��Skorzystamy z bramy Tytusa Galjusza, najbardziej znanego wej�cia do Krainy Cieni�� wyja�ni� Danielus.�� Wej�� jest wiele, ale to robi najwi�ksze wra�enie.

By� p�ny ranek. Mo�e troch� za wcze�nie, �eby schodzi� na d�, i na pewno za wcze�nie dla prowadz�cego hulaszczy tryb �ycia ksi�cia Maksymiliana, kt�ry zwykle o tej porze spa�. Jednak�e Faustus chcia� wyruszy� na t� wypraw� jak najszybciej. Uprzyjemnianie wolnych chwil ambasadorowi stanowi�o dla niego absolutny priorytet.

Hebrajczyk praktycznie od samego pocz�tku wi�d� rej, wszystko planowa� i gada� za dw�ch. By� jednym z najmilszych kompan�w ksi�cia. Faustus niejeden raz spotyka� si� z tym ros�ym, barczystym m�czyzn� o wystaj�cych ko�ciach policzkowych, wielkim krogulczym nosie i granatowoczarnych w�osach, poupinanych w ciasno skr�cone loczki. Chocia� od wielu lat obyczaj nakazywa� g�adko goli� twarz, Danielus zapu�ci� bujn�, g�st� brod�, kt�ra okrywa�a k�dziorkami szcz�k� i podbr�dek. Zamiast togi nosi� d�ug� do kolan tunik� z bia�ego, zgrzebnego p��tna, z brzeg�w haftowan� grubym, jasnozielonym wzorem b�yskawicy.

Ambasador Menandros wprawdzie pochodzi� ze Wschodu, lecz najwyra�niej nie mia� w�r�d znajomych �adnych Hebrajczyk�w, bo poprosi�, �eby mu ich opisano w kilku s�owach.

��To nieliczny lud �yj�cy na pustyni�� wyja�ni� Faustus�� przed wiekami osiad�y w Ajgyptos. Dzisiaj niedobitki tu�aj� si� po ca�ym imperium. Nie zdziwi�bym si�, gdyby zaw�drowali do samego Konstantynopola. To chytrzy, uparci i do�� k��tliwi ludzie, nie zawsze �yj�cy w poszanowaniu prawa, chyba �e chodzi o ich w�asne przepisy, kt�rych fanatycznie przestrzegaj� w ka�dej sytuacji. Z tego co wiem, nie wierz� w bog�w i nieprzychylnym okiem patrz� na imperatora.

��Nie wierz� w bog�w?�� zdumia� si� Menandros.�� Jakichkolwiek?

��Tak mi si� wydaje.

��A jednak wielbi� jakiego� boga, niewidzialnego dla ludzkich oczu�� wtr�ci� Maksymilian.�� Nie rze�bi� mu nawet pos�g�w. On ustanowi� dla nich mn�stwo niedorzecznych przepis�w w kwestii tego, co maj� je�� i tak dalej. Spytajcie Danielusa, opowie wam ze szczeg�ami. Albo i nie. Jak wszyscy jego rodacy, jest cz�owiekiem dra�liwym i nieprzewidywalnym.

Faustus poradzi� ambasadorowi ubra� si� skromnie na t� ekspedycj�, �eby nie k�u� oczu swoim wysokim stanowiskiem. W garderobie Menandrosa, pe�nej orientalnych wspania�o�ci, kr�lowa�y oczywi�cie szykowne jedwabne szaty, lecz Faustus podsun�� mu zwyczajn� we�nian� tog�, pozbawion� pask�w oznaczaj�cych rang�. Menandros ju� wiedzia�, jak u�o�y� na ciele ten ubi�r. Maksymilianowi Cezarowi, synowi panuj�cego w�adcy, przys�ugiwa� purpurowy pasek i haft wykonany z�ot� nici�, ale i on wybra� dla siebie pospolite odzienie. To samo uczyni� Faustus, kt�ry by� potomkiem cesarza i r�wnie� mia� prawo do purpurowego paska. W podziemiach i tak rzuca�o si� w oczy, �e s� Rzymianami z wy�szych sfer, jednak w mrocznych czelu�ciach Rzymu przechwalanie si� statusem patrycjusza mog�o si� �le sko�czy�.

Wybrane przez Hebrajczyka wej�cie znajdowa�o si� na skraju t�tni�cej �yciem dzielnicy Subury, po�o�onej na wsch�d od Forum, w obni�eniu terenu mi�dzy wzg�rzami Wimina� i Eskwilin. Tutaj, w okolicy wype�nionej smrodem, brudem i og�uszaj�cym zgie�kiem, gdzie gmin cisn�� si� jak trzoda w obskurnych kilkupi�trowych kamienicach, gdzie skrzypi�ce powozy przebija�y si� z mozo�em w�skimi, kr�tymi uliczkami�� tutaj w�a�nie oko�o roku 980 cesarz Tytus Galiusz zacz�� dr��y� podziemne schronienie, w kt�rym obywatele Rzymu mogliby si� ukry�, gdyby dzikie zast�py Got�w, pod�wczas zbieraj�cych si�y na p�nocy, przerwa�y rzymsk� obron� i wdar�y si� do miasta.

Goci na szcz�cie zostali rozbici, nim zbli�yli si� do stolicy, lecz Tytus Galiusz wybudowa� pod Subur� rozleg�� pl�tanin� korytarzy. Tak on, jak i jego spadkobiercy powi�kszali j� przez nast�pne dziesi�ciolecia, na wszystkie strony wypuszczali odnogi, tworz�c po��czenia z istniej�cym labiryntem podziemnych sztolni, tunel�w i kom�r, od tysi�ca lat dr��onych w r�nych cz�ciach miasta. Obecnie podziemia by�y miastem pod miastem, odr�bnym bytem zagnie�d�onym w st�ch�ych, zawilg�ych ciemno�ciach.

Przed sob� mieli portal Tytusa Galiusza: dwa ozdobne, kamienne �uki, podobne do otwartej paszczy olbrzyma, wzniesione na �rodku ulicy, gdzie przed wiekami cesarskie s�u�by porz�dkowe zr�wna�y z ziemi� skupisko ruder, by zrobi� miejsce dla placu. Wej�cie do podziemi by�o na tyle szerokie, �e na raz mog�y wjecha� trzy wozy. W g��biny wiod�a pochylnia z wytartej br�zowej ceg�y.

��Oto wasze latarnie�� rzek� Danielus. Zapali� je i rozda�.�� Pami�tajcie: trzymajcie je wysoko, inaczej zgasn�. Na wysoko�ci kolan ci�kie powietrze zdusi p�omie�.

Gdy wst�powali na pochylni�, na czo�o grupy wysforowa� si� Cezar. Faustus szed� obok Greka, Hebrajczyk zamyka� ty�y. Menandros przerazi� si�, s�ysz�c, �e b�d� poruszali si� pieszo, lecz jazda lektyk�, jak wyja�ni� Faustus, by�aby niewygodna w ciasnych przej�ciach. Musieli r�wnie� oby� si� bez s�u�by. Dowiedziawszy si� o tym, Grek wydawa� si� uszcz�liwiony. Dzi� zaprawd� w��czy� si� w�r�d biedoty. Pragn�� podr�owa� w Krainie Cieni jak przeci�tny rzymianin, �eby dosta� si� na samo dno �wi�stwa, plugastwa i �ajdactwa.

Ju� o tej wczesnej porze na rampie panowa� o�ywiony ruch. �wawy, narowisty t�umek przemieszcza� si� w obu kierunkach. W dole wszystko ton�o w namacalnym wr�cz mroku. Faustusowi schodzenie do podziemi zawsze si� kojarzy�o z zagl�daniem do jamy olbrzymiego potwora. Ponownie ogarn�y go g�ste, nieprzejrzane ciemno�ci, wype�nione st�chlizn� i korzennymi woniami. Dobrze si� czu� w ich obj�ciach. Ile� to razy u boku Cezara wchodzi� t�dy w poszukiwaniu wyrafinowanych nocnych rozrywek� i ile razy je znalaz�!

Ju� po chwili �owi� wzrokiem md�e, przyduszone p�omyki lampek. S�aba po�wiata odleg�ych pochodni pozwala�a mu zajrze� w d�ugie gardziele poprzecznych korytarzy. Schodzenie w d� wkr�tce si� sko�czy�o, gdy znale�li si� w przestronnej pieczarze. Prosto w twarz dmuchn�o im cuchn�ce powietrze, nios�ce z sob� ca�� palet� zapach�w: dymu, potu, ple�ni, zwierz�cej sk�ry. Wiele si� tu dzia�o: d�ugie zagony ludzi i zwierz�t poci�gowych przetacza�y si� w najr�niejszych kierunkach. Przed nimi ci�gn�a si� szeroka aleja, Via Subterranea, a w lewo i prawo strzela�o mrowie odga��zie�. Faustus po raz kolejny mia� okazj� przyjrze� si� znajomym filarom, �ukom, prz�s�om, okr�g�ym �cianom z ciemnoz�otej ceg�y, wyciosanym w skale masywnym podporom oraz, w g��bi, niezliczonym wn�kom. Nagle mrok Krainy Cieni przesta� go przyt�acza�.

Zerkn�� ukradkiem na Greka. W mi�kkich rysach twarzy Menandrosa ja�nia� zachwyt. Nozdrza mu dr�a�y, rozchyla�y si� usta. Mia� min� male�kiego dziecka, kt�rego po raz pierwszy zabrano na igrzyska z udzia�em gladiator�w. Pod innymi wzgl�dami, w czw�rce m�czyzn, te� wydawa� si� dzieckiem: by� drobny i niepozorny przy wyro�ni�tym Maksymilianie, kr�pym i pleczystym Danielusie, zwalistym Faustusie.

��A to co?�� zapyta� Menandros, wskazuj�c �cian� z ogromnym marmurowym reliefem, przedstawiaj�cym czyje� brodate oblicze. Snop bia�ego �wiat�a, wpadaj�cy przez jeden z otwor�w w stropie, przystroi� rze�bion� g�ow� niezwyk�� aureol�.

��Bo�ek�� rzek� z ty�u Danielus ze wzgardliw� nut�.�� Przed laty umie�ci� go tam cesarz. Mo�e pochodzi z twoich stron, mo�e z Syrii. Nazywamy go Jowiszem z Jaski�.�� Hebrajczyk uni�s� wysoko latarni�, �eby dodatkowo rozja�ni� pyszny profil: olbrzymie przenikliwe oko, wielkie ucho s�ysz�ce wszelkie d�wi�ki, z�owieszczo otwarte usta, poskr�can� kamienn� brod�, g�stsz� od jego w�asnej. Nad okiem niczego nie by�o, to samo poni�ej brody; �w monumentalny fragment wydawa� si� nies�ychanie stary niczym sm�tny relikt jakiej� pradawnej, wspania�ej epoki.�� Chwa�a Jowiszowi!�� zagrzmia� Danielus i parskn�� �miechem.

Menandros jednak przystan��, �eby przyjrze� si� uwa�nie imponuj�cej, pos�pnej twarzy, a tak�e marmurowemu o�tarzowi, wyg�adzonemu r�kami czcicieli, po�yskuj�cemu odbitym �wiat�em �wiec postawionych wzd�u� jego brzeg�w. W bocznej �cianie o�tarza widnia�a nisza ze zw�glonymi ko��mi niedawnych ofiar.

Maksymilian, zniecierpliwiony, przynagli� go do marszu w�adczym gestem.

��To dopiero pocz�tek�� powiedzia�.�� Przed nami wiele mil drogi.

��No tak, oczywi�cie�� odpar� Grek.�� Ale tu wszystko jest dla mnie nowe, dziwne�

Gdy przeszli dwie�cie krok�w drog� Via Subterranea, Maksymilian nagle skr�ci� w lewo, w g��b wij�cego si� korytarza. Ze �cian wydostawa�a si� ch�odna wilgo� w postaci stru�ek wody, tworz�cych do�em ka�u�e. Wo� zgnilizny przyprawia�a o md�o�ci.

By� to chyba mniej ucz�szczany zak�tek. Nie czu�o si� tu �cisku. Otwory �wietlne w stropie rozmieszczono w wi�kszych odst�pach. W dali rzadziej miga�y �wiate�ka pochodni. Jednak�e z ciemno�ci dochodzi�y jakie� niepokoj�ce g�osy, rechotliwe �miechy, szmer niezrozumia�ych szept�w, weso�e pomruki w nieznanych j�zykach, a niekiedy ostry, przeszywaj�cy krzyk. Czu�o si� silny zapach mi�sa pieczonego w spowitych dymem paleniskach, duszonych kalafior�w, gor�cego pieprznego wywaru, sma�onej ryby. To na poz�r mroczne i pos�pne miasto wcale nie by�o miastem umar�ych. �wiat w podziemnych kryj�wkach szale�czo t�tni�, wr�cz kipia� w�asnym, tajemniczym �yciem. Gdziekolwiek spojrze�, w komorach i pieczarach wykutych w litej skale toczy�a si� lawina zdarze�: sprzedawano czarodziejskie receptury i rzucano uroki, prowadzono legalne i lewe interesy, odprawiano obrz�dy religijne zwi�zane z setk� kult�w, uprawiano wszelkiego rodzaju rozpust�.

��Gdzie jeste�my?�� zapyta� Menandros.

��W grotach Tytusa Galiusza�� odpowiedzia� Cezar.�� To jeden z najruchliwszych zak�tk�w. Trudno go opisa�, bo dzieje si� tu wszystko po trochu. Niejedno mo�na zobaczy� i rzadko to samo dwa razy.

Jak po nitce przechodzili z komory do komory kr�t�, nisko sklepion� �cie�k�. Na czele wci�� maszerowa� Maksymilian z roziskrzonym spojrzeniem furiata, przy czym nieraz �ywszym krokiem, ni�by tego chcia� Menandros. Faustus i Hebrajczyk pod��ali bez s�owa sprzeciwu. Dobrze znali Cezara. Kiedy zag��bia� si� w zawik�ane korytarze, wpada� niejako w sza�, kt�ry gna� go wci�� naprz�d i naprz�d. Faustus cz�sto bywa� �wiadkiem tego wybuchu niespokojnej, drapie�nej ��dzy poznawania rzeczy jeszcze niepoznanych�� pal�cej, nienasyconej ciekawo�ci.

A wszystkiemu winne przekl�te wygodne �ycie. Z tej przyczyny m�ody, rozrzutny syn cesarza prze�ywa� katusze, spot�gowane ci�g�� �wiadomo�ci� w�asnej nieu�yteczno�ci. W wielk� moc szyderczo wpisa�a si� wielka niemoc�� jedyna rzecz, kt�ra dosta�a mu si� wraz z kr�lewskim urodzeniem. Zupe�nie jakby najwi�kszym wrogiem, z jakim przysz�o mu toczy� b�j, by�a jego us�ana r�ami, lecz nudna egzystencja, z kt�rej wyrywa� si� dopiero w Krainie Cieni, gdzie mierzy� w to, co ostateczne i nieosi�galne. Hebrajczyk by� jego niezast�pionym sojusznikiem. Z regu�y wystarczy�o kr�tkie has�o, nie zawsze po �acinie, �eby uzyska� wst�p do pieczar, gdzie cz�owiek bez zaproszenia zwykle nie mia� czego szuka�.

Tutaj, w otoczeniu p�on�cych �uczyw, rozsnuwaj�cych w powietrzu czarny kope栗 �wiate� nigdy nie gasn�cych w tym miejscu, gdzie dzie� niczym nie r�ni� si� od nocy, powsta�o targowisko, na kt�rym sprzedawano wyszukane specja�y, a wi�c j�zyki s�owik�w i flaming�w, �ledziony minog�w, racice wielb��d�w, jasno��te grzebienie kogut�w, �by papug, w�troby szczupak�w, m�d�ki pawi i ba�ant�w, uszy orzesznic, jajka pelikan�w�� s�owem, osobliwo�ci ze wszystkich zak�tk�w imperium, wystawnie wyk�adane na srebrzystych tacach.

Menandros, niby to Grek otrzaskany w �wiecie, a wyba�usza� oczy jak kmiotek z prowincji.

��Rzymianie to jedz� na co dzie�?�� zapyta�.

Cezar ze swoim mglistym etruskim u�miechem zapewni� go, �e owszem, zawsze i wsz�dzie, nie tylko przy cesarskim stole, ale i w najlichszej rzymskiej cha�upie. Obieca� przy najbli�szej okazji da� mu do skosztowania potrawk� ze s�owiczych j�zyk�w i pawich m�d�k�w.

Znale�li si� na gwarnym placu, gdzie popisywali si� komedianci, �onglerzy, akrobaci, po�ykacze mieczy i ognia, linoskoczkowie i wszelkiej ma�ci arty�ci. Naganiacze chrapliwym wrzaskiem wychwalali osi�gni�cia tych, kt�rzy ich wynaj�li. Maksymilian szczodr� r�k� rzuca� im srebrniki, podobnie jak za jego namow� Menandros. Dalej w�r�d kolumnady odbywa�y si� pokazy dziwol�g�w, kar��w i garbus�w, trzech mizdrz�cych si� p�idiot�w w kosztownej szkar�atnej liberii, cz�owieka wygl�daj�cego jak �ywy szkielet i drugiego o niebotycznym wzro�cie.

��Nie ma ju� strusiog�owego�� rzek� Danielus, wyra�nie rozczarowany.�� Tak�e dziewczyny z trojgiem oczu i bli�niak�w z��czonych w talii.

I tutaj hojnie sypa�a si� moneta, aczkolwiek Danielus ani my�la� rozwi�zywa� mieszka.

��Wiesz, Faustusie, kto jest najwi�kszym dziwol�giem, najwi�kszym potworem?�� zapyta� cicho Maksymilian, gdy szli ko�o siebie. A poniewa� Faustus milcza�, ksi��� sam da� mu odpowied�, i to tak�, kt�rej Faustus si� nie spodziewa�:�� Cesarz, przyjacielu, bo trzyma si� z dala od innych. To nie lada odmieniec, do cna wyzuty z mi�o�ci, uczciwo�ci i innych ludzkich uczu�. Cudaczny stw�r, ten nasz cesarz. �adna ziemska poczwara nie zas�uguje bardziej na lito��.

Chwyciwszy z si�� imad�a najbardziej mi�sist� cz�� r�ki Faustusa, Cezar przenikn�� go dziwnym, zdumiewaj�co intensywnym spojrzeniem w�ciek�o�ci i b�lu. Faustus nie zna� swojego druha od tej strony. Zaraz jednak Maksymilian wyszczerzy� z�by, pogodnie szturchn�� go w bok i mrugn�� okiem, jakby chcia� z�agodzi� wymow� swoich s��w.

Dalej natkn�li si� na stoiska aptekarzy, st�oczone w ciasnych wn�kach. Przypuszczalnie kiedy� by�a tu �wi�tynia. Przed ka�dym stoiskiem pali�a si� lampka. Sprzedawcy oferowali ��� byka i hieny, sk�ry zdarte z w�y, paj�czyny, �ajno s�onia.

��Co to?�� Grek wskaza� szklan� buteleczk� z drobniutkim, szarym proszkiem.

Danielus zasi�gn�� j�zyka i zaraz meldowa�, �e to odchody sycylijskich go��bi, cenne lekarstwo na owrzodzenia n�g i wiele innych przypad�o�ci. W s�siednim kramie sprzedawano rzadko spotykan� aromatyczn� kor� z drzew rosn�cych w Indiach. Nieco dalej�� ma�e kr��ki z czerwonej gliny, pochodz�ce z wyspy Lemnos, opatrzone �wi�t� piecz�ci� Diany, rzekomy lek dla ludzi pogryzionych przez w�ciek�e psy, zwalczaj�cy tak�e najsilniejsze trucizny.

��A ten tu cz�owiek�� obwie�ci� Maksymilian przy nast�pnym kramie�� ma do sprzedania teriak, panaceum na wszelk� dolegliwo��, w tym tr�d. Chyba wytwarza si� go ze �mijowego mi�sa, moczonego w winie, z dodatkiem nieznanych sk�adnik�w. Cho�by�my ko�em go �amali, tajemnicy nie zdradzi.�� Pu�ciwszy oko do w�a�ciciela kramu, s�dziwego jednookiego Ajgipcjanina o s�pich rysach twarzy, doda�:�� Czy� nie tak, Ptolemeuszu? Cho�by�my ci� wzi�li na m�ki?

��Mam nadziej�, Cezarze, �e do tego nie dojdzie�� odpowiedzia� sprzedawca.

��A wi�c jeste� tu znany?�� spyta� Menandros, gdy si� oddalili.

��Przez niekt�rych. Ten kilkakrotnie taszczy� do pa�acu sw�j towar, �eby wyleczy� mojego schorowanego ojca.

��Twojego schorowanego ojca, no tak�� rzek� Grek.�� Ca�y �wiat modli si� o jego rych�y powr�t do zdrowia.

Maksymilian pokiwa� g�ow� bez przekonania, jakby Menandros �yczy� sobie �adnej pogody na nast�pny dzie�.

Faustusa niepokoi� niezwyk�y nastr�j Cezara. Zna� go jako cz�owieka nieprzewidywalnego, stale kr���cego mi�dzy �elaznym opanowaniem a nieokie�znan� swawol�, tym niemniej grzeczno�� zawsze nakazywa�a podzi�kowa� za wyrazy wsp�czucia. On jednak nie potrafi� si� na to zdoby�. Zastanawia� si�, co ambasador pomy�li sobie o ksi�ciu. A mo�e nie pomy�li sobie nic szczeg�lnego, bo za�o�y, �e tego w�a�nie nale�y si� spodziewa� po synu rzymskiego cesarza?

W podziemnym �wiecie nie istnia�y zegary, wi�c z braku s�o�ca i nieba nie spos�b by�o poda� godziny. Wszelako brzuch Faustusa nieomylnie odmierza� czas.

��Wyjdziemy na g�r�, �eby co� zje�栗 zwr�ci� si� do pos�a�� czy wola�by� posili� si� na dole?

��Na dole! Te� pytanie!�� oburzy� si� Grek.�� Ani mi si� �ni wraca� na g�r�!

Przedwczoraj wieczorem (dzi� m�j �smy dzie� w Mekce) Nikomedes ponownie zaprosi� mnie na obiad. Podobnie jak ja, mia� na sobie bia�y ubi�r Saracena, u pasa za� pi�kny sztylet w pochwie wysadzanej klejnotami. Przyjrza�em mu si� pokr�tce, nieco zdziwiony tym, �e gospodarz wita mnie z broni�, lecz on szybko przekaza� mi sw�j or�. Pomyli� m�j przestrach z zachwytem, a zwyczajem sarace�skim jest, jak si� dowiedzia�em, podarowa� go�ciowi przedmiot, kt�rym ten si� zachwyca.

Nie ucztowali�my w wy�o�onym terakot� salonie, gdzie podejmowa� mnie uprzednio, ale na ch�odnym dziedzi�cu przy pluskaj�cej fontannie. W�asn� fontann� uwa�a si� w tym kraju za oznak� dobrobytu. S�u�ba przynios�a wyborne wina, zak�ski i zimne sorbety. Zauwa�y�em, �e Nikomedes �yje na wz�r tutejszych zamo�nych kupc�w, i to �yje w wielkim przepychu.

Nie min�o du�o czasu, a przeszli�my do istotnej kwestii: co w�a�ciwie pragn�� uzyska� grecki cesarz, posy�aj�c do Mekki swojego legata. Czasem wydaje mi si�, �e je�li szpieg pragnie si� czego� dowiedzie�, najpr�dzej tego dokona, odrzucaj�c przebranie, aby odegra� rol� prostego, poczciwego, naiwnego cz�owieka, kt�ry m�wi to, co mu dyktuje serce.

Gdy�my wi�c siedzieli nad pieczonym ud�cem baranim i pulchnymi daktylami w ciep�ym mleku, zapyta�em:

�Czy cesarz Wschodu ma nadziej� wcieli� Arabi� do imperium?�.

Nikomedes parskn�� �miechem.

�Trzeba by nie mie� rozumu, �eby si� na to porywa�. Nikt nigdy nie podbi� tych krain. Pr�bowali Ajgipcjanie, pr�bowali Persowie za czas�w Cyrusa, pr�bowa� Aleksander Wielki. August wys�a� korpus ekspedycyjny: dziesi�� tysi�cy ludzi, sze�� miesi�cy przedzierania si� naprz�d, sze��dziesi�t dni panicznej ucieczki. Chyba i Trajan pr�bowa�. Rzecz w tym, Korbulonie, �e Saraceni s� wolnymi lud�mi, wolnymi w swoich wn�trzach, a ich wolno�ci ty czy ja nie jeste�my w stanie przenikn�� umys�em. Nie mo�na ich podbi�, bo nie mo�na nimi rz�dzi�. Podbija� ich to jak ob�askawia� lwy lub tygrysy. Lwa mo�esz trzasn�� batem albo zat�uc na �mier�, lecz nie narzucisz mu swojej woli, nawet je�li b�dziesz go wi�zi� w klatce przez dwadzie�cia lat. Tutaj �yj� lwy pustyni. Rz�d w znanej nam formie nie ma tu racji bytu�.

�S� podzieleni na plemiona, prawda? Czy to nie forma rz�dzenia?�.

Wzruszy� ramionami.

�Oparta na wi�zach rodowych, niczym innym. Nie wyodr�bnisz z tego administracji pa�stwowej. Tutejsi ludzie troszcz� si� o krewnych, innych traktuj� jak potencjalnych wrog�w. Nie ma tu �adnego kr�la, rozumiesz? I nigdy nie by�o. S� tylko naczelnicy plemion, zwani emirami. Kraj nie podleg�y kr�lowi nigdy nie ugnie si� przed wol� cesarza. Cho�by�my obsadzili �o�nierzami p�wysep, wys�ali pi��dziesi�t legion�w, Saraceni po prostu rozp�yn� si� w pustyni, a potem za pomoc� strza�y i oszczepu wybij� nas jednego po drugim. Niewidzialny przeciwnik razi�by nas w terenie, kt�ry sam w sobie by�by naszym wrogiem. Ich nie da si� ujarzmi�, Korbulonie. Nie da si� i koniec�.

M�wi� rozp�omienionym, z pozoru szczerym g�osem. Grecy potrafi� udawa� szczero��.

�Wobec tego�� powiedzia�em�� mo�esz liczy� co najwy�ej na umow� handlow�. Na jak�� nieformaln� obecno�� przedstawicieli Bizancjum, ale nie na wcielenie regionu do imperium�.

Pokiwa� g�ow�.

�Mo�na tak rzec. Czy martwi si� tym tw�j cesarz?�.

�Na razie si� zastanawia. Nie chcieliby�my straci� dost�pu do towar�w, kt�re sprowadzamy z tej cz�ci �wiata. A tak�e z Indii i kraj�w le��cych dalej na wsch�d, sk�d kupcy docieraj� do nas przez Arabi�.

�Ale czego tu si� ba�, m�j drogi Korbulonie? Imperium jest jedno, czy� nie? Julian III zasiada na tronie w Rzymie, Maurycy Tyberiusz w Konstantynopolu, lecz obaj maj� na uwadze wsp�lne dobro wszystkich obywateli Rzymu. Dzieje si� tak, odk�d trzysta lat temu wielki Konstantyn podzieli� Cesarstwo�.

No tak, oczywi�cie. Oficjalna �piewka. Ale ja wiem swoje, ty wiesz swoje i Nikomedes Paflago�czyk wie swoje. Jednak�e dalsze roztrz�sanie tej sprawy wyda�o mi si� niestosowne. Chcia�em przej�� do lu�niejszych temat�w.

Tymczasem okaza�o si�, �e skierowanie rozmowy na inne tory nie b�dzie wcale �atwe. Wyra�aj�c swoje podejrzenia, narazi�em si� na kontrargumenty, kt�rych nie szcz�dzi� mi Nikomedes. Nie mia�em wyj�cia. Musia�em s�ucha�, kiedy oplata� mnie tak� sieci� s��w, �e chc�c nie chc�c, przyj��em jego spos�b rozumowania. Grecy, skuba�cy, maj� dryg do retoryki, a on mnie w dodatku ulula� s�odkim winem i napakowa� bezmiarem smako�yk�w, przez co straci�em zdolno�� oponowania. Nim sko�czy�, moje my�li by�y ow�adni�te wzajemnymi relacjami Wschodu i Zachodu.

Zapewnia� mnie na dwadzie�cia rozmaitych sposob�w, �e rozszerzenie wp�yw�w Cesarstwa Wschodniego na Arabi� Pustynn�, gdyby do tego dosz�o, nijak by nie zagrozi�o obecnej wymianie handlowej mi�dzy Cesarstwem Zachodnim a Arabi� i Indiami. Przypomnia�, �e le��ca na p�nocy Arabia Skalista od dawna znajduje si� pod w�adz� Cesarstwa Wschodniego, co dotyczy r�wnie� prowincji takich jak Syria Palesty�ska, Ajgyptos, Kapadocja i Mezopotamia, nie wspominaj�c o innych spalonych s�o�cem ziemiach, kt�re Konstantyn w chwili podzia�u pa�stwa odda� we w�adanie cesarza zasiadaj�cego na tronie w Konstantynopolu. Zauwa�y�, �e bizantyjskie wp�ywy w wymienionych prowincjach nie maj� �adnego wp�ywu na zamo�no�� Cesarstwa Zachodniego. Czy� nie mieszkaj� tam liczni kupcy z Zachodu?�� pyta�. Czy kto� im przeszkadza robi� interesy?

Trudno si� by�o z nim nie zgodzi�. Chcia�em zaprzeczy�, wspomnie� o setkach drobnych zatarg�w mi�dzy kupcami ze Wschodu i Zachodu, lecz akurat nic mi nie przychodzi�o do g�owy.

Wierz mi, Horacjuszu, �e w czasie tej rozmowy dziwi�em si� samemu sobie, �e dotychczas tak bardzo nie ufa�em Grekom. Wszak to nasi krewniacy, my�la�em. S� greckimi Rzymianami, my jeste�my rzymskimi Rzymianami, to prawda, lecz imperium jest jednym cia�em, wybranym przez bog�w do panowania nad �wiatem. Z�ota moneta bita w Konstantynopolu jest identyczna co do wagi i wzoru jak ta, kt�r� bije si� w Rzymie. Na jednej widnieje imi� i podobizna cesarza Wschodu, na drugiej�� imi� i podobizna cesarza Zachodu, lecz to jedyna r�nica. Monety s� dopuszczone do obiegu w obu cesarstwach. Ich dobro naszym dobrem, nasze dobro ich dobrem. I tak dalej, i dalej�

Kiedy jednak rozmy�la�em o tych rzeczach, Horacjuszu, zrodzi�o si� we mnie ponure przekonanie, �e gasz� ostatni w�t�y promyk nadziei na uwolnienie si� z krainy pra��cego piasku i nagich, bezdrzewnych g�r. Musz� w jaki� spos�b, o czym pisa�em w poprzednim li�cie, uwiarygodni� s�owa: �Sp�jrz, cesarzu, jak ci wiernie s�u��!�, aby on odpowiedzia�: �S�usznie� uczyni�, s�ugo dobry i sumienny��� i pozwoli� mi cieszy� si� dworskimi przyjemno�ciami. A�eby tak si� sta�o, przekonam cesarza, �e ma tu wrog�w, i poucz� go, jak sobie z nimi poradzi�. Tylko kto ma by� wrogiem? Gdzie go szuka�?

Wieczerza dobieg�a ko�ca. Nikomedes klaskaniem wezwa� s�ug�, kt�ry stawi� si� z butelk� wybornego z�ocistego likieru, podobno wyrabianego w piaszczystym ksi�stwie nad Zatok� Persk�. Trunek pali� w gardle i m�ci� umys�.

Przeprowadzi� mnie przez kilka pokoj�w, wskazuj�c pere�ki swojej kolekcji kurioz�w i antyk�w�� zachwycaj�cej, co by�em w stanie oceni� mimo zamroczenia. Greckie figurki z br�zu, majestatyczne ajgipskie rze�by z czarnego kamienia, dziwne drewniane maski o barbarzy�skich rysach, wykonane, jak mi powiedzia�, gdzie� w niezbadanych rejonach skwarnej Afryki. I wiele innych rzeczy.

O ka�dym egzemplarzu wyra�a� si� z najwy�szym znawstwem. Dotar�o ju� do mnie, �e pan domu jest nie tylko zr�cznym dyplomat�, ale te� osob� wp�ywow� i szanowan� we wschodniej po�owie imperium, a do tego niezgorszym uczonym. By�em mu wdzi�czny za to, �e wyci�ga� do mnie pomocn� d�o� w ci�gu pierwszych dni mojego samotniczego zes�ania�� do wysiedlonego, nieszcz�liwego rzymskiego arystokraty, pozbawionego wszystkiego, co mu by�o drogie, obcego w obcym kraju. Zarazem wiedzia�em, �e liczy� na moj� wdzi�czno��, �e rozmy�lnie schwyta� mnie w potrzask przyja�ni i zobowi�zania, abym wyra�a� si� przychylnie o legacie w Mekce, gdybym kiedy� powr�ci� do swojego pana, cesarza Juliana III.

Tylko czy wr�c�?�� oto jest pytanie.

W�a�nie, oto jest pytanie. Czy jeszcze zobacz� Rzym z zielonymi wzg�rzami i pa�ace z l�ni�cego marmuru, Horacjuszu? Czy mo�e zawsze b�d� si� sma�y� w �arze tego pustynnego pieca?

W pierwszej kolejno�ci musieli za�o�y� ob�z, nim swoim pojawieniem si� przyci�gn� uwag� tubylc�w. Po ufortyfikowaniu si� nad brzegiem morza planowali rozsy�a� oddzia�y zwiadowcze, �eby ustali� po�o�enie tutejszych miast i oszacowa� trudno�ci, z jakimi przyjdzie im si� zmierzy�.

Przez wi�ksz� cz�� podr�y okr�ty p�yn�y w zwartej grupie, lecz w pobli�u wybrze�y Jukatanu zgodnie z za�o�eniem utworzy�y wachlarz. Dzi�ki temu przycz�ek uchwycony na pla�y zajmowa� dwadzie�cia pi��, mo�e trzydzie�ci mil linii brzegowej. Trzy legiony w sile osiemnastu tysi�cy ludzi korzysta�y z g��wnego obozowiska, dowodzone przez konsula Lucjusza Emiliusza Kapitona. Powstawa�y jeszcze dwa obozy, ka�dy przeznaczony dla dw�ch legion�w. Druzus, pe�ni�cy funkcj� legata, obj�� dowodzenie w obozie wysuni�tym na p�noc, podczas gdy po�udniowy przypad� Mazariuszowi Tycjanusowi z Panonii, kt�ry by� jednym z najbli�szych zausznik�w cesarza, cho� nikt w Rzymie nie wiedzia� dlaczego.

Druzus sta� po�rodku krz�taniny i z zadowoleniem obserwowa� nabieraj�cy kszta�t�w ob�z. Woko�o przewala�y si� chmary robotnik�w. Ekspedycja by�a �wietnie wyposa�ona. Saturninus wyda� fortunꠗ sum� r�wn� rocznym dochodom z kilku prowincji, jak m�wiono. Krzepcy drwale k�adli pokotem dziesi�tki palm, wrastaj�cych w pla��, a cie�le uwijali si� przy ociosywaniu drewna pod budow� ostroko��w. Mierniczy wytyczali granice obozu w najszerszym miejscu pla�y i okre�lali rozk�ad tego, co znajdzie si� w ich obr�bie: g��wna ulica, namiot legata, namioty rzemie�lnik�w, legionist�w, skryb�w i kronikarzy, plac stajenny, warsztaty, spichlerz. Wierzchowce nale�a�o wysadzi� na l�d i da� im wytchn�� po d�ugim uwi�zieniu na pok�adzie statku.

Kiedy wbijano pacho�ki, �o�nierze piechoty rozbijali w rz�dach sk�rzane namioty, w kt�rych mieli mieszka�. Fura�erzy w zbrojnej eskorcie zapuszczali si� w g��b l�du w poszukiwaniu �ywno�ci i wody pitnej.

Do�wiadczeni ludzie. Ka�dy zna� si� na swojej robocie. Do zmierzchu, kt�ry zapada� nadspodziewanie wcze�nie (klimat by� cieplejszy, ale przecie� panowa�a zima), wyra�nie zarysowa�o si� przysz�e obozowisko z zacz�tkiem ziemnych umocnie�. Cho� w okolicy ros�y g�ste lasy, nigdzie nie mo�na by�o u�wiadczy� rzeki ani potoku. Na szcz�cie w kamienistym pod�o�u, przykrytym cienk� warstw� gleby, woda przeciska�a si� licznymi szczelinami. Jedna z tak powsta�ych studni znajdowa�a si� ca�kiem blisko pla�y, wobec czego zesp� in�ynier�w j�� wyznacza� przebieg p�ytkiego kana�u, kt�rym mia�a pop�yn�� do obozu ch�odna woda pitna. W przyleg�ych borach fura�erzy natkn�li si� na obfito�� zwierzyny: mn�stwo drobnych i na razie niep�ochliwych saren, zgraje pozbawionych ogon�w �winek z twardymi, stercz�cymi uszami, niezliczone rzesze dziwacznych ptak�w o barwnym czerwono-zielonym upierzeniu i mi�sistych koralach pod szyj�. Jak dot�d, sz�o im nie�le. Norman twierdzi�, �e z �atwo�ci� odnowi� zapasy i chyba nie k�ama� w tym wzgl�dzie.

W po�udnie Druzus pchn�� go�ca do g��wnego obozu z meldunkiem o l�dowaniu. Pos�aniec wr�ci� na kr�tko przed zmrokiem; konsul Lucjusz Emiliusz Kapiton odpowiada�, �e trzon si� wojskowych opu�ci� ju� okr�ty, a prace w obozie posuwaj� si� sprawnie. Na po�udniu Mazariusz Tycjanus przeprowadzi� l�dowanie i te� nie napotka� oporu ze strony tubylc�w.

Pierwszej nocy w obozie wojskowym ludzie byli spi�ci, lecz pierwsza noc w obcym kraju zawsze tak wygl�da. Wiecz�r opad� na nich jak ca�un; od zachodu s�o�ca do zapadni�cia ca�kowitych ciemno�ci up�yn�a jeno kr�ciutka chwila. Nie pokaza� si� ksi�yc. Gwiazdy �wieci�y wyj�tkowym blaskiem, lecz zadziwia�y swoimi frapuj�cymi konfiguracjami, w�a�ciwymi po�udniowym szeroko�ciom geograficznym. �pi�cy w namiotach uskar�ali si� na duchot�, bo skwar wcale nie zel�a�. Z lasu dobiega�y chrapliwe wrzaski. Ptak�w? Ma�p? Kt� by zgadn��? Przynajmniej nie przypomina�y ryku tygrysa. Nadlecia�y roje moskit�w, podobne do komar�w w Starym �wiecie, lecz te dopada�y ofiar� ze straszliwym brz�czeniem i jakby z wi�ksz� werw�; ich uk�ucia doprowadza�y do sza�u. Raz zda�o si� Druzusowi, �e nad jego g�ow� pojedynkuj� si� nietoperze. Zawsze budzi�y w nim niepohamowany wstr�t, kt�rego powod�w nie pojmowa�. Mo�e to nie one, mo�e to tylko sowy?�� pomy�la�. Albo inny drapie�ny ptak, poluj�cy po ciemku.

Poniewa� obozu nie broni�y jeszcze solidne umocnienia, kaza� potroi� stra�e. Sam do p�na w nocy odwiedza� wartownik�w. Byli niespokojni, wi�c jego obecno�� dodawa�a im odwagi. Ka�dy nas�ucha� si� opowie�ci o strza�ach �wiszcz�cych bez �adnej zapowiedzi. Nabierali otuchy, widz�c, �e tej pierwszej, najstraszniejszej nocy dow�dca razem z nimi wystawia si� na niebezpiecze�stwo.

Noc min�a wszak�e bez przyg�d. Rankiem, kiedy wznowiono prace nad ostroko�em, Druzus wezwa� Marka Junianusa, pe�ni�cego w obozie funkcj� prefekta, i nakaza� mu rozpocz�� formowanie oddzia�u zwiadowczego z zadaniem zlokalizowania najbli�szej meksyka�skiej wioski. Junianus z gracj� zasalutowa� i po�pieszy� wykona� rozkaz.

Kilka godzin p�niej Druzus powt�rnie go przywo�a�, lecz w innej sprawie. Po d�ugim czasie goniec wr�ci� z wie�ci�, �e Junianusa nie ma w obozie.

��Nie ma go w obozie?�� zdziwi� si� Druzus.

��Nie. Powiedziano mi, �e wys�a�e� go rano z misj� zwiadowcz�.

Druzus wytrzeszczy� oczy. Gniew wzbiera� w nim jak fontanna; najwy�szym wysi�kiem woli powstrzyma� si� od uderzenia cz�owieka, kt�ry z nim rozmawia�. Wiedzia�, �e nie powinien wy�ywa� si� na podw�adnych. Wina le�a�a po stronie Marka, nie pos�a�ca. Poleci� mu sformowa� oddzia� zwiadowczy, ale nie kaza� udawa� si� na zwiady. Nie uko�czono budowy obozowych fortyfikacji, tote� wysy�anie zwiadowc�w wi�za�o si� z du�ym ryzykiem. Druzus nie chcia� przedwcze�nie powiadamia� tubylc�w o swojej obecno�ci, do czego mog�o doj��, gdyby �o�nierze nieostro�nie wkroczyli do wsi. Zreszt�, nigdzie nie zamierza� wysy�a� Marka. Jednego zwiadowc� mo�na zast�pi� drugim, ale jego nie.

W zasadzie, m�g� si� tego spodziewa�. Marek, odk�d zosta� wolnym cz�owiekiem, stara� si� wykaza� w s�u�bie dla ojczyzny. Kiedy pilnowali granic w Afryce, niejeden raz niepotrzebnie nara�a� si� na niebezpiecze�stwo. Czasem trzeba ryzykowa�, to prawda�� tak w�a�nie Druzus post�pi� w nocy, obchodz�c stra�e�� co innego jednak nara�a� si� z g�ow�, a co innego z g�upoty. Marek beztrosko nadu�y� jego zaufania, decyduj�c si� osobi�cie zbada� teren, i to doprowadza�o go do w�ciek�o�ci.

Ale co si� sta�o, to si� nie odstanie. Postanowi� rozm�wi� si� z nim po powrocie oddzia�u zwiadowczego i zabroni� mu chojrakowania. K�opot polega� na tym, �e min�� dzie�, zasz�o s�o�ce i zapad�y nieprzejrzane ciemno�ci, a zwiadowc�w jak nie by�o, tak nie by�o.

Nie ustali� z Markiem, jak d�ugo zwiadowcy maj� kr��y� po okolicy. Za nic w �wiecie nie pozwoli�by w��czy� si� po nocy, tym bardziej �e by�a to pierwsza noc w obcym kraju. Jowisz raczy� wiedzie�, co Markowi strzeli�o do g�owy. Czy�by zamierza� i�� przed siebie, a� natknie si� na co� godnego uwagi?

Nowy dzie� wsta�, a Junianus ci�gle nie wraca�. W po�udnie, mocno ju� zniecierpliwiony, dr�czony obawami, Druzus wys�a� drugi oddzia� zwiadowczy na poszukiwanie pierwszego. Kategorycznie zakaza� dow�dcy przebywania w lesie po zmroku. Zwiadowcy jednak wr�cili ju� po trzech godzinach. Ujrzawszy min� dowodz�cego oddzia�em Traka imieniem Rufus Trogus, Druzus zorientowa� si�, �e nowiny nie b�d� weso�e.

��Zostali schwytani�� oznajmi� Trogus bez ogr�dek.

Druzus stara� si� ukry� przera�enie.

��Gdzie? Przez kogo?

Trak opowiedzia� wszystko w kr�tkich, zwi�z�ych s�owach. Tysi�c krok�w na zach�d i dwie�cie na p�noc natkn�li si� na �lady walki: po�amane ga��zie, stratowan� ziemi�, zgubion� pochw�, oszczep i sanda�. Szli tropem zmierzwionej ro�linno�ci w kierunku zachodnim, lecz po przej�ciu stu krok�w otoczy�a ich g�ucha puszcza i zgin�y wszelkie �lady ludzkiej obecno�ci, cho�by i z�amane ga��zki. Napastnicy, powiedzia�by kto, po wci�gni�ciu w zasadzk� oddzia�u zwiadowczego rozp�yn�li si� w powietrzu, a wraz z nimi je�cy.

��Nie widzieli�cie trup�w?�� pyta� Druzus.

���adnych. Ani oznak przelanej krwi.

��Cho� tyle dobrze.

Sytuacja jednak nie przedstawia�a si� r�owo. Dwa dni na l�dzie i ju� straci� sze�ciu �o�nierzy, w tym najlepszego przyjaciela. W tej w�a�nie chwili tubylcy mogli bra� ich na tortury� co nie by�oby jeszcze najgorsze. Na domiar z�ego mimowolnie powiadomi� mieszka�c�w tej krainy, �e zn�w przyp�yn�y morzem wojska naje�d�cze. Oczywi�cie, pr�dzej czy p�niej sami by to odkryli. Druzus jednak wola�by pierwszy wiedzie�, gdzie si� znajduje nieprzyjaciel. Nie wspominaj�c o solidnym umocnieniu obozu, przygotowaniu wie� obl�niczych i innych machin wojennych, przyzwyczajeniu wierzchowc�w do poruszania si� po twardym gruncie.

Tymczasem musieli spodziewa� si� w ka�dej chwili napa�ci, w tych warunkach trudnej do odparcia. Przepi�knie: oto Tytus Liwiusz Druzus zapisze si� na kartach historii jako ten, kt�ry przywi�d� do zguby ekspedycj� do Nowego �wiata, i to jeszcze szybciej ni� jego poprzednicy!

Mia� �wiadomo��, �e o tym, co zasz�o, nale�y powiadomi� Lucjusza Emiliusza Kapitona w s�siednim obozie. Oficer zwierzchni powinien o wszystkim wiedzie�. Nie u�miecha�o mu si� przyznawa� do tak wielkiej g�upoty, nawet je�li g�upio post�pi� nie on, a Marek Junianus, lecz odpowiedzialno�� spoczywa�a na nim. Napisa� kr�tk� wiadomo��, z kt�rej wynika�o, �e wys�any przeze� oddzia� zwiadowczy przypuszczalnie wpad� w zasadzk�. Nie doda� nic wi�cej ani nie przeprosi� za to, �e wys�a� zwiadowc�w przed uko�czeniem fortyfikacji. �le si� sta�o i trudno; po co jeszcze podkre�la�, jak bardzo uchybi� obowi�zuj�cym procedurom?

Pod wiecz�r przysz�a ch�odna odpowied� Kapitona. Prosi�, �eby go na bie��co powiadamia� o rozwoju wypadk�w. Prawdziwa tre�� tej wiadomo�ci nie zawiera�a si� w s�owach, lecz w tym, co przemilczano. Je�eli w ci�gu dw�ch dni tubylcy zaatakuj� obozowisko Druzusa, on sam b�dzie musia� si� z nimi upora�.

Nie dosz�o do ataku. Nazajutrz Druzus niespokojnie kr��y� po obozie, ponaglaj�c robotnik�w buduj�cych ostrok�. Kiedy fura�erzy ponownie wyruszyli na sarny, �winie i wielkie ptaszyska, dopilnowa�, �eby towarzyszy�o im trzy razy wi�cej �o�nierzy ni� w zwyk�ych okoliczno�ciach. Do ich powrotu dr�a� ze strachu. Wys�a� te� kolejny oddzia� zwiadowc�w, dowodzony przez Rufusa Trogusa, w celu zbadania teren�w poza miejscem, gdzie pojmano Marka i jego ludzi, i rozwi�zania tajemnicy ich znikni�cia. Trogus jednak nie zdoby� �adnych przydatnych wiadomo�ci.

Tej nocy Druzus budzi� si� co chwila, n�kany przez moskity tudzie� nieustaj�ce wrzaski i pohukiwania le�nych stworze�. Parne powietrze oblepia�o go g�st� otulin�. Jaki� ptak na drzewie, rosn�cym zapewne blisko jego namiotu, j�� �piewa� g��bokim, wibruj�cym g�osem na tak sm�tn� nut�, �e zdawa�o si� to �a�obnym pieniem. Zadr�cza� si� losem Marka. Nie zabili go, powtarza� sobie z naciskiem, bo gdyby chcieli, uczyniliby to ju� w le�nej zasadzce. Raczej zabrali go na przes�uchanie. Pr�buj� wyci�gn�� z niego wiadomo�ci na temat naszej liczebno�ci, zamiar�w, broni. Nagle uzmys�owi� sobie, �e nie dowiedz� si� tego, nie wzi�wszy go uprzednio na m�ki. A wtedy�

W ko�cu wsta� �wit. Druzus wy�oni� si� z namiotu i ujrza� pe�ni�cych nocn� stra� wartownik�w, zbli�aj�cych si� pla��. Szed� z nimi Marek Junianus, zm�czony i zmizerowany. Za nim drepta�a grupka r�wnie poobijanych Rzymian�� z pewno�ci� zwiadowc�w, kt�rych zabra� ze sob� do puszczy.

Kiedy na ��danie senatu przet�umaczy� list Chrysolorasa, nie musia� przygl�da� si� dalszej cz�ci debaty. Zreszt�, nie mia� na to najmniejszej ochoty. Gardz�c us�ug� tragarzy, kt�rzy czekali na zewn�trz, �eby zawie�� go z powrotem do pa�acu, ruszy� pieszo przez Forum. Tu�a� si� bez celu, na o�lep, mi�dzy g�stymi t�umami z nadziej� na ugaszenie uczu� wrz�cych w jego sercu.

Jednak�e skwar i tysi�ce skot�owanych widok�w, zapach�w i d�wi�k�w na Forum tylko pogorszy�y jego nastr�j. Tutaj, w�r�d nat�oku wspania�ych, majestatycznych budowli, sytuacja imperium wydawa�a si� bardziej dramatyczna.

Czy kiedykolwiek w dziejach powsta�o imperium r�wne rzymskiemu? A miasto r�wne Rzymowi? Oczywi�cie, �e nie. Pot�ga Rzymu, miasta i imperium, ros�a stale, praktycznie bez zwalniania, od prawie dw�ch tysi�cy lat. Od czas�w Republiki po pierwszych cesarzy, a potem okres wielkiej ekspansji, gdy rzymskie or�y dociera�y do niemal�e wszystkich zak�tk�w �wiata. W chwili kiedy wielki rozkwit imperium zbli�a� si� do swojego naturalnego kresu, a zdobycznych ziem nazbiera�o si� akurat tyle, �e mo�na by�o nimi jeszcze administrowa�, rami� Rzymu si�ga�o od zimnej, szarej wyspy Brytanii na zachodzie do Persji z Babilonem na wschodzie.

Wiedzia�, �e kilka razy pasmo nieko�cz�cych si� sukces�w zosta�o na chwil� przerwane, lecz by�y to odst�pstwa od normy dawno, dawno temu. W pierwszych skromnych dniach Republiki wdarli si� do miasta i pu�cili je z dymem barbarzy�cy z Galii, lecz co im da�a ta napa��? Rzymianie przysi�gli sobie, �e nigdy wi�cej do tego nie dopuszcz�. Obecnie Galowie byli pokornymi prowincjuszami, s�awa niegdysiejszych wojownik�w dawno przemin�a.

I jeszcze ta scysja z Kartagin��� te� ju� prehistoria. Kartagi�ski w�dz Hannibal troch� narozrabia�, to prawda, postraszy� ich s�oniami, ale jego wysi�ki spe�z�y na niczym. Rzym zr�wna� z ziemi� Kartagin�, a potem j� odbudowa� jako swoj� koloni�. Kartagi�czycy stali si� narodem u�miechni�tych ober�yst�w i w�a�cicieli dom�w wycieczkowych, kt�rych �yciowym celem by�o s�u�enie wczasowiczom z Europy, szukaj�cym s�o�ca w czasie zimowej kaniku�y.

Forum�� m�tlik �ci�ni�tych �wi�ty�, gmach�w s�dowych, pos�g�w, kolumnad i �uk�w triumfalnych�� by� sercem i g�ow� ca�ego wspania�ego imperium. Od tysi�c dwustu lat, od czas�w Juliusza Cezara po rz�dy ostatniego Maksymiliana, w�odarze Rzymu na chwa�� narodu zape�nili ulice zdumiewaj�c� chmar� po�yskliwych marmurowych monument�w. Ka�da budowla sama w sobie by�a arcydzie�em, lecz razem tworzy�y i�cie imponuj�c� ca�o�� cho� akurat w tej chwili ich splendor pot�gowa� w Antypaterze uczucie przygn�bienia. Jego wzrok widzia� tylko gigantyczny pomnik umieraj�cego imperium.

Tak wi�c jednego z tych dni, gdy wczesn� jesieni� pod czystym niebem dokucza�a niemi�osierna duchota, Antypater b��ka� si� jak we �nie pod pal�cym okiem z�ocistego Sola, w�r�d niezliczonych cud�w architektury. Mamuci gmach senatu, wynios�e �wi�tynie Augusta, Wespazjana, Antoninusa Piusa i kilku innych cesarzy z dawnych wiek�w, og�oszonych bogami. Kolosalny grobowiec Juliusza, zbudowany setki lat po jego �mierci przez cesarza, kt�ry k�amliwie mieni� si� jego potomkiem. �uki Septymiusza Sewera i Konstantyna. Pi�� wspania�ych bazylik. Przybytek dziewic westalskich. D�ugo by mo�na wymienia�. Wsz�dzie elewacje z bogat� ornamentyk�, do przesytu, w ka�dym mo�liwym miejscu na p�noc i po�udnie od Wzg�rza Kapitoli�skiego, a nawet na jego zboczach. Na Forum nigdy nic nie wyburzano. Ka�dy cesarz dodawa� co� od siebie, gdziekolwiek znalaz�o si� miejsce, nie przejmuj�c si� wymogami urbanistycznymi ani wygod� mieszka�c�w.

O ka�dej porze dnia i nocy Forum wrza�o i hucza�o. Antypater, otumaniony niezno�nym �arem, zrozpaczony i rozkojarzony, raz po raz wpada� na nieuwa�nych przechodni�w, kt�rzy gnali bez opami�tania do sklep�w i bazar�w, po�o�onych w cieniu dostojnych gmach�w u�yteczno�ci publicznej. Kr�ci�o mu si� w g�owie. Lekka odzie� nasi�k�a lepkim potem, w skroniach go �upa�o.

Bierze mnie jaka� choroba, pomy�la�.

Wtem zamroczy�o go tak bardzo, �e zachwia� si�, zatoczy� i omal nie upad�. Wiedzia�, �e powinien zatrzyma� si� i odpocz��. Pi�trzy�a si� nad nim o�miograniasta �wi�tynia z wysok� kopu�� i masywnymi, ochrowymi �cianami. Poma�u osun�� si� na najni�szy z szerokich, kamiennych stopni i skuli� z twarz� zatopion� w d�oniach. Ku swemu zdumieniu zauwa�y�, �e dr�y mimo upa�u. Z�o�y� to na karb zm�czenia. Zm�czenia, zgryzoty, mo�e i gor�czki.

��Rad by� z�o�y� ofiar� Konkordii?�� rozleg� si� czyj� ch�odny, drwi�cy g�os.

Skierowa� m�tny wzrok na o�lepiaj�cy blask rozgrzanego nieba. Wisia�a nad nim roze�miana twarz bez opalenizny (niemodnej), poci�g�a i kanciasta, utyt�ana krusz�cym si� makija�em. B�yszcz�ce oczy w kolorze morskiej zieleni, dok�adnie takie same jak oczy cesarza, tyle �e przekrwione i ob��kane.

A wi�c Germanik Cezar, m�odszy brat cesarza, dziedzic tronu, cz�owiek rozwi�z�y i oddany uciechom �ycia.

Zszed� z lektyki dwa kroki przed Antypaterem i stan��, kiwaj�c si� wprz�d i w ty�, b�aze�sko u�miechni�ty, jakby jeszcze nie wytrze�wia� po nocnej popijawie.

��Konkordii?�� zapyta� Antypater, skonfundowany.�� Konkordii?

��Siedzisz pod jej �wi�tyni��� rzek� Germanik.

��A, rzeczywi�cie.

Ju� rozumia�. Schody, na kt�rych za�ywa� wytchnienia, prowadzi�y do okaza�ej �wi�tyni Konkordii. Los w ten spos�b zakpi� sobie z niego, albowiem by�a ona darem dla miasta od s�awnego cesarza Justyniana, w�adaj�cego Cesarstwem Wschodnim sze��set pi��dziesi�t lat temu; cesarz w ten spos�b odda� ho�d duchowi braterskiego zrozumienia, kt�re przenika�o obie cz�ci imperium rzymskiego. I oto Cesarstwo Wschodnie, nie pami�taj�c ju� o braterstwie, szykowa�o si� do inwazji na Itali� i zaj�cia tylu rdzennych ziem imperium rzymskiego, ile da si� podbi栗 ��cznie, w miar� mo�liwo�ci, z sam� stolic�. I gdzie ta Konkordia? Gdzie braterstwo mi�dzy cesarstwami?

��Co ci dolega?�� zapyta� Germanik.�� Pi�e�?

��Nie, to z upa�u� I te t�umy�

��Prawda, one mog� ka�dego przyprawi� o md�o�ci. A w og�le, to co tak samemu si� tu w��czysz?�� Germanik pochyli� si� nisko. Jego oddech, �mierdz�cy winem i sardynkami, by� niczym wyziewy z Hadesu. Kiwn�wszy g�ow� w stron� lektyki, zaproponowa�:�� W powozie znajdzie si� miejsce dla dw�ch os�b. Podrzuc� ci� do domu.

Antypater nie mia� najmniejszej ochoty gnie�� si� w zakrytej lektyce przy cuchn�cym, wyuzdanym ksi�ciu, cho�by tylko przez kwadrans, bo tyle trwa�aby jazda przez Forum do Wzg�rza Palaty�skiego. Pokr�ci� g�ow�.

��Nie, nie�

��Przynajmniej nie sied� na s�o�cu. Chod�my do �wi�tyni. Chc� z tob� porozmawia�.

��Ze mn�?

Bezradnie da� si� postawi� na nogi i zaci�gn�� po kilkunastu stopniach do �wi�tyni darowanej im przez Justyniana. W �rodku, za wielkimi drzwiami z br�zu, by�o ciemno i ch�odno. Wn�trze �wieci�o pustk�: ani kap�an�w, ani wiernych. Z otworu wysoko w kopule pada� jasny snop �wiat�a, wydobywaj�cy z mroku marmurow� p�yt� nad o�tarzem. Ognistymi literami ze z�ota cesarz obiecywa� dozgonn� przyja�� swojemu rodakowi i bratniemu w�adcy na Zachodzie, Jego Rzymskiej Cesarskiej Mo�ci Herakliuszowi II Augustowi.

Germanik za�mia� si� cicho.

��Gdyby wiedzieli, do czego dojdzie! Czy to mia�o szans� powodzenia, dzielenie imperium na dwie cz�ci z nadziej�, �e mi�dzy nimi zawsze b�dzie pok�j?

Antypater, nadal os�abiony i oszo�omiony, wola� nie rozprawia� o historii z Germanikiem.

��Mo�e w idealnym �wiecie��� b�kn��.

Germanik znowu parskn�� �miechem, tym razem z g�o�nym szyderstwem.

��Idealny �wiat, a to dobre! Brawo, Antypaterze, brawo! Tymczasem przysz�o nam �y� w rzeczywistym �wiecie, czy� nie? W tym prawdziwym �wiecie, nie mog�c utrzyma� dyscypliny na olbrzymich terytoriach imperium, postanawiamy je podzieli�. Z chwil� gdy pierwszy Konstantyn dokona� podzia�u, wojna mi�dzy dwiema stronami sta�a si� nieunikniona. Dziw nad dziwy, �e dopiero teraz wybuch�a.

Pijany, rozpustny brat cesarza robi mu wyk�ad z historii, i to tutaj, w powa�nej �wi�tyni Justyniana. Niezwyk�e, pomy�la� Antypater. Ciekawe, czy w wywodach Germanika tkwi ziarnko prawdy? Wojna mi�dzy Wschodem a Zachodem� nieunikniona?

W�tpi�, by taka my�l martwi�a Konstantyna Wielkiego, kt�ry podzieli� na dwoje trudny do ogarni�cia rzymski �wiat, ustanawiaj�c drug� stolic� daleko na wschodzie, w Bizancjum nad Bosforem. Niew�tpliwie zak�ada�, �e jego synowie pokojowo podziel� si� w�adz�, gdy jeden obejmie rz�dy nad wschodnimi prowincjami ze stolic� w Konstantynopolu, drugi w Italii i prowincjach naddunajskich, trzeci w Brytanii, Galii i Hispanii. Konstantyn d�ugo nie pole�a� w grobie, a ju� podzielone imperium rozdar�y wojny: jeden z braci zaatakowa� drugiego, �eby wydrze� mu ziemi�. Po tych wydarzeniach przez sze��dziesi�t lat panowa� rozgardiasz, a� wreszcie pot�ny cesarz Teodozjusz dokona� definitywnego podzia�u administracyjnego rzymskiego �wiata, oddzielaj�c terytoria, na kt�rych przewa�a�a grecka mowa, od tych, gdzie m�wiono po �acinie.

Ale i Teodozjusz nie dostrzega� nieuchronno�ci wojny mi�dzy Wschodem a Zachodem. Moc� jego dekretu dwaj cesarze, wschodni i zachodni, mieli odnosi� si� do siebie po przyjacielsku jako r�wnorz�dni w�adcy imperium, a tak�e konsultowa� si� wzajemnie we wszystkich sprawach najwy�szej wagi�� do tego stopnia, �e w przypadku �mierci jednego, drugi m�g�by wskaza� jego nast�pc�. Ten zamys�, oczywi�cie, nie sprawdzi� si� w praktyce. Narody oddala�y si� od siebie, cho� jeszcze przez stulecia rozwija�y si� pewne formy wsp�pracy. I oto teraz, w ko�cowym okresie ostatniego p�wiecza, kiedy z wolna pog��bia� si� rozd�wi�k mi�dzy cesarstwami, najwspanialsze miasto na �wiecie upada�o w otch�a� nierozwa�nej, niepotrzebnej i okrutnej wojny, kt�ra mia�a wybuchn�� z ca�� gwa�towno�ci�.

��Rozejrzyj si�!�� zawo�a� Germanik. Od pewnego czasu, oddaliwszy si� od Antypatera, przechadza� si� po opuszczonej �wi�tyni, przypatruj�c si� obrazom i mozaikom, kt�rymi bizantyjscy arty�ci Justyniana przyozdobili �ciany budynku.�� Nie znosz� stylu greckiego, a ty? P�askie to, dr�twe, przyci�kie. Mo�na by pomy�le�, �e guzik wiedzieli o perspektywie. Ja na miejscu Herakliusza kaza�bym otynkowa� �ciany, gdybym tylko zobaczy�, �e orszak Justyniana wyjecha� z miasta. Dzisiaj ju� na to za p�no.�� Germanik zatrzyma� si� w g��bi pomieszczenia i podni�s� wzrok na du�y, poz�acany kr�lewski portret powa�nego, zachmurzonego Justyniana, spozieraj�cego spod kopu�y niczym surowy Jowisz. Okr�ci� si� na pi�cie w stron� Antypatera.�� Ale co ja m�wi�!�� Jego krzyk odbi� si� echem w p�mroku.�� Wszak ty jeste� Grekiem! Kochasz tak� sztuk�!

��Urodzi�em si� jako obywatel Rzymu, panie�� rzek� cicho Antypater.

��No tak, oczywi�cie. Dlatego tak dobrze m�wisz po grecku i wygl�dasz, jak wygl�dasz. A ta gor�ca, ciemnooka damulka, z kt�r� sp�dzasz noce� te� Rzymianka, co? Sk�d w�a�ciwie pochodzisz? Z Aleksandrii, z Cypru?

��Urodzi�em si� w dalmackiej Salonie, panie. W owym czasie by�y to ziemie Rzymu.

��Salona� Tam jest pa�ac Dioklecjana, prawda? A przecie� nikt nie powie, �e Dioklecjan nie by� Rzymianinem. Czemu wi�c, do diaska, wygl�dasz jak wykapany Grek? Chod� no tu bli�ej, niechaj ci si� przyjrz�. Antypater, jak�e pi�kne, typowo rzymskie imi�!

��Moja rodzina pochodzi z Grecji. Setki lat temu mieszkali�my w Antiochii. Je�eli ja jestem Grekiem, to Rzymianie s� Troja�czykami, poniewa� Eneasz przyby� z Troi, �eby za�o�y� osad�, z kt�rej wyr�s� Rzym. A gdzie dzi� le�y Troja, je�li nie we w�o�ciach greckiego cesarza?

��Ho, ho! M�drzec przem�wi�, sofista!�� Germanik chy�o przyskoczy� do Antypatera i chwyci� prz�d jego szaty. Antypater w obawie przed bolesnym spoliczkowaniem uni�s� d�o�, lecz ksi��� powiedzia�:�� Co si� tak kurczysz? Nie uderz� ci�. Ale jeste� zdrajc�, mam racj�? Grekiem i zdrajc�, kt�ry noc w noc zadaje si� z wrogiem. M�wi� o twojej greckiej dziewce, o tym cycatym szpiclu. Kiedy bazyleus wejdzie triumfalnie do Rzymu, przypadniesz mu do n�g i powiesz, �e zawsze by�e� jego lojalnym poddanym.

��Nie, panie. Za przeproszeniem, wszystko to nieprawda.

��Nie jeste� zdrajc�?

��Nie, panie!�� odpowiedzia� rozpaczliwie Antypater.�� Tak samo jak Justyna nie jest szpiegiem. Jeste�my Rzymianami z Rzymu, wiernie s�u�ymy Zachodowi. Wype�niam rozkazy twego brata cesarza Maksymiliana Augusta i nikogo innego.

Wydawa�o si�, �e go przekona�.

��No dobrze, dobrze. Nie zamierzam si� k��ci�. Wygl�dasz na szczerego cz�owieka.�� Germanik mrugn�� okiem i pu�ci� go z lekkim popchni�ciem. Potem odwr�ci� si� do niego plecami.�� Kiedy wszyscy wyszli z sali, ty jeden zosta�e�. Cesarz powiedzia� ci co� ciekawego?

��Nie� nie� on tylko��� Zaci�� si�. Wierny poddany cesarza nie powinien nikomu zdradza�, nawet samemu ksi�ciu, o czym m�wili w cztery oczy.�� Nie powiedzia� nic szczeg�lnego, panie. Podsumowali�my spotkanie, to wszystko.

��Podsumowali�cie spotkanie?

��Tak, panie.

��Ciekawe. �yjecie ze sob� na przyjacielskiej stopie. On ci ufa, grecka szujo. Ka�dy cesarz najbardziej ufa swoim sekretarzom. Jemu nie przeszkadza to, �e jeste� Grekiem. Zwierza ci si� ze spraw, o kt�rych nie s�ysz� inni.�� Germanik ponownie si� okr�ci�. Spojrzeniem oczu zielonych jak morska woda przewierca� go na wylot.�� Ciekawe�� powt�rzy��� czy m�wi� prawd�, �e nie powinni�my kiwn�� palcem w sprawie sardy�skiej floty. Jest o tym g��boko przekonany?

Antypater czu�, jak p�on� mu policzki. Cieszy� si�, �e przy�mione �wiat�o i ogorza�a cera maskuj� jego za�enowanie. Nie m�g� si� nadziwi�, �e swawolny Germanik, kt�ry nigdy nie okaza� cienia zainteresowania sprawami publicznymi, tak bardzo stara si� odgadn�� wojskowe zamiary swojego brata. By� mo�e nieuchronno�� greckiego szturmu na stolic� wzbudzi�a trwog� w tym �obuzerskim, niefrasobliwym, nieodpowiedzialnym ksi���tku. A mo�e tylko by�a to jego chwilowa fanaberia. Tak czy inaczej, Antypater nie m�g� si� d�u�ej uchyla� od odpowiedzi.

��Nie o�mieli�bym si� rozpowiada�, o czym, w moim mniemaniu, my�li cesarz�� rzek� ostro�nie.�� Obserwuj�c go jednak, mam wra�enie, �e w�tpi w powodzenie dzia�a� przeciw bazyleusowi. Wed�ug niego dostali�my si� w kleszcze i nie jeste�my w stanie broni� si� na nowym froncie.

���wi�ta prawda. Nasza g�, jak mawiaj� w Brytanii, ju� si� ugotowa�a. Pytanie tylko, jakim sosem j� podla�. Jak uwa�asz?

Germanik raz jeszcze chwyci� Antypatera i zmia�d�y� go w silnym u�cisku. Swoim k�uj�cym policzkiem brutalnie przejecha� po jego policzku. Od�r bij�cy od ksi�cia przyprawi� go o nowe md�o�ci. Zwariowa�, pomy�la�. Zwariowa�.

��Antypaterze, Antypaterze. Wiesz, �e nie zrobi� ci nic z�ego! Lubi� ci� za to, �e tak wiernie s�u�ysz mojemu bratu. Biedny Maksymilian! By� cesarzem w takich czasach, jaki� to ci�ar!�� Uwolniwszy Antypatera, cofn�� si� i rzek� zupe�nie innym tonem, powa�nym i dziwnie szczerym:�� Nie pi�niesz s�owa bratu, �e�my si� spotkali. Wydaje mi si�, �e zburzy�em tw�j spok�j, a nie chcia�bym, �eby z tego powodu mia� o mnie z�e mniemanie. On ceni ci� ponad miar�, zawsze na tobie polega. To jak, Antypaterze, podwie�� ci� do domu? Gor�ca Greczynka z pewno�ci� szykuje ju� dla ciebie jak�� pikantn� po�udniow� niespodziank�. Niegrzecznie by�oby si� sp�ni�.

Ubrawszy si�, zjedli�my na �niadanie popity winem ser z figami. Zarz�dzi�am przeja�d�k� konn� po ca�ej posiad�o�ci. Pokaza�am mu gaje oliwne, pola obsiane pszenic�, m�yn nad rzeczk�, obsypane owocem figowce. W ten pi�kny, pogodny dzie� �piewa�y ptaki, a niebo by�o bezchmurne.

W po�udnie, kiedy spo�ywali�my posi�ek na tarasie wychodz�cym na ogr�d, zauwa�y�:

��Cudowne miejsce. Mam nadziej�, �e na staro�� osi�d� w r�wnie pi�knej posiad�o�ci.

��Twoja rodzina z pewno�ci� tak� posiada.

��Niejedn�. Ale w �adnej nie panuje taka cisza. My, Rzymianie, zapomnieli�my, jak �y� w spokoju.

��Tymczasem nas, nar�d u schy�ku �wietno�ci, sta� na luksus odrobiny wyciszenia.

Popatrzy� na mnie, zdziwiony.

��Uwa�asz, �e tw�j nar�d chyli si� ku upadkowi?

��Nie udawaj, Kwintusie Pompejuszu. Ju� nie musisz mi schlebia�. Oczywi�cie, �e nasz koniec jest bliski.

��Poniewa� odebrano wam cesarsk� w�adz�?

��W�a�nie dlatego. Niegdy� przybywali do nas ambasadorowie z Nowego Rzymu, Bagdadu, Memfis, Kataju. Nie m�wi� o Wenecji, tylko o Konstantynopolu. Teraz ambasadorowie wybieraj� si� tylko do Rzymu. W greckich miastach wida� jedynie turyst�w. No i rzymskich prokonsul�w.

��Jak�e dziwne masz spojrzenie na �wiat, Eudoksjo.

��Czemu� to?

��Pomi�dzy utrat� cesarstwa i upadkiem narodu stawiasz znak r�wno�ci.

��A ty by� go nie postawi�?

��W przypadku Rzymu� owszem. Ale Bizancjum to nie Rzym.�� Wpatrywa� si� we mnie uwa�nym spojrzeniem.�� Cesarstwo Wschodnie by�o nieporozumieniem, fanaberi�, wielkim b��dem. Z niewyja�nionych przyczyn przetrwa�o a� tysi�c lat. �le si� sta�o. Ci�ar rz�dzenia �wiatem zosta� z�o�ony na barkach Rzymu i nasz� powinno�ci� jest go d�wiga�. Niepotrzebnie powo�ano do istnienia Cesarstwo Wschodnie.

��Twierdzisz, �e Konstantyn powzi�� z�� decyzj�?

��Tak twierdz�. W Rzymie nie dzia�o si� wtedy najlepiej. Imperia, a wi�c i nasze, te� maj� swoje wzloty i upadki. Wzi�li�my na siebie za du�o i ugi�y si� pod nami kolana. Konstantyn walczy� z nieprzychylno�ci� polityk�w i wybrykami syn�w. Uwa�a�, �e imperium sta�o si� niestabilne, trudne do utrzymania w ca�o�ci, tote� za�o�y� drug� stolic� na wschodzie i pozwoli� rozej�� si� obu cz�ciom. Ten uk�ad przez chwil� si� sprawdza�, co ja m�wi�, kilkaset lat nawet, ale kiedy Wsch�d zapomnia�, �e jego system polityczny zosta� zbudowany przez Rzymian, a zacz�� przypomina� sobie o swoich greckich korzeniach, nic ju� nie mog�o odwlec dnia zag�ady. Imperium greckie jest wynaturzeniem, kt�re nie wytrzyma pr�by czasu. Nawet w staro�ytno�ci d�ugo by nie poci�gn�o. Imperium greckie: sama nazwa stoi z sob� w sprzeczno�ci. Agamemnon nie posiada� w�asnego imperium: by� wodzem plemiennym, a jego w�adza ko�czy�a si� dziesi�� mil od Myken. A jak d�ugo trwa�o imperium ate�skie? Albo kr�lestwo Aleksandra po jego �mierci? Nie, Eudoksjo, nie. Grecy s� wspania�ym narodem, ca�y �wiat winien im dzi�kowa� za wybitne osi�gni�cia, lecz budowanie na wielk� skal� i zachowywanie od upadku rz�d�w nie jest jego mocn� stron�. Nigdy ni� nie by�o.

��Tak my�lisz?�� odpar�am z uniesieniem.�� Czym wi�c wyt�umaczy� to, �e zwyci�yli�my w wojnie domowej? Cesarz Maksymilian z�o�y� bro� przed bazyleusem Andronikiem. Zach�d uleg� Wschodowi, nie na odwr�t. Pozw�l, �e ci przypomn�: przez dwie�cie lat to Wsch�d rz�dzi� �wiatem.

Falkon wzruszy� ramionami.

��Bogowie dali nauczk� Rzymianom, nic poza tym. Po wzlocie nast�pi� upadek. Otrzymali�my kar� za podzia� imperium. Odrobina upokorzenia by�a nam potrzebna, �eby�my po raz drugi nie pope�nili tego samego b��du. Wy, Grecy, wygarbowali�cie nam sk�r� za czas�w Maksymiliana i przez dwie�cie lat w�adali�cie, jak m�wisz, �wiatem, podczas gdy my uczyli�my si�, jak to jest by� drugorz�dnym mocarstwem. Ale taka sytuacja nie mog�a trwa� wiecznie. Bogowie chc�, �eby �wiatem rz�dzi� Rzym. To po prostu nie ulega w�tpliwo�ci. Prawdy obowi�zuj�ce w czasach Kartaginy obowi�zuj� i dzisiaj. Dlatego imperium greckie upad�o bez wojny domowej. I oto wr�cili�my do punktu wyj�cia. W kr�lewskim pa�acu w Konstantynopolu mieszka rzymski prokurator, w Wenecji za� rzymski prokonsul. Mimo �e chwilowo przebywa w wiejskiej posiad�o�ci �licznej weneckiej damy.

��M�wisz powa�nie? Naprawd� wierzysz, �e jeste�cie narodem wybranym? �e Rzym stworzy� imperium z woli bog�w?

��Oczywi�cie�� powiedzia� z rozbrajaj�c� szczero�ci�.

��Pax Romana to dar Zeusa dla ludzko�ci? Chcia�am powiedzie�, Jowisza?

��Tak. Gdyby nie my, �wiat pogr��y�by si� w chaosie. Kobieto, na bog�w, czy ty my�lisz, �e naprawd� chcemy wie�� �ycie zarz�dc�w i biurokrat�w? Nie s�dzisz, �e wola�bym osi��� gdzie� w wiejskiej posiad�o�ci, polowa�, �owi� ryby i uprawia� ziemi�? Ale my jeste�my narodem, kt�ry w�a�ciwie pojmuje sens w�adzy. Wobec tego sprawowanie w�adzy jest naszym obowi�zkiem. Eudoksjo, Eudoksjo! Uwa�asz nas za nieokrzesanych brutali, kt�rzy podbijaj� kogo si� da dla samej przyjemno�ci podbijania. Nie rozumiesz, �e to nasza misja, nasze brzemi�, nasza praca.

��W takim razie wyrazy wsp�czucia.

U�miechn�� si�.

��To co, jestem nieokrzesanym brutalem?

��Pewnie, �e tak. Jak wszyscy Rzymianie.

Nie trzeba by� Sybill� Kumejsk�, by przewidzie�, �e up�ynie sporo czasu, nim Demetriusz ponownie wspomni o projekcie. Cezar nieustannie kr��y mi�dzy pomys�ami, co jest jednym z objaw�w jego przypad�o�ci. Dwa dni po naszej rozmowie w teatrze wyjecha� z Tauromenium na wakacje w�r�d afryka�skich wydm. Wr�ci� dopiero po miesi�cu. A skoro nie wyznaczyli�my nawet miejsca pod budow� pa�acu na urwisku, pomijaj�c ju� ustalenia dotycz�ce koncepcji architektonicznej i koszt�w projektu, od�o�y�em t� spraw� na p�niej. Chyba mia�em nadziej�, �e i jemu ten pomys� wywietrzeje z g�owy, nim wr�ci na Sycyli�.

Jego nieobecno�� wykorzysta�em do wznowienia prac nad moim g��wnym tegorocznym przedsi�wzi�ciem, czyli kronik� �ycia Trajana VII. Czym w�a�ciwie zajmowa�em si� z przerwami od siedmiu czy o�miu lat. Dwie rzeczy doda�y mi bod�ca. Pierwsza to znalezienie w Sewilli, w zakurzonych zakamarkach archiwum morskiego, zbioru dawno zapomnianych dziennik�w, przypuszczalnie autentycznych zapisk�w Trajana z jego podr�y dooko�a �wiata. Druga za� to nieszcz�liwy wypadek w czasie polowania na dziki, kt�ry skaza� mnie na chodzenie o kulach. Zmuszony do bezczynno�ci, z braku innych zaj�� postanowi�em zn�w wzi�� na siebie rol� uczonego.

Jak dot�d, nie opisano w spos�b wyczerpuj�cy niezwyk�ej kariery Trajana. Mo�e si� to wyda� dziwne, bior�c pod uwag� nasz� d�ug�, narodow� tradycj� dziejopisarstwa, si�gaj�c� tajemniczych postaci Newiusza i Enniusza w czasach Republiki, jak r�wnie�, oczywi�cie, Salustiusza, Tacyta, Swetoniusza, a po nich Ammianusa Marcellinusa, Druzyllusa z Aleksandrii, Marka Andronika�� oraz, ju� bli�ej wsp�czesno�ci, Lucjusza Eliusza Antypatera, wielkiego kronikarza podboju Rzymu przez Bizantyjczyk�w za panowania Maksymiliana VI.

Jednak�e kronikarstwo zacz�o podupada�, odk�d w roku 2198 Flawiusz Romulus na powr�t zespoli� dwie roz��czone cz�ci imperium. By� mo�e w czasach wielkich ludzi�� a epoka Flawiusza Romulusa i jego dw�ch kolejnych nast�pc�w z pewno�ci� si� do nich zalicza�� ka�dy jest zbyt zaj�ty tworzeniem historii, �eby mie� czas na jej opisanie. Przynajmniej ja tak s�dzi�em� dop�ki nie skr�ci�em kostki, co pozwoli�o mi zrozumie�, �e w ka�dej epoce, cho�by najburzliwszej, zawsze si� znajdzie kto�, kto za spraw� nieoczekiwanego trafu�� kalectwa, choroby, zes�ania�� nagle ma do�� swobody, �eby chwyci� za pi�ro.

Zacz��em si� sk�ania� ku przypuszczeniu, �e w czasach pot�nych cesarzy, takich jak Flawiusz Romulus, Gajusz Flawillus czy Trajan Smok, publikowanie sprawozda� z ich poczyna� mog�o nie wyj�� na dobre autorowi. Podobnie jak najdok�adniejsza kronika dziej�w pierwszych dwunastu cesarzy, a mam tu na my�li bezkompromisow� i skandalizuj�c� ksi�g� Swetoniusza, powsta�� w stosunkowo spokojnych czasach pierwszego Trajana, nie za� wtedy, gdy potwory w rodzaju Kaliguli, Nerona i Domicjana grasowa�y po ziemi. Tak samo badacze wsp�cze�ni trzem hispa�skim monarchom woleli roztropnie ograniczy� si� do suchego opisu wydarze� publicznych i wa�niejszych akt�w prawodawczych. Roztrz�sanie rz�d�w cesarza musi zawiera� krytyk�. A ta mo�e drogo kosztowa�.

Bez wzgl�du na przyczyn� do naszych czas�w nie zachowa�y si� rzetelne kroniki rz�d�w s�awnego Flawiusza Romulusa, a jedynie spis najwa�niejszych wydarze� i gar�� wyrachowanych panegiryk�w. O wewn�trznych zmaganiach jego spadkobiercy, zagadkowego Gajusza Juliusza Flawillusa, w zasadzie nic nie wiadomo. Dysponujemy tylko go�ymi faktami, takimi jak miejsce urodzenia (wzorem Flawiusza Romulusa pochodzi� z Tarraco w Hispanii, mojego rodzinnego miasta). Wiemy te�, jakie stanowiska rz�dowe piastowa� w trakcie swojej d�ugiej kariery, nim zasiad� na cesarskim tronie. A co si� tyczy trzeciego z wielkich Hispan�w, Trajana VII, kt�ry nosi� imi� Smoka, dobitnie potwierdzone czynem, g�o�ne na ca�ym �wiecie, to w anna�ach uwieczniono ledwie punkty zwrotne jego s�awetnych rz�d�w.

W ci�gu dwustu lat od �mierci Smoka nikt si� nie podj�� szczeg�owego zbadania jego �ycia, co w�a�ciwie nie powinno dziwi�. Owszem, mo�na pisa� bez obaw o zmar�ym cesarzu, tylko kto si� tym zajmie? Cudowny okres renesansu zbyt szybko zosta� przerwany pierwszymi zwiastunami rewolucji przemys�owej, w kt�rym to czasie, ponurym i zadymionym, pogo� za pieni�dzem przy�mi�a ca�� reszt�, ��cznie ze sztuk� i naukami humanistycznymi. I oto powt�rnie nasta�y czasy dekadencji; cesarsk� koron� wk�adaj� na skronie kolejni s�abeusze, a imperium stopniowo przemienia si� w zlepek odr�bnych jednostek, kt�re nie darz� zbyt wielkim lub jakimkolwiek respektem g��wnego o�rodka w�adzy. Panuj�cy nad nami, je�li ju� potrafi� si� do czego� zmobilizowa�, to skupiaj� si� na tak bezu�ytecznych przedsi�wzi�ciach, jak budowa na Sycylii gigantycznych grobowc�w w stylu piramidy. Kto si� odwa�y w takich czasach podkre�la� wielko�� Trajana VII?

Ja si� odwa��.

Te s�owa mog� poprze� grubym plikiem r�kopis�w. Wykorzystuj�c swoj� pozycj� na cesarskim dworze, przeora�em dolne piwnice rzymskiego Kapitolu, gdzie odmyka�em szafy zamkni�te od dwudziestu stuleci i wydobywa�em na �wiat�o dzienne dokumenty, o kt�rych istnieniu dawno zapomniano. Przegl�da�em prywatne zapiski z dysput senatorskich; nikt mi w tym nie przeszkadza�, nikt si� nie interesowa�. Czyta�em pami�tniki pozostawione przez najwy�szych urz�dnik�w dworskich. Szpera�em w raportach poborc�w �ci�gaj�cych podatki w prowincjach i inspektor�w nadzoruj�cych targowiska; cho� wydaj� si� nudne i ja�owe, s� w r�kach historyka prawdziw� kopalni� wiedzy. Dzi�ki temu przywr�ci�em pe�en blask�� przynajmniej w swojej pami�ci i na kartach nie uko�czonej ksi��ki�� osobie Trajana VII i czasom, w kt�rych �y�.

A c� to by�a za posta�! Przez wszystkie lata swojego d�ugiego �ywota by� wspania�ym uciele�nieniem si�y, dalekowzroczno�ci, zapa�u i nieust�pliwo�ci. Zaliczam go w poczet najwybitniejszych cesarzy. Obok Augusta Cezara, za�o�yciela imperium, Trajana I i Hadriana, kt�rzy przesun�li granice a� po kra�ce ziemi, Konstantyna, kt�ry wprowadzi� skuteczne rz�dy na tym bezkresnym obszarze, Maksymiliana III, kt�ry raz na zawsze rozprawi� si� z barbarzy�cami, wreszcie jego krajana i poprzednika Flawiusza Romulusa. Przez lata go poznawa�em�� prawdziwego smoka!�� a cudowna blisko�� jego wielkiego ducha, kt�r� odczuwa�em w czasie swoich bada�, u�wietni�a i uszlachetni�a moje dni.

Apollinaris u�wiadomi� sobie, �e co� dziwnego dzieje si� w Rzymie, ju� w pierwszych minutach po zej�ciu ze statku kupieckiego, kt�rym p�yn�� z Tarraco do portu w Ostii. Zamiast swojskiego rytua�u, czyli urz�dnik�w portowych wchodz�cych na pok�ad, by po przyj�ciu �ap�wki za��da� standardowej kwoty nale�nego c�a, nast�pi�o przeszukanie �adowni. Sze�ciu ludzi w czarnoz�otych uniformach przedstawicieli cesarskiego skarbca przetrz�sn�o statek, spisuj�c punkt po punkcie ca�y fracht.

Teoretycznie, ca�y towar wysy�any do Italii z przeznaczeniem na sprzeda� podlega� ocleniu. W rzeczywisto�ci inspektorzy celni, kt�rzy dostali prac� po wr�czeniu s�onej �ap�wki w dziale kadrowym swojego urz�du, zgarniali dla siebie wi�kszo�� nale�no�ci, przez co do cesarskiego skarbca trafia� drobny u�amek tego, co powinno. Wszyscy o tym wiedzieli, lecz nikt si� nie przejmowa�. Apollinarisowi te� nie podoba� si� ten uk�ad, nawet je�li nie rozumia�, dlaczego pobiera si� op�at� od przewozu towaru z jednej cz�ci imperium do drugiej. Jednak�e przekupno�� urz�dnik�w portowych by�a jedn� z setek bol�czek ustroju cesarskiego, wymagaj�cych okre�lonych �rodk�w zaradczych, a poza tym sprawami kupc�w i przewo�nik�w nigdy szczeg�lnie nie zaprz�ta� sobie g�owy.

Nowe dzia�ania powodowa�y jednak op�nienie. Po pewnym czasie wezwa� kapitana statku, jowialnego czarnobrodego Kartagi�czyka, �eby zapyta�, co si� dzieje. Kapitan, blady ze strachu i upokorzenia, niczego nie by� pewien. Nowe procedury, o�wiadczy�. Trz�sienie ziemi w wydziale celnym. Tylko tyle wiedzia�.

Zrazu Apollinaris przypuszcza�, �e ma to zwi�zek z niedoborami w skarbcu, o kt�rych pisa� Torkwatus. Cesarz, kt�remu dokucza� brak got�wki, by� mo�e nakaza� urz�dnikom zwi�kszy� dochody skarbowe. Jednak�e ta my�l by�a absurdalna: swoim zachowaniem Demetriusz zawsze udowadnia�, �e nie zdaje sobie sprawy z zale�no�ci mi�dzy dochodami pa�stwa a wydatkami cesarza. Apollinaris doszed� do wniosku, �e zaczynaj� skutkowa� dzia�ania Torkwatusa, owe �surowe �rodki�, konieczne do przywr�cenia porz�dku.

Z Ostii uda� si� wprost do swojej podmiejskiej willi przy Via Flaminia, po�o�onej zaraz na p�noc od mur�w miasta. W ci�gu pi�ciu lat opiekowa� si� ni� jego m�odszy brat Romulus Klaudiusz Apollinaris. Po powrocie stwierdzi� z zadowoleniem, �e Romulus Klaudiusz, mimo �e sam wi�kszo�� czasu sp�dza� poza Rzymem, a obecnie mieszka� w Umbrii, zachowa� dom w bardzo dobrym stanie, gotowy na powr�t w�a�ciciela.

Droga do domu wiod�a przez samo serce miasta. Mi�o by�o wr�ci� do Rzymu, ponownie ujrze� staro�ytne budowle, na ka�dej ulicy pami�tki z dw�ch tysi�cy lat, marmurowe mury �wi�ty� i gmach�w rz�dowych, czasem datuj�cych si� na epok� Augusta i Tyberiusza, nadwer�one up�ywem czasu pomimo cz�stych remont�w. A tak�e �redniowieczne budynki, solidne i troch� przyci�kie; ozdobne fasady migota�y w gor�cym blasku s�o�ca. A dalej nowsze budynki z czas�w Dekadencji: udziwnione gzymsy, niebotyczne �uki, gdzieniegdzie za� wypuszczone znienacka w pust� przestrze� skrzyd�a, jakby nale�a�y do olbrzymich �uk�w, szykuj�cych si� do lotu. Jak�e go cieszy�y te widoki! Nawet upa� sprawia� mu przyjemno��. By� w�a�nie miesi�c julius, parny i gor�cy�� okres, w kt�rym opada� poziom wody w rzece, m�tnej i zag�szczonej ��tym mu�em. Miasto dr�a�o w szponach upa�u. Z oddali dolecia� grom: g�uchy �oskot b�yskawicy, cho� nie by�o deszczu, z�owieszczy grzmot roztargnionych bog�w. W powietrzu unosi� si� md�y fetor. W ci�gu pi�ciu lat sp�dzonych w mniejszych miastach zachodnich prowincji zd��y� zapomnie�, jak stolica �mierdzi latem. Rzym by� najwspanialszym miastem, jakie kiedykolwiek istnia�o lub mia�o istnie�, lecz o tej porze roku nale�a�o si� pogodzi� z jego smrodem, wyziewem miliona mieszka�c�w�� wyrzuconej gnij�cej �ywno�ci, �mieci, potu tysi�cy cia�. Mia� wra�liwe zmys�y. Nie znosi� upa�u, brudu, przykrych zapach�w. A jednak� a jednak to w�a�nie by� Rzym, miasto nie maj�ce sobie r�wnych!

Po przybyciu do willi wys�a� list do Torkwatusa, powiadamiaj�c go o swoim powrocie i ch�ci natychmiastowego spotkania. Wnet zjawi� si� pos�aniec z zaproszeniem na wieczerz� w domu Torkwatusa.

W�tpliwa przyjemno��. Apollinaris, mimo zainteresowania stoick� etyk� republika�skiego Rzymu, by� �wiat�ym i post�powym cz�owiekiem, kt�ry gustuje w dobrych trunkach i wyszukanych potrawach. Drugi konsul by� natomiast skrojony wedle zupe�nie innej miary�� niczym dawny Rzymianin, mia� w pogardzie wygody i dostatki. �w bezbarwny typ o zgorzknia�ym sercu nie interesowa� si� kuchni�, winami, literatur� czy filozofi�, poniewa� rado�� sprawia�y mu�� jak podejrzewa� Apollinaris�� jedynie �owy na dziki w zasypanych �niegiem kniejach w p�nocnych prowincjach.

Tym razem jednak st� nakryto dla cz�owieka o wysmakowanym podniebieniu. W�r�d rozlicznych win i sorbet�w kr�lowa�o wspania�e danie g��wne: mocno przyprawiona dziczyzna. Brakowa�o rozrywek (na tego rodzaju spotkaniu obecno�� tancerek i muzykant�w by�aby niewskazana), a do posi�ku zasiedli tylko oni dwaj. Apollinaris nigdy si� nie o�eni�, a ma��onka Torkwatusa, rzadko widywana publicznie, nawet we w�asnym domu kry�a si� w ten wiecz�r.

Gospodarz oznajmi�, �e rzeczywi�cie wprowadzi� zmiany w procedurach celnych. I nie koniec na tym. Ca�a zdeprawowana �wita cesarza zosta�a pojmana i usuni�ta. Sko�czy�o si� nieumiarkowane, swawolne szastanie pieni�dzmi. Torkwatus zreformowa� te� rz�d na wszystkich jego szczeblach. Zwolniono przekupnych urz�dnik�w. Wcielano w �ycie przepisy prawne, kt�re przez dziesi�ciolecia funkcjonowa�y tylko na papierze. Wszystkie departamenty rz�du dosta�y nakaz sporz�dzenia nowych bud�et�w i dopilnowania, by ich nie przekroczono.

��A cesarz?�� zapyta� Apollinaris, kiedy wreszcie Torkwatus przerwa� recytacj�.�� Jak przyj�� rozstanie z zast�pem podlizuch�w? Masz jeszcze g�ow� na swoim miejscu, wi�c musia�e� znale�� spos�b, �eby go udobrucha�. Ciekaw jestem jaki.

��Jego Wysoko�� chwilowo nie jest w stanie skazywa� ludzi na �mier�. Jego Wysoko�� przebywa w areszcie domowym.

Apollinaris nie kry� zdumienia.

��M�wisz najzupe�niej powa�nie? Ale� tak, oczywi�cie, ty nigdy nie �artujesz. A zatem siedzi zamkni�ty w pa�acu?

��A dok�adniej, w przypa�acowym domu go�cinnym. To ten nowy budynek, to dziwad�o z niespotykanymi mozaikami. Stra�e rozstawione wok� domu pilnuj� go dwadzie�cia cztery godziny na dob�.

��Ale gwardia pretoria�ska nie pozwoli�aby�

��Zapobiegliwie zwolni�em ze stanowiska prefekta gwardii pretoria�skiej. Wymieni�em go na zaufanego cz�owieka, niejakiego Atyliusza Rullianusa. Pretorianie otrzymali hojne wynagrodzenie i ch�tnie przysi�gli pos�usze�stwo nowemu prefektowi.

��No tak, ci wszystko zrobi� za pieni�dze.

��Zapewniamy Demetriuszowi dostatek kobiet i �ywno�ci, lecz nie pozwalamy mu na kontakty ze �wiatem. Nie mo�e si� porozumie� z �adnym urz�dnikiem dworskim ani cz�onkiem senatu. Rzecz jasna, ja te� si� do� nie zbli�am. Mam nadziej�, �e i ty go nie b�dziesz odwiedza�. Praktycznie ty i ja, razem po��czeni, jeste�my teraz cesarzem. Wszystkie uchwa�y rz�dowe wychodz� teraz z urz�du konsula. Wszyscy urz�dnicy sk�adaj� nam sprawozdanie.

Apollinaris mierzy� Torkwatusa uwa�nym, badawczym spojrzeniem.

��Zamierzasz wi�zi� cesarza do ko�ca �ycia? Wiesz, przyjacielu, �e b�d� z tym problemy. Szalony czy nie, w okre�lonych porach roku cesarz winien pokaza� si� ludowi. �wi�to nowego roku, inauguracja nowej kadencji senatu, pierwszy dzie� igrzysk w Koloseum na otwarcie sezonu. Nie mo�na go ukrywa� w niesko�czono��, ludzie zaczn� zadawa� pytania.

��Na razie og�osili�my, �e Jego Wysoko�� zaniem�g�. My�l�, �e chwilowo to wystarczy. Czy szybko wydobrzeje? C�, p�niej b�dziemy si� tym martwi�. Obecnie mamy inne problemy na g�owie.

��Mianowicie?

��Po pierwsze, senat. Nawet sobie nie u�wiadamiasz, jak wielu senatorom odpowiada�y wybryki Demetriusza. W�r�d nich te� szerzy�a si� korupcja. Poniewa� nie musz� si� t�umaczy� przed surowym cesarzem, czuj� si� bezkarni. Cz�sto �yj� jak mali Demetriusze. Mam na my�li orgie i swawole, z kt�rych s�yn�� Rzym za Nerona. Nie pozwolimy, �eby to wr�ci�o. Senat trzeba zreformowa�. Je�li tego nie dopilnujemy, senatorzy b�d� nam rzuca� k�ody pod nogi.

��Rozumiem. Planujesz pozbawi� mandatu niekt�rych senator�w?

��Mog� mi nie da� wyboru.

��Ale tylko cesarz ma do tego prawo.

��Uczynimy to w jego imieniu�� odpar� Torkwatus.�� To i wszystko, co oka�e si� konieczne.

��Aha. Rozumiem. W imieniu cesarza.

Po raz pierwszy zauwa�y� zm�czenie na twarzy ros�ego Torkwatusa; na temat jego nadludzkiej krzepy i wytrzyma�o�ci kr��y�y legendy. Jednak�e zaczerwienione oczy �wiadczy�y o przebytych trudach, a policzki po��k�y i obwis�y.

��Przed nami jeszcze inne wyzwania�� ci�gn�� Torkwatus.

��Opr�cz rozp�dzenia dworu, uwi�zienia cesarza i czystek w senacie?

��Zastanawiam si� nad mo�liwo�ci� og�lnych rozruch�w�� o�wiadczy� z�owr�bnym tonem.

��Z powodu reform, kt�re wprowadzasz?

��Wr�cz przeciwnie. Moje reformy ulecz� imperium, pr�dzej czy p�niej wszyscy si� o tym przekonaj�� je�li wytrwamy do tej chwili. Niestety, lud mo�e straci� cierpliwo��, nim przyzna nam racj�. Nie by�o ci� pi�� lat, wi�c nie wiesz, jak si� sprawy maj�. Chc�, �eby� jutro odwiedzi� ze mn� Subur�.

��Suburꅠ� Apollinaris z��czy� d�onie i koniuszkami palc�w dotkn�� ust. Subura, je�li dobrze pami�ta�, by�a star�, zapuszczon� dzielnic�, pl�tanin� cuchn�cych, brudnych, ciemnych zau�k�w i kr�tych uliczek, kt�re donik�d nie prowadz�. Co par�set lat cywilizowani cesarze zarz�dzali oczyszczenie i przebudowanie Subury, lecz jej natura nie pozwala�a si� okie�zna�. Niczym chwast w przeci�gu kilku pokole� odradza�a si� i odzyskiwa�a sw�j dawny charakter.�� Ludzie si� burz�? Za�adujmy wozy darmowym chlebem i winem, a b�dzie po k�opocie.

��Mylisz si�. Oni maj� w br�d jedzenia i napitk�w. Mimo wyg�up�w Demetriusza to ci�gle bogata kraina. Wbrew powszechnej opinii do rewolucji ludzi nie popycha ub�stwo. Raczej d��enie do zmian i rado�� z niszczenia. Rewolucja wynika z bezczynno�ci i znudzenia.

��Z bezczynno�ci i znudzenia brudnych mieszka�c�w Subury?�� Apollinaris spogl�da� w zamy�leniu na drugiego konsula. Rozwa�a� t� ciekaw�, niezr�wnanie absurdaln� tez�.

Torkwatus chyba jednak nie mia� rozterek.

��Owszem. Gdy depcze si� prawo i niszczy �ad powszechny, co czasem nazywa si� dekadencj�, ludzie widz�, �e nikt ju� nad niczym nie panuje. I zaraz marz� im si� �upy. Obalmy monarchi�, wybijmy patrycjuszy, podzielmy zdobycz mi�dzy siebie. Zagl�dam do karczm, wys�uchuj� buntowniczych nawo�ywa�. Chod� jutro ze mn�, usi�d� i pos�uchaj.

��Dw�ch konsul�w ma si� w��czy� bez ochrony po szemranych spelunkach?

��Nikt nas nie rozpozna. Poka�� ci, jak si� ubra�.

��By�aby to ciekawa przygoda, ale dzi�kuj�, nie skorzystam. Wierz� ci na s�owo: w Suburze wrze. Jednak od czego armia, Torkwatusie? Przez pi�� lat t�umi�em bunty w prowincjach. Je�li b�d� musia�, st�umi� bunt w Suburze.

��Napu�cisz rzymskie wojsko na obywateli stolicy? Zastan�w si�, przyjacielu. Zanim wybuchn� prawdziwe rozruchy, nale�y sprz�tn�� g��wnych wichrzycieli. Wiem, �e to tw�j pierwszy dzie� po powrocie, wola�bym ci� tym wszystkim nie obarcza�. Ale nie mamy czasu do stracenia. Przed nami ci�ka praca.�� Torkwatus da� znak niewolnikowi, kt�ry czeka�, �eby nape�ni� kielichy.�� Na razie na tym poprzesta�my. Co powiesz o winie? Czterdziestoletnie z Falernii. Z prywatnych piwnic cesarza, gdyby� nie wiedzia�. Kaza�em je sprowadzi� na t� okoliczno��.

��Wyborne�� odpar� Apollinaris�� lecz z czasem odrobin� zgorzknia�o. Podasz mi mi�d?

Z nadej�ciem zmroku wiatr wiej�cy od zatoki staje si� przenikliwy. Niemal�e niezauwa�enie towarzystwo zaczyna przenosi� si� do wn�trza domu i na pi�tro, do olbrzymiej komnaty nad atrium, kt�ra zapewne b�dzie nasz� sal� biesiadn�.

��Chod��� m�wi Adriana.�� Poznasz wujka Kasjusza.

S�awny genera� stoi na drugim ko�cu sali z za�o�onymi r�kami, s�uchaj�c niewzruszenie o�ywionej sprzeczki, w kt�rej uczestniczy jego brat. Ma na sobie ciasny zgni�ozielony mundur, na piersi za� wst��ki i medale. Adwersarz Frontinusa, przypominam sobie, to hrabia Pausylipon, kt�rego gospodarz nieformalnie nazwa� �Enrico Giunio�. Jest chudy i wysoki, niewiele ni�szy ode mnie, teraz o�ywiony i nastroszony. Z twarzy taki, jakby mia� zaraz p�kn��. Marcello Domiziano te� si� sro�y: zgi�� kark, zbli�y� twarz do twarzy, z furi� macha r�kami. Mam wra�enie, �e od lat czubi� si� i k��c� w jakiej� wa�nej kwestii natury politycznej.

Dyskutuj�, je�li si� nie myl�, o przysz�o�ci Rzymu. Hrabia Pausylipon dowodzi, �e najwa�niejszym celem imperium jest przetrwanie jako zwarty polityczny organizm�� co�, czego chyba nikt powa�nie nie podaje w w�tpliwo��, skoro ponownie dokona� si� proces zjednoczenia.

��Nieprzypadkowo Rzym zachowa� si� przez te wszystkie czasy�� ci�gnie wyw�d hrabia.�� Nie chodzi tylko o w�adz� jednego miasta nad ca�ym kontynentem. Chodzi o stabilizacj�, konsekwentno��, dominacj� systemu, kt�ry promuje logik�, skuteczno��, wynalazczo��, planowanie. Dzi�ki d�ugiemu panowaniu Rzymian na �wiecie �yje si� lepiej. Przynie�li�my �wiat�o tam, gdzie dot�d zalega�yby mroki barbarzy�stwa.

Jego argumenty nie wydaj� mi si� kontrowersyjne. Jednak�e irytacja na buraczkowym obliczu Marcella Domiziana i zniecierpliwienie, z jakim czeka na moment, kiedy b�dzie m�g� ripostowa�, �wiadcz� o tym, �e w pogl�dach tych dw�ch wyst�puj� silne rozbie�no�ci, niedostrzegalne dla mnie. Adriana, lgn�c do mnie, prowadzi mnie przez sal� i szepcze co�, czego ha�as nie pozwala mi zrozumie� i co zag�usza odpowied� Domiziana.

Cho� pod samym nosem s�awnego genera�a trwa dzika wrzawa, on sam wydaje si� drzema� na stoj�co�� nawyk przydatny w czasie przerw w przeci�gaj�cej si� bitwie�� aczkolwiek co pewien czas, chyba w odpowiedzi na zaczepn� wypowied� jednego lub drugiego pieniacza, rozwiera powieki i ciska b�yskawice ze swoich niezwykle czarnych oczu. Waham si�, czy do��czy� do tej szczeg�lnej grupki os�b. W�a�nie tam ci�gnie mnie Adriana.

��O! O! Cymbelin!�� wo�a Frontinus.�� Chod�, poznasz mojego brata!�� On te� zauwa�y� moj� niepewno��, lecz kto wie, mo�e szuka okazji, �eby przerwa� ten potok nienawistnych s��w.

I potok ustaje. Sp�r, dysputa, jakkolwiek to nazwa�, momentalnie cichnie i przybiera posta� kulturalnej, b�ahej pogaduszki. Hrabia uspokoi� si� zupe�nie, daj�c popis opanowania, jak przysta�o na patrycjusza, i wita mnie ch�odnym, wynios�ym kiwni�ciem g�owy, Adrian� i Lucyll� klepie po ramieniu i opuszcza towarzystwo, m�wi�c, �e idzie po drinka. Frontinus, ci�gle jeszcze rumiany, lecz jak zawsze pogodny, odwr�con� d�oni� przedstawia mnie bratu.

��Nasz bryta�ski przyjaciel�� m�wi.

��Czuj� si� zaszczycony, Wasza Ekscelencjo.�� K�aniam si� lekko Kasjuszowi Lucjuszowi Frontinusowi.

��Ach, przesta�, nie trzeba�� odzywa si� wujek Cassio.�� To nie ob�z wojskowy.�� M�wi po �acinie g�osem cienkim i twardym jak ostrze no�a, lecz czuj�, �e chce by� mi�y.

Przez chwil� nie mog� wydusi� z siebie s�owa, oszo�omiony jego obecno�ci�. Wyobra�am sobie, jak ten ma�y cz�owieczek�� zaiste jest mikrusem takim jak jego brat, tyle �e drobniej zbudowanym�� kroczy niestrudzenie od Dacji do Galii i z powrotem w siedmiomilowych butach, gasz�c zarzewia buntu. Niezwyci�ony genera�, wybawca imperium.

Niebawem w imperium zostanie rozniecony inny ogie�, ja za� stoj� u samych jego �r�de�. Tego jednak w tej chwili jeszcze nie wiem.

Kasjusz Frontinus taksuje mnie wzrokiem, jakby bra� miar� na mundur.

��Powiedz mi, czy wszyscy Brytowie s� tacy wyro�ni�ci?

��Jestem nieco wy�szy od przeci�tnej.

��Nasze szcz�cie. Ma�o brak�o, a by�my was najechali na samym pocz�tku wojny. Nie by�by to spacerek, gdyby�my napotkali armi� takich dr�gali.

��Najechaliby�cie Brytani�?�� pyta Lucylla.

��Owszem�� odpowiada, zwracaj�c si� do dziewczyny z przelotnym u�miechem.�� Atak prewencyjny mia� zaskoczy� Brytani�, kt�ra mog�a rozwa�a� przyst�pienie do rebelii.

Mru�� oczy, zdziwiony i troch� ura�ony. Po co dr��y� ten dra�liwy temat?

��Do tego nigdy by nie dosz�o�� stwierdzam sztywno.�� My, Brytowie, jeste�my lojalistami.

��Tak, tak, wiem o tym. Po prostu rozpatrywali�my r�ne mo�liwo�ci. Szanse rozk�ada�y si� po r�wno. Wtedy wszystko si� wa�y�o. Dow�dztwo proponowa�o: po�lijmy tam kilka legion�w, �eby przypadkiem nic g�upiego nie przysz�o im do g�owy. Nie mo�esz pami�ta� tych czas�w.

Nadal trzymam pucharek z winem� i nadal nietkni�ty. Teraz jednak, zdenerwowany, upijam spory �yk.

Na przek�r etykiecie czuj� si� zobligowany broni� swoich ziomk�w.

��Przyjmij do wiadomo�ci, generale�� m�wi� z przesadn� osch�o�ci��� �e nie jestem taki m�ody, za jakiego mnie masz, i �e ani przez chwil� nie zapowiada�o si�, �e Brytania przejdzie na stron� rebeliant�w.

Jego straszne oczy rozb�ys�y. Rozbawieniem? Irytacj�?

��Z dzisiejszej perspektywy tak w�a�nie to wygl�da. Ale w�wczas, na pocz�tku, mieli�my zupe�nie inne odczucia. Ile mia�e� lat, ch�opcze, gdy wybuch�a wojna?

Nie lubi� by� traktowany jak dziecko. Daj� mu to do zrozumienia.

��Siedemna�cie. S�u�y�em w Bryta�skim Dwunastym Legionie pod dow�dztwem Eliusza Tycjanusza Rigisamusa. Walczy�em w Galii i Luzytanii. W korpusie balonowym.

��Aha.�� Tego si� nie spodziewa�.�� W takim razie �le ci� oceni�em.

��Nie tylko mnie, rzek�bym, ale ca�y nar�d. Je�li w tych m�tnych czasach kr��y�y pog�oski o bryta�skiej niesubordynacji, na pewno by�y sfabrykowane przez wroga.

��Doprawdy?�� m�wi.�� Doprawdy?�� Wyra�a si� �agodnie, lecz jego wzrok jest twardszy i ostrzejszy ni� zwykle, a usta ledwo si� otwieraj�.

Adriana Frontina, przera�ona t� zapalczyw� dyskusj�, natarczywie ostrzega mnie spojrzeniem, �ebym zmieni� temat. Za to jej rudow�osa przyjaci�ka Lucylla wydaje si� ubawiona tym ma�ym spi�ciem. Marcellus Frontinus odsuwa si� na bok, raczej nieprzypadkowo, i przekazuje s�u��cym wskaz�wki dotycz�ce przygotowa� do uczty.

Ja tymczasem nie daj� za wygran�.

��My, Brytowie, czujemy si� takimi samymi Rzymianami jak wszyscy obywatele imperium. A mo�e s�dzisz, �e pozosta�y w nas narodowe urazy, si�gaj�ce czas�w Klaudiusza?

Kasjusz Frontinus na razie milczy, przygl�daj�c mi si� uwa�niej.

��Tak�� m�wi w ko�cu.�� W rzeczy samej, tak s�dz�. Ale to bez znaczenia. Wszyscy, kt�rzy zostali kiedy� wch�oni�ci przez imperium i nigdy si� z niego nie wyrwali, gdzie� w �rodku zawsze �ywi� uraz�, cho�by si� uwa�ali za przyk�adnych Rzymian. Teutoni, Brytowie, Hispa�czycy, �abojady, wszyscy. St�d dwa razy na przestrzeni wieku mieli�my paskudne podzia�y, nie s�dzisz? Zrozum mnie dobrze, m�odzie�cze, ja nie podwa�am lojalno�ci twoich rodak�w, ani mi to w g�owie. Zasz�o tu niefortunne nieporozumienie. Stokrotnie przepraszam, przyjacielu.

Spogl�da na m�j pucharek, kt�ry opr�ni�em nie wiedzie� kiedy.

��Chcia�by� si� jeszcze napi�, prawda? Ja te�.�� Pstryka palcami na przechodz�cego s�ug�.�� Hej, ch�opcze! Dawaj tu wina!

Odnosz� wra�enie, �e moja rozmowa z wielkim bohaterem wojennym Kasjuszem Lucjuszem Frontinusem nie by�a udana i �e nadesz�a pora si� dyskretnie wycofa�. Kieruj� bezradne spojrzenie na Adrian�, kt�ra w lot pojmuje.

��Ju� do�� tej rozmowy z Cymbelinem, wujku. Oho, przyszed� praefectus urbi. Przedstawmy mu naszego go�cia.

Tak, to prawda, zanim si� ca�kiem pogr���. Znowu si� k�aniam, przepraszam. Lucylla ujmuje mnie pod rami� z jednej strony, Adriana z drugiej i razem porywaj� mnie na drugi koniec wielkiej sali.

��Bardzo si� zb�a�ni�em?�� pytam.

��Wujek szanuje ludzi z charakterem�� odpowiada Adriana.�� W wojsku nikt nie �mie mu pyskowa�.

��Tak czy owak, gdzie moje maniery? On, cz�owiek okryty s�aw�, i ja, przybysz z dalekiej prowincji�

��To on si� niegrzecznie zachowa��� m�wi z zapa�em Lucylla.�� Nazwa� tw�j nar�d zdrajcami imperium! Jak m�g� co� takiego powiedzie�?!�� Cichszym g�osem mruczy mi na ucho:�� Jutro zabieram ci� do Pompei. Tam si� nie b�dziesz tak nudzi�.

Oczywi�cie, nie by� str�em. Freja od razu go przejrza�a. Spostrzeg�a podobie�stwo zasuszonego staruszka do wspania�ej postaci Cezara Maksencjusza na obrazie wisz�cym z ty�u na �cianie. Wystarczy�o pomin�� r�nic� wieku (cesarz musia� mie� najwy�ej trzydzie�ci lat w chwili malowania portretu) i fakt, �e w�adca prezentowa� si� we wspania�ym obsypanym medalami mundurze, a starzec chodzi� w �achmanach. Pozosta� jednak d�ugi podbr�dek, krogulczy nos i przenikliwe krystalicznie niebieskie oczy. Rysy twarzy �ywcem wzi�te z portretu. Ja zauwa�y�em to p�niej, lecz dziewczyny maj� lepszy wzrok do takich rzeczy. Szczup�y staruszek by� najm�odszym bratem cesarza Maksencjusza, Kwintusem Fabiusem Cezarem, ostatnim potomkiem starego cesarskiego rodu i tym samym prawdziwym cesarzem. �yj�cym w ukryciu od upadku Cesarstwa pod koniec drugiej wojny zjednoczeniowej.

Zwierzy� si� dopiero podczas naszych trzecich lub czwartych odwiedzin. D�ugo udawa�, �e jest zwyczajnym cz�owiekiem, kt�rego los rzuci� w to ustronie, kiedy obalano stary re�im, wykonuj�cym swoj� prac� mimo starczych dolegliwo�ci z nadziej�, �e pewnego dnia do w�adzy powr�ci cesarska rodzina, a chatka my�liwska przyda si� w czasie �ow�w.

Zacz�� nam dawa� drobne prezenty, a� wreszcie wyzna�, kim naprawd� jest.

Frei podarowa� misterny naszyjnik z wyd�u�onych, niebieskawych paciork�w.

��Wykonany w Ajgyptos�� oznajmi��� tysi�ce lat temu. Uczyli�cie si� w szkole o Ajgyptos, prawda? Wiecie, �e by�o to wielkie pa�stwo jeszcze przed nastaniem epoki Rzymu.�� Dr��cymi r�kami na�o�y� jej naszyjnik.

Tego samego dnia wr�czy� mi sk�rzany woreczek, w kt�rym znalaz�em cztery lub pi�� tr�jk�tnych grot�w strza�, wykonanych z r�owego kamienia, starannie naostrzonych po brzegach. Ogl�da�em je ze zdumieniem.

��Z Nowego Rzymu�� wyja�ni��� zamieszkanego przez lud o czerwonej sk�rze. Cesarz Maksencjusz uwielbia� Nowy Rzym, zw�aszcza daleki zach�d, gdzie w�druj� stada bizon�w. Prawie co roku je�dzi� tam na �owy. Widzicie te trofea?

Faktycznie, w mrocznej, st�ch�ej izbie wisia�y zwierz�ce �by, w tym �by pot�nych bizon�w z g�stym, kr�conym, br�zowym w�osiem, spozieraj�cych gro�nie z galerii.

Przynosili�my mu z domu kie�bas� z ciemnym chlebem, a tak�e �wie�e owoce i piwo. Gardz�c piwem, dosy� nie�mia�o poprosi� o wino.

��Wiecie, �e jestem Rzymianinem�� przypomnia� nam.

Zdobycie wina nie przysz�o �atwo, bo w domu go nie pili�my, a dwunastoletni ch�opiec nie m�g� wej�� do winiarni bez nara�ania si� na obmow�. Ostatecznie podkrad�em kapk� ze �wi�tyni, gdzie pomaga�em babci. By�o to t�gie, s�odkie wino z rodzaju tych sk�adanych na ofiar�. Nie wiem, czy mu smakowa�o, ale uprzejmie podzi�kowa�. Jak si� dowiedzia�em, od lat opiekowa�a si� nim para starych ludzi, mieszkaj�cych po drugiej stronie lasu. Przynosili wino i �ywno��, lecz ostatnio przestali si� pokazywa�. Musia� wi�c samemu o siebie dba�, co przychodzi�o mu z trudem. Dlatego by� taki wychudzony. Ba� si�, �e pochorowali si� lub nie �yj�, ale kiedy zapyta�em, gdzie mieszkaj�, �eby zasi�gn�� bli�szych informacji, zmarkotnia� i zamilk�. Zaskoczy�o mnie to. Gdybym wtedy wiedzia�, kim on jest i �e jego znajomi s� zwolennikami Cesarstwa, wszystko bym zrozumia�. Na razie jednak gubi�em si� w domys�ach.

Freja o�wieci�a mnie pewnego popo�udnia, gdy�my wracali do domu.

��Nie wydaje ci si�, �e on jest bratem cesarza? Albo samym cesarzem?

��Co?!

��Jednym z nich jest na pewno. Ta sama twarz.

��Nie wiem, siostro, o czym m�wisz.

��Du�y portret na �cianie, g�upku. Portret cesarza. Nie zauwa�y�e� podobie�stwa?

Pomy�la�em, �e jej odbi�o. Kiedy wr�cili�my w nast�pnym tygodniu, przygl�da�em si� portretowi d�ugo i uwa�nie, patrz�c na przemian to na niego, to na staruszka. Doszed�em do wniosku, �e Freja mo�e mie� racj�.

Szal� przewa�y�y monety, kt�re nam da� tego dnia.

��Nie mog� p�aci� pieni�dzmi Republiki za to, co mi przynosicie�� powiedzia��� ale we�cie te. Nie wydacie ich w sklepie, lecz dla niekt�rych, jak mniemam, mog� przedstawia� pewn� warto��. Jako pami�tka po dawnych czasach.�� M�wi� z gorycz� w g�osie. Z wy�wiechtanego aksamitnego mieszka wydoby� gar�� monet z miedzi i srebra.�� Pochodz� z mennicy Maksencjusza.�� By�y identyczne jak te, kt�re widzia�em za pierwszym razem podczas myszkowania w szafkach na pi�trze. Przedstawia�y to samo m�ode, brodate, ogniste oblicze co portret.�� A te s� starsze, bite przez cesarza Laureolusa, kt�ry by� cesarzem, gdy ja by�em dzieckiem.

��Ale� on podobny do pana!�� b�kn��em.

To prawda. Nie by� taki chudy, mia� starannie uczesane w�osy i brod�, a jednak dostojn� twarz cz�owieka uwiecznionego na monetach mo�na by z �atwo�ci� przypisa� naszemu przyjacielowi str�owi. I zn�w popatrywa�em to na niego, to na trzymane w r�ku pieni�dze. Zadr�a�. I ponownie obejrza�em si� na �cian� z portretem.

��O, mylisz siꠗ rzek� zm�czonym g�osem.�� Niczym go nie przypominam, niczym��� Zacz�� �ka�, ramiona mu si� zatrz�s�y. Uspokoi� si� nieco, gdy Freja poda�a mu wino. Wzi�� do r�ki monety i d�ugo je ogl�da� w milczeniu. Pokr�ci� g�ow� ze smutkiem i w ko�cu odda� mi pieni�dze.�� Umiecie dotrzyma� tajemnicy?�� zapyta�.

I wtedy zacz�� opowie��. Prawdziw�. O wydarzeniach, kt�re przez te wszystkie lata tai� w skryto�ci serca.

Opowiada� o sielskim dzieci�stwie przed sze��dziesi�ciu laty�� w cudownych czasach mi�dzy dwiema wojnami zjednoczeniowymi. Wspania�e �ycie up�ywa�o mu na nieustannych podr�ach od pa�acu do pa�acu, od Rzymu do Wenii, od Wenii do Konstantynopola, od Konstantynopola do Niszapuru. By� najm�odszym i najbardziej rozpieszczonym z pi�tki ksi���t kr�lewskiej krwi. Jego ojciec umar� w m�odym wieku, uton�� w trakcie ryzykownych popis�w p�ywackich. Po �mierci dziadka Laureolusa Augusta tron mia� przypa�� jego bratu Maksencjuszowi. On sam, Kwintus Fabius, po osi�gni�ciu doros�o�ci mia� otrzyma� godno�� gubernatora prowincji gdzie� w Syrii albo Persji, lecz na razie m�g� si� tylko p�awi� w dostatkach.

Wreszcie zmar� leciwy cesarz Laureolus, po kt�rym dziedziczy� Maksencjusz. I niemal�e natychmiast rozpocz�� si� trwaj�cy cztery lata horror drugiej wojny zjednoczeniowej, kiedy to zgorzkniali i bezwzgl�dni dow�dcy wojskowi, nienawidz�cy starego zgnu�nia�ego Cesarstwa, poci�li je na kawa�ki, zbudowali ustr�j republika�ski i odsun�li od w�adzy cesarzy. Oczywi�cie, znali�my histori�, lecz przykazywano j� nam jako triumf honoru i cnoty nad tyrani� i zepsuciem. W opinii pop�akuj�cego Kwintusa Fabiusa, kt�ry przedstawia� sprawy z w�asnego punktu widzenia, upadek Cesarstwa by� nie tylko jego dojmuj�c� osobist� tragedi�, ale potwornym nieszcz�ciem dla ca�ego �wiata.

Chocia� byli�my wiernymi ma�ymi republikanami, serca nas bola�y, kiedy opisywa� agoni� swojego rodu. M�odego cesarza Maksencjusza schwytano w jego w�asnym pa�acu i rozstrzelano wraz z �on� i dzie�mi u wej�cia do cesarskich �a�ni. M�odszego brata Kamillusa, ksi�cia Konstantynopola, rewolucjoni�ci �cigali ulicami Rzymu i o �wicie u�miercili na schodach �wi�tyni Kastora i Polluksa. Ksi��� Flawiusz, trzeci z braci, uciek� ze stolicy ch�opskim wozem, nakry�y olbrzymim stosem winogron, za�o�y� w Neapolis rz�d na uchod�stwie, ale nie min�� rok, a zosta� uj�ty i stracony. W tej sytuacji tron nale�a� si� szesnastoletniemu ksi�ciu Augustowi, studiuj�cemu na uniwersytecie w Parisi. Nosi� znamienite imi�, albowiem najpierwszy z cesarzy by� Augustem. Dwa tysi�ce lat p�niej� ostatni. Ju� po trzech dniach sprawowania w�adzy wys�a�cy Drugiej Republiki dopadli go i postawili przed plutonem egzekucyjnym.

Spo�r�d ksi���t kr�lewskiej krwi prze�y� tylko Kwintus Fabius. Ocali� go panuj�cy na �wiecie zam�t. W�a�ciwie by� jeszcze ch�opcem i cho� nale�a� mu si� tytu� cesarza, ani my�la� ubiega� si� o tron. Lojalni poplecznicy przebrali go w wie�niacze �achy i cichaczem wywie�li z Rzymu, gdy w stolicy jeszcze pali�y si� ognie. Tak zacz�a si� jego �yciowa tu�aczka.

��Dach nad g�ow� mog�em znale�� wsz�dzie�� m�wi�.�� W zapad�ych miasteczkach, gdzie republikanie nie zdobyli poparcia, zacofanych prowincjach i miejscach, o kt�rych nigdy�cie nie s�yszeli. Przez pewien czas mnie szukano, lecz bez szczeg�lnego zaanga�owania, a potem gruchn�a wie��, �e nie �yj�. Szkielet ch�opca, znaleziony w ruinach rzymskiego pa�acu, mia� nale�e� do mnie. Mog�em ju� si� porusza� z wi�ksz� swobod�, ale zawsze w ub�stwie, zawsze w tajemnicy.

��Kiedy pan tutaj przyjecha�?�� zapyta�em.

��Prawie dwadzie�cia lat temu. Dowiedzia�em si� od przyjaci� o domku my�liwskim, kt�ry przetrwa� w do�� dobrym stanie od czas�w rewolucji. Pono� nikt si� tu nie zapuszcza�, wi�c by�a nadzieja na spokojne �ycie. I �yj� spokojnie, i �y� b�d� do ko�ca moich dni.�� Si�gn�� po wino, ale r�ce tak bardzo mu dr�a�y, �e kielich nape�ni�a mu Freja. Wypi� wszystko duszkiem.�� Oj, dzieci, dzieci, tyle �wiata �e�cie straci�y! Jaki� ob��d kaza� ludziom zniszczy� Cesarstwo! Jakie� cuda pod�wczas istnia�y!

��Nasz ojciec m�wi, �e zwyk�ym ludziom nigdy si� tak dobrze nie �y�o jak w czasach Republiki�� powiedzia�a Freja.

Kopn��em j� w kostk�. Spojrza�a na mnie ze z�o�ci�.

��Bez urazy, ale wasz ojciec ma przed oczyma tylko swoj� wioskꠗ rzek� ze smutkiem Kwintus Fabius.�� Nas uczono jednym spojrzeniem obejmowa� �wiat, ca�e imperium po wszystkie kra�ce ziemi. Uwa�acie, �e bogowie chcieli da� imperium ka�demu, kto wyci�gnie r�k�? Ka�demu, kto dorwie si� do w�adzy i og�osi siebie pierwszym konsulem? Nic bardziej mylnego. Cesarze wst�powali na tron z my�l� o zachowaniu Pax Romana, powszechnego pokoju, obejmuj�cego swoim zasi�giem planet�. Kiedy imperium osi�gn�o dojrza�� form�, nasze rz�dy gwarantowa�y ludziom pok�j, wieczny i niewzruszony. My�licie, �e po usuni�ciu cesarzy pok�j si� utrzyma? Skoro jeden cz�owiek mo�e przej�� w�adz�, uczyni� to nast�pni. Nastanie pi�ciu pierwszych konsul�w naraz, zobaczycie. Lub pi��dziesi�ciu. Ka�da prowincja b�dzie chcia�a stworzy� w�asne imperium. Zapami�tajcie sobie moje s�owa, dzieci.

Nigdy dot�d nie s�ysza�em tak wywrotowej mowy. I tak b��dnej.

Pax Romana? Co za Pax Romana? Nie by�o czego� takiego. A je�li tak, to kr�tko. Stary Kwintus Fabius chcia� nam wm�wi�, �e Cesarstwo da�o �wiatu upragniony pok�j, trwaj�cy przez dwadzie�cia stuleci. A co z wojn� domow�, kiedy przez pi��dziesi�t lat grecka po�owa imperium walczy�a z �aci�sk�? A dwie wojny zjednoczeniowe? I czy� raz po raz, w ka�dym stuleciu, nie wybucha�y rebelie w Persji, Indiach, Brytanii czy Afryce Etiopskiej? O, nie, pomy�la�em, on po prostu zmy�la. D�ugie dzieje Cesarstwa wi�za�y si� z brutalnym, nieustaj�cym uciskiem. D��enia lud�w bezwzgl�dnie t�umi�a militarna pot�ga. Pax Romana zaistnia�a dopiero w czasach nowo�ytnych, w epoce Drugiej Republiki. Tego mnie uczy� ojciec i w to g��boko wierzy�em.

Jednak�e Kwintus Fabius by� starym cz�owiekiem, ton�cym we wspomnieniach swojej pi�knej, utraconej m�odo�ci. Ani my�la�em si� z nim spiera�. U�miecha�em si� tylko i kiwa�em g�ow�, a kiedy brakowa�o mu wina w kieliszku, dolewa�em. Siedzieli�my z Frej� jak zaczarowani, gdy godzinami opowiada� o �yciu ksi�cia u schy�ku Cesarstwa, nim prawdziwe cuda odesz�y z tego �wiata.

Tego dnia na odchodnym zn�w nas obdarowa�.

��M�j brat by� wielkim kolekcjonerem�� powiedzia�.�� Mia� domy pe�ne skarb�w. Przepad�o wszystko z wyj�tkiem tego, co si� tu uchowa�o dzi�ki przeoczeniu. Kto wie, co si� z tym stanie, kiedy odejd� Ale chc�, �eby�cie sobie co� wzi�li na pami�tk� po mnie. Byli�cie dla mnie tacy dobrzy. I b�dziecie wiedzie�, co by�o kiedy�, a czego ju� dzi� nie ma.

Freja otrzyma�a male�ki pier�cionek z br�zu, ozdobiony g�ow� w�a, zadrapany i wgnieciony, kt�ry w pierwszych dniach Cesarstwa nale�a� do cesarza Klaudiusza. Mnie dosta� si� sztylet�� wprawdzie nie ten z drogocenn� r�koje�ci�, kt�ry widzia�em na pi�trze, lecz nie mniej pi�kny. Mia� dziwne faliste ostrze, a pochodzi� z barbarzy�skiego wyspiarskiego kr�lestwa na wielkim Pacyfiku. Jako wsp�lny prezent, otrzymali�my �liczn� figurk� z bia�ego, g�adkiego alabastru, przedstawiaj�c� Pana graj�cego na fletni. Wykona� j� bieg�y rze�biarz w staro�ytnych czasach.

Pomy�leli�my, �e figurka b�dzie idealnym prezentem urodzinowym dla babci. Dosta�a j� nast�pnego dnia. Zamiast si� ucieszy�, jako �e szanuje wszystkich starych bog�w Rzymu, wydawa�a siꠗ ku naszemu zdumieniu i przera�eniu�� przygaszona i zafrasowana. Mierzy�a figurk� iskrz�cym wzrokiem, jakby�my jej dali jadowit� ropuch�.

��Sk�d to macie?

Rzuci�em siostrze ostrzegawcze spojrzenie, ale jak zwykle by�a szybsza.

��Znale�li�my, babciu. Wykopali�my z ziemi.

��Wykopali�cie?

��W lesie�� wtr�ci�em.�� Chodzimy tam w ka�d� sobot�, no wiesz, w��czymy si� tu i tam. Zauwa�yli�my stary kopiec. Zacz�li�my grzeba�, co� b�ysn�o�

Obraca�a w r�kach figurk�. Po raz pierwszy widzia�em j� tak zak�opotan�.

��Przysi�gnijcie, �e znale�li�cie j� w ziemi! Jazda, pod o�tarz Junony! Macie z�o�y� przysi�g� przed bogini�. A potem zabierzecie mnie do lasu i poka�ecie ten kopiec.

Freja spojrza�a na mnie ze zgroz�.

��Nie wiem, czy� trafimy w to miejsce, babciu�� powiedzia�em z wahaniem.�� W��czyli�my si� tu i tam. Nie� zwracali�my uwagi na to, gdzie jeste�my.

Poczerwienia�em i zacz��em si� j�ka�. W�asn� babci� nie�atwo zby� byle k�amstwem.

Pokaza�a mi figurk� od spodu.

��Widzisz te znaki? To male�kie god�o? Tak wygl�da cesarskie god�o. Ten pos��ek nale�a� kiedy� do imperatora. Mam uwierzy�, �e w lesie le�� zakopane ot, tak sobie, cesarskie skarby? Dalej, pod o�tarz, jedno i drugie! Przysi�ga�!

��Chcieli�my ci tylko przynie�� prezent na urodziny, babciu�� powiedzia�a cichutko Freja.�� Nie chcieli�my zrobi� nic z�ego.

��Oczywi�cie, moje dziecko. A teraz mi powiedz, sk�d si� to wzi�o?

��Z nawiedzonego domku w lesie�� odpowiedzia�a. Pokiwa�em g�ow� na potwierdzenie jej s��w. C� mi pozosta�o? Inaczej kaza�aby nam przysi�ga� pod o�tarzem.

Ma�a dziewczynka nie�mia�o przynios�a mi �niadanie. Potem zjawi� si� Eleazar. W zam�cie wczorajszego dnia nie zwr�ci�em nale�ytej uwagi na jego olbrzymi� postur�; wyda� mi si� po prostu du�y, lecz teraz widzia�em, �e to istny wielkolud, wy�szy ode mnie co najmniej o pi�d� i ci�szy na oko o sze��dziesi�t min. Mia� rumian� cer� i g�st�, spl�tan� grzyw� kr�conych w�os�w. Pozby� si� ajgipskich szat i ubra� si� na rzymsk� mod�� w bia�� rozche�stan� koszul� i spodnie moro.

��Nie w�tpimy, �e podo�asz zadaniu�� powiedzia�.�� Wiele razy dyskutowa�em z Moj�eszem o twoich ksi��kach. Doszli�my do przekonania, �e nikt inny nie umie tak precyzyjnie okre�li� logicznych zwi�zk�w w ca�ym ci�gu dziej�w i nieuchronnych proces�w, wynikaj�cych z natury cz�owieka.

Skwitowa�em te s�owa milczeniem.

��Wyobra�am sobie, jak ci� wzburzy�o to porwanie, ale jeste� tu niezast�piony. Wiedzieli�my, �e z w�asnej woli nie zgodzisz si� jecha� z nami.

��Niezast�piony?

��Wielkie wydarzenia wymagaj� wielkich kronikarzy.

��A co si� w�a�ciwie ma wydarzy�?

��Chod�.

Przeprowadzi� mnie przez osad�. W ci�gu tego spaceru dowiedzia�em si� wyj�tkowo ma�o. Zachowywa� si� z mechaniczn� oboj�tno�ci�, jakby wykonywa� ustalon� procedur�. Ilekro� zadawa�em konkretne pytanie, odpowiada� lakonicznie lub wr�cz unika� wyja�nie�. Wielki, kryty blach� budynek po�rodku osady okaza� si� fabryk�, gdzie mia�y si� zi�ci� marzenia o exodusie. Gdy zapyta�em o szczeg�y, zby� mnie milczeniem. Pokaza� mi dom Moj�esza, n�dzn� chatynk� jak ka�da inna. Samego Moj�esza nie ujrza�em.

��Poznasz go w stosownej chwili�� rzek� Eleazar i wskaza� kolejn� chatk�, b�d�c� synagog�. Nast�pna mie�ci�a bibliotek�, jeszcze inna agregat pr�dotw�rczy. Kiedy wyrazi�em ch�� zajrzenia do biblioteki, tylko wzruszy� ramionami i ruszy� dalej.

Za bibliotek�, w dolnej cz�ci zbocza poka�nego pag�rka, kt�rego nie dostrzeg�em w nocy, te� pobudowano liche domostwa.

��Wioska liczy pi�ciuset mieszka�c�w�� powiedzia� Eleazar.

A wi�c by�o ich wi�cej, ni� s�dzi�em.

��Sami Hebrajczycy?

��A co� my�la�?

Zdziwi�em si�, �e tylu nas przenios�o si� do tej pustynnej osady, a ja o niczym nie wiedzia�em. Oczywi�cie, wiod�em samotniczy �ywot uczonego, lecz pi��set os�b to jedna na ka�dych czterdzie�ci. Trudno ukry� taki przep�yw ludno�ci. I nie by�o tu moich znajomych, ba, znajomych moich znajomych? Najwidoczniej nie. No c�, prawdopodobnie wi�kszo�� osadnik�w w Bet Izrael wywodzi�a si� ze spo�eczno�ci hebrajskiej w Aleksandrii, nie utrzymuj�cej za�y�ych stosunk�w z nami w Menfe. W ka�dym razie, spaceruj�c po wiosce, nie spotka�em znajomych.

Eleazar co chwila czyni� zagadkowe uwagi o rych�ym exodusie, lecz nie dawa� �adnych konkretnych wyja�nie�. Jak gdyby exodus by� tylko b�yszcz�c� zabawk�, zamkni�t� w jego d�oniach; czasem wolno mi by�o podziwia� jej blask, ale nigdy wygl�du. Dr��enie tematu nie mia�o sensu. Szed� naprz�d wielki jak g�ra, m�wi�c tylko to, co chcia� powiedzie�. Frapowa�a mnie i irytowa�a przesadna aura tajemniczo�ci, otaczaj�ca �w projekt. Skoro pragn�li opu�ci� Ajgyptos, czemu po prostu st�d nie wyjechali? Nikt nie pilnowa� granic. Niewolnikami faraona przestali�my by� ju� dwa tysi�ce lat temu. Eleazar wraz ze swoimi przyjaci�mi m�g� osiedli� si� w Palestynie, Syrii czy gdziekolwiek indziej, ba, nawet w Galii, Hispanii lub Nowym Rzymie za morzami, i tam nawraca� czerwonosk�rych na wiar� Izraela. Republiki nie interesowa� los garstki postrzelonych Hebrajczyk�w. Po c� wi�c to uparte utajnianie, ca�a ta nad�ta konspiracja? Naprawd� szykowali si� do czego� niezwyk�ego? Czy raczej, jak podejrzewa�em, zbzikowali?

ISBN 978-83-7590-023-1