<p>Robert Silverberg</p><p>Z Cezarem w krainie cieni</p>

�wie�o przyby�y ambasador Imperatora Wschodu okaza� si�, ku zdziwieniu Faustusa, do�� m�ody, do tego nie za wysoki, dobrze zbudowany, ca�kiem przystojny�� eby nie rzec, dziewcz�co urodziwy�� a przy tym najwyra�niej bystry i kompetentny. Z �atwo�ci� znosi� spoczywaj�ce na nim spojrzenia. W spos�b trudny do wyt�umaczenia budzi� l�k, cho� nie od razu to si� uwidacznia�o. By� nieprzenikniony niczym kunsztowny pancerz. W zderzeniu z jego wystudiowan�, wielkopa�sk� flegm� Faustus�� cz�owiek wysoki, krzepki, mocno ogorza�y, kt�remu przybywa�o w pasie i ubywa�o na czaszce�� mimo swojego zacnego, szlachetnego pochodzenia poczu� si� jak zwyczajny plebejusz.

Tego ranka Faustus, maj�cy obowi�zek, jako urz�dnik kancelarii, podejmowa� goszcz�ce w stolicy znakomito�ci, wybra� si� do Ostii, �eby powita� na cesarskim nabrze�u greckiego pos�a (kt�ry �eglowa� na zach�d z przystankiem na Sycylii, min�� Neapolis i dalej p�yn�� na p�noc wzd�u� wybrze�a) i zaprowadzi� go na kwater� w starym Pa�acu Sewer�w, gdzie trzymano pokoje dla przybywaj�cych z rzadka ambasador�w ze wschodniej cz�ci imperium.

Najpierw nale�a�o prze�ama� lody. Spogl�dali na siebie po przeciwnych stronach sto�u z onyksowym blatem, usadowieni w Ma�ej Sali Kolumnowej, kt�ra za panowania dawnych w�adc�w zosta�a przeobra�ona w nieco przydu�y salon. Nadesz�a pora zagai� rozmow�. Faustus wys�a� s�ug� po wino: przedni, kosztowny gatunek ze wspania�ych winnic w Galii Zaalpejskiej. Pokosztowawszy jego wybornego smaku, postanowi� bez owijania w bawe�n� poruszy� dra�liw� kwesti�:

��Niestety, ksi�� Herakliusz zosta� niespodziewanie wezwany na p�nocn� granic�, zatem dzisiejszy obiad zosta� odwo�any. B�dziesz mia� wolny wiecz�r, sposobno�� do odpoczynku po d�ugiej podr�y. Ufam, �e nie masz nic przeciwko temu.

��Aha�� odpowiedzia� Grek i na moment zacisn�� usta. Zapewne by� troch� zdziwiony, �e ju� w pierwszym dniu pobytu w Rzymie daj� mu tyle swobody. Lustrowa� swoje zadbane paznokcie. Kiedy podni�s� wzrok, w jego ciemnych oczach pokaza�o si� zmartwienie.�� A wi�c nie spotkam si� r�wnie� z cesarzem?

��Cesarz zaniem�g�. Nie b�dzie w stanie wys�ucha� ci� wieczorem. Najwcze�niej za kilka dni, jak mniemam. Jego powinno�ci w du�ej mierze przej�� ksi�� Herakliusz. Podczas nieobecno�ci ksi�cia, tyle� nag�ej, co nieuniknionej, twoim gospodarzem i przewodnikiem po Rzymie b�dzie jego m�odszy brat Maksymilian. Zobaczysz, zacny Menandrosie, �e to ujmuj�cy cz�owiek, obdarzony poczuciem humoru.

��W odr�nieniu od brata, jak s�dzꠗ rzek� ch�odno ambasador.

Co racja, to racja, pomy�la� Faustus. A jednak trzeba mie� tupet, �eby o tym g�o�no m�wi�. Faustus zastanawia� si�, co sk�oni�o do takich s��w tego niewysokiego m�czyzn�. B�d� co b�d�, Menandros przyby� negocjowa� warunki zwi�zku ma��e�skiego siostry swego w�adcy i ksi�cia, o kt�rym wypowiedzia� si� w�a�nie dosy� niepochlebnie. Kiedy tak wytrawny dyplomata jak �w natarty olejkami Grek wypowiada si� w spos�b ra��co niedyplomatyczny, to zwykle musi mie� ku temu powody. By� mo�e, duma� Faustus, Menandros po prostu ma �al do ksi�cia Herakliusza, kt�ry nieelegancko wymiga� si� od powitania go w Rzymie.

Faustus nie zamierza� si� jednak wdawa� w dalsze por�wnania. Pozwoli� sobie tylko na nieznaczny u�miech�� krzywy u�mieszek, podpatrzony u swego m�odego przyjaciela Maksymiliana Cezara.

��Pod wzgl�dem usposobienia bracia znacznie si� r�ni�, to prawda. Mo�e jeszcze wina, wasza dostojno��?

Go�� ponownie zmieni� ton.

��Ale� b�agam, sko�czmy z formalno�ciami, b�d�my dla siebie druhami.�� Pochylaj�c si� w prz�d, doda� konfidencjonalnie:�� Nazywaj mnie zwyczajnie: Menandros. Ja b�d� do ciebie m�wi�: Faustus. Co ty na to, przyjacielu? Wina, pytasz? Ma si� rozumie�! Pierwszorz�dne! W Konstantynopolu �adne mu nie dor�wna. Sk�d w�a�ciwie pochodzi?

Faustus zerkn�� z ukosa na jednego ze s�u��cych, kt�ry pr�dko nape�ni� puchary.

��Z Galii�� odpowiedzia�.�� Zapomnia�em, jak je nazywaj�.

Na twarzy Greka przemkn�� niew�tpliwy wyraz niezadowolenia, szybko ukryty. Da� si� z�apa� na wychwalaniu prowincjonalnego wina, co musia�o go uk�u� do �ywego. Faustus nie zamierza� go jednak w �aden spos�b poni�a�. Po c� antagonizowa� wp�ywow� i potencjalnie �yczliw� osobisto��, jak� by� ambasador w�adcy Wschodu na zachodnim dworze?

Sytuacja przybiera�a niekorzystny obr�t, tote� postanowi� czym pr�dzej zatrze� z�e wra�enie:

��Produkcja wina przenios�a si� do Galii. Podobno w cesarskich piwnicach nie znajdziesz ju� rzymskiego. Najwy�ej par� beczek! Zapewniam ci�, �e Jego Cesarska Mo�� przedk�ada nade wszystko czerwone wino z Galii.

��W takim razie, skoro ju� tu jestem, kupi� troch� wina do piwnic Jego Wysoko�ci Justyniana�� powiedzia� Menandros.

Przez chwil� pili w milczeniu. Faustus czu� si�, jakby ta�czy� na ostrzach mieczy.

��A zatem to twoja pierwsza wizyta w Urbs Romie?�� zapyta�, gdy� milczenie si� przeci�ga�o. Stara� si�, id�c za przyk�adem Menandrosa, m�wi� swobodnym tonem.

��Owszem, pierwsza. Do�wiadczenie zbiera�em g��wnie w Ajgyptos i Syrii.

Faustus zastanawia� si�, ile nazbiera�o si� tego do�wiadczenia. Ambasador m�g� mie� ze dwadzie�cia pi�� lat, no, mo�e trzydzie�ci. Oczywi�cie, ci wszyscy ciemnoocy, g�adkolicy Grecy, wypomadowani na wschodni� mod��, wydawali si� m�odsi. Faustus, ju� po pi��dziesi�tce, co rok mia� wi�ksze trudno�ci z ocen� wieku m�odych ludzi. Na dworze wszyscy robili wra�enie m�odzieniaszk�w, rzek�by kto, sami ch�opcy i dziewcz�ta. Spo�r�d tych, co dzier�yli ster rz�d�w w czasach jego m�odo�ci, nie osta� si� nikt pr�cz starego cesarza, samotnego i zm�czonego �yciem, z kt�rym ostatnio niezbyt si� liczono. Je�li chodzi o dworzan z jego pokolenia, to jedni pomarli, drudzy na staro�� osiedli w dalekich stronach. On sam by� dwana�cie lat starszy od swojego prze�o�onego w kancelarii. Prze�y� dwakro� tyle co jego najlepszy przyjaciel Maksymilian Cezar. Odk�d si�ga� pami�ci�, zawsze czu� si� reliktem minionej epoki� co te� mia�o swoje uzasadnienie, urodzi� si� bowiem w rodzinie, do kt�rej nale�a� tron trzy dynastie temu. Teraz jednak, gdy odesz�a w niebyt nie tylko �wietno�� rodu, ale i jego r�wie�nicy, tym bardziej czu� si� prze�ytkiem.

To, �e Justynian wyprawi� z b�d� co b�d� delikatn� misj� tak m�odego i, si�� rzeczy, ma�o obytego w �wiecie ambasadora, budzi�o obawy. Z drugiej strony, b��dem by�oby go niedocenia�. Pomagaj�c Menandrosowi odnale�� si� w obcym mie�cie, m�g�by zatrze� z�e wra�enie, wywo�ane kilkudniow� nieobecno�ci�� jak�e niefortunn�!�� ksi�cia Herakliusza.

Faustus teatralnie zaklaska�.

��Tak bardzo ci zazdroszcz�, druhu Menandrosie! Pierwszy raz w �yciu ujrzysz chwa�� Rzymu. To niezapomniane prze�ycie, zobaczysz! My, rodowici mieszka�cy miasta, nie doceniamy go, bo nam si� opatrzy�. Ech, jego wielko��! Jego wspania�o�ci!�� Ot� to, pomy�la�. Niech go Maksymilian przegoni wzd�u� i wszerz, p�ki nie wr�ci Herakliusz. Ol�niony cudami, w ko�cu zapomni, jaki spotka� go afront ze strony ksi�cia.�� Czas oczekiwania na powr�t cesarza umil� ci ciekawe wycieczki. Monumentalne �wi�tynie, amfiteatr, �a�nie, Forum, Kapitol, pa�ace, malownicze ogrody�

��Groty Tytusa Galiusza�� wyrwa� si� nagle Menandros.�� Podziemne �wi�tynie i kaplice. Targowisko czarownik�w. Katakumby �wi�tych chaldejskich prostytutek. Sadzawka chrzcze�c�w. Labirynt Menad. Pieczary czarownic.

��O! Widz�, �e wiesz ju� to i owo.

��Kt�by nie s�ysza� o Krainie Cieni w Urbs Romie? G�o�no o niej w ca�ym imperium.�� W okamgnieniu b�yszcz�ca, jakby ulana z br�zu maska stopi�a si�, a wraz z ni� harda poza. W jego spojrzeniu da�o si� zauwa�y� co� nowego, jak�� spontaniczn� gorliwo��, nieskrywany ch�opi�cy entuzjazm. I troch� szelmostwa, iskr� przyziemnego, niewybrednego po��dania, kt�ra zadawa�a k�am jego og�adzie.�� Mog� by� z tob� szczery, Faustusie?�� rzek� cichym tonem konspiratora.�� Przepych mnie nudzi. Wola�bym si� przyjrze� �yciu na nizinach. Szemranym interesom, z kt�rych s�ynie Rzym. Ciemnemu, plugawemu sercu miasta, dziewkom i magikom, rewiom dziwol�g�w, orgiom, z�odziejskim targowiskom, dziwnym kapliczkom wyznawc�w tajemniczych religii� Zgorszy�em ci�, Faustusie? Czy przyznaj�c si� do tego, uchybi�em godno�ci dyplomaty? Zwiedzanie �wi�ty� nie jest moim marzeniem, ale skoro powa�na praca czeka mnie dopiero za kilka dni, chc� pozna� drug� stron� Rzymu, mroczn� i zagadkow�. W Konstantynopolu nie brakuje �wi�ty�, pa�ac�w, �a�ni i ca�ej reszty. Wspania�y, l�ni�cy marmur ci�gnie si� mila za mil�, a� chcia�oby si� wo�a� ratunku. Prawdziwe tajemnice podziemi, wilgotnych, brudnych, cuchn�cych loch�w, oto co mnie poci�ga. A co w Konstantynopolu zosta�o wykorzenione jako szkodliwe, niebezpieczne �r�d�o zepsucia.

��I tu si� tak uwa�a�� rzek� spokojnie Faustus.

��Ale nie t�picie podziemnego �wiata, bo tam szukacie rozrywek! Wiem o tym ze sprawdzonych �r�de�. Jak ju� wspomnia�em, przebywa�em na plac�wce w Ajgyptos i Syrii. Staro�ytny Wsch�d, tysi�ce lat starszy ni� Rzym i Konstantynopol. Wiesz, �e tam w�a�nie powsta�y najdziwniejsze kulty? Tam te� zacz��em si� nimi interesowa�. Damaszek, Aleksandria, Antiochia: co ja tam widzia�em, s�ysza�em i wyrabia�em! Jednak dzi� g��wnym o�rodkiem jest Urbs Roma, czy� nie? Stolica cud�w! Wi�cej powiem, Faustusie: to, czego naprawd� pragn� do�wiadczy慠� Urwa� w p� zdania, czerwony i troch� oszo�omiony.�� To sprawka wina�� rzek�, kr�c�c g�ow�.�� Za du�o pij�. Pewnie mocniejsze, ni� my�la�em.

Faustus pochyli� si� nad sto�em i delikatnie po�o�y� d�o� na nadgarstku m�odego m�czyzny.

��Bez obaw, przyjacielu. Twoje zwierzenia mn� nie wstrz�sn�y. Nieraz si� zapuszczam w Krain� Cieni, podobnie jak ksi�� Maksymilian. Do powrotu ksi�cia Herakliusza poka�emy ci wszystko, co tylko zapragniesz.�� Wsta� i cofn�� si� kilka krok�w, �eby sw� przyci�k� postur� nie g�rowa� w spos�b onie�mielaj�cy nad siedz�cym wygodnie ambasadorem. Po z�ym pocz�tku odzyska� lekk� przewag�, lecz nie chcia� przeci�ga� struny�� Teraz ci� zostawi�. Po d�ugich woja�ach zapewne zechcesz odpocz��. Przy�l� s�ugi. Opr�cz twoich towarzyszy w drodze z Konstantynopola, ci oto m�czy�ni i kobiety s� na twoje rozkazy w dzie� i w nocy.�� Wskaza� niewolnik�w, rozstawionych w zacienionych k�tach sali.�� S� twoi, ��daj od nich czegokolwiek. Dos�ownie, zacny Menandrosie.

* * *

Tragarze czekali na zewn�trz obok palankinu.

��Do rezydencji Cezara�� rozkaza� oschle Faustus i wgramoli� si� do �rodka.

Wiedzieli, o kt�rego Cezara chodzi. W Rzymie tym imieniem pos�ugiwa�o si� bardzo wiele szlachetnie urodzonych os�b, od imperatora w d� (nawet Faustus mia� do� pewne prawa), ostatnio jednak utar�o si� tytu�owa� w ten spos�b dw�ch syn�w Maksymiliana II. Tragarze, nawet gdyby nie zdawali sobie sprawy z nieobecno�ci starszego brata w mie�cie, byli rozgarni�tymi lud�mi, domy�laj�cymi si�, �e ich pan nie udaje si� do rezydencji obcesowego i ponurego ksi�cia Herakliusza. Jego celem mog�y by� komnaty m�odszego Maksymiliana Cezara, weso�ka skorego do niecnych czyn�w. Ksi�� Maksymilian, przyjaciel i kompan, ma�o tego, najdro�szy i wyj�tkowy przyjaciel i kompan�� na dobr� spraw�, w tym czasie jedyny prawdziwy przyjaciel i kompan podstarza�ego, wiod�cego coraz bardziej samotniczy �ywot, drugorz�dnego urz�dnika na cesarskim dworze, Faustusa Flawiusza Konstantyna Cezara.

Maksymilian mieszka� po drugiej stronie Palatynu w �adnym, nie za du�ym pa�acyku z r�owego marmuru, w kt�rym rezydowali m�odsi synowie ostatnich sze�ciu imperator�w.

Ksi��ꠗ b��kitnooki, wysoki rudzielec, dor�wnywa� wzrostem Faustusowi, lecz na tym ko�czy�y si� podobie�stwa. Nie by� t�gi ani przysadzisty, lecz szczup�y i zwinny. Na widok Faustusa oderwa� si� od sofy, by powita� go ciep�ym u�ciskiem ramion i kubkiem ch�odnego wina. Co prawda Faustus w towarzystwie greckiego ambasadora przez p�torej godziny raczy� si� czerwonym trunkiem, ale to nie mia�o znaczenia. Maksymilian, ksi�� z kr�lewskiej linii, mia� swobodny dost�p do grot, gdzie przechowywano wino z najlepszych rocznik�w, a gustowa� przede wszystkim w tych wykwintnych, bia�ych, pochodz�cych z G�r Alba�skich: im by�y starsze, s�odsze i ch�odniejsze, tym lepiej. Gdy podejmowa� Faustusa, bia�ego wina nigdy nie brakowa�o.

��Sp�jrz na to�� rzek� Maksymilian, nim Faustus zd��y� bodaj s�owem wykroczy� poza pochwa�� trunku. Ksi�� wyci�gn�� d�ug�, wypchan� sakw� z purpurowego sukna i �mia�ym, zamaszystym gestem wysypa� na st� mrowie spl�tanych po�yskliwych �wiecide�ek: naszyjnik�w, kolczyk�w, pier�cieni i wisior�w, wykonanych z opali osadzonych w misternie uformowanym z�ocie, opali wszystkich typ�w i odcieni, mlecznobia�ych, jaskrawozielonych, czarnych jak smo�a, ogni�cie czerwonych. Z radosn� werw� zagarn�� dwie gar�ci i przesia� przez palce. Oczy mu si� iskrzy�y. Wydawa� si� urzeczony tym b�yszcz�cym skarbem.

Faustus wpatrywa� si� zmieszany w skrz�ce si� cude�ka, rozrzucone w nie�adzie. By�y to b�yskotki cudnej urody, owszem, a mimo to Maksymilian sprawia� wra�enie przesadnie szcz�liwego. Co go w nich tak fascynowa�o?

��Bardzo �adne�� przyzna� Faustus.�� Oskuba�e� kogo� przy stole do gry? A mo�e sprezentujesz te cacka jednej ze swoich dam?

��Cacka?!�� wykrzykn�� Maksymilian.�� To� to klejnoty Kybele! Ze skarbu najwy�szej kap�anki Wielkiej Matki. Czy� nie s� pi�kne, Faustusie? Hebrajczyk w�a�nie je przyni�s�. Skradzione, rzecz jasna. Z naj�wi�tszego sanktuarium bogini. Z okazji �lubu zamierzam je darowa� mojej nowej szwagierce.

��Ukradzione z sanktuarium? Kt�rego? I c� to za Hebrajczyk? O czym ty m�wisz, Maksymilianie?

Ksi�� u�miechn�� si� szeroko i, wetkn�wszy w pulchn� d�o� Faustusa jeden z najokazalszych wisior�w, zacisn�� na nim jego palce. Figlarnie pu�ci� mu oko.

��Potrzymaj sobie. Mocno. Czujesz �askotanie? To sp�ywa na ciebie magia bogini. Czujesz nabrzmienie w kroku? Tego si� nale�a�o spodziewa�. Mamy talizmany p�odno�ci o niezwyk�ej mocy. W sanktuarium nosi je kap�anka. Ktokolwiek zostanie mu�ni�ty jej klejnotami, przeistoczy si� w pot�n� machin� prokreacyjn�. Ksi�niczka Herakliusza pocznie w �onie dziedzica ju� za pierwszym razem, kiedy si� po��cz�. Sukces murowany, dynastia przed�u�ona. Oto ma�a przys�uga dla mojego ozi�b�ego brata, stroni�cego od �o�nicy. Wyja�ni� wszystko jego ukochanej, kt�ra b�dzie wiedzia�a, jak post�pi�. Co ty na to?�� Maksymilian jowialnie poklepa� po brzuchu Faustusa.�� Nad czym tyle medytujesz, staruszku?

Faustus odda� wisiorek.

��My�l� sobie, �e tym razem mo�esz przedobrzy�. Sk�d to masz? Od Danielusa?

��Od niego, a jak�e. Dziwisz si�?

��A on to sk�d wzi��? Ukrad� ze �wi�tyni Wielkiej Matki, co? Ciemn� noc� wkrad� si� do groty, a nast�pnie pod nieuwag� kap�anek w�lizn�� si� do sanktuarium?�� Faustus zamkn�� oczy, przys�oni� je r�k� i ha�a�liwie prychn�� przez zaci�ni�te usta, daj�c wyraz zdumieniu i dezaprobacie. Prze�y� lekki wstrz�s, a by�o to raczej obce mu doznanie. W ca�ym imperium jeden tylko Maksymilian sprawia�, �e czu� si� zdziadzia�ym nudziarzem.�� B�j si� Jowisza, Maksymilianie, z czyjej� skradzionej w�asno�ci robisz prezent �lubny?! A przecie� to �lub kr�lewski! Wyobra�asz sobie, jak wielki krzyk podniesie si� st�d do Indii, gdy kap�anka si� dowie, co jej zgin�o?

Maksymilian ze swoim charakterystycznym �otrowskim u�mieszkiem wsypa� bi�uteri� z powrotem do sakwy.

��Na staro�� tracisz rozum. Sk�d pomys�, �e klejnoty skradziono z sanktuarium akurat wczoraj? Po prawdzie, sta�o si� to za rz�d�w Marka Anastazjusza, czyli� zaraz� dwie�cie pi��dziesi�t lat temu. Zreszt�, sanktuarium nie znajduje si� w Rzymie, lecz w dalekiej Frygii, gdziekolwiek to jest. Od tamtej pory przesz�y przez r�ce pi�ciu prawomocnych w�a�cicieli, wi�c straci�y status towaru pochodz�cego z kradzie�y. Tak si� sk�ada, �e zap�aci�em za nie grub� got�wk�. Powiedzia�em Hebrajczykowi, �e rozgl�dam si� za niebanalnym prezentem �lubnym dla oblubienicy starszego Cezara. O�wiadczy�, �e jest do sprzedania ta ma�a kolekcja, na co ja, �e zgoda, bior�. Sypn��em z�otem, kt�re przewa�y�oby dw�ch podpasionych Faustus�w. Dzi� w nocy zszed� do Groty Z�otnik�w, dobi� targu i oto mam! Chc� zobaczy� min� mojego drogiego braciszka, kiedy wr�cz� te skarby jego pi�knej wybrance Sabbacji, prezent zaiste godny kr�lowej. I kiedy opowiem mu o ich szczeg�lnym dzia�aniu. �Kochany bracie�� ci�gn�� widruj�cym tonem �obuzerskiej kpiny�� pomy�la�em sobie, �e przyda ci si� pomoc w skonsumowaniu ma��e�stwa, wi�c radz�, ka� oblubienicy za�o�y� ten pier�cie� w noc po weselisku, przyozdobi� r�k� t� oto bransolet�, wsun�� mi�dzy piersi ten za� wisior�.

Faustus czu�, �e za chwil� rozboli go g�owa. Niekiedy szale�czy wigor Cezara by� dla niego trudny do zniesienia. Bez s�owa dola� sobie wina i z namaszczeniem wychyli� kielich: wolnymi, g��bokimi �ykami. Nast�pnie podszed� do okna i zatrzyma� si� zwr�cony plecami do ksi�cia.

Czy mo�na by�o ufa� Maksymilianowi w kwestii pochodzenia klejnot�w? Czy naprawd� zosta�y wyniesione z sanktuarium w dawnych czasach, czy te� z�odziejaszek zw�dzi� je wczoraj? Tego by jeszcze brakowa�o! Gdy trwaj� negocjacje w sprawie wyczekiwanego sojuszu wojskowego, kt�ry planowano podpisa� zaraz po za�lubinach ksi�cia z Zachodu z ksi�niczk� ze Wschodu, pobo�ny i nad wyraz cnotliwy Justynian dowiaduje si�, �e brat jego szwagra niefrasobliwie da� siostrze Imperatora Wschodu prezent pochodz�cy z �wi�tokradczego rabunku. Prezent, kt�ry wci�� mo�e by� przedmiotem intensywnych poszukiwa�.

Maksymilian ci�gle wychwala� klejnoty, lecz Faustus s�ucha� go jednym uchem. Z p�mroku przyjemnie zawia�o ch�odnym powietrzem, nios�cym ze sob� cudown� mieszanin� woni cynamonu, pieprzu, ga�ki muszkato�owej, pieczonego mi�sa, t�giego wina, ostrych perfum, plasterk�w cytryny: odurzaj�ce aromaty wystawnej uczty. Ch�tnie wdycha� ten orze�wiaj�cy zapach.

Kiedy tak pie�ci� go �agodny, dobrotliwy wietrzyk, zdecydowa� si� odrzuci� skrupu�y. Wszak nie by�o powod�w do zmartwie�. Najprawdopodobniej dosz�o do uczciwej transakcji. Gdyby nawet skarb zosta� skradziony z sanktuarium Wielkiej Matki, w�ciek�a kap�anka niewiele mog�aby wsk�ra�, oficjalne �ledztwo nigdy bowiem nie obejmie kufr�w rodziny panuj�cej. A �e dar Maksymiliana mia� rzekomo w�a�ciwo�ci afrodyzjaku, zanosi�o si� na przedni �art z nad�tego, mrukliwego brata.

Faustus poczu� nag�y przyp�yw sympatii do swojego przyjaciela. Po raz kolejny ksi�� udowadnia�, �e mimo m�odego wieku dalece go prze�cign�� w �otrzykowskich wybrykach. A to by� nie lada wyczyn.

��Nawiasem m�wi�c, ambasador pokaza� ci j� na obrazku?�� zapyta� Maksymilian.

Faustus rozejrza� si� na boki.

��Czemu mia�by to robi�? Nie ja si� z ni� �eni�.

��Pytam z czystej ciekawo�ci. Zastanawiam si�, czy jest tak brzydka, jak o niej m�wi�. Wie�� niesie, �e z wygl�du przypomina brata. A przecie� Justynian ma ko�skie rysy twarzy. W dodatku jest du�o starsza od Herakliusza.

��Naprawd�? Pierwsze s�ysz�.

��Justynian ma mniej wi�cej czterdzie�ci pi�� lat, prawda? Ma�o prawdopodobne, �eby jego siostra by�a osiemnastoletni� lub dwudziestoletni� dziewczyn�.

��A dwudziestopi�cioletni�? Czemu by nie?

��Pr�dzej trzydziestopi�cioletni�. W najlepszym razie. Herakliusz ma dopiero dwadzie�cia dziewi�� lat. M�j brat o�eni si� z podpr�chnia�� paskud�, mo�e ju� za star� na dzieci. Czy kto� o tym pomy�la�?

��Akurat tak si� sk�ada, �e podpr�chnia�a paskuda, jak j� mo�e nies�usznie nazywasz, jest siostr� Imperatora Wschodu, dzi�ki czemu wi�zy krwi po��cz� dwie cz�ci mocarstwa. Co si� oka�e zbawienne, kiedy przyjdzie nam prosi� Justyniana o kilka legion�w, �eby odegna� barbarzy�c�w z p�nocy, naszych serdecznych przyjaci� Got�w i Wandal�w, kt�rzy zn�w nas k�saj� po �ydkach. Je�li b�dzie bezp�odna, c� z tego? Prawowitych dziedzic�w tronu mo�na przysposobi�.

��Ale� oczywi�cie. Wszelako nasz �wi�ty cel, �w wielki sojusz� tak bardzo nam na nim zale�y, Faustusie? Je�eli zafajdany barbarzy�ca stawi si� na kolejne starcie, czemu nie przegonimy go sami? M�j ojciec da� im do wiwatu, kiedy w czterdziestym drugim podpe�zli pod nasze granice. Nie wspominaj�c o jego dziadku, kt�ry p� wieku wcze�niej potyka� si� z Hunami pod wodz� Attyli.

��Czterdziesty drugi rok� Szmat czasu. Tw�j ojciec jest stary i schorowany, na domiar z�ego brakuje nam wybitnych genera��w.

��A Herakliusz? Jeszcze nas wprawi w zdumienie.

��Herakliusz?!�� Doprawdy, �mia�y pomys�! Wynios�y, zjadliwy, sk�onny do ascezy Herakliusz Cezar mia�by dowodzi� wojskami na polu bitwy. Nawet Maksymilian, cz�owiek frywolny, niesforny i nieokrzesany, bardziej nadawa� si� na kandydata do roli bohatera wojennego ani�eli niemrawy Herakliusz.

��Racz pami�ta�, mo�ci Faustusie�� rzek� Maksymilian z ironicznym parskni�ciem�� e nale�ymy do dynastii nawyk�ej do or�a. W �y�ach moich i mojego brata p�ynie krew wojownik�w.

��O tak, wojownik Herakliusz, nie maj�cy sobie r�wnych w boju�� zakpi� Faustus, co razem skwitowali �miechem.

��W porz�dku, przyznaj� ci racj�. Chyba rzeczywi�cie potrzebujemy wsparcia Justyniana. A zatem m�j brat �eni si� z brzydk� ksi�niczk�, jej brat pomaga nam przegoni� na cztery wiatry troglodyt�w z p�nocy, a potem w ca�ym imperium nastaje epoka wiecznego pokoju� mo�e z wyj�tkiem paru potyczek z Persami, kt�rzy wszak�e n�kaj� Justyniana, nie nas. Niech wi�c tak b�dzie. A swoj� drog�, czy powinienem si� martwi� wdzi�kami ma��onki Herakliusza? On sam nie dba o nie.

��W�a�nie.�� Nast�pca tronu nie cieszy� si� s�aw� pogromcy niewie�cich serc.

��Miejmy nadziej�, �e skarb Wielkiej Matki, je�li potwierdz� si� jego walory, pozwoli mu piorunem sp�odzi� nowego Cezara. By� mo�e nigdy wi�cej nie tknie swej ma��onki, ku jej wielkiej uciesze, a pewnie i jego.�� Maksymilian wystrzeli� z kanapy, �eby dola� wina sobie i Faustusowi.�� Rzeczywi�cie wyruszy� na p�noc na przegl�d jednostek? Tak m�wi�.

��Wiem. To wersja oficjalna, ale mam pewne w�tpliwo�ci. Pr�dzej wypu�ci� si� w kniej� na wielodniowe �owy, �eby odwlec spraw� ma��e�stwa.�� By�a to jedyna rozrywka ksi�cia Herakliusza: niezmordowany, nudny po�cig za jeleniem, dzikiem, lisem lub zaj�cem.�� Wierz mi, ambasador grecki srodze si� rozgniewa�, kiedy wysz�o na jaw, �e ksi�� wyjecha� akurat teraz. Nie kry� oburzenia. St�d w�a�nie moja wizyta. Mam dla ciebie zaj�cie. Twoim i moim zadaniem b�dzie dostarczanie rozrywek ambasadorowi, p�ki Herakliusz nie raczy wr�ci� do miasta.

Maksymilian leniwie wzruszy� ramionami.

��Mo�e twoim zadaniem. Mnie w to nie mieszaj, stary druhu.

��Wydaje mi si�, �e b�dziesz si� dobrze bawi�. Zaraz przyznasz mi s�uszno��. Zreszt�, ju� ci� przydzieli�em do tej misji, wi�c mnie nie zawiedziesz. Ambasador pragnie zwiedzi� Rzym, lecz nie n�c� go typowe atrakcje turystyczne. Wybiera si� do Krainy Cieni.

Cezar otworzy� szeroko oczy.

��Naprawd�? Ambasador chce si� tam poszwenda�?

��To Grek. I m�ody. Zapewne ma perwersyjne sk�onno�ci, a nawet je�li nie, to chcia�by zaszale�. Obieca�em, �e poka�emy mu pa�ace i �wi�tynie, na co on, �eby�my pokazali mu groty i burdele, targowisko czarownik�w, pieczary czarownic, tego typu miejsca. �Wola�bym si� przyjrze� �yciu na nizinach�, to cytat.�� Faustus stara� si� przeci�ga� sylaby jak Menandros, m�wi�c po �acinie ze wschodnim akcentem.�� Ciemnemu, plugawemu sercu miasta�, to drugi cytat. �Szemranym interesom, z kt�rych s�ynie Rzym�.

��Turysta�� rzek� wzgardliwie Maksymilian�� tylko taki, kt�ry nie lubi chodzi� utartymi szlakami.

��Mniejsza z tym. Musz� mu dotrzyma� kompanii i tyle. A skoro tw�j braciszek zaszy� si� w lasach, ojciec za� choruje, kto� inny z cesarskiej rodziny wcieli si� w rol� gospodarza. Jeste� jedynym kandydatem. Ambasador bawi w mie�cie nie d�u�ej ni� p� dnia, a Herakliusz ju� zdo�a� go obrazi�, cho� przebywa daleko. Im bardziej si� rozsro�y, tym ci�sze postawi warunki, kiedy wr�ci tw�j brat. Niby jest mi�kki, ale to z�udzenie. Lekcewa��c go, pope�nimy b��d. Niech jeszcze kilka dni wrze gniewem, a wybuch b�dzie straszny.

��Wybuch? I co zrobi? Nie odwo�a ma��e�stwa tylko dlatego, �e�my mu uchybili.

��Mo�e i nie odwo�a, je�li jednak zamknie si� w swoim zacietrzewieniu, zamelduje Justynianowi, �e przysz�y Imperator Zachodu jest os�em dardanelskim, kt�remu nie warto s�a� �o�nierzy, a ju� na pewno siostry. Po paru miesi�cach od za�lubin ksi�na Sabbacja bez rozg�osu wr�ci do Konstantynopola, a nam pozostanie samotnie da� odp�r barbarzy�com. Mam wra�enie, �e za�egnam niebezpiecze�stwo, je�li przez tydzie�, dwa zajm� czym� innym my�li ambasadora. Dostarcz� mu w katakumbach nieprzyzwoitych rozrywek. Mo�esz mi w tym pom�c. Pami�tasz, przyjacielu, jake�my tam hulali? Poka�my mu nasze ulubione miejsca. To co, zgoda?

��Mog� zabra� ze sob� Hebrajczyka?�� zapyta� Maksymilian.�� Jako przewodnika. Zna Krain� Cieni lepiej od nas.

��M�wisz o Danielusie?

��Tak, o Danielusie.

��Jak najbardziej�� zgodzi� si� Faustus.�� W grupie zawsze ra�niej.

* * *

Kiedy �egna� si� z ksi�ciem, zapada� zmrok. By�o za p�no na �a�ni�. Wr�ciwszy do siebie, za�yczy� sobie gor�cej k�pieli, masa�u, a potem niewolnicy Oalatei: smag�ej, gibkiej szesnastoletniej Numidyjki, z kt�r� porozumiewa� si� jedynie j�zykiem Erosa.

Mia� za sob� d�ugi dzie�, ci�ki i wyczerpuj�cy. Wracaj�c z Ostii z greckim ambasadorem, nie spodziewa� si�, �e wymknie mu si� Herakliusz. Poniewa� stary cesarz Maksymilian czu� si� fatalnie, zaplanowano, �e pose� wieczorem po swoim przyje�dzie do stolicy zje obiad z ksi�ciem Herakliuszem. Gdy jednak Faustus wyruszy� do Ostii, Herakliusz czmychn�� z miasta, broni�c si� s�ab� wym�wk� �przegl�du wojsk na p�nocy�. Poniewa� imperator nie czu� si� na si�ach, a Herakliusz wyjecha�, brakowa�o dostojnej osobisto�ci, kt�ra na oficjalnym przyj�ciu mog�aby pe�ni� honory domu� chyba �eby wzi�� pod uwag� brata Herakliusza, postrzelonego Maksymiliana. Bez aprobaty Faustusa �aden dworzanin nie o�mieli� si� wysun�� takiej propozycji. Wobec tego uroczysty obiad zosta� skre�lony z plan�w na popo�udnie, o czym Faustus dowiedzia� si� dopiero po przyje�dzie z portu. W�wczas jednak by�o ju� za p�no, �eby zmieni� plany; wys�ano tylko piln� wiadomo�� do zbieg�ego ksi�cia, w kt�rej b�agano o jak najszybsze stawienie si� w Urbs Romie. Gdyby Herakliusz istotnie wybra� si� na �owy, pos�aniec wr�czy�by mu wiadomo�� w domku my�liwskim w borach za jeziorem Nemi. Wtedy mo�e�� mo�e!�� ksi�� spe�ni�by pro�b�. Je�li, w co jednak nale�a�o w�tpi�, wyjecha� do wojsk na granicy, jego nieobecno�� mog�a si� przeci�gn��. Z konieczno�ci wi�c musia� go zast�pi� Cezar Maksymilian. Ryzykowna sprawa.

Na szcz�cie wyra�ona przez ambasadora ch�� przyjrzenia si� �yciu na nizinach dawa�a odpowied� na niewygodne pytanie o spos�b umilenia mu wolnego czasu, przynajmniej w ci�gu najbli�szych dni. Je�li Menandros chcia� si� w��czy� po podziemiach, Maksymilian, zamiast by� ci�arem, m�g� si� sta� wybawieniem.

Faustus osun�� si� w wannie do pozycji p�siedz�cej. Rozkoszuj�c si� ciep�� wod�, wdycha� s�odki zapach wlanych w ni� wonno�ci. Za dawnych czas�w w�a�nie w wannie przyzwoici Rzymianie�� na przyk�ad Seneka, poeta Lukan czy cho�by stara j�dza Antonia, matka cesarza Klaudiusza�� potrafili odwa�nie podci�� sobie �y�y, zamiast m�czy� si� w spo�ecze�stwie pe�nym wad i nieprawo�ci. Wszelako tamte dni odesz�y w niepami��, a Faustus, w odr�nieniu od dawnych wybitnych Rzymian, nie m�czy� si� w spo�ecze�stwie pe�nym wad i nieprawo�ci. Nie poci�ga�a go zreszt� sama koncepcja samob�jstwa.

Mimo wszystko mia� �wiadomo��, �e nasta�y smutne czasy dla Rzymu. Stary imperator jedn� nog� w grobie, nast�pca tronu g�upek i �wi�toszek, drugi syn cesarza nicpo�, a barbarzy�cy, przed laty rzekomo zmia�d�eni, zn�w si� dobijaj� do bram. Faustus wiedzia�, �e nie odrodzi�y si� w nim cnoty staro�ytnych Rzymian�� chyba jak w nikim pi��set lat po �mierci Augusta�� ale chocia� mia� swoje s�abo�ci i potkni�cia, czasami z jego serca wydziera� si� krzyk sprzeciwu wobec nikczemno�ci epoki. Nazywamy siebie Rzymianami. Do pewnego stopnia umiemy na�ladowa� postawy i zachowanie naszych wielkich praprzodk�w. Szkoda, �e ko�czy si� na na�ladownictwie i nieumiej�tnym udawaniu. To tylko zabawa w Rzymian. Sami siebie zwodzimy, mylimy falsyfikat z orygina�em.

Doprawdy, paskudne czasy.

W jego �y�ach te� p�yn�a kr�lewska krew, ma�a drobina. �wiadczy�o o tym imi�: Faustus Flawiusz Konstantyn Cezar. W imieniu zawiera� si� przydomek jego s�awnego przodka, cesarza Konstantyna Wielkiego, a wraz z nim imi� Fausty, �ony Konstantyna i c�rki cesarza Maksymiliana. Dynastia Konstantyna dawno zesz�a ze sceny, lecz lawiruj�c genealogicznymi zygzakami, Faustus m�g� od niej wywie�� swoje pochodzenie, co upowa�nia�o go do uzupe�nienia imienia o szumny przydomek �Cezara�. Pomimo tego by� tylko drugorz�dnym urz�dnikiem w kancelarii Maksymiliana II Augusta, jego ojciec�� mizernym oficerem w armii P�noc, a jego z kolei ojciec� Ech, pomy�la�, o nim lepiej zapomnie�. W ci�gu dwustu lat, odk�d na tronie zasiada� Konstantyn Wielki, rodzinie nie zawsze sprzyja�a fortuna. Nikt wszelako nie m�g� zakwestionowa� jego pochodzenia; czasem nawet przy�apywa� si� na tym, �e na obecn� rodzin� panuj�c� patrzy jak na dorobkiewicz�w, kt�rzy znienacka wyle�li z jakiej� jamy. Oczywi�cie, pierwsi cesarze pokroju Augusta Cezara, Tyberiusza i Klaudiusza mogliby nawet Konstantyna Wielkiego uwa�a� za dorobkiewicza. A wielcy m�owie dawnej Republiki, tacy jak Kamillus czy Klaudiusz Marcellus, prawdopodobnie traktowaliby z g�ry Augusta i Tyberiusza. Pochodzenie to �liska sprawa, doszed� do wniosku. Tutaj, w Rzymie, przesz�o�� odk�ada�a si� warstw� na warstwie, z kt�rych najg��bsza osadzi�a si� przed trzynastoma wiekami. Ka�dy w swoim czasie m�g� by� nazwany dorobkiewiczem, nawet sam Romulus�� za�o�yciel miasta.

Tak zatem epoka pot�nego Konstantyna przysz�a i odesz�a. I oto jego daleki potomek, Faustus Flawiusz Konstantyn Cezar, starzej�c si�, ty�, �ysia� i marnowa� si� w cesarskiej kancelarii na �rodkowych szczeblach drabiny zawodowej. Samo imperium wydawa�o si� mocno posuni�te w latach. W ko�cowym okresie d�ugiego panowania Maksymiliana II wszystko ulega�o zwiotczeniu. Wspania�a dynastia Tytusa Galiusza, p�niej Konstantyna, nast�pnie rz�dy pierwszego Maksymiliana, jego syna i wnuka� powiedzia�by kto, �e zros�y si� z mitami, nawet je�li drugi Maksymilian ci�gle sprawowa� sw�j urz�d. �wiat si� zmieni� na przestrzeni dw�ch dziesi�cioleci. Chwia�a si� pot�ga imperium. W tym roku du�o si� m�wi�o, zw�aszcza w mrocznych korytarzach na targowisku czarownik�w, o tajemniczych natchnionych przepowiedniach w niedawno odnalezionych r�kopisach Ksi�g sybilli�skich. Podobno Rzym wszed� w ostatni wiek swojego istnienia, po kt�rym mia� nadej�� ogie�, apokaliptyczny chaos, ostateczny upadek.

Je�li to prawda, duma� Faustus, niech apokalipsa zaczeka jeszcze trzydzie�ci lat. Potem� wszystko jedno, �wiat mo�e sobie umiera�.

Jednak�e we wr�bach upadku wiecznego Rzymu pojawi� si� nowy element. W ci�gu setek lat zawsze by� na podor�dziu m�� opatrzno�ciowy, got�w wzi�� sprawy w swoje r�ce i za�egna� kryzys. Przed ponad trzystu laty Septymiusz Sewer uchroni� kraj przed dalszymi szale�stwami Kommodusa. Jedno pokolenie p�niej Karakalla, jeszcze bardziej szalony syn Sewera, przysparzaj�cy Cesarstwu wielorakich szk�d, zosta� powstrzymany przez Tytusa Galiusza, kt�ry obj�� w�adz� i przywr�ci� �ad. Barbarzy�cy zaczynali okrutnie szarpa� granice Cesarstwa, lecz raz za razem pot�ni imperatorzy zmuszali ich do odwrotu: najpierw Tytus Galiusz, potem jego bratanek Gajusz Marcjusz, dalej Marek Anastazjusz i Dioklecjan (pierwszy panuj�cy, kt�ry podzieli� si� w�adz� nad imperium), jak r�wnie� Konstantyn, ustanowiciel drugiej stolicy na Wschodzie, i inni, inni, a� do czas�w wsp�czesno�ci. Teraz jednak, gdy tron praktycznie by� pusty, ka�dy wiedzia�, �e spadkobierca nie nadaje si� do rz�dzenia. Sk�d wzi�� nast�pnego wielkiego obro�c� Cesarstwa?�� zastanawia� si� Faustus.

Ksi�� Maksymilian nie myli� si�, twierdz�c, �e pochodzi z rodu m�nych wojownik�w. Maksymilian I, cz�owiek z p�nocy�� wywodz�cy swoje korzenie z pradawnego plemienia Etrusk�w, a wi�c nieb�d�cy rzymianinem z dziada pradziada�� za�o�y� dynasti�, uczyniwszy si� nast�pc� wielkiego cesarza Teodozjusza. Jako m�ody, rzutki genera�, odepchn�� Got�w naje�d�aj�cych p�nocne rubie�e Italii, a na jesieni swego �ycia po��czy� si�y z Teodozjuszem II z Cesarstwa Wschodniego, �eby rozgromi� Hun�w dowodzonych przez Attyl�. Potem nasta�o panowanie Herakliusza I, syna Maksymiliana, kt�ry utrzymywa� w gotowo�ci wojska na granicach; kiedy nast�pna fala Got�w i ich krewniak�w Wandal�w zwali�a si� przez Gali� i ziemie germa�skie, syn Herakliusza, m�ody cesarz Maksymilian II, przeprowadzi� mia�d��ce przeciwuderzenie i rozgromi� wrog�w, tak �e gro�ba z ich strony wydawa�a si� za�egnana na zawsze.

Nic bardziej mylnego. Goci, Wandalowie i inne koczownicze plemiona nie ustawa�y w wysi�kach. Oto czterdzie�ci lat od chwili, gdy Maksymilian II na czele dwudziestu legion�w przeprawi� si� przez Ren i wszed� do Galii, by zada� im straszliw� kl�sk�, szykowali si� chyba do najwi�kszego ataku od czas�w Teodozjusza. Niestety, Maksymilian II by� obecnie stary i s�aby, wr�cz umieraj�cy. Ludzie twierdzili, �e cesarz �yje na odludziu, odwiedzany jedynie przez medyk�w, lecz gdzie by to mia�o by�, o tym kr��y�o mn�stwo niesprawdzonych plotek: mo�e przebywa� w Rzymie, mo�e na wyspie Capri, mo�e nawet w Kartaginie, Volubilis lub innym sk�panym w s�o�cu afryka�skim mie�cie. Faustus podejrzewa�, �e cesarz umar�, tylko jego wystraszeni podw�adni boj� si� dawa� temu rozg�os. Historia Rzymu zna�a podobne przypadki.

Kto po Maksymilianie II? Ksi�� Herakliusz wst�pi�by na tron, a jak�e. Cho� ma�o kto si� �udzi�, �e by�by dobrym imperatorem. Przysz�o�� rysowa�a si� wyra�nie. Niepowstrzymani Goci prze�amuj� obron� na p�nocy i wdzieraj� si� do Italii, pl�druj� miasto, wy�ynaj� arystokracj�, jednego ze swoich kr�l�w og�aszaj� w�adc� Rzymu. Tymczasem na zachodzie Wandalowie lub inne pokrewne im plemi� upominaj� si� o bogate prowincje Gali� i Hispani�, kt�re staj� si� niepodleg�ymi kr�lestwami. I tak rozpada si� imperium.

�Najlepsz� i w rzeczy samej jedyn� nadziej�� m�wi� przed miesi�cem kanclerz cesarski Licyniusz Obsekwens�� jest kr�lewski �lub. Justynian, przez wzgl�d na tron szwagra, ale te� �eby gar�� niepokornych barbarzy�skich kr�lestw nie wyros�a mu na granicy, gdzie niegdy� kwit�o Cesarstwo Zachodnie, wy�le nam wojska z odsiecz�. Z pomoc� kilku sprawnych greckich genera��w rozprawa z Gotami potrwa kr�tko. Ale nawet to rozwi�zanie niczego nie rozstrzygnie. �atwo sobie wyobrazi�, jak jeden z genera��w Justyniana pozostaje w roli doradcy m�odego imperatora Herakliusza. Nim si� kto spostrze�e, Herakliuszowi podadz� trucizn�, a �yczliwy genera� �askawie przyjmie wysuni�t� przez senat propozycj� obj�cia tronu. Cesarstwo Zachodnie dostanie si� w sfer� wp�yw�w Cesarstwa Wschodniego, pieni�dze z podatk�w pop�yn� do Konstantynopola, a Justynian zostanie panem �wiata�.

Najlepsza i jedyna nadzieja, w rzeczy samej� Zaiste, pomy�la� Faustus, wypada�oby sobie podci�� y�y. Lepiej opu�ci� ten pad� w obliczu nieprzezwyci�onych przeciwno�ci losu, jak uczyni�o tylu rzymskich bohater�w. O tak, wielu mnie poprzedza. Pomy�la� o Lukanie, kt�ry w chwili �mierci spokojnie recytowa� wiersze. Tak samo post�pi� Petroniusz Arbiter. Kokcejusz Nerwa zag�odzi� si� na �mier� w wyrazie sprzeciwu wobec czyn�w Tyberiusza. Seneka powiedzia�, �e najpodlejsza �mier� jest lepsza od najpi�kniejszej niewoli. S�uszne s�owa� ale mo�e ja nie jestem prawdziwym rzymskim bohaterem?

Wsta� z wanny. Dwie s�u�ebnice natychmiast okry�y go mi�kkimi r�cznikami.

��Niech przy�l� Numidyjk�!�� rozkaza�, kieruj�c si� do komnaty sypialnej.

* * *

��Skorzystamy z bramy Tytusa Galjusza, najbardziej znanego wej�cia do Krainy Cieni�� wyja�ni� Danielus.�� Wej�� jest wiele, ale to robi najwi�ksze wra�enie.

By� p�ny ranek. Mo�e troch� za wcze�nie, �eby schodzi� na d�, i na pewno za wcze�nie dla prowadz�cego hulaszczy tryb �ycia ksi�cia Maksymiliana, kt�ry zwykle o tej porze spa�. Jednak�e Faustus chcia� wyruszy� na t� wypraw� jak najszybciej. Uprzyjemnianie wolnych chwil ambasadorowi stanowi�o dla niego absolutny priorytet.

Hebrajczyk praktycznie od samego pocz�tku wi�d� rej, wszystko planowa� i gada� za dw�ch. By� jednym z najmilszych kompan�w ksi�cia. Faustus niejeden raz spotyka� si� z tym ros�ym, barczystym m�czyzn� o wystaj�cych ko�ciach policzkowych, wielkim krogulczym nosie i granatowoczarnych w�osach, poupinanych w ciasno skr�cone loczki. Chocia� od wielu lat obyczaj nakazywa� g�adko goli� twarz, Danielus zapu�ci� bujn�, g�st� brod�, kt�ra okrywa�a k�dziorkami szcz�k� i podbr�dek. Zamiast togi nosi� d�ug� do kolan tunik� z bia�ego, zgrzebnego p��tna, z brzeg�w haftowan� grubym, jasnozielonym wzorem b�yskawicy.

Ambasador Menandros wprawdzie pochodzi� ze Wschodu, lecz najwyra�niej nie mia� w�r�d znajomych �adnych Hebrajczyk�w, bo poprosi�, �eby mu ich opisano w kilku s�owach.

��To nieliczny lud �yj�cy na pustyni�� wyja�ni� Faustus�� przed wiekami osiad�y w Ajgyptos. Dzisiaj niedobitki tu�aj� si� po ca�ym imperium. Nie zdziwi�bym si�, gdyby zaw�drowali do samego Konstantynopola. To chytrzy, uparci i do�� k��tliwi ludzie, nie zawsze �yj�cy w poszanowaniu prawa, chyba �e chodzi o ich w�asne przepisy, kt�rych fanatycznie przestrzegaj� w ka�dej sytuacji. Z tego co wiem, nie wierz� w bog�w i nieprzychylnym okiem patrz� na imperatora.

��Nie wierz� w bog�w?�� zdumia� si� Menandros.�� Jakichkolwiek?

��Tak mi si� wydaje.

��A jednak wielbi� jakiego� boga, niewidzialnego dla ludzkich oczu�� wtr�ci� Maksymilian.�� Nie rze�bi� mu nawet pos�g�w. On ustanowi� dla nich mn�stwo niedorzecznych przepis�w w kwestii tego, co maj� je�� i tak dalej. Spytajcie Danielusa, opowie wam ze szczeg�ami. Albo i nie. Jak wszyscy jego rodacy, jest cz�owiekiem dra�liwym i nieprzewidywalnym.

Faustus poradzi� ambasadorowi ubra� si� skromnie na t� ekspedycj�, �eby nie k�u� oczu swoim wysokim stanowiskiem. W garderobie Menandrosa, pe�nej orientalnych wspania�o�ci, kr�lowa�y oczywi�cie szykowne jedwabne szaty, lecz Faustus podsun�� mu zwyczajn� we�nian� tog�, pozbawion� pask�w oznaczaj�cych rang�. Menandros ju� wiedzia�, jak u�o�y� na ciele ten ubi�r. Maksymilianowi Cezarowi, synowi panuj�cego w�adcy, przys�ugiwa� purpurowy pasek i haft wykonany z�ot� nici�, ale i on wybra� dla siebie pospolite odzienie. To samo uczyni� Faustus, kt�ry by� potomkiem cesarza i r�wnie� mia� prawo do purpurowego paska. W podziemiach i tak rzuca�o si� w oczy, �e s� Rzymianami z wy�szych sfer, jednak w mrocznych czelu�ciach Rzymu przechwalanie si� statusem patrycjusza mog�o si� �le sko�czy�.

Wybrane przez Hebrajczyka wej�cie znajdowa�o si� na skraju t�tni�cej �yciem dzielnicy Subury, po�o�onej na wsch�d od Forum, w obni�eniu terenu mi�dzy wzg�rzami Wimina� i Eskwilin. Tutaj, w okolicy wype�nionej smrodem, brudem i og�uszaj�cym zgie�kiem, gdzie gmin cisn�� si� jak trzoda w obskurnych kilkupi�trowych kamienicach, gdzie skrzypi�ce powozy przebija�y si� z mozo�em w�skimi, kr�tymi uliczkami�� tutaj w�a�nie oko�o roku 980 cesarz Tytus Galiusz zacz�� dr��y� podziemne schronienie, w kt�rym obywatele Rzymu mogliby si� ukry�, gdyby dzikie zast�py Got�w, pod�wczas zbieraj�cych si�y na p�nocy, przerwa�y rzymsk� obron� i wdar�y si� do miasta.

Goci na szcz�cie zostali rozbici, nim zbli�yli si� do stolicy, lecz Tytus Galiusz wybudowa� pod Subur� rozleg�� pl�tanin� korytarzy. Tak on, jak i jego spadkobiercy powi�kszali j� przez nast�pne dziesi�ciolecia, na wszystkie strony wypuszczali odnogi, tworz�c po��czenia z istniej�cym labiryntem podziemnych sztolni, tunel�w i kom�r, od tysi�ca lat dr��onych w r�nych cz�ciach miasta. Obecnie podziemia by�y miastem pod miastem, odr�bnym bytem zagnie�d�onym w st�ch�ych, zawilg�ych ciemno�ciach.

Przed sob� mieli portal Tytusa Galiusza: dwa ozdobne, kamienne �uki, podobne do otwartej paszczy olbrzyma, wzniesione na �rodku ulicy, gdzie przed wiekami cesarskie s�u�by porz�dkowe zr�wna�y z ziemi� skupisko ruder, by zrobi� miejsce dla placu. Wej�cie do podziemi by�o na tyle szerokie, �e na raz mog�y wjecha� trzy wozy. W g��biny wiod�a pochylnia z wytartej br�zowej ceg�y.

��Oto wasze latarnie�� rzek� Danielus. Zapali� je i rozda�.�� Pami�tajcie: trzymajcie je wysoko, inaczej zgasn�. Na wysoko�ci kolan ci�kie powietrze zdusi p�omie�.

Gdy wst�powali na pochylni�, na czo�o grupy wysforowa� si� Cezar. Faustus szed� obok Greka, Hebrajczyk zamyka� ty�y. Menandros przerazi� si�, s�ysz�c, �e b�d� poruszali si� pieszo, lecz jazda lektyk�, jak wyja�ni� Faustus, by�aby niewygodna w ciasnych przej�ciach. Musieli r�wnie� oby� si� bez s�u�by. Dowiedziawszy si� o tym, Grek wydawa� si� uszcz�liwiony. Dzi� zaprawd� w��czy� si� w�r�d biedoty. Pragn�� podr�owa� w Krainie Cieni jak przeci�tny rzymianin, �eby dosta� si� na samo dno �wi�stwa, plugastwa i �ajdactwa.

Ju� o tej wczesnej porze na rampie panowa� o�ywiony ruch. �wawy, narowisty t�umek przemieszcza� si� w obu kierunkach. W dole wszystko ton�o w namacalnym wr�cz mroku. Faustusowi schodzenie do podziemi zawsze si� kojarzy�o z zagl�daniem do jamy olbrzymiego potwora. Ponownie ogarn�y go g�ste, nieprzejrzane ciemno�ci, wype�nione st�chlizn� i korzennymi woniami. Dobrze si� czu� w ich obj�ciach. Ile� to razy u boku Cezara wchodzi� t�dy w poszukiwaniu wyrafinowanych nocnych rozrywek� i ile razy je znalaz�!

Ju� po chwili �owi� wzrokiem md�e, przyduszone p�omyki lampek. S�aba po�wiata odleg�ych pochodni pozwala�a mu zajrze� w d�ugie gardziele poprzecznych korytarzy. Schodzenie w d� wkr�tce si� sko�czy�o, gdy znale�li si� w przestronnej pieczarze. Prosto w twarz dmuchn�o im cuchn�ce powietrze, nios�ce z sob� ca�� palet� zapach�w: dymu, potu, ple�ni, zwierz�cej sk�ry. Wiele si� tu dzia�o: d�ugie zagony ludzi i zwierz�t poci�gowych przetacza�y si� w najr�niejszych kierunkach. Przed nimi ci�gn�a si� szeroka aleja, Via Subterranea, a w lewo i prawo strzela�o mrowie odga��zie�. Faustus po raz kolejny mia� okazj� przyjrze� si� znajomym filarom, �ukom, prz�s�om, okr�g�ym �cianom z ciemnoz�otej ceg�y, wyciosanym w skale masywnym podporom oraz, w g��bi, niezliczonym wn�kom. Nagle mrok Krainy Cieni przesta� go przyt�acza�.

Zerkn�� ukradkiem na Greka. W mi�kkich rysach twarzy Menandrosa ja�nia� zachwyt. Nozdrza mu dr�a�y, rozchyla�y si� usta. Mia� min� male�kiego dziecka, kt�rego po raz pierwszy zabrano na igrzyska z udzia�em gladiator�w. Pod innymi wzgl�dami, w czw�rce m�czyzn, te� wydawa� si� dzieckiem: by� drobny i niepozorny przy wyro�ni�tym Maksymilianie, kr�pym i pleczystym Danielusie, zwalistym Faustusie.

��A to co?�� zapyta� Menandros, wskazuj�c �cian� z ogromnym marmurowym reliefem, przedstawiaj�cym czyje� brodate oblicze. Snop bia�ego �wiat�a, wpadaj�cy przez jeden z otwor�w w stropie, przystroi� rze�bion� g�ow� niezwyk�� aureol�.

��Bo�ek�� rzek� z ty�u Danielus ze wzgardliw� nut�.�� Przed laty umie�ci� go tam cesarz. Mo�e pochodzi z twoich stron, mo�e z Syrii. Nazywamy go Jowiszem z Jaski�.�� Hebrajczyk uni�s� wysoko latarni�, �eby dodatkowo rozja�ni� pyszny profil: olbrzymie przenikliwe oko, wielkie ucho s�ysz�ce wszelkie d�wi�ki, z�owieszczo otwarte usta, poskr�can� kamienn� brod�, g�stsz� od jego w�asnej. Nad okiem niczego nie by�o, to samo poni�ej brody; �w monumentalny fragment wydawa� si� nies�ychanie stary niczym sm�tny relikt jakiej� pradawnej, wspania�ej epoki.�� Chwa�a Jowiszowi!�� zagrzmia� Danielus i parskn�� miechem.

Menandros jednak przystan��, �eby przyjrze� si� uwa�nie imponuj�cej, pos�pnej twarzy, a tak�e marmurowemu o�tarzowi, wyg�adzonemu r�kami czcicieli, po�yskuj�cemu odbitym �wiat�em �wiec postawionych wzd�u� jego brzeg�w. W bocznej �cianie o�tarza widnia�a nisza ze zw�glonymi ko��mi niedawnych ofiar.

Maksymilian, zniecierpliwiony, przynagli� go do marszu w�adczym gestem.

��To dopiero pocz�tek�� powiedzia�.�� Przed nami wiele mil drogi.

��No tak, oczywi�cie�� odpar� Grek.�� Ale tu wszystko jest dla mnie nowe, dziwne�

Gdy przeszli dwie�cie krok�w drog� Via Subterranea, Maksymilian nagle skr�ci� w lewo, w g��b wij�cego si� korytarza. Ze �cian wydostawa�a si� ch�odna wilgo� w postaci stru�ek wody, tworz�cych do�em ka�u�e. Wo� zgnilizny przyprawia�a o md�o�ci.

By� to chyba mniej ucz�szczany zak�tek. Nie czu�o si� tu �cisku. Otwory �wietlne w stropie rozmieszczono w wi�kszych odst�pach. W dali rzadziej miga�y �wiate�ka pochodni. Jednak�e z ciemno�ci dochodzi�y jakie� niepokoj�ce g�osy, rechotliwe �miechy, szmer niezrozumia�ych szept�w, weso�e pomruki w nieznanych j�zykach, a niekiedy ostry, przeszywaj�cy krzyk. Czu�o si� silny zapach mi�sa pieczonego w spowitych dymem paleniskach, duszonych kalafior�w, gor�cego pieprznego wywaru, sma�onej ryby. To na poz�r mroczne i pos�pne miasto wcale nie by�o miastem umar�ych. �wiat w podziemnych kryj�wkach szale�czo t�tni�, wr�cz kipia� w�asnym, tajemniczym �yciem. Gdziekolwiek spojrze�, w komorach i pieczarach wykutych w litej skale toczy�a si� lawina zdarze�: sprzedawano czarodziejskie receptury i rzucano uroki, prowadzono legalne i lewe interesy, odprawiano obrz�dy religijne zwi�zane z setk� kult�w, uprawiano wszelkiego rodzaju rozpust�.

��Gdzie jeste�my?�� zapyta� Menandros.

��W grotach Tytusa Galiusza�� odpowiedzia� Cezar.�� To jeden z najruchliwszych zak�tk�w. Trudno go opisa�, bo dzieje si� tu wszystko po trochu. Niejedno mo�na zobaczy� i rzadko to samo dwa razy.

Jak po nitce przechodzili z komory do komory kr�t�, nisko sklepion� �cie�k�. Na czele wci�� maszerowa� Maksymilian z roziskrzonym spojrzeniem furiata, przy czym nieraz �ywszym krokiem, ni�by tego chcia� Menandros. Faustus i Hebrajczyk pod��ali bez s�owa sprzeciwu. Dobrze znali Cezara. Kiedy zag��bia� si� w zawik�ane korytarze, wpada� niejako w sza�, kt�ry gna� go wci�� naprz�d i naprz�d. Faustus cz�sto bywa� �wiadkiem tego wybuchu niespokojnej, drapie�nej ��dzy poznawania rzeczy jeszcze niepoznanych�� pal�cej, nienasyconej ciekawo�ci.

A wszystkiemu winne przekl�te wygodne �ycie. Z tej przyczyny m�ody, rozrzutny syn cesarza prze�ywa� katusze, spot�gowane ci�g�� wiadomo�ci� w�asnej nieu�yteczno�ci. W wielk� moc szyderczo wpisa�a si� wielka niemoc�� jedyna rzecz, kt�ra dosta�a mu si� wraz z kr�lewskim urodzeniem. Zupe�nie jakby najwi�kszym wrogiem, z jakim przysz�o mu toczy� b�j, by�a jego us�ana r�ami, lecz nudna egzystencja, z kt�rej wyrywa� si� dopiero w Krainie Cieni, gdzie mierzy� w to, co ostateczne i nieosi�galne. Hebrajczyk by� jego niezast�pionym sojusznikiem. Z regu�y wystarczy�o kr�tkie has�o, nie zawsze po �acinie, �eby uzyska� wst�p do pieczar, gdzie cz�owiek bez zaproszenia zwykle nie mia� czego szuka�.

Tutaj, w otoczeniu p�on�cych �uczyw, rozsnuwaj�cych w powietrzu czarny kope栗 �wiate� nigdy nie gasn�cych w tym miejscu, gdzie dzie� niczym nie r�ni� si� od nocy, powsta�o targowisko, na kt�rym sprzedawano wyszukane specja�y, a wi�c j�zyki s�owik�w i flaming�w, �ledziony minog�w, racice wielb��d�w, jasno��te grzebienie kogut�w, �by papug, w�troby szczupak�w, m�d�ki pawi i ba�ant�w, uszy orzesznic, jajka pelikan�w�� s�owem, osobliwo�ci ze wszystkich zak�tk�w imperium, wystawnie wyk�adane na srebrzystych tacach.

Menandros, niby to Grek otrzaskany w �wiecie, a wyba�usza� oczy jak kmiotek z prowincji.

��Rzymianie to jedz� na co dzie�?�� zapyta�.

Cezar ze swoim mglistym etruskim u�miechem zapewni� go, �e owszem, zawsze i wsz�dzie, nie tylko przy cesarskim stole, ale i w najlichszej rzymskiej cha�upie. Obieca� przy najbli�szej okazji da� mu do skosztowania potrawk� ze s�owiczych j�zyk�w i pawich m�d�k�w.

Znale�li si� na gwarnym placu, gdzie popisywali si� komedianci, �onglerzy, akrobaci, po�ykacze mieczy i ognia, linoskoczkowie i wszelkiej ma�ci arty�ci. Naganiacze chrapliwym wrzaskiem wychwalali osi�gni�cia tych, kt�rzy ich wynaj�li. Maksymilian szczodr� r�k� rzuca� im srebrniki, podobnie jak za jego namow� Menandros. Dalej w�r�d kolumnady odbywa�y si� pokazy dziwol�g�w, kar��w i garbus�w, trzech mizdrz�cych si� p�idiot�w w kosztownej szkar�atnej liberii, cz�owieka wygl�daj�cego jak �ywy szkielet i drugiego o niebotycznym wzro�cie.

��Nie ma ju� strusiog�owego�� rzek� Danielus, wyra�nie rozczarowany.�� Tak�e dziewczyny z trojgiem oczu i bli�niak�w z��czonych w talii.

I tutaj hojnie sypa�a si� moneta, aczkolwiek Danielus ani my�la� rozwi�zywa� mieszka.

��Wiesz, Faustusie, kto jest najwi�kszym dziwol�giem, najwi�kszym potworem?�� zapyta� cicho Maksymilian, gdy szli ko�o siebie. A poniewa� Faustus milcza�, ksi�� sam da� mu odpowied�, i to tak�, kt�rej Faustus si� nie spodziewa�:�� Cesarz, przyjacielu, bo trzyma si� z dala od innych. To nie lada odmieniec, do cna wyzuty z mi�o�ci, uczciwo�ci i innych ludzkich uczu�. Cudaczny stw�r, ten nasz cesarz. �adna ziemska poczwara nie zas�uguje bardziej na lito��.

Chwyciwszy z si�� imad�a najbardziej mi�sist� cz�� r�ki Faustusa, Cezar przenikn�� go dziwnym, zdumiewaj�co intensywnym spojrzeniem w�ciek�o�ci i b�lu. Faustus nie zna� swojego druha od tej strony. Zaraz jednak Maksymilian wyszczerzy� z�by, pogodnie szturchn�� go w bok i mrugn�� okiem, jakby chcia� z�agodzi� wymow� swoich s��w.

Dalej natkn�li si� na stoiska aptekarzy, st�oczone w ciasnych wn�kach. Przypuszczalnie kiedy� by�a tu �wi�tynia. Przed ka�dym stoiskiem pali�a si� lampka. Sprzedawcy oferowali �� byka i hieny, sk�ry zdarte z w�y, paj�czyny, �ajno s�onia.

��Co to?�� Grek wskaza� szklan� buteleczk� z drobniutkim, szarym proszkiem.

Danielus zasi�gn�� j�zyka i zaraz meldowa�, �e to odchody sycylijskich go��bi, cenne lekarstwo na owrzodzenia n�g i wiele innych przypad�o�ci. W s�siednim kramie sprzedawano rzadko spotykan� aromatyczn� kor� z drzew rosn�cych w Indiach. Nieco dalej�� ma�e kr��ki z czerwonej gliny, pochodz�ce z wyspy Lemnos, opatrzone �wi�t� piecz�ci� Diany, rzekomy lek dla ludzi pogryzionych przez w�ciek�e psy, zwalczaj�cy tak�e najsilniejsze trucizny.

��A ten tu cz�owiek�� obwie�ci� Maksymilian przy nast�pnym kramie�� ma do sprzedania teriak, panaceum na wszelk� dolegliwo��, w tym tr�d. Chyba wytwarza si� go ze �mijowego mi�sa, moczonego w winie, z dodatkiem nieznanych sk�adnik�w. Cho�by�my ko�em go �amali, tajemnicy nie zdradzi.�� Pu�ciwszy oko do w�a�ciciela kramu, s�dziwego jednookiego Ajgipcjanina o s�pich rysach twarzy, doda�:�� Czy� nie tak, Ptolemeuszu? Cho�by�my ci� wzi�li na m�ki?

��Mam nadziej�, Cezarze, �e do tego nie dojdzie�� odpowiedzia� sprzedawca.

��A wi�c jeste� tu znany?�� spyta� Menandros, gdy si� oddalili.

��Przez niekt�rych. Ten kilkakrotnie taszczy� do pa�acu sw�j towar, �eby wyleczy� mojego schorowanego ojca.

��Twojego schorowanego ojca, no tak�� rzek� Grek.�� Ca�y �wiat modli si� o jego rych�y powr�t do zdrowia.

Maksymilian pokiwa� g�ow� bez przekonania, jakby Menandros �yczy� sobie �adnej pogody na nast�pny dzie�.

Faustusa niepokoi� niezwyk�y nastr�j Cezara. Zna� go jako cz�owieka nieprzewidywalnego, stale kr��cego mi�dzy �elaznym opanowaniem a nieokie�znan� swawol�, tym niemniej grzeczno�� zawsze nakazywa�a podzi�kowa� za wyrazy wsp�czucia. On jednak nie potrafi� si� na to zdoby�. Zastanawia� si�, co ambasador pomy�li sobie o ksi�ciu. A mo�e nie pomy�li sobie nic szczeg�lnego, bo za�o�y, �e tego w�a�nie nale�y si� spodziewa� po synu rzymskiego cesarza?

W podziemnym �wiecie nie istnia�y zegary, wi�c z braku s�o�ca i nieba nie spos�b by�o poda� godziny. Wszelako brzuch Faustusa nieomylnie odmierza� czas.

��Wyjdziemy na g�r�, �eby co� zje�栗 zwr�ci� si� do pos�a�� czy wola�by� posili� si� na dole?

��Na dole! Te� pytanie!�� oburzy� si� Grek.�� Ani mi si� �ni wraca� na g�r�!

* * *

Zjedli w o�wietlonej pochodniami tawernie w odleg�o�ci dw�ch galerii od kram�w aptekarzy, gdzie siedzieli na twardych, drewnianych �awach, wmieszani w ci�b� tchn�cego czosnkiem posp�lstwa. Zam�wili mi�so duszone w pikantnym sosie z kiszonej ryby, owoce maczane w miodzie z octem i kwa�ne wino, niewiele �agodniejsze od octu. Menandrosowi najwidoczniej smakowa�o. Zapewne nigdy dot�d nie raczy� si� tak ordynarnymi delicjami; ob�era� si� z i�cie wilczym apetytem. Na skutki nieumiarkowania nie trzeba by�o d�ugo czeka�: czo�o zrosi� mu pot, policzki poczerwienia�y, oczy zasz�y mg��. Tak�e Maksymilian poch�ania� danie za daniem, popijaj�c zdumiewaj�c� ilo�ci� wstr�tnego wina. On jednak, nawyk�y do takich specja��w, nie potrafi� oderwa� si� od sto�u, p�ki mia� trunek pod r�k�. Faustus, kt�ry te� nie zwyk� odejmowa� sobie od ust i cz�sto pi� na um�r, uwielbiaj�c to szczeg�lne ukojenie zmys��w po opiciu si� winem, oddzielenie lotnego umys�u od coraz bardziej odpychaj�cego, oci�a�ego cia�a�� tym razem prze�yka� z wysi�kiem. Mimo to stara� si� jak najwi�cej upi� z ka�dego dzbanka, �eby tylko Cezar nie przeholowa�. Reszt� podsuwa� nieporuszonemu, obdarzonemu bezdennym brzuchem Danielusowi, �wiadom, co si� mo�e zdarzy�, je�li zamroczony winem ksi�� wda si� w jak�� g�upi� awantur� w podziemiach. Nietrudno mu by�o wyobrazi� sobie, jak pewnego dnia k�adzie na desce stygn�ce zw�oki Maksymiliana ze szpetnie rozchlastanym brzuchem. Najlepsze, co mog�oby go po tym spotka�, to sp�dzenie reszty �ycia na okrutnej zsy�ce gdzie� w ponurym, germa�skim zamczysku.

Kiedy w ko�cu p�nym popo�udniem podj�li w�dr�wk�, da�o si� zauwa�y� pewne zachwianie r�wnowagi w grupie. Ot� Maksymilian�� mo�e dlatego, �e nagle zacz�� si� nudzi�, a mo�e z przejedzenia�� nagle straci� zainteresowanie wypraw�. Ju� nie p�dzi� jak wariat, fruwaj�c z korytarza do korytarza, jakby si� �ciga� z niewidocznym przeciwnikiem. Odt�d Menandros, pobudzony wlanym w siebie winem, przej�� dowodzenie: gna� podziemnymi komnatami, dr�czony pragnieniem zobaczenia wszystkiego, pot�niejszym ni� wcze�niejszy animusz ksi�cia. Nie znaj�c okolicy, skr�ca� na chybi� trafi�: a to wci�ga� ich do czarnych zau�k�w, a to prowadzi� nad skraj zab�jczych przepa�ci, gdzie po d�ugich drabinach schodzili do ni�szych poziom�w, a to znowu zagl�da� do kom�r z malowanymi �cianami, w kt�rych ob��kane baby, usadowione w swoich wn�kach jak na tronach, gderliwie domaga�y si� ja�mu�ny.

W wi�kszo�ci wypadk�w Maksymilian nie by� w stanie rozpozna� miejsc, do kt�rych prowadzi� ich Menandros, a przynajmniej takie sprawia� wra�enie. Zadanie komentowania tego, co widz�, wzi�� na siebie Danielus, kt�ry w podziemnym mie�cie czu� si� jak ryba w wodzie.

��Tutaj znajduje si� podziemna arena�� wyja�ni� Hebrajczyk, gdy wyt�ali wzrok w niemo�liwej do przejrzenia czarnej czelu�ci.�� Igrzyska rozpoczynaj� si� o p�nocy, pojedynki zawsze ko�cz� si� czyj�� mierci�.

Niebawem stan�li pod po�yskliw� marmurow� fasad� i okaza�ym wej�ciem do pieczary b�d�cej, zgodnie z obja�nieniem Danielusa, �wi�tyni� Jowisza Imperatora. Jego kult ustanowi� cesarz Gajusz Marcjusz w nadziei, nie do ko�ca spe�nionej, �e ojciec bog�w uto�sami si� z g�ow� pa�stwa w oczach posp�lstwa, kt�re w przeciwnym razie mog�oby zwr�ci� si� ku jakiej� innej, obcej religii, zdolnej sk��ci� poddanych z cesarzem.

��A to�� oznajmi� Danielus, wskazuj�c �wi�tyni� s�siaduj�c� z przybytkiem Jowisza�� sanktuarium Kybele, gdzie czci si� Wielk� Matk�.

��Ludzie na Wschodzie te� oddaj� jej cze�栗 rzek� Menandros i przystan��, podziwiaj�c okiem znawcy mistern� mozaikow� ornamentyk�, rz�dy i rz�dy pokrytych wzorem p�ytek w kolorze czerwonym, niebieskim, pomara�czowym, zielonym i z�otym, jak przysta�o na siedzib� pe�noprawnej bogini.�� Ale� maestria�� oceni�.�� I wszystkie te cuda zbudowane pod ziemi�, gdzie ledwo je wida� nawet w blasku pochodni. Jak�e �mia�y zamys�, jak�e niespotykany!

��Kap�ani Kybele op�ywaj� w bogactwa.�� Maksymilian z werw� tr�ci� Faustusa, jakby chcia� mu przypomnie� o skradzionych opalach, przeznaczonych na prezent dla konstantynopolanki, przysz�ej oblubienicy brata.

Menandros ci�gn�� ich niezmordowanie ciemnym labiryntem. Mijali bulgocz�ce fontanny, ciche grobowce, pokryte freskami miejsca kultu i gwarne targowiska, a� prze�lizn�li si� przez w�sk� szczelin� w �cianie i znale�li w olbrzymiej, pustej przestrzeni, z kt�rej rozchodzi�y si� gwie�dzi�cie niezliczone korytarze, zakurzone i nieoznakowane. Pod��yli jednym z nich, potem drugim i wreszcie przybyli do miejsca, gdzie krzy�owa�y si� niewygodne, ciasne tunele. Tutaj nawet Danielus straci� orientacj�. Na jego czole pojawi�y si� zmarszczki. Faustus, kt�ry ju� s�ania� si� na nogach, te� si� zaczyna� martwi�. Ludzie gdzie� poznikali. Opr�cz echa w�asnych krok�w niczego nie s�yszeli. Znane by�y opowie�ci o przemierzaj�cych podziemny �wiat �mia�kach, kt�rzy po skr�ceniu w przypadkowy korytarz gubili si� w labiryntach zbudowanych w dawnych czasach dla zmylenia potencjalnych intruz�w�� w nieludzko spl�tanym, nieuporz�dkowanym g�szczu dr�g. Gdzie wszystkie wyj�cia by�y zamaskowane z wyj�tkiem jednego: �mierci z g�odu. Smutny koniec dla m�odego greckiego pos�a i chwackiego, przebojowego ksi�cia�

Nie by� to wszak�e taki w�a�nie labirynt. Cztery ostre zakr�ty, kr�tka wspinaczka po drabinie, skr�t w lewo i oto trafili z powrotem na Via Subterranea, cho� bez w�tpienia du�o dalej od miejsca, gdzie rano weszli do podziemnej metropolii. Sklepienie, wy�o�one rz�dami brekcji w barwie korali, mia�o tu strzeliste kszta�ty. W ich stron� zmierza�a procesja �piewaj�cych kap�an�w�� chudzielc�w o twarzach wysmarowanych r�em i oczodo�ach obwiedzionych jasno��tymi i zielonymi ko�ami. Nosili bia�e tuniki w purpurow� kratk� i szpiczaste czapy w kolorze szafranu z widniej�cym u czuba znakiem wielkiego oka. Maszeruj�c tanecznym truchtem, ok�adali si� wzajemnie biczami z w�lastej we�nianej prz�dzy, obci��onej owczymi kostkami, krzyczeli ochryp�ymi, skrzekliwymi g�osami i �piewali mod�y w obcym j�zyku.

��Eunuchy�� odezwa� si� Danielus z pogard�.�� Czciciele Dionizosa. Odsu�cie si�, bo was stratuj�. Gdy tak id�, nikomu nie ust�pi� miejsca.

Zaraz za kap�anami nadci�gn�� korow�d powyko�lawianych komediant�w, zezowatych garbus�w, kt�rzy tak�e mieli bicze, lecz tylko udawali ch�ost�. Maksymilian cisn�� im gar�� monet, to samo Menandros, na co ci natychmiast zburzyli szyki, macaj�c z animuszem ziemi� w p�mroku. W g��bi znajdowa�a si�, wskazana przez Hebrajczyka, komnata zwana kaplic� Priapa. Menandros ju�-ju� si� do niej wyrywa�, lecz tym razem interweniowa� Maksymilian:

��Lepiej zostawmy j� na inny dzie�, wasza dostojno��. Cz�owiek powinien korzysta� z tych rozrywek wypocz�ty, a ty jeste� zm�czony po pierwszej podr�y do �wiata mroku.

Ambasador mia� skwaszon� min�. Faustus zastanawia� si�, czyje zdanie zwyci�y: dyplomaty z dalekich stron, kt�rego kaprysy nale�a�o uszanowa�, czy cesarskiego syna, kt�remu nigdy niczego nie odmawiano. Po kr�tkim wahaniu Menandros zgodzi� si� wr�ci� na g�r�. By� mo�e uzna� za stosowne poskromi� na chwil� swoj� �ar�oczn� ciekawo�� lub po prostu spe�ni� �yczenie ksi�cia.

��Tam jest pochylnia prowadz�ca do wyj�cia.�� Danielus wskaza� na prawo. Wyszli na zewn�trz zdumiewaj�co szybkim krokiem.

Zapad� zmierzch. Rze�kie, ch�odne powietrze�� jak zawsze po wyj�ciu�� wydawa�o si� tysi�c razy bardziej orze�wiaj�ce ni� to, kt�rym oddychali w podziemiach. Faustus z rozbawieniem spostrzeg�, �e znajduj� si� ca�kiem blisko �a�ni Konstantyna, zaledwie kilkaset krok�w od miejsca, gdzie rozpocz�a si� ich przygoda, aczkolwiek pada� z n�g, jakby przeszed� tego dnia wiele mil. Przypuszcza�, �e zatoczyli ogromne ko�o.

Marzy� o k�pieli, przyzwoitym posi�ku, a na koniec masa�u i m�odziutkiej Numidyjce.

Maksymilian z w�a�ciw� sobie ksi��c� arogancj� zatrzyma� przygodn� lektyk� z senatorskimi oznaczeniami i przej�� j� na w�asny u�ytek. Podr�uj�cy ni� �ysawy m�czyzna, kt�rego Faustus zna� jedynie z widzenia, skwapliwie wykona� polecenie i bez s�owa sprzeciwu czmychn�� w mrok. Faustus, Menandros i Cezar wgramolili si� do �rodka, Hebrajczyk za� bez szczeg�lnego po�egnania, machn�wszy tylko zdawkowo r�k�, odp�yn�� ciemnymi uliczkami.

W domu nie czeka�a na Faustusa wiadomo�� o tym, �e ksi�� Herakliusz wraca do miasta. Nadzieje okaza�y si� p�onne. A zatem wszystko wskazywa�o na to, �e nast�pnego dnia zn�w b�dzie si� tu�a� pod ziemi�.

Spa� niespokojnym snem, cho� Numidyjka zrobi�a wszystko co w jej mocy, �eby ukoi� jego nerwy.

* * *

Tym razem do Krainy Cieni dostali si� wej�ciem mi�dzy kolumn� Marka Aureliusza a �wi�tyni� Izydy i Serapisa. Danielus przekonywa�, �e dzi�ki temu najszybciej dotr� do targowiska czarownik�w, kt�re Menandros z nieznanych wzgl�d�w koniecznie chcia� zwiedzi�.

Daj�c si� pozna� jako sprawny przewodnik, Hebrajczyk po drodze pokazywa� im wszystko, co by�o warte obejrzenia: Galeri� Szept�w, gdzie najcichsze s�owo przebywa�o niebywa�e odleg�o�ci; �a�ni� Plutona, czyli szereg paruj�cych �r�de� termalnych, kt�re wydziela�y ohydn� siarkow� wo�, ale nawet teraz, w po�udnie, cieszy�y si� du�� popularno�ci�; p�yn�c� nieopodal rzek� Styks, czarny podziemny strumie�, kt�ry toczy� si� z hukiem przez podziemne miasto, a uchodzi� do Tybru tu� powy�ej Cloaka Maxima, g��wnego kana�u �ciekowego.

��To naprawd� Styks?�� zapyta� Menandros, popisuj�c si� �atwowierno�ci�, kt�rej nawet Faustus si� po nim nie spodziewa�.

��Tak nazywamy t� rzekꠗ wyja�ni� Danielus�� bo przep�ywa przez nasz �wiat zmar�ych, rozumiesz� Tego prawdziwego, jak mniemam, nale�a�oby szuka� w twoich stronach na Wschodzie. O, tu mo�emy skr�ci�

Nier�wna, z grubsza owalna wyrwa w murze okaza�a si� wej�ciem do wielkiej sali, w kt�rej funkcjonowa�o targowisko czarownik�w. Podobno z za�o�enia mia�a s�u�y� jako przechowalnia cesarskich rydwan�w, �eby nie pad�y �upem barbarzy�skich naje�d�c�w. Kiedy uznano, �e to zb�dny �rodek bezpiecze�stwa, w sali zaroi�o si� od czarownik�w, kt�rzy wykonali przegrody w postaci wy�o�onych pumeksem �uk�w, przez co powsta� zlepek niskich kom�rek. O�miobocznym szybem �wietlnym, wybitym wysoko w stropie sali, przeciska�y si� z biegn�cej g�r� ulicy blade snopy �wiat�a, lecz o�wietlenie targowiska w wi�kszej mierze bra�o si� z okopconych piecyk�w, stoj�cych przed ka�dym stoiskiem. Te za�, czy to za spraw� czarodziejskich sztuczek, czy zwyk�ej przemy�lno�ci gorza�y weso�ymi, wielobarwnymi p�omykami: pl�saj�ce ogniki w kolorze szkar�atu, b��kitu kobaltowego czy szmaragdu miesza�y si� z pospolit� ��ci� i czerwieni� pal�cego si� w�gla drzewnego.

Zewsz�d dolatywa�a kupiecka wrzawa. Ka�de stoisko wystawia�o w�asnego naganiacza, kt�ry poleca� towary swego pana. Zaledwie zjawili si� na sali, jeden z nich, spocony t�u�cioch w brokatowej szacie syryjskiego kroju, wy�ledzi� w t�umie greckiego ambasadora, wietrz�c interes, i j�� go przyzywa� obiema r�kami:

��Ej, zacny paniczu!�� wo�a�.�� Mo�e zakl�cie mi�osne na dzisiaj? Najlepsze z mo�liwych, cudownie rozpala!

Menandros zdradza� ciekawo��.

��Ale� podejd�!�� zach�ca� naganiacz.�� Pozw�l, �e uka�� ci moc czar�w! Sk�aniaj� m��w ku niewiastom, niewiasty ku m�om, a dziewice ku ucieczce z domu i szukaniu kochanka.�� Si�gn�� za plecy, porwa� kawa�ek zwoju pergaminowego i pomacha� nim pos�owi przed nosem.�� Prosz�, przyjacielu, prosz�! We�miesz czysty papirus i o�l� krwi� wypiszesz na nim magiczne s�owa, tutaj uwiecznione. Nast�pnie dodasz w�os upragnionej kobiety, mo�e by� strz�pek ubrania lub ni� z prze�cierad�a, zdobyty dowolnym sposobem. Posmarujesz papirus �ywic� z octem, nakleisz na �cianie jej domu, a p�niej nie b�dziesz si� m�g� nadziwi�! Bacz jeno, �eby� sam nie uleg�, bo mo�esz zapa�a� nami�tno�ci� do przechodz�cego akurat poganiacza, jego os�a albo czego� gorszego! Trzy sestercje! Trzy!

��Skoro mo�na za p�darmo kupi� mi�o�栗 zapyta� Maksymilian�� czemu ka�dego dnia rzuca si� do rzeki tylu nieszcz�liwie zakochanych?

��I czemu w domach uciech zawsze taki ruch�� popar� go Faustus�� je�li za trzy br�zowe monety ka�dy mo�e mie� kobiet� swoich sn�w?

��Lub m�czyznꠗ rzek� Menandros.�� Bo przecie� czar, jak on m�wi, dzia�a w dwie strony.

��Lub os�a�� dorzuci� Danielus.

Ze �miechem ruszyli w dalsz� drog�.

Opodal za cen� dw�ch srebrnych denar�w oferowano zakl�cie niewidzialno�ci.

��Rzecz najprostsza na �wiecie!�� przekonywa� sprzedawca, niski chudzielec, napi�ty jak spr�yna, kt�rego ogorza��, poci�g�� twarz szpeci�y blizny, przypuszczalnie pami�tka po b�jce na no�e.�� We�miesz sowie oko, kulk� z �ajna ajgipskich �uk�w, olej z niedojrza�ej oliwki, zmielisz wszystko na papk�, natrzesz cia�o i o pierwszym brzasku poranka udasz si� do najbli�szej �wi�tyni Apolla, gdzie wypowiesz s�owa modlitwy zapisanej na pergaminie, kt�ry dostaniesz ode mnie. Do zachodu s�o�ca nie dojrzy ci� ludzkie oko. B�dziesz m�g� niepostrze�enie chadza� w�r�d dam w �a�ni, w�lizn�� si� do pa�acu cesarza i delektowa� si� przysmakami z jego sto�u albo wypcha� trzos z�otem ze sto��w tych, co trudni� si� wymian� pieni�dzy. Jedynie dwa srebrne denary!

��Niewyg�rowana cena za ca�odniow� niewidzialno�栗 powiedzia� Menandros.�� Zrobi� przyjemno�� memu panu i wezm� jeden czar.�� Si�gn�� do sakwy, lecz Cezar chwyci� go za nadgarstek i przestrzeg�, �eby w takich miejscach nigdy nie godzi� si� na cen� wywo�awcz�. Menandros wzruszy� ramionami, jakby dla zaznaczenia, �e cena i tak wydaje mu si� �miesznie niska.

Cezar wszelako trzyma� si� pewnych zasad. Wezwa� na pomoc Danielusa, kt�ry pr�dko zbi� cen� do czterech miedzianych dupondius�w. A poniewa� Grek nie mia� w sakwie takich drobniak�w, w p�aceniu wyr�czy� go Faustus.

��Nie b�dziesz �a�owa�� stwierdzi� sprzedawca, wr�czaj�c Menandrosowi pergamin.

Grek odwr�ci� si� i przeczyta�.

��Litery s� greckie�� zauwa�y�.

Maksymilian pokiwa� g�ow�.

��W�a�nie po grecku wypisuj� te androny. Tutaj greka jest j�zykiem magii.

��Litery s� greckie, ale nie s�owa�� ci�gn�� Menandros.�� Pos�uchajcie.�� I zacz�� d�wi�cznym, tubalnym g�osem:�� BORKE PHOIOUR IO ZIZIA APARXEOUCH THYTHE LAILAM AAAAAA III OOOO IEO IEO IEO.�� Oderwa� wzrok od pergaminu.�� I jeszcze trzy linijki o podobnym brzmieniu. C� wy o tym s�dzicie, przyjaciele?

��Dobrze, �e� nie czyta� do ko�ca�� odpar� Faustus�� bo m�g�by� nam znikn�� sprzed nosa.

��Trzeba by si� wprz�dy wystara� o �ajno �uk�w, sowie oko i ca�� resztꠗ zauwa�y� Danielus.�� A promyk poranka nie pada na nas z g�ry, nawet gdyby uda�, �e jeste�my w �wi�tyni Apolla.

��IOIOO PHRIXRIZO EOA�� przeczyta� Menandros z weso�ym chichotem. Zwin�� zw�j i schowa� go do sakwy.

Faustus podejrzewa�, �e Grek nie wierzy w te g�upstwa, cho� czego innego si� spodziewa�, widz�c, z jak� ochot� idzie na targowisko. A jednak kupowa� ochoczo. Niew�tpliwie gromadzi� niezwyk�e pami�tki dla swojego cesarza w Konstantynopolu, zabawne dowody rzymskiej infantylno�ci. Albowiem Menandros musia� ju� doj�� do pewnej istotnej prawdy: niemal�e wszyscy czarownicy i ich sprzedawcy pochodzili ze wschodniej po�owy imperium, gdzie czarnoksi�ska sztuka wywodzi�a si� hen z zamierzch�ych czas�w faraon�w i kr�l�w Babilonii, podczas gdy kupuj�cy, ca�e ich rzesze, byli Rzymianami z zachodniej cz�ci imperium. Zapewne tego rodzaju czary by�y rozpowszechnione na Wschodzie, tamtejsi mieszka�cy mieli z nimi na co dzie� do czynienia. Wsch�d, wyl�garnia ob�udy. To tam doskonalono kupieckie fortele. Pocz�tki wschodniej kultury, gin�ce w mrokach historii, o ca�e stulecia wyprzedza�y za�o�enie Rzymu. Prowadz�c interesy z tamtymi ludami, trzeba by�o mie� si� na baczno�ci.

A zatem Menandros zbiera� �wiadectwa rzymskiej naiwno�ci. Chodz�c od stoiska do stoiska, wykorzystywa� Danielusa do zbicia ceny i powi�ksza� kolekcj�. Zdoby� wskaz�wki, jak stworzy� kr�g mocy, wymuszaj�cy na drugich spe�nienie ka�dego �yczenia, a tak�e �agodz�cy gniew zwierzchnik�w i kr�l�w. Kupi� amulet chroni�cy przed senno�ci� i taki, kt�ry sprowadza sen. Naby� gruby zw�j, b�d�cy d�ug� list� sekretnych m�dro�ci, i przeczyta� weso�ym tonem:

��Ujrzysz, jak drzwi si� raptownie otwieraj�. Wejdzie siedem dziewic z g��bokiej otch�ani, odzianych w p��tno, z obliczem �mijowym. Zw� si� Parkami z Niebios i dzier�� z�ote r�d�ki. Je�li je zobaczysz, powitaj je nast�puj�co�

Znalaz� r�wnie� zakl�cie, kt�rego u�ywa czarnoksi�nik, je�li nie chce, �eby czaszka przemawia�a niepytana w czasie rzucania uroku. Inne przyzywa�o Bezg�owego, stw�rc� ziemi i nieba, pot�nego Ozoronofrysa, i zmusza�o go do wyp�dzenia demona z udr�czonego cia�a. Inne za� pomaga�o odzyska� zgubiony lub skradziony przedmiot. Wr�ci� te� do pierwszego stoiska, �eby kupi� niezawodny nap�j mi�o�ci za u�amek pierwotnej ceny. Na koniec po�akomi� si� na zakl�cie, dzi�ki kt�remu schlanym kamratom w czasie pijatyki wydaje si�, �e wyros�y im ma�pie pyski.

Wreszcie zadowolony z zakup�w, o�wiadczy�, �e mog� i�� dalej. Na ko�cu sali, poza rewirem handlarzy zakl�ciami, zatrzymali si� w kr�lestwie wieszczek i wr�biarzy.

��Za par� miedziak�w przyjrz� si� liniom na d�oni lub zmarszczkom na czole, �eby powiedzie�, jaka czeka ci� przysz�o�栗 wyt�umaczy� Faustus pos�owi.�� Za dodatkow� op�at� zbadaj� kurze wn�trzno�ci lub barani� w�trob� i przepowiedz� ci prawdziw� przysz�o��. Mo�e nawet przysz�o�� ca�ego imperium!

Menandros nie posiada� si� ze zdumienia.

��Przysz�o�� imperium? Pospolici wieszczbiarze na zwyk�ym targowisku g�osz� takie rzeczy? My�la�em, �e jedynie nadworny wr�bita m�g�by sformu�owa� tego rodzaju przepowiedni�, i to do wy��cznej wiadomo�ci cesarza.

��Zapewne nadworny wr�bita przekazuje wiarygodniejsze tre�ci�� rzek� Faustus.�� Ale to Rzym, tutaj wszystko jest na sprzeda�.�� Powi�d� spojrzeniem wzd�u� alejki, a� dostrzeg� cz�owieka, kt�ry pono� zna� najnowsz� wyk�adni� wyroczni sybilli�skich i wr�y� rych�y upadek imperium. By� to starzec, ani chybi Rzymianin, w �adnym razie Grek czy inny cudzoziemiec, o bladoniebieskich oczach i rzadkiej, bia�ej brodzie.�� Tam w�a�nie stoi jeden z naszych najzuchwalszych wr�biarzy�� oznajmi� Faustus.�� Za drobn� op�at� powie ci, �e imperium chyli si� ku ruinie, �e zbli�a si� godzina, kiedy siedem planet spotka si� w znaku Kozioro�ca, a wszech�wiat zginie w ogniu.

��Ekpyrosis�� powiedzia� Menandros.�� Znamy t� przepowiedni�. Ciekaw jestem, na czym opiera swoje obliczenia.

��A czy to wa�ne?!�� wykrzykn�� Maksymilian, targni�ty gwa�town�, niepohamowan� z�o�ci�.�� To wierutne bzdury!

��Mo�e i tak�� zgodzi� si� spokojnie Faustus. A potem zwr�ci� si� do Menandrosa, kt�ry nadal okazywa� �ywe zainteresowanie starcem i jego apokaliptycznymi przepowiedniami:�� Przepowiednia ��czy si� z pradawn� opowie�ci� o kr�lu Romulusie i dwunastu or�ach, kt�re pokaza�y si� na niebie w dniu, kiedy k��ci� si� z bratem Remusem na temat umiejscowienia miasta Rzym.

��My�la�em, �e by�o dwana�cie s�p�w�� odezwa� si� Danielus.

Faustus pokr�ci� g�ow�.

��Nie, or��w. A proroctwo Sybilli m�wi, �e Rzym przetrwa dwana�cie Wielkich Lat, ka�de po sto lat zwyk�ych, i jeszcze jedno stulecie. Mamy rok 1282 od za�o�enia miasta, wobec czego zosta�o nam lat osiemna�cie, jak twierdzi stary brodacz.

��Powariowali�cie zupe�nie!�� gdera� Maksymilian z ogniem w oczach.

��Mimo wszystko m�g�bym porozmawia� z tym cz�owiekiem?�� poprosi� Menandros.

Cezar najwyra�niej nie chcia� si� do niego zbli�a�, lecz uprzejmej pro�bie go�cia nie wypada�o odmawia�. Id�c do stanowiska wr�bity, Faustus przygl�da� si� Maksymilianowi, kt�ry ostatkiem si� stara� si� pow�ci�gn�� gniew.

��Ten tu pierwszy raz w mie�cie�� zwr�ci� si� do starca przez zaci�ni�te z�by.�� Chcia�by si� dowiedzie�, co masz do powiedzenia w kwestii wielkiej po�ogi i zag�ady Rzymu. Podaj cen� i opowiedz mu bajk�.

Wr�bita skuli� si�, struchla�y ze strachu.

��B�agam, Cezarze, nie. Nie ka� mi tego robi�.

��A wi�c mnie rozpozna�e�?

��Kt�by nie pozna� syna cesarza? Zw�aszcza ten, kto z racji swojej profesji przenika wzrokiem ka�d� zas�on�.

��Rzeczywi�cie, moj� przenikn��e�. Ale czym ci� tak wystraszy�em? Nie zrobi� ci przecie� nic z�ego. Dalej, cz�owieku, m�j przyjaciel jest Grekiem z dworu Justyniana i rad by si� wszystkiego dowiedzie� o strasznym nieszcz�ciu, kt�re wnet na nas spadnie. Gadaj, co masz do powiedzenia!�� Maksymilian si�gn�� do sakwy po b�yszcz�c� z�ot� monet�.�� wie�utki aureus, dopiero co bity. Wystarczy, �eby rozwi�za� ci j�zyk? A mo�e ��dasz dw�ch lub trzech?

By�a to masa pieni�dzy, lecz starzec umiera� z trwogi. Cofn�� si�, ca�y roztrz�siony, jakby lada chwila mia� si� przewr�ci�. Krew odbieg�a mu z twarzy, a bladoniebieskie oczy wyba�uszy�y si� i zastyg�y. Nic dziwnego, �e si� przerazi�, skoro w obecno�ci syna imperatora mia� opowiada� o bliskiej zag�adzie �wiata.

��Przesta� mrukn�� Faustus.�� Na �mier� zadr�czysz biedaka.

Jednak�e Cezar kipia� gniewem.

��Nie! Oto z�oto dla niego! Niech gada! Niech gada!

��To mo�e ja przem�wi�, Cezarze, je�li wola�� odezwa� si� kto� z ty�u twardym, �widruj�cym g�osem.�� U�yj� s��w, kt�re ponad wszelk� w�tpliwo�� uciesz� twoje uszy.

Pojawi� si� drugi wr�bita: podejrzany typ, niechlujnie odziany w wy�wiechtan� ��t� tunik�. O�mieli� si� szarpn�� kraj togi Maksymiliana, m�wi�c, �e gdy tylko zobaczy� go wchodz�cego na targ, wyprowadzi� dla niego wr�b�. Nie ��da� zap�aty. Ani dw�ch miedziak�w za swoje s�owa, ba, nawet jednego.

��Nie zawracaj mi g�owy!�� burkn�� Maksymilian i odwr�ci� si� do� plecami.

Niepozorny wieszczek nie da� si� jednak zbi� z panta�yku. Z szalon�, wiewi�rcz� chy�o�ci� obieg� Maksymiliana, spojrza� mu prosto w oczy i z lekkomy�ln� odwag�, z jak� najn�dzniejszy obszarpaniec staje na drodze najznamienitszego mo�now�adcy, powiedzia�:

��Ko�ci nie k�ami�, Cezarze. Ukaza�y mi twoj� przysz�o��. Przed tob� chwa�a! Staniesz si� jednym z najwi�kszych rzymskich bohater�w. Przez d�ugie wieki ludzie b�d� �piewali pie�ni na twoj� cze��.

Twarz Maksymiliana momentalnie rozgorza�a ogniem dzikiej w�ciek�o�ci. Faustus nie widzia� dot�d ksi�cia tak rozjuszonego.

��miesz szydzi� ze mnie?!�� rykn�� z tak� furi�, �e omal j�zyk mu si� nie popl�ta�. Prawa r�ka trz�s�a mu si� i hu�ta�a, jakby si�� powstrzymywa� j� przed spoliczkowaniem kpiarza.�� Ja bohaterem, powiadasz? Bohaterem?! Bohaterem?!�� Gdyby spluni�to mu w twarz, nie gor�czkowa�by si� bardziej.

Wr�bita nie dawa� za wygran�.

��Tak, panie, wielkim genera�em, kt�ry wstrz��nie wojskami barbarzy�c�w jak workiem z orzechami. Wyruszysz przeciwko nim na czele pot�nej armii nied�ugo po obj�ciu cesarskiego tronu�

Najwidoczniej przebra�a si� miarka.

��Cesarskiego tronu?!�� rykn�� Maksymilian i niewiele my�l�c, trzasn�� na odlew swego adwersarza, kt�ry zatoczy� si� na �aw�, przy kt�rej nadal kuli� si� brodacz. Ksi�� zbli�y� si�, chwyci� nieszcz�nika za rami� i j�� go ok�ada� bez lito�ci, a� obita twarz sp�yn�a krwi�, a oczy si� zamgli�y.

Faustus, kt�ry zrazu sta� jak wryty, po chwili ruszy�, �eby ich rozdzieli�.

��Maksymilianie!�� Usi�owa� pochwyci� karz�ce rami� ksi�cia.�� Panie! B�agam! Nie godzi si� Panie�

Da� znak Danielusowi, kt�ry uwi�zi� drug� r�k� Maksymiliana. Razem odci�gn�li go na bok.

Na sali zapad�a g�ucha cisza. Czarownicy i zatrudnieni przez nich ludzie, przerwawszy prac�, patrzyli ze zdumieniem i zgroz�. Podobnie jak Menandros.

Zapomniany wr�bita, rozpostarty na �awie i lekko otumania�y, wyplu� z�b i ci�gn�� z desperackim uporem:

��Tak czy inaczej, najja�niejszy panie, m�wi� prawd�: zostaniesz cesarzem.

Faustus i Hebrajczyk musieli si� nam�czy�, �eby odci�gn�� ksi�cia i nie dopu�ci� do kolejnej bijatyki.

Faustus nie mia� poj�cia, �e Maksymilian przejawia sk�onno�� do wpadania w tak niepohamowany gniew. Cezar niczego nie bra� na powa�nie, �wiat by� dla niego jednym wielkim �artem. Wszystkim dawa� do zrozumienia, �e nie troszczy si� o nikogo i o nic, nawet o siebie. By� cynikiem, cz�owiekiem krotochwilnie usposobionym do �wiata, frywolnym, nazbyt oboj�tnym wobec rzeczy wa�kich, �eby chocia�by okaza� gniew tam, gdzie wymaga�a tego przyzwoito��. Dlaczeg� wi�c wyprowadzi�y go z r�wnowagi s�owa wieszczka? Wpad� w furi� nieproporcjonalnie wielk� w stosunku do zniewagi, je�li w og�le mo�na by�o m�wi� o zniewadze. M�czyzna po prostu stara� si� mu przypodoba�. Oto zaszczyci� nas sam ksi�� kr�lewskiej krwi: a wi�c dobrze, powiedzmy mu, �e b�dzie s�awnym bohaterem, a nawet po latach cesarzem. Przynajmniej druga cz�� wydawa�a si� prawdopodobna. Herakliusz, kt�ry niebawem mia� wst�pi� na tron, m�g� umrze� bezpotomnie. W�wczas, chc�c nie chc�c, ster w�adzy zaproponowano by m�odszemu bratu, mimo �e Maksymilian nieszczeg�lnie kwapi� si� do rz�dzenia.

Ale Maksymilian�� wielki bohater? Zapewne w�a�nie to uk�u�o go do �ywego. By� przekonany, �e w jego piersi nie bije serce bohatera, niezale�nie od tego, co m�wili przymilni wr�bici. I �e Rzym nie widzi w nim m�odego, przystojnego ksi�cia, zdolnego do wielkich czyn�w, ale swawolnego bawidamka, utracjusza i rozpustnego �otrzyka, za jakiego sam siebie uwa�a�. Wobec powy�szego potraktowa� s�owa wr�bity nie jako pochlebstwo, lecz bezczeln� drwin�.

��Chyba najlepiej b�dzie wst�pi� do winiarni�� zasugerowa� Faustus.�� Wino ostudzi wzburzon� krew, panie.

* * *

I rzeczywi�cie: przy winie, cho� lichym, Maksymilian zaraz si� odpr�y�. Wnet �mia� si� i kr�ci� g�ow� na wspomnienie zuchwa�o�ci obdartusa.

��Bohater narodowy! Ja! I jeszcze cesarz! Czy kiedykolwiek wr�bita bardziej rozmin�� si� z prawd�?

��Je�li inni nie s� lepsi�� stwierdzi� Danielus�� to chyba nie musimy si� obawia�, �e wszech�wiat zginie w p�omieniach. To komedianci albo i gorzej. Dostarczaj� rozrywki naiwnym.

��W takim razie spe�niaj� po�yteczne zadanie�� zauwa�y� Menandros.�� Naiwnych jest bez liku, a przecie� i oni maj� prawo czasem si� rozerwa�.

Faustus przewa�nie milcza�. Przygoda w przybytku czarownik�w i wr�biarzy wp�dzi�a go w niezwyczajny nastr�j ot�pienia. Z regu�y tryska� humorem; Cezar lubi� przebywa� w jego weso�ej kompanii, lecz od czasu przybycia do Rzymu greckiego ambasadora samopoczucie Faustusa stale si� pogarsza�o. Teraz czu� si� osaczony nieprzebranym rojem zniech�caj�cych my�li. Wmawia� sobie, �e doprowadzi�o do tego zbyt cz�ste odwiedzanie podziemnego kr�lestwa mroku i migaj�cych cieni. W minionych czasach razem z ksi�ciem za�ywa� tam wy��cznie przyjemno�ci, wszelako ostatnie dwa dni w tym staro�ytnym, tajemniczym kr�lestwie zagadkowych szmer�w i zjaw, niewidzialnych istot, przyczajonych duch�w�� nape�ni�y go uczuciem znu�enia i niepokoju. �w wilgotny, nieos�oneczniony �wiat podziemi by� prawdziwym obliczem Rzymu, pos�pnym terytorium przesi�kni�tym groz� i czarami, l�gowiskiem z�owr�bnych znak�w.

Czy �wiat zginie w ogniu za osiemna�cie lat, jak przepowiada� strzec? Raczej nie. Tak czy inaczej, Faustus w�tpi�, czy do�yje tej chwili. Koniec �wiata mo�e i si� nie zbli�a�, lecz jego w�asny�� na pewno. Pi�� lat, dziesi��, mo�e pi�tna�cie i b�dzie po nim, z pewno�ci� przed zapowiadan� katastrof�. Przed�� jak si� wyrazi� Grek�� ekpyrosis.

Ale nawet je�li nie grozi�a im apokalipsa ognia, to imperium rzeczywi�cie zaczyna�o chwia� si� w posadach. Objawy choroby by�y wsz�dzie widoczne. Cz�owiek drugi w kolejce do tronu wpada� w sza� na wie��, �e mo�e zosta� powo�any do s�u�by dla kraju�� czy� nie by� to sygna� nadchodz�cego upadku? Barbarzy�cy szykowali si� do ponownego natarcia, i to w odst�pie jednego pokolenia od kl�ski, kt�ra mia�a ich zniszczy� na wieki�� ot i nast�pna wr�ba. Zaiste, ziemia osuwa�a im si� spod n�g.

Faustus ponownie nape�ni� kielich. Wiedzia�, �e pije za du�o i za szybko; nawet jego baniasty brzuch mia� ograniczon� pojemno��. Jednak�e wino �agodzi�o b�l. A wi�c pij, Faustusie, pij. Przynajmniej cia�o zazna pewnego pocieszenia. Starza� si�, to prawda. Rzym by� jednak znacznie starszy. Przesz�o�� miasta k�ad�a si� na nim ci�kim brzemieniem. W�skie ulice, u�winione �mieciami i odchodami, dochodz�ce do wspania�ych plac�w ze srebrzystym wodotryskiem niezliczonych fontann, pa�ace mo�nych i bogatych, wsz�dobylskie pos�gi, obeliski, kolumny powyrywane z odleg�ych �wi�ty�, �upy z setek podboj�w, nieprzebrane kaplice cudzoziemskich bog�w, a gdzie� pod spodem czysty, s�dziwy Rzym z pocz�tk�w Republiki�� historia w nak�adaj�cych si� na siebie warstwach. W ci�gu dwunastu wiek�w tera�niejszo�� wtapia�a si� w przesz�o��, kt�ra jednak wcale nie gin�a. Tak, tak, duma�, sporo tego by�o. Skoro zatem nazbiera�o si� tego tyle w minionych czasach, mo�e czeka nas kr�tka przysz�o�栗 mo�e faktycznie dobiegamy kresu, a�eby si� ostatecznie rozmi�kczy�, rozproszy� w zam�cie, fatalnie zauroczy� wygod� i uciechami?

Bardzo si� tym frasowa�. Czy jednak warto si� martwi�?�� pyta� samego siebie. Wszak sam by� starym, bezecnym rozpustnikiem, kompanem m�odego rozpustnika. Przez ca�e �ycie udawa�, �e nic go nie obchodzi.

A mimo to� mimo to nie zapomina�, �e w jego �y�ach p�ynie krew prze�wietnego Konstantyna, jednego z najwi�kszych cesarzy w dziejach. Jemu los imperium szczeg�lnie le�a� na sercu; przez dziesi�ciolecia pracowicie dzier�y� ster rz�d�w, by ostatecznie uratowa� kraj przed upadkiem, buduj�c na Wschodzie siostrzan� stolic�, dodatkowy fundament do wsparcia ci�aru, kt�rego Urbs Roma nie mog�a ju� sama ud�wign��. I oto, ponad dwie�cie lat p�niej, jestem tym wobec swego dzielnego pradziada, czym t�uste, ospa�e kocisko przy rycz�cym lwie. Mimo tego powinienem, cho�by w niewielkiej mierze, przejmowa� si� losami imperium, kt�re on ceni� ponad �ycie. Ze wzgl�du na pami�� o nim, je�li nie z innych powod�w. Bo w przeciwnym razie, pyta� zgry�liwie samego siebie, czy warto mie� tak szlachetne pochodzenie?

��Co� tak zamilk�, staruszku?�� zapyta� Maksymilian.�� Czy�by� si� martwi�, widz�c, jak miotam si� z krzykiem?

��Troch�. Ale to ju� za nami.

��A wi�c o co chodzi?

��Rozmy�lam. Zgubny na��g, niestety.�� Faustus obr�ci� w palcach kielich i spojrza� pos�pnie w jego g��bi�.�� Siedzimy w trzewiach miasta, brudnych i niezg��bionych. Zawsze mia�em wra�enie, �e tutaj wszystko jest nieprawdziwe jak scenografia w przedstawieniu teatralnym. A jednak dzisiaj uwa�am, �e o wiele prawdziwsze, ni� to co ponad nami. W tej jamie przynajmniej nie ma udawania. W�r�d groteski i mamide� cz�owiek widzi swoje rzeczywiste odbicie, nie poddaje si� z�udzeniom. Wiemy, po co tu jeste�my i co mamy do zrobienia.�� Wskaza� palcem g�rny �wiat.�� Gdy tymczasem tam panuje za�mienie. Sami siebie zwodzimy, wierz�c w wieczn� trwa�o�� cesarskiej w�adzy i pot�g� handlow� Rzymu, lecz nikt swoim zachowaniem nie daje �wiadectwa tej wierze. Chowamy g�owy w piasek jak te wielkie afryka�skie ptaki. Nadchodz� barbarzy�cy, lecz nie czynimy nic, �eby ich powstrzyma�. Tym razem nas zalej�. W ko�cu przetocz� si� z wyciem przez miasto marmur�w, zbudowane wysoko nad nami. B�d� pali� i grabi�, a� z chwa�y Rzymu nie zostanie nic pr�cz tych ciemnych, st�ch�ych, ukrytych, niezbadanych loch�w, pe�nych obcych bog�w i najokropniejszych potworno�ci. Czyli, jak s�dz�, prawdziwego Rzymu, wiecznego miasta cieni.

��Za du�o wypi�e�� skonstatowa� Maksymilian.

��Naprawd�?

��Podziemia s� krain� bajek, Faustusie, dobrze o tym wiesz. To miejsce bez znaczenia.�� Ksi�� podni�s� palec, jak uprzednio Faustus.�� Prawdziwy Rzym, o kt�rym m�wisz, jest tam. Zawsze tam by� i zawsze b�dzie. Pa�ace, �wi�tynie, Kapitol, mury. Twarde, niezdobyte, niezwyci�one. Wieczne miasto, to prawda. Kt�rego barbarzy�cy nigdy nie zalej�. Nigdy!

Faustus po raz pierwszy s�ysza� ksi�cia m�wi�cego tym tonem. W odst�pie nieca�ej godziny znowu co� nowego: g�os czysty, mocny, pe�en pasji. I tym razem oczy b�yszcza�y silnym blaskiem. Ten sam b�ysk Faustus przyuwa�y� zesz�ego dnia, kiedy ksi�� nazywa� cesarzy dziwol�gami i potworami. Zupe�nie jakby istnia�o co� w Cezarze, co w ci�gu tych dw�ch dni pr�bowa�o wydosta� si� z g��biny. Zapewne by�o ju� blisko powierzchni. Co si� stanie z nami wszystkimi, zastanawia� si�, je�eli to co� uka�e si� �wiatu?

Na chwil� przymkn�� oczy i kiwn�� g�ow� z u�miechem. Niech b�dzie, co ma by�. Mniejsza o szczeg�y.

Tego dnia wcze�nie sko�czyli zwiedza� podziemia. Grubia�ski wybuch Maksymiliana w sali wr�bit�w wszystkim zwarzy� humor; nawet Menandros zapomnia� o swojej, zdawa�oby si�, niewy�ytej ��dzy badania niezliczonych podziemnych zakamark�w.

S�o�ce chyli�o si� ku zachodowi, kiedy Faustus wr�ci� do swojej komnaty, obiecawszy Menandrosowi wsp�ln� wieczerz� w ambasadorskim apartamencie w pa�acu Sewera. Czeka�a go niespodzianka. Ksi�� Herakliusz naprawd� uda� si� do domku my�liwskiego, a nie na granic�. Wiadomo�� wys�ana przez Faustusa zosta�a dor�czona. W tej chwili ksi�� pieszy� do Rzymu; planowa� stawi� si� w mie�cie wieczorem i czym pr�dzej spotka� z wys�annikiem Justyniana.

Faustus szybko si� wyk�pa� i w�o�y� formalne odzienie. Numidyjka czeka�a na jego skinienie, lecz odprawi� j� i powiadomi� lokaja, �e tej nocy rezygnuje z jej us�ug.

��Dziwny to by� dzie� rzek� Menandros na widok Faustusa.

��Oj, prawda�� zgodzi� si� Faustus.

��Tw�j przyjaciel Cezar zdenerwowa� si�, �e wywr�ono mu wst�pienie na tron. Tak bardzo go mierzi my�l o tym?

��W�tpi�, by zaprz�ta� sobie g�ow� tym, �e kiedy� mo�e zosta� cesarzem. Bo cesarzem zostanie Herakliusz, tego nikt nie podaje w w�tpliwo��. Sze�� lat starszy, ju� w chwili narodzin Maksymiliana wst�pnie przygotowany do obj�cia w�adzy, zawsze i przez wszystkich traktowany jak przysz�y nast�pca tronu. Maksymilian nie widzi dla siebie innej przysz�o�ci ni� �ycie takie, jakie wiedzie teraz. Nie wyobra�a siebie w roli w�adcy.

��Jednak�e senat mo�e og�osi� cesarzem kt�regokolwiek z braci, nieprawda�?

��Senat, gdyby chcia�, og�osi�by cesarzem cho�by i mnie. Teoretycznie, o czym wiesz, nie licz� si� tylko i wy��cznie wzgl�dy pokrewie�stwa. Ale teoria i praktyka to dwie r�ne rzeczy. Herakliusz ma prost� drog� do tronu. Poza tym, Maksymilian nie chce rz�dzi� pa�stwem. Rz�dzenie to ci�ka praca, a Maksymilian dot�d �adnej pracy si� nie ima�. Chyba to go w�a�nie dzisiaj rozw�cieczy�o: my�l, �e pewnego dnia jakim� cudem zostanie cesarzem.

Faustus zna� ju� Greka na tyle dobrze, �e �atwo wychwyci� ledwie skrywan� pogard�, z jak� ten przyj�� jego s�owa. Menandros mia� wyrobione zdanie w kwestii tego, jakim cz�owiekiem powinien by� cesarz: niczym Justynian, �w surowy i bezlitosny �o�nierz, kt�rego panowanie rozci�ga�o si� od Dacji i Tracji po granic� z Persami i zarazem od zamarzaj�cych brzeg�w Morza Pontyjskiego na p�nocy po przycz�ki w skwarnej Afryce. Dzier�y� ster w�adzy tward� r�k� jako pan wszystkich i wszystkiego, ca�ej tej barwnej mozaiki lud�w, kt�ra tworzy�a Cesarstwo Wschodnie. Gdy tymczasem Cesarstwo Zachodnie, coraz bardziej zgnu�nia�e, b�aga�o Justyniana o pomoc w walce z odwiecznym wrogiem, nie polegaj�c ju� na swoim chorowitym cesarzu. Mog�o si� pochwali� nast�pc� tronu wymykaj�cym si� z miasta, kiedy przybywa� ambasador negocjowa� warunki upragnionego przymierza, i drugim w kolejce pretendentem do tronu, kt�rego tak ma�o poci�ga� cesarski splendor, �e got�w by� obi� cherlawego nieszcz�nika za przepowiadanie mu kr�lewskiej chwa�y.

Musi nas uwa�a� za niedojdy, pomy�la� Faustus. I pewnie ma racj�.

Ta rozmowa zmierza�a donik�d. Faustus pr�dko j� uci��, napomykaj�c o powrocie ksi�cia Herakliusza.

��W takim razie�� rzek� Menandros�� sprawy na p�nocnej granicy uk�adaj� si� dobrze. To znakomicie.

Faustus nie czu� si� zobowi�zany wyja�nia�, �e Cezar nie m�g� w tak kr�tkim czasie zajecha� na granic� i wr�ci�, �e wybra� si� jedynie do swojego domku my�liwskiego. Herakliusz z pewno�ci� o�mieszy si� w oczach cudzoziemca bez niczyjej pomocy.

Faustus rozkaza� podawa� do sto�u. Ledwie uszczkn�li ostatniego dania, owoc�w i sorbetu, gdy raptem zjawi� si� pos�aniec z wiadomo�ci�, �e ksi�� Herakliusz przebywa ju� w Rzymie i oczekuje ambasadora z Konstantynopola w Sali Marka Anastazjusza w cesarskim pa�acu.

Do pierwszych zabudowa� pi��setletniego kompleksu pa�acowego sz�o si� pi�� minut spacerowym krokiem. Jednak�e Herakliusz, lubuj�cy si� w niestosownych gestach, na miejsce audiencji nie wybra� cesarskiej rezydencji, po�o�onej stosunkowo blisko, lecz olbrzymi�, rozbrzmiewaj�c� echami sal�, gdzie zwykle zbiera�a si� Wielka Rada Stanu�� daleko w p�nocnej cz�ci kompleksu, na samym szczycie Palatynu. Faustus zam�wi� dwie lektyki, �eby si� tam dosta�.

Ksi�� usadowi� si� dumnie na podobnym do tronu siedzisku w g��bi komnaty, zajmowanym przez cesarza w czasie zebra� Rady. Czeka� w milczeniu, z kr�lewskim dostoje�stwem, na Menandrosa, kt�ry rad nierad przemierza� niemi�osiernie d�ugi szlak ambasador�w.

Z ty�u niezgrabnie toczy� si� Faustus. W pierwszej chwili dr�czy�o go podejrzenie, �e s�dziwy imperator zmar� bez rozg�osu, a Herakliusz dlatego tak ochoczo wr�ci� do Rzymu, �e chcia� czym pr�dzej obj�� tron po ojcu. Kto� by jednak powiadomi� Faustusa.

Menandros umia� si� zachowa�. Ukl�kn�� przed ksi�ciem ze wszelkimi wymaganymi gestami. Kiedy powsta�, podni�s� si� r�wnie� Herakliusz, wyci�gaj�c r�k� ozdobion� imponuj�cym pier�cieniem z krwawnikiem. Menandros poca�owa� ksi��cy klejnot, a nast�pnie wyg�osi� kr�tk� mow� z pozdrowieniami od cesarza Justyniana, kt�ry �yczy� zdrowia swojemu bratniemu imperatorowi Maksymilianowi i jego synowi Cezarowi Herakliuszowi. Nie omieszka� te� podzi�kowa� za go�cin�, przy czym podkre�li� zas�ugi Faustusa i roztropnie pomin�� rol� m�odego Maksymiliana.

Herakliusz s�ucha� beznami�tnie. Wydawa� si� jeszcze bardziej ni� zwykle zas�piony i nieobecny.

Faustus nie przepada� za dziedzicem tronu. Herakliusz zawsze wydawa� si� sztywny i spi�ty, skr�powany nawet w najmilszym towarzystwie. W przeciwie�stwie do swojego m�odszego brata, postawnego i dobrze zbudowanego, by� cz�owiekiem niewysokim, drobnym i niepozornym. Patrzy� na �udzi zimnym wzrokiem, na jego w�skich wargach nigdy si� nie pojawi� cie� weso�o�ci. W niczym nie przypomina� swojego ojca. W m�odo�ci cesarz Maksymilian wygl�da� tak, jak ksi�� nosz�cy dzisiaj jego imi�: by� wysokim, szczup�ym, przystojnym m�czyzn� o po�yskliwych, rudawych w�osach i niebieskich, roze�mianych oczach. Herakliusz w�osy mia� ciemne, mocno ju� przerzedzone, oczy czarne jak w�gle, spozieraj�ce pos�pnie spod krzaczastych brwi, oblicze blade i pospolite.

W trakcie audiencji nie ustalono �adnych konkret�w. Zar�wno ksi��, jak i ambasador zdawali sobie spraw�, �e w czasie pierwszego spotkania nie powinno si� dyskutowa� o kr�lewskim ma��e�stwie czy wojskowym sojuszu Wsch�d-Zach�d, mimo to Faustus nie m�g� si� nadziwi� mia�ko�ci rozmowy. Herakliusz chcia� wiedzie�, czy Menandros �yczy sobie obejrze� zmagania gladiator�w w nadchodz�cym tygodniu, rzek� kilka s��w o swoich etruskich przodkach i ich przekonaniach religijnych, kt�re, jak twierdzi�, stanowi�y przedmiot jego bada�, i wspomnia� o jakiej� marnej greckiej sztuce, wystawionej przed tygodniem w Odeum Agryppy Ligurinusa. I ani s�owa o barbarzy�cach zbieraj�cych si� nad granic�. O ci�kiej chorobie ojca�� ani s�owa. O nadziejach na serdeczn� przyja�� z Justynianem�� ani s�owa. R�wnie dobrze m�g� rozprawia� o pogodzie. Menandros bez zmru�enia oka odpowiada� bana�em na bana�. Nie m�g� si� zachowa� inaczej: tutaj Herakliusz by� panem i w�adc�.

Ksi�� postanowi� zako�czy� audiencj�:

��Mam nadziej�, �e si� wnet zobaczymy.�� Uci�� rozmow� tak nieoczekiwanie i bezceremonialnie, �e nawet bystry Menandros nie potrafi� ukry� zaskoczenia. Z ust wyrwa�o mu si� g�o�ne westchnienie.�� a�uj�, ale jutro musz� znowu wyjecha� z miasta. Zaraz jak wr�c�, przy pierwszej sposobno�ci�� Wyci�gn�� d�o� z pier�cieniem do poca�owania.

Gdy czekali na lektyki, Menandros si� odezwa�:

��Mog� powiedzie� ci co� bez ogr�dek?

Faustus zachichota�.

��Niech zgadn�. Nasz Cezar przynudza?

��Mniej wi�cej tak bym to okre�li�. Zawsze jest taki?

��Ale� sk�d. Dzi� jeszcze nie wypad� najgorzej. Rzek�bym, �e rozmawia� z tob� w swoim najlepszym nastroju.

��No prosz�. Ciekawe. I to ma by� przysz�y w�adca Zachodu� S�yszeli�my w Konstantynopolu, �e urok osobisty Cezara Herakliusza, jak by to powiedzie�, nie zwala z n�g. Mimo to nie spodziewa�em si�

��Nie spodoba�o ci si� ca�owanie pier�cienia?

��Tym si� w og�le nie przej��em. B�d�c ambasadorem, cz�owiek musi okazywa� uleg�o��, przynajmniej wobec cesarza. A wobec jego syna? Raczej te�, kiedy tego si� po nim oczekuje. Nie, Faustusie, co innego mnie uderzy�o. Nie wiem, jak to wyrazi�, pozw�l mi skupi� my�li�� Menandros zamilk�. Wbi� wzrok w nocne ciemno�ci, w stron� Forum i Kapitolu po drugiej stronie doliny.�� Jestem cz�owiekiem do�� m�odym�� podj�� temat�� lecz wnikliwie studiowa�em dzieje Cesarstwa Wschodniego i Zachodniego. Chyba wiem, co powinno cechowa� cesarza. T� rzecz okre�la greckie s�owo �charyzma�. W pewnej mierze, cho� niezupe�nie, to�same z �aci�skim s�owem �virtus�. Charyzma wyst�puje w wielu odmianach. W sprawowaniu rz�d�w mo�na pomaga� sobie siln� osobowo�ci�, wzbudzaniem podziwu, strachu i szacunku. �wietnym tego przyk�adem jest Justynian lub Wespazjan z dawnych czas�w czy p�niej Tytus Galiusz. Mo�na te� ��czy� w sobie wielk� determinacj� i przebieg�o��. Tu bym wymieni� s�awnego Augusta i Dioklecjana. Mo�na by� cz�owiekiem �askawym i niepospolicie m�drym, jak, powiedzmy, Hadrian czy Marek Aureliusz. Mo�na si� ws�awi� czynami na polu chwa�y. My�l� o Trajanie, Gajuszu Marcjuszu i dw�ch cesarzach o imieniu Maksymilian. Jednakowo�� Menandros znowu przerwa�. Tym razem g��boko odetchn��, nim doko�czy� my�l:�� Je�li komu� brakuje �askawo�ci, m�dro�ci, m�stwa, przebieg�o�ci i umiej�tno�ci wzbudzania strachu i szacunku�

��My�l�, �e Herakliusz b�dzie umia� budzi� strach.

��Strach, i owszem. Ka�dy cesarz to potrafi, przynajmniej do czasu. Kaligula, Neron, Domicjan, Kommodus.

��Wszystkich czterech, kt�rych wymieni�e�, zamordowano, co?

��O to w�a�nie chodzi.�� Zbli�a�y si� lektyki i Grek odwr�ci� si� do Faustusa ze spokojnym, niemal�e nieziemskim u�miechem.�� Jak�e to dziwne, chyba nie zaprzeczysz, �e dwaj kr�lewscy bracia tak bardzo si� r�ni�. Ten z charyzm� ani my�li s�u�y� imperium jako jego w�adca. Ten, kt�remu przeznaczono tron, charyzmy wcale nie ma. Wielka szkoda� ze wzgl�du na nich, na was, mo�e nawet na ca�y �wiat. Bogowie lubi� p�ata� ludziom figle, przyjacielu. Cho� nas nie zawsze �miesz� ich �arty.

* * *

Nazajutrz nie schodzili w podziemia. Menandros przys�a� wiadomo�� z oznajmieniem, �e nie rusza si� dzisiaj z komnaty, zaj�ty przygotowywaniem list�w do Konstantynopola. Podobnie Cezar Maksymilian zawiadomi� Faustusa, �e na razie nie b�dzie mu potrzebne jego towarzystwo. Faustus przez ca�y dzie� boryka� si� z obfitym zalewem rutynowych dokument�w, nieustannie produkowanych w jego urz�dzie. Ponadto, jak zawsze w po�owie tygodnia, uczestniczy� w zebraniu pracownik�w kancelarii, p�niej za� moczy� si� kilka godzin w publicznej �a�ni i zjad� obiad z filigranow�, jasnook� Numidyjk�, kt�ra przez p�torej godziny przypatrywa�a mu si� bez s�owa z drugiego ko�ca sto�u (ledwie tkn�a jedzenie: mia�a apetyt ptaszka, bardzo ma�ego ptaszka), i po posi�ku pos�usznie uda�a si� z nim na kanap�. Kiedy ju� sobie posz�a, wybra� pierwsz� lepsz� sztuk� Seneki, makabrycznego Tiestesa, i j�� czyta� w ��ku. Wpad� mu w oko fragment, kt�rego wola�by nie napotka� tego wieczoru: Przemo�ny strach mnie bierze, �e wszech�wiat rozpadnie si� w drobny mak, zamieni si� w ruin�. �e wr�ci bezkszta�tny chaos, zmiecie bog�w i ludzi, a planety kr��ce na niebiosach zniszcz� ziemi� i morze. Faustus wpatrywa� si� w s�owa, a� litery zacz�y mu biega� przed oczami. I nagle wyros�o przed nim nast�pne zdanie: Ze wszystkich pokole� wybrano nasze, aby�my zakosztowali gorzkiego przeznaczenia, aby nas przygniot�y od�amki skruszonego nieba. Ale� niestrawna lektura do poduszki! Odrzuci� zw�j i zamkn�� oczy.

I tak, pomy�la�, mija kolejny dzie� w �yciu Faustusa Flawiusza Konstantyna Cezara. Barbarzy�cy dobijaj� si� do bram, cesarzowi �mier� zagl�da w oczy, nast�pca tronu hasa po lesie, k�uj�c dzid� nieszcz�snego zwierza, a stary Faustus grzebie si� w g�upich urz�dowych papierach, byczy si� p� dnia w wielkiej marmurowej wannie z ciep�� wod�, zabawia si� ze smag�ym, filuternym dziewcz�tkiem i odnajduje z�e wr�by w lekturze do poduszki.

Nast�pny dzie� rozpocz�� si� od przybycia jednego ze s�u��cych Menandrosa z wiadomo�ci�, �e po po�udniu ambasador pragn��by po raz trzeci wyprawi� si� do podziemnego miasta. Zale�a�o mu szczeg�lnie na obejrzeniu kaplicy Priapa i sadzawki chrzcze�c�w, a mo�e te� katakumb �wi�tych chaldejskich dziewek. Wygl�da�o na to, �e pragnienia Greka uzyska�y zmys�owe zabarwienie.

Faustus skre�li� zwi�z�� wiadomo�� dla Cezara Maksymiliana: powiadomi� go o najbli�szych planach i prosi� na przewodnika Hebrajczyka Danielusa. Daj mi zna� do godziny sz�stej, gdzie mamy si� spotka栗 zako�czy�. Tymczasem min�o po�udnie, a odpowied� od ksi�cia nie nadesz�a. Drugi list te� pozosta� bez odzewu. Zbli�a�a si� chwila, kiedy musia� si� uda� do pa�acu Sewera i zabra� ambasadora. Obawia� si�, �e podczas tej ekspedycji b�dzie stanowi� jednoosobow� gwardi� Menandrosa. Nie u�miecha�o mu si� jednak takie rozwi�zanie; od rana czu� si� przygn�biony, zupe�nie nie w sosie. �eby wywi�za� si� z zadania, musia� mie� przy sobie rezolutnego Maksymiliana.

��Do Cezara�� poleci� tragarzom.

Maksymilian�� niewyk�pany, nieogolony, z podkr��onymi oczami, w starej potarganej szacie�� wystraszy� si� na jego widok.

��C� to, Faustusie? Czemu przybywasz bez zapowiedzi?

��Wys�a�em rano dwie wiadomo�ci, Cezarze. Trzeba poprowadzi� Greka do Krainy Cieni.

Ksi�� wzruszy� ramionami. Najwyra�niej go nie powiadomiono.

��Nie �pi� od godziny. A spa�em tylko trzy. Mia�em ci�k� noc. M�j ojciec umiera.

��Naturalnie. Od d�u�szego czasu wszyscy o tym my�l�, pogr��eni w smutku�� rzek� nieszczerze Faustus.�� Mo�e kres d�ugich m�k b�dzie wybawieniem dla najja�niejszego pana?

��Nie chodzi mi o to, �e jest chory. To ju� jego ostatnie godziny. Przez ca�� noc czuwa�em przy nim w pa�acu.

Faustus zmru�y� oczy, zdumiony.

��Tw�j ojciec jest w Rzymie?

��Oczywi�cie. Gdzie�by indziej?

��Kr��y�y pog�oski, �e przebywa na Capri, Sycylii, mo�e nawet w Afryce�

��S�uchasz pog�osek?! Brednie idiot�w! Nie rusza si� st�d od miesi�cy, od czasu powrotu z uzdrowiska w Bajach. Nie wiedzia�e�? Rzecz jasna, ma�o kto go odwiedza�, bo jest bardzo zm�czony i nawet najkr�tsza rozmowa nadw�tla jego si�y. Wczoraj ko�o po�udnia nast�pi� kryzys. Plwa� czarn� krwi�, wstrz�sa�y nim przera�liwe konwulsje. Zawezwano ca�y hufiec doktor�w, z kt�rych ka�dy marzy� o wyleczeniu cesarza, ryzykuj�c jego przedwczesn� �mier�.�� Z ob��ka�cz� pasj� Maksymilian wymienia� �rodki, jakimi w ci�gu ostatnich dwudziestu czterech godzin starano si� uzdrowi� w�adc�: nacieranie lwim sad�em, nap�j z psiego mleka, �aby gotowane w occie, suszone cykady rozpuszczone w winie, figi nadziewane mysi� w�tr�bk�, smoczy j�zyk gotowany w oliwie, oczy krab�w s�odkowodnych i inne jeszcze medykamenty, niezwykle rzadkie i kosztowne, istna farmakopea. Do�� lek�w, �eby u�mierci� zdrowego cz�owieka. A przecie� nie koniec na tym. Puszczano krew. K�pano w balii z miodem posypanym z�otem w proszku. Oblepiano ciep�ym b�otem ze zboczy Wezuwiusza.�� A przed �witem ostatni b�aze�ski zryw: naga dziewica dotyka go d�oni� i trzykrotnie wzywa Apolla, �eby wstrzyma� post�p choroby. A� dziw, �e w tak kr�tkim czasie uda�o si� znale�� dziewic�. Oczywi�cie, mogliby j� sobie powo�a� moc� dekretu dzia�aj�cego wstecz.

Ksi�� u�miechn�� si� szelmowsko, lecz Faustus wiedzia�, �e to tylko fasada, mi�nie z trudem przymuszone do pokazywania ch�odnego cynizmu, jakiego nale�a�o si� po nim spodziewa�. Jednak�e w podkr��onych, podpuchni�tych oczach Cezara odbija�a si� g�ucha rozpacz m�odzie�ca, strapionego cierpieniem drogiego mu ojca.

��Jak my�lisz, umrze dzisiaj?�� zapyta� Faustus.

��Raczej nie. Lekarze twierdz�, �e ma niezwykle silny organizm. Wytrzyma jeszcze dzie�, mo�e dwa lub trzy. Na wi�cej bym nie liczy�.

��Tw�j brat przy nim czuwa?

��M�j brat?�� zdziwi� si� Maksymilian, os�upia�y.�� Sam m�wi�e�, �e zamieszka� w domku my�liwskim!

��Wr�ci� przedwczoraj wieczorem. Przyj�� oficjalnie Greka w Sali Marka Anastazjusza. Uczestniczy�em w audiencji.

��A niech go!�� mrukn�� Maksymilian.�� Parszywiec! Parszywiec!

��Audiencja trwa�a mo�e z pi�tna�cie minut. Potem o�wiadczy�, �e rankiem wyje�d�a z miasta, no ale kiedy si� dowiedzia�, �e tw�j ojciec ci�ko choruje, z pewno�ci�� Faustus nagle wszystko zrozumia� i wbi� w niego wzrok z niedowierzaniem.�� Chcesz powiedzie�, �e wczoraj si� z nim nie widzia�e�? W czasie dnia ani razu nie odwiedzi� ojca?

Przez chwil� obaj milczeli.

��mier� nape�nia go przestrachem. Jej widok, jej wo�, my�l o niej. Nie znosi obecno�ci chorych. Dlatego stara� si� unika� cesarza, odk�d ten zachorowa�. Tak czy owak, nie odda�by za niego nawet funta psich k�ak�w. To ca�kiem w jego zwyczaju: przyjecha� do Rzymu, spa� pod jednym dachem ze staruszkiem i nawet go nie odwiedzi�, ba, nie zapyta� o jego zdrowie, a nazajutrz spokojnie wyjecha�. Prawdopodobnie nie wie, �e ojciec ju� stoi nad mogi��. Nie pofatyguje si�, oczywi�cie, �eby spotka� si� ze mn�.

��Nale�a�oby go wezwa� do Rzymu�� rzek� Faustus.

��Tak, chybaby nale�a�o. Za dzie�, dwa zostanie imperatorem.�� Maksymilian przypatrywa� si� Faustusowi zaczerwienionymi oczami. Wydawa� si� otumania�y ze zm�czenia.�� Zrobisz to, Faustusie? Natychmiast. Tymczasem ja si� wyk�pi� i ubior�. Grek czeka, �eby�my z nim zeszli w podziemia?

Faustus zd�bia�.

��Chcesz powiedzie� �e p�jdziesz tam� dzi�, kiedy� kiedy tw�j ojciec�?

��Czemu nie? Na nic si� nie przydam staruszkowi. Lekarze przysi�gaj�, �e wytrzyma jeszcze jeden dzie�.

W Cezara wst�pi�a dziwna lodowato��. Faustus chcia� si� cofn��, �eby uciec od ch�odu.

��W ka�dym razie, nie ja zostan� cesarzem!�� rzek� Maksymilian zimnym, zjadliwym tonem.�� Obowi�zkiem mojego brata, nie moim, jest czekanie w gotowo�ci, �eby uj�� ster rz�d�w. Pchnij go�ca do Herakliusza, niech wraca czym pr�dzej, a my z Grekiem spr�bujemy si� troch� zabawi�. Na drug� okazj� mo�emy d�ugo czeka�.

* * *

W tak kr�tkim czasie niepodobna by�o znale�� nieocenionego Hebrajczyka, tote� wycieczka musia�a si� odby� bez jego przewodnictwa. Faustus czu� dyskomfort, bo myszkowanie w kaplicy Priapa wi�za�o si� z niejakim ryzykiem. Wola�by mie� pod r�k� ros�ego, nieustraszonego Danielusa, gdyby znale�li si� w tarapatach. Tymczasem Maksymilian niczym si� nie przejmowa�. Tego dnia ksi�� by� w bojowym nastroju, nawet w jego przypadku do�� niezwyk�ym. W�ciek�o�� z powodu nieobecno�ci brata i przygn�bienie chorob� ojca wywiera�y na niego niezno�n� presj�. Sprawia� wra�enie, jakby tylko jeden krok dzieli� go od gwa�townego wybuchu.

Mimo wszystko zachowywa� spok�j, st�paj�c na czele, gdy schodzili kr�t� pochylni� niedaleko �a�ni Konstantyna i szli w stron� groty, gdzie odbywa�y si� rytua�y na cze�� Priapa. Korytarz mia� niski strop, na �cianach ociekaj�cych wilgoci� rozpe�z�y si� szarozielone grzybowe naloty. Im bli�ej celu, tym silniej Menandros okazywa� dzieci�cy entuzjazm, budz�cy w Faustusie wzgardliwe rozbawienie. Czy�by w Konstantynopolu zagin�y mroczne kulty? Czy Justynian by� a� tak surowym panem, �e wszystkie wyt�pi�, gdy jego w�asna �ona Teodora, za m�odu aktorka, prowadzi�a si� wyj�tkowo niegodnie?

��T�dy�� szepn�� Maksymilian, wskazuj�c otw�r w murze komory, szczelin� �atw� do przeoczenia.�� Podejdziemy w g�r�, nad kaplic�, sk�d b�dziemy mieli doskona�y widok. Tylko ani mru-mru! Jedno kichni�cie i po nas! Je�li zobacz�, �e ich podgl�damy, zaczaj� si� tu z toporami, a innych wyj�� nie ma.

Zrobi�o si� stromo. Cz�owiek o wzro�cie Maksymiliana czy Faustusa nie m�g� si� wyprostowa� w tunelu, lecz Menandros nie mia� z tym k�opotu. M�ody, zwinny Maksymilian porusza� si� z �atwo�ci�, lecz dla oty�ego, niezgrabnego Faustusa ka�dy krok by� wyzwaniem. Ju� po chwili si� spoci� i zasapa�. Raz grzmotn�� lampk� o �cian�, co odbi�o si� w przej�ciu g�uchym echem i rozgniewa�o ksi�cia, kt�ry sykn�� i spiorunowa� go wzrokiem.

Ju� z wyprzedzeniem wiedzieli, �e odbywa si� ceremonia. Zwiastowa�o j� brzmienie cymba��w, warkot b�bn�w, jazgotliwe granie rog�w, piskliwy �piew flet�w. Kiedy dotarli tam, sk�d mo�na by�o wygodnie ogl�da� ca�� scen�, Maksymilian kaza� po�o�y� lampki w k�cie, a�eby ich blask nie zosta� zauwa�ony w �wi�tyni, i wskaza� Grekowi najlepsze miejsce do obserwacji.

Faustus bynajmniej nie wyt�a� wzroku. Wszak widzia� to ju� tyle razy: �ciany pokryte barwnymi, zmys�owymi malowid�ami, wspania�y o�tarz chutliwego boga i pos�g siedz�cego Priapa, kt�remu spomi�dzy ud, niczym kamienny s�up, stercza� olbrzymi fallus. Przed obliczem strasznego bo�ka ta�czy�o sze�� nagich czcicielek. Mia�y naoliwione, farbowane cia�a, oczy �wiec�ce dzikim, szalonym ogniem, nozdrza wyd�te, wargi rozchylone w lubie�nym u�miechu. Wywijaj�c rozko�ysanymi piersiami, pl�sa�y i podrygiwa�y.

Z do�u dochodzi�y s�owa �piewane w rwanym, napastliwym rytmie:

��Przyb�d�, o wielki Priapie, jak s�o�ce przybywa na poranne niebo. Przyb�d�, o wielki Priapie, i daj mi �ask�, pokarm, wdzi�k, urod� i rozkosz. Twoje imiona w niebiosach to: Lamphthen, Ouothi Ouasthen, Ouothi Oamenoth, Enthomouch. I znam twe wcielenia: na wschodzie jeste� ibisem, na zachodzie wilkiem, na p�nocy przybierasz posta� w�a, na po�udniu za� or�a. Przyb�d�, o Priapie! Przyb�d�, o Priapie! Przyb�d��

Jedna po drugiej niewiasty przyskakiwa�y do masywnego pos�gu, ca�owa�y czubek wielkiego fallusa, pie�ci�y go lubie�nie.

��Wzywam ci�, Priapie! Daj mi �ask�, posta�, urod�! Daj mi rozkosz. Albowiem ty jeste� mn� i ja tob�. Twoje imi� moim imieniem, moje twoim.

Rozgrzmia� przera�liwy, demoniczny huk b�bn�w. Faustus wiedzia�, co on oznacza: jedna z czcicielek pnie si� na z�oty pos�g. Menandros, urzeczony widokiem, wychyla� si� nieostro�nie. Nie by�o obaw, �e w tej cz�ci ceremonii kt�ry� z rozochoconych celebrant�w podniesie wzrok i dostrze�e intruza, jednak�e Grek m�g� wypa��, stoczy� si� w d� i run�� mi�dzy nich. �mia�k�w podpatruj�cych ceremonie ku czci Priapa karano �mierci�. Faustus wyci�gn�� r�k�, lecz uprzedzi� go ksi��, kt�ry ju� ci�gn�� do siebie pos�a.

Wprawdzie przygl�danie si� z ukrycia by�o zakazane, pewnym osobom zezwalano jednak na wej�cie do kaplicy. Faustus wiedzia�, �e pod �cian�, w cieniu za pos�giem, rozstawi�o si� pi�ciu lub sze�ciu muskularnych niewolnik�w. Lada chwila kap�anka Priapa mia�a da� sygna� do rozpocz�cia orgii.

Menandrosa trzeba by�o si�� odci�ga�. Czai� si� przy kraw�dzi szczeliny niczym ma�y ch�opiec, pragn�cy pozna� najtajniejsze sekrety kobieco�ci. I chocia� przedstawienie ci�gn�o si� ju� d�ugo, bardzo d�ugo, tak �e zaspokoi�oby najwi�kszego dociekliwca, to jednak Menandros chcia� zobaczy� wi�cej. Faustusa frapowa� jego g��d poznania. Sam ledwo pami�ta� czasy, kiedy �ycie tocz�ce si� na dole mia�o dla� posmak nowo�ci, wi�c z zaskoczeniem patrzy� na Menandrosa, kt�ry okazywa� niezwyk�� ciekawo�� wobec rzeczy tak przyziemnych jak zmys�owe igraszki w czasie orgii. Zupe�nie jakby na dworze cesarza Justyniana nade wszystko ceniono cnot� i czysto�� obyczaj�w. Mimo przecz�cych temu pog�osek.

Gdy wreszcie uda�o si� odci�gn�� ambasadora, ruszyli dalej, �eby zaliczy� nast�pny punkt wycieczki: sadzawk� chrzcze�c�w.

��Tutaj na was poczekam�� oznajmi� Faustus na skraju stromych, spiralnych schod�w, prowadz�cych w czarn�, nieprzeniknion� otch�a�, gdzie odbywa�y si� rytua�y kultu zanurzania.�� Takie wspinaczki ju� nie dla mnie, grubasa i niezgraby.

By�o to, o czym dobrze wiedzia�, czaruj�ce miejsce: wydr��one w skale groty o g�adkich �cianach, ozdobione po�yskliw� szklan� mozaik� w kolorze bieli, czerwieni i b��kitu, dodatkowo rozja�nion� z�otymi malunkami; by�y sceny z polowania Diany, gruchaj�ce go��bie, kupidyny p�ywaj�ce z �ab�dziami, nimfy w erotycznych pozach, rozbuchani satyrowie. Jednak�e dokucza�a duchota i st�chlizna, �liskie kamienne schody dawa�y si� we znaki obola�ym nogom, a ostatnia wym�czaj�ca faza d�ugiego zej�cia, prowadz�ca z mozaikowej groty do bezdennej czarnej sadzawki, po�o�onej na najni�szym poziomie, by�aby dla niego nader trudna. A przecie�, o zgrozo, czeka�oby go potem wyj�cie na g�r�.

Zatem wola� poczeka�. Z ciemno�ci dolecia� szmer srebrzystych �miech�w. Oddawano tu cze�� trackiej bogini Bendis: wulgarnemu, d�ugow�osemu demonowi, skupiaj�cemu wok� siebie bezwstydnych czcicieli. O ka�dej porze dnia i nocy mo�na si� by�o natkn�� na ceremoni�, obejmuj�c� zwyczajne orgiastyczne ekscesy, jednak�e okraszone spektakularnym skokiem do lodowatej sadzawki, w kt�rej nurza�a si� Bendis, daj�ca przebaczenie za pope�nione grzechy i zach�caj�ca do pope�niania nowych. Nie by� to zamkni�ty kr�g wtajemniczenia, wszystkich mile witano. Faustus dawno pozna� sekrety kultu Bendis. W przesz�o�ci cz�sto chrzci� si� w przera�liwie zimnej wodzie i nie marzy� o podobnej przygodzie. Wprawne zabiegi jego numidyjskiej turkaweczki Oalatei dostatecznie rekompensowa�y mu s�abn�c� chu�.

Bardzo d�ugo czeka�, nim Menandros i Maksymilian powr�cili z g��bin. Po wyj�ciu niewiele m�wili, lecz triumfalny wyraz na zarumienionej twarzy Greka �wiadczy� o tym, �e w sanktuarium chrzcze�c�w zazna� rozrywek, na jakich mu zale�a�o.

Przysz�a kolej na chaldejskie nierz�dnice. Musieli si� przeprawi� na drugi koniec podziemnego miasta, pod Circus Maximus, gdzie spotyka�y si� liczne pieczary. Menandros chyba nas�ucha� si� opowie�ci o tych ladacznicach, w du�ej mierze bajek wyssanych z palca.

��Nie wolno ich nazywa� nierz�dnicami�� wyja�ni� Faustus.�� To s� prostytutki, �wi�te prostytutki.

��Niewielka r�nica�� skomentowa� z przek�sem Grek.

��Rozumie si� przez to�� doda� Cezar�� e zawsze s� to szanuj�ce si� kobiety, wyznawczynie kultu, kt�ry przyw�drowa� do nas z Babilonii. Niekt�re nawet si� stamt�d wywodz�, chocia� te nale�� do rzadko�ci. Tak czy inaczej, wymaga si� od ka�dej, a�eby jeden jedyny raz, mi�dzy� tu nie jestem pewien, Faustusie� szesnastym a trzydziestym rokiem �ycia, uda�a si� do sanktuarium bogini, usiad�a tam i czeka�a na nieznajomego, kt�ry przyjdzie i we�mie j� na noc. Rzuca jej na kolana drobn� srebrn� monet�. Ona wtedy wstaje i idzie z nim, cho�by by� paskudn�, obmierz�� kreatur�. Tym uczynkiem wype�nia swoje zobowi�zanie wobec bogini, by po powrocie wie�� ycie czyste i niewinne.

��Niekt�re, jak s�ysza�em�� powiedzia� Faustus�� przychodz� wiele razy, �eby wype�ni� sw� powinno��. By� mo�e z nadmiernej pobo�no�ci. No, chyba �e lubi� zabaw� z nieznajomym.

��Chcia�bym to zobaczy�.�� Menandros zn�w promienia� ch�opi�cym zapa�em.�� Cnotliwe kobiety, powiadacie? �ony i c�rki mo�nych ludzi? I musz� si� oddawa� nieznajomym? Nie mog� odm�wi� pod �adnym pretekstem? Justynian nie uwierzy, jak mu powiem.

��To przecie� przysz�o ze Wschodu�� zauwa�y� Faustus.�� Z chaldejskiej Babilonii. Przedziwne, �e w twojej stolicy o tym nie s�yszano.

Jako� nie chcia�o mu si� w to wierzy�. Z licznych opowie�ci, jakie dosz�y jego uszu, wnosi�, �e Konstantynopol jest r�wnie go�cinny dla orientalnych wierze� jak Rzym. Zaczyna� si� zastanawia�, czy Menandros, pos�uszny racji stanu, nie jest zmuszony przedstawia� Cesarstwo Wschodu jako ostoj� surowej pobo�no�ci i wszelkich cn�t moralnych. Mo�e czyni� tak przez wzgl�d na warunki przymierza, kt�re chcia� negocjowa�? W ka�dym razie, powody by�y niejasne.

Tego dnia nie uda�o im si� zobaczy� �wi�tych chaldejskich prostytutek. Pokonali po�ow� drogi, gdy od strony Via Subterranea dobieg� ich st�umiony gwar wzburzonych g�os�w. Zbli�ywszy si� do podziemnego go�ci�ca, potrafili ju� zrozumie� tre�� urwanych zda�. Chaotyczne okrzyki ci�gle zlewa�y si� ze sob�, lecz sprowadza�y si� do jednego:�� Cesarz nie �yje! Cesarz nie �yje!

Pomy�ka wykluczona.

��Tak szybko�� b�kn�� Maksymilian grobowym tonem, jakby sam umiera�.�� To si� nie mia�o sta� dzisiaj.

Faustus zerkn�� na Cezara, kt�ry mia� kredowobia�e oblicze, jakby ca�e �ycie przesiedzia� w podziemnych grotach. Jego oczy, ciskaj�ce b�yskawice, upodabnia�y si� do kunsztownie wyg�adzonych szafir�w. Pora�a� spojrzeniem.

Nadbieg� ku nim, gnany trwog�, m�czyzna w lu�nych, ��tych szatach kap�ana jakiej� azjatyckiej religii. Wpad�szy na Maksymiliana w w�skim korytarzu, pr�bowa� si� przecisn�� ko�o niego, ten jednak chwyci� i unieruchomi� jego r�ce, przysun�� twarz do jego twarzy i zapyta� o wie�ci.

��Jego wysoko�慠� wysapa� m�czyzna z wyba�uszonymi oczami. Mocno sepleni� na syryjsk� mod��.�� Nie �yje! Przed pa�acem p�onie wielkie ognisko. Pretorianie wyszli na ulice, �eby pilnowa� porz�dku.

Z przekle�stwem na ustach Maksymilian odepchn�� Syryjczyka, przy czym zrobi� to tak stanowczo, �e nieszcz�nik odbi� si� od �ciany. Potem spojrza� na Faustusa.

��Musz� wraca� do pa�acu�� o�wiadczy�. Nie m�wi�c nic wi�cej, odwr�ci� si� i pu�ci� biegiem. P�dz�c pot�nymi, w�ciek�ymi susami w stron� Via Subterranea, znikn�� z oczu Faustusowi i Menandrosowi.

Pose� wydawa� si� przybity nowin�.

��Nas te� nie powinno tu by栗 rzek�.

��To prawda.

��Idziemy do pa�acu?

��Lepiej nie ryzykowa�. Wszystko si� mo�e zdarzy�, kiedy umiera cesarz, a nast�pca tronu przebywa daleko.

Faustus uj�� Menandrosa pod r�k�. Pocz�tkowo Grek wydawa� si� zaskoczony, ale musia� pr�dko poj��, �e dzi�ki temu nie strac� siebie z oczu w�r�d zam�tu, jaki wybuch� w podziemiach. Z��czeni ze sob� w ten spos�b, ruszyli w stron� najbli�szej pochylni.

Wie�� b�yskawicznie przechodzi�a z ust do ust, przewala�y si� tabuny oszala�ych ludzi. Faustus, cho� z wysi�ku serce wali�o mu m�otem, stara� si� i�� co tchu, dos�ownie wlok�c za sob� Menandrosa, ka�dego za�, kto zagradza� mu przej�cie, odpycha� swoim p�katym cia�em.

��Cesarz nie �yje!�� powtarza� raz wraz ch�r g�os�w.�� Cesarz nie �yje!

Kiedy m�g� wreszcie zmru�y� oczy w �wietle dziennym, zauwa�y� na twarzach wyraz zdumienia i zgrozy. Sam nie doszed� jeszcze do siebie, aczkolwiek �mier� cesarza Maksymiliana nie uderzy�a go wcale jak grom z jasnego nieba. Staruszek jednak dzier�y� tron przesz�o czterdzie�ci lat, a wi�c prawie najd�u�ej w dziejach Rzymu, d�u�ej nawet od Augusta, mo�e tylko kr�cej od swojego dziadka, pierwszego Maksymiliana. Cesarze o etruskich korzeniach zaprawd� cieszyli si� d�ugim �yciem. Faustus by� szczup�ym go�ow�sem, gdy ostatnim razem rz�dy przechodzi�y z r�k do r�k. W tamtym przypadku sukcesja nast�pi�a w godny spos�b: m�ody, urodziwy ksi��, przysz�y Maksymilian II, towarzyszy� ojcu w chwili �mierci i niezw�ocznie uda� si� do �wi�tyni Jowisza Kapitoli�skiego, a�eby odebra� ho�d od senator�w oraz przyj�� tytu�y i odznaki nowego urz�du.

Tym razem okoliczno�ci by�y inne. Nie czeka� na tron m�ody, urodziwy dziedzic�� zamiast niego �a�osny ksi�� Herakliusz� kt�ry umy�li� sobie prysn�� ze stolicy w dniu �mierci ojca. Czasami dochodzi�o do nieprzewidzianych wydarze�, kiedy zwalnia� si� tron, a nast�pca nie raczy� si� o niego upomnie�. Po zamordowaniu Kaliguli, wykorzystuj�c tak� w�a�nie sposobno��, cesarzem zosta� Klaudiusz, j�ka�a i kaleka. Podobnie� Tytus Galiusz, gdy zamordowano Karakall�, wspi�� si� na szczyty chwa�y. Nawiasem m�wi�c, w ten spos�b w�adz� przej�� pierwszy cesarz z etruskiej linii, po tym jak Teodozjusz, �yj�cy d�u�ej od swojego syna Honoriusza, ostatecznie zmar� w roku 1168. Kto wie, jakie zawirowania w walce o rzymski tron nast�pi� przed up�ywem nocy?

W tych warunkach Faustus odpowiada� za bezpieczne odprowadzenie ambasadora do pa�acu Sewera. P�niej powinien oczekiwa� w kancelarii na rozw�j wypadk�w. Wszelako Menandros nie rozumia� chyba powagi sytuacji. Fascynowa� go tumult na ulicach. Jako zawo�any, niefrasobliwy turysta, chcia� i�� do Forum, gdzie rozgrywa�y si� najwa�niejsze wydarzenia. Faustus musia� przekroczy� granice dyplomatycznej kurtuazji, aby go sk�oni� do zarzucenia lekkomy�lnego pomys�u i powrotu na kwater�. Menandros zgodzi� si�, kiedy po drugiej stronie ulicy zobaczy� hufiec pretorian�w, kt�rzy ok�adali pa�kami ka�dego, kto wygl�da� im na m�ciwod�.

Faustus jako ostatni z pracownik�w kancelarii dotar� do siedziby administracji, po�o�onej tu� obok pa�acu monarchy.

Kanclerz Licyniusz Obsekwens powita� go z kwa�n� min�:

��Gdzie�e� ty si� podziewa�, Faustusie?

��Towarzyszy�em ambasadorowi Menandrosowi podczas wycieczki do Krainy Cieni�� odpar� z r�wnie kwa�n� min�. Nie zale�a�o mu na przychylno�ci Licyniusza Obsekwensa, zamo�nego neapolita�czyka, kt�ry swoje wysokie stanowisko zawdzi�cza� przekupstwom. Przypuszcza�, �e pod rz�dami nowego cesarza obaj wylec� z kancelarii.�� Ambasador pragn�� ujrze� kaplic� Priapa i inne podobne miejsca�� doda� z nut� z�o�liwo�ci.�� No to go tam zabrali�my. Sk�d mia�em wiedzie�, �e dzisiaj umrze cesarz?

��Zabrali�my? O kim m�wisz?

��O sobie i Cezarze Maksymilianie.

Licyniusz przymkn�� swoje po��k�e oczy.

��No tak, tw�j dobry przyjaciel Cezar. Mog� zapyta�, gdzie on teraz przebywa?

��Rozstali�my si�, gdy w podziemiach rozesz�a si� wie�� o �mierci najja�niejszego pana. Nie mam poj�cia, gdzie mo�e obecnie przebywa�. Podejrzewam, �e w cesarskim pa�acu.�� Przerwa� na chwil�.�� A co z Cezarem Herakliuszem, kt�ry od dzi� jest imperatorem? Dosta� kto� od niego wiadomo��?

��Wybra� si� na p�nocn� granicꠗ odpar� Licyniusz.

��Nieprawda. Zamieszka� w domku my�liwskim po drugiej stronie jeziora Nemi. Nie zapuszcza si� dalej na p�noc.

Licyniusz by� wyra�nie wstrz��ni�ty.

��Wiesz to z ca�� pewno�ci�?

��Oczywi�cie. Wys�a�em do niego list w nocy, a on wr�ci� do miasta przedwczoraj wieczorem i spotka� si� z ambasadorem Menandrosem. Tak si� sk�ada, �e by�em przy tym obecny.�� Na kwadratowej twarzy Licyniusza malowa�o si� t�pe zdumienie. Faustusowi coraz bardziej podoba�a si� ta wymiana zda�.�� Wczoraj rano Cezar uda� si� w swoje le�ne ost�py. Dzisiaj, kiedy mi doniesiono o powa�nym stanie najja�niejszego pana, pchn��em drugiego go�ca nad jezioro, wzywaj�c ksi�cia do powrotu. Nic wi�cej nie wiem w tej sprawie.

��Wiedzia�e�, �e Cezar poluje, zamiast wizytowa� wojska na granicy, i nie pisn��e� ani s�owa?

��Zaj�ty by�em, panie, opiek� nad greckim ambasadorem�� odrzek� wynio�le Faustus.�� A to nie�atwe zadanie. Nie przysz�o mi na my�l, �e nie orientujesz si� w poczynaniach Cezara Herakliusza. Chyba za�o�y�em, kiedy wr�ci� do Rzymu przedwczoraj wieczorem, �e spotka si� z kierownikiem kancelarii, aby upewni� si� co do stanu zdrowia ojca, najwidoczniej jednak nie zada� sobie tyle trudu, wobec czego�

Urwa� w p� zdania. Do komnaty wcisn�� si� w�a�nie Azeliusz Prokulus, prefekt gwardii pretoria�skiej. Przekroczy� pr�g kancelarii, co ju� samo w sobie by�o wydarzeniem nad wyraz rzadkim, ale zakrawa�o na cud, �e uczyni� to w dniu �mierci cesarza. Licyniusz Obsekwens z min� cz�owieka osaczonego gapi� si� na� w os�upieniu.

��Azeliusz? C�?

��List�� oznajmi� ochryple prefekt.�� Znad jeziora Nemi.

Da� znak uniesionym kciukiem. Do komnaty chwiejnym krokiem wszed� m�czyzna w zielonym uniformie cesarskich s�u�b kurierskich. Mia� m�tny wzrok, rozczochrane w�osy i po�a�owania godny wygl�d, jakby przebieg� bez odpoczynku ca�� drog� znad jeziora. Wydobywszy spod tuniki zwini�t� wiadomo��, dr��c� r�k� podsun�� j� Licyniuszowi, kt�ry wyszarpn�� mu j�, otworzy� i dwukrotnie przeczyta�. Kiedy ponownie skierowa� wzrok na Faustusa, jego pulchna twarz wyra�a�a niepomierne zdziwienie.

��Co tam napisano?�� zapyta� Faustus.

Licyniusz z najwy�szym trudem wypowiada� s�owa:

��Cezar� Jego cesarska mo��, chcia�em rzec� ranny. Wypadek w czasie polowania, dzi� rano. Le�y w domku my�liwskim. Wezwano cesarskich chirurg�w.

��Ranny? Ci�ko?

Licyniusz patrzy� pustym wzrokiem.

��Ranny�, nie napisano nic ponadto. �Cezar zosta� ranny podczas polowania�. Cesarz. Bo czy� nie jest od dzi� naszym cesarzem?�� Urz�dnik wydawa� si� ot�pia�y, jakby wyst�pi� u niego nag�y niedow�ad.�� Co� ci jeszcze wiadomo?�� zwr�ci� si� do kuriera.�� Odni�s� ci�kie rany? Widzia�e� go na w�asne oczy? Kto opiekuje si� domkiem?

Kurier nic jednak nie wiedzia�. Gwardzista Cezara wr�czy� mu list, ka��c zabra� go niezw�ocznie do stolicy. Nie mia� nic wi�cej do powiedzenia na ten temat.

* * *

Cztery godziny p�niej, jedz�c obiad z Menandrosem w ambasadorskiej kwaterze w pa�acu Sewera, Faustus powiedzia�:

��Przez ca�e popo�udnie przychodzi�y wie�ci znad jeziora. �e ranny, to najpierw. Potem, �e ci�ko ranny. Potem opis zranienia: brzuch przeszyty w��czni� przez jednego z my�liwych. Pr�bowali zak�u� osaczonego ody�ca, gdy raptem powsta�o zamieszanie i czyj� ko� stan�� d�ba w niefortunnym momencie. P� godziny p�niej nast�pna wiadomo��: cesarscy chirurdzy s� pe�ni nadziei. Potem: Cezar Herakliusz umiera. I na koniec: Cezar Herakliusz nie �yje.

��Cesarz Herakliusz. Czy nie tak powinno si� o nim m�wi�?�� zapyta� Menandros.

��Trudno orzec, kto umar� pierwszy: cesarz Maksymilian w Rzymie czy Cezar Herakliusz nad jeziorem Nemi. My�l�, �e to si� niebawem oka�e. Ale to zaciekawi tylko historyk�w. �mier� to �mier�. Czy umar� jako Cezar Herakliusz, czy jako Herakliusz August, nie �yje, a jego brat obejmie rz�dy w imperium. Dasz wiar�? Maksymilian imperatorem. Dopiero co dokazywali�cie podczas orgii nad sadzawk� chrzcze�c�w, a chwil� potem zasiad� na tronie. Maksymilian! Spodziewa� si� wszystkiego, ale nie tego, �e zostanie cesarzem.

��Wr�bita przepowiedzia� mu przysz�o��.

Faustus zadr�a�, przepe�niony podziwem.

��Zaiste! Na Izyd�, to prawda! Maksymilian rozsierdzi� si�, jakby ten cz�owiek rzuci� na niego kl�tw�. Mo�e i to zrobi�.�� Trz�s�c� si� r�k� nape�ni� pucharek winem.�� Imperator! Maksymilian!

��Ju� si� z nim widzia�e�?

��Jeszcze nie. Nie przystoi mi od razu pada� mu do st�p.

��By�e� jego najlepszym przyjacielem, prawda?

��Owszem. Niezawodnie na tym skorzystam.�� Faustus pozwoli� sobie na drwi�cy u�mieszek.�� Gdyby rz�dzi� Herakliusz, pewnie by�bym sko�czony. Sta�a pensja i zsy�ka na wie�. Ale fortuna mi sprzyja, skoro do w�adzy doszed� Maksymilian. B�dzie mnie potrzebowa�. B�dzie, co?�� Po raz pierwszy ta my�l uzyska�a zwart� form�. Im g��biej j� roztrz�sa�, tym bardziej go cieszy�a.�� Nie utrzymywa� przyjaznych stosunk�w z urz�dnikami dworskimi. Ma�o tego, nawet ich nie zna, a wi�c nie wie, kt�rym mo�na zaufa�, a kt�rych trzeba si� pozby�. Tylko ja mog� by� jego lojalnym doradc�. Mog� nawet zosta� kanclerzem, Menandrosie, masz �wiadomo��? W�a�nie dlatego dzi� do niego nie gna�em. Ma urwanie g�owy z kap�anami: uczestniczy w religijnych obrz�dach, przewidzianych dla nowo wybranego cesarza. Potem jeden po drugim zg�aszaj� si� do niego wszyscy senatorowie. Wstydzi�bym si� pojawia� ju� na samym wst�pie. Gdyby wyuzdany Faustus, jego ciesz�cy si� z�� s�aw� kompan od kielicha, przyby� ju� pierwszego wieczora, da�by wyra�ny znak, �e pragnie odebra� nagrod� za d�ugie lata serdecznej przyja�ni. Nie, Menandrosie, nie poni�� si� w ten spos�b. Maksymilian o mnie nie zapomni. Przypuszczam, �e jutro wyda swoje pierwsze salutatio, wtedy przyjd� i�

��Jego co? Nie znam tego s�owa.

��Salutatio. Powiniene� wiedzie�, co to znaczy. W waszym j�zyku po prostu �powitanie�. U nas formalnie to zbiorowa audiencja z udzia�em ludno�ci Rzymu. Cesarz zasiada na tronie w Forum, lud przechodzi i pozdrawia go mianem cesarza. Stosownie b�dzie spotka� si� z nim w�a�nie wtedy, z ca�� reszt�. U�miechnie si� do mnie, mrugnie okiem i powie: Przyjd� do mnie, Faustusie, kiedy sko�czy si� ten bajzel; musimy om�wi� wa�ne sprawy.

��W Konstantynopolu nie istnieje ten zwyczaj, to wasze salutatio.

��Rzymski wynalazek, ot co.

��My te� jeste�my Rzymianami.

��Owszem, z tym �e na Wschodzie jeste�cie zgrecyzowanymi Rzymianami. Ty akurat jeste� zromanizowanym Grekiem. W waszych zwyczajach wida� spu�cizn� po orientalnych despotach, gin�cych w mrokach historii: faraonach, kr�lach Persji, Aleksandrze Wielkim. Podczas gdy my jeste�my Rzymianami z krwi i ko�ci. S�ysza�e�, �e kiedy byli�my republik�, co roku wybierano przyw�dc�w, dw�ch �wiat�ych ludzi wskazanych przez senat, maj�cych dzieli� si� w�adz�. Potem rz�dy przechodzi�y w inne r�ce. �yli�my tak setki lat, rz�dzeni przez konsul�w, dop�ki nie przytrafi�y nam si� k�opoty, kt�re zmusi�y Augusta Cezara do zmiany ustroju. Pozosta�o�ci po zacnej Republice zachowa�y si� po dzi� dzie�. Przyk�adem jest w�a�nie salutatio.

��Rozumiem�� rzek� Menandros. Nie poruszy�o go wcale to, co us�ysza�. Przez chwil� bawi� si� winem. A� w ko�cu przerwa� cisz�, kt�ra przed�u�a�a si� z jego powodu:�� Nie wydaje ci si�, �e ksi�� Maksymilian kaza� zamordowa� brata?

��Co takiego?

��Do�� atwo zainscenizowa� wypadek w czasie �ow�w. Zwada w�r�d koni w porannej mgle, nieszcz�liwe zderzenie, w��cznia skierowana w z�� stron�

��M�wisz powa�nie, Menandrosie?

��Staram si�. O tego rodzaju zdarzeniach niekiedy si� s�yszy. Nawet ja od razu si� zorientowa�em, �e Maksymilian czuje do brata g��bok� pogard�. I oto stary cesarz le�y na �o�u �mierci. Cesarstwo przypadnie niepopularnemu i nieporadnemu Herakliuszowi. A wi�c tw�j przyjaciel Cezar, skoro godziny cesarza s� policzone, b�d� to dla dobra imperium, b�d� z czystej ��dzy w�adzy postanawia usun�� Herakliusza. Zab�jca r�wnie� zostaje zg�adzony, bo gdyby wszcz�to �ledztwo i wzi�to go na tortury� I prosz�: Herakliusz u�miercony, rz�dzi Maksymilian III August. Niemo�liwe, powiadasz? A wiesz, jaki los spotka� nieszcz�nika, kt�ry przebi� w��czni� ksi�cia Herakliusza?

��Przera�ony tym, co uczyni�, zabi� si� godzin� p�niej. Uwa�asz, �e Maksymilian nak�oni� go do tego przekupstwem?

Menandros u�miechn�� si� p�g�bkiem, lecz nie odpowiedzia�. Faustus zrozumia�, �e pose� bawi si� jego kosztem.

��Dobro imperium�� powiedzia�� nie jest warto�ci�, kt�rej Cezar Maksymilian po�wi�ci� wiele rozwa�a�. Gdyby� s�ucha� uwa�nie, o czym m�wi� w naszym towarzystwie, sam by� si� tego domy�li�. A co si� tyczy ��dzy w�adzy, b�dziesz musia� uwierzy� mi na s�owo: nie znajdziesz jej w nim ani krztyny. Widzia�e�, jak si� spieni�, kiedy durnowaty wr�bita forsowa� swoj� przepowiedni� o wielkim wojowniku. �Jak �miesz szydzi� ze mnie?�, powiedzia�, je�li dobrze pami�tam. I potem znowu szala�, kiedy wr�bita przepowiedzia� mu, �e zostanie cesarzem.�� Faustus parskn�� miechem.�� Nie, przyjacielu, nie knuto �adnego spisku. Maksymilianowi nawet si� nie �ni�o, �e zostanie imperatorem. Ksi�� Herakliusz pad� ofiar� nieszcz�liwego wypadku, bogowie i tym razem sobie z nas zakpili. Id� o zak�ad, �e naszemu nowemu cesarzowi niezwykle trudno pogodzi� si� z figlem, kt�ry sp�ata� mu los. �miem twierdzi�, �e jest dzi� najnieszcz�liwszym cz�owiekiem w Rzymie.

��Biedny Rzym�� podsumowa� Menandros.

* * *

Salutatio, jak najbardziej, zaraz nast�pnego dnia. Faustus trafnie odgad�. Ju� si� ustawia�a kolejka, kiedy trzy godziny po wschodzie s�o�ca dotar� do Forum wyk�pany, ogolony i odziany w najpi�kniejsz� tog�.

Dostrzeg� Maksymiliana, kt�ry siedzia� na tronie przed �wi�tyni� Jowisza Imperatora, ol�niewaj�cy w swojej cesarskiej purpurowej todze, obszytej z�ot� nici�. Na�o�ono mu na g�ow� wieniec z li�ci laurowych. Wygl�da� imponuj�co, jak przysta�o na nowego cesarza: uniesione czo�o i dostojna, pe�na wdzi�ku postura, ja�niej�ca niemal�e boskim wyrazem najwy�szego majestatu. Jak�e innym od tego, kt�ry widywano na obliczu Maksymiliana hulaki. Pier� Faustusa wzbiera�a dum�, gdy patrzy� na siedz�cego w�adc�. Jak niedo�cig�ym aktorem jest Cezar, pomy�la�, najwytrawniejszym z szarlatan�w!

Tyle �e nie wolno mi ju� widzie� w nim li tylko Cezara. Przedzierzgn�� si�, dziw nad dziwy, w Augusta, Maksymiliana III Rzymskiego.

Pretorianie pilnowali porz�dku w kolejce. Cz�onkowie senatu prawdopodobnie ju� przeszli, bo Faustus nie zauwa�y� ani jednego. I s�usznie, to oni bowiem mieli pierwsi pozdrowi� nowego cesarza. Faustus z zadowoleniem spostrzeg�, �e przyby� w sam� por�, by do��czy� do dygnitarzy z dworu zmar�ego w�adcy. Przed sob� wypatrzy� sekretarza kancelarii Licyniusza, zarz�dc� maj�tk�w cesarskich, opiekuna cesarskiej sypialni, naczelnika skarbu, zarz�dc� cesarskich stajni i wielu innych, w tym �redniej rangi dostojnik�w, takich jak prefekt rob�t publicznych, mistrz alfabetu greckiego, sekretarz rady, mistrz petycji. Do��czaj�c do tej grupy, Faustus k�ania� si� niekt�rym z u�miechem, lecz nie zagadywa� do nikogo. Mia� �wiadomo��, �e wyr�nia si� nie tylko z racji swego wzrostu i tuszy, ale r�wnie� dlatego, �e�� o czym wszyscy wiedzieli�� jest najbli�szym przyjacielem nowego nieoczekiwanego cesarza i prawdopodobnie dost�pi niema�ych godno�ci w administracji, kt�ra niebawem zostanie od�wie�ona. Zdawa�o mu si�, �e nimb w�adzy ju� teraz, gdy sta� w kolejce, otacza go z�otym blaskiem.

Ogonek ludzi przesuwa� si� �lamazarnie. Ka�dy bez wyj�tku, dotar�szy przed oblicze Maksymiliana, ceremonialnie zapewnia� o swoim szacunku i pos�usze�stwie, cesarz odpowiada� za� u�miechem, kilkoma s�owami, �yczliwym uniesieniem d�oni. A robi� to z niewymuszon� swobod�, czym zdumiewa� Faustusa. Wydawa�o si�, �e to lubi. Nawet je�li by� mistrzem udawania, sprawia� wra�enie, �e to on, a nie op�akiwany ksi�� Herakliusz przez ca�e �ycie szkoli� si� z my�l� o chwili wst�powania na sam wierzcho�ek w�adzy.

Nareszcie przed cesarzem zatrzyma� si� Faustus.

��Najja�niejszy panie�� mrukn�� uni�enie, napawaj�c si� tymi s�owami. Z�o�y� pok�on i ukl�kn��. Przymkn�� oczy, zachwycony pi�knem tej chwili. Spodziewa� si� us�ysze�: �Ale� powsta�, Faustusie Flawiuszu Konstantynie Cezarze, przysz�y sekretarzu cesarskiej kancelarii w rz�dzie Maksymiliana III�.

Wsta�. Cesarz nic nie m�wi�. Jego szczup�a, m�odzie�cza twarz wyra�a�a powag�. Spojrzenie niebieskich oczu by�o twarde i zimne, wr�cz lodowate, jakiego Faustus nigdy dot�d nie widzia�.

��Najja�niejszy panie�� powt�rzy� bardziej przej�tym, ochryp�ym g�osem. I dorzuci� cichutko, z u�miechem i filuternym b�yskiem w oku:�� Co za ironia losu, Maksymilianie. Przeznaczenie drwi sobie z naszego �ycia. Ty cesarzem. Cesarzem! I wiem, panie, jak� ci to sprawia przyjemno��.

L�d w jego oczach ani troch� nie staja�. Na wargach przemkn�� cie� jakby zniecierpliwienia, mo�e irytacji.

��Z twoich s��w wynika, �e si� znamy�� rzek� cesarz.�� Znasz mnie? Znam ciebie?

I na tym koniec. Wykona� drobny gest, ruszaj�c czubkami palc�w lewej d�oni. Faustus wiedzia�, �e musi odej��. S�owa cesarza wci�� rozbrzmiewa�y w jego my�lach, kiedy przechodzi� przed �wi�tyni�, a nast�pnie dr�k� wiod�c� z Forum na Wzg�rze Palaty�skie. �Znasz mnie? Znam ciebie?�.

Ale� oczywi�cie: zna� Maksymiliana, a on dobrze zna� jego. Przedni �art, nie ma co! Maksymilianowi zachcia�o si� figli podczas tego pierwszego spotkania, odk�d wszystko si� zmieni�o. Faustus wiedzia� jednak, �e niekt�re rzeczy nie zmieni�y si� i nigdy si� nie zmieni�. W nazbyt wielu miejscach widzieli razem �wit, on i ksi��, �eby ich przyja�� uleg�a przeobra�eniu�� bez wzgl�du na to, jak osobliwie i zadziwiaj�co przemieni�a go �mier� brata.

Ale tak czy inaczej�

Tak czy inaczej�

Maksymilian za�artowa� sobie z niego, lecz by� to �art okrutny. I chocia� Faustus wiedzia�, �e ksi�� jest zdolny do okrucie�stwa, nigdy nie by� okrutny wobec niego. Dotychczas. Nie, z pewno�ci� si� myli�. Maksymilianowi uda� si� dowcip i tyle. Jego szczeg�lne poczucie humoru ujawnia�o si� nawet teraz, gdy wst�powa� na tron.

Faustus wr�ci� do domu.

Przez trzy kolejne dni stroni� od ludzi. Kancelaria, podobnie jak inne instytucje rz�dowe, mia�a tydzie� przerwy ze wzgl�du na pogrzeby starego cesarza Maksymiliana oraz jego syna, a tak�e ceremoni� koronacji nowego cesarza Maksymiliana. Faustus nie umia� dosta� si� do w�adcy, ale nie tylko on: praktycznie ka�dy opr�cz najwy�szych dostojnik�w w cesarstwie. W dniach, kiedy trwa�a oficjalna �a�oba, na ulicach zrobi�o si� cicho. �ycie zamar�o nawet w Krainie Cieni. Faustus przebywa� u siebie�� przygn�biony tak bardzo, �e zbrzyd�a mu nawet jego Numidyjka. Kiedy raz wybra� si� do pa�acu Sewera, chc�c spotka� si� z Menandrosem, powiedziano mu, �e ambasador, reprezentuj�cy w Rzymie imperatora Wschodu, bazyleusa Justyniana, zosta� zaproszony na konferencj� w cesarskim pa�acu, gdzie mia� pozosta� na czas trwania rozm�w.

Czwartego dnia powr�ci� Menandros. Faustus zauwa�y� go w lektyce przeje�d�aj�cej przez Palatyn i bez wahania po�pieszy� do pa�acu Sewera, a�eby go powita�. Mo�e Menandros przeka�e mu wie�ci od Maksymiliana?

I tak by�o w istocie. Menandros wr�czy� Faustusowi pergamin opatrzony cesarsk� piecz�ci�, m�wi�c:

��Dla ciebie od cesarza.

Faustus najch�tniej od razu z�ama�by piecz��, lecz wydawa�o mu si� to niestosowne. Obawiaj�c si� tego, co Maksymilian ma mu do zakomunikowania, wola� nie czyta� listu w obecno�ci pos�a.

��Jak si� miewa cesarz?�� zapyta�.�� Trzyma si�?

��A jak�e. Na razie nie odczuwa ci�aru sprawowania w�adzy. Wspaniale si� przystosowa� do radykalnych zmian w �yciu. Pomyli�e� si�, przyjacielu, m�wi�c, �e nie interesuje go tytu� cesarza. Chyba mu dobrze na tronie.

��Potrafi zaskoczy� cz�owieka�� stwierdzi� Faustus.

��Ot� to. W ka�dym razie, ja swoj� misj� wype�ni�em. Dzi�ki ci za mi�e towarzystwo, przyjacielu, i za to, �e� mi pom�g� zaskarbi� sobie przyja�� Cezara Maksymiliana. Wszystko si� szcz�liwie potoczy�o. Dwa dni, kt�re sp�dzi�em z Cezarem w Krainie Cieni, okaza�y si� nieocenione dla negocjacji, ju� zako�czonych, w sprawie traktatu sojuszniczego.

��A wi�c podpisano traktat?

��Ale� tak, jak najbardziej. Jego Wysoko��, po �mierci swojego nieod�a�owanego brata, po�lubi Sabbacj�, siostr� cesarza Justyniana. Jego Wysoko�� podaruje oblubienicy wspania�y dar klejnot�w: przepyszne opale rzadkiej urody. Pozwoli� mi je obejrze�. Oczywi�cie, wsparcie wojskowe nie podlega dyskusji. Cesarstwo Wschodnie wy�le swoje naj�wietniejsze legiony, �eby pom�c cesarzowi rozgromi� barbarzy�c�w panosz�cych si� na granicy.�� Policzki Menandrosa pokra�nia�y rumie�cem zadowolenia.�� My�l�, �e lepiej by� nie mog�o. Jutro wyje�d�am. Ufam, �e przy�lesz mi troch� szlachetnego wina z Galii Zaalpejskiej, kt�rym mnie cz�stowa�e� pierwszego dnia mojego pobytu w Rzymie. Ode mnie, przyjacielu, te� dostaniesz prezent. Jestem ci za wszystko niewymownie wdzi�czny. W szczeg�lno�ci za kaplic� Priapa i sadzawk� chrzcze�c�w.�� Mrugn�� okiem.

Kiedy uwolni� si� od towarzystwa Menandrosa, bez chwili zw�oki odpiecz�towa� list od cesarza.

Na targowisku czarownik�w powiedzia�e�, �e nasz czas �wietno�ci si� ko�czy. Mylisz si�, Faustusie. Nic si� nie sko�czy�o, ledwie si� zaczyna. �wita nowy dzie�, wstaje nowe s�o�ce.

Pod byle jak nabazgranym inicja�em znajdowa� si� oficjalny podpis Jego Wysoko�ci Maksymiliana Tyberiusza Antoninusa Cezara Augusta Imperatora.

* * *

Faustus otrzymywa� hojn� pensj�, a gdy si� spotyka� z Maksymilianem, co zdarza�o si� sporadycznie w ci�gu pierwszych miesi�cy panowania m�odego w�adcy, cesarz okazywa� mu �yczliwo��, nigdy nie posk�pi� mi�ego s�owa, aczkolwiek znikn�a dawna za�y�o��. W drugim roku swojego panowania Maksymilian wyruszy� na p�nocn� granic�, gdzie zbiera�y si� ju� legiony: jego w�asne oraz te, kt�re nale�a�y do sprzymierzonego z nim Justyniana. Tam te� pozosta�, zmagaj�c si� z barbarzy�cami, przez siedem lat, kt�re by�y zarazem ostatnimi latami w �yciu Faustusa.

Prowadzona przez Maksymiliana III wojna zako�czy�a si� zdecydowanym zwyci�stwem. Rzym przesta� si� l�ka� napa�ci z p�nocy. Bezsprzecznie by� to punkt zwrotny w dziejach imperium, kt�re teraz mog�o �mia�o wej�� w er� �wietno�ci i dostatku, jakiej nie zazna�o od czterech wiek�w�� od czas�w Trajana, Hadriana i Antoninusa Piusa. Poprzedzi�o go dw�ch s�ynnych cesarzy o imieniu Maksymilian, lecz to jego ludzie zawsze b�d� nazywa� Maksymilianem Wielkim.