim do kamienio�om�w. Chyba si� ze mn� zgodzisz, Horacjuszu, �e m�drze to wszystko obmy�li�em. Znikni�cie Muhammada, osoby powszechnie znanej, prawdopodobnie wzbudzi szereg w�tpliwo�ci i doprowadzi do niejednego wstydliwego odkrycia. Jednak�e nikt opr�cz ma��onki Umara nie zatroszczy si� o to, gdzie przepad� wytw�rca statuetek.

Oczywi�cie, przejmuje mnie to g��bokim �alem, lecz taka by�a smutna konieczno��.

�Niemo�liwe, �eby �y� po tylu dniach�� powiedzia� wczoraj Nikomedes. Wci�� cz�sto jemy razem obiad.�� Wielka szkoda, Korbulonie. Taki ciekawy cz�owiek�.

�Na sw�j spos�b wielki. Gdyby �y�, m�g�by zmieni� �wiat�.

�W to akurat w�tpiꠗ odpar� Nikomedes z tym swoim wynios�ym, greckim sceptycyzmem.�� C�, ju� nigdy si� tego nie dowiemy�.

�Ano nie.�� Unios�em kieliszek.�� Za Muhammada, biedaczysko!�.

�Za Muhammada!�.

I oto ca�a historia. Id� do cesarza, Horacjuszu. Powiedz mu, co zrobi�em. Przedstaw to w szerszym kontek�cie wspania�ych dziej�w Cesarstwa, jego przesz�o�ci, tera�niejszo�ci, a zw�aszcza przysz�o�ci. Przypomnij mu Hannibala, Wercyngetoryksa, Attyl�, naszych najgorszych wrog�w z minionych wiek�w. Powiedz, �e zdusi�em w zarodku o wiele wi�ksze niebezpiecze�stwo dla Rzymu. Je�li mo�esz, spraw, niech zrozumie znaczenie mojego uczynku.

Powiedz mu, Horacjuszu. Powiedz, �e ocali�em �wiat przed podbojem. �e uczyni�em co�, co by�o absolutnie konieczne, a czego nikt inny dla niego nie dokona�, kt� bowiem wykaza� si� lepsz� ode mnie zdolno�ci� przewidywania wydarze�? Powiedz mu to.

I rzecz najwa�niejsza: niech mnie wezwie do Rzymu. Zbyt d�ugo si� sma�� w�r�d arabskich piask�w. Zrobi�em swoje. Prosz� o wybawienie z okropno�ci pustyni, piekielnego �aru, �ycia w samotno�ci. To miejsce niegodne bohatera imperium.