Azərbaycan ədəbiyyat� b�y�k Nizamiyə qədər m�rəkkəb və �ərəfli bir yol ke�mi�dir. Bir tərəfdən Qətran Təbrizi, Əb�l-�la Gəncəvi, Qivami Gəncəvi, �ihabəddin S�hrəverdi, Məhsəti Gəncəvi, Eynəlquzat Həmədani, Xaqani �irvani kimi adlarla, digər tərəfdən "Kitabi-Dədə Qorqud" kimi m�htə�əm bir abidə ilə təmsil olunan s�z sənətinin ən layiqli varisi olaraq meydana ��xan Nizami Gəncəvi �z�nəqədərki mədəniyyəti əl�atmaz zirvəyə qald�rm��d�r.

O zamana qədər Firdovsi, Fəxri G�rgani, �mər Xəyyam, Yusif Xas Hacib, Sənai Qəznəvi, Xaqani �irvani kimi b�y�k humanistlər yaz�b yaratsalar da, Nizami �z əsərləri ilə poeziyan� o vaxtadək g�r�nməmi� bir y�ksəkliyə �atd�raraq ona yeni istiqamət vermi�dir. Nizami poeziyas� fikir və d���ncə bax�m�ndan zəngin bir �mmand�r. Mayas� elm və �rfan, qayəsi insana və d�nyaya məhəbbət olan bu poeziyada insan yerlərin və g�ylərin sirlərini �yrənməyə, dərk etməyə, həyat�n� �yrəndiklərinə uy�un qurma�a �al��an fəal bir �əxsiyyətdir.

�z yarad�c�l��� ilə �erə yeni ruh verib, onu saraylar�n məngənəsindən qurtararaq, �mumxalq sərvətinə �evirmi� dahi Azərbaycan �airi və m�təfəkkiri Nizaminin sonralar "Xəmsə" adland�r�lan be� poemas�ndan d�rd�nc�s� "Yeddi g�zəl" poemas�d�r. Orijinalda adlanan poema "Həft peykər", məzmunu nəzərə al�naraq məcazi mənada "Yeddi g�zəl" ad� ilə tərc�mə edilir. Nizami poeman� 1197-ci il iyul ay�n�n 31-də bitirmi� və onu Mara�a hakimi Əlaəddin K�rpə Arslana (1174-1208) ithaf etmi�dir. Poeman�n m�vzusu Sasani h�kmdar� olan V Bəhram�n həyat� ilə ba�l�d�r. Ancaq �air onun həyat�n� əks etdirmək ad� alt�nda və onun vasitəsilə �z d�vr� haqq�nda kəskin tənqidi fikirlər, romantik d���ncələr dolu bir əsər yaratm��d�r. "Yeddi g�zəl" həyat və insan, tarix və m�asir d�vr, pad�ah və cəmiyyət və s. m�vzular ətraf�nda dahi sənətkar�n zəngin, rəngarəng d���ncə, bax�� və qənaətləri xəzinəsidir.

Əsərin m�vz�su Sasani h�kmdar� V Bəhram�n həyat� ilə ba�l� olsa da, �air Nizami Bəhram�n həyat�n�, fəaliyyətini nəzmə �əkmək, onun ba��na gələnləri b�sb�t�n əks etdirmək istəməmi�dir. Nizaminin məqsədi, Bəhram haqq�ndak� əfsanə və rəvayətləri, tarixi mənbələrdə onun barəsində yaz�lanlar� toplay�b nəzmə �əkmək olmam��d�r. B�y�k �airin istəyi Sasani h�kmdar�n�n simas�nda yeni insan ideal�n� əks etdirmək, zaman və insan anlay��� ətraf�ndak� dərin d���ncələrini ifadə etmək olmu�, fikirlərinin dəlilli-s�butlu olmas� ���n mənbələrə biganə qalmam��d�r. Məsələyə nə qədər ciddi yana�d���n�, uzun m�ddət m�vzu ilə ba�l� nə qədər axtar��lar apard���n� �air ayd�n dillə dəqiq �əkildə �z� də qeyd edir, istifadə etdiyi mənbələrdən bəzilərinin adlar�n� �əkir:

Bu ki�ik par�a Nizaminin poema yaz�lma�a ba�layana qədər necə dərin ara�d�rmalar apard���n�, necə gərgin zəhmət dolu yarad�c�l�q prosesi ke�diyini ayd�n əks etdiriir. �airin hər əsəri ba�larkən i�ə necə məsuliyyətlə yana�d���n� ayd�n təsəvv�r etmək bax�m�ndan qiymətli olan bu par�ada Buxari və Təbəri kimi �ox m�h�m mənbələr xat�rlan�r. Halbuki Nizami "Siyasətnamə", "Qabusnamə", "Min bir gecə" və ba�qa əsərlərdən də �ox ciddi �əkildə faydalanm��d�r. Nizaminin m�vzu mənbələrindən biri də, he� ��bhəsiz ki, Firdovsinin "�ahnamə"si olmu�dur. Lakin Nizami sələfini təkrar etmək, ondan nə isə g�t�rmək, nədəsə ona bənzəmək, onun Bəhram haqq�nda yazd�qlar�na ox�ar bir �ey yaratmaq istəməmi�dir. Mahiyyət etibarilə se�ilən, fərqli bir əsər meydana gətirən �air �z�n�n Firdovsidən fərqli, yeni keyfiyyətli sənətkar oldu�unu nəzərə �arpd�rmaq ���n i�lədiyi bəzi epizodlar�n yeni poetik həllini vermi�dir. Bu bax�mdan Fitnə epizodu Azadənin təkrar� yox, Firdovsinin yarad�c�l�q prinsipləri ilə m�bahisədir. S�jetin qurulmas�, hadisələrin vahid xətt �zrə birlə�dirilməsi bax�m�ndan həmin əsərlər aras�nda ox�arl�q tapmaq �ətindir. Nizami sələfinin i�lədiyi m�vzularda, akademik Məmməd Arifin dediyi kimi, "həmi�ə deyilməmi� s�zlər, tamamlanmam�� fikirlər, hələ tamamilə de�ilməmi� g�vhərlər" tap�r. �air Firdovsiyə, onun əsərinə m�nasibətini m�qəddimədə izah edərək yaz�r:

Nizami daha �ox Firdovsinin qələmindən kənarda qalanlara diqqət yetirmi�, yeni tipli bir əsər yaratm��d�r. B�y�k �air �ahlar�n uzun-uzad� tarixini, onlar�n hər birindən bir əsər yazma��n m�mk�n oldu�unu təsad�fi xat�rlatm�r. Nizaminin poemas� həmin h�kmdarlardan məhz birinə həsr edilmi�dir. �airə g�rə Bəhram haqq�nda Firdovsinin yazd�qlar� "yar� de�ilməmi� g�vhər"dir. Bu g�vhəri de�mək, i�lənmi� m�vzunun vasitəsilə deyilməsi m�mk�n olan yeni fikirləri irəli s�rmək �ətin və məsuliyyətli bir i� idi. Belə �ətin və məsul i�ə giri�ən sənətkar �ox i�ləməli olmu�, lakin �z�n�n istədiyi yeni tipli poemas�n� yarada bilmi�dir.

"Yeddi g�zəl" poemas� ədalətli h�kmdar surəti yaratmaq, �airin ideal �ah arzusunu ifadə etmək ���n yarad�lm�� əsər deyil, insana yeni�- �ntibah d�vr�n�n m�nasibətini əks etdirən bir poemad�r. �nsan necədir və necə olmal�d�r fikrini geni� planda əks etdirmək Nizaminin daha �ox bu əsərdə əsas poetik qayəsi olmu�dur.

M�xtəlif insan surətlərini rəngarəng hadisələr axar�nda təbii və inand�r�c� �əkildə g�stərməklə Nizami istədiyinə nail olmu�, insana yeni m�nasibət ifadə etmi�dir. B�y�k s�z ustas� ke�mi�ə, bu g�nə və sabaha humanist �ntibah ziyal�s�n�n g�z� ilə baxa bilmi�dir.

�air əsas hadisələrə ke�məzdən əvvəl poeman�n m�qəddiməsində onun insana yeni �əkildə yana�d���n� g�stərən b�t�v bir konsepsiya irəli s�r�r. Əgər m�qəddimədə insan necədir və necə olmal�d�r sual� lirik �əkildə, d���ncələr, �a��r��lar və ittihamlar tərzində ifadə olunursa, əsas hissədə bunlar ayr�-ayr� insan surətləri və həyati hadisələr vasitəsilə təsdiq edilir.

Nizami lap əvvəldən insan�n �z�n� dərk etməsi tələbini irəli s�r�r. �ntibah d�vr�n�n "təbiətin və insan�n kə�fi" kimi qiymətləndirildiyini nəzərə alsaq, Nizaminin bu m�lahizəsi bizə daha ayd�n olar. �nsan�n �z�n� dərk etməsi onun həyatda və cəmiyyətdə yerini bilməsi, xeyirlə �əri ay�rd etməsi, m�rəkkəb və ziddiyyətli hadisələr axar�nda d�zg�n yol se�məyi bacarmas� deməkdir. Nizami insan� �z�n� dərk etmək bax�m�ndan iki yerə ay�r�r, dərk edənləri əbədi ya�ayanlar, dərk etməyənləri bir qap�dan girib digərindən ��xanlar adland�r�r. Bu bax�mdan �air silsilə fikirlər irəli s�rərək yaz�r:

Nizami əsrini g�nə� mərtəbəsində olan insan� dərk etmək qabiliyyətində olmad���na g�rə məzəmmət edir. �airin insana yeni m�nasibəti bax�m�ndan insan�n �z�n� dərk etməsi fikri x�susi əhəmiyyətə malikdir. B�t�n qalan fikirlər məhz bu m�ddəan�n ətraf�nda hərlən�r və onunla ba�lan�r. "Yeddi g�zəl" əsərinin s�jetindəki bir s�ra m�h�m hadisələr də bununla izah olunur. Neman �z�n� dərk etdikdə �ahl�qdan əl �əkib yoxa ��x�r. �z�n� dərk etməyən Bəhram uzun m�ddət yeddi g�zəl adl� ey�-i�rət aləmində ya�ay�r, �z�n� dərk etdikdə isə yeddi g�zəldən, yeddi g�nbəzli qəsrdən əl �əkir.

Nizami Bəhram� əsər boyu �z�n�dərketmə prosesində əks etdirmi�dir. M�qəddimədə Nizami m�vcud ger�əkliyə qar�� ��x�r, insan�n qar��s�na �ntibah bax�m�ndan m�h�m ictimai vəzifələr qoyur. "S�z�n tərifi və hikmət haqq�nda", "O�lum Məhəmmədə nəsihət" adl� bəhslərdə �airin yeni insan ideal� ifadə olunmu�dur. Poeman�n əsl m�qəddiməsi də həmin bəhslərdir. Həmin bəhslərdə �z�n� dərk edənlər və dərk etməyənlər qar��la�d�r�l�r, hər iki tərəfin əməlləri xat�rlan�r, ikincilər insan kimi inkar edilirlər. �z�n� dərk edə bilməyənlər var-d�vlət arxas�nca qa��r, i�i tədbirlə, a��lla g�rm�r, həyat�n mənas�n� yeyib yatmaqda g�r�r, �z�nə bəzək-d�zək vurur, ba�qalar�nda eyib axtar�r.

Nizami �z�n� dərk etmi� insan�n əsas məziyyətini yem dal�nca qa�maqda yox, zirəklikdə, xalq�n i�inə yaramaqda, əməlləri ilə d�nyan� zərxaraya b�r�məkdə g�r�r. �nsana belə m�nasibət �ntibah�n ən y�ksək n�qtəyə �atd���n� s�but edir. Humanizm nə Nizamidən əvvəl, nə də sonralar insana belə bir m�nasibət zirvəsinə yetməmi�dir. Nizami istəyir ki, insan d�nya ilə c��all�q etməsin.

Nizaminin insandan tələbi b�y�kd�r. D�nyan�n hiylələrinə, h�cumlar�na qar�� �iri-nər kimi vuru�araq �z�n� he� olmaqdan, udulmaqdan qorumas� ���n bu insan�n birinci n�vbədə �z� �z�n� dərk etməsi laz�md�r. �nsan həyatda ancaq a��q d��mənlə yox, həm də gizlin, zahirdə ona g�l�b �z�n� dost g�stərən, cilddən-cildə d��ənlərlə qar��la��r. Nizami əsrinin adamlar�n� zaman�n əxlaq�na, bax��lar�na, meyllərinə qar�� d�y��ə �a��r�r, insan�n vəzifəsini də bunda g�r�r:

Var-d�vlətə aludəlik, q�z�l toplmaq ehtiras� zaman�n ən b�y�k bəlas�, insanda insanl��� �ld�rən bir keyfiyyət kimi rədd olunur. �air bu fitnə-fəsad�n ba��n� əzməyi insan�n əsas vəzifəsi say�r. Bu isə �z�n� dərketmənin nəticəsində ola bilərdi. Nizami feodal orta əsrinin əsas �ər mənbəyini do�ru m�əyyənlə�dirir. �nsan�n vəzifəsini isə həmin �ər q�vvənin do�urdu�u, əsasland��� ideologiyaya qar�� vuru�maqda, onu b�sb�t�n əzməkdə g�r�r. Bu, əlbəttə, asketizm, tərki-d�nyal�q deyil, d�nyan� və d�nyada insan�n yerini, m�vqeyini dərk etməyin nəticəsidir. Bir cəmiyyətdə ki var-d�vlət insan� və insanl��� �ld�r�r, he�ə �evirir, o yerdə Nizami var-d�vlətin d��mənidir.

Nizami, g�nə� adland�rd��� insan�n ad�na ləkə gətirən əsas �ər mənbəyi kimi var-d�vləti rədd edir. Lakin bu o demək deyil ki, Nizami var-d�vlətin, firavan, �ən, gen-bol ya�ama��n əleyhinədir. Nizaminin var-d�vlət, x�susən q�z�l əleyhinə y�nəlmi� fikirlərini bu �əkildə qəbul eləmək onu anlamamaq, təhrif etmək deməkdir. �ntibah d�vr�n�n ən b�y�k humanistlərindən biri kimi Nizami hər �eyi insanla, insanl�qla �l��r, insanda insanl��a xələl gətirən hər �eyi rədd edir. �nsana, insanl��a xidmət edən hər �ey Nizami ���n əzizdir, do�mad�r. Nizaminin y�ksək �ntibah �airi kimi qənaəti budur ki, insan yemək, yatmaq, ey�-i�rət dal�nca qa�maq ���n yaranmam��d�r. Bu, insan�n �z�n� inkar�d�r. �nsan hər �eydən əvvəl xalq�n, d�nyan�n g�zəllə�məsinə �al��mal�d�r. �nsan �z insanl�q borcunu bə�ərə, insanl��a xidmət etməkdə g�rməlidir. Bu, feodal fərdiyyət�iliyinin və insana bax���n�n inkar�d�r.

Nizaminin ya�ad��� d�vr b�y�k elmi kə�flər, a��l və idrak d�vr� idi. Orta əsrlərin dini ehkam�na, m�vhumat�na �ntibah a�l�-kamal� qar�� qoyurdu. Nizami də �ntibah�n ən b�y�k n�mayəndələrindən biri kimi a��l məsələsinə x�susi diqqət yetirir, insan�n �z�n� dərk etməsində onun rolunu, a�l�n insana arxa oldu�unu yaz�r. A��ll� adam� mələk adland�r�r, a��ll� insanda yerlə g�y�n birlə�diyi fikrini irəli s�r�r.

Nizami Allah vergisi olan a��ldan yox, insan�n səyi nəticəsində əldə edilən bilik və a��ldan dan���r. �nsan cəhd sayəsində mələyə �evrilir, �yrənməklə da�dan g�vhər ��xard�r deyən �air bizə m�vhumat��, tərki-d�nya g�r�nm�r. Onun fikirlərində həyata, insanl��a, elmə �a��ran g�cl� bir hayq�r�� vard�r.

�nsan�n ancaq səy g�stərib �yrənmək, cəhd nəticəsində dəyi�ə bildiyini, vəh�ilikdən qurtar�b mələyə �evrildiyini, yerdən g�yə y�ksəldiyini �air inamla qeyd edir. Nizami ətalətə, tənbəlliyə, tərki-d�nyal��a d��mən kimi cəhdi, səyi əsas g�t�r�r. Cəhd olmasa, iti zehin yat�r, �al��an, səy g�stərən insan isə h�rmət, izzət sahibi olur, ona g�rə ki, səy insan� ucald�r, dəyi�dirir, ən qiymətli sərvətə �evirir. Nizami orta əsrin sərt həyat�, qorxunc qanunlar� qar��s�nda insandan daha �ox ay�q-say�ql�q tələb edir.

Nizaminin insana yeni m�nasibəti, ona �ntibah ideallar� bax�m�ndan yana�mas� �airin b�t�n fikirlərində �z�n� ayd�n b�ruzə verir. Zaman, əsrin insanlar� və bu insanlar�n əxlaq�, o�lu Məhəmmədin taleyi, �airin �z�n�n həyat təcr�bəsi, həyatda g�rd�y� a�r�-ac�lar yeni insan ideal�n�n ifadəsi ���n vasitəyə, dəlil və s�buta �evrilir.

"Yeddi g�zəl" obrazlar�n təqdimi bax�m�ndan da diqqəti cəlb edir. �air surətlərə ancaq m�əyyən ideyan�, fikri təcəss�m etdirən, hadisələri bir-birinə ba�layan mexaniki, zahiri vasitə kimi baxm�r; onlar hər �eydən əvvəl hər hans� cəhətdən biri digərinə bənzəməyən, m�əyyən vərdi�ləri, qay��lar�, keyfiyyətləri olan canl�, səciyyəvi adamlar kimi təqdim olunurlar. Nizami surətləri birtərəfli əks etdirməyin əleyhinədir. �deal� ancaq ideal, �əri də ancaq �ər olaraq g�stərmək Nizami poeziyas�na yadd�r. M�rəkkəb və �ətin həyat yolunda ideal�n �z�ndə n�qsanlar, b�drəmələr oldu�u və ola biləcəyi fikrini �air rədd etmir. Bu, ideal surəti ideall�qdan ��xarm�r, lakin onu həyatilə�dirir, inand�r�c�, m�əyyən mənada real �əklə sal�r. Əgər Bəhram�n n�qsanlar� olmasayd� və Nizami onu saf ideal �əklində təqdim etsəydi, obraz bu qədər u�urlu al�nmazd�. H�kmdar kimi Bəhram məhz səhvləri, b�drəmələri ilə daha g�cl� və inand�r�c�d�r.

Nizaminin �ntibah �airi kimi ən səciyyəvi cəhətlərindən biri onun demokratizmidir. �airin yaratd��� b�t�n surətlərdə bu cəhət �z�n� ayd�n g�stərir. �air əsərlərində hakim feodal-zadəgan təbəqələri i�ərisindən se�diyi qəhrəmanlar� xalq n�mayəndələri ilə qar��la�d�r�r. �deal qəhrəman o vaxt �z�n� insan kimi təsdiq edir ki, xalqdan �yrənir, xalq i�ərisindən ��xm�� insanlar�n həyat təc�rbəsindən, m�drikliyindən ibrət al�r. Xalqa arxa �evirən, ona yuxar�dan baxan, z�lm edən qəhrəman isə istər-istəməz �ər rəmzi kimi təqdim olunur.

"Yeddi g�zəl"də b�t�n surətlər eyni dərəcədə geni� və �oxplanl� �əkildə təsvir edilməmi�, əsas diqqət isə Bəhram Gur surəti �zərində cəmlənmi�dir. B�t�n qalan surətlər h�kmdar�n həyat yolunda bu və ya ba�qa �əkildə onunla əlaqələnir, onu daha ayd�n və ətrafl� səciyyələndirməyə k�mək edir. Yəzdg�rd, Neman, Fitnə, �oban, Rast�-R�v�ən, �in xaqan�, Mənzər, �idə, Simnar və ba�qa sutərlər ilk n�vbədə ideal surət kimi yarad�lan Bəhram Guru daha yax�� ba�a d��məyə imkan verir. Bu surətlər Bəhram Gur ���n m�hit, həyat, fon tə�kil etməklə bərabər həm də ayr�ca əhəmiyyətə malikdirlər. Bəhram Gur həmin surətlər aləmində hərəkət etməklə onlardan fərqlənir. Onlar �zləri də biri digərinə ox�am�r.

�air hakim feodal-zadəgan n�mayəndələrinin təsvirinə daha geni� yer vermi�dir. Poeman�n mənfi surətləri də bu təbəqə i�ərisində g�stərilmi�dir. Xalq i�ərisindən se�diyi qəhrəmanlar� �air həmi�ə i��ql� boyalarla vermi�, a��q-ayd�n onlar�n m�drikliyinə, cəsarətinə, insaniliyinə heyranl���n� bildirmi�dir. �oban�n, Fitnənin, məhbuslar�n simas�nda �airin insan ideal� və əsas tendensiyas� əks olunmu�dur.

"Yeddi g�zəl"də mərkəzi surət Bəhram Gurdur. O, Nizaminin yeni insan axtar��lar�n�n təzah�r�d�r. "Xosrov və �irin" poemas�ndak� Xosrov surətində �air e�qin təsirilə onun dəyi�məsini, təkmillə�məsini g�stərirsə, burada qəhrəman�n m�rəkkəb həyat hadisələri nəticəsində dəyi�məsini, inki�af�n� qələmə alm��d�r. Nizami yenə də ədalətlt �ah surəti yaratma�a cəhd etməmi�, bəlkə xalq ədəbiyyat�nda, Firdovsi "�ahnamə"sində ədalətli �ah kimi təqdim edilən Bəhram Gurun səhvlərini, b�drəmələrini və bu yolla �z�n� təsdiqini g�stərmi�dir. Nizami Bəhram Gurun daha �ox �z �z�n� axtarma�� �zərində dayanm��d�r. �nsan və h�kmdar kimi inki�af�n son həddinə �atan Bəhram� təsvir eləmək fikrindən Nizami yan ke�ir.

Bəhram� Nizami əvvəlcə Yəməndə g�stərir. Onun Yəmən həyat� sonrak� həyat�na uy�un verilmi�dir. Bəhram burada ictimai həyatdan kənardad�r. Ov edir, əylənir. Onun xatirinə Xəvərnəq tikilir. Mahir ov�u kimi Bəhram cəsarətli və ədalətli i�lər g�r�r. Əjdahan� �ld�r�b ahunun intiqam�n� al�r və əvəzində b�y�k xəzinə tap�r. Bo� vaxtlar�nda Xəvərnəqdəki ota�a gəlir, g�zəllərin �əklinə bax�b xəyallara dal�r. Burada Bəhram�n yeddi g�zəlin e�qi ilə xəyala dalma�� onun ba�qa i�lərinə mane olmur. Onsuz da onun he� bir i�i yoxdur. Bəhram bu hərəkəti ilə cinayət i�ləmir. Lakin bununla Bəhram�n xarakterindəki bir q�sura i�arə edilir. Oxucu ay�q sal�n�r. Ətraf�nda ba� verənlərə laqeyd olan, g�n�n� ovda, Xəvərnəqdə xəyala dalmaqla ke�irən Bəhram�n bu həyat� uzun s�rm�r. Atas�n�n �l�m� onun həyat�nda yeni bir mərhələnin ba�lanmas�na səbəb olur. Atas�n�n taxt-tac�na sahib olmaq ���n b�y�k cəsarət və mərdlik g�stərir. O, Xosrov kimi qorxudan �lkəsini qoyub qa�m�r. Əksinə, qanuni taxt-tac� almaq ���n �rana qay�d�r.

Bəhram�n onu istəməyən �ran əyanlar�na m�nasibəti, atas�n�n əksinə ədalətli olaca�� haqq�nda verdiyi vədlər, qanunsuz �ahla rəftar�, iki �ir aras�ndan tac g�turməsi � bunlar ham�s� ədalətli, cəsarətli, ideal insan və �ah kimi onu sevdirir. Bəhram�n iki �ir aras�ndan tac g�t�rməsi rəmzi məna da��y�r, taxt�-tac� əldə saxlama�a qadir oldu�unu bildirir, onu ən qorxulu d��mənlərlə m�barizədə qoruya biləcəyi mənas�n� ifadə edir. Halbuki Bəhram�n atas�n�n taxt�na qanunsuz olaraq oturmu� �ah iki �ir aras�ndan tac g�t�rmək �ərtini e�idən kimi qorxusundan s�r���b taxtdan d��mək istəyir. Bu hadisə g�stərir ki, həmin �əxs gələcəkdə də taxt-tac�, ba�qa s�zlə, �lkəni təhl�kələrdən, qoruya bilməyəcəkdir. Onda belə q�drət və cəsarət yoxdur. Deməli, onun �ah olma�a he� bir qabiliyyəti, ləyaqəti və ixtiyar� da yoxdur.

Bəhram iki �ir aras�ndan tac g�t�rərkən əyanlar�n və xalq�n sevinməsi, onu alq��lamas� ordan irəli gəlir ki, həmin adamlar Bəhram�n �lkəni təmsil edən tac u�runda he� bir təhl�kədən �əkinmədiyini, ən qorxulu d��məndən belə qoxmad���n� g�r�r, ondak� q�drət, ləyaqət və cəsarətin �ahidi olurlar. Onlar Bəhram�n simas�nda arzulad�qlar� bir h�kmdar� g�r�rlər. Bəhram Gur bunu sonralar da d�nə-d�nə təsdiq edir. �nsan və h�kmdar kimi �z�n� təsdiq edən Bəhram Gur quraql�q və acl�q illərində d�vlət xəzinəsinin hesab�na əhalini ��rəklə təmin edir. Tək bir nəfərin ac�ndan �lməsində �z�n� g�nahkar say�r, qara geyinir. Həmin acl�q d�vr�ndə o, hətta heyvanlar�n, qu�lar�n da qay��s�na qal�r. Bolluq illərində isə insanlar�n g�nlərini �ad, �ən ke�irməsi ���n tədbirlər g�r�r. Bunun nəticəsindədir ki, ne�ə il bolluq olur. Adamlar tənbəllə�ir, silahlar� sat�b �al�� aləti al�rlar. Ona g�rə də �in xaqan� qəfildən h�cum edəndə onunla vuru�maq ���n �zlərində g�c tapa bilmirlər.

Bəhram Gurun bir h�kmdar kimi ilk səhvlərindən biri bu idi ki, insan�n vəzifəsini yeyib yatmaqda g�r�rd�. Halbuki Nizaminin qənaəti budur ki, insan gərək yem dal�nca qa�mas�n. D�zd�r, Bəhram Gur a��ll� bir tədbirlə �lkəni təhl�kədən qurtara bilir. �lkə yenidən abadla��r, ham� �adl�q i�indədir. Bəhram elə d���n�r ki, b�t�n problemlər həll olunmu�dur. �ndi o �z� ilə də mə��ul ola bilər. �idə Bəhram ���n yeddi g�nbəzli, yeddi rəngli bir qəsr tikir. Bəhram yeddi iqlimdən gətirilmi� yeddi �ahzadə q�zla bu qəsrə �əkilir, ey�-i�rət və na��llar aləmində ya�ay�r. �lkəni idarə etməyi vəziri Rast�-R�v�ənə adl� vəzirinə etibar edir.

Nizami d�vr�n�n h�kmdarlar� ���n adi hal olan bu hal onu yenə �ətin vəziyyətdə qoyur. �in xaqan� yenidən �lkəni m�haribə ilə təhdid edir. Xəzinə bo�, �lkə da��l�b, əhali �aha d��mən kimi bax�r. Bəhram nə edəcəyini bilmir. Xalq n�mayəndəsi olan �obanla s�hbətləri onu qəflət yuxusundan ay�ld�r. Bundan sonra o məhbuslar� dindirir. Zərbənin haradan dəydiyi ona ayd�n olur. Rast�-R�v�ən edam olunur. �ah yeddi g�nbəzli qəsrdən əl �əkir. �lkəni indi həqiqi mənada iki �ir aras�ndan xilas edir, bununla vədlərinə və ideala uy�un �ah oldu�unu sonuncu dəfə təsdiq eləyir.

Bəhram Gurun sonrak� həyat�n� təsvir etməyi �air laz�m bilmir, ��nki əks etdirmək istədiklərini əks etdirmi�, demək istədiklərini demi�dir. Ona g�rə də Bəhram Gur n�vbəti dəfə gur ovuna gedərkən ma�arada qeyb olur. Nizami Bəhram Gurun simas�nda insan və �ah necə olmal�d�r sual�na cavab verməklə insan�n �z�n� axtar��� və təsdiqini a��b g�stərmi�dir.

"Yeddi g�zəl" poemas� məzmun və forma bax�m�ndan ecazkar bir əsərdir. Poema ifadə etdiyi fikirlərin, boyalar�n əlvanl��� bax�m�ndan da diqqəti cəlb etməkdədir. �airin ilk poemas� kimi bu əsər də rəngarəng d���ncə və zəngin fikir xəzinəsidir.

"Yeddi g�zəl" əsərinin m�asir Azərbaycan dilində iki tərc�məsi vard�r. Həm Məmməd Rahim, həm də Bala� Azəro�lu Nizaminin bu poemas�n� g�zəl bir dillə tərc�mə etmi�lər. Orijinala yax�nl�q, �airin fikirlərini Azərbaycan dilində y�ksək bədii səviyyədə ifadə edə bilməsi bax�m�ndan hər iki tərc�məni qar��la�d�rarkən, biz Məmməd Rahimin tərc�məsini yeni nə�r ���n daha m�nasib bildik.

Xəlil Yusifli