ANTOLOGIO DI LETRO INTERNACIONA
E
KURIERO INTERNACIONA
1
PREFACO
Pro ke nia literaturo moderna ne esas � duminstante � tre abundanta, me
rezolvis publikigar extrakturi de mea buletini : Letro Internaciona
(existinta til 2003) e Kuriero Internaciona � quan me duras redaktar nun.
Pro ke la preparado di mea buletino prenas multa tempo de me, me ne
havas la posibleso (o tre poke) tradukar verki literatural qui furnisus
nutrivi intelektal por la adepti di la L.I. di la Delegaciono deziranta juar
laboruro en lia amata linguo transnaciona. Danke ica antologio, me
kredas ke me povos, adminime parte, plenigar ica lakuno por la
kontentigo di nia samideani volante kontakti konkreta kun nia idiomo
komuna, exter la renkontri internaciona, dum ofrar a li materio lektinda.
Ad omna samideani, me dicas : Bona lekto !
Kun mea maxim kordiala samideanala sentimenti.
Jean Martignon
1
ANTOLOGIO DI LETRO INTERNACIONA E KURIERO INTERNACIONA
NOVELO : L�Unikorno en la gardeno
Olim dum sunoza matino, viro qua sidis an sua dejuneto-tablo cesis
regardar sua mixita ovi por vidar blanka unikorno kun ora korno, qua
pasturas la rozi en lua gardeno. La viro kuras aden la dormo-chambro
ube lua spozino dormas ankore e vekigas elu. � Esas unikorno en la
gardeno � il dicas. � Lu manjas rozi �. El apertas ne-amikala okuli e
regardas ilu. � L�unikorno esas mitala bestio �, el dicas ed el montreskas
sua dorso a lu. Lore la viro decensas lente l�eskalero ed ekiras aden la
gardeno. L�unikorno esas ankore ibe, lu, nun, pasturas la tulipi. � Venez
adhike, unikorno dicas la viro ed il kolias lilio e donas ol a lu. L�unikorno
manjas ol grave. Fiera e joyoza, forsan pro ke unikorno esas en sua
gardeno, la viro acensas l�eskalero ed itere vekigas sua spozino.
� L�unikorno �, il dicas � manjis lilio �. Lua spozino sideskas sur la lito e
regardas lu, kolde. Lore el dicas � tu esas dementulo �, e me sendos tu
a dementerio �. La viro qua nulatempe prizis la vorti � dementulo � e
� dementerio �, e qua prizas oli mem min multe ye sunoza matino kande
esas unikorno en la gardeno, reflektas dum instanto. Il dicas � ni exploros
ica afero �. Il marchas vers la pordo. � Lu havas ora korno meze di sua
fronto � lore il dicas ad el. Pose il retrovenas aden la gardeno por
observar l�unikorno, ma l�unikorno esas departinta. La viro sideskas inter
la rozi e fine dormas. Quik kande la spozulo esas ekirinta la domo, la
spozino staceskas e vestizas su tam rapide kam el povas. El tre ecitesas
ed esas stranja lumeto en elua okuli. El telefonas al policeyo ed a
psikiatriisto ; el dicas a li hastar ad elua domo e kunportar koakto-
kamizolo.
Kande la policani e la psikiatriisto arivas, li sideskas sur stuli e regardas
el kun grand intereso. El raportas � mea spozulo vidis unikorno
camatine �. La policani regardas la psikiatriisto e la psikiatriisto regardas
la policani. � Il dicis a me ke lu manjis lilio � elu dicas. La psikiatriisto
regardas la policani e la policani regardas la psikiatriisto. � Il dicis a me
ke lu havas ora korno en la mezo di sua fronto �, el rakontas. Ye solena
2
signalo dil psikiatriisto la policani saltas ek lia stuli e kaptas la muliero.
Li havas tre mala tempo por vinkar elu, nam el facas terorigiva kombato,
ma tandem li vinkas el. Jus kande li parvestizas el per la koakto-
kamizolo, la spozulo retrovenas aden la hemo.
� Ka vu dicis a vua spozino, ke vu vidis unikorno ? � questionas la
policani. � Komprenende no, � dicas la spozulo. � L�unikorno esas mitala
bestio. � � Lo esas omno quon me deziris saveskar � dicas la
psikiatriisto. � Forduktez el. Me tre regretas sioro, ma vua spozino esas
tam dementa kam la dementa bovini di siorino Thatcher. � Tale li
forduktas elu, dum ke el blasfemas ed ululas, e li inkluzas elu en
dementerio. Pose la spozulo vivis sempre felice.
(Segun James Thurber : The Thurber Carnival)
�������������������������������������������������������������
�������������������������������������������������������������
�������������������������������������������������������������
���������������
LE �HUNZA�
Inter omna populi qui vivas longatempe, le �Hunza� esas nekontesteble
la maxim famoza. Cetere li esas tante famoza, ke la turisti (ocidentala
ed orientala) komencas invadar li, dum adportar a li ita delicoza nutrivi
industrial qui akompanesas sistematre da nia civilizala malaji. Le
� Hunza � vivas sur streta alta planaji, qui cirkondas valo di nord-
Pakistan (inter Afganistan, Rusia e Chinia) ye altitudo de 1600 til 2500
metri. Li esas cirkume 10.000 homi lojanta en 150 mikra vilaji e mustas
laboregar lia montal agri por nutresar. Nome le � Hunza � - e to esas lia
unesma sekretajo � ne minacesas per tro grand abundo e koaktesas
multege laborar por havar poka nutrivi. Kelka yardeki ante nun, dum la
tempo kande l�unesma mediki ocidental deskovris la nekredebla longa
vivo-duro di ta habitanti dil regiono Pamir, li astonesis pro la indijo
preske kompleta de simptomi patologial konstatita kom rezulto di lia
medikala exameni. Ye ta tempo, le �Hunza� havis, en la tota nordal
parto di India, granda reputeso kom monto-guidisti tote nefatigebla, ed
3
apta marchar centi de kilometri per rapida pazi od acensar eskarpaji dum
portar pezoza kargajo.
Lia rezisto kontre l�infektesi e la morbi esis anke proverbatra. Nulatempe
diabeto, kancero od infarkto atingis li, mem ye grand evo. Fakte,
semblis ke li ne oldeskas, nulatempe febleskas, ne perdas sua denti nek
la vidado nek l�audado ; eventis ofte ke stranjeri kredas ke sisadek- o
sepadekyara � Hunza �-i esas yuni. Lia alimentado, precipue vejetarala,
kompozesas avan omno per frukti (inter oli esas la famoza abrikoti
�hunza�, same kam la morusi, la cerizi, la pruni-cerizi, la jujubi, la
grenadi, la meloni, la piri, la pomi e la vit-beri) per cereali (frumento,
milieto, hordeo e saraceno) per kelka legumi (karoti, kukurbiti,
kukombri, berenjeni�), e per vejetal olei richa de grasa acidaji
dissolvebla (olei de abrikoti-kerni, lino-grani e mustardo).
La konsumado de produkturi qui venas de animali esas rarega same kam
olta de vino, ed omnakaze, ol restriktesas ye kelka familii privilejizita.
Cetere lia altra sekretaji esas same austera : kun la nura ecepto di salo,
ita homi manjas nur to quon li kultivas, e preske sempre ye la tempo
kande li rekoltas to (ecepte, komprenende, dum la vintro) ; pluse li esas
exemplatre neta tam korpale kam ye lia vestari o domi ; li nulatempe
fumas ed ecesas pri nulo, mem ne pri sexualeso.
Multa urbani ocidental opinionus forsan, ke l�existo di le �Hunza� esas
maxim severa, trista e penoza. Tamen ica montani esas ne-negeble felica
vivar, ridema e bonhumoroz, lia desfacila vivo-kondicioni ofras a li la
posibleso juar 120 yari de feliceso e saneso. Forsan lo esas tote simple
vera civilizuro, kad ne vere ?
(Tradukita de artiklo da Jean-Baptiste Loin en revuo �La vie naturelle�)
�������������������������������������������������������������
�������������������������������������������������������������
�������������������������������������������������������������
�������������������������������������
MEMORAJI PRI VOYAJO AD INDIA
Me volas nur kelkete redaktar pri voyajo ad India quan me entraprezis
multa yari ante nun. Esis en la yaro 1982 e komprenende mea memoro
4
ne esas sendefekta, do me skribas nur pri to quon me ankore memoras
segun l�ordino di mea memoraji e ne di la fakti ipsa.
Me voyajis kun organizita grupo e ni departis avione ye ula vintrala
vespero, dum la monato februaro, de Paris ed arivis en New Delhi
cirkume 15 hori plu tarde. Ultre to esis tempo-difero ye 4 � hori relate
Francia. Esis aproxime 12 kloki lor nia arivo e nulu vartis ni che
l�aerportuo. Viro de nia grupo telefonis a nia hotelo e kelka tempo pose
venis nia guidisto Indiana, qua dicis a ni ke il nomesas Adi ed akompanis
ni a la hotelo. La Francan il parolis ecelante.
En la hotelo, ni dejunis, ma depos la komenco me havis desagreablaji
kun l�Indiana manjaji, nam oli esis min saporoza kam la Indiana dishi quin
ni manjas en Europa e, precipue, lia neteso esis tre dubitinda. De ta
instanto ni havos sencese problemi pro la sordideso en ca lando. India
esas splendida mondo-parto kun marveloza peizaji, monumenti, artaji e
kulturi e vivanta, altanivela e profunda spiritaleso, ma regretinde, ica
omno akompanesas da kraso, e pri ita sordideso ni ne havas ideo en
Europa. Tamen, l�Indiani esas korpale tre neta, li lavas su ofte e bone
pro la klimato e la religiala ritualo. Anke lia vestaji esas tre neta, ma
esas tote altra afero pri la stradi, la chosei, la domi, la restorerii, la
drinkerii edc. En nia hoteli, la chambri e la repasteyi esis neta, ma esis
la nutrivi min multe tala, e to esas kelke danjeroza por la saneso dil
Europani.
Quankam ni esis tre fatigita, dum la posdimezo ni vizitis l�urbo New Delhi
qua esas la chefurbo di India. Me memoras pri Indiana observatorio ube
l�astrologi dil Mezepoko povis kalkular la irado dil steli. Ed anke pri la
mendikeri qui esas vera plago di la landi dil Triesma Mondo. Precipue, li
kredas ke l�Ocidentani esas omni richa e li preske asaltas li. Tamen, me
devas adjuntar ke l�Indiani ne esas tre atakema, diferante de altra populi
qui opinionas ke li havas la yuro obtenar absolute ulo de la blanki. Mem
che l�Indiana pueri mendikar esas quaza ludo e li tre afable ridetas
mendikante.
Ye la sequinta dio, ni vizitis splendida templo, ma ante enirar olu nia
shuin ni mustis deprenar nam tale esas la lokala religial kustumo. Avan
la pordo dil templo me havis surprizo ; esis sat olda mendikero qua
demandis pekunio a la preteriranti ed il paroleskis a me : - � Are you
from this country ? (Ka vu esas di ca lando?) � en la Angla. Nulatempe
antee, me pensabus ke me povas aspektar quaze Indiano, ma talmaniere
me kompreneskis e saveskis ke esas regioni en India ube homi povas
5
aspektar quale nord-Europani. Me tre prizis en la templi la bel imaji di
la dei, tre riche ornamentizita. L�impreson me havis rihavar kontakto
kun nia pagana pasinta epoko Antiqua e politeista.
Ye la morga matino ni vehis per aviono ad altra regiono di nord-India.
Onu vizitigis da ni splendida palaco dil epoko islamal, cirkondita da
belega gardeni exotika. E mem ni havis la yuro (e preske la devo)
kavalkar elefanto. Me esis nur mi-quieta, nam l�elefanto ye ul instanto
semblis iraceskar. Fortunoze, la kornako sucesis kalmigar lu. Me esis tre
impresita per ta loko e la bela monti cirkume, ma to esis kelkete fushita
per la viziono di mendikero qua esis kripla e ne povis marchar, konseque
il reptis sur la sulo. Pro la splendideso di certena monumenti e palaci
kun la richaji di la mil nokti e un nokto unlatere, e pro la granda povreso
di pasable multa homi altralatere, ni havis la koncio esar en altra mondo.
Anke ni ja vidis, en urbi, qui pensigis pri nia Mezepoko, ke la plumulta
homi, sen esar absolute mizeroza, vivis same kam nia ancestri vivis plura
yarcenti ante nun. Me koncieskis ke nia developita landi esas nur insuleti
di moderneso inter oceani di povreso e desmoderneso. Pro to nia
civilizuro esas frajila ed artificala, e kataklismo, perfekte posibla, povus
retroirigar ni a la stando di mezepokal mizero e desprogreso.
E yen stranjajo : omnaloke, onu povis vidar � swastika �-i, t.e. la
hokokruco simbolo dil Hitler-rejimo, sur monumenti, publika edifici,
kamioni e.t.p. Komprenende to nule relatas kun la nazismo nam l�Indiani
konsideras, depos tre fora tempi, la � swastika � kom fortunigilo (en la
Sanskrita � swastika � signifikas : bona simbolo) ma un de nia kompani
esis komunisto di qua la patro mortabis en koncentreyo dum la milito e
ta simbolo esis abominajo por ilu. Il esis furioza singlafoye kande il
videskis olu.
Me rimemoras ke plu tarde ni vizitis la urbo Accra konstruktita dum
l�islamala periodo ma vakua nun. Dum ke ni trairis la ruri, ni povis ofte
vidar infanti e pueri ne tre richa ma qui esis sempre joyoza e ridetanta,
tre diferanta de nia pueri en la developita landi qui ridetas nur tre rare
e ne aspektas tre felica. En la urbi la sordideso esis aparte videbla ;
carelate me memoras nia sejorno en Benares (Varanasi por l�Indiani) qua
esas la sant urbo di India ube fluas la sakra fluvio Ganga. Ni povis spektar
la turbo de la pilgrimanti, la yogisti, la � ghat �-i (1) e nia guidisto
exhortis ni sequar lu en stretega strado. La choseo esis tre desneta,
forsan kun strato de polvo e kraso ye plura centimetri, la laterala
kanaleti kontenis tre malodoranta rivereti de urino e feko, me esis tre
6
deskontenta pri la fakto ke ni mustis trairar tala loko e por fine vidar
quo ? Mikra templon sen merkinda beleso ma kovrita per orea tekto !
Ultre to pro la despureso e nesalubreso di la nutrivi, me povis nur manjar
rizo e banani. Tamen, me ne havas nur mala memoraji. En butiko me
sucesis marchandar e komprar po sat chipa preco belega mikra pikturo
graburita sur ivoro qua reprezentas la deo Vishnu e lua deal spozino
Laksmi.
Proxim la fino di nia sejorno ni exkursis exter India a Nepal. Esas granda
difero inter amba landi. Nepal esas montala lando Himalayana. La
temperaturo esas plu koldeta, la montala peizaji admirinde bela e la
sordideso tre limitizita kompare ad India. La lando esas tre povra, ma la
povreso ne havas nur mala lateri, nome la chefurbo di Nepal, Katmandu,
esas splendid urbo kun marveloza tradicionala arkitekturo netushita e
nefushita dal � progreso � (adminime esis tale en 1982). En la stradi onu
povas vidar statui di la lokala deaji qui aspektas quaze surrealista
skulturi. Nepal esas mi-buddhista e mi-hinduista lando, ma, segun
semblo, la du religii kunexistas pace. Ulafoye me promenadis enstrade
kun ne plus tre yuna kompanulo kande du yunuli evanta cirkume dek-e-
du yari pregis insiste almono da ni. Ni ne savis quale desinkombreskar
kande me haveskis ideo : pro ke la homi en ica mondo-regiono esas tre
religiema e mem supersticoza, me dicis Angle : - � I am the friend of the
devil, I will cast a spell on you � (Me esas amiko dil diablo e vin me
sorcos) e me adjuntis kelka stranja silabi sen signifiko. Quik l�adolecanti
departis kurante e to tre astonis mea akompananto qua delore kredis ke
me bone konocas la hikea kustumi e la mentaleso di la lokani.
Nia turistala grupo vizitis pose kun nediskreta kuriozeso mikra Buddhista
monakerio e ni vidis kelka refujinti di Tibet qui esas bona mestieristi
precipue pri tapisi. La maxim importanta memorajo di mea sejorno en
Nepal esis la � vivanta deino � nomizita anke � Kumari �. Kumari esas la
deino protektanta Nepal quan puerino supozesas reprezentar. El esas
selektita por ta rolo kande el evas tri o quar yari da astrologi, qui tamen
demandas la permiso dil genitori. La mikra yunino denun lojas en bela
palaco ube el darfas agar segun plezuro, ma el ne havas la yuro ekirar la
palaco. Konseque, generale, la Kumari manjegas bonboni e kuki, e
divenas tre grosa. Kande el havas l�unesma menstruado el cesas esar
� vivanta deino � e remplasesas da nove selektita infantino.
Pos sat longa vartado avan la palaco, la fortunon ni havis spektar la lora
Kumari. El esis puerino evanta ok yari e fakte grosega.
7
La peizaji montala di Nepal esas impresive bela ed Ocidentani prizas
vehar adibe por longa marchadi (� trekking �) qui posibligas explorar la
lando e lua belaji. Me intencis rivenor uladie ad ita lando ma til nun ne
agis lo.
Retroveninte ad India ni havis tre agreabla exkurso, nome ni vizitis la
�Taj Mahal� qua esas juste konsiderata kom un de la marveli dil mondo.
La Taj Mahal esas sepulteyo di Indiana princino tre amorata da lua
sultano-spozo. Ol erektesis cirkum 1650 ed esas splendidajo dil islamala
Indiana arto ye olua kolmo. Kun lua admirinda kupoli ol aspektas quaze
Persiana miniaturo sur fundo di bela cielo blua. Interne di la sepulteyo
nia guidisto lumizis parto dil muri e ni vidis cintilifanta desegnuri de flori
e geometriala motivi, ek materii qui pensigis pri lapidi inkrustita en la
muro. Me facinesis e dazlesis.
Me havas ankore merkinda memorajo qua flotacas surface : la fortunon
ni havis en hotelo spektar mariajo Indiana. Kurte ante la ceremonio, la
yuna spozino aspektis tre afliktita e ploranta e me shokesis dal kruela
kustumo qua koaktas yunini spozeskar kontrevole kun viri quin li tote ne
amas, e me konsidereskis India malgre la remarkinda kulturaji ja vidita
kom � barbara � lando. Tamen me astonesis kande me videskis la spozulo
pro ke il aspektis kom sat bela yuno. Me ankore ne esis multe voyajinta
e kelkete plu tarde, me saveskos, ke to esas Indiana mori kande futura
spozino livas sua genitori, el ploras por montrar sua gratitudo a sua patro
e matro ed elua tristeso abandonar la familial hemo. Nul altra signifikon
havas ico, ma to indikas ke l�Indiani vivas en tote altra universo mentala
kam nia.
Yen koncize la naraco di mea voyajo en nord-India e Nepal. Skribante e
redaktante pri ta temo, me ritrovas multa memoraji quin me kredis
depos longa tempo obliviata ; ma suficante spacon me ne havas en ica
mikra buletino por omno deskriptar. Me devas adjuntar, ke, kande me
reflektas pri ca voyajo nunepoke, me devas konfesar ke me esis durive
impresata da India e lua kulturo, monumenti, peizaji, mori, religiozeso
e me intelektis ke existis ed existas tre altanivela civilizuri en la mondo
qui ne esas ocidentala e de qui multon ni povas anke lernar.
� ghat � (1) : loko por purigado
(Artiklo da Jean Martigon publikigita en Letro Internaciona)
8
SSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSS
SSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSS
LA MISTERIO DI TIAHUANAKO
[
Advere esas tre stranja, ke la giganta megaliti di Tiahuanako stacas ye
4.000 metri super la marnivelo en lunatra, glaciala regiono qua indijas
preske komplete vejetantaro. Esas extreme astoniva trovar en tante
nehumana loko la traci di potenta ed altanivela civilizuro. La strukturi di
Tiahuanako, qui nombresas ye quar, havas, singla, dimensiono ye
quaracent e kinadek metri sur mil metri. Onu trovas en oli piramidi,
pilastri e la famoza � pordo dil suno � qua havas tri metri ye alteso, tri
metri e sepadek e kin ye larjeso e qua esis taliita en un sola bloko ek
lokala erco pezanta deko de tuni. La pordo dil suno havas epigrafi ube
onu kredas dechifrar Venerana kalendario, astronavi ed Exterterani.
Sendubite ita interpretado tre kontroversesas.
Anke trovesis en Tiahuanako statuo qua reprezentas homo kun aspekto
desquietiganta. Ica statuo esas ek reda petro, ol altesas ye sep metri e
tri e dikesas ye un metro e kin til un metro e duadek-e-sep. Existas
personi qui asertas ke la longeso di ca statuo imitas perfekte originala
modelo ed ica modelo esis giganto. Qua povas savar lo kun certeso ?
Forsan to esas la vereso, forsan ne.
La serioza arkeologii situas la konstruktado di Tiahuanako inter 1.000 e
1.300 pos Kristo.
9
Yes, ma quale explikar ke, segun semblo, multo pensigas pri marala
portuo e ke existas lago proxime kun saloza aquo !!! Posible ni darfas
revar e supozar. La Germana ciencisto H�rbiger di qua la libro � La
glaciala kosmogonio � tradukesis ad Ido ed esis komprebla che Hermann
Jacob en Berlin, havis kom doktrino ke la granda geologiala epoki
korespondis ad aparta sateliti di nia planeto. Kande la satelito
proximeskas a nia globo, omno kreskas : la altesi dil planti, dil animali,
di la homi e di la marnivelo. Kande la satelito falas sur nia globo, lore,
pos la kataklismo, omno divenas subite tre mikra e la manivelo
plubaseskas konsiderinde. Pose, la tero atraktas nova satelito qua
pokope proximeskas ed omno rikomencas, nome la altesi di omna vivanta
enti e dil marnivelo itere kreskas. Til la nexta kataklismo. Segun H�rbiger
maxim bona pruvo por ito esas la sencesa augmento dil homala staturo
quan ni povas konstatar lastatempe. Certe nunepoke H�rbiger esas
senkreditigita pro ke il havis nazista opinioni (od adminime ecelanta
relati kun la nazisti), to ne signifikas ke lua omna supozi esis falsa. Kelki
de lua adepti mem pensas ke la Venerana kalendario evas de la tempo
kande la Tero situesis en la orbito ube nun esas la planeto Venero, t.e.
plura milioni de yari ante nun. Nulo povas pruvar to, ma nulo povas
pruvar la kontreajo.
(
SSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSS
SSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSS
AN LA FRONTO DIL NATUR-DEFENSERI
Multa frukti e legumi, qui nunatempe esas obliviata, manjesis til la fino
dil Mezepoko. La amasi de rurani nutris su per cereali, leguminosi,
rustika legumi, qui kreskis sen desfacilaji, same kam nombroza planti
sovaja, konstante koliata. La richi e la nobeli konsumis precipue karno,
blanka pano, sukro e rafinita produkturi. Lia legumi e frukti (dil
altaklasani) esis precipue de exotika origino ed esis desfacila kultivar oli,
ma li havis la posibleso e la moyeni pekunial posedar specaligita
gardenisti por kreskigar oli. Dum la Renesanco la expedicioni a fora landi
diskonocigis nova vejetala produkturi. Ica produkturi esas nun la
fundamento di nia nutrado ; ma on mustas kultivar oli multe plu sorgoze
kam la anciena obliviata planti. Ed ita moderna vejetala produkturi nule
esas plu bona por ni kam le anciena, tote kontree.
10
Onu povas tamen facile komprenar to quo eventis. La nutrivi dil rurani
esis senvalorigita pro ke on konsideris li apene kom homi.
Plu tarde kande la industriala ed ekonomiala revolucioni koaktis li livar
la ruro, li iris al urbi por divenar laboristi. En ta loki li adoptis elementi
dil vivo-maniero dil borgezaro precipue la nutrado. Konseque li obliviis
sua antea nutrado-tradicioni qui evis plura yarmili.
Tamen ica sovaja planti esas multe plu sanigiva kam le sorgoze kultivita,
nam oli fitas multe plu bone kun nia sulo e klimato.
Nia ancestri uzis cirkume 1.500 vejetala produkturi, to esis multe plu
multe kam le kinadek frukti e legumi nun kultivata.
Ica nutrivi ancestral esas ne nur sanigiva ma anke plezigiva. Ka kelka
exempli ? La folii di plantago havas agreabla saporo fungala. Olti di la
konsoldo, kande oli imersesas en krespo-pasto e fritita en padelo
memorigas astonive la soleo-fileto�e to esas multe min chera ! La
maturega sorbi esas : kremoza, aromatra e sukrizita, oli pensigas pri
nekonocata misterioza frukti tropikal�Quanta multanombra ignorata e
miskonocata trezori !
(
INTERNACIONA)
XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX
XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX
LA TRUBADURI
La unesma trubaduro esis Guilhelmo duko di Aquitania e komto di
Poitiers. Lua unesma kanti evas de 1100. Ito esis la epoko kande la Kelta
miti riaparis sur la kontinento Europana. La unesma bardo di qua onu
konservis historiale asertita memorajo, probable kantis che la korto di
Guilhelmo di Aquitania. To esis anke la tempo kande la kansono di
Rolando (1) ed omna heroala kantaji qui til lore transmisesis parole, fine,
skribesis, ma en tala kantaji onu klamis militistala paroli prefere kam
amoro.
11
Guilhelmo havis tote altra mentaleso ed esis tante rebela, ke dufoye il
exkomunikesis dal katolika Eklezio.
Il partoprenis l�unesma kruco-milito tardesante e tale evitis multa
kombati. Lore il arivis en Oriento plu kom turisto kam kom militistala
chefo e konoceskis kom artisto la muziki Araba, Turka e forsan mem
Indiana, pro ke dum la lora tempo, ti qui, onu plu tarde nomizos Cigani
(2), esas nefore de Konstantinoplo.
Dum ica tre importanta epoko, l�Arabi preske sola, posedis la ciencala
texti Greka, quin la intelektozi Hebrea e Kristana prizis tradukar, e tale
esis aktiva kulturala ed intelektala kambii. Guilhelmo qua tre diletis la
mulieri, tre probable, amoreskis bela Arabini, ma to nule impedis lu
partoprenar la kulturala kambii en plura domeni, precipue muzikala e
ciencala.
Do ita sinioro � tatempe plu potenta kam la rejo di Francia � komencis la
movado dil trubaduri e samokazione duktis en Ocidento la nociono dil
servo a Damo. Ma ica poeto savis anke trovar nova vorti por expresar
nova pensaji pro ke remplasigante la Latina, tillore uzata en la kantado,
il adoptis la linguo dil simpla populani (t.e. en ita parto di Europa la
Ocitaniana linguo).
Tamotive, la arto dil trubaduri divenis rapide popul-kulturo, en qua la
mulieri � inkluzite la ruranini � kantis amoro e vivis per lu kun certa
sexuala libereso ! Dop ica fasado existis spiritala aspekto, cetere la vorto
trubaduro venas de la radiko � trobar � qua signifikas � trovar �
(evidente la Ocitaniana linguo di nuna sud-Francia tre similesis Ido). Ito
tamen havis senco plu vasta kam en Ido, nome � trobar � implikas
libereso ed impertinenteso. Onu kantas pri la singladia vivo quale ol esas,
kun lua omna aspekti.
Multa trubaduri esis siniori, ma anke esis inter li migranta kantisti
veninta de la simpla populani, quale la tre famoza Bernardo di
Ventadorn, filiulo di servistulo. Anke existis kanoniki qui audacis kantar
pri amoro.
Altri esis trubaduri e pose divenis monaki. Ula Perdigon, nericha rurano,
qua esis dotita per granda kapableso muzikal, esis simpatiinda a multi,
sakrigesis kom kavaliero e finis sua vivo kom monako.
Tala libereso e sociala movebleso duris dum du yarcenti de 1100 til 1300,
e la Eklezio nule povis agar kontre. La mulieri kantis tam multe kam la
12
viri, la siniori ne esis plu importanta kam talentoza rurani� Evidente,
onu esis dum tempo ed en medio di granda vivozeso ube la maxim grava
vorto esas la Joy ! (Joyo en Ido ; tre simila vorto kad ne ?). Ma, itere,
� Joy � havas plu vasta senco qua iras de la maxim grosiera plezuro
sexual til la maxim mistika beateso, de la texti di Guilhelmo di Aquitania
plena de sensualeso, til poezio kantanta amo al Santa Virgino (3).
La trubaduri volis enirar tre homala mondo ube omna emoci, deziri,
melankolii ed esperi darfas expresesar� Ma sen obliviar to quo esas trans
la deziro ! To esas anke la senco dil Tantrismo (4) : juar plene la vivo por
perceptar la pleneso spiritala e kosmala qua esas exter la koncio pri
desfeliceso e fino. La trubaduri havis tre libera konduto e ne vivis koakte
kun nur un spozo. Alienor di Aquitania, rejino di Francia e pose di Anglia,
e matro di tri reji, inter li Rikardo Leonkordio, esis samatempe militistino
ed amorantino. Or, el transportis la nocioni erotika dil trubaduri a nord-
Francia e plu tarde ad Anglia. La unesma trubaduro, t.e. elua avulo, esis
tre kurajoza kavaliero e granda poeto. Do, li amba esis tre komplexa
homi.
Ita poeziala kanti iris til maxim alta spiritaleso. Bernardo di Ventadorn
dicas : � En joyo mea kanto debutas, en joyo mea kanto permanas e
finas �, od altra qua konfesas : � Nur esas joyo por me, olta qua nihiligas
omna altra joyo�.
Tota Europa influesis dal trubaduri :
Pos kondamno cirkum 1280 da episkopo di Paris qua refuzis la erotika
nocioni dil trubaduri, multi de li fugis a Germania, a Flandria, ad Anglia,
Portugal, Italia, edc�
Ton dicinte, la trubaduri esis voyajeri. Tante plu ke lia linguo kantesis,
en Kastilia, en Italia, en Hungaria� e mem en la nordo di Francia ed en
granda parti de Europa ube ol konsideresis kom la linguo di amoro. La
Germana
kun autori tale Wolfram von Eschenbach. En Anglia, Shakespeare esis
tarda frukto dil kulturo trubadural�
Onu darfas opinionar ke Maestro Eckhart, Ioannes dil Kruco, o Francisko
di Assisi debas multe al trubaduri.
La fino :
13
La lasta trubaduro, Guiraud Riquier, cesis kantar en 1300. Nelonge
antee, Peire Cardenal ye la fino di lua longa vivo, skribis : � Me haltigas
skribar, la tempi chanjas ! �
Do la tempi chanjis cirkum 1300. Ni ne obliviez ke la Templani (5)
kondamnesis en 1314, e Maestro Eckhart en 1324� Omno divenas
diferanta, la katedrali ne plus konstruktesas, la famini advenas� La
transmisado dil mistika tradicioni divenas multe plu diskreta. Onu eniris
la tempo dil sekreta societi.
::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::
:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::
Naturelle � [La Vivo Naturala])
::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::
:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::
Kansono di Rolando (1) : Unesma konocata verko en la Franca linguo.
Cigani (2) : La Cigani esas de Indiana origino.
Santa Virgino (3) : En la Kristana religio, la Santa Virgino esas la matro
di Deo.
Tantrismo (4) : Indiana filozofio tre sensuala. Aparis cirkum la 5ma
yarcento di nia ero.
Templani (5) : Monakal ordeno famoza dum la Mezepoko ed abolisita e
persekutita dal Franca rejo Filipo IVma la Bela (1268-1314).
3333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333
3333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333
3333333333333333333333333333333333333333333
LA SANSKRITO
La Aryani invadeskis India cirkum 1.500 ante nia ero. Li konquestis nord-
India pokope ed impozis ad ol sua linguo. La maxim arkaika formo dil
14
Indiana-Aryana linguo t.e. la linguo dil religiala himni nomata � Veda �-i
esis preske la sama kam olta dil arkaika Persiana linguo. Pos la
konquesto, la linguo evolucionis rapide per la influo dal idiomi dil
desvinkinti e disdialekteskis a multa regionala idiomi. Tamen la sacerdoti
mantenis preske netushita la originala linguo, nam ol esis la sakra linguo
dil Aryana religio, same kam la katolika Eklezio mantenis la Latina en
Europa dum la Mezepoko. Certe esis diferi en pronuncado e vortaro segun
la regioni, ma ica diferi, generale, ne impedis l�interkompreno. La
skribarto veninte probable de la Feniciani aparis cirkum la 8ma yarcento
a.K. Ye la 6ma yarcento a.K. la Buddhismo, granda konkurencanto di la
religio tradicional
la lokala popul-linguo nome la
uzis ica popul-linguo helpis egardinde la difuzo di lia doktrino. La
bramani (sacerdoti dil Hinduismo) reaktis e cirkum la 3ma yarcento a.K.
genioza Indiana gramatikisito di qua la nomo esis Panini fixigis e
pluperfektigis la sacerdotala linguo. Il kreis unesala ortografio,
pronuncado, gramatiko e vortaro. Precipue, il kreis gramatikala reguli
qui ne existis en la tillora uzado di ca linguo e posibligis expresar la
maxim delikata e richa nuanci dil pensado homal. Lore ica linguo esis
tam artificala kam Ido ed on nomizis ol la Sanskrito (la perfekta linguo)
kontraste a la Prakriti qui esis la regionala popul-lingui. La Sanskrito
divenis la linguo dil Indiana kulturo e mem la plu tarda texti Buddhista
di la Mahayana Buddhismo redaktesis en ita idiomo. Omna importanta
ciencala, religiala, literaturala, medikala edc. verki di tota India esis
lektebla en la Sanskrita linguo. Ol anke difuzesis en la mondoparto sub
kultural influo di India, t.e. en la vicina landi tale Indo-Chinia, Malaya,
Indonezia e kelk altri. Lore la Sanskrito, ye la komenco di nia ero, esis
vera internaciona linguo komuna e segun la vorti dil Indiana autoro Kaka
Saheb Kaleskar ol divenabis : � ulo quale sucesoza Esperanto
(moderna) �.
Do, samideani, forsan la adopto di nia linguo dependas de nova
sucesonta religio�
(
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
4444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444
44444444
15
URBO FIGEAC (FIJAK)
Mea matro lojas en urbeto de cirkum 9.000 habitanti en Ocitania (sud-
Francia) e yen texto extraktita de Germana lernilo pri Ido, evanta de
1924, olqua deskriptas Europana urbeto Mezepokal. Ita texto tre pensigas
pri Figeac.
La difero esas tamen ke Figeac fondesis cirkum la yaro 850 di nia ero, ne
da komto, ma da monaki ; nome benediktani kreis ibe abadeyo e
kompreneble engajis kelka laboristi en la cirkumajo dil abadeyo por
sorgar pri la materiala vivo dil monaki.
Dum la 12ma yarcento la monaki venigis multa nova habitanti e laboristi,
qui fugis la opresado dil feudala siniori ; e tale naskis komono qua jeresis
da � konsuli �. Pro ke ita urbo jacis inter Atlantiko e Mediteraneo, ol esis
tre valoroza loko por komerco e mem plura familii komercista veninte
de Italia instalis su en Figeac. La lojanti e la urbo pluricheskis dum la
13ma e 14ma yarcenti. Lore konstruktesis bela kirki e bela patricala domi
ek qui multa konservesas ed esas ankore videbla en la urbo-centro.
Regretinde, la cent-yara milito (1337-1453) qua eventis inter Francia ed
Anglia finis ita ora epoko. Komence la Figeac-ani ne volis partoprenar la
milito pro ke lia rejo esis la rejo di Francia, ma lia suzereno kom duko di
16
Aquitania esis la rejo di Anglia. Pluse li havis ecelanta relati komercal
kun la Angli ed esis desfacila pensar ke li divenabis enemiki. Tamen dum
1370, Angla trupi atakis e kaptis la urbo. Parto de olu destruktesis per
fairo e la habitanti mustis pagar alta pekunio-quanto kom ransono. De ta
tempo til la milito-fino (1453) la urbo vejetis nam la provinco Quercy
(Kersi) en qua inkluzesas Figeac esis terorigive devastita per la kombati,
per la mizero e dal raptisti. En 1450, Quercy esis preske vakua de
habitanti, multi mortis pro milit-agadi, famini e dessekureso, ma anke
multi fugis la regiono tante sufranta til tre fora loki, mem til nuna
Chekiana republiko. Pos la milito, onu venigis lojanti de vicina provinci,
Rouergue (Ruerg) ed Arvernia por ripopulizar Quercy e Figeac. La urbo
rikonstruktesis ed itere prosperis. Dum la 16ma yarcento bela domi segun
Renesanco-stilo edifikesis. Ma ica feliceso ne duris eterne : dum la
duesma duimo dil 16ma yarcento, religiala militi eruptis inter katoliki e
protestanti e duris de 1562 til 1598. En 1576, la urbo kaptesis da
protestanta milicani qui ocidis parto del habitantaro ed incendiis multa
domi e konstrukturi, precipue kirki. Merkinde, ke la intercivitana militi
destruktis multe plu multa konstrukturi kam la stranjera militi. La ruinaji
qui facesis en la Germana urbo dum la triadek-yara milito (1618-1648)
ne facesis en la Franca urbo dum la centyara milito pro ke multo posrestis
malgre la dramatatra situeso dil provinco, ma dum la religiala militi dil
16ma yarcento, granda parto de la Mezepokala heredajo desaparis.
En 1622, kande rejo Ludovikus XIII-a vinkis revolto di protestanti, l�urbo
Figeac liberigesis del protestanta tante odiata dominaco. La protestanti
su refujis en la urbo Montauban, qua delore juis tre mala reputeso en la
regiono. Pos la liberigo, onu rikonstruktis parto del urbo en baroka stilo
e la kirki esis bone restaurata. La 18ma yarcento esis tranquila e sat
prosperoza. Desfortunoze, revoluciono preparita de longa tempo
eventeskis dum 1789 e ruinis ica modesta bona stando. Dum la 19ma
yarcento, ica urbo restis kelke povra, notinda tamen ke Jean-Fran�ois
Champollion (1790-1832) ilqua esis la unesma homo, apta dechifrar la
Egiptiana hieroglifi, pos multa yarcenti de nesavo itateme, naskis e vivis
granda parto di sua vivo en Figeac.
La prospero erste retrovenis cirkum 1930 per la kreado di avionala
fabrikerio en Saint Dau (suburbo di Figeac). Regretinde, kurte pose,
eventis la duesma mondo-milito e ye la 12ma di junio 1944, la nazisti
deportis parto de la lojantaro aden koncentreyi, nur pro ke existis kelka
aktiva kontre-nazista partisani en la regiono. En urbo lore lojata da 7.000
habitanti aproxime 150 personi mortis en koncentreyi.
17
Nunatempe, la urbo lojesas da 9.000 habitanti, onu bone restauris
Mezepokala domi, la avionala fabrikerio aquirigas relativa prospero
plufortigita per turismo.
Figeac esas urbo di Ocitania (un triimo de Francia). Dum la Mezepoko,
onu parolis ibe la Ocitana qua esis la linguo dil trubaduri e di altanivela
kulturo. En 1539 per edito di Villers-Cotteret, rejo Franciskus (Fran�ois)
I-a rezolvis ke la nura oficala linguo dil administrerio esos denun la
Franca. Lore, pokope, la Franca mixesis a la Ocitana qua divenis
� patois � (dialektacho). Kande me esis puero, dum la yari 1950, la olda
e la mezevoza rurani esis kapabla parolar olu fluante. Olua soni multe
plu similesis olti dil Italiana, Hispana e Portugalana lingui kam olti di la
nord-Franca idiomo. 25 yari ante nun, la rurani uzis olu lor la merkati e
ferii qui eventis en Figeac. Nunatempe kande me vizitas mea matro en
Figeac ed iras a la merkato, onu ne plus parolas ibe la linguo ma nur la
Ocitana dialekto (t.e. la Franca parolata kun Ocitana achento). Ica
dialekto esas multe plu muzikatra ed eufonioza kam la nordala dialekto
ed esas vivanta eko di la linguo dil trubaduri konocata dum la Mezepoko
en preske tota Europa. Ka signo dil tempi ? Onu komencas kelkete audar
la soni dil Angla linguo ; to ne esas la ago da snoba lokani volante uzar
la prestijoza Anglosaxona idiomo, ma la parolmaniero di Britaniana
pensioniti qui aquiris domi e tereni hike pro ke oli esas multe plu chipa
kam en Britania. Anke subkoncie la fakto, ke Aquitania (sudwest-Francia)
esis dum plura yarcenti (1154 til 1453) min o plu Angla provinco, pleas
importanta rolo, e do historiala tradicioni ne mortas e transiras la
yarcenti.
(
5555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555
5555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555
5555555555555555555555555555555555555555555
KOMTINO DE SEGUR
En Francia, komtino de S�gur (pronuncez : Segyur) (1799-1874) esas
ankore konocata, nam elu esas famozino dil Franca literaturo. Tamen,
elu ne naskis kom Francino, ma kom Rusino di granda familio
aristokratal, nome le Rostopshin. En 1811, elua patro, lore generalo
18
defensero di Moskva kontre la invadanta trupi Franca, incendiigis ica
urbo. Por protektar ol. Tamen, e fortunoze, malgre la lora eventi, odio
ne naskis inter amba populi. Kelka yari pose, akompanata da sua patro e
sua fratino, Sofia Rostopshin vizitis Francia ed esis bone aceptata
omnube en la altaranga societo royalista, olqua esis tre gratitudoza ad
elua patro kombatir sucesoze l�enemiko komuna, t.e. l�uzurpanto
Napol�on Bonaparte. El esis tante bone aceptata ke el amoreskis kun
komto de S�gur e mariajesis kun ilu. Samatempe el amoreskis pri
Francia, e preske nekredeblajo ! Elu, qua esis la filiino dil famoza
patrioto defensera di Moskva kontre la Franca trupi, divenis fervoroza
Franca patriotino e tre pia Romana katolikino. Kande elu divenis avino,
el redakteskis puerala romani por sua genepoti. Pro ke el remarkis, ke
oli tre plezis a la pueri, elu editigis oli, e, rapide, havis granda suceso en
la literaturo por-puera. Hodie, elua verki esas parto de la Franca
literaturo generala, ed ankore prizata da omni ; precipue da historiisti,
nam elua libri esas nekareebla e neremplasebla atesti pri la vivomaniero
di elua tempo, t.e. la Duesma Imperio en Francia. El redaktis rakonti pri
feini (Nouveaux contes de f�es), ma ne nur, el redaktis anke inter altri :
� Les petites filles mod�les � (La modelatra puerini) dedikita ad elua
nepotini e qua idealigas eli ; � Les malheurs de Sophie � (La desfelicaji
di Sofia). En ica libro, komtino de S�gur naracas grandaparte pri sua
propra tre severa edukado di yuna aristokratino Rusa. En � La fortune de
Gaspard � (La fortuno di Gaspard), el redaktas pri la vivo di yuna tre
inteligenta e laborera rurano di Normandia (regiono ube elu lojis), qua
danke lua inteligenteso, laboremeso e sagaceso divenas richa
industriisto. La pikturo quan elu facas pri la Franca socio di la lora epoko,
per ita libro, esas aparte justa e remarkinda. Forsan elua maxim famoza
libri esas : � L�auberge de l�ange gardien � (La albergo dil protektanta
anjelo) e � Le g�n�ral Dourakine � (Generalo Durakin). Ica amba libri
darfas konsideresar kom nur un libro, nam la duesma esas la durigo dil
unesma. En � La albergo dil protektanta anjelo �, la autorino rakontas
pri du tre yuna pueruli abandonata sur choseo e qui trovesas da
profesionala militisto. Ica yuna homulo kompatas ili, kunprenas li ed iras
kun li a la albergo dil protektanta anjelo. La du simpatiinda fratini qui
jeras la albergo aceptas adoptar en lia hemo la pueruli. Pose, la militisto
salvas Rusa generalo nomata Durakin, qua esis kaptita da deshonesta e
kriminanta hotelisti. La generalo, cetere, venabis por rajuntar sua
Franca amiko, nia protagonisto la militisto, nam ica kaptis ilu dum la
Krimea-milito (1854-1856), olqua eventis inter Rusia unlatere e la
19
federiti Anglia e Francia altralatere ; e la generalo esis traktata tre
humane dal Franco. Parenteze, me atencigas ke la 19ma yarcento esis
multe plu civilizita kam la 20ma, nam, quankam en la rakonto, la Krimea-
milito ne finabis, la kaptita generalo Rusa esis tote libera trairar Francia
quale ilu deziris kun granda parto de sua richa havajo, ed, ultre to, esis
nula reciproka odio, malgre la milito ! Generalo Durakin voyajis en
Francia kom richa stranjero, nulo pluse. Me ne volas tro precizigar la
rakonto, ma en la duesma libro � Generalo Durakin �, la patro di la du
pueruli ritrovas sua filii e su mariajas kun un de la albergistini dil
protektanta anjelo. Pos la milito, la paro e la pueri invitesas dal generalo
por venar kun il a Rusia en la vasta posedajo di generalo Durakin. Ito esas
bona okaziono por deskriptar la vivomaniero dil Rusi itatempe e la Rusa
mori dum la 19ma yarcento.
Diveninte Francino e mem tre fervoroza patriotino Franca, tamen
komtino de S�gur nulatempe obliviis sua naskolando. Elua libri redaktesis
en modelatra klasika linguo Franca, ma forsan ito ne esas tre astoniva,
nam la bone edukita Rusi dil alta sociala klasi ita-epoke savis la Franca
kom altra linguo matral, e mem kelkafoye plu bone kam la nacionala
Rusa idiomo.
Me tre regretas ke nia mikra Idistaro ne posibligas lo, ma tradukuro di
� La albergo dil protektanta anjelo � e di � Generalo Durakin � esus
extreme interesiva por lektar ; e sub simpla e preske amuziva formo ol
esas, por tale dicar, granda literaturo historial.
Per ica kurtega diserturo, me pensas precize pri mea Rusa lekteri, qui,
probable, ne savas ulo pri la existo di komtino de S�gur (naskinta
Rostopshin) e pri la ligilo qua elu esas inter nia amba landi. En Francia
la verki di komtino de S�gur esas ankore nun prizata e lektata ed esas
nenegebla parto del Franca heredajo literatural.
(
X :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x
:x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x :x
LA NIGRA SUNO
[
20
Me ja travivis du importanta sun-eklipsi, nome la unesma ye la 15ma di
februaro 1961, qua esis totala en sud-Francia e me esis lore en la loko
dil totala eklipso, e la duesma recente dum vakanco ye la 11ma di agosto
1999 en loko qua ne jacis en la zono di toteso, ma esis tre proxima ad
olu.
Ye la 15ma di februaro 1961, me esis lore adolecanto e quankam esis
vintro, de kelka dii la vetero esis tre bela, sunoza kun blua sennuba cielo
di frua printempo, ni esis ya en sud-Francia. Un de nia docisti forduktis
ni adsur kolino qua cirkondis nia urbeto, esis sat frua matino, se me bone
memoras ye cirkum 9 kloki.
Sur la kolino, ni ne vartis longatempe, kelka kungimnaziani kunportis
nigrigita glasi, nam, quale icayare, onu timigis pri la efiki dil suno a la
okuli, ma itatempe onu ne ja disvendis nigra binokli, quale en 1999.
Danke la helpo da kelka kamaradi me regardis kelkete l�eklipso, kande
ol esis partala, per nigrigita glasi. Pos ula tempo esis klamo e samatempe
subite omno divenis obskura dum ke arivis desagreabla venteto koldeta
e kelke angoriganta quan onu nomizas eklipso-vento. Me memoras ke sur
vicina choseo arivis kamiono qua subite mustis lumizar sua kamiono-
lumili. Esis nun la fazo di la toteso, me ne savis ke onu povas lore
regardar la suno sen danjero per nuda okuli dum ica tota fazo, e me
timis, tamen me rezolvis regardar ol dum kelka sekundi, e la spektaklo
esis neobliviebla. La disko dil suno, esis nun tote nigra ed onu povis vidar
la suno-krono sub formo di bela penacheti kun tre pala flava-ivora
koloro, nereprezentebla per fotografuri o televiziono. An la bordo dil
disko sunal esis spektebla poketa, tre poketa lumo kun videbla suno-
makuli. Ye mea astono, ica makuli ne esis nigra quale me kredabis antee,
ma redatra, rozea. E ye mea decepteso, la obskureso ne esis profunda
nokto quale imprimite en la jurnalaro, ma nur mi-tenebro di tarda
vespero. Absolute ne noktesis, tamen an la horizonto me povis observar
kelka pala steli.
Duris la obskureso dum du minuti cirkume e pose la lumo retrovenis same
subite kam ol departabis.
Pro antea serioza konjuntivito, me havas nun sat frajila okuli. Ye la 11ma
di Agosto 1999, me sejornis vakance en loko tre proxima a la zono di
toteso, ma ne en ica zono ipsa. Me kredis pro mea antea experienco, ke
exter la zono di toteso, ecepte la partala eklipso dil suno, nulo esas
21
remarkinda e ke ne existas obskureso. La matino esis sat bela, preske
sunoza, esis nubi ma nedika, me promenis en la ruro e ye 11 kloki me
retroiris a mea hotelo-chambro por spektar sekure la eklipso ye
televiziono. La emiso pri l�eklipso esis tre interesanta. Subite ye cirkum
12 kloki 15 divenis obskura. Komence, me kredis ke esas dika nubo, ma
la obskureso esis tro forta. Me regardis exter mea fenestro, la cielo esis
tam obskura kam lor totala eklipso, t.e. quaze tarda vespero. Enurbe la
lumili lumizesis e super mea kapo esis nubo kun stranja kuprea koloro.
Pro misterioza motivo me angoris, e me mustis lumizar mea chambro e
bone respirar. Lore me standis plu bone, ma me esis tre felica kande la
normala jornolumo retrovenis. Me telefonis a mea matro en sud-Francia
ed informesis, itere kun astono, ke anke ibe esabis eklipso-obskureso.
Plu tarde me saveskis per lekto di ciencala artiklo, ke la obskureso esas
preske sama kam en la zono di toteso til ye 80% de eklipso. Ma la
jurnalaro ne avertis ni ed ofte la artikli di la jurnali pri la venonta eklipso
esis impresanta ma nepreciza e ne tro justa.
En la jurnalo di ta dio, me lektis pose ke la Dalai-Lama rekomendis bone
respirar dum eklipso segun la instruciono dil � tantra �-docisti. Se me nur
lektabus ica artiklo plu frue ! Forsan me evitabus la instanto di angoro.
Pro ke la eklipso rivekis mea anciena intereso pri astronomio, me nun
volas kelkete skribar pri la sun-eklipsi e lia historio.
La maxim anciena eklipso pri qua ni havas atesto eventis ye la 3ma di
mayo 1375 ante Kristo en Ugarit an la marbordo di Siria.
Por explikar tala fenomeno on havis mitologial klarigo. La homi di olim
opinionis ke krimino facesis da fablatra animali. La Egiptiani kredis ke
serpento Apofis atakis suno-deo R�. En Vietnam la atakero esis giganta
rano. Segun la Skandinaviani du kolosa volfi, Sk�ll e Hati, sencese
persequis la suno e la luno. En Chinia onu kredis ke esas desequilibro en
la cielo e tradicionala transmiso raportas ke du Chiniana astronomi Hi ed
Ho esis ocidigita dal imperiestro pro ke li ne previdis sun-eklipso ye la
justa tempo, (ito eventis duamil yari ante nia ero).
La Romana kustumo kriegar por sokursar la suno permanis dum la
Mezepoko e la Eklezio kombatis olu kom pagana superstico. Dum la 5ma
yarcento, santa Maximus di Torino, e du yarcenti pose, santa Elodius,
predikis longatempe kontre ica konduto. Malgre la expliki dal predikeri,
la eklipsi produktigis maxim dementa profetumaji. En 1560, onu anuncas
eklipso eventonta ye la 21ma di agosto. Dicesas ke ol produktos :
22
� granda perturbi di la stati, la ruino di Roma ed universala diluvio �. Lor
la eklipso dil 12ma di agosto 1654 la Parisani su refujis aden keleri, nam
rumoro qua venis de Germania asertis ke ol komencigis la Apokalipso. Un
yarcento pose, okazione dil ringoforma sun-eklipso di 1764, la sacerdoti
imperesis savigar ke la eklipsi predicas nula danjero ed esas : � same
naturala kam la levo o kusho dil suno o di la luno �.
En Francia grava sun-eklipso eventis en 1715, yaro dil morto di rejo
Ludovikus XIV (surnomizita la suna rejo) ed en 1724 totala eklipso
videblesis en Paris. En la 20ma yarcento preske totala eklipso ringoforma
eventis en Paris ye la 17ma di aprilo 1912 e preske totala sun-eklipso ye
99,4% eventis ye la 11ma di agosto 1999 en ica sama urbo. Notinde ke en
1912 la eklipso esis spektebla du dii pos la naufrajo dil giganta navo
TITANIC ed olta di 1999 obskurigis la cielo kelka dii ante terorigiva sismi
en Turkia. Onu preske povas dicar ke la eklipso di 1912 komencigis la
20ma yarcento historial ed olta di 1999 finigis ol. Tala esis mea impreso,
la eklipso di 1999 signizis la fino di epoko.
La eklipsi eventas meznombre ye singla 366ma yaro. 1654 plus 366 esas
2020, onu povas predicar ke probable cirkum ita yaro importanta sun-
eklipso totala esos videbla en Italia ed Hispania kun obskureso di partala
eklipso perceptebla en Francia e Germania, pose eventos ringoforma
eklipso ye la 5ma di novembro 2059 en sudwest-Francia. Itere totala
eklipso en preske la sama zono kam icayare havos loko ye la 3ma di
septembro 2081. Ringoforma eklipso videsos ye la 27ma di februaro 2082
en Portugal, Hispania, sud-Francia, Suisia ed Austria. Tandem esos totala
eklipso ye la 23ma di septembro 2090. 1724 plus 366 esas 2090. Semblas
ke la 21ma yarcento en nia mondo-parto ne indijos eklipsi.
(Artiklo da Jean Martignon publikigita en la n� 5/1999 di LETRO
INTERNACIONA)
NARACO PRI KATAKLISMO
Ye la sundio 26ma di decembro 1999 matine, ye 8 kloki 15 cirkume, me
probis funcionigar la televizionilo di mea matro (me sejornis che elu en
sud-Francia dum la yarfino-festi), nam me intencis kaptar la duesma
televizional kanalo Franca por spektar l�emiso : � Voix Bouddhistes �
(Voci Buddhista) eventonta ye 8 kl. 30. Esis neposibla kaptar la duesma
23
kanalo, nek la unesma, nek la triesma. Me kredis ke subite la
televizionilo di mea matro funcionas male, ma me sucesis kaptar la
kinesma e la sisesma kanali. Regretinde oli esis tote ne-interesiva. Lore
mea matro dicis : - � Forsan esis tempesto en Paris, icanokte esis kelketa
vento hike. �
Ye non kloki, ni askoltis che la radiofono la singlahora informi. Mea matro
esis justa, ma eventis ne nur tempesto en nord-Francia ma tempestego
e mem ciklono qua domajis multa domi ed imobli ed abatis multega
arbori, ed ico esis granda katastrofo por la foresti. Lore mea matro
expresis su ke me esas fortunoza trovesar en sud-Francia e tale evitir
travivar tala kataklismo. Me quik telefonis a konocati e vicini en mea
hemurbo ed omni esis tre chagrenita pro la tre mala nokto quan li
travivabis. Omnube esis domi kun domajita tekti e bela faligita arbori.
Aflikto, tristeso e trauro ye kelka dii ante la ceremonio dil iro en la yaro
2000.
Dum la sequanta dio, t.e. ye la 27ma di decembro, le � mass-media �
informis ni, ke lor la venonta nokto sud-Francia suafoye esos frapita dal
ciklono. Komence me kredis ke esas mala joko di la nord-Franca
meteorologiisti qui esas jaluza pro ke ni esis indulgata da la katastrofo.
Ma la informili insistis ed asertis ke quik kande suflos la vento, ni ne plus
darfos ekirar sub irga pretexto. Vespere, ye cirkum 20 kloki, la vento
komencis suflar e nia katino Pimpinela divenis angoroza, me quietigis el,
ma me timeskis pri Maiza la katino di mea onklino, nam dum voyajo di
elua mastrino a sua seniora filiino, la kompatinda bestio duris esar sola,
nutrata da vicini, da mea matro e da me. Certe, el havis gardeno e varma
hemo en elua dispono, ma me timis ke forsan elu fugabis pro pavoro e
povis ocidesar da falanta arboro. Ye la morga matino, la elektro funcionis
bone e ni povis askoltar la trista informi pri simila katastrofo ad olta di
nord-Francia. Tamen, en la gardeno di mea onklino, opoze a nia domo,
trovesis grand abieto qua pluduris stacar, perdinte nur kelka branchi.
Employati dil urbodomo ja venis a nia quartero por deprenar falinta
branchi e rezidui. Pos la dejuneto, me eniris la gardeno di mea onklino
ed apertis la pordo dil gareyo kelkete tremante e yen quala joyo ! Maiza
adkuris me gaye, me karezis ed igis manjar el dum ke el grondetis
plezure.
En nia mikra angulo, omno esis en ordino : gardeno indulgata, katini
sana, elektro, kalorizo e televizionilo funcionanta bone, ma ne esis sama
altraloke. Esis domi qui perdis multa teguli, e nefora vicini qui ploris pri
24
lia extirpata ed abatita arbori. En nia lando esis cirkume cent mortinta
personi. Onu darfas dicar ke esis quaze � Blitzkrieg �-milito qua frapabus
Francia e trauro-atmosfero extensesis a la tota lando dum plura semani.
Onu obliviis lo, nur dum kelka hori lor la ceremonii dil iro en la yaro 2000.
Til ye la 15ma di januaro cirkume, esis homi qui indijis elektro e kalorizo
e koaktesis vivar quale dum la yaro 1900 vice la yaro 2000. Segun
historiala memoro, tala katastrofo nulatempe eventabis en Francia
antee, e nun onu audacas parolar serioze pri la devastanta rezultaji dil
teplico-efiko. Tamen, stranje, la unesma ciklono havis loko preske
exakte en la zono dil totala sun-eklipso di la pasinta yaro. Ka la anciena
astrologiisti esis tante fola ?
CCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCC
CCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCC
KA LA KONQUESTO DI ANGLIA DAL NORMANDIANI HAVIS KATASTROFATRA
KONSEQUI POR LA LATINIDA LANDI ?
Mea questiono povas astonar la lekteri, nam probable li ne havis ideo pri
ito, ante. Fakte, kande me opinionas tale, me pensis pri la Araba landi
qui sucesis mantenar la literaturala linguo klasika, dum ke la parolata
linguo disdialekteskis ye multa regionala idiomi. Nun, omna instruktita
homi en la Araba mondo savas la komuna linguo, qua talmaniere
permanas e duras esar importanta linguo internaciona.
Me skribis intencite pri la � Araba mondo �, nam dum la komenco dil
XIma yarcento, la kronikisti di olim, aludanta la Latinida landi, skribis pri
la � Romana mondo � e la linguala e kulturala situeso en ica domeno,
lore, tre similesis olta dil �Arabida � landi en la nuna epoko. Certe, ja
existis populala kanti e texti en regionala dialekti, ma ito existas anke
en la Araba landi cadie, tamen la komuna linguo t.e. la Mezepokal Latina
konsideresis interne ed extere kom la oficala linguo dil Romana mondo.
Me kredas ke ica situeso povabus permanar e ke nun la Angla havus
serioza konkurencanto en la moderna Latina linguo parolata en west-
Europa, sud- e mez- Amerika ed anke en regioni di nord-Amerika. Granda
25
parti de Afrika ed Azia uzus ica idiomo cadie. Regretinde, ne eventis
tale, pro quo ?
Me propozas respondo. En 1066, Guglielmus (Guillaume-William) la
Konquestero, duko di Normandia, invadis e konquestis Anglia. Lua
matrala linguo esis nord-Franca dialekto. Il impozis ica idiomo, oficale,
ad Anglia, parte por la administrerio e komplete por la literaturo. Tre
signifikanta esas la fakto ke ni posedas la texto dil Kansono di Roland,
unesma granda verko dil Franca literaturo, danke, se me memoras bone,
Oxfordana muzeo (do, en Anglia).
Ica situeso pluforteskis dum la sequanta yarcento kande Henry II
Plantagenet, rejo di Anglia e spozulo di Alienor di Aquitania, kolektigis e
tradukigis a la Franca importanta mezepokal verki (parolata rakonti
Bretoniana) iniciante talmaniere, brilanta epoko dil Franca literaturo.
Kompreneble, la kontinentala Franci pose sequis ed imitis lia insulana
frati, e la Franca linguo diveneskis autonoma. Konseque ol komencis
uzesar, anke sur la kontinento, en la administrerio. Pos nelonga tempo,
la Hispani e la Portugalani suriris la sama voyo, nam se la Franci audacis
redaktar en lia landala dialekto, ne esis motivo por ne agar simile.
En Italia, qua esabis la centro dil Romana Imperio, komprenende la
Romana ideo e sentimento permanis plu longatempe. Ma kande la Italiani
konstatis ke li esis le sola uzar ankore, omnarelate, la Latina ; dum ke
dividita en multa urbi e regioni, ofte sub stranjera dominaco, li ne plus
havis la posibleso riestablisar l�imperio ; lore anke li komencis skribar en
la populala linguo. La geniozo Dante gloriizis ol ed esis remarkinda
inicianto di la linguo Italiana.
Tale naskis e pose prosperis, izolite, la Latinida idiomi, nun minacata da
la Angla �patuazo� quale la cetera lingui, pro lia divideso.
Ma sen la konquesto di Anglia da Guglielmus la Bastardo (altra nomo dil
konquestero), la situeso povabus divenar tote diferanta e la regioni
Romanal ne koncieskar frue pri lia apartaji linguala e tale mantenar,
kelke modernigita ed adaptita, la prestijoza tradicionala linguo komuna.
(
26
KAROLUS LA GRANDA (742-814) ED ORIENTO
Karolus la Granda esis kronizita kom imperiestro, sucedanto dil Romana
imperiestri, da papo Leo III en 800. Il regnis super granda parto di west-
Europa ed havis ecelanta relati kun Oriento, tateme lua kronikisto
Eginhard skribis ke : � Kun la rejo di Persia Aaron (Harun), di qua
dependis preske tota Oriento, ecepte India, la relati esis tante kordiala
ke ilca plu prizis lua favoro kam la amikeso di omna reji e princi dil
mondo ed il havis egardi ed afablaji nur por ilu. �
Por ristartigar la relati iniciita da lua patro Pepinus, triadek-e-kin yari
ante lore, Karolus irigis en 797, tri senditi al kalifo. Du de li perisis
survoye. La triesma esis Hebreo, segun-nome Isaak ; il sejornis dum quar
yari en Baghdad.
Ne parolesis pri kontratizar irga federuro, ma pri obtenar protektado por
la Orientala Kristani, dominacata dal Mohamedani, e por la pilgrimanti.
Longatempe ante la retroveno da Isaak, Harun-al-Rachid informigis la
patriarko di Yerushalayim (Ierusalem) ke, ne nur il agnoskas la
protektado dal rejo dil Franki super la Kristani di Santa Lando, ma, ke
mem il donacas la Santa Tombo ad il, kom lua propra proprietajo.
La patriarko irigis du monakuli a Roma, qui, ye la predio dil imperiestrala
entronigo, depozis solene, inter la manui di Karolus, la klefi dil Santa
Tombo e la standardo di Yerushalayim, same kam plura reliquii.
Kelka monati pose, Karolus livis Italia. Proxim la Valo di Aosta, il
rajuntesis da Persiano ed Afrikano ; la unesma venis segun impero da
Harun-al-Rachid ed il preiris Isaak. La duesma venis de Fez ; Karolus
negociis kun la emiro la interesti dil Kristani di Afrika. Kom rekompenso
di richa donacaji, Karolus sendigis frumento, oleo e vino, nam il
informesis pri la famino qua esis plago a la lando dil emiro.
Isaak rajuntis Karolus la Granda en Aachen. Il kunportis splendida
donacaji, quale devas esar, inter oli onu trovis la unesma elefanto
probable irgatempe vidita icaloke. Tre versimile, onu desegnis olu por
texar silkajo nomizita � dil Tombo di Karolus la Granda. �
Dum ke il konstruktigis baziliki e monakerii en Yerushalayim, Karolus
mantenis e durigis lua relati kun la kalifo. En 807, Harun-al-Rachid
akompanigis senditi dil patriarko di Yerushalayim da ambasadisto,
27
nomita Abdallah. Inter la stofaji e la parfumi, qui adportesis, la
imperiestro deskovris luxoza tendo, kandelabri de orlaboro-arto e
famoza horlojo qua indikis la kloki per faligar bronza buli sur metala
disko.
(Segun Eginhard, kronikisto di Karolus la Granda � publikigita en la
numero 6/2000 di Letro Internaciona)
NNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNN
NNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNN
LA INDIANA MITOLOGIO E LE � VEDA �
[
Exotere ; Agni esas la Fairo e la deo dil Fairo, esotere lu esas multe plu
kam ito. Lu konsideresas dal orientalisti di Ocidento kom � Veda �-ala
deajo. Esas vera ke le � Veda � konsakras ad il impresanta granda
nombro de himni, precipue la unesma himno di ok ek la dek libri de qui
kompezesas la � Rig-Veda �. Lu ne pleas nur unesmaranga rolo dum omna
importanta ceremonii religial. Onu mantenas lu sorgoze en omna
ortodoxa hemi per pia libacioni ye sakramentala karaktero, onu konfidas
a lu omna objekti quin onu volas destruktar kun egardi. Dum la sakrifiko
lu pleas tre multopla rolo o, prefere, lu pleas omna roli samatempe.
Tale en la sakra texti la flamo, la ofrajo esas ofte nomizita kom la boko
e la lango dil dei. Lu esas la sakrifikajo e samatempe lu protektas la
sakrifiko.
Kande onu konsideras lu sub plu aparta aspekto, lu esas la flamo qua
adportas ofraji a la dei, samatempe kam la advoki e pregi destinata a li.
Kompense il adportas la deala forteso, lumo e joyo en nia homaro. Agni
esas ta a qua adoranto demandas ke lu liberigez (il)(el) de � la sordidajo
di lo mala �. Quale explikas Sri Aurobindo, � ita omno quo esas kulpo,
peko o defekto en la homo, Agni mustas retrosendar ol a la diversa
aspekti dil deala ento por ke ito eliminesez. �
Konseque Agni havas tre importanta plaso en la religio hinduista.
28
Parolante plu precize pri le � Veda � onu devas adjuntar ke la reala
karaktero di le � Veda � povas maxim bone komprenesar per prenar oli
irgaloke e tradukar oli loyale segun lia propra frazi ed imaji.
�Se ni lektas oli quale oli esas, sen falsa tradukuro, ni trovos sakra
poeziajo, sublima e forta en lua vorti ed imaji, quankam kun altra speco
de linguajo ed imaginajo kam olta quan ni nun preferas e prizas,
profunda e subtila en lua psikologiala experienco ed agitata da ecitata
anmo per vizioni e parolado. Prefere askoltez la parolo ipsa di le
� Veda �.
� Standi sur standi naskis, veli super veli vekigas la savo : en la envolvo
dil Matro lu vidas komplete. Li advokis lu, prokurante vasta savo, li
gardas sendorme la vigoro, e la forta urbon li eniris. La populi naskinta
sur la Tero kreskigas dil filiulo di la Blanka Matro la forteso ; oron sur lua
kolo lu havas e granda en parolado lu esas, quaze per la povo di ca mielo-
vino serchero pri abundo lu esas. Lu esas quale agreabla e dezirinda
lakto, lu esas neakompanata kozo ed esas kun le du qui esas kompani ed
esas quaze ardoro qua esas la ventro di abundo e lu esas nevinkebla
vinkero di multi. Pleez, Ho Radio, e manifestez tu ipsa. � (Rig-Veda V.
19)
Od itere en la sucedanta himno, -
� Ita flami di tu, la deajo forta, qui ne movas ed augmentesas ed esas
potenta, desligas la enemikeso e maligna deshonesteso di ta qua havas
altra lego. Ho fairo deala, tun ni selektis kom nia sacerdoto e kom
moyeno por realigar nia forteso ed en la sakrifiki adportante la nutrivi di
tua plezuro, tun per tua sakra nomo ni advokas� Ho deo di la perfekta
labori, �utinam� ni esez por la feliceso, por la vereso, festanta kun la
radii, festanta kun la heroi �.
E tandem ni prenez la tomo dil triesma himno sequanta expresita per la
ordinara simboli dil sakrifiko, -
� Kom la � Manu � tun ni pozas en tua plaso, kom la � Manu � tun ni
acendas Ho Fairo deala, Ho Angiras, kom la � Manu � tu sakrifikas a la
dei por ta qua pregas la deaji. Ho Fairo deala, komplezanta, tu esas
brulanta en la homa ento e la kulieregi iras a tu sencese� Tun, omna
dei, kun unika plezuro en tu, igis lia anuncanto, e per servar tu, Ho
profeto, la homi adoras la deo en la sakrifiki. La mortivi adorez la deala
Fairo per sakrifiki a la deaji. Tua acendita flami irez adfore, Ho
Lumizanto. Sidez sur la sidilo dil Vereso, sidez sur la sidilo dil paco �.
29
Irga interpreton ni selektis por vivigar ica imaji, esas mistika, simbolatra
poemo e dico, ito esas la autentika � Veda �.
(
MMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMM
MMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMM
PLATON
Platon naskis en potenta aristokrata familio, en 428 a.K. cirkume, lor la
unesma yari dil Peloponeso-milito en Athina � ecepte ke ico eventabus
en Egina. Kom yuna viro, il destinis su a politikala kariero, ma la tiraneso
di le Triadek, impozata ad Athina ye la fino dil Peloponeso-milito, same
kam la proceso kontre Sokrates chanjigis lua inklineso.
Quankam Platon divenis famoza kom pensero por la generacioni vivanta
pos ilu, il ipsa opinionas ke lua precipua realigajo esas la kreado (en 387
a.K. cirkume) e la direkto dil Akademio, t.e. filozofiala e ciencala skolo,
di qua la nomo venas de la gardeni di Akademos ube ol establisesis. En
ica loko efektigesis la chefa kozo dil granda progresi pri matematiko dum
la IVma yarcento a.K. precipue pri geometrio.
La skriburi di Platon prizentesas sub formo di dialogi plubeligita per
agreabla e dramatatra ceni ; ica dialogi povas lektesar quale teatraji.
Platon, qua nulatempe aparas personale, intervenigas historiala personi,
tale Sokrates � qua esas nekontesteble la filozofo qua influis il admaxime
-, Parmenides o Timeos. Tamen, esas ofte desfacila savar en quala
proporciono ica filozofi expresas lia propra penso od olta da Platon.
Se esas desfacila, e mem neposibla, rezumar la filozofio da Platon, on
povas tamen saliigar kelka precipua temi. Oli traktesas � min o plu
profunde � en � la Republiko � ofte konsiderata kom la maxim importanta
verko dal filozofo.
Tale, en la libro VII, Platon rakontas la mito dil Kaverno. Homi vivas en
kaverno, kun dorso opozita a l�enireyo de-ube la sunala lumo venas. Li
kredas ke la ombri dil objekti jacanta extere, esas la realeso. Ica alegorio
esas intencita montrar ke la homala stando limitizas la percepto dil
realeso (la Idei reprezentita per la objekti extere dil kaverno) ye la
fenomeni (la ombri). Platon opinionas ke omna savo esas rimemoro,
tandem pos livir la chanjema mondo dil fenomeni, la anmo retrovenas a
la stabila mondo dil Idei a qua ol apartenas. Talmaniere la filozofio
posibligas, mediace dal dialektiko, transirar de la sentebla mondo dil
30
percepti a la intelektebla mondo dil Idei, por fine atingar la prima
principo dil universo nome la ideo di lo Bona.
Parto di � la Republiko � konsakresas a politiko. Platon deskriptas en ol
la ideala civito. La filozofo komence dividas la habitantaro segun tri
kategorii : la mestieristi o rurani, la militisti e la judiciisti. En ica kadro,
la autoritato mustas donesar a filozofa judiciisti sen sucii pekunial e
konseque apta, danke lia etikala ed intelektala kapablesi, acesar l�Ideo
di lo Bona. Tala guidisti povus nur, segun Platon, laborar por lo bona di
la komunajo prefere kam por l�avantajo di aparta interesti.
(
OOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOO
OOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOO
OOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOO
NOVA TURKIA
[
Me esas Hebreino veninta de Germania e di qua la familio fugis la
persekuti nazista dum 1939. Depos ica tempo, me lojis maxim ofte en
New York, e nun me dividas mea tempo inter New York, Paris e Tel Aviv,
ma me prizas anke voyajar ad altra loki e sejornas ibe. Me retrovenas sat
ofte (por kurta sejorni) a mea naskolando, precipue en Berlin. Kun
agreabla surprizo, me konstatas ke Germania divenas sempre plu bunta
e kosmopolita lando. Lo esas perfekta kontreajo a la tempo di mea
yunevo, kande la Germani mustis esar omna blond Aryani kun blua okuli
(me ipsa esis nigraharoza kun kastanea okuli). Existis nula toleremeso e
nur fanatikeso. La cadiala Germani divenas tre tolerema e mondo-
apertita ; ed ico esas joyigiva fakto.
Altralatere pro hedonismo e debocho, la Germani esas mortanta populo,
nam li ne plus genitas gefilii, konseque li koaktesas venigar enmigranti a
sua lando por garantior la pensioni dil retretonta homi. La rezulto esas
ke Germania transformesas ed evolucionas videble e rapide. Esas sempre
plu multa stranjeri ibe, ma inter li, la maxim nombroza ed egardinda
esas la Turki. Ja depos la yari 1960ma, la Turki arivas amasale a
Germania e li divenas singladie kreskanta parto del habitantaro di
31
Germania. Se Germania bezonas ripopulizesar per nova, fresha e yuna
sango, la Turki bezonas ekmigrar, nam exemple en Istanbul 30% de la
yunaro konsistas ek chomeri. En tala mizeroza viv-kondicioni, departar
ad altra, plu richa e perspektivoza lando esas absoluta vivala neceseso.
Pro lua desaparanta aborijena lojantaro, Germania esas ideala lando por
aceptar sempre plu multa Turki ed ofror a li laboro e nova patrio.
Singlayare, kun granda plezuro, kande me vizitas German urbi, me audas
sempre plu ofte la belega soni dil Turka idiomo, qua nun trovas altra
hemo sur Germana sulo. Pokope Germania divenas e divenos� Nova
Turkia !
La Turki esas inteligenta e vigoroza populo kun forta identeso. En pasinta
tempi ica populo konquestis vasta imperio, nam lu esas segun-nature
konquestema populo ed inklinat a koloniigo. Granda parti de Azia esis
Turkigita dum recenta yarcenti. Ma la konquesto ne suficas ed on mustas
populizar la konquestita lando ed asimilar la dominacata populo. Iton la
Turki savas sat bone efektigar, nome Anatolia (nuna Turkia) esis antee
Bizancana provinco populizita per Greki, nunepoke la lojantaro esas
absolute Turka.
Hodie, inteligenta populo ne plus bezonas militi e konquesti por
koloniigar nova landi, e la Turki intelektas ico tre klare. Pro lia kreskanta
nombro en Germania, on darfas supozar, ke li intencas igar ica lando
kom nova hemo por lia samgentani. Yen quale me konceptas l�afero.
Unesme la Turki postulos la docado di la Turka por lia gefilii en la skoli
apud la ankore necesa Germana linguo. Pose, li kreos privata Turka skoli
e gimnazii ube onu docos amba idiomi. Per sempre kreskanta nombro,
danke nova arivinti e forta demografio e per la oficala obteno dil
Germana nacionaleso, li eniros la municipal konsilantaro e diversa
administrerii. Li postulos, lore, bilingueso e la Turka kom duesma oficala
linguo. Sempre plu grandanombra divenos tatempe la revui, jurnali,
televizional kanali ed interretaji Turke-parolanta en Germania. Pose, la
stradinomi divenos bilingua ed on agos propagando tre favoroza ad
islamo ed a islam-konverto. La Turka yunuli spozeskos kun Germana
yunini qui divenos Mohamedana e Turka segun orientala kustumi e legi.
Tatempe la Germani divenos minoritato en Nova Turkia e mustos sive
Turkeskar sive departar� Ye la fino dil proceso, nova Turka lando
staceskos en Meza Europa, same kam olim Sud-Amerika divenis Nova
Hispania e Nord Amerika Nova Anglia etp.
32
Certe la situeso povas ankore modifikesar, ma logikoze segun la
evoluciono eventanta nun, tale devus esar.
Tamaniere, la rasala folaji dil IIIma Imperio desaparos porsempre e ne
plus povos rinaskar sur Nova Turka sulo.
(
Letro Internaciona)
2222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222
2222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222
2222222222222222222222222222222222222222222
MORTAL KOMBAT(O) � KONQUEST(O)
Me rezolvis skribar pri la filmo � Mortal Kombat(o) � Konquest(o) � pro
ke ica titulo esas preske perfekta Ido. Malgre la absenteso di la dezinenco
�o. Fakte, me tre dubitas ka la autori di ta filmo esas Idisti. Li selektis
tala titulo ed ortografio pro ke la radiki esas maxim facile komprenebla
internacione, ed ico semblas a me esar bona pruvo pri la universala
karaktero di nia idiomo. Adoptita neutra mondolinguo esus probable tre
simila ad Ido, se ne Ido ipsa. La citita filmo esas globalista, t.e. ke ol
aludas unionita mondo sur la fundamenti dil Usana e Chiniana kulturi. Ol
ne indijas celita rasismo, nam en � rejio dil Tero � quale onu nomizas nia
globo, onu vidas nur aryana blanki e flava Aziani, sen irga menciono pri
altra populi. Anke onu questionas su ofte ka la montrita mondoparto esas
Chinianigita Usa od Usanigita Chinia.
Pro ke la dicita � Mortal Kombat(o) � esas kombato inter la diabli e la
forci di lo mala kontre la � rejio dil Tero �, onu ne evitas parolar pri
religio. La religio di ca mondo semblas esar ulaspeca Buddhismo mixita
kun pagana elementi. Onu vidas kelkaloke Buddhista monakuli ed ico
supozigas da me ke la Buddhismo ne nur spontane konceptesas kom la
mondoreligio, ma anke ke ol povus tote bone fitar kun Ido.
Se on volas pritraktar la filmo ipsa, ol esas tedanta filmacho, � navet �
(napo) quale onu dicas en mea patuazo (pro ke la napo supozesas esar
sensapora legumo). La cenaro esas lamentinda e la spektakli pri
kombatal arti segun-mani�re dil pasinta Bruce Lee esas prefere ridinda.
Do, me nule konsilas a mea samideani spektar tala hororiganta
33
plorindajo, ma por ni Idisti la titulo esas interesiva. Malgre omno, me ne
regretas l�esforco quan me facis por saveskar la kontenajo dil filmacho.
Valoras la peno informar su pri la kozi qui pensigas pri l�Idolinguo.
(
Letro Internaciona)
CCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCC
CCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCC
CCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCC
MONDOFINO DIL IMPERIO ROMANA
[
34
LAUDO PRI ROMA
� Askoltez, rejino tante bela di mondo qua esas tua, ho Roma, admisita
en la nombro dil astri ! Askoltez, matro di la homi, matro dil dei. Tua
templi pluproximigas ni del cielo. Tun ni prikantas, tun ni prikantos tam
longatempe kam ico a la Destino plezos. Tun povas nula vivanto obliviar.
Prefere sepultar la suno en despura oblivio kam lasar de nia kordio
eskapar la homajo quan ni devas facar a tu, pro ke en omna loki ube lua
radii havas atingo-povo, tu agas tua bonfaci, til la frontieri ube la Oceano
klemas la tero per lua ondi. Phoebus (1) en lua orbito rulas por tu. Che
tu levas su, che tu kushas su, lua kurkavali. La ardoranta sabli di Libia
ne plutardigis tua marchado adavane. Protektata per lua glacio, la Ursino
ne retropulsis tu. Tam fore kam la vivanta naturo extensesas, de polo a
la altra polo, tam fore extensesis tua valoro. A la maxim diversa genti tu
donis unika patrio. Oli rezistis kontre tu, ed oli ganis granda avantaji
dominacesar da tu. Per ofrar a la desvinkinti la dispartigo di tua propra
legi, tu igis la mondo divenar globala urbo. Tua yusta militi ne havis kom
konsequo aroganta paco. Certe tu regnas, ma tu meritas lo, mem plu
multe kam tu kredas. Tua prodaji superesas omna altra prodaji. Se on
volus nombrizar la trofei qui esas di tua glorio la monumenti, lore esus
plu facila kontar la steli. Elevez la lauro sur tua fronto, lua fresha foliaro
riyunigos, ho Roma, tua sakra hararo. �Utinam� la ora krono di tua kasko
lansez radii, utinam neextingebla fairo spricez ek la ora UMBO di tua
shildo. Totala oblivio mustas efacar desfortunoza epizodo (2). Klozez la
plago per la desestimo. La desfeliceso preparis a tu granda sucesi e la
lumo dil Kushanta suno predicas olta di la Levanta suno. To quo ne povas
submersesar riacensas per plufortigita impetuo. Kande ol esas inklinata
la torcho riforteskas. Kurvigita sur la sulo, tu deziras tante plu forte la
cielo. Propagez tua legi qui travivos la sucedo dil yarcenti. Unika ento,
ne timez la fatala cizelo quankam tu evas 1168 yari. La futura tempi ne
establisas limiti a tu. Tam longatempe kam la Terala globo permanos,
tam longatempe kam la cielo suportos astri, tu vivos. To quo destruktas
la cetera imperii plufermigas la tua. Dil rinasko la lego esas cherpar
forteso en la desfortuno. �
35
(1) Phoebus : Mitala figuro qua reprezentas la suno.
(2) La defortunoza epizodo esis la kapto e spoliado di Roma da Alarik,
rejo dil Goti.
[
Internaciona)
ZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZ
ZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZ
ZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZ
LA CIENCO E LA ARTO DI RESPIRADO
En Ocidento la respirado-exercado esas konsiderata nur kom adjuntajo a
korpala exercado. Tamen, en Oriento la respirado-exercado esas
konsiderata samatempe kom arto ed anke cienco, ed esas multe plu
komplikita kam la simpla, nekoncianta proceso di aspirado expirado quan
on facas dum dormo e vigilo. Existas multa traktati pri ca temo ambe de
Chinia ed India, e plura avantaji atribuesis ad ica respirado-exercadi �
korpala, mentala, spiritala.
Sendubite existas proxima relato inter respirado e mentala standi,
exemple kande on iraceskas, ecitesas od agitesas, lore on plu rapide
respiras. En profunda koncentrado onu respiras plu lente � preske
nepercepteble ; ed en la profundega koncentrado on preske cesas
respirar, adminime dum kelka instanti, kompreneble.
En omna Orientala sistemi pri respiro-exercado, on esas atencoza pri la
plena e kompleta expirado quan naturale sequas plena e kontrolata
respirado. Orientani anke enduktis ritmoza metodo e tekniko en lia
36
respirado-sistemi, e dum plura yarmili la praktikanti di ca sistemi multe
profitis de oli.
Meznombra Ocidentani ne havas tanta tempo por devotar su a komplikita
e kelkafoye desfacila respirado-exercadi ; samatempe li ne inklinesas a
tal aero-mistiko quale la Orientani. Tamen Capt. (Kapitano) W.P.
Knowles di London qua dum 30 yari docis plu kam 100.000 homi por
utiligar lia pulmoni plu efikive, aparte kalmigis la dolori di multa personi
qui sufris pri astmo e bronkito. Capt. Knowles recevis plu kam mil letri
da sufranti, exemple mediko qua skribis : � Lo esas la unesma foyo dum
sep yari kande me trapasis la vintro sen irga atako di bronkito. Danko a
vua exerci. �
Ma quo esas pri la reziduo di co ? Ka ni ne respiras suficante bone ? Segun
Capt. Knowles vu probable uzas nur un sisimo di vua totala pulmono-
kapaceso. Probez ica experimento : Frunsez vua labii e suflez omna aero
ek vua pulmoni, lente ma komplete. Tre rare dum la dio, on havas
l�okaziono tale vakuigar la pulmoni. Pro to sempre ranca aero lasesas en
nia pulmoni.
ZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZ
ZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZ
ZZZZZZZZ
MISKOMPRENATA COUTURAT
Me sempre opinionis, ke esas stranja fakto, la aserto da Couturat pri
darfar diskutar senfine relate la konstanta perfektigo di nia linguo. Ma
ica aserto esis mutilita ed exter lua kuntexto. Yen la verajo cherpita ek
la libro : �
publikigita che la � Universitatsdruckerei, Werner u. Winter, G.m.b.H.,
Frankfurt am Main �.
Ye la pagino 15, ni povas lektar :
� Kad ni volas itere quik fushar nia laboro, ripozar omno en questiono e
dronesar en kaoso ? Se yes, ico signifikos simple la dissolvo e la morto di
nia linguo, nam nulu plus volos praktikar ol, docar ol e propagar ol. Qua
motivin on alegas ? Nia deklari e devizi ? Li valoris precipue en la
37
komenco, en la tempo en qua ni establisis e formacis nia linguo, por
definar nia metodo opozita a la dogmatismo di l�Esperantisti, ma li ne
signifikas ke ni devas sencese ridiskutar omna punti e quaze rifacar nia
linguo. � � Me ja dicis, ke la ciencala diskutado ne esas senfina diskuto�
On timas similesar la Esperantisti ; on devus plu juste timar furnisar a li
bona argumenti. Or la sola bona argumento, quan li havas kontre Ido,
esas la fixeso (adminime oficala e semblanta) di la linguo, opozata a la
� konstanta variado � di Ido. Kande ni havos linguo vere stabila, li perdos
sua lasta motivo di rezisto, e li esos vinkita (la chefi adminime) ; dum ke
la trupi venos ad ni. Ton ja dicis tre forte e tre juste PEUS en la bonega
artiklo : Libera diskutado ma anke severa diciplino� �
� On ne alegez, ke ni povas diskutar novaji e durar l�anciena formi. Co
esas praktike neposibla : l�experienco montras, ke kande ula formo
propozesas, quik ula samideani hastas uzar ol sen vartar la decido nek
mem la diskuto, qua forsan montros lua neoportuneso� Fine ni devas
konsiderar, ke ni esas nur mikra nombro qua ne kontenas omna
kompetentesi ; kande nia nombro esos multe plu granda, lore ni havos
nova e plu multa kompetenti, e ni povos ridiskutar ula punti. Ma, pro
rekrutar ta nova adheri necesa, ni devas facar propagado, qua postulas
stabileso. E ni rekrutos plu multa adheri, mem en la ciencala mondo, per
la stabileso kam per senfina diskutado. �
L. de Beaufront adjuntas : � Ta konsili esas quaze le lasta, quin il donis
al Idistaro. Li ya (kun altra konsideri) formacis l�unesma apendico di la
cirkulero 39-ma, sendita ye la 17-ma di junio 1914 al Akademiani. �
Plu fore de Beaufront indikas : � Por montrar ke lua opiniono ne variis,
il indikis l�artikli : Pri nia metodo (Progreso II, 579) ; Diletantismo (IV,
193) ; L�uneso necesa (IV,6) ; Libera diskuto (IV, 133) ; e precipue lua
letro al Komitato, 7 aprilo 1912 e la letro de januaro 1913 (cirkul. 30 bis)
� La supera konsili ja aparis kun altri en � Mondo � junio 1920 pag. 68. �
Quale on povas vidar la homi qui su apogas sur Couturat pos postular
senfina diskuti e reformi uzas falsa argumenti. Couturat ne esis la
� reformemo � quan on volis kredigar a ni. La homi postulanta reformi e
chanji di la linguo ignoris, tote evidente, la vera rekomendi da Couturat.
(
Internaciona)
38
KA LA SUNO FUTURE LEVESOS WESTE ?
La Greka historiero Herodotos (Vma yarcento a.K.) qua raportis
seriozamente e skrupulozamente to quon la sacerdoti di Thebes, Egiptia,
qui esis tre minucioza arkivisti, dicis a lu, skribis pri la historio di Egiptia :
� La Egiptiani demonstris ke esabis triacent-e-quaradek-e-un (341)
generacioni homal depos lia unesma rejo til la lastega, nome la sacerdoto
di Hefaistos. Or triacent generacioni korespondas a dekamil yari ; t.e ;
cent yari por tri generacioni. Do, por la quaradek-e-un yari qui
adjuntesas a le triacent, oportas kontar ultre lo, mil-e-triacent-e-
quaradek (1340) yari. Lo esas entote dek-e-un-mil-e-triacent-e-quaradek
(11.340) yari. La Egiptiani deklaris ke, dum ica tota periodo, nula deo
vestizabis su per homala formo por regnar lia lando. Li dicis, pluse, ke,
dum la sucedo di ca dek-e-un-mil-e-triacent-e-quaradek (11.340) yari, la
suno deviacis quarfoye de sua kustumala kurado ; ke lu levesis ibe ube
lu nunepoke su kushas e ke lu su kushis ibe ube lu nunatempe su levas ;
ma ico produktabis nula perturbi en Egiptia, nek koncernante la fluvii e
la rekoltaji, nek koncernante la maladeso e la morto. �
Quale on povas lektar la suno inversigis quarfoye sua kurado dum periodo
de 11.340 yari sen ke ico efektigez katastrofi o kataklismi sur la Tero.
Multa interesati, pri ca fakto e ca eventi, konjektas ke la maxim recenta
sun-inversigo eventis lor la fugo dil Hebrei de Egiptia (ye 1500 a.K.
cirkume). Se on kontas bone (quarfoye dum 11.340 yari) la proxima
kurado-inversigo dil suno devus eventor tre balde. Ka ni travivos, en
forsan proxima futuro, la sunlevo weste, vice este, e la sunkusho este
vice weste, quale eventas nun ? Ico esus astonanta ed interesanta
spektaklo.
(
CCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCC
CCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCC
LA LEGENDO PRI LE NIBELUNGEN
Omno komencis uladie kande Loki, deajo dil fairo, Hoenir e lua fratulo
Odin promenadis en la � Midgard �, t.e. la mondo dil homi. Vidante bela
lutro Loki ocidis lu per stono e pose la tri dei forportis lu aden la rezideyo
di magiisto, Hreidmar, a qua li demandis divenor lua gasti. La magiisto,
lore, koncieskis ke la lutro ne esis altra persono kam lua filiulo, Otter.
Furioza, Hreidmar ed ilua du altra filiuli, Fafnir e Regin, enkarcerigis la
39
dei, li postulis kom indemno tam multa oro kam olta quan on povis
extensar sur la felo di la lutro. Ma ica felo esis magiala ed extensesis
senlimite. Dum ke Odin e Hoenir restis kom gajo-homi, Loki esis komisita
por trovar oro. Il decensis alonge grandega labirinto e kaptis la nanulo
Andvari, la maxim richa ek omni qui vivas subtere. Minacita la nanulo
abandonis lua trezoro ma sorcis magiala ringo qua esis parto di ol : future
irgu qua surhavos ica ringo perisos.
Loki retrovenis kun la trezoro e transmisis ol a Hreidmar, tamen dum
informar lu pri la sorco asociita kun ol. Fakte, poka tempo pose,
Hreidmar ocidesis da lua propra filiulo, Fafnir, qua kaptis la trezoro.
Perversigita per la ringo di Andvari, Fafnir alteris su a drako por protektar
lua trezoro. Il havis, fakte, multa laboro e grandanombra herouli perisis
dum probar arachar ol de lu.
La tempo pasis ma Regin, fratulo di Fafnir, ne obliviis la trahizo da lua
familiano qua privacis ilu de la trezoro. Pos divenir orforjisto dil rejala
familio di Dania, Regin anke divenis docisto dil yuna Siegfried quan il
armizis per la marveloza espado di la patro di ilta, nome Siegmund.
Konseque, la ruzoza Siegfried afrontis Fafnir, ocidis lu e tale heredis la
trezoro e la sajeso dil drako, apta parolar al uceli. Cetere, danke ica
doturo Siegfried saveskis ke Regin intencis mortigar lu suafoye : il ocidis
lu, ante ke il povabus agar, e lu konservis la trezoro inkluzite la ringo.
Plu tarde, Siegfried liberigis la Valkiro Br�nhild per ruptar la fairala cirklo
qua cirkondis ed enkarcerigis el. La heroulo divenis, lore, amoroza di la
Valkiro e kom atesto di ca amoro, ilu livris ad elu ilua ringo. Il obliviabis
tro rapide la sorco asociita kun olu�
Dum un de lua voyaji, Siegfried renkontris la rejino di le Nibelungen,
Krimhild, quan on timis pro elua povi magial : el venenagis la heroulo
per mielaquo, ed obliviante lua amoro por Br�nhild il spozigis la filiino
di Krimhild, Gudrun. La Valkiro, komplete furioza e sorcita per la ringo,
spozigis Gunnar, la fratulo di Gudrun kun qua el projetis la morto di
Siegfried.
La heroulo mortigesis, e Br�nhild dronesanta en chagreno e remorso,
suocidis por enterigesar apud il�
Tale finas la maxim famoza de le nordala � saga �.
(
Letro Internaciona)
40
KAD ON POVAS VOYAJAR TRA LA TEMPO ?
Ica questiono semblas unesmavide tote stulta, nam ni kredas e.g. ke ne
esas posibla retroirar a pasinta epoko. Ma nia cienco esas ankore tre yuna
e to quo eventas povas kelkafoye esar astoniva. Dum aproxime 1925,
yuna studento Franca en Paris, qua promenis en la gardeno di
Luxembourg, renkontris afabla viro esanta same muzikema kam il, e qua
invitis lu venar a sua hemo dum la venonta sundio ; ibe lua familiani
pleos per diversa muzikili. Lor la dicita dio, la yunulo aceptesis en
ekmoda chambro ube homi vestizita quale dum la frua XIXma yarcento
esis tre afabla ad il e pleis kun lu klasika muziko. Pos adiir la homi ed
ekirir la chambro, il konstatis ke il perdabis sua klefo che lua hosti ; il
do retrovenis, ma esis nulu qua respondis. Pos informir la policani en la
skopo retroirar aden ca chambro e trovar sua klefo, il saveskis ke la
koncernata domo ne plus lojesis e ke la personi pri qui il parolis vivabis
en 1840 cirkume. Komence, on kredis ke la studento esis jokachero o
dementulo, ma pos trovir lua klefo en la chambro klozita depos multa
yardeki, on egardis seriozamente lua raporto. La afero divenis tre
famoza en la jurnali di ta epoko e la granda fizikisto Einstein deklaris ke
� forsan esas eskaleri-gradi en la tempo e ke la yuna viro eroris pri un
eskalero-grado kande il suriris ol �. Plu bona explikon, til nun, onu ne
havis.
Multe plu stranja fakto mem esas la raporto da Latina kronikisti qui
skribas pri viro ofrinta glaso, qua ne povis ruptesar ne esis ek vitro e
povis modifikesar relate lua formo, ad imperiestro Nero. Questionita e
tormentita pro ica objekto, il respondis ante mortigesar, ke il venas de
tre fora epoko futura kande la Imperio Romana ne plus existos depos
longa tempo. La policani tote ne trovis traci di lua origino ed on nur
saveskis ke il aparabis subite en Roma. Malgre la mala fino, ico povas
revigar� Posible la homi dil futuro esas ja inter ni e ni frequentas li sen
savar lo.
(
INTERNACIONA)
41
VOYAJO A KRETA
Dum la lundio 23ma di septembro 2002, me arrivis a la Franca aerportuo
di Roissy cirkum Paris. Ibe me trovis rapidamente mea voyajo-kompani,
qui esis preske omna, membri di mea laboreyo-administrerio, nam ica
voyajo organizesis po chipa preco da mea samprofesionani. Ni vartis dum
longa tempo nia aviacilo, qua kelke tardesis (quale ofte por avioni). Pos
desfacila departo, ni ne havis tranquila aviacado nam en la proximeso di
Macedonia ni subisis � aerala petulaji � tre forta, ma fine ni atingis la
aerportuo di arivo en Iraklio, chefurbo di Kreta, lor la vespero kande ja
nokteskis. Pose ni eniris interurba autobuso, olqua duktis ni a nia hotelo
� Alexandros � jacanta en l�urbeto Georgopolis, ube ni arivis ye 23 kloki.
Quankam ni arivis tarde, ni povis repastar e ni vizitis kelke la cirkumajo
dil hotelo ante irar a lito. Me sucesis telefonar a mea familiani e pagar
mea kurtatempe durinta advoko telefonal po moneto-peco di 50
cent(imi) en nia nova pekunio komuna.
Dum la sequanta dio, 24ma di septembro � Me enskribigis me dal vakanco-
klubo, qua jeras la hotelo, por exkursi per interurba autobusi dum la
semano di mea sejorno. La unesma exkurso komencis lor la posdimezo di
ca dio ipsa. Nia autobuso duktis ni al urbo Khania (pronuncez la �kh quale
la Hispana jota o la Germana ach-laut). Ante atingar Khania, ni vizitis
monakerio ortodoxista, qua tamen ne esis en pura ortodoxista stilo, nam
la Veneziani okupis l�insulo Kreta dum quar yarcenti (del XIIIma yarcento
til fino dil XVIIma yarcento) e li influis forte la lokala arkitekturo ed arto.
La pregeyo ipsa dil monakerio esis tre bela e pure Greka-ortodoxista,
nam esis belega ikoni e splendida �ikonostasio� (loko ornita per ikoni,
dop qua la sacerdoto izolesas por la kulto). Nia guidistino, nomata
Ariadne quale la heroino Kretana di la legendo pri la Minotauro, explikis
a ni abundante per tro multa detali (quale pos elu nia omna guidisti) la
historio e la apartaji di ca monakerio e dil ortodoxista religio, talmente
ke me memoras nur poke la explikaji. Plu tarde ni vizitis, nefore, loko
superpendanta la maro e qua aspektis quale tranquila gardeno, ube
enterigesis la granda Greka viro politikal Eleftherios Venizelos (1864-
1936) naskinta en Khania e qua pleis importanta rolo en la politiko Greka
dum la komenco dil XXma yarcento. Pose l�autobuso arivis en Khania e
la guidistino vidigis da ni marveloza e charmiva stradeti di qui la domi
konstruktesis precipue dum la Veneziana epoko. Fine ni havis libera
tempo por vizitar la merkato-halo qua havis etoso tipalmente
mediteraneal ed ube multa vari lokal : legumi, frukti, kuki, saponi e
maxim diversa mestieraji, kelkafoye tre bunta e spicizita e qui ne esas
42
trovebla en West- o Mez-Europa, expozesis. Fininte la vizito che la halo
ante itere sidar en la turismala vehilo por retrovenar al hotelo, me vizitis
ortodoxista kirko ube la popo celebris deala servo. On kantis tradicionala
kantiki sen irga akompano da muzikilo. La kirko ipsa ne tre dessimilesis
Romana-katolika kirki ecepte la prezenteso dil ikonostasio. En la hotelo,
me havis l�okaziono gustar lokala frukti, precipue oranji e vitberi, qui
esis delicoza e tre saporoza, extreme dominacante per lia qualeso le
sama, quin ni gustas en nia nordala landi.
Dum merkurdio 25ma di septembro � Me exkursis tra Kretana vilaji. Nia
guidisto, viro cafoye, savigis ni en l�autobuso ke esas mult olivieri en
Kreta. Omna rurala posedanti havas olivieri qui esas la richeso dil insulo,
nam l�olivi di Kreta e lia oleo esas le maxim bona en la mondo. En
l�unesma vilajo ube ni haltis, il vizitigis da ni tre mikra ortodoxista kirko
rural (semblas ke oli esas same mikra en omna vilaji, probable ye l'imito
dil anciena pagana templi Greka). Ni vidis itere belisima (belega) ikoni
ed ikonostasio. Pose ni trairis altra vilajo nomita Argiopolis (ico signifikas
Arjenturbo), olqua havas multa restaji del Veneziana epoko. Olim, dum
l�Antiqua Epoko, l�urbeto nomesis Lappa ed en 1930, cirkume, on trovis
ibe restaji di Termi evanta de la Romana periodo. Nia Greka
akompananto parolis anke a ni pri la historio di Kreta, pri lua tre alta
civilizuro en tempi prehistorial. Segun il, e multa kulturoza Greki, la
erupto di la volkano dil insulo Santorini (ye 1500 a.K. cirkume) produktis
terorigiva bruiso qua audesis til Egiptia e destruktis la Kretana civilizuro
per kataklismo, tale naskigante la mito pri Atlantida.
Promenante en la vilajo, plu tarde, me vidis unesmafoye dum mea vivo,
popo enstrade. Il havis longa hararo, esis tote nigre vestizita ed esis
ankore tre yuna ed aspektanta bele.
Lor la dimezo-repasto ni manjis en restorerio vilajal. Tre rustika, ma
tamen sat komfortoza. La nutrivi esis saporoza e reprezentis bone la
lokala koquarto rural. Dum la posdimezo, la guidisto vizitigis da ni
famoza domo di anciena familio richa qua rezistis heroale kontre la Turki
dum la Turka okupado di Kretia (1669-1898). Ica habiteyo transformesis
a muzeo ed on montris a ni la utensili e la kostumi dil omnadia vivo.
Regretinde, pro la mikreso dil domo e la tro grandanombra asistanti, esis
tro varma en ol e ni sudorifis per granda guti.
Jovdie, ye la 26ma di septembro � Nulo previdesis por me e me repozis
en la hotelo. Me promenis tamen en l�urbeto e kompris jurnali, inter li
la interesiva Germanlingua jurnalo di Grekia � Die Athener Zeitung � (La
43
jurnalo di Athina) qua savigas tre valoroza informi, omnadomene, pri
Grekia.
Venerdie, ye la 27ma di septembro � Me exkursis a la arkeologiala ruini
dil palaco di Knosos. Lo esis tre bela jorno kun tre bela blua cielo sunoza,
ma sen tro forta varmeso. La tre bone organizita vizito di la agri kun ruini
arkeologial esis tre interesanta. Esis anke turista grupi di multa nacioni
Europan ed on audis precipue la soni dil Italiana, Germana, Nederlandana
ed Angla lingui, e mem, me kredas, di la Polona. Nia guidistino esis
muliero kun nigra hari, qua aspektis quale sud-Europanino tipala. En sud-
Francia esas anke personi qui aspektas tale e me ne esis eklandigita. El
parolis ecelante la Franca e raportis a ni tre seriozamente e tre komplete
pri la arkeologiala exkavi facita dal arkeologiisto Angla, sir Arthur John
Evans (1851-1941) e lua trovaji. La insulo, anke el dicis a ni, konocis
altisima nivelo civilizal lor la bronzo-epoko (ye 2000 a.K., cirkume) e plu
tarde dum la palaco-periodo til 1500-1350 ante nia ero. Por la richa
Kretani existis ja individuala balno-kuvi ed ico existos itere erste dum la
18ma yarcento en Europa. La stradi esis neta kun bona sistemo di
kanalizuro. La populo di Kreta esis extreme religiema ed esis nek Indo-
Europana nek Semida. Til nun, onu ne savas lua origino.
Ye dimezo l�interurba autobuso duktis ni ad Iraklio, chefurbo di Kreta,
relative moderna e prosperoza urbo. Me dejunis en restorerio kun
samlandani di sudwest-Francia, regiono quan me konocas sat bone. Li
aludis pri la multa Europani qui kompras rezideyi, liaregione, precipue
Angli, e qui prizas vivar en ica loki. La Angli qui habitas en la regiono
Perigordia (sudwest-Franca provinco, dum la Mezepoko ol esis posedajo
dil reji di Anglia) dicas ke ol tre similesas sud-Anglia ma kun plu sunoza
klimato. Pos la repasto, ni vizitis la belega muzeo di Iraklio qua kontenas
la trovaji esante la rezultajo dil exkavi en Knosos. On povis vidar ibe
splendida objekti : juveli, siglili, desegnuri piktala, sarkofagi edc� Por
singla, nia guidistino havis expliko e lo esis tro multe por me. Me nur
memoras, ke, ultre lia brilanta nivelo civilizala, la anciena Kretani pensis
esar nur parto dil naturo e ne opinionis esar supera a la animali od esar
exter li. Erste la Greki dil klasika konocata epoko (8ma yarcento a.K., e
pose) komencis opinionar tale e plasizis la homo super la cetera kreuri.
Pos katastrofatra tertremi ed invadi (od infiltrado) da kontinentala
Greki, la Kretana civilizuro lente dekadeskis. La invadi dal Doriani dum
la 12ma-11ma yarcenti a.K. kontributis retroirigar la insulo a mizeroza
desevolucioninta stando. En la klasika epoko Greka la insulo esis dope
44
lasita e lua kulturo esis tre provincala. La situeso pluboneskis lor la
Romana periodo, e plu tarde, lor la lasta yarcenti dil Veneziana okupado
(16ma-17ma yarcenti p.K.). Kreta havis itere granda florifado kultural
(arto, arkitekturo, literaturo) e prospero. La famoza piktisto El Greco
laborinta en Hispania, venis de Kreta tatempe. Nun, ca insulo, segun
semblo, konocas itere ora epoko e kulturala florifado, e plura
mondfamoza autori Greka, inter li Nikos Kazantzakis (1883-1957), same
kam muzikisti, esas Kretani. Pos la vizito dil muzeo, ni havis libera tempo
dum un horo e me profitis ico por vizitar la charmiva stradeti dil urbo,
qui posedas to quon me konsideras kom Greka e mediteraneal atmosfero.
Ica atmosfero tre pensigis me a mea yunevo en sud-Francia. Ol
kompozesas per indolenteso, vivo-plezuro cirkondata per kelka misterio
e ligiteso dil prezenta tempo a pasinta epoki evanta plura yarmili, tale
transmisante, ulagrade, sentimento di permananta yuneso. E di intimeso
favoroza a diskreta amori.
Retroveninte proxim la muzeo ube ni devis vartar nia omnibuso, me vidis
la afishi di cinemo. La titulo dil nun spektigata filmo esis : � Femme
fatale � en la Franca. Ica titulo tre amuzis me, nam � femme fatale �
signifikas : � belisima muliero qua atraktas la viri a tragediatra fato �.
Do, quankam tre skarsa esas la ordinara Greki qui savas la Franca, onu
ne hezitis uzar mea linguo matral por expresar tala koncepto. La stradi
e chosei esas neta. Evidente Kreta esas sat prosperoza regiono. Mem se
la lando ne esas richa, semblas ke la reputeso di povra lando quan havis
Grekia, nelongatempe ante nun, esas nun nur memorajo.
Saturdie, ye la 28ma di septembro � Me levesis tre frue por irar a la insulo
Santorini. La vetero esis tre sunoza, matine, e la maro tre kalma, tamen
esis desagreabla fakto ke la iro per navo duris dum kin hori, same kam
la retroveno. En la navo esis poka de mea samlandani, ma multa
Germani. Fortunoze, me savas fluante ita linguo e konseque me povis
parolar kun altra pasajeri. Evidentamente, kande on voyajas en stranjera
landi, lo esas bona esar min o plu poligloto. Arivinta ye dimezo, interurba
autobuso vartis ni ed acensigis ni vers vilaji montaral. La guidistino qua
parolis alternante Germane e France montris a ni marala loko cirkondata
dal insulal montaro. Ica loko nomizesas � kaldiera � segun Hispana vorto
qua signifikas : kaldrono. Sub la maro esas la volcano qua tempope
produktas tertremi. Esis en ica loko ke eventis la kataklismo, en 1500
a.K., qua subversis la lore existanta mondo. Fine ni arivis a pleziva
vilajeto ube ni povis rapide repastar. Pos departo ed iterata veho
autobusal, ni atingis la belega vilajo Ia, qua salias, per altra montaral
45
disto, super la maro. La domi esis, quale ofte en Grekia, farbizita per
blanka koloro e la arkitekturala stilo di ca domi esis tre originala. Nia
guidistino asertis ke la famoza arkitekto dil XXma yarcento, Le Corbusier,
lojis hike dum kelka tempo ed il kaptis idei surloke por lua arkitektural
projeti. Ni darfis promenar dum mi-horo tra la charmanta e tre
komercanta vilajo. La guidistino plendis ke prospero venis tro
rapidamente en ica insuli e ke la homi ne dominacas ol. Lor la retroveno,
nia profesionala akompananto, naracis a ni la nekalma historio dil insulo
per devasti da pirati e pri la lojanti qui mustis fugar tre fore de la maro
por salvesar. Nunepoke, on kultivas ibe viteyi, frukti e legumi e, tote
aparte, ula � tomati-cerizi � qui esas tre saporoza. Ni parfinis decensar
de la monto per �teleferiko� (ulaspeca vehilo-acensilo uzata por plu
facile acensar e decensar en montala loki). Ma regretinde komencis
pluvar abundante e ni riatingis la navo por retroveno sub pluvego.
Sundie, ye la 29ma di septembro � To esis nia lasta dio di sejorno e ne
previdesis exkurso. Amiki Franca invitis me venar kun li a vicina vilajo an
bordo di lago. Ni vehis adibe per � treneto � por turisti. La vetero esis
tre agreabla e sunoza lore. Ni promenadis babilante cirkum la lago e pose
ni iris dejunar a mikra restorerio rural proxim la lago. La repasto esis
saporoza, abundanta e chipa, ni pagis aproxime 10,50 euri. En Paris po
simila repasto ni pagabus adminime 17 o 18 euri. Per la euro ni havas
l�avantajo povar bone komparar la preci e ne plus havar kambio-
problemi. Pos la dejuno, ni promenis ed iris ad agreabla drinkeyo sur
kolineto nefore de la lago. Regretindamente, la pluvo arivis e ni mustis
retrovenar a nia hotelo per la � treneto � sub vera diluvio falanta del
cielo.
Ni retrovenis a nia lando peravione, dum la sequinta dio 30ma di
septembro e ni arivis sub koldeta suno autunal. Grekia esas belisima ed
interesiva lando, e Kreta esas tre atraktiva insulo. Se la cirkonstanci
posibligos lo, me volunte vizitos itere ita lando.
(Artiklo da JEAN MARTIGNON publikigita en LETRO INTERNACIONA
n�5/2002)
46
EXTERTERANI EN NOVA ZELANDO
�En lua �Ancient History of the Maori� (Anciena Historio di le
Maori), Nova Zelando, 1889, John White kolektis legendi dil Sudala
Maro kun la skrupuli di ciencisto. Kande lu komencis redaktar sua
verko en 1880, on raportis a lu multa prehistoriala historii qui
transmisesis de unesma informo-fonto a lu da la sacerdoti. Ja en lua
unesma libro la temi traktata esis ube on devas serchar la origino
dil prehistorio:
�La genealogio dil dei
La historio dil kreado
Milito en la universo
La kreo di homulo ed homino
La diluvio e raportaji pri la Archo
Mariaji inter dei ed homi
Voyaji inter la Tero ed altra steli
Nutrivi qui falis de la cielo.�
La legendo Rongamai koncernas tribuala militado. Pro timo
desvinkor, la tribuo Nga-Ti-Hau serchis sekureso en fortifikata
vilajo. Kande li minacesis da nevinkebla adverso lore la militisti
Nga-Ti-Hau serchis la helpo dal deo Rongamai. Kande la suno esis
ye lua zenito, la deo aparis.
�Lua aparo esis
quale brilanta stelo,
quale fairala flamo,
quale suno.�
Rongamal flugis super la vilajo e tervenis:
�La sulo movesis,
Nubi de polvo impedis nia vido
La bruiso grondis quale tondro,
Pose quale la impetuoza sono en musloskalio�.
Tale adportesis nova kurajo a la militisti per ica manifesto di
forteso dal deo e li invadis lia astonata enemiki.
En la legendo di Tawhaki, la yunino Hapai decensas de la sepesma
cielo por pasar la nokti kun �bela homulo�. Ica selektita viro savas
nulo pri la origino dil yunino; erste kande el esas gravida elu
revelas la �vereso�. El venas de distanta mondo trans ilua
47
horizonto ube el havas la rango di deino. Lore, cesinte esar yunino,
el naskigas filiino e pose retroiras aden la kosmo.
La diverseso de la helpi per qui la deaji envelopata da misterio
retroiras a l�universo esas perplexiganta. Lore senfina skali uzesas,
e pose desaparas ed esas nultempe rividita, lore turmi existas por
helpar la starto, altrafoye araneo-teli o vito sarmenti esas sate
forta por irigar la voyajeri adciele, ma li esas anke ofte
transportata da uceli o draki, od eniras la vakua spaco sur kordi.
Ma irgequa esez la raporto, olda muliero sempre asistas la departo.
Squatanta sur la sulo, elu kontas terpomi. Elu avertas la deaji pri
�la vento qua suflas ad-tere� e pose el jetas la terpomi aden la
fairo, unope, non, ok, sep, sis, kin... La olda muliero facis reguloza
konto retroe, exakte quale on facas nunepoke che Spacocentro.�
Extrakturo de la libro L' ORO DIL DEI da Erich von D�niken.
(Artiklo publikigita en la n�1/2003 di Kuriero Internaciona)
SSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSS
SSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSS
SILVESTRO II, LA PAPO AMIKO DIL DIABLO
Il naskis inter 935 e 940 en tre povra familio e nomesis Gerbert. On
raportas ke dum lua puereso il gardis mutoni ed observis la steli
kande nokteskis, per speco de serbatano facita ek kavigita
sambuko-brancho. Or, uladie dum ke il regardis talmaniere la
cielo, monaki preterpasis e remarkis lua konduto. Li pozis questioni
a lu e konstatis lua granda inteligenteso, konseque li adoptis lu
kom studento en la monakerio por divenor plu tarde suafoye
monakulo. Ma, dum 967, la komto di Barcelona vizitis la
monakerio. Pro ke il esis la maxim brilanta dicipulo dil monakerio,
la komto demandis forduktar lu kun il en Katalunia. La monaki
aceptis e Gerbert durigis lua studado probable per lernar la cienci
dil Arabi, qui lore posedis preske tota Hispania, ed havis kulturo- e
cienco-niveli tre supera ad olti dil westala Kristani.
Pos lua sejorno en Hispania, Gerbert iris a Roma ube papo Ioannes
III komisis lu docar muziko ed astronomio. Un ek la dicipuli esis
Otto, evanta dek-e-sis yari, filiulo dil imperiestro di Germania ed
Italia. Samatempe, Gerbert duris studiar e laborar ciencale. Il
inventis, inter altri, �hidrolika� orgeno en qua la vento kompresesis
per la preso dal aquo. Koncerne la horloji il kreis la mekanikala
48
sonigado e la kloki qui esis silencoza ante ilu komencis kantar. Ico
ne impedis il redaktar verki pri filozofio ed altanivela teologio. Ma dum
ita nesavotempo, kande, segun eroroza intelekto dil Santa Skriburi, on
ne darfis studiar cienci e progresigar oli, on konceptis lua lernoavideso
kom diablajo. Precipue che sacerdoto. Ica viro dotita per �superhoma
inteligenteso" rapide akuzesis signatir kontrato kun la diablo.
Lua infernala reputeso debesas a kelka biografiisti, precipue al
Angla monako William of Malmesbury, autoro di historio, en la
Latina, pri la Angla reji. Ica monakulo savigas ni ke, en Hispania,
Araba magiisto docis lua cienco al yuna Gerbert, ma refuzis
donacar a lu precoza verko qua kontenis la reguli di lua savo. La
Arverniano seduktis lore la filiino di lua instruktisto, ebriigis elu, e
furtis la libro. Il (Gerbert) signatis protektokontrato kun la diablo
qua garantiis a lu vivar sendanjere, tam longe kam il ne oficios la
meso en Ierusalem. Satano rezumabis lua destino per atribuar a lu
tri faira literi: R... R... R...
Pos ica sejorno en Roma, il sendesis al urbo Reims, Francia, kom
chefo di monakeriala skolo. Dum ok yari (972-980), il docis filozofio
e gramatiko, samatempe il esis sekretario dil episkopo Adalberon e
tale, implikesis en diversa aferi quin l�episkopo mustis negociar.
Talmaniere, il komencis okupar su pri politiko. E Reims justifikis
lua unesma R.
En 981 Adalberon venigas lu kun su en Italia e nominigas il kom
chefo dil abadeyo di Bobbio, apud Pavia, ma la vivo-kondicioni ibe
esas tante mala ke lu balde preferas retroirar a Reims. Dum ita
iterita sejorno, komto di Paris Hugo Capet konfidas a lu la edukado
di lua filiulo Robert, qua plu tarde qualifikesos kom �Pia�. Or, dum
987 la trono di Francia divenis vakanta. Gerbert lore donis a la
nova rejo saja konsilo, nome elektigar e sakrigar, dum lua vivotempo,
ilua filiulo kom lua sucedonto. Tale komencis la dinastio di le Capet qua
esis havonta dek-e-quar suvereni.
Gerbert ne okupesas nur pri la aferi di Francia. Danke lua mediaco,
lua anciena dicipulo Otto divenas mastro di Saxonia. Ultre lo il
impozas a la kombatema potenti di sua tempo la �milito-haltigo di
Deo� e koaktas li obediar la unesma milito-legi.
Dum januaro 989, lua mastro e protektero Adalberon mortas. Lu
remplasesas da Arnoul filiulo dil duko di Lotringia e Gerbert esas
lua sekretario. Ma lu revokesis pro politikala intrigi e Gerbert
sucedas lu kom episkopo. En 996 Otto, mastro di Saxonia
proklamesis Imperiestro di Germania e Rejo di Italia kun la titulo
49
Otto III. Un ek la unesma agi dil nova mastro di Roma esis obtenar
de papo Gregorius V por lua amiko la arkiepiskopio di Ravenna, lore
duesma urbo di Italia. Tale justifikesas la promiso dil duesma R.
Or, ye la 18ma di februaro 999, quankam il evis nur duadek-e-non
yari, papo Gregorius V mortis subite. Forsan lu asasinesis. Otto III
qua pilgrimis che la monto Gargan retrovenis rapidege a Roma por
evitar l�elekto di enemika papo. Lu havis nula desfacilaji por
elektigar lua anciena docisto kom heredanto dil trono di santa
Petrus.
Otto konsilis a lu adoptar la nomo Silvestro II pro ke l�unesma
Silvestro baptabis Konstantinus t.e. la unesma Kristana
imperiestro. Tale il atingis la triesma R.
Gerbert guvernis quiete l�urbo Roma, tamen lua Angla biografiisto,
William of Malmesbuny, raportas:
quan ilu signatabis kun la diablo, il ne devis mortar ante dicar
meso en Ierusalem. Lu do esis tote quieta e ne hastis irar a la
Santa Lando. Ma dum sundio dil yaro 1003, kande il celebris meso
en Roma, ye la �Ite missa est� lu subite standis male, lore lu
konstatis ke lu esas en kirko nomizita �kirko di Ierusalem� e ke la
korista puero extingas la ceri. Il falas, quaze frapita per fulmino.
50
Lua sucedanto, Sergius, grabigis sur lua tombo longa epitafo ube on
poyas lektar yena texto per mayuskula latina literi:
CA LOKO UBE ENTERIGESAS LA RESTAJI DI GERBERT RIVIVOS KANDE
LA SONI DIL TRUMPETI DIL MONDOFINO ANUNCOS LA VENO DIL
SINIORO DEO. LA SANTA VIRGINO QUA FAVORAS LA ARTARO E
ROMA, URBO QUA ESAS LA KAPO DIL MONDO, IGIS LU FAMOZA EN LA
TOTA UNIVERSO... LU ESIS QUAZE LA PORDISTO DIL CIELO POS
CHANJIR TRIFOYE LUA OFICO. IL OKUPIS DEPOS YARKINO LA OFICO
DI PETRUS KANDE LA MORTO FRAPIS LU. LA TOTA MONDO EXTREME
PAVORIS. DESAPARIS LA PACO E LA TRIUMFANTA EKLEZIO
SHANCELIS. OLU OBLIVIIS LA REPOZO... IRGU TU ESAS, TU QUA
REGARDAS ICA TOMBO DICEZ OMNAPOTENTA SINIORO DEO
KOMPATEZ LU. LU MORTIS DUM LA YARO DIL SINIORO-INKARNACO
MIII (1003) YE LA XIIma (12ma) DIO DIL MONATO MAYO.
Arvernia mantenas tre vivanta la memoreso dil papo qua, forsan,
esis magiisto.
(Artiklo publikigita en la n� 1/2003 di Kuriero Internaciona)
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
KELKE PRI FRIEDRICH NIETZSCHE
INTRODUKTO : La Germana filozofo-autoro Friedrich Nietzsche naskis en
l�urbo Luetzen, Saxonia, dum 1844. Lu docis filozofio de 1869 til 1879
che l�universitato di Basel, Suisia. Pose, lu konsakris su, dum dek yari, a
sua personala autoro-laboro. En 1889, il maladeskis pro mentala morbo
quan onu ne savis kuracar tatempe. Il mortis pro ca morbo en 1900.
Nietzsche predikis la volo di potenteso, la hardeso kontre su ipsa e la
altri, la milito kontre la febli, lo esis por tale dicar � aristokratal etiko
�. Lua idei generale miskomprenesis dal tot-Germani e dal nazisti, qui
misuzis oli por lia skopi. Tamen, mea-opinione, Nietzsche ipsa esis tre
kulpoza, nam lu povis facile miskomprenesar e lu preparis, per lua texti,
la menti a to quon lu ipsa nomizis : � La klasika epoko dil milito �. Me
opinionas ke il havas granda responsiveso etikala koncerne la tragediatra
51
eventi qui devastis Europa e Germania dum la unesma duimo dil 20ma
yarcento e pri qui me aludis en preirinta artiklo. Yen texto ekvokante la
superhomo di qua lu anuncas la adveno e di qua lu esas la profeto. Lua
prozo en la Germana, quankam austera, esas extreme poeziala ed
expresiva en ita linguo.
PRI LA SUPERHOMO
Kande Zarathustra venis en la maxim proxima urbo, qua jacis an foresti,
il trovis multa homi asemblita che la merkato : nam on promisabis ke
devos videsar kordodansero. E Zarathustra parolis tale a la homi :
vi agis por superirar lu ? Omna enti til nun kreis ulo qua superiris li : e vi
volas esar la refluxo di ca granda mareo e prefere retroirar a l�animalo,
kam superirar la homo?
Quo esas la simio por la homo ? Rido o doloroza shamo. E juste la homo
devas esar ico por la superhomo : rido o doloroza shamo.Vi iris sur la
voyo de la vermo til la homo, e multo en vi esas ankore vermo. Olim vi
esis simii ed ankore nun la homo esas plu simio kam irga simio.
Ta qua esas la maxim saja inter vi, lu esas ankore nur interna konflikto
ed hermafrodito di planto e di fantomo. Ma kad me advokas vi divenor
fantomi o planti? Videz, me docas a vi la superhomo !
La superhomo esas la sinso di la Tero, ke via volo dicez : ke la superhomo
esez la sinso di la Tero !�
PRI MILITO E MILITO-POPULO
Se vi ne povas esar santi dil savo, lore esez adminime por me lua milit-
homi. Iti esas la prekursori di tala santeso� Vi devas esar por me iti di
qui l�okuli sempre serchas enemiko. Via enemiko. E che kelka ek vi esas
odio quik de la unesma regardo. Via enemikon vi devas serchar, via
militon vi devas efektigar, anke per via pensi !
Vi devas prizar la paco kom moyeno por preparar plusa militi. E vi devas
preferar kurta paco kam longa paco. A vi me ne konsilas dedikar su a la
laboro, ma a la kombato. A vi me ne konsilas dedikar su a la paco, ma a
la vinko. Via laboro esez kombato, via paco esez vinko !�
52
Vi dicas : bona skopo esas olta qua santigas mem la milito, kad ? Me dicas
a vi : bona milito esas olta qua santigas singla skopo. Milito e kurajo facis
plu multa kozi granda, kam la hom-amo�
Revolto � ico esas la distingiteso che la sklavo. Via distingiteso esez
obediemeso ! Via imperi ipsa esez obedio !
A bona milit-homo � tu devas � esas plu agreabla sono kam �me volas�.
E omno, qua esas kara a vi, devas esar ankore ed ankore la imperi quin
vi recevas.
Via amo al vivo esez amo a via maxim alta espero : e via maxim alta
espero esez la maxim alta penso dil vivo ! Ma via maxim alta penso devas
imperesar a vi da me � ed ol esas tale: la homo esas ulo qua devas
superiresar. Konseque vivez via vivo di obedio e di milito ! Longa vivo ne
esas importanta!�Quala vera militisto povus volar indulgesar ! Vin me ne
indulgas, vin me amas per mea tota anmo, mea fratuli en la milito !
Tale parolis Zarathustra � 1ma parto (1883).
(Artiklo publikigita en la n�2/2003 di Kuriero Internaciona)
LA LEGENDO DIL URBO YS
Olim rejo Gradlon lojis en Cornouaille, regiono di Bretonia. Il posedis
navaro quan lu prizis kombatigar kontre sua enemiki, precipue en fora
landi kun tre kolda klimato. Ilu vinkis ofte e tale povis spoliar la adversa
navi e divenar richega. Uladie lua maristi rebeleskis e departis. Lu restis
sola en kolda nokto ed il esis extreme trista. Subite la rejo perceptis
prezenteso apud ilu. Lu turnis su e vidis muliero kun longa rufa hararo
sub la lunala lumo. El esis Malgven, rejino di Nordo qua regnis la kolda
landi. El dicis a rejo Gradlon : � Me konocas tua reputeso, tu esas
kurajoza e habila por kombatar, mea spozulo esas olda. Ilun ni ocidos.
Pose tu duktos me a tua lando Cornouaille �. Tale li agis, e pose li
kunportis kofro plena de oro e pro ke Gradlon ne plus havis navi, li
acensis sur Morvarc�h, la magiala kavalo di Malgven (Morvarc�h signifikas
� maro-kavalo � en la Bretona). Lu esis nigra quale nokto e suflis la fairo
53
per lua naztrui. Li rajuntis la navaro dil rejo e, lore, violentoza tempesto
e sturmo eruptis qui dispersis la navi sur l�oceano.
Gradlon e Malgven restis dum tota yaro sur la maro. Uldie, Malgven
naskigis infanteto, filiino, quan li nomizis Dahut. Ma ho ve ! la rejino
maladeskis e mortis. Rejo Gradlon e lua filiino Dahut retrovenis en
Cornouaille. Ma la rejo esis tante trista, ke lu ne plus ekiris lua kastelo .
Dahut kreskis ed el esis tre bela quale elua matro Malgven. Dahut tre
prizis la maro. Uladie el demandis a lua patro konstruktigar urbo por el,
urbo an la marbordo. Gradlon amegis sua filiino ed il aceptis. Por
protektar l�urbo kontre la alta ondegi e la tempesti konstruktesis tre alta
digo qua encirkligis olu. Unika bronza pordego posibligis acesar en ol.
Nur rejo Gradlon posedis la klefo di olu. Onu nomizis la loko : l�urbo Ys.
Plu tarde la peskisti, singlavespere, vidis sur plajo muliero qua kantis
dum pektar lua longa blonda hararo. El esis princino Dahut. Ys divenis
lore urbo ube on amuzesis. Ol plenigesis de maristi. Singladie eventis
nova festini, ludi, dansi. E, singladie, princino Dahut havis nova
fiancitulo. Vespere elu metis a lu nigra maskilo sur la vizajo e lu restis
kun el til la matino. Quik kande audesis alaudo-kanto, la maskilo
streteskis sur la fauco dil yunulo e sufokis ta qua esabis fiancitulo dum
la jus pasinta nokto. Kavalkanto, lore, kaptis la kadavro e pozis lu sur
sua kavalo por, pose, forjetar lu aden l�Oceano, trans la bayo dil
mortinti. Tale omna fianciti di Dahut transmondeskis, ye l�auroro, e
forjetesis aden la maro.
Ye printempo-dio, stranja kavaliero arivis en l�urbo Ys . Il vestizesis per
reda vesti, lua manui esis longa e delikata, lua ungli esis pintatra e
kurvigata. Dahut regardis lu ridetante, la kavaliero ne reaktis.
Ulavespere tamen, il aceptis venar apud el. Lu karezis la bela blonda
hari dil princino, dum longa instanto, per lua longa manui kun pintatra
ungli. Subite granda bruiso audesis ye la latero dil maro e terorigiva
ventostroko shokis la murego di urbo Ys. � Bramez la tempesto se ol
volas, la pordego dil urbo esas solida e nur rejo Gradlon, qua esas mea
patro, posedas l�unika klefo di ol. Ica klefo ligesas a lua kolo, � dicis lore
Dahut. � Tua rejala patro dormas, tu povas nun facile sizar la aludata
klefo � tale respondis la kavaliero. Princino Dahut eniris la chambro di
sua patro, proximeskis a lu senbruise e prenis la klefo qua ligesis per
kateno a lua kolo. Quik, grandega ondo, plu alta kam monto, krulis adsur
Dahut. Lua patro vekis ed el dicis ad ilu: � Patro, senfriste, ni irez kun la
kavalo Morvarc�h, la maro subversis la digi �. La rejo kavalkeskis la
54
kavalo kun lua filiino, nam la maro furiis. Dahut klemis lua patro e dicis
ad il : � Salvez me, patro mea ! �. Lore videblesis granda fulmino en la
tempesto ed audesis voco, irante de roko a roko, qua dicis : � Gradlon,
abandonez la princino �. Formo qua similesis kadavro aparis, envelopata
en granda bruna vestajo. Lo esis Santa Guenole. Ilu dicis a la princino :
� Ve a tu ! Tu volis furtar la klefo dil urbo ! �. La kavalo ne plus movesis
e la aquo acensis sencese.
Santa Guenole iteris la impero a Gradlon : � Abandonez la princino ! �.
Dahut falis sursule e rejo Gradlon furioza pulsis lua filiino aden la maro.
Lore la oceano dronis l�urbo Ys e lua omna habitanti perisis. La kavalo
dil rejo itere departis e galopis dum la tota nokto. Gradlon arivis ad urbo
ube du riveri juntesas inter sep kolini, ol nomesas Quimper. Il rezolvis
divenigar ol sua chefurbo ed il vivis ibe dum lua cetera vivoparto.
Pos lua morto, on skultis lua statuo en granito. Nunepoke ica statuo
stacas inter la du turmi dil katedralo dedikata a Santa Corentin en
Quimper. Ol reprezentas rejo Gradlon kavalkante e regardante vers la
desaparinta urbo.
Ula homi rakontas ke Dahut, pos elua morto, divenis sireno e ke el aparas
a la peskisti dum la lunoza nokti, pektante lua longa orea hararo. Li anke
dicas ke, dum tre kalma vetero, on povas audar sonar la kloshi dil
desaparinta loko.
Gwelas-te morverc�h , pesketour
O kriban en bleo melen aour
Dre an heol splann, e ribl an dour ?
Gwelous a ris ar morverc�h venn,
M�he c�hlevis o kanann zoken
Klemvanus tonn ha kanaouenn.
( Ka tu vidis, peskero, la maryunino,
qua pektas lua granda blonda orea hararo
ye la suno an la marbordo ?
Me vidis la blanka maryunino,
Me mem audis el kantar
55
Trista esis la melodio e la kansono.)
(Artiklo publikigita en Kuriero Internaciona n�1/2004)
NNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNN
NNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNN
LA PASKO-INSULO
La Pasko-insulo qua jacas meze dil Pacifika Oceano, ye 4000
kilometri de la maxim proxima lando habitata, nulatempe cesis esar
konverso-temo depos lua deskovro dal Nederlandano ROGGEWEEN, en
1722. La sisacent petra statui kun enigmatoza vizajo trovebla en ol, la
origino di lua populo, lua aparta literaro e lua legendi tre interesis kom
stranja vidindaji ed askoltindaji tam la maristi qui atingis lua marbordo
kam la ciencozi qui volis trovar la klefo di lua grandanombra sekretaji.
Esas tote certa ke la Paskana populo esis olim tre prosperoza. Lu
posedabis multe plu multe kam la simpla teknikala kapablesi e moyeni
quin la unesma exploreri deskovris sur la insulo. En fora pasintajo
brilanta civilizuro erektis kolosi homaje a nekonocata deaji. Multa
exploranti ciencal omnadomene imaginis hipotezi min o plu audacoza
irante de la exterterani til la giganti di pasinta epoki, sen obliviar
sinkinta kontinento, por probar explikar la nekontebla nombro de
misterii dil insulo. Oli ne ja klarigesis nunadie.
Mem se la moderna arkeologiisti refuzas, pro indijo de konkreta pruvi,
kredar ke ica volkanala insulo esas la restajo di desaparinta kontinento;
nulo impedas supozar la hipotezo ke la unesma habitanti havis brilanta
civilizuro, originala literi, novaspeca arti e kredo ye stranja deaji qui esis
ulaspeca giganti kun impresiva dimensioni. On povas nur konjektar kun
granda surprizi, nam on konstatis ke la literi dil Paskala texti konservita
tote similesas olti di la valo di Mohenjo Daro en la Indiana subkontinento.
La civilizuro di Mohenjo Daro esis florifanta de 3000 til 2000 yari a. K.
Altralatere kelka petrodesegnuri memorigas la skulturi trovebla en
Tiahuanako, Bolivia.
Koncernante la giganta statui, onu ne savas qui esis lia vivanta
modeli. Ultre lo, onu nesavas qui esis, ankore til nun, ti qui skultis la
famoza giganti petra e qui produktas la reputeso dil insulo, neanke on
informesas pro quala skopi oli erektesis. Ma pro ke l�insulo nomizesis �
Matakiterani � (okuli regardas la cielo), ico supozigas ke l�unesma
56
habitanti esperis, forsan, la retroveno da nekonocata stranjeri veninta
de tre fora loko�
L�insulo subisis probable vokanala erupti, incendii e mareegi. De ta
ancienega civilizuro posrestas nur impresanta statui, netrovebla en la
cetera mondo, same kam ligna tabeleti grabita per hieroglifatra
epigrafi. La posvivanti e la sequinta generacioni perdis pokope lia
historio e lia identeso. Nur la sacerdoti e la iniciiti esis apta mantenar
savo qua manifestesis per sakra ritui e kulti, olqui desaparis pokope
konseque di la intersequanta expedicioni sur l�insulo.
La Paskana populo extreme sufris pro la explori facita ofte da
senskrupula aventuristachi. La homuli deportesis e traktesis kom sklavi.
La homini violacesis ed explotesis kruele. La sexuala morbi transmisita
dal invaderi diminutigis tilextreme la skarsa posvivanta lojantaro.
Nunepoke sur l�insulo restas nur duamil personi qui nulamaniere esas la
reprezentanti dil unesma habitanti.
(Artiklo publikigita en Kuriero Internaciona n� 2/2004)
LA MAGIALA NANI
Olim esis povra shuifisto, qua pro desfortunoza eventi, divenabis
tante povra ke il posedis nun ledro nur suficanta por facar unika
shuiparo. Vespere il preparis ol por facar la shui dum la venonta matino
; pose pro ke il havis bona koncienco, lu kushis su tranquile, pregis e
dormeskis.
Ye la sequanta dio il esis laboronta, kande il trovis la shui-paro ja tote
pronta sur lua tablo. Lu tre astonesis nam lu ne savis quon ico signifikas.
Tandem lu prenis la shui e regardis oli omnalatere ; oli esis tante bone
fabrikata ke trovesis nula misfacita punto ; la pedi-vesti esis vera
maestro-verko.
La butikon eniris kliento a qua la shui tante plezis ke il pagis oli plu chere
kam on pagas kustumale, e, per ica pekunio, la shuifisto povis obtenar
ledro por du altra shui-pari. Lu preparis ol ye la sama vespero ed intencis
laboror ol dum la sequanta matino kande il trovis itere la shui tote pronta
lor lua veko ; ed anke cafoye ne mankis la klienti. Per la pekunio quan
ilu ganis, lu povis komprar ledro por quar altra pari. Ye la sequanta
57
matino, la quar pari esis pronta, e fine, omno quon il preparis vespere
esis sempre pronta dum la sequanta dio, tale ke il divenis preske richa.
Ulavespere, ye cirkum Kristnasko dum ke il jus preparabis sua ledro ed
esis ironta a la lito, lu dicis a sua spozino : �Me propozas a tu ne dormar
icanokte en la skopo vidar ti qui helpas ni talmaniere, ka tu aprobas ? �
La spozino aceptis e poslasinte acendita kandelo , li celesis en la vesteyo
dop la akrochita vesti, e li vartis. Kande la horloji sonis ye noktomezo,
du jolia naneti tote nuda eniris la chambro lokizis su che la laborplaso
dil shuifisto e, prenante la preparita ledro en lia manueti, li komencis
stebar, sutar e frapar kun tanta habileso e rapideso ke on povis apene
remarkar lo. Li laboris senhalte til ke la laboruro finesis , lore li desaparis
subite.
Ye la sequanta dio, la spozino dicis : �Ica naneti plurichigis ni ; ni devas
esar gratitudoza. Li probable sufras pro koldeso por tale kurar tote nuda
sen irgo sur la korpo. Ideon me havas, me kudros, por singlu, kamizo,
vestio e pantalono e me trikotos kalzeti ; tu, facez por singlu ek li shui-
paro ! �
La spozulo tre aprobis ica konsilo ; e vespere, kande omno esis pronta,
li lokizis ita donaci sur la tablo vice taliata ledro, li ankorefoye celis su
por vidar quale la nani reaktus. Ye noktomezo, li arivis, e li esis
laboronta, kande vice ledro, li trovis sur la tablo la bela mikra vesti. Li,
unesme, astonesis, ma pose li tre joyis. Li vestizis su rapide e kanteskis
:
Kad ni ne esas jolia yunuli ?
Adio ledro, shui e pedvesti !
Pose li komencis dansar e saltar super la stuli e la benki, fine dum dansar
li ekiris.
Quik de ca instanto, onu ne plus rividis li ; ma la shuifisto duris esar
fortunoza dum la cetera parto di lua vivo, ed omno quon lu entraprezis
esis sucesoza.
(Artiklo publikigita en Kuriero Internaciona n� 2/2004)
58
GANESH E LA LAKTO-MIRAKLO
Ye la 21ma di septembro 1995, semblas ke Ganesh (deajo kun elefanto-
kapo, tre amata e populara en India) t.e. la deo dil obstakli e di la sajeso
respondizas ica � Veda �-ala prego qua esas extreme anciena. La
magazini, la laboreyi, la kontori klozesas en la skopo ke singlu povez irar
por nutrar la Deajo. La turbi amaseskas an la pordi dil templi e milioni
de lakta litri desaparas ye la astonegata o joyoze admiranta okuli dil
testi.
Mem en Francia on audis, che la radiofonala staciono France-Culture, la
informajo pri ta favoro-dio e pri to quon la informili nomizis � la lakto-
miraklo �.
Omno komencis frue matine. Esas 5 kl., t.e. la tempo dil jornesko, e
konseque, la oportuna instanto en India por veneracar la Deo dil
komenci, nome Ganesh. La � puja � (rituaro) qua facesas singladie,
honore a lu, konsistas ek ofrar a lu diversa kozi : lumo, flori, incenso, �
vibhuti � (sakra cindro) ed anke lakto, qua esas pureso-simbolo.
Ma itadie, eventas nekustumalaji. Viro habitanta preurbo di New Delhi
sonjis ke Ganesh tre deziras absorbar lakto. Konseque, il iras, quik de la
auroro, a la maxim proxima templo ube skeptika sacerdoto permisas a lu
ofrar kulieredo de lakto a la petra statuo. E lore, astonegante, desaparas
la lakto, � magiale konsumata dal Deo �. Ed ica fenomeno repetesas.
Dum tempo de kelka hori, la informajo difuzesas rapidege e la templi di
tota India vizitesas da kurioza ed entuziasmoza turbi. Singlu volas ofrar
ulo, e por singlu la fakto esas la sama : senegarde ke Ganesh esez ek
petro, bronzo, arjento o ligno, la lakto, qua ofresas a lu per proximigar
la kuliero de lua rostro, lua dentego o lua boko, desaparas kelka sekundi
pose, kelkafoye kelka minuti pose. Ne importas ke la ofrajo donesez
devocoze o pro nura kuriozeso, da fervoroza hinduisto, Mohamedano o
mem ateisto, la rezulto sempre esas la sama : GANESH DRINKAS LA
LAKTO.
La hinduisti ya savas ke Ganesh esas gurmanda Deo, nu itadie, lu pruvas
a li ke lu vere meritas lua reputeso, nam lo esas mili de lakta litri qui
desaparas ! En Mumbay (Bombay) o Delhi, la magazini fine indijas la
precoza liquido. Singlu volas experimentar o verifikar da su ipsa ica
nekredeblajo. La homi stacas en serii qui plulongeskas alonge la templi,
e viri, mulieri, same kam pueri, vartas kun laktopoti enmanue, dum plura
hori por povar travivar ica extraordinara okaziono.
59
Ni askoltez l'experienco di Jay Debashi, jurnalistino, tale quale el
deskriptis ol por la kolumni dil jurnalo NEW DELHI ORGANISER :
� Lo esas quaze benediko ! � elu dicas. Multa personi quale Rilke Verma
di la jurnalo TIMES opinionas ke ico esas vere miraklo. � Pro ke me esas
religiema persono, me iris unesme a chambro e me lokizis kulieredo de
lakto kontre la fotografuro di Ganesh. Me astonesis vidar ke, kelka
sekundi pose, la kulieredo esis mi-vakua. Me verifikis ke la kadro dil
fotografuro ne esas humida. Fakte, ol esas sika. Me ne povis kredar to
quon me esas vidanta. Ico esas klare mesajo dal Dei dicante � Ni esas
hike, yen la pruvo �. La fakto ke statuo manifestesez , ke ol aceptez la
ofraji qui donacesas ad lu, ico eventas tempope en la hinduismo, ma ico
esas rara fenomeno, mem tote eceptala, ed ol grantesas nur a tre
devocoza homi. Olim existis Nambi Anbar Nambi, granda santulo vivinta
dum la 10ma yarcento, il habitis la regiono Tamil Nadu e Ganesh manjis
lua ofraji. E pose la granda mistikulo di Bengal, Ramakrishna
Paramahamsa, a qua Kali, t.e. la Deala Matro, manifestesis en la templo
di Kalkutta. Ma cadie, la miraklo esas amasala miraklo. Mili de personi
koncernesas ed ico eventas en diversa loki di nia planeto. Ganesh ne
establisas diferi inter lua adepti, il benedikas omni e grantas lua favoro
ad omni, sen dicerno de la raso, la kasto, la fortuno o mem la religio. Ico
esas fenomeno nulatempe eventinta antee e kelka personi interpretas ol
kom l'anunco di ciklo-fino e la veno di nova ero o kom signo di la arivo
da granda ento sur la Tero.
Dicesas en India, ke kande Krishna naskis la bovini-mamo furnisis tre
abundanta lakto, ico esis raporto quan multi opinionis esar nur rakonto...
til cadie ! La granda majoritato de la homi agnoskas la lakto-miraklo kom
miraklo, t.e. extraordinara evento, neexplikebla per la naturo-legi e qua
atribuesas a la prezenteso od a l'ago da deala povo. La plu multa hinduisti
konvinkesas pri la reala existo di la dei e di Deo same kam pri lia interago
kun la homo. Jay Dubashi dicas � Se uladie la dei decensas e drinkas
kelketa lakto de nia kulieredi, pro quo ico esus miraklo ? Ico esas tote
naturala afero ! �
Kompreneble existas tamen kelka skeptika ciencisti qui probas negar la
deala manifesto di ca evento. Li parolas pri kapilareso-fenomeno e pri
kolektiva histerio. La molekuli sur la rugoza surfaco petra o marmora
povas krear kapilaresofenomeno absorbanta la lakta guteti. Cetere oli ne
esus reale absorbata dal statuo ma formacus dina strato de guteti ye la
surfaco qua esus videbla se la statuo esus nigra. Opoze ad ita expliko on
povas dicar : Forsan esas tala pro quo ne ? Ma lore adube iris ica omna
lakto ? Ultre lo : qualamotive ica fenomeno nulatempe antee eventis,
nek dum la dek yari qui sequis ica famoza dio 21ma di septembro '95 ?
La skeptikismo e la dubo sempre akompanas omna extraordinara
fenomeni. Kande miraklo efektigesas la homo konfrontesas a lua limiti,
60
il ne plus povas intelektar, il ne plus povas explikar, ulo plu granda kam
lu superiras lu. Oportas lore saltar mentale aden lo Deala, altramaniere
omno divenas misterioza e nekomprenebla.
� Facilesas kredar kande onu vidas. Serchar per onua tota anmo lore ne
plus necesesas. Nur deskovras la extersensa vereso ta qua ipsa sua
skeptikeson vinkas �. (Yogananda)
Por nia Ocidentala menti, la veneraco dil statui en la hinduismo esas
kelkafoye desfacile aceptebla. Onu ne tre bone komprenas ita parto de
la kulto qua konsistas ek nutrar la statui, purigar oli e varsar adsur lia
kapi amaso de sakra pudro, vestizar oli edc... Lore se la statui produktas
vivo-signi, movas e drinkas lakto, on vere ne plus savas to quon on devas
opinionar ! Por studiar ita miraklo da Ganesh en lua maxim spiritala
dimensiono, me propozas a vu probar komprenar to quo esas vere statuo
en la hinduista kulto danke la expliki da Swami Premananda, sajulo di
nia epoko vivanta en sud-India : � Kande la templo parkonstruktesas , ilu
dicas, la deajo instalesas pos grandanombra festi- e rituaro-dii. Dum la
precipua ceremonio onu demandas a Deo (1) venar por habitar la statuo.
La statuo lore konsideresas kom esante la provizora korpo di Deo quan ni
veneracas dum rituaro nomita � puja �. Oportas intelektar ke ni ne
veneracas petro o statuo, ma ni sendas nia pregi a la Deajo quan ol
reprezentas. � � Ni komunikas kun la Deo per la mediaco di � puja �
honore a la Deajo. Lore vibrado prezentesas en la templo ed ol esas
quaze granda faro qua donas lumo e guidas la homaro. �
Deo (1) : Deo esas la Universala Forco, la Kosmala Inteligenteso, la Prima
Energio, la Suprega Vereso...
(Artiko extraktita de la revuo STARGATE)
FENOMENO DI NIA TEMPO : LA GOTIKISMO
Introdukto :
61
� Segun me, la gotikismo signifikas ke on joyas pro simpla kozi qui esas
vivovaloraji obliviita da la moderna homo. Ico signifikas extazeskar pri
mikraji, t.e. la naturala beleso di la naturo : infanto qua ludas; tigro qua
chasas, foresto de majestoza arbori; levo da la suno qua extensas sua
radii sempre plu alte en la firmamento; celebrar la morto qua envelopas
ni omna uladie, por prizar mem plu multe la vivo; homi qui ne
interkonocas e qui tamen dicas reciproke bona jorno !...
La gotikismo grande egardas ica omna kozi, nam oli obliviesas, ed ol esas
anke la fakto sentar la mondo qua vibradas, qua klamas, ma ke la homi
ne volas audar. � � La gotikismo ne esas konkreta, singlu perceptas ol
luamaniere �. � La gotika estetiko ne esas tam mizeroza e tristiganta
kam la plu multa homi opinionas. La gotika stilo esas tote kontrea di ico.
Ol adoptas kozi qui semblas mizeroza e tristiganta e deskovras beleso en
oli. Lo morbala e lo tragediala povas perceptesar kom romantika e mem
sensuala por ti qui havas sat multa kurajo por regardar nemediate to
quon li timas admaxime. Li embracas la dekado dil moderna mondo. La
ruini di urbo, qua olim grande impresis pro lua importo, esas fonto di
nova forteso por la gotika spirito. La gotika idealo facinesas per lo
skeletala ed omno qua obskuresas. Nome, la obskureso esas plu kam
lumo-indijo, ol esas energio, posturo. Opozite a la cetera socio, ti qui
selektas la gotika vivo-stilo ne timas la obskura latero di la kozi, neanke
li asertas ke ol ne existas. Omnakaze la gotikisti ne negas la sedukto dil
obskureso por li. La gotika posturo esas la agnosko e la acepto dil
obskureso.
La gotikismo ne esas la sumo di omna defekti di la homo. Depos longa
tempo la verki dal granda artisti orientizesas vers la tragediala latero dil
vivo : Racine, Anouilh, Villon, Raimbaud, Lamartine, Baudelaire,
Schopenhauer, Camus, Nabokov, Maupassant, Chateaubriand edc... la
listo esas ankore longa . To quo povas similesar presorgo dil morto esas
celebro di la vivo. Ne parolesas pri suocido o mortigo, ma koncieskar ke
prizar la morto posibligas amar la vivo. La stilo, la inteligenteso, la
delikateso e la eleganteso impregnas la gotika mondo. La kreiveso esas
precipuajo por la gotika ideali, nam en ica belesoserchado la gotika
sentemeso refuzas la enoyo. Mediace dil arto, di la modo, di la
literaturo, la gotikismo sempre sucesas esar interesiva. � � Ne fidez la
vivo qua semblas esar bela e rozea, nam la rozi havas dorni. �
62
La gotikismo ja existis longatempe ante ke ol esus tale nomizita. Ita
kulturo prosperis e mortis por tandem rinaskar ye diferanta epoki, en
plura diferanta loki. En est-Europa ed en nord-Amerika, la gotika kulturo,
riaparas per literaturala movado qua opozesas a la klasikismo. La adepti
dil gotikismo esis tote nigre vestizita e dicis pri su ke li esas � la nova
gotiki romantika � . Plu tarde ye la fino dil yari 1970 e komence dil yari
1980, la gotikismo rikreesis da personi qui volis frenagar la � punk �-
movado per asociar lia idearo kun olta dil �romantika gotiki �. Lore la
gotiki esis grupi de yuni rebela kontre la sociala ordino. De 1987, ica
kulturo esis preske mortinta pro lua poka suceso. E, subite, nova
generaciono de deskontentigita yuni videbleskis. Li, suafoye, adoptis la
gotika kulturo e plurichigis ol per multa nova faceti.
OBSKURA POEMI (gotika)
Apta ludar per la vorti bela
tu savigis da me ke li esas falsa.
Esis tu mea Amoro unesma
e me pensis ke ico esos por tempo
Kreuro di lo mala,
eterna.
Qua marchas sur la Tero,
Dicis tu ke men tu amoras
Filiulo celita di Baal,
E tun erore me kredabas.
Marchanta sur la Maro,
Ruptis tu mea kordio,
Ulu veneracas tua deeso
la vivo por me ne plus havas
Per sennombra vicii efektigar,
saporo.
E tu difuzas en la aero,
Me esas en kompleta damneso,
Ita vivo por tante destruktar,
por me ne plus esas salveso,
Dum eterneso restis tu en la
Pro quo la eterneso,
ombro,
pro quo l'amoro ?
Celante tu avan nia okularo,
Tun me amoras ed en mea kordio
Cadie venis la tempo
tu restas,
Savigar ke nomo tua esas Deo...
per tu cadie me mortas.
Per tu me vivabas,
pro tua kulpo me ne plus esas.
(Artiklo trovebla en Kuriero
Internaciona n� 3/2005)
En mea okuli tu esis lumeto pala
esis tu por me a deo simila
63
URBO-IMAJO E TEMPERAMENTO DIL POPULO
Lo esas plezuro nekomparebla ad altra flanar tra la konfuza streta
stradeti o la marveloze kurvigata precipua stradi di anciena Germana
borgezala urbo, konstatar ke la fiereso di olua civitani, lia konfido, lia
vireso, lia certeso pri su ipsa esas expresita en lia pordegi e turmi, lia
urbodomi e katedrali e lia propra habiteyi. Altralatere lo esas tote aparta
sentimento, samatempe depresanta e elevanta la anmo, konstatar per
la imajo quan vidigas plura Germana urbi, qualamaniere potenta princo
kun forta volo opresis tala imajo ed impozis siniorale ad ol sua propra
marko. Tale eventis en Berlin, en M�nchen e mem plu multe en Dresden.
Ulo ne-Germana duktesis en la tota mapo di ca urbo. Exterlandana
arkitekti, teknikisti, modeli havis determinanta influo.
La stradi havas nun rekta linei. E mem, kelkafoye, quale che
Bellealliance-Placo en Berlin, od en la mapo-vido di Mannheim, oli
departas steloforme de ula punto per matematikala regulozeso, olqua ne
esas Germana koncepto-maniero, ma konformesas a la Franca od Italiana
mento. Ma avan omno la princo ornis la urbo per lua edifici, olqui esis
simboli di sua povo e mem plu multe di sua pompozeso e splendideso.
Lua regnati admiris oli humile tote koncianta pri lia propra ne-valoro.
Nome, li devas anke sentar ke li esas nulo altra kam regnati. E kande li
ipse konstruktas domo od edifico , lore li darfas konstruktar nur en la
sinso ed, ulagrade, segun la komendo di Sinioro princo, nam omno
konstruktita esas ya lua urbo !... Ma tale la stacanta civitani divenis
servisti kun lakei-anmi ed esis laxa, silencoza borgezaro, quale
Treitschke (1) sarkasmas pri lua urbala patrio Dresden... Quala vidajo
turmoza livras a ni nun Dresden ! Quale ol esas ebriigante bela ! En nula
altra loko di Germania apudesas tanta precozaji ! Semblas, ke hike on
devis nur eterne ludar, ridar e parolar pri frivolaji. Ibe esas placo, qua
cirkondesas quaze per vetrino kun aeroza pavilioni e koridori, olqui
semblas konsistar preske nur ek fenestri kun maxim delikata kadri , t.e.
la loko ube stacas la palaco Zwinger. Quaze por eterna karnavalo, to quo
altramaniere perisas en volatila juo : flori-buketi e miniona kurteni,
frukti-girlandi ed omnaspeca ornamenti, divenis hike petri. Caloke
semblas ke on volis retenar por sempre la maxim efemera petuladi dil
karnavaloperiodo.
Ed ica luxo- e vivo-avideso kreis kirki, tale la korto-kirko, ornita per la
maxim rara beleso ed eleganteso; uzurpetis la spaco dil borgezala
konstrukturi ed erektigis la Damo-kirko, di qua la suspendita kupolo kun
sua arkatra kolo ornas, per beleso super omna komparo, la stradi-vido e
la tota urbo.
........................................................................................
64
�������������������������������������������.
Treitschke (1) : Famoza Germana historiisto vivinta dum la XIXma
yarcento.
........................................................................................
Tradukuro de texto extraktita de la libro
1925)
........................................................................................
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2005)
KAD ATOMALA EXPLOZO EVENTIS EN INDIA PLURA YARMILI ANTE NUN ?
La � Mausola Purva � (veda-ala texto evanta de tri yarmili) aludas
terorigiva armi quin onu povus nomizar nunadie � armi de amasala
destrukto �, to quo esas tote neversimila en ita fora epoko. Or, la �veda
�-ala (1) redakturi esas explicita ... Yen kelka revelanta extrakturi : (...)
f
65
en la Libro VII
plus subisas irga kontrolo
Segun omna versimilaji, ni lektas la deskripto di autentika atomala
explozo, e lua dramatatra konsequi ye la habitantaro, la bestiaro e la
elementi. Quale populi di tante fora tempo povabus imaginar tala fakti,
ecepte se li asistis oli personale o, se li transmisabis oli, konsignita de
generacioni a generacioni ? On observas en ica raporto ke minaco existas
pri la uzo di terorigiva armo, nome la armo di Pradyumna, anke aludata
per la nomo di � armo di Agni �; probable kom refero a la Deo dil fairo e
dil sakrifiko (Agni, NDLR). Ica Deo ofte citesas en la anciena � veda �-ala
raporti. Lo esas ica ipsa armo quan la dei volis interdiktar a la homi. Ni
ja supre savigis lua devastanta efiki, per extrakturi dil � Mausola Purva
�. Ica atesto ne povas inventesar ed havas la evo, ni memorigez ico, di
tradiciono estimata ye plura mili de yari ante la nasko di Kristo !
(1) le �veda�: Santa Skriburi dil hinduismo evanta de adminime
triamil e kinacent yari.
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2005)
66
MEA VIZITO EN METZ : URBO INTER DU MONDI
Mea familio patrala-latere havas kom origino la regiono di Metz, Lotringia
-est-Francia. Me anke pasabis granda parto de mia infanteso e puereso
en vicina vilajego di ca urbo. Ma pro ke mea genitori livis ica regiono,
kande me evis 14 yari, por instalar su en sud-Francia, ica urbo e lua
regiono divenis stranjera a me, dum tamen restar sat familiara pro la
memoraji di mea tre yuna evo ibe. Pro ke ita regiono esas tre austera ed
havas nemilda klimato, adminime kompare a la altra regioni di Francia,
me ne iris ofte adibe e nur por nelonga tempo. Cayare, me rezolvis
ritrovar mea " radiki ", quale onu dicas nunepoke ed irar por tre kurta
vakancala sejorno ad-ibe, en la skopo ritrovar la loki ube me pasabis mea
yunevo e vidar to quon li divenis.
Me devas tamen, avan omno, explikar, segun posibleso, to quo esas Metz
e lua regiono. Dum la epoko dil Romana Imperio, ol esis parto de la
Romana provinco Gallia (nunatempe Francia) e Romaneskis komplete.
Ma en 406 komencis la tempo dil populmigrado, ed en 451, la urbo
konquestesis dal Huni qui masakris omna habitanti. Pose Metz
ripopulizesis, ma cafoye, per homi de Germanala tribui. Dum plura
yarcenti Metz divenis Germanala e Germane-parolanta urbo, ma pokope
la Romane-parolanti qui ne esabis omna exterminata e qui havis plu alta
civilizala e kulturala nivelo influis la urbo-habitantaro e dum la Mezepoko
Metz divenis bilingua urbo ube Latinida dialekto preponderis. Tamen, pos
la partigo dil Imperio di Karolus la Granda (843), la regiono Lotringia qua
kontenas Metz divenis parto de la lora Germana Imperio ed ol esis
restonta Germana dum longa tempo. Dum la XIIIma yarcento, la linguo
di la rejo di Francia divenabis tante prestijoza ke la Romane- parolanta
Metzani rezolvis adoptar ol kom skribita linguo, nam lia dialekto esis
proxima ad ica linguo.
En la XVIma yarcento kande eventis la religiala Reformo da Luther,
preske omna Germane-parolanti divenis protestanta dum ke la France-
parolanti restis katolika.
En 1552, pro komplikita intrigi e kun la kompliceso da Germana
protestanta princi, qui volis krear problemi e desfacilaji a la katolika
Germana Imperiestro, Metz, same kam du altra Lotringiana urbi (Toul e
Verdun) okupesis dal Franci. La esforci dal Imperiestro por rikonquestar
olu esis vana, nam la France-parolanti esis favoroza a la rejo di Francia
e la Germani esis protestanta enemika a la Imperiestro.
Pos la milito durinta dum triadek yari (1618-1648) Metz divenis definitive
parto de la rejio Francia. En 1685, Rejo Louis XIV supresis la Nantes-
edikto di 1598, qua grantabis la kulto-libereso a la protestanti. Lore,
quankam ico ne esis la intenco di ta aranjuro, omna protestanti qui esis
anke Germane-parolanti livis la urbo e refujis a Germana protestanta
67
regioni (precipue a Berlin). Tale ica urbo divenis dum du yarcenti pure
Franca e Latinida urbo, quaze la Germana Mezepoko ne existabus.
Ico duris til 1870, kande Francia tote neprudente deklaris milito a tre
bone armizita e militistale organizita Prusia. Prusia qua sucesis, danke
ita milito, organizar unionita Germania, vinkis, e la provinco Alzacia-
Lotringia di qua Metz e lua cirkumajo esis parto anexesis a Germania. La
homi qui ne deziris divenar Germani darfis departar. Pokope granda
parto de la Franca habitantaro livis ica urbo e remplasesis da Germani
nomizita �altreichdeutsche� (Germani dil anciena Imperio) t.e. Germani
qui venis de regioni qui ja esis Germana ante la anexo di Alzacia-Lotringia
e da Germane-parolanta Lotringiani.
En 1914, kande eruptis la unesma mondomilito, on povas pensar ke til
80% de la habitantaro konsistis ek Germani e Germane-parolanta
Lotringiani. La restanta France-parolanti duris parolar France inter su,
ma divenabis bilingua. Tale Metz ye 1910, cirkume, divenabis autentika
Germana urbo. Ne esis same en la vicina urbeti e vilaji ube la Germani
poke instalesis ed ube on duris parolar nur France. La periodo dil IIma
Germana Imperio inter 1871 e 1914 esis periodo di granda prospero e la
Germani ediktis ecelanta sociala legaro tre avancita kompare a la cetera
Europana landi, e mem a la tota mondo. La urbo Metz developesis
grande, e nova bela quarteri konstruktesis segun la Germana stilo di ca
epoko, tale kontributante Germanigar mem plu multe ica urbo. La
fervoyala staciono di Metz (qua permanas til nun kom historiala
monumento) esis konstrukturo exemplatra segun la maxim pura Germana
stilo di ca tempo e reprezentanta formo dil Germana arkitektural arto.
La desvinko di Germania en 1918 finis ico. Granda parto de la
�altreichdeutsche� retroiris a Germania e Franci di interna Francia
surnomizita dal aborijeni �gens de l'int�rieur� (homi venanta de la
internajo di nia lando) remplasis la Germana koloniisti. Tamen, restis
anke multa Germane-parolanta Lotringiani, qui naskabis en Metz e
parolis tote aparta Germana dialekto naskinta de la intermixo di plura
Germana Lotringiana dialekti di lia genitori. Ica dialekto nomizesis la
Metzer (Metzano). La aspekto di Metz ne chanjis pro ke la arkitekturala
laboro dal Germani esabis ecelanta ed onu ne intelektis la neceseso
modifikar importante la aspekto di ca urbo. Esis nur kelka mikra adapti.
Plu tarde eruptis la duesma mondo-milito. Kom rezulto dil desvinko di
Francia en 1940, la urbo Metz ridivenis Germana. La �Gauleiter� Burckel
qua direktis la regiono Lothringia esis fanatika nazisto e tot-Germano, il
rezolvis ekpulsigar a sud-Francia omna Lotringiani suspektata havar
simpatio por Francia, t.e. preske omna France-parolanti ma anke multa
Germane-parolanti inkluzite olima �altreichdeutsche� (Germani dil
anciena Imperio) selektinta restar en Lotringia pos 1918. Li remplasesis
da nova Germana koloniisti nomizita �siedler�-i. Lore Metz ridivenis pure
68
Germana urbo, quale dum la periodo dil frua Mezepoko. A la skarsega
restinta France-parolanti esis interdiktata parolar France enstrade.
Quale onu savas nazista Germania perdis la milito. Le �siedler� mustis
retroirar a Germania e la ekpulsiti retrovenis. Pos la milito, on parolis
multe min multe la Germana kam antee e nunepoke pro la morto di lua
parolanti ica linguo preske komplete desaparis. La linguala situeso en
Metz esas itere olta di la periodo ante 1870.
Tamen ye altra vidpunti la traci dil Germana influo restas forta...
Dum la pasinta printempo, Metzana parentino di me mortabis e me iris a
la enterigo. Pos rividir mea familiani, me rezolvis �vakancar� dum kelka
dii en ita regiono ube me pasabis mea tre yuna evo. Kom konsequo, ye
la jovdio 28ma di septembro, me arivis a la fervoyala staciono di Metz.
Un de mea kuzuli aceptis me e duktis me a mea hotelo,nam pro diversa
kauzi, il ne povis gastigar me heme. Me ja konocis ica hotelo ube me
sejornabis lor la tempo dil enterigo di mea parentino,
ica hotelo, cetere, esis tre proxima a la habiteyo di mea kuzo.
Pro ke me esis fatigita, me restis dum la vespero en la hotelo e me
spektis la televizionala programi. Quoniam on esas proxima a Germania
en Metz, on havas la posibleso kaptar Germana kanali. Me selektis
amuziva e komika Germana filmo. La ceno eventis en Bavaria, tre
katolika regiono di Germania, e la filmo esis detektiva filmo kun
sacerdoto qua esis la tre kompetenta e genioza detektivo. Ma ca filmo,
havis multa komika traiti. Tamen, semblis a me ke la katolika Eklezio en
Bavaria havas preske same forta influo kam en Hispania lor la Franco-
tempo. Kun la difero ke en Bavaria ica influo esas tote libere aceptita e
subisita dum ke en Hispania ol esis parte impozita da la guvernerio.
Forsan mea Hispana lektanti ne konsentos pri to quon me asertas e me
esas pronta aceptar lia kritiko.
Ye la sequanta dio, me rezolvis vizitar la urbo Metz. La autobusala servo
ibe esas tre bona e me povis vidar multa loki e quarteri quin me ne
obliviabis. Precipue, me volis irar a la quartero Saint Jacques, pro ke
Germana interretala konocato (ne-Idista), qua tre prizas la urbo Metz,
skribabis a me ke en ica quartero esis ankore kelka Germane-parolanti
kun qui il havabis la posibleso konversar, fakte ica quartero esas tre
anciena quartero ube trovesas multa vendeyi. Konstateble, mea
korespondanto esis justa e me havis la posibleso ibe audar Germane-
parolanta lokani (nur du ne plus tre yuna personi), ma evidente li esis
ecepto trovebla nur en ica quartero. En la tre anciena e mezepokal
stradeti, cirkondanta la areo dil vendeyi, me audis yuni parolar Slava
idiomo. Per ico me konstatis ke Metz gastigas Slava enmigranti qui
divenis parto de lua habitantaro, dum ke en cetera parti de Francia tala
enmigrado ne ja esis konstatebla lore (ma la situeso chanjis tre rapide e
69
preske subite depos ka 1ma di januaro 2007 e la arivo da nova est-
Europana landi en Europana Uniono).
Me promenis til la precipua kirko di Metz, nome la katedralo Saint-
Etienne. Olim (1994) me konstatabis ke un de la statui di la santi cirkum
la katedralo-portalo reprezentis imperiestro Wilhelm II (ilqua esis la
Germana statestro dum la periodo di la Germana dominaco ante la
unesma mondo-milito), cafoye me konstatis kun astono ke la vizajo dil
santo modifikesis e ke ne plus esas traco di Wilhelm II. Pro quo
desaparigir ica historiala folklorajo ? Dum ke on tolerabis ol dum longa
tempo !? Ica misterion me ne povis klarigar e me tre astonis mea kuzulo
plu tarde kande me raportis a lu ica fakto.
Marchante sur la pitoreska ed anciena katedralo-placo, me vidis desnova
vendeyo de libri che qua onu povis vidar ye la vetrino mikra afisho ube
montresis Germana laboranti e militisti en Metz dum la tempo dil anexo
a Germania, ye 1900 cirkume. Me vidis anke grupo de Slave-parolanta
yuni misterioze nur nigre e blanke vestizita qui iris a dometo proxim la
katedralo por entraprezar guidata vizito dil katedralo e dil urbo. Irante
a la stradi nefora de la Deo-domo, me vidis tre anciena quarteri tamen
bone mantenata e tre komercanta.
Tandem, ante retroirar a la hotelo, me rezolvis irar a la placo dil
fervoyala staciono. Ibe, on povas bone vidar la fervoyala staciono e la
vicinesanta quarteri. La staciono-konstrukturo esas ulo tre aparta, segun
la stilo Romana-Bizancana tre segun-moda en la Imperio di Sinioro
Imperiestro Wilhelm II, ico esas pezoza ma ne sen fantazio, nome on
vidas multa skulturi qui supozesas reprezentar ceni di Germana legendi
e Mezepokala literaturo ed anke ceni ube montresis Germana voyajanti
dum la XIXma yarcento. La edifici dil vicinesanta quarteri esas en la sama
stilo qua pensigas da me prefere pri nord-Germania kam pri Francia.
Malgre ico, nulaloke, me audis parolar Germane. Dum la posdimezo, me
iris a la vilajo Roz�rieulles ube mea genitori habitis dum mea infanteso
e qua esis anke la rezideyo di mea geavi patrala-latere. Me acensis kolino
e trairis la vilajo Sainte Ruffine, qua preske restis nechanjita depos mea
puereso. On povas vidar de-ibe agreabla presque montala peizajo.
Ica vilajo esis anke (dum mea puereso) famoza pro ke ante la unesma
mondo-milito, lua habitanti, quankam France-parolanti, divenabis
fervoroza e mem fanatika Germana patrioti. Ma li esis unika kazo en la
regiono e la altra France-parolanta vilaji ed urbeti esis multe min
entuziasmoza pri lia nova nacionaleso.
Pos trairir granda choseo, me arivis a la vilajo Roz�rieulles (Germane :
Roseringen), me preterpasis la tombeyo ed acensis la anciena stradeto,
trairata per rivereto, qua duktis a la domo di mea geavi. Nulo chanjis
depos mea infanteso, nur omno kelke pluoldeskis. Omna stradeti quin
70
me trairis restabis same kam oli esis kinadek yari ante nun. Nula
stranjera enmigranti videblesis, nur homi di Europana gento.
Me iris sur voyeti qui duktis a boski e monteto nomita " Foyo " vorto qua
signifikas " la foliizito " en la anciena Latinida Lotringiana dialekto
(dialekto ne plus parolata depos longa tempo) pro ke ica altajo esas
provizita per multa arbori. Mea memoraji prizentis a me ulo agreabla,
ma me esis kelke deceptita per la realajo. Nulo, fakte, esis diferanta de
mea memoraji, nur la peizajo esis sen gracio, kelke pezoza e nule
charmiva (tale adminime semblis a me), malgre la nefushita naturo,
malgre la arbori e la videbla kolini. Ulo nedefinebla mankis por adportar
beleso ad ica naturala kadro, qua povabus esar tre agreabla. Kad esis la
oldacha e nepleziva arkitekturo dil vilajo qua fushis omno ? Me ne savas,
ma me konjektas ke probable, yes.
Detalon me remarkis sur rurala voyeto cirkondanta agri, nome olim, dum
mea infanteso, videblesis granda bronza krucifixo kun Kristo-statuo. Lore
la statuo esis ruptita, nun omno esis reparita ed en bona stando. Sub la
krucifixo trovesas soklo ube esis epigrafo en la Latina. Ica enskriburo esas
bone mantenata e lektebla ankore nun. Ol evas de 1890, cirkume. Esas
plura tala religiala (e kelkafoye nereligiala) statui e simbolo qui evas de
ta tempo ed esas en la Latina. Me konjektas ke la lokala autoritatozi ne
volis enskribigar ulo en la Germana qua esis tote stranjera e kelkafoye
nekomprenata linguo da la plu multa lokani. E poke prizata da li. Altra-
latere, la Germana autoritatozi nulatempe aceptabus ulo en stranjera
linguo, pluse di enemika lando, sur la Germana teritorio, do la Latina
esis meza solvuro qua posibligis evitar la Germana (e la Franca) e qua
esis la linguo di la lore (en ica regiono) tre povoza e respektata katolika
Eklezio. La kulturozi di ca epoko e la sacerdoti savis la Latina ed
eventuale povis tradukar la Latina frazi a min edukata homi, dum ke la
Germana autoritatozi ne opozesis a texti redaktita en neutra e prestijoza
idiomo ed aceptis kredar la fiktivajo di la Latina kom linguo dil Eklezio e
di supera kulturo.
Ye la sequanta dio, me vizitis la urbeto Moulins les Metz (ye tri kilometeri
de Roz�rieulles) ube me pasabis mea puereso. Esis plu multa chanji ibe
ed ica plu aktiva loko, kelke moderneskis kun multa ne-Europana
enmigranti. Tamen, ol esis bone rikonocebla ma sen granda intereso.
Posdimeze, me esis itere en la Metzala stradi, e me vizitis oli per-
autobuse e pede. Me povis nur konstatar la Franca-Germana aspekto di
ca urbo. Quale me ja savigis la fervoyala staciono esas tote Germana e
la quarteri qui cirkondas olu anke. E mem plu Germana kam to quo
existas nun en Germania, nome Metz ne sufris, od apene, pro bombardi
dum la duesma mondo-milito, dum ke la plu multa German urbi ye la
sama importo komplete destruktesis. Ultre lo, west-Germania subisis
koaktata Usanigo e mem en la indulgata urbi, on chanjigis multo di to
71
quo povis aspektar tro Germana. Metz ridiveninte Franca urbo ne
koaktesis Usaneskar, nam Francia ne esis desvinkinta lando punisata da
Usa. En est-Germania esis indulgata urbi, qui pro ke oli esis en Rusa zono
ne bezonis Usaneskar, ma dum la komunista tempo, oli ne flegesis ed
esis en mala stando lor la chanjo di 1989. En Metz onu sorgoze mantenis
ica urbo en decanta stando.
Tale, la olda Germani qui vizitas Metz ritrovas la arkitekturo e la urbala
atmosfero qui existis olim en Germania, e qui ibe, esas nun nur
memoraji. Versimile ico esas la motivo qua tante atraktas la Germani a
Metz, quankam li preferas ne konfesar lo. Advere Metz esas ulaspeca
perdita Atlantida por li, exakte same kam esas Andaluzia por la Arabi.
Ico esis olim lia posedajo, mantenis bone traci di lia okupado, ma
perdesis por li.
Tamen la paradoxo esas ke ica urbo, qua en kelka quarteri aspektas
Germana tilextreme, talgrade ke ico mem ne plus esas posibla nek
pensebla en Germania di nuna tempo, tamen esas profunde Franca segun
la sentimento e segun la linguo.
Onu, nunadie, parolas nur France ibe malgre ke esas ne-poka decendanti
di anciena Germani e malgre ke la aspekto di la lokala habitantaro esas
multe plu Germana kam Franca. Ma la mentaleso duras esar " altdeutsch
" (olda Germana) ; la lokani laboras multe e kun Prusiana diciplino e
severeso. On audas ofte enstrade la questiono :- " Kad ico esas permisata
? "
Ita mentaleso mem " infektis " la enmigrinti. Me memoras ke afabla e
ridetanta Afrikanino, servanta en drinkeyo, a qua ulo demandesis,
respondis : - Me devas questionar la jeranto di hike kad ico esas
permisata ? ( !)
Germania nunepoke ne plus esas tante severa e Prusianigita, ma en Metz
pos 1870 la Prusiana Germani impozis lia vivo-maniero e mentaleso e
nulu, pose, probis extirpar oli, dum ke, quale dicite, Germania ipse esis
Usanigita pos 1945.
La Metzani ipsa esas fiera esar prefere de Germanala gento ed havas
sentimento di superioreso relate la Franci di interna Francia. Ma ico ne
impedas ke li havas tre akuta sentimento patriota Franca e li nur parolas
France, nam tre poka homi esas bilingua e savas la Germana. Malgre la
Germana aspekto e malgre la " olda Prusiana" mentaleso.
Existas altra quarteri qui konstruktesis ante la Germana periodo, o pose,
e li havas aspekto tote regionala e Franca. On sentas ke en ica urbo e lua
regiono esas permananta afronto e kunvivo di la Germanala e Latinida
mondi. Unfoye la uni esas vinkera altra-foye li desvinkas profite a la altri
en tre nestabila equilibro.
Kande me lektas Germana retala pagini pri Metz, me singlafoye astonesas
per la amo quan la Germani havas ad ica austera urbo. Por li, ol esas tre
72
bela urbo kun Franca koquarto ed eleganta vivo-maniero. Certe Metz ne
esas leda, ed ultre ico, ol bone situesas cirkondata da monti e trairata
da riveri. Ol anke ne indijas arei kun arbori e prati. Ma kad ico esas
suficanta por esar tam atraktiva kam la Germani asertas ? Me povas dicar
ke segun la restorerii quin me vizitis, la Franca koquarto ne atingas lua
zenito ibe. Mem se onu ne manjas dessaporoza repasti. Kad eleganta
vivo-maniero (art de vivre, en la Franca) ? Hm, ico esus forsan justa segun
la koncepti qui esis valida en Prusia dum 1900. Mea-opinione to quo
facinas la Germani esas la mixajo di anciena Germaneso e di stranjera (a
li) Franceso qua produktas ulo tote exotika e samatempe tre (preske tro)
familiara a li.
Dum la vespero di ca dio, me dineis che mea kuzulo e lua spozino. Pos la
repasto ante retroirar a mea hotelo, mea kuzulo, per lua automobilo,
vizitigis da me la urbo Metz dumnokte. Certe valoras la peno vidar lua
monumenti lumizita. To quo interesis ed impresis me esis la vizito opoze
a la kirko di santino S�gol�ne. Me kredis ke tala nomo esis stranjera e
nule Franca, nam ol absolute ne esas kustumala en Francia. Ma un de nia
eminenta politikistini nomesas S�gol�ne Royal, ed ultre lo me saveskis
ke elu, e lua familio havas kom origino regiono nefora de Metz. Do, el
esas quaze samlandanino, senegarde de lua politikala latero qua esas
altra afero.
Mea vizito en Metz finis tale, nam ye la posa dio, me retroiris a mea
habiteyo en Parisala regiono.
Me ne savas quon pensar pri Metz nam a me ol esas samatempe facinanta
e tedanta urbo. Facinanta pro lua historio, parto de lua quarteri e
monumenti e tedanta pro lua nemilda klimato, ula de lua stradi qui esas
tro griza e tro oldacha. Forsan me devus esar Germano por vere prizar ol
quale devus esar.
(Ek Kuriero Internaciona n�3/2006)
PRI SINKRONALESO* ED UN DE MEA ANCIENA INTERRETALA MESAJI
Recente on parolis pri la labori dil kontestata ciencisto Rupert Sheldrake
pri la sinkronaleso*, aludante ta temo eminenta samideano ripublikigis
mesaji sendita olim e qui anke traktas pri la koncernata temo.
Yen unesme la mesajo da nia samideano respondanta a mesajo da me
trovebla sub la lua :
73
Kara Jean,
Forsan posibla expliko esus trovebla en la teorio dil "disidenta"
biologiisto, Rupert Sheldrake, pri (en la Angla) "morphic resonance"
"resono morfologiala" termino quan lu inventis por fenomeno qua, lu
kredas, existas vaste. Il kredas ke lua teorio esas ciencala, e ke ol esas
"pruvebla" o despruvebla per apta experimenti. La majoritato di ciencisti
ne volas disipar tempo e pekunio por experimenti pri absurda teorio. Ula
personi facis kelka experimenti, ed on pretendas ke li suportas la teorio.
Lua unesma libro pri ta teorio esis, en 1981, "A new science of life" (Nova
cienco di vivo). Inter lua altra libri esas, en 1988, "The presence of the
past" (La prezenteso dil pasinto).
Parenteze, en 2003 editesis lua libro, "The sense of being stared at",
parte pri la sento (o senso?) quan on semble povas havar, sen vidir
regardanto (qua forsan esas dop on), ke ulu fixe regardas on.
Me ne havas opiniono pri la valideso dil teorii extraordinara di Rupert
Sheldrake, ma lu esas sincera ed interesiva. Me ne savas ka lua libri esas
editita en altra lingui.
Kordiale,
Robert.
***************************
Yen mea antea sendajo:
(...) La sama revueto raportas anke stranja fakto, nun tre konocata,
koncernantala operaco "overlord" por preparar la desembarko dal
federita trupi en Normandia ye la 6ma di junio 1944. Por omna altra
operaci existis kodexala vorti. La sekretajo esis severe gardata por
sekurigar la suceso dil desembarko. Or, dum mayo 1944, t.e. un monato
ante la D-Dio , omna ita vorti di qui la futuro dil mondo dependis aparis...
en la krucvort-enigmati di la jurnalo LONDON DAILY TELEGRAPH !
Quik la Angla sekreta servi invadis la laboreyo dil jurnalo. Qua esas la
autoro di ta krucvort-enigmati ? Kad danjeroza trahizero ? Spionanto
pagata dal nazisti ? La realeso esas plu fola kam la fiktivajo...
Nur olda employato, Leonard Dawe, qua laboras por la DAILY
TELEGRAPH. La oldulo ne komprenas to quon on reprochas a lu. E mem
pos la milito, kande il informesabis, ilu nulatempe intelektis quale ita
vorti, qui celis la maxim bone gardata sekretaji di ta tempo, povis
samatempe venar a lua spirito.
On kustumas mokar la "magio", ma forsan en anciena civilizi, homi, kun
altra mento kam nia, ja konstatabis ita fakti e developis cienco pri ol
74
qua povis esar tre efikiva. Ma kun nia "racionalista" mento ocidentala
aktuala, ica fakti celesas o refuzesas.
(Ek Kuriero Internaciona n�3/2006)
MISTERIO DIL ANCIENA KRONIKI INDIANA
Ne existas evidentaji de anciena teknologii Indiana pri fluganta
mashini.Tamen la referi ad anciena fluganta mashini esas tre
grandanombra en la anciena texti Indiana. Plura raporti deskriptas lia
utiligo kom milit-armo. La plu granda nombro de ta skriburi venas de
texti evanta de la 4ma, 5ma e 6ma yarcenti a. K. ed ica texti konservesis
sorgoze dal monarki qui dominacis India lor ita tempi. La skribisti
laboranta ita-epoke kontrolis oli tre atencoze por esar certa ke lia
skriburi fundamentizesis sur autentika informo-fonti. Regretinde la
tradukita dokumenti, quin ni nunadie konocas, ne savigas la origino di lia
raporti. Plu kam 95% de ca anciena skriburi ne ja esas tradukita.
La maxim famoza Indiana skriburi tradukita de la anciena Sanskrita texti
esas la �Mahabharata� e la �Ramayana�. Ica amba texti deskriptas milito
di qua la feroceso devastis la mondo. La protagonisti di ca milito utiligis
potenta aerala mashini e le maxim famoza de oli nomizesis le �Vimana�.
La �Mahabharata� same kam la �Ramayana� deskriptis la �Vimana� kom
esante aerala vehilo ye cirklatra formo, ed anke ye altra formo
pensigante pri sigaro. Amba mashini posedis kupolo. La specifika detali
por la konstrukto di ta mashini raportesas en la duacent stanci kontenata
en la �Vaimanika Sastra� redaktita ye 400 a.K. ,cirkume, da Bharadvajy
la Saja e tradukesis en 1875.
Un de la aspekti maxim astoniva di ca Indiana skriburi esas la simileso dil
raportita lukti a la moderna kombato-tekniki. Ica skriburi deskriptas anke
metodi por sparar karburajo per flugar ye diversa altitudi, koaktata
terveni efektigata dal enemikaro, e la domaji produktita per la koliziono
kun uceli. Plusa stanci avertas pri la importo evitar la tempesti ye supera
altitudo same kam pri la neceseso absorbar sunala energii por ristartigar
motoro. La �Vaimanika Sastra� konsakras ok chapitri inkluzante diagrami
por deskriptar plura tipi de mashini. Lu mencionas anke 31 precipua parti
di ta vehili e 16 tipi de materiaro povante utiligesar por lia konstrukto.
75
Kande oli ne utiligesis, le �Vimana� halte-restadis en loko nomata
�Vimana Griha�, t.e. ulaspeca fortifikata hangaro.
Le �Vimana� propulsesis per karburajo ye flava-blanka koloro, same kam
per centrala parto nutrata per mixuro fundamentizita ye merkuro. Le
�Veda�, anciena Indiana poemi qui konsideresas kom le maxim anciena
de la Indiana texti, deskriptas le �Vimana� kom esante de formi e
dimensioni diversa e lia aspekti variis segun lia utileso. La Indiana
imperiestro Ashoka esis tante konvikita pri la autentikeso di ca antiqua
raportaji ke il kreis la �Sekreta Societo dil Non Nekonocata Viri� olqua
kompozesis ek non eminenta Indiana ciencozi di qui la tasko esis
establisar listo dil diversa cienci mencionita en la anciena skriburi same
kam celigar omna anciena informi a la habitantaro dil imperio. Ica
suvereno pavoris kande il pensis ke la alte evolucionita cienci deskriptata
en la anciena texti povus efektigar la devasto di lua domeno, t.e. simila
destino ad olta per qua fulminesis la antiqua Imperio Rama.
La Imperio Rama deskriptesas en la �Mahabharata� e la �Ramayana�. Li
deskriptas la Imperio Rama kom esante civilizuro teknologiale ye tre alta
nivelo di qua la nobela kasto povis flugar ad omna loki sur nia planeto,
til la luno ed eventuale tra nia sunala sistemo. Atinginte lua maxim alta
evoluciono, 12 000 yari ante nun, la Imperio Rama extensesis de nord-
India til Pakistan. Ica Imperio posedis sep granda civiti nomata �La Sep
"Rishi"-a Urbi�. La nobeli voyajis de urbo ad altra urbo per la aerala voyo.
Existas mem anciena texto di qua la nomo esas Jain, olqua deskriptas
mashino nomata "Pushpaka" povanta transportar plura personi de urbo
ad altra urbo. Lor la maxim bona tempo di ca Imperio, esis tanta
grandanombra fluganta mashini en la cielo, ke on povis facile vidar la
flava radiado di lia motoro dum-nokte.
La Imperio Rama minacesis da enemiko mem plu potenta kam lu. Ita
Imperio-enemiko posedis teknologio supera ad olta di Rama e lua propra
fluganta milito-mashini nomesis �Vailixi�. Ita invaderi havis kom nomo la
Ashvini, t.e. nomo quan plura teoriisti dil Novepoko (New Age) asociis ad
Atlantida. Le �Vailixi� kustumale esis sigaro-forma ; min ronda kam le
�Vimana�. Kompare a le �Vimana� , le �Vailixi� povis voyajar same bone
sub l'aquo kam en l'aero. La Rama-ani defensis lia imperio per potenta
armi teroriganta ye amasala destrukto. La�Mahabharata� deskriptas la
konflikto tale : � Fera fulmino, giganta morto-anuncanto, cindrigis omna
membri di la genti di le Vrishni e di le Andhaka. La kombustita kadavri
76
mem ne esis rikonocebla. Lia hari e lia ungli falis ; la terakotaji ruptesis
sen videbla kauzo e pose la koloro dil uceli divenis blanka. Kelka hori plu
tarde, omna nutrivi esis nesalubra. La fulmino divenis tenua pulvero. Por
eskapar ica fairo, la soldati jetis su aden la aquo-flui e tale lavis su same
kam lia equipuri�.
Mem se ne esas trovebla materiala traci di le �Vimana� o di le �Vailixi�,
evidentaji cirkonstancala di konflikti simila ad olti di nukleara konflikti
existas. Misterioza explozo ye atomala proporcioni rezigis la urbo
Mohenjo Daro, qua, segun rumoro, esabus una de la �Sep �Rishi�-a Urbi�.
Ultre lo, Sumeriana ed Egiptiana mitologii raportas amba pri nukleala
konflikti simila kande la Dei promenis en fluganta mashini majestoza. La
Biblala raportajo di la Genezo deskriptas la devasto di Sodoma e
Gomorrha segun identa maniero ad olta uzata en la Babilonana redakturo
pri la Dei cindriganta la urbi e la planaji di lia opozantaro.
En 1990, la Chiniana exkavadi dil ruini di Lhasa en la montaro di Tibet
posibligis deskovrar mikra librerio de dokumenti redaktita en la Sanskrita
idiomo. La Chiniana autoritatozi qui examenigis ica dokumentaro
opinionis ke olu esis tante importanta ke li sendigis lu a la Universitato
di Chandrigarh por tradukesar ibe maxim bone kam ico esas posibla. D-
ro Ruth Reyna pasis plura semani dum tradukar la prizentita texti a la
Chiniana ed a la Angla e pose lu anuncis a la astonegata ciencisti ke
parolesas pri indiki por konstruktar interstela navo. Ica informo produktis
tre forta reakto dal Westala ciencisti qui ritradukigis la texti e refuzis la
tezo pri deskripto di interplaneta mashino. Li tamen interkonsentis pri
la fakto ke parolesas pri deskripto dil preparado di expediciono a la luno.
Alexandro la Granda iris tam fore kam India por lua konquesto di la lore
konocata mondo. Lua historiisti konservis registri sat preciza di lua invadi
di la landi quin li atingis. Malgre la fakto ke lia redakturi uzesis nur por
gloriizar ica imperiestro, la kronikisti di ta tempo mencionis ke lua trupi
atakesabis per fluganta shildi qui pavorigis la kavalrio e ico koaktis
Alexandro grupigar lua armeani. En la sequanta tempo il konquestos India
sen renkontrar irga aerala rezisto. Adolfus Hitler esis tante impresita per
la lekto dil anciena texti Indiana koncernanta le �Vimana� ke il sendis
plura expedicioni ad India dum la yari 1930 por saveskar tam multe kam
lo esis posibla pri la eventuala sekreta teknologii qui povabus trovesar
ibe e qui posibligus a la Germana milit-avionaro devastar omna nacioni
qui luktabus kontre la nazista partiso. Fortunoze, ita expedicioni faliis.
77
Se Hitler havabus la moyeni sucesar konstruktar �Vimana�, lore nula
lando povabus impedar lua dominaco.
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2006)
LA MAPO DIL "KREERO"
Tabeleto petra reprezentas " reliefa mapo " dil Urala regiono, olqua
evaluesas kom evanta 120 million yari !!! La doktoro pri fizikala cienco e
pri matematiko, qua anke esas profesoro en la Statala Universitato di
Bashkiria, Alexandro Shuvirov, same kam lua Chiniana dicipulo Huan
Hun, rezolvis, en 1995, studiar la hipotezo di posibla anciena migrado dal
Chiniani a Siberia ed ad Ural. Lor lia expedicioni en Bashkiria, li trovis plura
surroka graburi en la anciena Chiniana linguo (traktante precipue pri
komerco, mariajo e morto), tale konfirmante lia hipotezo.
Dum lia ciencala explori, li deskovris, en la arkivi dil generala Guberniestro
di Ufa, noti dil 18ma yarcento qui raportis la existo di cirkum 200
nekustumala petra tabeleti graburizita proxim la vilajo Shandar, en la
regiono di Nurimanov. Altra noti indikis ke dum la 17ma e 18ma yarcenti,
expedicioni da Rusa ciencisti en Ural studiabis 200 blanka tabeleti
vidiganta signi e temi. Ultre lo, plusa noti savigis ke ye la komenco dil 20ma
yarcento, l'arkeologiisto A. Schmidt anke vidabis ica blanka tabeleti en
Bashkiria. En 1998, P-ro Shuvirov e lua akompananta esquado komencis
entraprezar explorado tateme ma sensucese ; talgrade ke li opinioneskis
ke ica omno esas nur legendo.
Ma, neexpektite, ye la 21ma di julio 1999, Vladimir Krainov, ex-prezidanto
di la lokala konsilantaro pri agrokultivo, revelis a P-ro Shuvirov la existo di
tabeleto enterigata en lua korto. Un semano pose, la laboro komencis en
la skopo extraktar la �petro di Dashka� olqua forduktesis a la Universitato
di Ufa por analizesar. Pos netigar ol, la ciencisti ne povis kredar to quon li
deskovris, nome ica petro esis tridimensiona mapo !
Ita petro pezante preske un tuno, havas :
78
� 1 m 48 ye alteso
� 1 m 06 ye larjeso
� 16 cm ye dikeso
Ol kompozesas per tri strati :
� La bazo, dika ye 14 cm esas ek dolomito
� La duesma strato, (la maxim interesiva), sur qua �l'imajo� grabesas ,
esas ek diopsido* , ma la teknologio di lua �traktado� esas ankore
nekonocata da ni.
� La triesma strato, dika ye 2 mm, esas ek kalcio-porcelano e konseque
protektas la mapo kontre omna shoki venanta de-extere.
Lua exameno per X-radii revelis ke ol esas de artificala origino. Ita petro
laboresis per teknologiale tre preciza utensili, lua reliefo ne povis
exekutesar da petro-grabisto. Ol esus elemento di �enigmato-ludilo� ye
340 m x 340 m, e P-ro Shuvirov pensas ke il povos trovar la loko ube esas
quar altra elementi de la totajo...ni vartez.
Pro ke la generala reliefo di Bashkiria ne tro multe chanjis depos kelka
milioni de yari, li sucesis sat rapide rikonocar la monto di Ufa e, precipue,
lua kanyono*, ica omno konstatesis dum egardar la lokala geologio same
kam posibla eventinta sismi.
Danke la helpo da specalisti pri kartografio, fiziko, geologio ec., la diversa
riveri di Ural e la fenduro di Ufa en Sterlitimak, etp . rikonocesis. Ica omno
konfirmas la granda ancieneso di la mapo ye la skalo 1 :1,1 km. Mem plu
astoniva esas la fakto, ke ultre omna diversa riveri dil regiono, ica mapo
montras giganta sistemo de irigacado kun, precipue, du kanalal sistemi ye
500 m de larjeso, 12 digi havanta inter 300 e 500 m ye larjeso opoze a 10
km ye longeso e 3 km ye profundeso koncerne singla de li. Ita digi uzesis
por entratenar la diversa reti ed igis necesa la extrakto de adminime
10(24) m3 de tero. Kompare ad ico, la kanalo de la Volga til la Don
semblus esar nur negrava skrachuro. La nuna Belaya semblas esir, ye la
komenco, artificala rivero.
La ciencisti opinionis unesme ke ica mapo povus esar la laboruro dal
anciena Chiniani pro la vertikala enskriburi qui esas videbla sur la tabeleto.
Ma ita enskriburi ne povis dechifresar mem se P-ro Shuvirov opinionas ke
un de la simboli reprezentas la latitudo di Ufa.
P-ro Shuvirov e lua esquado pensis anke ke la mapo evis 3000 yari, ma
quante plu ol analizesis tante plu kreskis lua evo. La datizi per
radiokarbono* furnisis konfundigiva e poke preciza rezulti.
Plu delikata analizo di la petro revelis la prezenteso en lua internajo di du
karakteriziva konketi, la una evanta de 50 milion yari, la altra evanta de
120 milion yari. Ma nulo posibligas dicar ke ita konketi ne ja esis en la
79
stando di fosilo lor la kreado di la mapo. P-ro Shuvirov e lua esquado
opinionas ke ita mapo fabrikesis dum ke la magnetala polo jacis en Lando
Franz Josef, t.e. 120 milion yari ante nun !
GRANDANOMBRA QUESTIONI koncernanta la dicita petro ne ja havas
respondo, ne nur koncerne lua DATIZO ma anke pri LUA FACERI e LUA
FUNCIONO ???
Segun la Centro di Historiala Kartografio di Wisconsin, Usa, qua analizis
la elementi dil petro di Dashka, ita navigado-mapo povis facesar nur danke
aerala relevi. Ica tipo di laboro facesas nun en Usa. Ol igas necesa tre
forta laboro ed analizo informatikala e, ultre lo, bezonesas utiligar satelitala
donataji. La Usani previdas ke ica laboro parfinesos maxim tarde en 2010.
Semblas ke ti qui vivis ita-epoke e qui konstruktis ica mapo uzis nur la
marala ed aerala voyi nam ne esas traco di irga choseo.
La autori di ca mapo (kad desaparinta antea civilizo ?) ne habitis forsan
ica loko ma kad li predecidis entraprezar koloniigo ?
P-ro Shuvirov esas, kompreneble, tre cirkonspekta pri la faceri di ca mapo
: �Me ne prizas parolar pri NIFO-i od Exterterani. Ni, do, nomizez la autoro
di ca mapo tote simple � la kreero�.
�Quante plu me lernas, tante plu me koncieskas ke me savas nulo�.- P-
RO ALEXANDRO SHUVIROV.
Deklaro dal Indiana filozofo e pensero Shri Aurobindo (1872-1950):
�La Europana ciencozi opinionas ke la homala civilizo esas recenta
progreso startinta hiere per la Fiji-insulani e qua atingas cadie lua zenito
danke Rockefeller, nam li ferme kredas ke la anciena kulturi esas
neeviteble misovaja kulturi�. Lo esas superstico di la moderna mento
pensar ke la marchado dil progreso esis sempre lineatra.
�Nia vidpunto pri la �prehistorio� esas til-extreme ne-adequata. Nome, ni
ne ja liberigis nia mento de la dominaco di nur una-ed-unika Deo o di nur
una-ed-unika (santa) Libro, e, nunepoke, di nur una-ed-unika Cienco�.
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2006)
80
OLIMA INQUESTO
QUON VU PRIZAS LEKTAR ?
[Respondi qui atingis ni : ] 3ma serio
Me prizas lektar precipue la afirmi, ke en la parolo 'homo' esas expresita
plu granda valoro kam en la paroli : Maestro e Deo. - M. Balkashi (Belgia)
Me prizas lektar aforismi e sentenci, pro ke on ofte divenas plu saja per oli
en kelka instanti kam per studiar longa diserturi. Plurfoye me anke trovis
tala sentenci en MB e me esperas, ke MB anke future donos a la lekteri ta
mentala pano. Arthur Cantery (Suedia)
Me esas kontenta pri preske omno insertita en MB. La pensi o deziri dil
signatinti en ca rubriko omna esas justa ; tamen me deziras, se esas
posibla, ulo kelkete nova en MB, nome laboristal anguleto. Certe tala
raporti esus interesiva. - Joaquin Ferreres (Hispania)
Me prizas lektar omno, quo vizas servar a la kulturala progreso dil homaro,
konseque pri la maxim serioza temi. En tempo, dum qua la homaro
travivas krizo, semble portante en su la jermo di maxim serioza konsequi
por la futura developo sociala e kulturala, dum qua la mondo esas
inundata da nacional-lingua libri, revui e jurnali kontenanta amuzaji en tote
nauzeiganta quanto, en tala tempo la mondolinguo devus plear plu digna
rolo en la dramato dil vivo kam augmentar la quanto di tala impedili di vera
progreso. Segun mea opiniono do esus regretinda disipo di nia skarsa
moyeni uzurpar spaco por puerala temi, qui vizas nul altro kam amuzigar
la lektanto.Tasko dil mondolinguo esas atraktar adheranti ad alta-nivela
kulturala kozo, quala esas nia movado. Do, nun lo maxim bona, segun me,
equivalante lo maxim serioza, esas digna temi por traktesar en nia revui �
Algot Holmgren (Suedia)
Me deziras lektar texti en Ido korekta (nam me prizas komprenar mea
81
lektajo), prefere tradukuri ek la lingui minim difuzita, ed pri irga temo. Me
ne prizas texti di literaturo, nam tre skarsa esas la tradukeri qui savas ed
povas interpretar aden Ido (linguo alta-grade preciza) pensi, qui ulakaze
esas tre ne-preciza. - Marcel Pesch (Suisia)
Me volunte lektus artikli pri omno, quo povas developar la interna homo,
supozite ke li esas skribita sat interesante. Precipue me ne volus indijar la
humoroza parto, nam ol esas plu apta joyigar la homo kam omna filozofio.
-
Jan Smolarek (Germania)
Me respondizas ica questiono per mencionar, ke me sempre tralektas dum
un sidfoyo, maxim balde posible en la recevo-dio, singla nov numero di
MB.
Yen mea atesto pri la interesiveso di olua kontenajo. Me prizus ke
tempope aparus, sub nova rubriko, serio tala kam (exemple) la nuna serio
�Tra urbi vidinda e mondo-famoza�. Permisez a me sugestar nova serio,
titulizenda �MOND-ANTOLOGIO�. Me explikez. Sendubite existas en
multa lingui poemi kurta, diversa-tema, tre expresoza e bela, tradukinda
aden Ido por joyigar la samideani altranaciona. On forsan objecionos per
dicar ke ne omnu povas tradukar poemo de sua matrolinguo aden
kontentigiva Ido-poemo. Esas vera, ke por tala traduko, kelkakaze tote
neposibla pro teknikal desfacilaji, irgakaze bezonesas homo qua ulgrade
posedas ta stranja fakultato quan uli nomizas �donacajo dal dei�, ma quan
altri nomizas �regretinda aflikteso�. Tamen, omna kompetent Idisto povas
facar de matrolingua poemo, lineopa proz-tradukuro qua plene expresos
la idei del originala verko. Kom exemplo, me adjuntas specimena proz-
tradukuro lineopa dil unesma stanco di Angla-Irlandana poemo. (Interesati
povos komparar kun la metrikala ed rimizita versiono en mea �Probo-Flugi
sur Pegazo�.)
82
LA LAGO FEAL
(Lineopa proz-tradukuro)
(1)Loughareema ! Loughareema
Jacas tre alte inter la erikaro;
Mikra lago, obskura lago,
La aquo es nigra e profund.
Olda heroni kustumeskas ibe peskar,
E muevi omni kune
Flotacas cirkum la verd insulo sola
Dil dormanta lago feal.
Nula ritmo, nula rimo ; ma qua falios vidar ment-okule la pikturo
dil bela lago kun olua cirkondajo ed ucela frequenteri ? Do, frati
omnalanda, donez a ni floreti de via poem-gardeni nacionala !
(1) Pronuncez Loharima � T. Sweetlove (Anglia)
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2006)
EXTRAKTURO DE ATLANTIDA DA PLATON
�Esas en Egiptia, dicis Solon, en la Delto, vers la pinto di qua dividesas
la fluo dil fluvio Nilo, ula departmento quan onu nomizas Saitikia, ed
interne di ca departmento la maxim granda urbo esas Sais � Ibe esis
Amasis, la lokala rejo. - Segun la habitanti di ta urbo, lo esas ula Deino
qua fondis ol : en la Egiptiana elua nomo esas Neith, ma en la Greka,
segun to quon li dicas, ita nomo esas Athena. Or ica homi esas tre amika
83
a la Athinani e li asertas ke ulamaniere li esas lia parenti. Solon raportis
ke, arivinte en lia lando, il grande egardesis e ke, kande il questionis
uladie pri la antiqua tempi e fakti la sacerdoti maxim savoza pri ta temo,
lore il deskovrabis ke nek lu ipsa nek irga altra Greko savas ulo serioza
pri oli. E, altrafoye, pro ke il volis instigar li parolar pri antiquaji, il
komencis savigar da li to quon ni havas hike kom maxim granda ancienaji.
Ilu parolis pri Foroneos, nome ilta quan onu nomizas la unesma homulo,
pri Niobes, pri la diluvio di Devkalion e pri Pyrra e la miti quin onu
rakontas pri lia nasko, ed anke pri la genealogii di lia decendanti. Ultre
lo, il esforcis, per konjektar la yari kande ica fakti eventis, kalkular lia
dato.
Ma un de la sacerdoti, qua esis tre olda diceskis : �Ho Solon, Solon, vi
Greki, vi sempre esas ne-adulti : Greko nulatempe esas olda ! � Lore
Solon replikis : �Quale on devas komprenar ico ? � - E la sacerdoto
respondis : �Vi esas yuna, vi omna, per la anmo. Nome en ol vi havas
nula anciena opiniono, veninta de antiqua tradiciono, neanke cienco qua
blankigesis dal tempo. E yen la motivo. La homi destruktesis ed itere
destruktesos per multa manieri. Per fairo e per aquo eventis la destrukti
maxim grava. Ma esis anke altra de oli qui esis min forta, per mili de
diferanta manieri.
Nome, to quon onu rakontas via-lande pri la fakto ke ulfoye Faeton, la
filiulo di Helios, pos jungir la charo di lua patro, ma qua esis neapta
guidar ol sur la patrala voyo, incendiis omno quo esis sur la Tero ed ipsa
perisis frapita per la fulmino, ico dicesas sub formo di legendo. Yen la
vereso : deviaco kelkafoye efektigesas en la astrala korpi qui jiras ciele,
cirkum la Tero. Ed, en intertempi duranta dum tre longa periodo, omno
quo esas surtere perisas lore pro la tro granda abundo dil fairo. Itatempe,
omni qui habitas sur montaro, en altaji ed en sika loki, perisas, prefere
kam ti qui rezidas proxim la fluvii e la maro. Ma koncerne ni, la fluvio
Nilo, qua ja esas nia salvero en altra cirkonstanci, prezervas ni anke de
ta kalamitato per exterfluar. Kontree, altrafoye, kande la dei purigas la
Tero per la aqui e submersas ol, nur la bov-gardisti e la pastori, en la
montaro, salvesas, ma la urbana habitanti di via landi fortranesas a la
maro per la fluvii. Opozite, en ica lando, nek lore nek altrakaze, la aqui
decensas de la altaji a la planaji, ma lo sempre esas de-sub la tero quin
li ekiras naturale.
Ico havas kom rezulto, onu dicas, ke hike mantenesis la maxim anciena
tradicioni. Ma la vereso esas ke, en omna loki ube ne esas ecesanta
koldeso nek ardoroza varmeso por ekpulsar lu, esas sempre, min o plu
grandanombra, la homala raso. Tale, sive en via landi, sive hike, sive en
irga altra loko pri qua ni audis parolar, se efektigesis ulo bela, granda o
remarkinda ye omna vidpunti, ica omno esas mencionita per skriburi
84
hike, depos la antiqua epoko, en nia templi, e la memorajo pri ico
salvesis.
Ma en via lando ed en landi di altra populi, singlafoye kande la kozi esas
kelke organizita koncerne la skribarto e l'omna ceteraji di to quo esas
necesa a la urbala vivo, yen ke itere, ye intertempi reguloza, quaze
morbo, la ondi dil cielo rifalas adsur vi e lasas posvivar de inter vi nur la
iliterati e la nulsavanti. Tale, itere, vi ridivenas yuna, sen irgo savar pri
to quo eventis hike, via-lande ed en la anciena tempi. Nome, ica
genealogii quin vu jus citis, ho Solon, od adminime to quon vu aludis pri
oli koncerne la eventi di via lando, esas apene diferanta de la por-infanta
rakonti. Ed, unesme, vi memoras nur un unika terala diluvio, dum ke esis
multa de li antee. Pose, koncerne la maxim bona e la maxim bela raso
inter la homi, vi ne savas ke en via patrio olu naskis, nek ke de ita homi,
vi e via tota nuna civitanaro decendas, nam kelko de lia genitala semino
permanis. Icon vi ne savas, pro ke, dum grandanombra generacioni, la
posvivanti mortis sen esir kapabla expresar ica fakti per la skribarto. Yes,
Solon, esis tempo, ante la maxim granda destrukto per la aqui, kande la
civito qua nunadie esas olta dil Athinani, esis, de omna, la maxim
valoroza en la milito e tote aparte la maxim civilizita omnarelate. En ol,
onu dicas, realigesis la maxim bela prodaji ; esis politikala konstituci qui
esis le maxim bona de omna pri qui ni ulatempe audis parolar sub la
cielala vulto . " - Pos audir ico, Solon, dicis ke il tre astonesis pro admiro,
e, plena de kuriozeso, il pregis la sacerdoti raportar exakte e senfriste
la tota historio di lua samcivitani di olim.
E respondis la sacerdoto : " Me ne intencas tacar , ma egarde a vu, Solon,
a vua civitanaro e mem plu multe a la Deino, qua protektis, edukis,
instruktis vua civitanaro, lon me dicos a vu. De nia du urbi, la maxim
anciena esas la vua per tempo-disto de mil yari, nam ol genitesis da Gaia
ed H�faistos. Ica habiteyaro, ube ni nun parolas, esas plu recenta. Or,
depos la tempo kande ica lando civilizeskis, pasis, segun nia sakra
skriburi, tempo de okamil yari .
Do, me koncize deskriptos a vu lia legi, e, inter lia prodaji, me naracos
a vu la maxim bela quan li realigis. Ni, tamen, diskutos plu detaloze pri
co per konsultar la texti ipsa kande ni havos plu multa tempo disponebla.
Ma, unesme, komparez via legi ad olti di ca civito. Grandanombra
exempli de legi qui existis lore en via lando, esas trovebla hike nia-
tempe.
Unesmarange, la klaso sacerdotala separita ed apartigita de l'omna
ceteri, pose la mestieristala klaso, quoniam singla speco de mestieristi
praktikas sua mestiero aparte, sen mixar su ad irga altra speco, la
pastorala klaso, olta dil chasisti ed olta dil plugisti. E koncernante la
klaso dil kombatanti , vu ja probable konstatis ke anke ol esas hike
85
distingebla de l'omna ceteri e ke la lego preskriptis a lua membri okupar
su pri nulo ecepte pri la militala kozi.
Same, koncerne la formo di lia armaro, shildi e lanci, di qui kom le
unesma, inter la populi vicinesanta Azia, ni recevis furniso. Nome lo esas
la Deino qua, quale en ica lando, docis lia fabrikado a vi, t.e. a vi kom
le unesma pri co. E, koncerne la spirito, vu konstatas probable til quala
grado la legaro sorgis pri ca temo hike, quik de la komenco, same kam
pri la edukado, e pro ke elu savigis omno da ni, til la predico-kapableso
e la medicino qua koncernas la sanesala stando, on povas ya dicar ke el
docis a ni ita deala cienci til lia homala aplikado, e mem ke el furnisis a
ni l'omna cetera cienci qui sequas olti.
Yes ya, lo esas ita ipsa konvencioni ed ica ipsa organizuro quin la Deino
privileje donabis a vi kom le unesma. Elu selektabis la loko ube vi naskis,
nam elu egardabis la harmonioza mixado dil sezoni, qua igis ol apta
sustenar la maxim sana homi. E, pro ke ica Deino prizis samatempe la
milito e la cienco, deziranta ke ica loko esez la viveyo dil homi maxim
simila ad el, elu selektis ol e populizis ol unesme. Vi habitis lu, do, sub
legi similesanta le nia e mem plu bona kam oli. E vi superiris omna homi
per omnaspeca qualesi, quale konvenas a decendanti e dicipuli dil dei.
Multanombra e granda esis via prodaji ed olti di via civito : ni havas
skribita texti pri oli ed oli ankore nun admiresas. Ma un de li superiras la
ceteri per lua grandeso ed heroeso.
Nome, nia skriburi raportas quale via civito olim nihiligis insolenta
imperio qua samatempe esis invadanta tota Europa e tota Azia ed atakis
oli venante de teritorio jacanta en fora regiono dil Atlantika maro.
Fakte, icatempe, on povis trairar ita maro. En ol esis insulo, avan la
paseyo quan vi nomizas, segun to quon vi dicas pri lu, la koloni di
Herkules. Ca insulo esis plu vasta kam Libia ed Azia kune. E la voyajanti
di ta tempo povis irar de ica insulo a la cetera insuli e, departante de ita
insuli, li povis atingar la tota kontinento, per la opozita litoro dil dicita
maro qua vere meritis lua nomo. Nome, unlatere, interne di ca maro-
stretajo pri qua ni parolas, semblante existas nur portueto kun kolo
streta e, ye la altra latero, extere, existas ica vera maro e la tero qua
cirkondas ol e quan onu povas nomizar, en la justa senco dil vorto,
kontinento. Or, en ica insulo Atlantida, reji kreabis imperio granda e
marveloza. Ica imperio esis mastro di la tota insulo ed anke di mult altra
insuli e di porcioni dil kontinento. Ultre lo, ye nia latero, lu dominacis
Libia til Egiptia ed Europa til Tyrrhenia. Or ica potenta lando, pos
koncentrir lua omna trupi, entraprezis, samatempe, sklavigar via
teritorio e la nia ed ti omna qui esas ye ca latero dil maro-stretajo. Ma
lore, ho Solon, la potenteso di via civito admirigis lua energio ed heroeso
a la okuli di omna vivanta homi en ita tempo.
86
Nome lua civitani superiris omna cetera homi per lia anmala forteso e
per lia militala apteso. Unesme kom guidanti dil Greki, pose sola pro
neceseso pro ke li abandonesis dal altri, travivinta extrema danjeri, li
vinkis la invaderi ed evitigis la sklaveso a ti qui nulatempe esabis sklavi,
pluse, sen rankoro, li liberigis omna altra populi e ni ipsa qui habitas cis
la koloni di Herkules. Ma , en la sequanta tempo, eventis tertremi
hororigiva e kataklismi. Dum tempo de nur un jorno e di nokto terorigiva,
via tota armeani sinkesis subite sub la tero e, same, la insulo Atlantida
dronesis en la maro e desaparis. Yen la motivo pro quo, ankore nun, ita
Oceano di ibe esas desfacile atingebla e ne-explorebla, pro la obstaklo
dil slamoza e tre basa fundo quan la insulo, dum dronesar, sedimentizis.�
(Ek Kuriero Internaciona n� 1/2007)
LA POVRA SERVISTINO
Olim esis povra servistino qua esis efikanta e neta ; singladie elu balayis
la domo e shovis la rezidui aden la strado avan la pordo. Ulamatine, dum
laboreskar, elu trovis letro surtere ; pro ke elu ne savis lektar, elu
depozis lua balayilo en irga angulo ed adportis la letro ad elua mastri :
lo esis invito sendita da magiala nani, qui pregis elu divenor baptomatro
di un de lia filii. Elu ne savis quon rezolvar ; fine, pos multa hezitado,
pro ke on dicabis ad el ke esas danjeroza refuzar, elu aceptis.
Tri nani venis querar elu e duktis el a kaverno en monto, ube li rezidis.
Omno ibe esis mikrega, ma tante jolia e miniona ke lo esis super omna
deskripto. La parturinta muliero esis en lito ek ebenligno inkrustita per
perli, kun kovrilo brodita per oro ; la bersilo dil infanteto esis ek ivoro e
lua balnokuvo ek masiva oro. Pos la bapto-ceremonio, la servistino volis
senfriste retroirar a la habiteyo di lua mastri, ma la nani pregis elu insiste
restar dum tri dii kun li. Elu pasis ita dii en joyo e festo, nam ica mikra
enti aceptis el maxim kordiale ed afable.
Pos tri dii, pro ke el volis absolute retroirar, li plenigis lua poshi per oro
e duktis el til la ekireyo di lia subtera loko. Arivante che lua mastri elu
ristartis lua kustumala laboro e riprenis elua balayilo en la angulo ipsa
ube el lasabis ol. Ma ekiris la domo stranjeri, qui demandis ad el qua el
esas e to quon el volas. Elu saveskis lore, ke elu ne restabis dum tri dii -
87
quale el kredis lo - ma dum sep tota yari che la nani, e ke dum ita tempo
mortis lua mastri.
(Ek Kuriero Internaciona n� 1/2007)
MODERNA VIVO
STARBUCKS LA GLOBALA KAFEEYO PROXIMA
En Usa la folkloratra imajo dil Franco qua havas beredo sur la kapo e
pan-vergeto sub la brakio permanas exajerite. Ol ne plus konformesas -
e depos tre longa tempo - ad irga realeso, ma a la ideo quan mult Usani
havas pri la habitanti di Francia.
Kontraste, moderna folkloratra imajo povus reprezentar la urbala medio
Usana : nome, on vidus en ol viro bone vestizita, o muliero marchanta
rapidege e tenanta per la manuo varma glaso kartona kovrata per kovrilo
ek plastika materiajo. Ye la avana parto on povus vidar verda e nigra
komercala emblemo reprezentanta kronizita sireno akompanata per
nomo : " Starbucks Coffee ".
Nome Starbucks, mondala championo pri kafeo, videblesas omnaloke
trans la Atlantika Oceano, nam existas ibe preske 10 000 butiki
apartenanta a lu.
Singlasemane, 40 milion konsumeri kompras por su " cappucino ", " caff�
latte " o mem " espresso macchiato ", qua drinkesas ofte dum marchar.
Ico esas tre Usana kustumo nam la Usani, de longa tempo, cesis havar la
kustumo disipar lia tempo. Ed ico ne eventas nur en Manhattan, qua esas
ulaspeca templo dil kulturo e dil "business" : ico anke esas konstatebla
de Seattle til Boston, de Tucson til Chicago, nam la kafeo Starbucks esas
videbla omnube e konsumesas ofte rapidege.
Por bone mezurar la importo di ca fabrik-marko, nulo plu valoras kam
avionala voyajo de Chicago til Seattle. Quik de la embarko, on savas pri
quo parolesas : nome, la pasajero sidas opoze a butiko markizita per la
sireno ye la instanto kande la aviono flugeskas. Ica insigno ne esas nur
trovebla enstrade, nam lua reprezentanti vendas lua nigra drinkajo anke
en la aerportui, en la librerii, ec. Ed ol esas anke videbla avionale : sur
88
la aerala voyirado dil kompanio United Airlines liganta Chicago a Seattle,
kande esas la tempo furnisar la drinkaji, la avionala hostini esas " fiera
servar a tu kafeo Starbucks". Lor la terveno, same : la arivo-pordo stacas
opoze a kronizita sireno.Advere, en Seattle, Starbucks esas omnaloke :
ye singla voyo-kruco, e mem anke ye du anguli di singla voyo-kruco ! En
ica urbo naskis la aludita entraprezeyo, en 1971. Pos kelka komenco-
desfacilaji e kelka heziti, ita komercala grupo agis importanta rezolvo
dum la yari 1980, per ne plus konsakrar su nur a la vendo di grana kafeo,
ma per propozar butiki di qui la ideo esis ofrar kafeo segun Italiana
maniero.
SERVO YE LA DRINKO- E PAGO-TABLO, TRANQUILA CIRKONDEYO, DOLCA
MUZIKO, INTERRETALA ACESO, OMNA STARBUCKS-EYI DIL MONDO
SIMILESAS.
La koncepturo sucesis e Starbucks, nunadie, esas la mondala championo
dil kafeo.
"Ico ne esas hazardo se ica komercala grupo naskis hike", tale explikas
Ron, kustumala kliento qua esas granda prizanto ye "caff� latte". Seattle
esas fora de importanta altra urbi, ma ol esas apertita a la mondo."
Jacanta an la litoro dil Pacifika Oceano, an la Kanadana frontiero, ica
urbo orientizesas a la extera mondo.
Cetere la Starbucks-insigno esas homajo a la marala vivo, nome ica nomo
venas de protagonisto di "Moby Dick", romano di Hermann Melville. On
konstatas en oli servo ye la drinko- e pago-tablo, tranquila cirkondeyo,
dolca muziko, interretala aceso... omna Starbucks-eyi dil mondo
similesas.
De la interdiktata Civito en Beijing (Pekino) til la strado Montorgueil en
Paris, per trairar Bangkok o S�oul, la koncepturo esas la sama. On iras
sola adibe, ma on povas trovar en ol plura personi por diskutar, o laborar.
En la Usana butiki, la profesionala asembli ne esas rarajo.
Tra la mondo, la dicita koncepturo esas sucesoza. Ica komercala grupo
posedas nun plu kam 12 000 butiki ed adjuntas, singlayare, preske 2 000
nova kafeeyi a lua ja existanta komerceyi, en Usa ed en la tota mondo.
On mem plurapidigas la developo-ritmo : en 2007 la aferala skopo di ca
firmo esas la aperto di 2 400 nova butiki. En Paris, ube ca komercala
grupo ja havas triadek tala loki, la konsumeri prizas povar restar dum
plura hori sen tedesar da garsono qua, altraloke, venus, ye singla duadek
minuti, por recevar nova komendo.
Tamen, ica nova modo �made in USA� produktas nur poka opozo. Kad ico
esas signo ke la �Usanigo� ne plus timigas ? Kad ico esas signo ke
Starbucks agas sagace ?
89
Advere, en la Parisala Starbucks-eyi nur poka kozi pensigas pri Usa. Ica
entraprezeyo ne fanfaronas : che Starbucks, onu ne multe komunikas. En
Seattle, la dicita entraprezeyo esas fortreso, e la pasanta stranjera
jurnalisto konsilesas sistematre konsultar la retala pagino pri ca
fabrikmarko.
Same en Paris : �Se la klienti restas sen konsumar, kad ca entraprezeyo
ganas pekunio en Francia ?� �Quala esas lua projeti, lua ambicii ?� Ita
questioni esas sen respondo. Onu tacas.
Duminstante, ica strategio esas sucesoza. Tamen ico eventas pos multa
desfacilaji e problemi. Anke en Usa. En 1999, lor la somitala
interrenkontro dil Mondala komerco-organizuro (WTO/OMC) en Seattle,
Starbucks qua akuzesis komprar tro chipe a la rurani la kafeo-grani, esis,
same kam Gap o Nike, un de la maxim odiata skopo-plaki por la
manifestanti. La movadi opozata a la komercajigo dil mondo kunvenis
exter la somitala interrenkontro por iniciar to quo restis en la memori
kom la departo-punto dil granda mobilizi kontre la globaligo. En la
Starbucks-eyi dil urbo-mezo, vitri spliteskis. Depos ita tempo la aludita
komercala grupo reaktis. La kombato por sana ambiento e por plu
equitatoza komerco divenis la baricentro di lua komunikado. Starbucks
ne interesas grande Marina Skumanich, reprezentantino en Seattle di la
�Washington Fair Trade Coalition�, organizuro qua militas por equitatoza
komerco. Ma elu agnoskas ke Howard Schultz, qua esas la patrono dil
dicita komercala grupo, esas meritanta homo. �Il esas un de ca moderna
patroni qui esas tre diferanta de lia preirinti, tale explikas ita
militantino. Lia politiko semblas esar tre progresema, tam bone en la
domeno dil ambiento kam en olta di la laboro-kondicioni. Existas sincera
deziro facar bona kozi. Tamen, quankam li deklaras ke li havas tre alta
ambicii, li ne esas sempre ye olia nivelo.
Koncernante la ambiento, pro quo li ne kompras plu multa kafeo kultivita
en ombro, t.e. en la naturala peizajo dil regioni produktanta ol, e ne en
granda plantacerio ?�
Omnakaze ica kompanio bone konsideresas trans la Atlantika Oceano.Ma
ica giganto dil bruna oro ne esas sen diversa e psikologiala problemi. Lu
subisas mem kreskala krizo, se on kredas to quon dicas Howard Schultz,
nome il desquieteskas pro la fakto ke il ne plus rikonocas la Starbucks
quan il konceptabis : kad la komercala grupo ne minacesas perdar sua
identeso pro ke ol divenas gigantega ? Ka Starbucks ne esas minacata
dissolvesar en la globaligo ? En informilo interna a lua kompanio, ica
historiala patrono regretis, dum la pasinta printempo, la renunco di ula
agomanieri certe �romantika�. Aludante tale la sili de kafeo sur la
drinko- e pago-tabli di Starbucks, qui nun remplasesas per normigita
paketi, pro ke ico konsideresas kom la unika moyeno konservar l'aromo
90
dil Starbucks-kafeo omnaloke en la mondo. Pro brilar tro forte, dil sireno
la krono povus riskar paleskar.
(Ek Kuriero Internaciona n� 1/2007)
EMOCIGANTA EXOTIKA EXKUZI, KANIBALI DICAS :
NI DEMANDAS PARDONO PRO MANJIR QUAR
BRITANIANA MISIONISTI
132 yari esis necesa por ico, ma la decendanti di tribuo de kanibali fine
exkuzis su pri la fakto ke li manjabis quar amiki di Britaniana misionisto.
La Veneracindo George Brown apene evitis mortigesar ipsa kande il riskis
su irar aden la junglo por trovar ke ti qui esabis lua quar kolegi divenabis
dineomanjajo.
Savesas ke la tribui en Papua Nova Guinea ankore kredas la realeso dil
miraklifanta mediki e skeleta homi ma la kanibalismo esas kozo
apartenanta a lo pasinta. La aludita methodista (1) pastoro deskovris la
osti dil citita viktimi dispersita alonge la kanibali-vilajo sur la Pacifika
insulo Nova Britania. Lor pitoreska ceremonio eventinta icasemane, la
chefi di ca insulo dicis ke li tre regretas ke lia ancestri distranchis en
plura peci la misionisti en la skopo celebrar granda festo.
La exkuzi facesis a la Chefa Komisario di Fiji, t.e. la loko de-ube venis la
manjita misionisti. Ica komisario, Ratu Isoa Delamisi Tikoca, qua
reprezentas la Rejino di Anglia en Fiji, dicis a la lokala chefi : "Ni esas
profunde emocita e ni deziras a vi la tre granda joyo dil pardono qua
finas ica deskonkordo."
Lor la ceremonio, Sir Paulias Matane, Generala Guberniestro di Papua
Nova Guinea, qua kontrolas Nova Britania, rimemorigis pri la bona verki
da George Brown. La citita pionira Anglo esis proxima a la morto lor plura
okazioni � pro feroca aborijeni o pro maladesi - ma il sucesis transvivar
91
til lua retreto en Australia pos entraprezir finala voyajo a lua hema loko
Durham.
La dramatatra incidento qua esis la kauzo dil prizentita exkuzi eventis
pos ke s-ro Brown voyajabis de Fiji a Nova Britania, olqua nomizesabis
tale dal Angla exploranto William Dampier en 1700.
Il sejornis en vilajo de kabanachi jacanta sur ica insulo, kande, ye la 8ma
di aprilo 1878, il audis dicar ke la misionisti, kun qui il voyajabis pos
departo de Fiji, esabis masakrita da kanibali.
Dum timar revolto tribuala, s-ro Brown, qua lore evis 43 yari, koaktesis
reprezalar nam il minacesis ke lu e lua omna grupo exterminesez da
kanibali.
Irante chasar la homo-manjanti en bateli "kanoe", lore ke li avancis
alonge la litoro, la Angli esis ipsa izolita e siejata da 40 tribuala bateli
"kanoe" e sucesis nur kun granda desfacilaji eskapar de ica danjero.
Kelka dii pose, s-ro Brown, deskovris la osti dil mortigita docisti e
predikisti en ula vilajo. Kun lua grupo, il incendiis omna kabanachi dil
kanibali e lor sangoza afronto kelka de la hom-manjanta tribuani
mortigesis.
La venjo da Brown produktis senfrista paco-ofro de la aborijeni. Tamen,
on asertas ke la memoro di ta mortigi obsedis lu til lua morto.
Pos la ceremonio, hiere, tribuano dicis : "La Veneracindo povas nun
sejornar pace en lua tombo pro ke la disputado finis".
(Ek Kuriero Internaciona n�1/2007)
LITERATURO EN LA ARABA MONDO NUNEPOKE
�Al Kairo redaktas, Beyruth editas e Baghdad lektas� : quaradek yari ante
nun, ico esis konocata proverbo por expresar la vivozeso e la kreiveso
literatural dil Araba mondo e la repartiso kelke koncize rezumita, certe,
ma kredebla, pri la rolo itafelde dil precipua chefurbi di Mez-Oriento. De
ca omno, ne plus restas multo nunadie e raporto da UNESCO publikigita
92
ja deko de yari ante nun, substrekizis la grava regreso dal editado e da
la lekto en la kulturala e linguala areo Araba.
Advere, on apene bezonas raporti por konstatar ico. En la Araba mondo,
nunepoke, de Al Kairo til Baghdad, trairante, ho ve ! Beyruth, to quo
maxim bone vendesas kom libri, lo esas libri pri koquarto, pri religio e la
libri pri astrologio. Me nesavas kad, cakaze, onu ankore darfas parolar
pri lekto od edito, t.e. vorti qui tendencas perdar lia senco en la
veneracinda Araba linguo. Inquesto savigis ke malgre la cent mili de
personi vizitinta la maxim recenta libro-expozo en Al Kairo, la Egiptiana
roman-autori maxim famoza nunatempe vendis ibe ne plu kam cento de
exempleri di lia verki, dum ke la libri pri la faki quin me aludis supre
kompresis kun granda facileso.
Ne importas hike aludar la kauzi di ca fakto qui esas konocata. La realeso
esas ke la socii di Mez-Oriento esas, nunadie, en pavoriganta stando di
kulturala regreso. E la sektoro maxim atingata per ica retroiro esas olta
di la literaturo e di la homala cienci. Esas, exemple, desfacilega nun
saveskar exakte to quo produktesas en la Araba literaturo. Se onu ne
volas mencionar kelka skarsa ecepti, precipue en Libano, la editisti ne
posedas vera katalogi e ne esas apta informar sua autori pri la recevaji
produktita per la vendo di lia libri. Ye ica manko profesionala adjuntesas
la indijo de librerii e de profesionani pri libri. Anke indijesas organizuri
por diskonocigar e famozigar verki literatural. Nur la jurnalaro probas
informar pri to quo produktesas ed editesas. La literaturala premii,
nekareebla por igar verko konocata, esas, por tale dicar, neexistanta.
Oli certe existas en la Gulfo-landi, ma oli ne esas serioza e ne povas vere
egardesar. En Egiptia, premio qua desaparabis dum yardeki, tre
fortunoze rinaskis recente, e Libano probable asistos la nasko di Araba
versiono dil Angla Booker price. Ma ica omno ne havas vera relayo e ne
havas vera efekto a la publiko.
Fine, la obtenita rezulto esas la desfacileso quan havas la autoro interne
di la socio e la desfacileso por la difuzado di lua libri. Agnoskata roman-
autoro ganas ridinde mikra pekunio-quanto kompare a lua Europana
kolegi ye meza qualeso. Ico instigas lu opinionar ke la traduko di lua
verko esas la unika posibleso por agnoskesar, mem se ita agnosko esas
negranda. Lo esas itamaniere, cetere, ke Nagib Mahfuz ganis Nobel-
premio, e, ke Ala el Aswani o la Libanano Elias Khury diveneskis konocata
autori.
Ita lamentinda panoramo, tre probable, esas justa anke koncernante
Afrika, ube, me konjektas, la situeso esas mem plu mala, o, forsan,
koncernante Rusia od altra mondo-regioni. On povas lore imaginar, se
onu konsideras la kozi vidita de ita nefortunoza landi, rikomenco yarala
di la literaturala aktiveso quale ol eventas singlayare en Francia per centi
de publikigita verki, profesionala librovendisti, tonizanta jurnalaro qua
93
atencigas forte pri la literaturo, premii literaturala qui produktas
agnoskeso, koncize, quantagrade ico povas semblar magiala e fablatra.
Kompreneble, regardar ico de fora loko ne signifikas ke on esas dupo, o
ke on ignoras la fakto ke en la superkonsumanta socii la libro esas
remplasanta la literaturo, ke la granda vendeyi divenas plu importanta
kam la vera librovendeyi, ke la literaturala premii esas ofte tre
kontestata e ke pro la tro granda nombro de publikigaji, le maxim bona
de li ofte esas neremarkita. On povas savar ica omno, ma tamen pensar
ke la tro granda abundo esas plu envidiinda kam la indijo.
(Ek Kuriero Internaciona n�2/2007)
POPULMIGRADO
Pro la lokala sinuifanta riveri, la petra ponti, la hegi-serio e la ondizita
kolini, on povas pardonar vu pro pensar ke vu esas en la profundaji di
Britaniana areo rural, tote aparte kande vu promenas alonge la butiko,
jacanta en strado-angulo, di Kevin Walls.
Dop la ekmoda pago-tablo, il havas bonhumoroza vizajo e, dum ke lua
klienti babilas pri diversaji koncernanta la singladia vivo en Unionita
Rejio, il adicionas la kusto di lia kompraji sur lua kaso-enrejistrilo. En
ica fiera lando di �foie gras� (grasa hepatajo di ganso) e di trufii, li pagas
por obtenar Angla marmelado e teo dil fabrik-marko Tetley, tomato-supo
Heinz, Weetabix e porko-socisi.
Ita kelke stranja cenaro pluduras en la mezepokal quartero jacanta meze
di ca urbo ube la rezidanti iranta a la kafeeyi e drinkeyi, pos la fino dil
dio-laboro quik ye kin kloki pdm, povas trovesar drinkanta glasedi de
�ale� (Angla biro), lektanta Britaniana jurnali o diskutanta pri �cricket�-
konkurso eventonta dum la nexta semano-fino. Pro la teo-saloni, la butiki
vendanta la Angla fromaji Stilton e Cheddar e la kirkal koro kantanta
tradicionala Angla himni, onu ne povas evitar remarkar la Angla influo
sur la pitoreska Franca urbo Eymet.
Tamen, mem se on vivis longatempe hike, kande onu vidas �cricket�-
ludanti en la mezo di Francia, lore ico duras esar nekustumala e stranja
experienco. Ne esas dubiti ke Mikra Anglia � quale on nomizas ofte ica
urbo dil 13ma yarcento jacanta an la rivero Dropt -divenis sinonima por
indikar la maxim bona elementi qui kustumale trovesas ye nia latero dil
94
Kanalo. Ma la maxim astoniva kozo pri ca mezepokal fortifikita merkat-
urbo en la regiono Dordogne di sudwest-Francia esas la granda nombro
de resortisanti di Unionita Rejio qui vivas hike dum la tota yaro. De multa
yari ol havas la maxim forta proporciono de Britaniani rezidanta en
Franca urbo, o mem altraloke en kontinentala Europa. Cirkum triimo de
lua 2600 rezidanti naskis en UR (Unionita Rejio).
Inquesto publikigita casemane sugestas ke ne min multe kam quar milion
personi ek la dek milion UR-ani deziroza komprar proprietajo exterlande,
ekmigros dum la venonta yaro, ed intencas livar definitive Britania
motive di lia sucii pri krimini-quanto, situeso dil sanesala servi e la
nekompetenteso dil Guvernerio en Unionita Rejio.
Dum la pasinta 25 yari Eymet subisis vera Britaniana invado. Hike on
povas desintrikar su e ne savar la Franca. Se on volas vivar en Francia ma
sen parolar France, semblas ke ol esas la justa loko ube on devas esar.
�La plu multa de li ne parolas la Franca patuazo*�, dicas Nathalie,
Francino laboranta en komputatori-butiko nomizita MCD Informatique
(posedata da UR-ano), elqua asertas ke 80 procent de la klientaro esas
Britaniana.
Nihilominus* ico ne esas la vera motivo por venar instalar su ad-hike, ma
pro ke ca urbeto ofras ulo rara e sentempa. Nome ol esas en la kategorio
de loki pri qui ni obliviis ke li povas existar. Ico esas vera idilio ube on
povas manjar fresha nutrivi dum la plu granda parto de la yaro, ube on
povas � sen riski � ne klozar klefe la pordo di onua domo e ne disipar onua
salario por rimborsar onua imoblala pruntita pekunio. Ol esas loko ube
on havas experienco pri krimini per pafili e kulteli nur che-televizione e
ne en la singladia vivo, ube la pueri iras promenante ad-skole e
retrovenas promenante de-skole, li forsan haltos survoye - ante la
repasto � por ludo di celesar e serchar en prato.
�Me prizas vivar hike pro ke lo esas quale Anglia kinadek yari ante nun�,
dicas Simon Colebourne, un de la nova arivanti. Il chanjis sua lojeyo ad-
hike, kun lua spozino Karen e lia filii, venanta de Bath, dum januaro 2003
ed ica paro jeras interretala kafeerio proxim la stradangulo ube jacas la
butiko di Kevin Wall titulizita �Le Magasin Anglais�. �La lokani esas tre
aceptema, nam li opinionas ke ico esas quale ri-invado di sudwest -
Francia�, il pluse dicas (granda parto de sudwest-Francia apartenis a la
rejo di Anglia dum tri yarcenti, de 1150 til 1450 cirkume, la Angli ne
poslasis ibe mala memoraji NDLT). �Kinadek yari ante nun Eymet esis
preske abandonata ed obliviita. Danke la arivo da exterlandani ol esas
nun prosperanta.�
Caf� Eymet, jerata da le Colebourne esas tipala exemplo di florifanta
moderna entraprezeyo jerata da ekpatri-irinti. Singladie ol plenesas per
Britaniani qui drinkas kafeo e manjas kuki dum uzar komputatori por
95
sendar e-mesaji ad amiki restinta en UR e naracar a li la bona vivo quan
li juas nun.
Ico esas tote ne astoniva kande on konsideras la agreabla klimato lokala,
la neexisto de krimini e la preci dil proprietaji en parto de Francia qua
tante pensigas pri Britaniana areo ke ol surnomizesas Dordogneshire.
Segun inquesto che la Universitato Montesquieu en Bordeaux, la
Britaniani iras por instalar su en Francia pro ke li deziras habitar lando
ube anciena vivomanieri preponderas. �Nutrivi fresha venanta de la
farmodomo, la sekureso di komunajo solidara, ico esas autentika
experienco qua konformesas a lia revi � ita omna kozi quin la homi asocias
a lia koncepto di tipala Franca vilajo. Or, li havas la sentimento ke tala
tradicionala vilajo ne plus existas en Britania�, dicas Marie-Martine
Gervais-Aguer, autorino dil aludita studiuro. �Li havas nostalgio a to quo
esis la Britaniana vilaji 50 yari ante nun.�
En Britania la vetero esas ofte pluvema, kolda e griza ; la preci dil
proprietaji esas tro alta relate la revenui, e, segun recenta statistiko dil
Home Office (ministrerio pri Interna Aferi) preske sep personi ek dek en
Unionita Rejio esas tormentata per sucii pri krimini per pafili e kulteli,
la furti endome e la timo atakesar e molestesar.
En la departmento Dordogne familiala hemo kustas fraciono de to quo ol
kustus en Hampshire, Sussex o mult altra rurala komtii en UR. Ica areo
esis olim plena de abandonata farmodomi. Oli transformesis a decanta
habiteyi, ma lia preco esas acesebla a meznombra Britaniana familio.
Rezideyo kun tri dormo-chambri kustas de 100 000 til 250 000 �pound�-i
ed ico inkluzas balno-baseno e sulo-areo qui ne povus kompresar po tala
pekunio-quanto en la komtii di Unionita Rejio. Kastelo povas aquiresar
po 500 000 �pound�-i. Ne esas granda surprizo ke la department
Dordogne nun divenis hema regiono di cirkum 20 000 tale nomizita
Anglosaxoni. Ita nombro povas inflar til 100 000 dum la somero. Multa de
li rezidas lore en la grandanombra gasteyi �bed and breakfast� jerata da
UR-ani, ube posiblesas selektar �bacon� ed ovi por dejunetar se onu ne
prizas le �croissant� (Franca paneti krecento-forma).
Eymet semblas pruvar ke esas posibla ad Angli e Franci pace kunexistar.
Ico, grandaparte, semblas debesar a la takto di enveninti quale Kevin
Walls, qua, dek semani pos apertesko di lua butiko, rezolvis tradukar la
nomo di lua komerceyo ube la maxim bone vendata produkturo esas
Walker Crips. �Antee ol nomesis The English Shop (La Angla Butiko) e me
opinionas ke ico esis kelkete neamikala a la lokani�, il dicas dum
adjuntar ke altra butik-posedanti bonvenigis lu; ico ne esas tante
astoniva kande on saveskas ke homi venas de loki ye disto de du trafik-
hori por komprar �bacon� e �Shredded Wheat� tale atraktante personi
di ca regiono ad Eymet.
96
La Cricket Club di Eymet celebras lua 25ma aniversario cayare. Ita
esquado komencis plear sur la futbalo-tereno dil dicita urbo, ma la lokala
autoritatozi ofris a lu propra tereno por lua aktiveso. Se la balda lokala
elekto esos favoroza a la ekpatri-irinti, lore semblas versimila ke plusa
koncesaji grantesos a la Britaniana rezidanti. Ye la 9ma di marto
valideskos lego permisanta a ne-Franca civitani divenar membra dil
komonala konsilantaro. Kin resortisanti di Mikra Anglia esos pronta servar
lia adoptita urbo. La tri kandidati por l'ofico di komonestro, qui omna
esas Franci, kaptis la oportuneso havar Britaniani en lia esquado. �Ico
esas tre flatera invitesar ed ico esas granda signo di acepto� dicas Julian
Urriata, evanta 41 yari, veninta de Nordwest-London, qua kreis
prosperanta entraprezeyo en Eymet tri yari ante nun. En la sama situeso
esas Caroline Haynes retretinta notariino veninta de West-London.
Ensemble kun Urriata, el apogas la komonestral kandidato Jean-Raymond
Peyronnet, qua, se il elektesos, intencas organizar singlasemane
konsulto-dii jerata da lua du Angla konsilanti por helpar la Britaniana
komunajo pri la administrerial problemi e por instigar la kreo di bilingua
jurnali ed elektrofakturi. Tony Martin, evo 63 yari, komputator-vendisto,
opinionas ke ica evoluciono esas bona por ita parto de Francia. Plura yari
ante nun, il klozis lua entraprezeyo en Britania e venigis ad-hike lua
familio inkluzanta tri filii e tri nepoti. Il tre prizas icaloke la sekura stradi
e la bona skoli.
�Lo esas certa ke esas plu multa bona kozi kam mala kozi en Francia�,
ilu dicas. �Ni povas lernar multo de li en Unionita Rejio e, forsan, li povus
lernar kelke de ni qui habitas hike�
(Ek Kuriero Internaciona n�3/2007)
LA FANTOMIZITA DOMO
Olim, kande me esis tre yuna puero e mem ankore infanto habitanta en
la vilajo Roz�rieulles, mea matro konoceskis ed amikeskis a yuna
muliero, samevanta kam elu, nomata damzelo Chacha. Ita damzelo
Chacha prenomizita Simone esis celiba ed habitis, kun lua vidva patro ed
olda onklino di qua la nomo esis Lea, bela anciena domo kun granda
gardeno florizita en tranquila ed izolita loko di la vilajo nefore de agri
97
ube on kultivis frukti saporoza (precipue fragi, cerizi, frambi, ribi) e de
proxima boski e kolini verda.
Damzelo Chacha invitis ni ofte, mea genitori e me, a lua domo por
komune repastar kun el e lua familiani. Ico eventis kustumale sundie. Ni
esis afable aceptata da le Chacha e mea genitori interparolis joyoze kun
lia nova amiki. Siorino Lea esis tre afabla ed espritoza homino qua savis
raportar vivoze pri la anciena tempi e mori quin elu travivabis. Pos la
repasto damzelo Chacha pleis piano por ni, nam el esis docistino pri
muziko e lua fratino esabis kantistino en Paris. Ita muzikala dotiteso esis
kelkete stranja, nam lia patro lor lua aktiveso-periodo esis profesionala
kukifisto. Cetere, lor nia rendevui, il koquis por ni delicoza kuketi.
Ma la tempo pasis e mea genitori chanjis lia lojeyo ad urbeto Moulins les
Metz. Le Chacha qui ne esis posedanti di lia habiteyo mustis anke
translojar a sat fora altra loko pro ke lia proprietero volis rekuperar sua
domo por lu e lua familio.
Mea matro tamen mantenis la kontakto kun lua amikino ed uladie � me
memoras ke esis en la yaro 1953 � damzelo Chacha invitis ni por pasar
semanofino en lua nova hemo. La rurala urbeto, ube nun el e lua parenti
habitis, esis ravisanta e charmiva domeno. Ica loko nomizita Marly esis
sat pekunioza urbeto borgezala, plu pleziva kam la vilajo Roz�rieulles,
nam la ruro esis plu vasta, same verda e nelimizita per kolini. Enurbe, ni
povis trovar omna avantaji di urbo, quin la vilajo Roz�rieulles posedis
nur skarse. Me memoras ke la komerceyi, precipue la mikra vendeyi, qui,
tatempe, ofris por komprado omnaspeca vari esis furnisata per bela
anciena mobli e la komercisti esis tre profesionale afabla.
Ni arivis ibe dum bela printempala vespero kande la suno kushanta
incendietis per splendida oranjea ed orea farbi la konstrukturi e la
cirkondanta peizajo. La domo ube le Chacha habitis esis mem plu vasta
e bone lokizita kam lia preirinta lojeyo nam ol cirkondesis per bela prati
e centyara arbori.
La vespero pasis gaye cirkum saporoza dineo-repasto. Mea genitori
questionis su quale le Chacha qui ne esis tre richa povabis obtenar e
lokacar tante pleziva lojeyo po chipa preco dum ita posmilita tempo
kande ne esis facila haveskar lojeyo pro indijo de habitebla domi lore.
La respondon li esis baldege havonta.
Lor ke esis tempo irar a la dormo-chambro jacanta ye supera etajo por
la nokto-repozo, damzelo Chacha avertis diskrete mea genitori ke esis
pikturo super la lito qua sempre renversesis ed onu ne povis riinstalar lu
korekte nam lu sempre rikomencis sua stranja ludo.
Fakte, astonata ed amuzata, mea genitori konstatis ita bizara fenomeno.
Pose li extingis la lumo e dormeskis. Ye la mezo dil nokto cirkume, mea
matro, di qua la dormo ne esis profunda, vekis kun opresanta angoro-
sentimento. Subite, el audis bruiso de pezoza pazi, quale olti di ulu qua
98
pedvestizesus per ligno-shui. Elu opinionis ke forsan lo esas siorulo
Chacha qua durstas e volas drinkar aquo, ma ico duris tro longatempe.
Ye ula instanto,tote neexpektite, el audis tri forta frapi kontre la pordo
dil chambro. Tainstante vekis anke mea patro, qua havis bona dormo ma
qua ekirigesis de sua dormo per ita frapi. Lu iris a la pordo, timante ke
ulo mala eventez ad ulu en ita domo, ma nulu esis videbla e mea patro
retroiris grunante a la lito.
Pose la bruisi cesis. Me ipsa dormis en vicina chambro e, forsan, pro ke
me juis la profunda dormo dil yuneso, me ne audis irgo.
Ye la sequanta matino, mea genitori ne esis tre kontenta. Li questionis
la olda patro Chacha, kad lu havabis sanesala problemi dum la pasinta
nokto. Il semblis tre surprizita e respondis ke no. Damzelo Chacha qua
intelektis pri quo parolesas rezolvis klarigar ica enigmato a mea genitori.
El havabis tre granda desfacilaji por trovar decanta lojeyo por elua mikra
familio. Ma ulu de lua konocati konsilis ad el vizitar ita domo. El tre
astonesis ke tante splendida habiteyo ne ja trovabis lokacanti e ke , ultre
lo, la lokaco-preco esis sat chipa. Nur la lugantino dicabis ad el
misterioze ke la anciena proprietero, s-ro Walter tempope retrovenis
nokte en lua domo. Pos instalesir en ita habiteyo, damzelo Chacha
audeskis la bruisi quin me raportas. El questionis lua lugantino pri la
motivo di ca stranjaji. Lore, elca furnisis la expliko dil fenomeni audata
: olim s-ro Walter esabis famoza risanigero qua tre habile per lua manui
risanigis mem tre grava morbi quin la mediki ne savis kuracar. Ma,
regretinde, il esis sorcisto, amiko dil diablo, ed obtenabis lua marveloza
dotiteso nur danke pakto kun Satano. Il flegis lua kuracati en la rezideyo
ube nun habitis le Chacha e kurtatempe ante mortar, il avertabis ke il
retrovenos nokto adibe por sokursar maladi qui bezonus lua helpo.
Eventis, tale, e nulu ante damzelo Chacha (qua ne konocis ca loko e lua
historio) audacabis lokacar la dicita lojeyo.
Koncerne damzelo Chacha el kustumeskis audar ica bruisi e sucesis bone
dormar malgre omno; elua evoza familiani remarkabis nulo. Cetere, elu
ne havis altra selektebleso, nam itatempe esis apene posibla trovar
lojeyo en posmilitala Francia.
Tale, danke la fakto ke ita domo esis fantomizita el sucesis, malgre la
problemi e desfacilaji di ta epoko, obtenar bela shirmeyo por el e lua
familiani.
(Ek Kuriero Internaciona n�1/2008)
IIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIII 99
GREKA MITOLOGIO : APOLLON
Il esas filiulo di Zevs e di L�to ed il esas la jemela frato dil Art�mis. Pro ke
lua fratino selektabis la Luno kom emblemo, ilu selektis la Suno. Lu
nutresis da deino Th�mis per nektaro ed ambrozio ed il atingis dum nur
periodo de kelka dii adulta staturo. Pro ke il esas longa, bela kun granda
blonda hararo, il divenas la dorlotata yunulo dil Olimpo. Il havas anke
eceptala forteso ed ultre lo il esas tre dotata pri muziko e predico-
kapableso.
Hefaistos, deo dil Forjerii, ofras a lu magiala flechi. Tale equipita, Apollon
iras kun lua fratino liberigar la urbo Delfi dil dominaco di la drako Python.
Quik de ta tempo lu nomizesis la pythonana Apollon, ico esas la origino di
la pythonala Ludi, olqui esas intersequo de muzikala ed atletala konkursi,
ed anke di la nomo Pythia qua atribuesas a la sacerdotino, qua, en la
templo di Delfi, predicas la futuro. Kom granda seduktero, Apollon havas
multanombra amoratini, precipue inter la nimfi di qui il havis famoza filii
tale Kalliope ed Askl�pios. Tamen un muliero rezistis lua charmo :
Daphn�. Por eskapar de lu, elu transformesis ad arboro, nome la lauro,
qua depos ta tempo dedikesis ad el.
Apollon havis anke amoroza aventuri kun yuna viri quale Hyakinthos e
Kyparissos. La morto di ca du amorati afliktis lu profunde, la unesmo
metamorfosesis a floro, nome la hiacinto, la duesmo metamorfosesis ad
arboro, nome la cipreso. Kom Deo dil Muziko e patrono dil Muzi, Apollon
kreas instrumento, la liuto. Il recevas la liro de lua mifratulo Herm�s
kambie dil restituco de parto dil besti-trupo quan il furtabis de lu. Lu
afrontas la Satiruso Marsyas lor muzikala konkurso di qua la riskajo esas
ke la vinkero subisigos a la vinkato la traktado selektita da lu. Pro ke il esis
virtuoza pri sua liro quan il savis plear per amba manui, Apollon senpeligis
vivanta la desfortunozo Marsyas, e, ica laste nomita defiinta lu pri plear
fluto, la deo dil Muziko interdiktis la uzado di ca instrumento til ke muzikisto
inventez novaspeca fluto dedikata a lu ipsa.
Grandanombra animali asociesas a lu, inter li la volfo, la cigno, la korvo,
la vulturo (per observar la flugi di ca raptuceli, la auguristi serchis
deskovrar la volo di Apollon), same kam la grifono, la lir-ucelo e plu tarde
la delfino. La origino di deo Apollon esas probable Aziana nam il ne
pedveztizesas per Greka sandali ma per boteti, qui esis tipala shui lore en
la Aziana landi. Ultre lo, il esas la unika Olimpo-deo qua adoptesis dal
100
Romani sub lua Greka nomo dum ke Zevs ipsa divenis Jovo ed Afrodite
divenis Venero
.
(Ek Kuriero Internaciona n� 2/2008)
LOHENGRIN (Germana legendo)
La duko di Brabant esis ja olda ed sentis ke lua morto proximeskis. Lua
unika filiino Elsa esis heredonta lua lando. Il venigis Komto Friedrich, qua
esis la maxim povoza komto en lua lando, ed ilta mustis promisar a lu,
ke il protektos fidele la heredonta princino. Icon juris la komto a la
mortanta duko.
Ma la komto pensis : �Se me nur spozigus la yuna dukino ! cakaze me
divenus la Sinioro di ca lando.� Il demandis elua manuo, ma Elsa ne volis
mariajesar kun lu. Lore il minacis la princino per maligna paroli.
Kelka tempo pose venis la imperiestro ad Antwerpen. Elsa iris renkontre
a lu kun la kavalieri di sua lando por salutar ilu. Tatempe la komto akuzis
la dukino che la imperiestro e juris, ke la duko promisabis a lu la manuo
di lua filiino e lua krono. Il esis pronta kombatar por sua yuro.
L'imperiestro devis judiciar.
Ye la sequanta dio l'imperiestro kunvenigis omna kavalieri di ca lando. Il
sufligis en korno e pajo klamis : �Qua volas esar la championo di la dukino
?�
Ma la kavalieri timis la komto e nulu de li audacis kombatar kontre il. Ja
on audabis la korno suflar ye la duesma foyo. Lore omni vidis cigno qua
avancis sur la fluvio. Lu tiris per ora kateno bateleto en qua kavaliero
sidis.
Ilta saltis adsur la sulo e la cigno desproximeskis senfriste kun la batelo.
Ye la triesma foyo sonadis la korno. Lore la kavaliero iris opoze a
l'imperiestro e dicis : �Me volas kombatar por la dukino.�
Pos ruda kombato la komto desvinkis. La yuna kavaliero plezis a la dukino
ed elu aceptis lu kom spozulo. Tamen ante la mariajo-festo la kavaliero
dicis ad el : �Siniorino Dukino, vu nulatempe darfas questionar me pri
qua me esas nek deube me venas, nam cakaze me devos separesar de
vu.� Elu promisis ico. Li vivis felica kune dum multa yari.
Ma uladie, kande li asistis festo, el audis ulu mokar Lohengrin. Lua
aflikteso esis granda. Nune el pregis la kavaliero por ke il revelez ad el
ilua sekretajo.
101
Se nur elu respektabus sua promiso ! Apene elu parolabis taskope, ke la
cigno retrovenis sur la fluvio. Trista e plorante Lohengrin adiis lua filii e
lua spozino. Il saltis aden lua batelo e ne plus retrovenis.
(Ek Kuriero Internaciona n� 2/2008)
LA MISTERIOZA CIVILIZO DI FONTAINEBLEAU
Sen savar lo, omnasundie, mili de promenanti en la foresto di
Fontainebleau (nefore de Paris, Francia) pasas forsan avan la restaji di
nekonocata civilizo desaparinta.
Ica foresto di Fontainebleau esas un de la maxim granda e bela foresti di
Francia. Ol jacas sur preske 20.000 hektari. Inter la arbori e la roki kun
fantastika formi, on povas sentar magiala atmosfero. Sempre on
questionas su : kad Fontainebleau esis la centro di nekonocata anciena
civilizuro ?
LA GEOLOGIALA PASINTO DI FONTAINEBLEAU
La geologiala pasinto di ca foresto duras esar nemulte konocata. Lua
historiala pasinto esas mem plu nesavata. Til 1830, cirkume, ol ignoresis
sur la mapo di Francia. Mem la banditi qui eskapis de la rejala jendarmi
hezitis enirar profunde ica grandega foresto. Esis legendi pri la
misterioza habitanti di ca foresto. On asertis ke la diablo sub la formo di
granda Chasisto nigra trairis la foresto. Ne esis felicajo renkontrar lu,
tante plu ke il cirkondesis da diablala hundi. Tale la promenanti ne tre
deziris vizitar la foresto qua konsideresis kom danjeroza loko.
STUDIO DIL GROTI DI FONTAINEBLEAU
On savas nur ke dum plura dekamili de yari, homi habitis ula groti di ca
foresto. Li poslasis ibe grandanombra desegnuri e signi qui duras pozar
problemi a la historiisti.
Ita signi desegnesis lor periodo � segun J.L. Baudit, ciencala exploranto
studiinta oli maxim bone � qua duris dum 30.000 yari cirkume, t.e. de
102
l'inter-glaciala ero �riss-w�rm� til la fera epoko. La maxim anciena signi
esas tre simpla, nome li esas simpla abstrakta linei.
Le maxim recenta de li reprezentas animalal od homal desegnuri same
kam plu komplikita simboli, di qui ni ne savas la exakta signifiko. La
specalisti remarkis astoniva simileso inter plura di ca desegnuri ed olti
trovata che altra prehistoriala peizaji enigmatatra.
MISTERIOZA SKRIBARTO
On anke trovis kelka tombi neolitikal en la mezo dil foresto di
Fontainebleau. Una de li kronizesas per bloki qui havas la formo di
jacanta statui. Kad parolesas pri naturala bloki o kad li laboresis da homi
?
Ula tombo livris plura mikra skulturi ek stono. Ol exkavesis komence dil
yari 1960 dal amatora arkeologiisto Robert Ganzo. Ma la oficala ciencala
exploranti konsideras oli kom nura fantaziaji dil naturo. Tamen esas
substrekizenda ke altra neolitikal restaji ekterigesis cirkum
Fontainebleau.
Ultre lo, kelka tabeleti trovita da R. Ganzo, en un de la tombi pozas
konsiderinda problemo arkeologial. Nome ica tabeleti kovresis per
ideogrami qui pensigas nerezisteble pri skribarto.
Oficale ico esas neposibla, nam la skribarto supozesas naskir multe plu
tarde, en Proxima-Oriento.
Segun oficala tezo, la unesma skriburi aparis en Sumer ye cirkum 3.300
ante nia ero. On enskribis piktogrami (desegnuri supozata reprezentar
literi) sur argila tabeleti, ye cirkum 3.000 ante nia ero la desegnuri
transformesis ad intersequo di streki : la kuneiforma skribarto. Tamen
existas plur altra exempli di prehistoriala skribarti, antea a la civilizuri
di Proxima-Oriento. La enigmato di Glozel en mez-Francia esas tre
kontroversata. La tabeleti di Cortaria, evanta de 4.000 yari ante nia ero,
esas altra temo por kontroverso. Nome oli trovesis en Transilvania ed ico
supozigas ke la skribarto ne naskis en Mezopotamia, loko qua esas la
bersilo dil civilizuro di Sumer, ma meze dil stepi di est-Europa.
Esas kelka simileso inter la ideogrami di Fontainebleau e la literi
poslasita dal Hitita civilizuro di Anatolia e Proxima-Oriento. Kad pro ico
on darfas konjektar ke l'anciena habitanti dil forestego di Fontainebleau
esis la ancestri dil tribui qui departis por koloniigar l'Oriento ?
LA ROKAJI DI FONTAINEBLEAU
Li esas probable, la maxim videbla e stranja restaji dil pasintajo di
Fontainebleau. Desfacilesas ne questionar su pri lia formi. Ibe anke
103
pozesas la questiono : kad ica rokaji taliesis dal homala manui o dal
naturo ?
On povas observar figuratra exakteso tre surprizanta koncerne certena
rokaji. Kelka de li riproduktas otario, elefanto, giganta tortugi,
karnavida ucelo...
Kad ico esas la naturala rodado, qua exercesis dum plura yarmili sur
rokoza substanco ek greso ?
Nule konocesas ke ica animali vivis en ica mondo-parto, mem en fora
epoko. Ma quon ni vere savas pri lo pasinta di nia planeto ?
Nia ancestri en la groti piktis la fakti di lia singladia vivo e la animali qui
cirkondis li. Kad la homi di ca misterioza civilizuro volis tote simple
reprezentar la bestii di lia omnadia vivo ?
En ica tota afero esas tro multa koincidi e fantaziaji dil naturo.
Fontainebleau ankore vartas ke on interesesez pri lua pasinta tempo.
Forsan, uladie, Fontainebleau divenos la Franca Stonehenge.
(Ek Kuriero Internaciona n� 2/2008)
ODISSEVS E LUA MISTERII
La Germano Schliemann deskovris la peizajo di Troia (od Ilion) en 1870
per kritika analizo dil verko da Homeros. Dum longa tempo, la plu multa
historiisti kredis ke
Depos la fino dil XIXma yarcento e la exploradi da Schliemann qui aparigis
non civiti konstruktita quik de la IIIma yarmilo ante nia ero, onu serchis
nova indici en la texto da Homeros por trovar sur quala historiala e
geografiala elementi la deala vaganta kantisto fundamentizabis lua
raporto.
Esante persuadita, quale la homi dil Antiqua Epoko, ke la epikaji di
Homeros deskriptis historiala realeso, Schliemann do entraprezis
exkavadi arkeologial en Grekia ed Avan Azia por trovor la deskriptita loki.
Lua kolosala intuico konfirmesis. Ita aventurema arkeologiisto ne havis
nur bona lateri. La granda exkavadi quin il efektigis komence destruktis
omno quon il ne opinionas esar samtempa a la Troia-milito. Sume, sep
kampanii de exkavadi facesis. Il penetrigis la jornolumo en sep
superpozita urbi e sur 2.000 artaji, precipue vazi. Dum ke en 1874,
Schliemann asertas ke il ekterigis la trezoro di Priamos e la juveli di la
104
Bela Helena, la Turka guvernerio akuzas lu pri furtado di nacionala
havaji, pri mentio e falsigo. Schliemann evitas proceso nur per agigar lua
eminenta konocati e po la preco di cherega reparo-pago. Ica
arkeologiisto lore ekirigas diskrete de Turkia la fragmenti di deskovrita
juveli. Il ya esis avida, ma il esis anke inspirata e mente habitata da
Homeros, pose il deskovris la ruinaji di Mikines (1874) di Orkhomenos
(1880), di Tiryntha (1884) ed il entraprezis arkeologiala exkavadi en
Ithake.
Ica fakti duktas ni a L'Odiseo ed a Odissevs. Se L'iliado dicis lo vera, od
adminime kontenis veraji mem transformita per la geniozeso di Homeros,
pro quo ne esus sama koncerne L'Odiseo, olqua deskriptas la dek voyajo-
yari pri la retroveno da Odissevs a lua nasko-insulo Ithake, pos la falo di
Troia ? Nelongatempe ante la fino dil dicita epikajo, klarvidanto nomata
Theoklymenos predicas la morto di grupo de pretendanti a la trono-
sucedo en Ithake. En la skopo divenor rejo, li mustas igar amoroza la
rejino Penelope, spozino di Odissevs lore konsiderata kom mortinto.
Theoklymenos savigas lua profetumajo a la pretendanti dum ke li sidas
por lia repasto dimezal. Il previdas lia iro en la rejio di Had�s (Greka Deo
dil mortinti NDLT) e finas lua diskurso per la deklaro :
kelka dii pose, ocidos la pretendanti. Plutarkhos ed Herakleitos plu tarde
enuncis la ideo ke la poeziala diskurso da Theoklymenos esis en la realeso
la deskripto di eklipso.
Ultre lo, onu trovas en ita texto la fakto ke la dio dil profetumajo esas
olta di nova luno, t.e. to quo esas necesa por totala suneklipso. Dum la
yari 1920, ciencala exploranti riadoptis ica hipotezo e kalkulis ke totala
suneklipso esus eventinta super la Ionia insuli ye la 16ma di aprilo 1178
a.K. Pro indijo de suplementala donataji, ica ideo preske obliviesis. Nun
ol retrovenas kun forteso. Importanta kozo jus establisis o riestablisis :
la raporto di L'Odiseo kontenas ciencala verajo nekontestebla, e mem
plura tala veraji.
L'ASTRONOMIO SOKURSANTA LA HISTORIO
Per studiuro publikigita ye la 23ma di junio 2008 en la Anali dil nacionala
Akademio Usana pri cienco, la autori di ca ciencala explorado, ilqui esas
du Usana ciencisti, opinionas ke kelka astronomiala detali di L'Odiseo
konformesus a la deskripto di totala eklipso sunala. Marcelo Magnasco e
lua kolego Constantino Baikouzis iris mem kelke plu fore per remarkigar
ke Homeros mencionas quar astronomiala eventi lor la tempo dil
retroveno da Odissevs en Ithake. Ya esas to quo semblas esar eklipso ye
la dio dil morto di la pretendanti, ma sis dii pos la masakro, Homeros
anke skribas ke Venero esas videbla tre alte en la cielo. Duadek-e-non
dii antee, L'Odiseo savigas ke la stelaro dil Pleyadi e dil Bov-gardisto
105
povis observesar lor la sun-kusho. Fine, la texto sugestas ke triadek-e-tri
dii ante la mortigo dil pretendanti, Merkuro esas alta en la cielo ye
l'instanto dil auroro. Or, ica quar fenomeni eventas ye quar diferanta
intertempi e nulatempe riproduktesas exakte samamaniere. Ica serio
precize deskriptita pozas tre forta koakti suplementala koncerne la dato
a qua ica eventi povabus realeskar. Baizoukis e Magnasco uzis
de astronomiala efemeridi por studiar la remarkinda eventi inter 1250 e
1125 a.K. Tote aparte, li kontrolis la aspekti dil cielo asociita a la 1684
nova luni di ta periodo. Li obtenis impresiva rezulto : nur un dato
konformesas a la quar eventi mencionita da Homeros ed ol esas la 16ma
di aprilo 1178 ante nia ero. Ye la tempo kande redaktesis L'Odiseo
(probable cirkum la VIIIma yarcento a.K.), ita eventi esas do tre anciena.
Magnasco, dum agnoskar ke ica konkluzi restas ankore tre hazardoza :
forsan dechifrenda
kompreneble ilta qua konsideresis
ruzoza de la Greki... Kad la blinda poeto
direktis palpebrago a ni ?
(Ek Kuriero Internaciona n�2/2008)
NIA POEZIALA ANGULO
LA ANTEA VIVO
Me longatempe habitis sub vasta portiki
Quin marala suni tintis per mil fairi,
E quin lia granda pilastri rekt e majestoz,
Igis simila, vespere, a la groti bazaltal.
106
L'ondagitesi, dum rular dil cielo l'imaji,
Mixis per maniero solen e mistika
L'omnopovanta akordi di lia muziko richa
A la kolori dil suno kushant reflektata per mea okuli.
Esas ibe la loko ube me vivis en la volupti kalma,
Meze dil azuro, dil ondi, dil splendidaji
E dil nuda sklavi, tote impregnata per odori,
Qui mea fronto desvarmigis per palmi,
E di qui la unika flego esis parstudiar
La sekretajo dolorigant qua igis me langorar.
(Ek Kuriero Internaciona n� 2/2008)
FANTASTIKA RAPORTO: LA VIRO QUA VENIS DE
ALTRA LOKO
Dum matino dil monato novembro 1957, gardisto dil kastelo di Chambord
marchas profesionale en la diversa chambri di ca splendida konstrukturo.
Arivinta en un de la princala chambri, il haltas sur olua solio, nam il esas
astonegata vidar nekonocata viro dormanta quiete e sen irga egardo
meze di historiala lito. La gardisto pensas quik ke parolesas pri turisto
surprizita per la klozo dil kastelo, pos la vizito dil preirinta dio. Lo esas
certeso a lu nam la nekonocato esas bone vestizita, e nule pensigas pri
vaganto. Il do vekigos lu, ma tamen il intencas reprimandar ilu. Il sukusas
lu dolce per brakio. La koncernata viro apertas la okuli, regardas la
cirkumajo e semblas astonata per ica situeso. Il ne komprenas la reprochi
dal gardisto, nam segun evidenteso il questionas su qua esas ica kerlo,
qua desdormigas lu. La funcionero, pro ke il kredas ke la viro mokas il,
iraceskas serioze. Il telefonas a responsivo. Pose lu venigas policani ! Plu
tarde, questionita che la jendarmeyo, la nekonocata viro asertas ke il
nomesas Pierre Neveu, deklaras ke il esas arkitekto e ke lua pre-avulo
esis un de la du konstrukteri dil kastelo di Chambord. Ica dicita Neveu,
se ico esas vere lua nomo, semblas terorigita per la posturo di ti omna
qui questionas lu. Ne esas dubo en lua mento ke il esas en la manui di
107
stranja homi. Il pavorigesas enstrade kande il vidas automobili, il ne
konocas la elektro nek la acensili, nek la telefonilo...
Semblante, Pierre Neveu venas de altra yarcento !
Dum tri semani, il submisesas a diversa psikiatriala exameni. Expertizisti
studias lua omna aserti. Nome olti esas multanombra ! Unesme Neveu
semblas konocar perfekte singla de la chambri dil kastelo. Il parolas pri
la splendida eskalero sur qua il falis ye kelka dii antee pos la vizito da
rejo Henrikus III. Kande ulu ridachas lor ita deklaro, Neveu ekirigas de
sua posho ganto pri qua il asertas ke ol apartenas ad ica rejo di Francia
! Ita ganto dil dextra manuo egaresis da Henrikus III lor lua maxim
recenta vizito en Chambord e Neveu konservas olu en la skopo retrodonar
ol a Sinioro Rejo. Historiisti studias ica objekto, li konstatas ke lu
konformesas exakte ad altra ganto, cafoye dil sinistra manuo, olqua
konservesas en vetrino dil kastelo-muzeo.
Samamaniere Neveu ekirigas de sua poshi mikra tabakuyo qua apartenas
a lu e sur qua gliptesas N per ora litero. Il havas anke brodita naztuko ek
linono e kelka ora moneto-peci dil XVIma yarcento. Kompense, lu ipsa
ne povas explikar de-ube venas la vesti quin il surhavas, t.e. vesti dil
XXma yarcento quin il asertas nulatempe vidir antee. Koram tala
desordinaji, ma anke pro ica preske konvinkiva fakti pro ke li esas
verikifebla e verifikata, la jendarmi publikigas en omna regionala jurnali
fotografuro di la nekonocato di Chambord. Camotive, du dii pose, siorino
Pierre Berthier eniras la jendarmeyo di Blois, urbo ube el habitas. Simone
Berthier konocesas dal policani nam tri yari antee, ye la 27ma di junio
1954, lua spozulo desaparis misterioze. Pierre Berthier, kontisto che
mikra entraprezeyo dil mezo di Blois, evis lore triadek-e-non yari,
aspektis quale meznombra civitano, laboris konciencoze e nulatempe
remarkesis irgamaniere. Il esis patro di du filiineti, esis tre akurata, tre
ordinema, prizis nek lo neexpektita nek la surprizi, oli esez bona o mala.
Singlavespere, lu livis lua laboreyo ye sis kloki e kin minuti pdm, pariris
dum kelka minuti la duacent metri qui esis la disto de lua laboreyo a lua
domo, sen irgatempe haltar survoye. Ye dek-e-ok kloki dek-e-kin minuti,
lu instalis su en lua fotelo e funcionigis anciena radiofono dum vartar la
retroveno da Simone e da lua du filiineti. Ma ye ta dio, tamen, Pierre ne
retrovenabis adheme ! Malgre minucioza serchado, la policani qui
informesis quik da Simone ne trovis mem la maxim mikra traco di lu. Il,
segunvorte, desaparabis inter lua laboreyo e lua apartamento.
Dum ica komenco di decembro 1957, kande Simone Berthier instalas su
avan la kapitano dil jendarmi el ridetas joyoze e tenas enmanue la
jurnalo di ca dio. Ne esas irga dubo por elu ke elua spozulo fine trovesis.
Pierre Neveu, elu pensas, esas nulu altra kam Pierre Berthier ! De lore,
nova exameni efektigesos ye ilta quan la jurnalaro duras nomizar �La
nekonocato di Chambord�. Se lu esas Pierre Berthier, quon lu facis dum
108
la tri yari di lua desaparo ? Esas neposibla ke il restis en ica regiono sen
remarkesir da ulu. E pro quo lu retrovenas nunadie ? Psikiatriisti e
psikologiisti balde konvinkesas ke Berthier ne esas simulanto, ke lu esas
vere amneziika e nule memoras sua preirinta existo apud Simone e lua
du filiini.
Organizita renkontro inter amba esas konkluziva pri ca temo nam segun
Berthier � o Neveu ? Simone esas stranjera persono quan il nulatempe
antee vidis. Samatempe, la tabakuyo di Neveu, lua brodita naztuko e lua
ora moneto-peci examenesas ed analizesas sorgoze, e furnisas
astoneganta konkluzi : ica omna objekti evas de la XVIma yarcento, ma
tamen oli semblas esar preske nova. Omno instigas kredar ke Pierre
Neveu dicas la vereso e do ke lu esus viktimo di �tempo-glito�, t.e. ke
lu esas civitano dil XVIma yarcento misirinta erore ye la XXma yarcento.
Quoniam lu asertas ke lu esas arkitekto, altra expertizisti subisigas
mentala exameni da lu. Pierre havas nenegebla savo en ica feldo, ma lua
omna skisuri esas anakronismala e facesas quale oli povus facesir tri
yarcenti antee. Vice quieteskar, Pierre Neveu semblas foleskar sempre
plu multe singladie. Il ne plus povas tolerar la fakto ke il mustas senfine
subisar la questioni da ta omna homi, qui nule kredas lua dicaji. Il ne
plus povas tolerar ke il mustas justifikar su sencese. Il suplikas por ke on
lasez lu rividar lua amiki, lu citas kelka nomi quin la historiisti quik notas
en la skopo verifikar plu tarde kad la citita personi existis reale. Plura
de li semblas esar nekonocata ma pos profunda serchado, semblas ke
omni vere vivis ye la sam epoko, nome ye ca fino dil XVIma yarcento de-
ube venas Pierre Neveu. Ed omni interkonoceskis en Chambord ! Ne
esabus posibla ad un de nia samtempani konocar ita omna detali pro ke
mem la historiisti nesavis oli.
La jendarmi, qui esas racionala homi, ne aceptas ica expliko. Li prenas
la fingrala traci da Pierre Neveu, sendas oli ad Interpol, inquestas en
diversa medii. Sen irga valida rezulto.
Quankam ico desplezas a li, li devas aceptar agnoskar la fakto ke Pierre
Berthier ne trovesis e ke parolesas nur pri stranja simileso. Ma qua esas
ica viro inkluzata en hospitalo-chambro ? Li ne volas kredar ke il povus
esar eskapito de la tempo veninta rekte de la XVIma yarcento ! Parisana
inspektisto komisita irar a Chambord preparas su por rikomencar la
inquesto.
Il renkontras ica nekonocato en la komfortoza karcero ube il inkluzesas,
nome granda chambro aparte aranjita por lu en la hospitalo dil dicita
urbo.
Plusafoye, Neveu respondizas la granda quanto de questionis qui
demandesas a lu, il furnisas detali, segun semblo tote vera, e pluduras
ne rikonocar Simone Berthier e lua du filiini. Nun esas preske sis monati
ke il inkluzesas en ica chambro. Ye ula matino, flegisto eniras la chambro
109
permanante klefoklozata e trovas ke la loko esas vakua. Il informas quik
sua superiori nam il pensas nemediate pri eskapo. Ma la fenestro klozesas
interne e provizesas per du dika stangi. Koncerne la pordo, ol duople
klozesis ! Malgre omna entraprezata serchadi, Neveu nulatempe itere
trovesos. E Simone Berthier perdas duesmafoye, ilta quan elu kredis ke
il esas elua spozulo. Quale dum la monato junio 1954, malgre importanta
explori, nulu esis rividonta la misterioza viro di Chambord. Nulu esis
audonta parolar itere pri Pierre Berthier, nek pri lua sozio Pierre Neveu.
La policani ne plus savis quon konjektar : la voyajero di altra yarcento
desaparabis same stranje kam il arivabis, quaze eroro dil tempo sendabis
lu inter ni e nun retrovenigis lu ye la XVIma yarcento...
(Ek Kuriero Internaciona n� 2/2008)
LETRO DA NIA PASINTA AMIKO ANDREAS JUSTE
En mayo di 1998
A Sioro Martignon
Kar amiko,
Forsan vu savas, ke me subisis grava falo en mea propra domo, e ke pro
brakio ruptita me mustis esar kuracata en hospitalo.
Nun me konvalecas en loko qua es organizita por tala skopo. Ma sen mea
libri, sen revui e sen dokumenti la vivo esas desfacila. Sioro Bol venis por
vizitar me ed il informis kelke pri l'eventi en nia mikra ma valoroza Idistaro.
Dume Dro Carlevaro jus editis libro kontenanta 75 pagini sub titulo �Idala
foliumi�.
Quale Sioro Carlevaro procedos por konocigar ol ? Me ne savas.
Omnakaze to es studiuro serioza.
To esos por me, tre util savar vua opiniono, se mem forsan vu ne aprobos
ol komplete.
110
Altraparte nun me laboras por altra verko, to esas : �ek sua fonto� en qua
me montras ke multa posibla formi, tote korekta, ed en cetera kazi ke tala
tamen konform al principi dil Ido, esas mis-explotata. A vu me konfidencas
ke yen mea skopo : mantenar Ido sur la bona voyo, e por to esas
preferinda ameliorar l'Ido segun sua fundamental principi, plu kam
propozar kapricioza reformi. Tale se mem vu ne aprobos omno, vu povos
tamen komprenar l'intenci.
Voluntez pardonar, ke me tante skribas pri mea projeti, ma to es signo di
mea konfido. De plura semani me pensas pri vu ed esperas, ke vu ne
subisas morbo, e ke balde vu povos denove editar vua letro, quan nun
mult Idisti aprecias, vu pleas rolo neremplasebla. Pro to yen expreso di
mea sincera gratitudo, e me adjuntas di mea personal amikeso.
(Ek Kuriero Internaciona n� 2/2008)
LA RETROVENO DAL FRONT-SOLDATI
Subite la militisti aparis. On audis li apene, on konstatis nur ke lia turbo
agitis su per kurta movi. Hike ed ibe izolita advoki klamesis, ma nulu
komprenis li, ed oli quik cesis. Muliero komencis plorar, lua shultri levis su
tresayante , elu singlutis diskrete, kun lua konvulsatre juntita manui...
�Pro quo ne esas militistala muziko ?� susuris viro, per rauka voco sen
respirar. �Pro quo la urbestro ne akompanigas ico per militistala
muziko...?
Desaprobo. E morto-silenco. Lore ulu klameskis �Hurra...� de tre dopa
rango. Ed itere esis silenco...Ho Deo mea, quale li aspektis, quale aspektis
ica viri ? Quo esis ico, qua hike marchis avancante ? Ica senreakta
nemovanta vizaji sub lia stala kaski, ica ostoza membri, ica lacerata,
polvoza uniformi ! Pazo pos pazo li marchis, e cirkum li esis por tale dicar
senfina vakuo. Yes, lo esis quaze li esus mezepokala exkomunikiti
expozata a danjeroza violentaji, qui existis e kreskis en ombro nevidebla
a la okuli di ta exkluziti... Ico povis apene toleresar. Li marchadis ya, quaze
li esus la senditi dil morto, dil hororo, di la maxim mortigiva, maxim solitara,
maxim glaciala frosto. Hike tamen esis la patrio, hike vartis li la familiala
varmeso, la feliceso, pro quo li tacis, pro quo li ne klamis, pro quo li ne
ridis ?...
111
Nur poka de li ornesis per flori. E la florbuketi pendis parvelkinta de lia
fusil-kanono. La yunini havis flori en la manui, ma nun eli stacis ibe,
tremante, nesavante quale agar, konfuzigita, lia vizaji tresayis e lia paleso
montris a la soldati desquieta okuli. La soldati marchadis. Oficiro tenis
senegarde laurokrono enmanue, ociligis ol, levis sua shultri...
Nula standardo. Nula signo di vinko. Nun venis ja la bagaji-veturi. Ico esis
tota regimento.
E quale me vidis ica mortigive rezolvita vizaji, ita harda, quaze skultita ek
ligno, vizaji, ita okuli qui regardis dum pasar stranjere la turbo, li esis
stranjera, neligita, enemika � yes, enemika � icon me savis, ico asaltis me,
e lore me fixeskis � ico tote ne esis, quale ni pensabis pri lo, ni omna, qui
stacis hike, quale me pensabis lo, nun e dum la tota travivita milit-
yari,omno mustis esir tote altra kam to quon ni kredabis. Quon ni vere
savis pri ta soldati quin ni vidis ? Pri la fronto ?
Nulon, nulon, nulon ni savis. Ho Deo mea, ico esis pavoriganta. Esis do
tote ne vera, to quon onu rakontabis a ni. On mentiabis a ni, ico ne esis
nia kombatanti, nia herouli, nia protekteri di la patrio � ico esis viri, qui ne
apartenis a la komunajo di la homi qui kunvenabis en la stradi, qui ne volis
apartenar ad ica komunajo, qui venis de altra domeni, qui konocis altra
legi, havis altra amikesi... Ke iti, la viri, qui ibe marchadis, kun lia fusilo
surshultre e severe izolita de omno qua ne esis simila a li, ke iti ne volis
apartenar a ni, ico esis la decidiganta fakto. Li ne esis nia kunhomi, opoze
a li nia tota kontraktita, ridinda importanteso desaparis quale la maro-
spumo.
Omno quon ni pensabis, quon ni esperabis, quon ni expresabis, divenis
nevalida. Quala monstrala eroro ico esis, to quo sucesabis kredigar da ni
dum quar yari, ke ni apartenis a la sama komunajo , quala eroro, qua nun
ruptesis!
La fronto esis lia domicilo, esis lia patrio, lia naciono. La milito dominacis
ili, la milito nulatempe abandonos ili, nulatempe li povos retrovenar vere
ad-heme. To quo nun eventis, ica eniranta marchado, ita inserto en la
paca, en la lego-observanta, en la civila mondo, ico esis transplantaco,
falsigo, ico nulamaniere povis sucesor. La milito finas. La militisti pluduras
marchar. Ed hike stacas la amaso de homi, hike stacas la turbo, qua hike
esas nehabila opoze a la fermentacado di la nova Germana mondo,
camotive li esos, li la soldati, ti qui marchos por la revoluciono, por altra
revoluciono, volante nevolante, flogata per violentaji quin ni ne povas
divinar.
112
(Ek Kuriero Internaciona n� 3/2008)
LA PAROKO DI CUCUGNAN
Omnayare ye la kandelfesto, la Provencana poeti publikigas en Avignon
libreto plena de amuziva rakonti. Yen un de oli qua aparte plezis a me.
Abado Martin esis paroko...di Cucugnan. Tre benigna viro, il amis patrale
lua sorgati ; ad il, Cucugnan povabus esar paradizo surtere, se la
Cucugnanani donabus plu multa kontentigo a lu. Ma ho ve ! la
Cucugnanani ne tre prizis irar a la kirko. Il esis tre trista pri ico ed il
demandis a Deo la graco retrovenigar lua parokiani a la praktiko dil
sakramenti. Or, Deo exaucis lu.
Ye ula sundio, pos la Evangelio, S-ro Martin acensis en lua katedro. �Ho
mea frati, lu dicis, vi kredos mea dicajo se vi volos ; recente dumnokte,
me, qua esas mizeroza pekanto, me konstatis ke me esas an la pordo dil
paradizo.
Me frapis : santa Petrus apertis la pordo !
�Saluto ! Ho kara s-ro Martin , lu dicis a me ; me joyas vidar vu, quon me
povas agar por helpar vu ?
� Ho afabla santa Petrus, vu qua posedas la libro e la klefo di hike, kad vu
povus dicar a me, se vu judikas ke me ne esas tro kurioza, quanta
Cucugnanani esas en la paradizo ?
� Me povas refuzar nulo a vu, s-ro Martin, voluntez sideskar e ni verifikos
kune.�
E santa Petrus prenis lua dika libro, apertis ol e surhaveskis lua binokli :
113
�Ni videz, Cucugnan, kara s-ro Martin, ma la pagino esas tote blanka. Nul
anmo di Cucugnanano trovesas hike. Ne esas plu multa Cucugnanani
kam denti en la boko di hanino.
� Quale ! Nula Cucugnanano hike ? Nulu ? Ico ne posiblesas ! Regardez
plu bone...
� Nulu, regardez ipse, me ne jokas.�
Me teroris e kun juntita manui me demandis pardono e kompato. Lore,
santa Petrus dicis a me :
�- S-ro Martin vu ne kulpas pri co. Vua Cucugnanani esas probable en la
purgatorio.
� Ha ! pro kompato, granda santa Petrus ! Permisez adminime ke me
povez vidar e konsolacar li.
� Volunte, kar amiko... Metez ica shui pro la mala voyo. Pose, irez rekte
avan vu e vu trovos arjenta pordo tote stelizita per nigra kruci ye la dextra
latero. Vu frapos ed on apertos ol por vu. Adessias (adio en la provencala
linguo) !�
E me marchis sur malega voyo e kun granda desfacilaji, fine me arivis an
la arjenta pordo.
�Pan ! pan !
� Qua frapas ? dicas a me rauka e plendema voco.
� La paroko di Cucugnan.
� Di ?
� Di Cucugnan.
� Ha !... Voluntez enirar�
Me eniris. Altastatura bela anjelo, kun ali obskura quale la nokto e kun
robo brileganta quale la jorno kun diamanta klefo pendita ye lua zono,
skribis en granda libro plu dika kam olta di santa Petrus...
�Fine, quon vu volas e quon vu demandas ? la anjelo dicis.
� Ho bel anjelo di Deo, me volas savar, - forsan me esas tre kurioza, - kad
vu havas hike la Cucugnanani.
� La homi di...?
� La Cucugnanani, la homi di Cucugnan... pro ke me esas lia prioro.
� Ha ! Abado Martin, kad ne ?
� Yes, sioro Anjelo.
E la anjelo apertas e foliumas lua granda libro.
�Cucugnan, lu dicas sospirante...Sioro Martin, ni havas en purgatorio nulu
di Cucugnan.
� Ho Deo mea ! nulu di Cucugnan en la purgatorio. Ma ube li esas ?
� He ! lore li esas en la paradizo. Li ya ne povas esar en altra loko.
� Ma me venas de la paradizo... E li ne esas ibe !
� Se li ne povas esar en la paradizo, li esas... Kompatinda sioro Martin se
vu volas vidar li irez sur ita voyo e sinistre vu trovos granda portalo. Ibe vu
povos informesar. Deo helpez vu !�
114
E la anjelo klozis la pordo.
Esis longa, doloriganta e sudorifanta voyeto, fine me arivis opoze a
giganta portalo beanta quale la pordo di granda forno. Hike onu ne
questionis me, nam ne esis registro. Me audis hororinda klamado, jemi,
ululi e jurachi. �Nu, ka tu eniras o ka tu ne eniras, ho tu ? dicas a me dum
pikar me per lua forko, kornoza demono.
� Me, kad ? Me ne eniras. Me esas amiko di Deo.
� Tu esas amiko di Deo, ho tu idioto ! Ma lore pro quo tu venas ad-hike
?...
� Me venas por questionar humile se hazarde vi ne havus hike ulu di
Cucugnan...
� Ha, stultulo ! Ho leda korvo ! Ma vere ka tu ne savas ke l'omna vilajani
di Cucugnan esas hike. Regardez quale ni traktas tua Cucugnanani...�
E me vidis, meze di pavoriganta flami-vortico :
La longa Coq-Galine, - vi omna konocabis lu, he mea frati, - Coq-Galine
qua ebrieskis tante ofte, e tante ofte frapis lua kompatinda spozino Clairon.
Me vidis Catarinet... ica senetika muliero, qua kushis kun omna posibla
viri.
Vi ya memoras ico, ma ne volas pluse parolar pri lo.
Me vidis Pascal Doigt-de-Paix, qua fabrikis sua oleo kun la furtita olivi di
s-ro Julien.
Me vidis Babet la glinistino qua ne laboris tre honeste.
Me vidis mastro Grapazi qua ne tro prizis laborar.
E Dauphine, qua vendis tante chere la aquo di lua puteo.
E la Tortillard, qua fugis kande il renkontris me e konsideris me quaze me
esus hundo.
E Couleau kun lua Zeta e Jakobus e Petrus, e Toni...�
Emocigita, livida pro pavoro, la audantaro jemis, dum vidar en la tote
apertita inferno, sive lua patro, sive lua matro, sive lua avino e mem sive
lua fratino...
�Vi intelektez bone, ho mea frati, dicis itere la benigna abado Martin, ke
ico ne plus darfas durar. Me volas salvar vi del abismo adube vi precipitas
vi.
Me komencos morge.
Morge, lundie me konfesos la geoldi. Ico ne esos granda afero.
Mardie, la pueri. Ico rapide efektigesos.
Merkurdie, la yunuli e la yunini. Ico povos durar longatempe.
Jovdie, la viri. Ni esforcos agar rapide.
Venerdie, la mulieri. Me dicos : �Ne exajerez !�
Saturdie, la muelisto !... Un dio por lu sola, esas apene suficanta !...
E, se ye la venonta sundio, ni finabos, lore ni esos tre felica.
Ho mea filii, ni devas avan omno pensar pri la salveso di nia anmi.
La Cucugnanani agis segun la deziro di lia paroko.
115
Depos ita tempo la vertuozeso dil Cucugnanani konocesas en la tota
cirkondanta regiono.
Recente, la bona pastoro, s-ro Martin sonjis ke akompanata da lua sorgati,
meze di acendita ceri , di bonodorizanta incenso-nubo e di korista pueri
kantanta TE DEUM, il eniris la paradizo.
E yen la historio dil paroko di Cucugnan, quale ol raportesis a me.
(Ek Kuriero Internaciona n� 3/2008)
Mixante lia odori
LA INVITO A VOYAJO
A la nepreciza parfumi dil sucino,
La richa plafoni,
Infantino mea, fratino mea,
La profunda speguli,
Pensez pri la dolceso
La orientala splendideso,
Irar adibe vivar kune !
Omno ibe parolus
Amorar libere,
A l'anmo sekrete
Amorar e mortar
Lua dolca linguo naskal.
En la lando qua similesas tu !
Ibe, omno esas nur ordino e
La suni aquizita
beleso,
Di ta cieli konfuzigita
Luxo, kalmeso e volupto.
Por mea spirito havas la seduktili
Tante misterioza
Di tua okuli trahizera,
Brilanta tra lia lakrimi.
Videz sur ica kanali
Ibe, omno esas nur ordino e
Dormar ica navi
beleso,
Di qui la humoro esas vaganta ;
Luxo, kalmeso e volupto.
Lo esas por kontentigar
Mobli brilanta,
Mem tua maxim mikra deziro
Per la yari polisita,
Ke li venas de la tota mondo.
Dekorus nia chambro ;
� La kushanta suni
La maxim rara flori
Vestizas l'agri,
116
La kanali, la tota urbo,
(Ek
Kuriero
Internaciona
Per hiacint' ed oro ;
n�3/2008)
La mondo dormeskas
En varma lumo.
Ibe, omno esas nur ordino e
beleso,
Luxo, kalmeso e volupto.
FANTASTIKA RAPORTO : MISTERII EN L'USANA WESTO
Mitchell Roarke esas komercala reprezentanto. Il evas triadek-e-kin yari e
trakuras l'Usana Westo ja de plu kam dek yari, en bela veturo, olqua esas
lua unika luxajo. Lu esas celibulo e ganas bona salario. Il nulatempe sufris
pro restrikti di lua vivo-nivelo, mem dum la Granda Krizo dil komenco di la
yari 1930ma.
Cadie, dum la monato junio 1936, Mitchell trairas la Stato Nevada en la
direciono di Carson City. La suno plubaseskas che la horizonto ma duras
produktar forta varmeso. La vento qua arivis balayas la sablo en nubi
sempre plu violentoza. Instantope, Mitchell mem ne plus vidas la choseo
qua defilas tre fore avan lu. Esas tale, ke, ye 19 kloki, il perdis komplete
sua voyo. Il perceptas dezerto avane e dope, kelka mikra monti, ma nula
choseala panelo indikanta la loko, e nul urbo videsas.
Che la unesma albergo, se lu renkontros ula, Mitchell haltos e pasos la
nokto : morge esos ya ankore tempo por irar itere en la justa direciono.
E subite, l'urbo aparas. L'urbo, kad ? No, lo esas prefere mikra vilajo sat
stranja, tre ekmoda, qua similesas ita �western�-vilaji quale onu ne plus
vidas tala ulaloke ecepte che la cinemo. Roarke haltigas lua automobilo,
observas lua mapo, konstatas ke nula vilajo indikesas ye ca loko. Ne
importas, nam kande onu aludas vilajo onu aludas preske neeviteble
hotelo !
Lore Mitchell rifuncionigas la motoro e vehas ye mikra rapideso. Segun
quante de lua avanco, lua astono kreskas : la vilajo qua aparas klare a lu
nun nomesas Sky's Garden (La Gardeno dil Cielo). Sur mikra placo,
stacas statuo di Amerik-Indiana Chefo, probable ek gipso. Ambalatere di
la granda strado, nula veturo halte-restas ma kompense nombroza kavali
atachesas a barili. Pri la homi qui promenas, li vestizesas per �cow-boy�-
chapeli e per pantaloni plularjigita infre o longa robi kun falbali e denteli. E
subite omno divenas klara ! Mitchell intelektas : la Gardeno dil Cielo esas
probable un de ta vilaji qui konstruktesis da granda kompanio
117
cinematografal di Hollywood, quale ico existas depos kelka yari : onu
naskigas sur la sablo �western�-vilajo ed on produktas ibe dek-e-kin o
duadek longatempe duranta filmi ye B-serio per utiligar singlafoye la sama
dekoruro pro spar-aranji !
Se filmo nun produktesas, Mitchell ne volas pertubar ica ago per arivar
subite kun lua veturo dil XXma yarcento. Il do haltigas lua vehilo dop dika
rokajo e pluduras avancar pede. Il vestizesas per �jean�, per kamizo kun
quadrati e povas aspektar tre simila a lokano, ecepte tamen koncerne lua
�basket�-shui.
Dum enirar la vilajo, ilu konstatas ke l'atmosfero esas stranja. Cirkum la
salono viri konversadas sen atencar lu. Plu fore, yunineti ludas per pupei
e yunuleti interpersequas kun ligna revolveri enmanue. La choseo ne esas
gudrizita ma ol konstitucesas per reda tero super qua flugas dornoza
bushi.
Proxim ilu pasas veturo tirata per du kavali. Plu fore, dop la statuo dil
Amerik-Indiana chefo, esas dilijenco... �Nula dubo, parolesas ya pri vilajo
�artifical� pensas Mitchell. Ed ica homi esas omni figuranta !�.
Il alongiras la bordo di la granda strado por ne facar plumpajo, lu tamen
astonesas vidar nula kamero, nula teknikisto, nulu qua vestizesas quale
on esas lo en 1936. Ilu havas l'impreso vivar un yarcento plu frue ed ico
amuzas lu ! Mitchell regretas ke il ne havas �colt�-revolvero ye sua zono,
ke il ne kavalkas belega kavalulo. Lua eniro esabus plu spektaklatra. Vice
ito, lu avancas sola, pede, en la polvo.
Manuo pozeskas sur lua shultro e koaktas lu riturnar su. La viro qua stacas
kontre lu havas �sherif�-stelo sur la sinistra latero di sua pektoro. Il
demandas a lu qua il esas e de-ube lu venas. Sempre ridetante, Mitchell
naracas lua mala aventuro, asertas ke il perdis sua voyo dum ke il iris a
Carson City. Lu parolas pri sua veturo e demandas gazolino, nam lu timas
ke la nexta servo-staciono jacez tre fore.
Lua dialoganto apertas grand okuli sen komprenar : �Gazolino, kad ?
Sequez me, vu explikos ico a la �sherif� nam me esas nur lua adyunto�.
Mitchell sequas la nekonocato, nam il pensas ke balde il esos koram
filmoproduktanti di Hollywood o di la filmo-facero. Pro ke il duras ne vidar
kamero, il imaginas duminstante arivir dum la filmo-repeto. Ma kande il
eniras la kontoro dil �sherif� , lua rideto efacesas. Ibe, ne plus parolesas
pri aktori ma pri vera �marshall�. En la karcero , du kerli havanta pendinda
mieni regardas lu. Plu tarde dum plu kam un horo, Mitchell mustos
respondar a plusa questionaro dal �sherif� : �Vu dicas veturo, kad ?
Konsentite ma ube esas la kavali ? Kad vu serchadesas dal policani ? Pro
quo vu venas a Sky's Garden ? Kad vu esas ludero ? Kad vu havas
pekunio sur vu ? Kad vu konocas ulu hike ?�.
Mitchell absolute ne plus deziras ridar. Il probas tamen ankore parolar pri
cinemo, filmo, aktori, ma videble lua konversanto ne komprenas ica vorti.
118
Pro ke ne esas posibla a lu respondar konsequante a la questioni qui
pozesas a lu, la komercala reprezentanto probas imaginar ulo kredebla
ma lu nur sucesas facar mispazi. Tale ke pos un horo, la �sherif� irigas lu
a la karcero ube il rajuntas la du banditi !
Il pasos ibe duadek-e-quar hori. Ye la morga dio , pro ke il semblas
kalmigita, ke il ne plus demandas gazolino nek filmo-produktanto, la
�sherif� liberigas ilu. Mediko venas vizitar lu, il vestizesas per ronda
chapeleto e transportas enmanue kofreto ledra de qua il extirpas flakono
kontenanta ulaspeca magiala pociono. Mitchell refuzas drinkar ed asertas
ke lu esas en perfekte bona sanesala stando ed il nur deziras departar
sen trublifar.
La �sherif� konsentas kondicione ke il pagez kauciono de dek dolari. Nul
problemo : Mitchell ekirigas bilieto de sua posho ed il prizentas lu a la
legisto. Ilca observas la verda banko-bilieto kun granda okuli. Pose il
krumplas ol, forjetas lu sur-sule, ed esas tote furioza. Nome, lu nulatempe
antee vidabis banko-bilieti e, segun il, dolaro, povas nur esar ora od
arjenta moneto-peco ! Mitchell retrosendesas a la karcero dum duadek-e-
quar hori !
Ankorefoye, il probas explikar lua situeso per propozar irar por querar lua
identeso-dokumenti en lua veturo. Pro ke la altri ne komprenas to quo
esas identeso-dokumenti, nulu diplasas su...
Probable pro ke il esas fatigata gardar ica dementulo proxim su, la �sherif�
liberigas Mitchell Roarke ye la posmorga dio kondicione ke il departez
senfriste. Pro ke Mitchell nur deziras ico, ne esas problemi. Tamen, apene
lu eniras la granda strado, ke tumulto eruptas ye kelka metri de lu. Ed
ankore pluduras la fakto ke onu ne vidas kameri, teknikisti, filmifanti !
Luafoye Mitchell esas certa ke lu esas fola. Il fricionas a su la okuli,
regardas la cirkumajo, rikonocas la granda strado, reperas la direciono
vers qua trovesas lua veturo. Ma la tumulto plumaleskas, la �sherif�
probas intervenar, pafi kambiesas. Kuglo sisas an l'orelo di Mitchell ante
stekesar en la trunko di arboro. Lore Mitchell departas per kurar plu rapide
kam il agis lo irgatempe antee. Kad ilu trovos lua vehilo ye la loko ube il
livis ol ? Yes, la veturo esas hike. Olu tote ne diplasesis. Il instalas su dop
la direkto-roto, insinuas la kontakto-klefo en la seruro, subite rideskas
quaze dementulo kande la motoro grondetas dolce. Lua starto poslasas
profunda traco di rotobandaji en la sablo e granda polvo-nubo dop su...
Esas ok kloki vespere kande Mitchell Roarke fine atingas grand urbo. Olta
esas moderna. Lua joyo esas granda esar itere meze di civilizita medio.
Lua unesma vizito esas por la polico-komisarieyo ube il explikas
longatempe, dum plura hori, lua fantastik aventuro. Itere, il vidas
nekredema vizaji. Ilu mustas repetar lua naraco a dek-e-kino de personi.
Pose il examinesas da mediko, plu tarde da psikiatriisto, e tandem il
duktesas ad hotelo...
119
Dum la sequanta dii, danke la policisto Brewster, l'inquesto ne
abandonesas, nam Brewster persuadesas ke Roarke esas mente perfekte
sana. Malgre to, sur nula mapo mencionesas vilajo nomata Sky's Garden.
Depos plu kam okadek yari nula urbo jacas ye la loko indikita da Mitchell.
La nura vilajo existinta en ca regiono nomesis Stuball ma lu abandonesis
en 1859, poka tempo ante la Separo-milito, dum epoko kande on
deskovris ankore facile arjento-mineyi. Stuball, abandonata da lua
habitanti, plu tarde naturale destruktesis per la dezerto.
�Ma tamen me ne sonjis !� klameskas Mitchell. �Omno quon me dicas a
vu esas vera !�. Por esar certa pri to, Brewster aceptas akompanar la
komercala reprezentanto til ica supozata vilajo dil preirinta yarcento. Ma
se, kande li arivas surloke, amba viri deskovras vere traci di rotobandaji
en la sablo, nula vilajo, nula konstrukturo videblesas en la cirkumajo . Nur
pluduras flugar dornoza bushi... Kompense, en un de la tri arbori havanta
sikigita trunko, qui stacas icaloke, onu trovas revolvero-kuglo, quale
indikabis Mitchell...
Kelka monati plu tarde, esquado de filmoproduktanti iras por instalar su
an la exakta loko ube jacis Stuball okadek yari antee, e rikonstruktos ita
vilajo por la filmifo di �western� titulizita �La Texasani� facata da James
Hogan, kun, en la precipua rolo, Randolph Scott...
(Ek Kuriero Internaciona n� 3/2008)
LA ANTIQUA KULTURO DI KRETA
6000 yari ante nun florifis granda civilizo en la bel insulo Kreta, jacanta en
la blua ondi dil Mediteraneo, ma lua kolmo esis 2500 yari ante Kristo dum
periodo di paco ed arto tam splendida kam le maxim brilanta en la mondo.
La Kretiani konstruktis la urbo Knosos di qua la glorio esis lua palaco,
demolisita dufoye per sismi, rikonstruktita, ma fine brulata 1400 yari ante
Kristo. Li posedis tre alta kulturo e lia terakotaji, ora siglili e nobla edifici
produktas ankore nia admiro.
En lia freski li piktis peizaji ube perdriki, fazani e kati vagas inter
multakolora rokaji. Inter abundanta foliaro e delikata flori on vidas blua
simii ed uceli gaye piktita, dum ke delfini ludas en la maro.
Lia arkitekturo montras la splendida kreuri di ta antiqua populo per portiki,
korti pavizita e petra eskaleri. Li havis habila skultisti, ma lia granda verki
120
esas preske omna perdita. Ankore posrestas multa mikra statueti precipue
olti de religiala karaktero. Lia siglili esas ofte tre bela kun gracila dansistini,
adoranti koram la dei, e bestii dil agri e foresti.
Nulu povas komprenar lia linguo nam lia skribarto esas nedechifrata. Lia
frua skribarto esas 'piktogramal', ma plu tarde on trovas lineala skribarto
di diversa speci. On deskovris cirkum duamil mikra tabeleti argila, olqui
semblas esar inventarii. Li posedis simpla notizado decimal. Ma la pensi
di ta populo esas klozata a ni ; ni ne savas kad li opinionis ke la vivo esas
bona o mala ; ni konocas nek lia sajeso nek lia esprito. La barieri di linguo
e skribarto esas impedili a ni carelate. Lia poeti esas muta ; ma kande ni
vidas omna kozi quin li facis, la beleso di lia verki e lia amo ad homi e bestii
expresata en lia arto, ni savas ke li havis probable pasioni e pensi simila
a le nia.
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2008)
KLASIKAJO : MALADESO DI ALEXANDROS
Rejo Alexandros duktis milito en arida regiono di Azia. Kande fortega
varmeso opresis lu. Lore Alexandros dicis a lua soldati : �Me volas balnar
en la kold aquo di Cydnus ; voluntez vartar mea retroveno�.
Quankam omni reprimandis lu, la rejo precipitis su a la fluvio, ma quik
kande il ekiris l'aquo, lua forteso abandonis lu.
Itaque* lua kompanuli pozis lia chefo en lito. Ma nula mediko povis kuracar
ica novaspeca morbo. Lore la kompanuli dil rejo memoris la existo di
Filipus, savoza mediko ; li iris a lu e li dicis ad il : �Nulu povas kuracar nia
rejo. Ma tu ne esas simila a la cetera mediki ; ni pozas nia tota espero en
tu : danke tua kapableso nia rejo risaneskos.� Filipus respondis : �Me
preparos apta remediilo por vua rejo : Alexandros balde risaneskos.�
Ye la sama tempo, ul amiko skribis letro a la rejo ed il exhortis lu kontre la
intenco di ta kriminoza mediko : �Ho Alexandros, Filipus preparas insidio
kontre tu ; tu ne devas kredar lu, pro ke il esas maligna ed enemika a tu.
Nome il esas intim amiko di Darius, rejo dil Persiani, il aceptis recevar
pekunio de lu. La remediilo da Filipus adportos tote certe la morto a tu.�
Kurtatempe pose, la mediko eniras la chambro dil rejo, iras a la lito e,
samatempe, prizentas la remediilo a la rejo. Tainstante Alexandros donas
a lu la letro por lektar ol. Dum ke Filipus lektas olu, la rejo absorbas la
medikamento sentime. Il agis bone, nam ica remediilo retrodonis a lu lua
121
forteso e lua bona sanesala stando. Konseque omni esis gratitudoza a
tante honesta mediko, quoniam* pro lua diligenteso e laboro-savo la rejo
salvesis.
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2008)
__________________________________________________________
LA HISTORIO DIL SWASTIKA
On proximeskis a la dato dil festo Diwali (hinduista festo NDLT) e mea
familio komencabis dekorar nia hemo ja kelka dii antee. Mea geavi esas
strikte kontre la uzado di artificala lumo per bulbi e dekoruri kande
parolesas pri ornar nia domo por spiritala intenco e li preferas vicee la
tradicionala �diya�-i e �rangoli�-i. Tale ni sorgoze provizis nia tota domo
per �diya�-i (konformesante a la komuna raciono koncerne la necesa
sekureso kontre la fairo) e ni dekoris la voyeto iranta a nia pordo per
�rangoli� dil sakra simbolo : la swastika. A ti qui ne savas lo, me informas
li ke �rangoli� esas koloroza desegnuro facita tradicionale per uzar farino,
rizo-grani o kolorizita kreto. Ol pozesas sur la planko-sulo proxim la
enireyo di domo por bonvenigar gasti.
Ye la sequanta dio, kelka konstrukteri, quin mea familio advokabis por
extensigar la sinistra latero di nia domo, pasis icaloke. Dum proximeskar
a nia pordo, fore de havar l'impreso esar bonvenigita per la koloroza
�rangoli�, li esis tre hezitema por sonigar la klosho pro ke li pensis ke ol
esis domo habitata da nazisti ; li evidente remarkabis la swastika. Li esis
departonta kande li vidis la bruna vizaji guatanta interne di la supozata
nazista hemo e lore, konfuze li rezolvis sonigar la klosho.
La unesma questiono quan li pozis kande mea matro apertis la pordo ne
esis kande li devus komencar laborar o po quanta pekunio-quanto li esus
pagata, ma pro quo ni expozis simbolo nazista proxim la enireyo. Ica
questiono ja pozesis antee a mea matro ed el explikis kalme a li ke ico ne
esis simbolo nazista ma hinduista simbolo venanta de tre fora tempi
signifikanta bona fortuno (swasti povas tradukesar per �bone esante�).
Ultre lo, ante ke ol anatemesez en Europa , ica simbolo esis vaste uzata
kom simbolo di paco, rido, joyo e bona fortuno da multa altra diferanta
kulturi e civilizuri tra la mondo, de Chinia til le Amerika e de Europa til
Afrika. Fakte la konstrukteri skandalesis pri saveskar ico. Kompreneble la
122
questiono emersas por intelektar quale ica anciena simbolo sakra havis la
misfortuno asociesar kun la nazismo. Quale lo aparas, la Swastika, o
prefere la Hakenkreuz (signifikante hokizita kruco en la Germana) esabis
ofta simbolo en pre-Kristana Europa. Ol mantenis marjinala prezenteso tra
la tota Kristana yarcenti. En Germania ed en Austria, la Hakenkreuz
asociesis kun la v�lkisch (nacionala-populista) subkulturo, quik de la yari
1870. Lor la tempo di Hitler, la Hakenkreuz aquirabis diversa senci segun
kuntexto iranta de nenociva folklorajo til plu malauguroza asociuro kun la
ondo de ideologio rasista ed antisemida qua balayis Europa ta-epoke. Lo
esis tra ita lasta asociuro ke ica simbolo komprenesis da la burjonifanta
National Socialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP), t.e. la
Nacionala Socialista Partiso dil Germana Laboristi.
L'adopto dil Hakenkreuz kom la simbolo dil partiso NSDAP realigesis
segun la inicio dal dentisto Friedrich Krohn. Lua adopto nulamaniere
guidesis per la spiritala e metafizikala profundaji quin la hinduista ed altra
kulturi komprenis per ol. Prefere ico videsis kom simbolo dil nordala raso.
E kande Hitler komencis okupesar pri olu, lua prefero esis por la retoriko
dil konquesto plu kam por irga mistika o spirital signifiko. Il ridesegnigis ica
simbolo dum adoptar la trikolora nigra, reda e blanka standardo dil
Duesma Imperio desegnigita da Kancelero Otto von Bismarck. La
precipua intereso di Hitler esis havar remarkinda simbolo por rivalesar kun
la komunista martelo e siklo, kom armo en psikologial kombato.
Mem pos desvinkir, la nazisti ditenas ica simbolo kom gajo depos plu kam
50 yari, mispropriginte e koruptinte lua signifiko. Ma la Swastika ja existis
longatempe ante Hitler e la nazisti. Komune kun la hinduisti, la Swastika
esas importanta simbolo a multa kulturi, pro esar intriseke asociata a lia
historio e kredaji. Dum multa yarcenti ol esis simbolo di paco, rido, joyo e
bona fortuno.
Lasar la swastika enmanue dil nazisti esus la maxim mala desservo quan
ni povas agar a l'omna civilizuri qui konektesas a lu e, fakte, lo esus saja
de ni ignorar l'experimento da Hitler kun vidala desegnuro e fiere suportar
la swastika od adminime ne teroreskar pro ol. Ma evidente lua duranta
asociuro per la informili a la nocioni di �Chefala Raso� quale ico
propagesas dal novnazista �skinheads� e dal identesal movadi di Kristana
Eklezii tale la Ku Klux Klan e lua diversa sprosi ne helpas ye ca vidpunto.
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2008)
INDIANA �"GURU" : MA ANANDAMOYI
123
Nirmal� Sundar� D�v� naskis en mikra vilajo di Bangladesh dum aprilo
1896. Lua familio esis membro dil bramanala kasto e, segun tradiciono,
on edukis elu en la perspektivo dil mariajo. Ico eventis quik kande el atingis
la pubereso-evo. Tamen elu ja tentesis per asketeso ed havis la fortuno
ke lua spozulo aceptis elua vovo pri chasteso. Nombroza mistika
experienci markizis de lore lua existo ed el asertis ye la komenco dil yari
1920 ke el ipsa donabis a su l'inicio qua posibligis ad elu pretendar la titulo
e la rolo di �spiritala maestro�, dum adjuntar ke elua religiala nomo esas
��nanda-moy� (�facita ek beateso�). Lua spozulo sustenis el, dum ke
tala situeso esas, en India tote nekustumala (ne esas feminala dezinenco
a la vorto �guru�). Konseque on kustumeskis grantar ad el la titulo di Matro
(M�) kom atesto di veneraco.
Grandanombra dicipuli venis cirkum elu : hinduisti, kompreneble, ma anke
Mohamedisti e Kristani de Europa e de Amerika. Voyajante sencese en la
basa valo dil fluvio Ganga (de Varanasi til Dacca), elu lasis fondesar en
diversa loki ��shram�-i quin el vizitis okazionale. Ita agomaniero esas,
anke ipsa, nekustumala, same kam esas lua docomaniero : neformala,
spontana e disdonata quaze ludo, per multa ridi ed humuroza anekdoti.
On devas tamen dicar, ke, tote neexpektite, el povas implikar su en
asketala praktiki tre harda : longatempe duranta fastado, vovo pri tacado,
ec.
Kontestata da certeni (precipue, on divinas lo, en la medio dil bramani
ortodoxa), el konsideresis da altri kom inkarnaco di deino K�l�. Omnakaze
lua docado povas rezumesar per ita afirmajo quan elu ofte repetis : �La
vokeso dil homo esas trovar Deo�, dum adjuntar ke l'omna cetero
(teologiala doktrini, asketaji, pregi edc.) esas acesora nam, �en ica vivo,
omna veraji esas vera�. To quo esas samsignifikanta kam dicar, ke, per
irga spiritala voyo, on esas certa progresar, se on konsakras su kun
sincereso a la serchado di Deo. Elua-opinione tamen, lo esas la ardoroza
devoco (bhakti) qua esas maxim efikanta : �Irga esez la situeso ube Deo
plasizas vu...saveskez ke lo esas to quo esas maxim bona a vu. Exercez
vu trairar la vivo per livrar vua kargajo inter lua manui ; Lu esas la
Protektanto, la Guidanto ; en omna kozi, Lu esas la Totajo�. �Itaque�, el
refuzas implikar su en polemiki od en diskuti judikata da el kom ne-utila :
nulo esas plu valoroza kam kantar komune devocala kantiki. On intelektas
tale la suceso di docado qua konformesas perfekte a la religiala
impresebleso dil meznombra medii di nia tempo, en India same kam
altraloke.
Elua dicipuli astonesis kelkafoye ke M� aceptas sen protestar ke turbi
kunvenez cirkum elu e ke tanta homi venez naracar ad el lia problemi e lia
personala sucii. Ad ito, el respondis : �Se vi opinionas ke ico esas
desagreabla a me, lo esas nur pro ke vi dicernas inter via korpo e la lia. Vi
124
ne sentas quale pezoza kargajo la fakto portar via kapo, via manui e via
pedi, via fingri, via membri, nam vi konsideras oli kom intrinseka parti de
via propra korpo ; samamaniere me sentas ke ica omna personi esas
organala membri di ca korpo mea. Li do ne esas pezaji a me, neanke lia
sucii. Lia joyi e lia chagreni, lia problemi e lia solvuri esas vivala parto de
me ipsa ; me ne havas irga sentimento dil ego nek di la separo. En me,
singlu de vi havas en egala mezuro la alteso e la profundeso dil eterneso�.
La granda orientalisto Jean Herbert dicis pri ica remarkinda muliero : �El
extraktas lo maxim bona de singlu, produktas lo eventonta. Ma lua maxim
granda miraklo, esas ke elu donas a singlu to quon il bezonas exakte ca-
instante. Singlu recevas de el respondo e benediko relatanta a lua
sincereso�. Kad ico ne esas la proprajo di spiritala maestro ?
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2008)
LA TRI KRIBLETI
Uladie viro iris a Sokrates e dicis a lu :
� Ka tu savas to quon me jus saveskis pri tua amiko ?
� Instanto, respondis Sokrates. Ante ke tu raportos ico a me, me
prizus ;subisigar exameno da tu, nome olta dil tri kribleti.
� La tri kribleti, kad ?
� Ante dicor a me omnaspeca kozi pri le altra, esas bona grantar a su la
tempo por filtrar omno quon on dicos ; ico esas to quon me nomizas
l'exameno dil tri kribleti. La unesma kribleto esas olta di la vereso. Ka tu
verifikis kad to quon tu volas dicar a me esas vera ?
� No. Me nur audis parolar pri co...
� Ni pludurez. Tu do ne savas kad ico esas verajo. Ni probez filtrar
altramaniere per utiligar duesma kribleto, nome olta dil boneso. Kad to
quon tu volas savigar da me pri mea amiko esas ulo bona ?
� Ha no ! Tote kontree.
� Do, pluduris dicar Sokrates, tu volas raportar mala kozi pri lu e tu ne
mem esas certa pri lia vereso. Tu povas forsan subisar la triesma
exameno, nam restas un kribleto, nome olta dil utileso. Kad esas utila ke
tu savigez da me to quon mea amiko asertite facabus ?
� No. Ne vere.
� Lore, konkluzis Sokrates, se to quon tu intencas raportar a me esas nek
vera, nek bona, nek utila, pro quo tu volas dicar lo a me ?
125
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2008)
NECHUNG:
L'ORAKLO DIL DALAI LAMA
PHARI, L'URBO DI MEA NASKO
Me nomesas Thubten Ngodup e depos la 31ma di marto 1987, me esas
la 17ma mediumo, la �Kuten� di nia protektera deo Dorj� Dragden. Tra
me, il parolas por lo bona di Lua Santeso la Dalai Lama e di lua populo.
Me esas tamen nur tre ordinara ento.
Me naskis en la sudo di Tibet, ye la 16ma dio dil 5ma monato di la yaro dil
faira Ucelo en 2084 segun nia rejala kalendario, t.e. ye la 13ma di julio
1957 segun la ocidentala kalendario.
Nulo lor mea nasko povabus konjektigar mea nuna vivo. Per la forteso dil
agi e dil deziri di mea pasinta vivi, me povis fugar l'inferno qua esas la
Chiniana okupado. Mem hodie, esas granda sufro a me rimemorar to quon
me vidis ed audis.
Mea infanteso e puereso esas quale plago di qua la doloro lancinanta
kelkafoye retrovenas a me. Ol nulatempe vere kalmeskis, malgre l'amo di
mea amata genitori e di mea spiritala maestri. Me naskis en inferno kreata
dal homo, por la homo, ube kelka homi saturis su per la sufro di altri. Me
esas trista kande me pensas pri ti omna qui ne havis la bona fortuno fugar,
pri l'omna malaji qui facesis. Mea lando forsan ne esis perfekta, ma ol esis
la mea. Homi, bestii e dei kunvivis harmonioze til l'arivo dal Chiniana
okupanti qui destruktis omno, separante la matro de lua infanto, la patro
de lua filiulo, la amiki del amiki, destruktante la monti, la foresti e la riveri.
MONAKEYI E PILGRIMANTI
Mem en mea maxim 'lontana' memoraji, me sempre volis esar monako.
Tamen, dum mea infanteso, me por tale dicar nulatempe vidis mem la
maxim mikra robo di monako o di regulierino.
126
LA SONJO DI DOMO RULANTA
Lo esas en Bhutan ke me komencis havar stranja sonji, di qui on povus
certe dicar ke li esis predicera. Ante arivar en la refujinti-kampeyo, me
sonjis pri peizaji rurala, pri domi kun inklinata tekti jolie dekorata per flori-
poti. Ica omna kozi esis nekonocata da me. Or, la peizajo quan me
deskovris en Jishing Khang esis identa ad olta quan me vidis dum-sonje ;
me esis mem kapabla dicar de ante quale esos nia voyo, o la nombro e la
koloro dil animali quin ni esis renkontronta.
RIDETANTA OLDA MONAKO
Renkontro semblante sen importo modifikis omno. Dum l'autuno di 1970,
dum ke ni retrovenabis parfatigata de la konstrukteyo di Manali, me
marchis quiete, retroirante ad-heme kun lakto quan me irabis komprar che
la merkato quale singlamatine, kande olda monako tre inklinesinta e qua
marchis desfacile per apogar su sur lua bastono, paroleskis a me.
� Bona jorno, ed esez omno bonaugura a tu, ho mea filio !
� Omno esez anke bonaugura a vu, ho veneracinda monako.
� He ! Tua pronunco e tua manieri savigas da me ke tu jus arivis, kad ne
? De-ube do tu venas ?
Pro ke me esis babilema, ed opinionis ke il esas simpatiinda e bonkordia,
me respondis detaloze a l'omna questioni quin il pozis a me, ed oli esis
grandanombra.
Me naracis komplete a lu omno quon ni travivabis, la hororinda vivo en
Phari, la masakrita animali, la fugo, la trairado di Bhutan... Me naracis
absolute omno a lu, inkluzite mea deziro divenor monako ed olta di mea
patro qua volis ke me divenus membro dil Sakya Centre di Rajpur pro ke
nia omna ancestri esis �Sakya�-i.
� E se me dicus a tu ke tu povas divenar monako hike, en Dharamsala,
quon tu pensus pri ico ?
Me joyis tilextreme.
� Yes, volunte, ho veneracinda monako, ma me devas parolar pri to a
mea genitori.
� Ne desquieteskez pri tua genitori, me ipsa iros parolar a li. Ube tu habitas
?
Me explikis, lore, quale trovar nia domo, ma il preferis invitar me a
rendevuo che Ugyen, t.e. la spozulo di mea onklino Acha Bumdro, seniora
fratino di mea matro quan ni jus ritrovis e qua ganis sat bona salario per
trikotar lana vestaji. Ugyen okupis su pri la imprimerio di Dharamsala, ne
fore de ilua monakeyo, e pro ke il marchis vere desfacile, lo esis ibe ke la
olda monako volis vidar mea genitori. Il explikis lore a me ke il venis de la
127
monakeyo di Gadong ube esis nur kelka monaki. Pro ke fakte existis
projeto por augmentar la nombro di ta regulieruli, me esis bonvenanta.
LA RELIQUII DIL OLDA CHINIANA MONAKO
Ante irar a Kushinagar, t.e. la loko ube la Buddho cesis vivar, ni iris sur la
voyo a Nalanda. Nova extraordinara evento 'okuris'. Nome, dum ke ni esis
envoye, ni videskis Chiniana templo e, kompreneble, ni rezolvis irar adibe
por ofrar donacaji ed agar prosterni. Olda monako sidis hike, pregante
tranquile meze di incenso-voluti.
Ni konverseskis pri senimporta temi ma tre polite e respektoze. Ante adiar
lu, mea patro ofris a lu modesta donacajo ma ye l'instanto kande ni esis
livonta lu, la olda monako vokis ni :
� Ne departez, restez ankore kelketa tempo, lu dicis a ni ante ekirigar de
lua altaro splendide dekorita poto.
� Ne departez ante ke me montrabez a vu ico, lu pludicis per regardar la
poto kun senlimita respekto, e dum cesar respirar. Parolesas pri reliquii di
nia sinioro la Buddho Shakiamuni. Regardez !
Ni fremisis kande ni regardis l'internajo di la orizita poto. Splendida mikra
perli kristalatra bele dispozesis, oli omna rivalesis por la brilanteso. La olda
monako explikis ke, komence, esis nur un unika perlo ma ke, miraklatre
altra perli aparabis. Lore, me saveskis ke eventis ke reliquii plumulteskez
spontane e ke uli mem nomizesis la �matri� nam oli naskigas konstante
altra reliquii simila ad oli ipsa. Por dankar ni pro la donacajo, tamen tre
modesta, da mea patro, il volis benedikar ni per adpozar la poto sur ni.
Perlo falis aden mea manuo sen ke irgu perceptez ico. Me montris ol
furtatre a mea patro qua nemediate signifis a me pritacar. Me supozas ke
lua rezono esis simpla : �quoniam� reliquio di Budho falabis aden mea
manuo, lo esas pro ke ol destinesis falar en ol. Me pritacis.
Kande ni esis exter la vid-atingo de la monakeyo, mea patro envelopis ol
en kordono ek reda texuro quan me recevabis lor antea benediko e quan
me nodigis ye mea kolo. Me do efektigis la pilgrimo kun ica reliquio sur
me. Nia astonego esis granda kande, retroveninta en Dharamsala, me
deprenis la kordono e me deskovris ke ne esis una, ma tri perli ! Me
konservas oli, depos ita tempo, kom personala benediko dal Buddho. Me
devas dicar ke me rivenis a Nalanda en 1975 per surirar la sama voyo ;
malgre mea esforci, me nulatempe povis ritrovar ica mikra Chiniana
templo.
(Ek Kuriero Internaciona n� 1/2009)
128
GRANDA DISKURSI DIL HISTORIO:
DOMINIQUE DE VILLEPIN
≪
Ni omna partigas la sama prioreso, nome olta kombatar senkompate la
terorismo. Ica kombato postulas absoluta determino. Lo esas, depos la
tragedio eventinta ye la 11ma di septembro, una de nia unesmaranga
responsivesi koram nia populi. E Francia, qua esis harde frapita plurafoye
per ita terorinda plago, esas tote mobilizita por ica lukto qua koncernas ni
omna e quan ni devas entraprezar kune.
Lo esas la signifiko di la kunveno dal sekureso-Konsilantaro qua 'okuris'
ye la 20ma di januaro pasinta, segun inicio dal Franca guvernerio.
Dek dii ante nun, la Usana Statala sekretario, S-ro Powell aludis la
supozata ligili inter al-Qaida e la rejimo di Baghdad. En la nuna stando di
nia informi ed explori entraprezata kun konstanta kontakti kun nia federiti,
nulo posibligas a ni konstatar tala ligili. Kompense, ni devas konciar pri la
graveso dil efekto quan havus carelate ago militistal olqua nun esas
kontestata. Ka tala interveno ne minacus plugravigar la rupturi inter la
socii, inter la kulturi, inter la populi, t.e. la rupturi di qui la terorismo su
nutras ?
Icon sempre dicis la Franca guvernerio : ni ne exkluzas la posibleso ke
uladie oportus rekursar a violentoza moyeni, se la raporti dal inspektisti
konkluzus ke la exploradi ne plus povus persequesar. La Konsilantaro
129
devus lore agar rezolvo e lua membri devus asumar lia omna
responsivesi. Ed, en tala hipotezo, me volas memorigar hike la questioni
quin me substrekizabis lor nia maxim recenta debato ye la 4ma di februaro
ed a qui ni devos ya respondar : Qualamaniere la naturo e l'ampleso dil
minaco justifikas la senfrista rekurso a violentoza moyeni ?
Quale agar por ke la konsiderinda riski di tal interveno povez esar reale
dominacata ?
Omnakaze, lor tala eventualajo, lo esas ya l'uneso dil internaciona
komunajo qua esus la garantio di lua efikiveso. Same, lo esas ya la
Unionita Nacioni qui restos morge, irgequo eventez, en la centro dil
konstruktota paco. Sioro Prezidanto, a ti qui questionas su angoroze
kande e quale ni cedos a la milito, me volus dicar ke nulo, irgainstante,
interne di ca sekureso-Konsilantaro, agesos hastegoze, kun nekompreno,
kun suspekto o kun pavoro. En ica templo dil Unionita Nacioni, ni esas la
gardisti di idealo, ni esas la gardisti di koncienco. La pezoza responsiveso
e la grandega honoro qui esas le nia devas duktar ni grantar la prioreso a
la senarmigo en paco. E lo esas anciena lando, nome Francia, anciena
kontinento qua esas la mea, nome Europa, qua dicas ico a vi hodie, pro
ke ol subisis militi, okupado, barbareso. Lo esas lando qua ne oblivias e
qua savas omno quon lu debas a la kombatanti di la libereso veninta de
Usa e de altra loki. E qua tamen ne cesis stacar opoze a la Historio e
koram la homi. Pro ke lu esas fidela a lua etikala valoraji, lu volas agar
rezolveme kun omna membri dil internaciona komunajo. Lu kredas la
realeso di nia kapableso konstruktar kune plu bona mondo.
(Ek Kuriero Internaciona n� 1/2009)
LA EPIDEMII E LA HISTORIO
La morbi sempre existis ed on remarkas sur skeleti evanta mili de yari
karakteriziva restanta konsequi di afekti debata a bakterii od a virusi quale
130
la tuberkloso, la sifiliso o la poliomielito. Koncerne le maxim anciena de li,
parolesas sempre pri izolita kazi. Tam longatempe kam la homi vivis en
mikra grupi nomada, la morbi ne povis produktar epidemii. Olti agas per
transmiso e se jermo nesalubra kontaminas individuo od izolita grupeto,
ol havas omna posibla chanci perdesar : sive la viktimi sukombas, sive li
opozas a lu imunesal defensi. Quik kande on abordas la periodo historiala,
omna populi ed omna civilizuri senecepte raportis la memoraji di epidemii.
Generale, la texti qui konocigas oli nomizas la epidemiala morbi per
nepreciza vorti (la plago, la malajo, la sufro, la kalamitato...) qui ne
posibligas determinar quala afekto oli aludas. On trovas icaspeca nomizo
tam bone che l'Egiptiani dil duesma yarmilo a.K. kam che la Sumerani od
en la maxim ancien epoko di Chinia.
Plu tarde la Greki uzas la vorto
amba signifikas �plago�. L'anciena Franca linguo di la Mezepoko, qua
esis latinida dialekto, anke adoptis pestis e Francigis ol per �pestes� (qua
furnisis ''pesto'' ad Ido). Ol havis lore la generala senco di omna
epidemiala morbi nedistingeble : la pesto same kam la variolo, la
tuberkloso, la morbilo, la tifo, edc.
LA FALO DIL ROMANA IMPERIO ACELERESIS PER LA PESTO
La unesma dokumento qua ne limitizesas mencionar la abomindaji di
epidemio, ma anke indikas lua ekonomiala e militistal konsequi, debesas
a la historiisto Greka Thoukydides (ϴουκυδιδης). Il raportas la �pesto�,
qua, en 430 ante nia ero, devastis la habitantaro di Athina. Ica plago, qua
versimile esis la variolo, aparis en ita Greka civito ube amaseskis la
habitanti dil cirkumajo fuganta l'avanco dal armeo di Sparta. Ol mortigis
tre nombroza personi e plufebligis talgrade l'armeo di ca siejata urbo ke ol
kaptesis dal nedomajita trupi di Sparta e di lua federiti.
Plu tarde, la Romana Imperio frapesis severe per l'epidemii. Ye la 1ma
yarcento ante nia ero, la malario atingis la agrokultival arei cirkum Roma,
e, simile a ti di Athina, la rurani refujis en ica urbo.
Li adportis ibe la dicita morbo ed ol persistos en la tota aludita regiono
endemiale dum plura centi de yari. La perdi ye homala vivi quan lu
produktis esis tala ke dum la IVma yarcento, la legioni Romana precipue
konstitucesis per stranjeri rekrutita por remplasar la tro febligita Italiani.
Pro ke desfortunajo rare venas sola, ye la fino dil IIma yarcento la �pesto
di Antoninus� (probable la variolo) efektigis plusa dekado di la Romana
trupi. Talgrade ke li opozis nula rezisto a la Germanali qui invadis Italia.
Ita unesma Germanal milito esis la komenco di longa serio. Altra �pesti�
plagos diversa teritorii dil Romana Imperio, plufebligos ol ankore ed havos
gravega konsequi. Per faciligar la tasko a la barbara tribui � Huni, Alamani,
Ostrogoti e Wisigoti � qui invados amasale la Europana parto del Romana
131
Imperio, ica epidemiala morbi hastigos lua krulo. Oli febligis tilextreme la
regioni quin li atingis tam ye la demografiala vidpunto kam ye la
ekonomiala e militistala vidpunto, ed oli entravis rekurente la esforci por
rirektigo e rikonquesto dal administrerio e dal armeo di Roma.
Preske omna ica epidemial ondi naskis en la estala parto del Imperio e
difuzesis danke la prosperoza marala komerco. Departante de la portui,
oli propagesis ad la internajo di la landi per irar alonge la komercala
komunikado-voyi. La maxim richa regioni, e konseque le maxim populizita,
la mediteraneala litoro e la granda kultivata planaji, frapesis maxim severe.
La perdi ye homala vivi ruptis konstante la komercala cirkuiti, olqui esis la
motoro dil ekonomio di l'Imperio, e kreis vakuaji en l'administrerio e
l'armeo, qui esis la motori dil Imperio-autoritato.
Ultre la barbara invadi en Europa, la granda demografiala perdi produktita
per la morbo en la tota Imperio atraktis la vicina populi, apene atingata per
la plago motive di lia nomadeso e di la disperseso di lia habiteyi. Tale
Tunizia � qua lore esis Romana � invadesis dal Berberi en 542. Pose, la
epidemii intersucedante dum plura yarcenti, la posvivanti konstitucis
pokope habitantaro relative imunigita kontre la morbi. Pos plura yarcenti
relativa equilibro establisesis, ed, inter la IXma e la XIVma yarcenti, ne
plus esis importanta epidemio.
Tante plu harda esis la veko dum la XIVma yarcento kande, de 1348 til
1352, l'epidemio di nigra pesto atakis kruelege Europa. Ol nihiligis plu kam
triimo de la habitantaro ed ica katastrofatra demografiala perdi modifikis
profunde la familiala e sociala equilibri. En la ruri, la agri e la vilaji vakuigita
de lia habitanti investesis pace da homi venanta de min atingata regioni.
En l'urbi, la decimacita eliti remplasesis per altra sociala klasi. Tale debutis
en Firenze la sociala acenso dil familio Medicis, qua esabis suficante
prudenta por livigar ica urbo da la plu multi de lua membri kande la nobeli,
sucioza prezervar lia prerogativi, restis surloke e perisis grandanombre.
En tota Europa, la migradi de habitanti venanta de la min atingata arei ad
olti qui esabis devastita, asociita a la emerso di nova sociala strati,
produktis mixado de homi qua modifikis profunde la fundamenti di la socio.
LA KOLERO ESIS JERMO DI KONFLIKTI EN BALKANIA
Kin yarcenti pos la granda pesto, la kolero efektigis dum la XIXma
yarcento inter 30 e 40 milion mortinti en la tota mondo. En Balkania, ube
lu furiis dum plu kam duadek yari, olu esis la nedireta jermo di la venonta
konflikti per modifikar, dum la periodo di un generaciono, la repartiso di la
habitantaro e di la nacionesi.
On povas citar l'exemplo di Hungaria, olqua lore esis parto de la Austriana-
Hungariana Imperio. Lua oficala linguo, olta di lua eliti e di lua
administrerio esis la Germana. En 1831, pos ke la kolero efektigabis deki
132
de mili de viktimi, granda nombro de administrerial ofici, diveninta vakanta
pro la morto dil Austriana elito, okupesis da Hungariani fanatike
nacionalista e parolante nur la Hungariana. Mem se lua rolo esis modesta,
la kolero esis un de la kauzi dil dekado di la Austriana Hungariana Imperio.
LA AMERIK-INDIANI ESIS SEN DEFENSILI
Ma ni retrovenez aden la pasinto e plu precize ye la fino dil XVma
yarcento. En Hispania, la katolika reji parfinas la rikonquesto di lia lando
kontre la Mohamedisti e Kristofus Kolombo departas por serchar la voyo
ad India. Il trovos ulo mem plu bona : Amerika. La Historio raportas
l'epikajo di le �conquistadores�, qui, kun kelka centi de viri, submisis la
vasta imperii Azteka ed Inka ed ol alegas la taktikala supereso quan
grantis a li la qualeso di lia komando, lia kavali e lia pafarmi. La Historio
ne aludas tante entuziasmoze la fakto ke la Hispani adportis kun su multe
plu potent armo : morbijermi a qui li ipsa esis rezistiva o nesubmisita, ma
opoze a qui la Amerik- Indiani esis komplete indijanta imunesal defensili.
Dum periodo-tempo de kelka yardeki, la variolo, la morbilo, la tifo, la
influenzo, la malario, la tifoido, la flava febro ed altra infektanta morbi
efektigis la morto di deki de milioni Amerik-Indiani e dezertigis Sud-
Amerika. Se ita ne-preintencita gentocido sekurigis la vinko a le
�conquistadores�, lu havis anke altra konsequo : la rekurso a
�l'importaco� di sklavi veninta de Afrika por remediar la indijo de laboranti
produktita per la demografiala kolapso.
(Ek Kuriero Internaciona n� 1/2009)
KA GUSTAV MEYRINK RECEVIS MESAJO DIL REJO DIL MONDO?
133
Ye ula dio dil autuno 1915, la GERMANA AUTORO Gustav Meyrink,
redaktinto dil romano �La Golem�(1), esis heme sur sua fotelo, apude
kameno-fairo, kun jurnalo surgenue. Il jus lektabis la novaji dil fronto ed
esis reflektanta pri la maxim profunda kauzi di ta mondomilito qua
konfrontigis Germania, Francia, Anglia, Austria, Belgia, Italia e nun
extensesas a Serbia, Grekia e Turkia e qua esas mortigonta centamili de
homi.
Quala obskura povi, il pensas, instigas la homi efektigar tala buchadi ?
Subite, ita viro, quan la praktiko di �yoga� e di certena hindua
meditadotekniki guidis a supera koncio-standi, tremeskas; ilua korpo
frostas ed il rikonocas la stranj impreso qua, en ilu, preiras la fenomeni di
klarvido. Preske nemediate, il �vidas� avan su persono di nekonocata
raso quan, plu tarde il deskriptos tale : �Alta ye sis pedi (2), extreme tenua,
senbarba, vizajo kun olivea reflekteti, obliqua okuli ed extraordinare
eskartita. La epidermo di la labii e dil vizajo glata quale porcelano; la labii
tranchanta, intense reda, e tante forte presata partikulare ye la komisuri �
quaze per nepacigebla rideto, on povabus kredar ke oli esas piktita labii.
Il havis sur la kapo stranja reda boneto�.
Ica misterioza persono tenas en manuo diapazono inter la branchi di qua
trovesas mikra orea martelo. Ye lua pedi formikumas insekti qui laboras
sen irga atakemeso. Subite, stridanta sono sonadas, probable venanta de
la diapazono tenata dal viro kun reda boneto. Lore la insekti quaze ecitita
da mortigera dementeso, springas la uni a l'altri ed interocidas. La
spektaklo esas hororigiva. Ica bestieti qui, jus antee, trotetis pace la uni
apud l'altri, nun interdevoras kun neimaginebla violento sub la kolda ed
amuzita regardo dil viro kun reda boneto. Pose omno efacesas. Gustav
Meyrink, sur sua fotelo, esas profunde impresita, nam semblas ad ilu ke
ica viziono esas simbolatra respondo al questiono quan il facis a su pri la
temo dil maxim profunda kauzi dil milito. Il savas pro lektir multa verki
itateme, ke segun la orientala okultisti en Tibet existas sekto : le �Dugpa�,
qua konsideresas kom nemediata instrumento dal �diablala� destrukto-
povi. Ita homulo kun reda boneto qua efektigas milito che la insekti per
vibrado, konseque, reprezentas kredeble un de ita �Dugpa�-i.
Meyrink opinionas ke ito esas literaturala temo. Il quik laboreskas e
redaktas novelo titulizita �La ludo dil grilii�, en qua il savigas la okulta kauzi
dil milito. Ye la sequanta monato, ica novelo aparas en la revuo
SIMPLICISSIMUS. Or, kelka semani pose, la autoro recevas de
nekonocato, piktisto ye la nomo H�cker, yena letro :
�Kara s-ro, - Quik me devas dicar a vu ke me esas perfekte sana homulo
e nulatempe havis vizioni od altra nenormala standi. Hiere, me esis en
mea laboreyo, sidanta avan mea tablo dum laborar. Subite, metala bruison
muzikatra me audis. Dum riturnar me, longa viron me perceptis ye raso
quan me ne konocas ed havante stranja reda boneto surkape. Il stacis en
134
la chambro. Quik me koncieskis ke evidentesas psikala trubleso. La viro
produktabis la bruiso pri qua me parolis.
interocidis en alibruisado di qua la surdiganta bruisego pardivenis
netolerebla. Ita bruison qua shanceligas omna mea nervi me havas ankore
en mea oreli. Kande la halucino finabis, me quik deskriptis la ceno per
bastoneto de sepiokoloro. Pose me ekiris por respirar fresh aero.
Preterirante jurnalikiosko, impulso quan me ne povas explikar, pro ke me
ne prizas ita revuo, instigis me demandar SIMPLICISSIMUS. Dum ke la
vendistino prizentis a me la maxim recenta numero, rezolvo same
neexplikebla instigis me dicar : �No, ne ica numero, me pregas, la antea
!�. Retroveninte heme, per foliumar la revuo, ye mea astonego me trovis
vua novelo : �La ludo dil grilii� qua naracas, ecepte kelka detali, omno to
quon me ipsa experiencis ye un horo antee : La viro kun reda boneto, la
insekti qui interocidis, edc. Me pregas vu, estimata sioro, havar la
afableso, se vu povas, explikar a me quale me devos interpretar la
afero...�
Signatita : H�cker
Pos lektir ica letro, Gustav Meyrink esas agacita. Il pensas : yen un plusa
homo qua fanfaronas e volas egardesar !
Duminstante la autoro ne dubitas ke s-ro H�cker fablifas ed imaginis ica
omna rakonto pos lektir la novelo en la jurnalo. Meyrink esas jetonta la
letro al eskombruyo, kande subite, ideo trublas lu. Il memoras ke dum
rikopiar sua manuskripto skope sendor ol al redakterio dil revuo, il
modifikis kelka detali di sua viziono. Pro ke ilu ne plus rimemoras exakte
la koncernata detali, il prenas la numero di SIMPLICISSIMUS ube
prizentesas ilua novelo quan il ne rilektis � nam il abominas rilektar sua
propra verki � e tralektas sua texto. Lore, il remarkas modifiko quan il facis
lastinstante e quan il komplete obliviis. Ed ica modifiko astonegas il, nam
ol koaktas ilu pensar ke ilua korespondanto ne esas, e ne povas esar,
jokero, nam il skribis a lu ke il vidabis viro kun reda boneto
ke ca diapazono ne esas mencionita en la novelo. Gustav Meyrink
remplasigis ol lastinstante per altra objekto. Sur ilua klado il skribis erste :
La viro kun reda boneto tenis enmanue diapazono per qua il produktis
stranja soni... Or, dum rikopiar, semblis ad il, plu impresiva, plu fantastika
redaktar : La viro kun reda boneto tenis enmanue prismato per qua il kaptis
la sunala radii... Il transformis anke la
Tandem, il nulaloke notis, mem ne sur lua klado, pro ke ica detalo semblis
ad il sensignifika, ke
135
(1) �Golem� : Ento ek argilo anmizita per magio.
(2) Pedi : Sis pedi, t.e. probable inter 1,80 e 2 metri.
(Ek Kuriero Internaciona n� 2/2009)
ALEXANDROS LA GRANDA (356-323 a.K.)
La vivo di Alexandros la Granda esis eceptala e lo ne esas astoniva ke lu
divenis mito quik de la Antiqua epoko. Il kronizesis kom rejo kande il evis
20 yari, esis vinkero lor multa kombati e konquestis grandega imperio
iranta de Grekia til India. Per lua militistala sucesi, il kontributis anke a la
developado dil kulturo Greka exter olua frontieri.
KA DEAL ORIGINO ?
Kom filiulo di Filipus II e di Olympias, princino di Epiro , Alexandros naskas
dum julio 356 a.K. en Pella, olqua esas la chefurbo dil rejio Macedonia.
Ilua matro konvinkas ilu ke il esas la decendanto di Zevs per lua patro e di
Akhillevs per el ipsa. La yuna Alexandros havas kom preceptoro la famoza
Aristoteles, qua docas a lu la kulturo Greka. Tale il deskovras la heroi dil
Iliado ed il revas divenor simila a li. Il esas ne nur inteligenta ma anke
dotita pri bona korpala qualesi.
Tre frue, lua patro partigas ilua povo kun lu. Ilu konfidas a lu la komando
dil kavalrio lor la batalio di Khaironeia (338 ante Kristo). Alexandros
divenas famoza per exterminar la sakra bataliono dil Thebani. Filipus II
deziras unigar la Greka civiti por pose atakar la Persiani. Il formacas la
federuro di Korinthos, per grupigar omna civiti ecepte Sparta e lu deklaras
la milito a Persia. Il asasinesas en 336 a.K. Alexandros lore proklamesas
kom rejo di Macedonia.
REJO EVANTA 20 YARI
Alexandros anuncas quik lua intenco durigar la laboro di sua patro. Opoze
a l'agiteso dil nobelaro e la sedicio di Thebai, ica nova rejo mustas impozar
lua autoritato. Onu ne bezonas vartar lua reakto dum longa tempo. Il
ocidigas lua omna potenciala enemiki e rezigas la urbo Thebai. Il
establisas ferme lua povo sur lua rejio ante departar � en 344 a.K. - por la
konquesto di Avan Azia. Ilua armeo posedas aproxime 35.000 infantriani
e 5.000 kavalriani. Alexandros desembarkas a la supozata loko di Troia.
L'armeo Persiana, qua esas supera per la nombro, probas haltigar il an la
136
rivo dil rivero Granikos. Ma lo esas la Macedoniana soldati qui obtenas la
vinko. La Persiana rejo Dareios III Kodomannos fugas. Dum ita batalio,
Alexandros minacesis mortigesar plurafoye segun la legendo. Alexandros,
pose, entraprezas strategiala operaco : okupar la Persiana litoro en la
skopo impedar ke la Persiani livez lia teritorio e probez invadar Grekia.
Plura urbi livras su sen rezisto ed Alexandros restauras ibe la demokratio.
La Macedoniana rejo kaptas altra urbi per violento (Halikarnassos,
Lampsakos od Aspendos). Ye la fino dil yaro 333 a.K., Alexandros
sucesabis proprigar a su tota Lykia, Pamphilia e Pisidia. Il iras plu fore
interne di la lando, kaptas Gordion (ube il tranchas la Gordiala nodo) ed
anke Tarsos.
NESATUREBLA APETITO POR KONQUESTI
En la planajo di Issos (en nuna Siria), l'armeo Greka kombatas 600.000
Persiana soldati. Alexandros triumfas e Dareios fugas a Siria, dum ke il
abandonas lua matro, lua spozino, lua filiini ed importanta raptajo. Lo esas
vera disperseso por la Persiana trupi. Prefere kam sequar Dareios,
Alexandros rezolvas durigar sua konquesti en Siria. La urbo Tyros rezistas
kontre lu dum sep monati ante submisesar (dum agosto 332).
Alexandros venjas su kruelege kontre la Tyrani (8.000 de li masakresas e
30.000 plusa personi vendesas kom sklavi). Plu tarde il atakas Gaza, pose
Egiptia ube lu aceptesas kom liberiganto (la Egiptiani odiegis la Persiani).
Il forpulsas de la Egiptiana chefurbo Memphis, la Persiana tirano qua
regnis ibe. Lore la Macedoniana rejo fondas en la Nilo-Delto, la unesma
Greka kolonio Egiptiana, nome Alexandreia. Ita urbo divenos radioza
centro dil helenismo. En 331 a.K., il iras a l'oaziso di Siwah, en la dezerto,
por konsultar l'oraklo dal Deo Amon (l'equivalanto di Zevs por l'Egiptiani).
Il recevas de la ibea sacerdoti la titulo di �filiulo di Amon�, olim posedata
dal faraoni. Lore Alexandros regnas kom mastro sur Greka Azia e la
Mediteraneala regioni.
ITERE PERSEQUANTA LA REJO DI PERSIA
Dum la printempo 331, Alexandros rezolvas departar a Babilono, ube
refujis Dareios. Ita Granda Rejo rifacis por su, ibe, granda e fort armeo.
Ye la 1ma di oktobro, en Gaugam�los, l'armeo di Alexandros plusafoye
vinkas l'armeo Persiana. Dareios fugas poslasante dop su granda trezoro
ed Alexandros eniras triumfale Babilono. Il divenas rejo di Azia.
Per durigar lua konquesti dil granda chefurbi di la �Akhaimenidai�-a
Imperio, Alexandros submisas intersequante Shushan, Persepolis e
Pasargadon, olqua esas la lasta Persiana chefurbo. La Macedoniana rejo
137
spolias grandaquante la trezori di ta urbi e submisas parto de lia habitanti
kom sklavi.
L'ASASINO DI DAREIOS
Pos lua vinkeso, Dareios trovis refujo kun kelka lasta partisani en la monti
di Iran. Alexandros, qua ne povas esar komplete rejo di Persia tam
longatempe kam Dareios existas, persequas lu omnamoyene ed
omnamaniere dum julio 330 ante Kristo. Satrapi, Bessos, Barsaent�s e
Satibarzane, kaptas Dareios ed asasinas lu dum ke Alexandros esas tote
proxima a li. �La Rejo dil Reji� mortas en la brakii di Alexandros. Ita laste
dicita semblas tale esar �kompreneble� prenominita kom lua heredanto.
Alexandros la Granda facigas rejala funerala honori a Dareios e juras
venjar ilu. Ante entraprezar la persequo dil asasineri di Dareios,
Alexandros submisas Hyrkania. Il saveskas lore ke Bessos suproklamis
kom rejo dil Persiani sub la nomo Artaxerx�s IV e refujis en Baktrianea
dum ke Satibarzane retroiris ad Aria (west-Afgania) e Barsaent�s en
Drangiana (sud-Afgania). Alexandros arivas en Baktrianea. Bessos
kaptesas e tormentesas ante judiciesar en Ekbatana. De 330 til 328,
Alexandros e lua soldati subisas desfacila periodo. Li afrontas la Persiana
rezisto. Alexandros rezolvas modifikar lua armeo per enkorpigar en ol
Sogdianeana e Persiana kavalriani. Lua tradicionala soldati ne aprobas
ica novajo e deziras retroirar a lia lando. Il submisas Baktrianea e
Sogdianea po la preco di terorinda kombati. Alexandros fondas, dum lua
pasado, kinadeko de urbi nomata Alexandreia. Ica Macedoniana rejo
spozigas R�xan�, filiino dil Baktrianeana aristokrato Oxyart�s, segun la
Persiana rituaro. Lore la Persiana rezisto extingesas ed Iran pacigesas.
Alexandros iras plu fore vers l'Esto , t.e. skopo quan il deziras atingar
depos plura yari : Indos (India).
EN LA LANDO DIL ELEFANTI
Dum la printempo 327 a.K., Alexandros departas kun armeo de 120.000
personi a la vali dil fluvio Indus. Oportas dicar ke ita-tempe la Greki savas
tre poke pri ca regioni. Alexandros iras an la limito dil Persiana rejio en
326 a.K.. Rejo Poros volas impedar la Macedoniani transirar ica fluvio. Lua
trupi plufortigita da elefanti, afrontas violentoze olti di Alexandros ma fine
desvinkas.
Alexandros posedeskas la tota Pendjab ed adportas la kulturo Greka ad
ita regiono. Arivinta an la rivi dil rivero Hyphaso, Alexandros volas
pludurigar lua marchado vers la fluvio Gang� ma lua soldati fatigegata per
la musono refuzas avancar. Alexandros tandem cedas ed erektigas dek-
138
e-du altari por la dei, cirkum kolono surhavante la epigrafo : �Hike haltis
Alexandros.�
LA RETROVENO DA ALEXANDROS
La trupi di Alexandros iras a la sudo,en la direciono dil Indiana oceano.
Parto de lua navaro konfidesas a N�arkhos. Alexandros ed altra parto de
lua soldati transiras kun grandega desfacilaji la dezerto di Gedrosia. Li
atingas la Persiala Gulfo pose la voyo di Shushan. Ibe, Alexandros
organizas amasala mariaj-festi, nome lua soldati spozigas Persiana
mulieri e lu ipsa spozigas filiino di Dareios. Rejo Alexandros decidas plura
politikala aranjuri, quale la iro da yuna Persiana nobeli en la rejala guardo
(tillore ol rezervesis a Macedoniana nobeli). Alexandros postulas anke
konsideresar kom deo. Deskontenta pro la aranjuri facita por l'armeo,
veterani sedicias en Opis. Alexandros mortigas dek-e-tri de la revolto-
duktanti.
INTERRUPTITA PROJETI
En 324 ante Kristo, Alexandros esas tilextreme tristigita pro la morto di lua
fidela kompanulo, H�phaistion. Plu tarde il iras en 323 a Babilono. Il
entraprezeskas granda programo de labori. Ilu aceptas anke ambasadisti
di Karthago, di Italia. Il esis reflektanta, on supozas, pri altra expedicion-
projeti. Ma il frapesis per forta febro qua igis lu mortar dum periodo di deko
de dii. La granda mastro di Grekia, Egiptia ed Azia, transmondeskas ye la
13ma di junio 323 a.K. evanta lore 33 yari.
La giganta Imperio quan Alexandros konquestis dum nur un yardeko ne
permanos pos lu. Quik de ilua morto, ol dividesos inter lua generali. La
mito di ta konquestero sorgesos ne nur dal ocidentala historio-redaktanti
ma anke dal orientani. Il volis konsideresar kom deo, Alexandros preske
sucesis taskope quoniam il mencionesas en ita du granda santa libri,
nome la Biblo e la Korano�
(Ek Kuriero Internaciona n� 2/2009)
LA KAFEO
139
Tanta legendi cirkondas la kafeo, ke onu ne savas quala de oli selektar.
La maxim difuzita esas olta di Kaldi, Yemenana pastoro di qua la kaprini
esis nefatigebla kande li regalis su per la reda beri di arboro havanta
brilanta foliaro. La yunulo raportis ica marvelo a la regulieruli di monakeyo
vicina qui volis gustar de la beri : pro ke li esis deceptita per olia bitreso, li
forjetis oli a fairo. Lore acensis de ico tante delicoza parfumo ke ica Deo-
viri rekuperis lua grilita kerni ed infuzigis oli. Li nomizis kawah (forteso e
vivozeso) la tale obtenita drinkajo, quan li kustumeskis drinkar konstante
e danke ol, ili ne plus havis desfacilaji restar vigilanta dum la noktala oficii...
Lo esas en un de la rakonti dil Mil nokti ed Un nokto, ke onu trovas la
historio di Kaldi ed ico ne esas precize garantio pri justeso. Existas altra
legendo qua explikas quale la kafeo radikifis en Yemenana sulo : anjelo
Gabriel ipsa faligis ibe pro neatenco (on povas esar anjelo ed esar
neglijanta) grano qua jermifis ed esis la ancestro di omna kafeieri...
L'Islamo havas altra versiono dil partopreno da anjelo Gabriel a la historio
dil kafeo : lu asertite adportabus ol a Muhammad, tormentata per la
dormomorbo. Pos drinkar de olu, ita profeto rihavis ilua tota energio...
Reale, la kafeo venas de la alta planaji di sudwest-Etiopia ube lu kreskis
� e pluduras kreskar hodie � en sovaja stando. Olu duktesis en vicina
Arabia ye aproxime la yarcento XII, e havis tanta suceso ke la Yemenani
komencis kultivar ol. Do, esas nule astonanta fakto, ke la botanikisti kredis
ke la kafeo venabis de Arabia e nomizis lu Coffea Arabica.
LUA SUCESO EN EUROPA
Lu duktesis en Europa � e plu precize en Venezia � komence dil XVIIma
yarcento da Turka komercisti. Ma la bitreso di ca drinkajo koquita segun
Turka maniero, kom dekokturo, kun la reziduo e sen sukro � desplezis a
la Veneziani qui limitizis lu ad uzado terapial nam li agnoskabis lua
tonizanta efiki.
La kafeo esis plu sucesoza en Francia. Se rejo Ludovikus XIV (1643-
1715), a qua la ambasadisto di Turkia ofrabis kafeo, opinionis, same kam
la Veneziani, ke ica drinkajo esas bitra, ilua regnati havis altra opiniono,
ed on vendis ol tre balde po tre alta preco a la Parisani. Ma lo esas pos
1683, ke la kafeo vere impulsesis. Itayare, l'armeo di le Habsburg, helpata
da lia Polona federiti, haltigis ferme e definitive l'Otomana expanso per
repulsar avan Wien la 200.000 viri dil armeo Turka. Dum cesar la siejo en
maxim granda desordino , iti abandonis dop su parto de lia armi e de lia
provizuri, inter li esis kinacent saki de grana kafeo. Wienana komercisto
rekuperis oli, torefaktis oli e, konocante la delikata palato di lua
samcivitani, il haveskis l'ideo filtrar la reziduo ante servar a li la kafeo
pluagreabligita per fresha quirlita kremo e per mielo...
140
Ica ruzoza komercisto tante sucesis ke il divenis richa. Onu imitis lu balde
e, en omna granda urbi Europana, apertesis �kafeo-butiki�. En Paris la
maxim famoza esis la kafeeyo Le Procope, tre proxima a la teatreyo
Com�die-Fran�aise : unesme frequentata da aktori, ol atraktis kurtatempe
pose filozofi, poeti e libri-autori, tale lu divenis la unesma literatural
kafeeyo. La suceso di ta drinkajo esis tante granda ke ol desquietigis kelka
bonopinionoza personi ed, inter li, la Ekleziani. Katolika rondi demandis
lua interdikto segun la motivo ke drinkajo konsumata da Mohamedisti esis
koakte diablala.
Ica afero divenis tante importanta, ke on fine demandis l'opiniono di papo
Klementius VIII. Tre sagace, ica suprega pontifiko servigis a su kelka
tasedi di ol ante savigar lua judicio : �Ico esus peko lasar a la nura
nekredanti la uzado di drinkajo tante delicoza. Ni vinkez Satano per
benedikar la kafeo en la skopo igar ol vere Kristana drinkajo.� Kun la
aprobo dal papeso, la kafeo do pluduris triumfar.
La kafeo kontenas plu kam 600 diferanta substanci, inter oli la maxim
konocata esas evidente la kafeino, t.e. la stimulivo e psikotonizanto maxim
anciene e maxim generale konocata. Ol agas , dum instalar su en la
cerebro, sur la recevanti di nervotransmisero qua incitas a la repozo ed a
la dormo : l'adenosino*. Per okupar lua plaso, la kafeino interdiktas a
l'adenosino pozesar en ol e konseque agar... Ma lo ne esas omno : la
kafeino aktivigas cirkuiti nervala qui stimulas la sekreco dal surrena glandi
de noradrenalino*, t.e. hormono qua aceleras la kordiala ritmo, plualtigas
tre poke la tenso arteriala e plularjigas la sangala vaskuli e la bronkii. Ita
plularjiganta efiko explotesas che certena medikamenti antiastma ed
antimigrena. Se onu kuracesas per ita substanci, onu precipue ne
absorbez plu kam la maximala dozi permisata : oli korespondas kun plura
centi de miligrami ek kafeino, t.e. la equivalanto de plura tasedi ek kafeo.
Voluntez lektar atencoze la notici...
Fine, la kafeino augmentas anke la produkto di dopamino*,
nervotransmisera hormono qua genitas sentimento di energio. On povas
intelektar ke tasedo de kafeo donas ad onu vigoro ...
La kafeino havas plusa efekti : ol augmentas la stomakala sekreci (itaque
ol deskonsilesas kaze di ulcero) e stimulas la bilala veziketo, to quo
grantas ad ol oportuna efiko por la digesto dil grasaji, ed ampligas la
movanteso intestinal.
LA EFIKI RECENTE DESKOVRITA
�La kafeino esas stimulivo, ma atencez evitar la trouzo , qua povas havar
kom konsequo nedormiveso ed iracemeso�. Ni anke adjuntez, ma kun
prudenteso, ke la kafeino havas forsan altra efiko. Depos multa yari, la
specalisti dil Alzheimer-morbo remarkabis ke olta semblis indulgar parte
141
la reguloza kafedrinkanti. Or, Usan esquado dil universitato di Florida jus
finis efektigar studiuro qua tendencas pruvar ke la kafeino amelioras la
memoro e diminutas la cerebrala lezuri dil Alzheimer-morbo.
La sisamil specalisti, qui partoprenis dum pasinta julio, en Paris, la 19ma
Kongreso mondala pri gerontologio* e pri geriatrio* (medicinala faki por
flegar olda personi NDLT), grande difuzis l'informo pri ca rezulti. Voluntez
tamen vartar ante hastar a via kafe-kruchi : ica Usana ciencala exploro
efektigesis ... che musi ed on vartas ankore la konkluzi di simila studiuro
efektigita che la homo. Nome, kompreneble, la kafeino ne havas nur bon
efiki. Che la granda kafedrinkeri (o pri kafeinizita drinkaji), ol havas anke
kom konsequi, desfacilaji por dormeskar, anxio, iracemeso e desfacilaji
por koncentresar mentale. Ultre lo, ol havas nenegebla efekto pri la urinala
eksekreco dil kalcio e dil magnezio. Se la perdado de kalcio esas facile
kompensata che la yuna personi di qua la kapableso absorbar kalcio esas
tre granda, ol esas min multe kompensata che la evozi, qui mustas sorgar
pri kompensar la perdado per la singladia absorbo di glasedo de lakto o
lua equivalanto.
Ni skribez pluse ke certena medikamenti antibiotika ampligas l'efiko dil
kafeino per plulentigar olua eliminado. Fine, recenta studiuri incitas pensar
ke la kombinuro dil kafeino e dil aspirino esas toxika por la reni. Plu kam
la cetera personi, la homi di qui la reni ne funcionas kontentigante, mustas
esar prudenta carelate.
LA DOZO ESAS IMPORTANTA
On devas fine mencionar, ke, se l'efekto maxim serchata dil kafeino, t.e.
lua stimuliva efiko, konsistas precipue ek disimular la bezono pri dormo e
repozo, ol remplasas nek la una nek l'altra. Lo esas ya la motivo pro quo
lua konsumado ecesanta esas nociva. Koncerne adulto en bona sanesala
stando, diala dozo de cirkum triacent miligrami ek kafeino ne havas
nedezirinda efekti. Ol korespondas kun aproxime sis tasedi de �arabica�
kafeo, ma kun nur tri tasedi de �robusta� kafeo, olqua esas duople plu
richa ye kafeino. Od anke kun tri �expresso�-i de �arabica� kafeo. Ma nia
plumulta kafei esas mixuri.
[
(Ek Kuriero Internaciona n� 2/2009)
142
KELKA ANEDOKTI DIL ANTIQUA EPOKO
La filozofo Diogenes esis survoye de Sparta ad Athina. Lor lua voyirado
Greko hazarde renkontris Diogenes e questionis lu : �De-ube tu venas, ho
Diogenes ? Ad-ube tu iras ?�. Lore la sajulo respondis quik : �Me venas
de-che la viri e me iras ad-che la mulieri.� Nome on opinionis ita-tempe ke
la Athinani pro ke li esis tro avida ye moleso e luxo, esis simila a mulieri.
Ita ipsa Diogenes promenis en Athina ante la nokto kun acendita lanterno.
Lore l'Athinani questionis ica novaspeca filozofo : �Pro quo tu promenas
tra l'urbo kun lanterno sub la sunlumo ?� Ma Diogenes respondis ridante
: �Me serchas homo.� En Korinthos, Diogenes qua blamis la richeso di
lua habitanti, ne nur kareis domo, ma mem habitis en barelo. Alexandros
rezolvis vizitar ica famoza sajulo. A la filozofo sidanta en la barelo il dicis :
�Tu ne pasas agreabla vivo. Koncerne me, me povas donar omnaspeca
kozi pro ke me havas tre granda richaji disponebla. Konseque, voluntez
demandar a me omno quo plezas a tu.� Ma ica sajulo respondis nur : �
Pro tu me esas en ombro ; do voluntez forirar de mea sunlumo.�
DIGLOSIO*
La diglosio* esas ulo quo facinas me. Ol esas la situeso en qua trovesas
populo, qua havas kom oficala e skribita linguo ulaspeca linguo e parolas
altraspeca linguo. Ico povas esar la difero inter arkaika stando di la linguo
uzata kom literaturala linguo, quale exemple ico existis en la Latinida landi
komence dil Mezepoko kande la skribita linguo esis la Latina e ke la
parolata linguo esis evolucioninta Romana dialekto. Ico existas anke
kande la skribita linguo esas moderna normigita "standarda" linguo e la
lokala idiomo esas dialekto di ca linguo, quale ico esas fakto en Sud-
Germania ed en Germaneparolanta Suisia. Ico povas esar tote altra
idiomo, quale en Alzacia ube la parolata linguo dil rurani esas Germana
dialekto e la skribita linguo esas la Franca.
Mea-judike la maxim interesiva kazo di diglosio esas olta dil
Arabeparolanta landi. Pro religiala motivi, la Arabi mantenas kom oficala
linguo la klasika Araba idiomo dil Korano evanta de deke-kin yarcenti ed
ol esas la linguo docata en la skoli ed en la Universitati. Dume, la simpla
populani parolas dialekti qui esas nur tre desfacile reciproke komprenebla
o, mem, kelkafoye tote ne. La oficala linguo esas tam diferanta de la
dialekti kam la Latina esas diferanta de la Latinida idiomi. Pro ke la klasika
143
Araba linguo esas tre arkaika e komplexa, ol esas desfacile dominacebla
e nur tre skarsa esas la Arabi qui savas olu bone.
La jurnalaro, la libri e la diversa informili (televiziono, radiofono) esforcas
uzar ita "klasika" Araba, ma pro ke ol esas tro desfacila, li simpligas
tilextreme lua reguli e proximeskas tam multe kam ico esas posibla a la
parolata moderna dialekti, dum mantenar tamen klasika dezinenci,
morfologio e vortaro. Ita moderna "klasika" Araba linguo komprenesas
facile da omna Arabi qui iris a skolo, ed ol povus tote bone esar la komuna
linguo di omna Arabe-parolanti.
Regretinde, la religiala fanatiki refuzas admisar ol, nam li pretextas ke ol
esus trahizo a la Korano e granda krimino kontre la Deo-volo. La instruktita
Arabi vivas ulaspeca skizofrenio, nome li parolas en ula linguo e skribas
en altra idiomo, quo, asertite, esas lia linguo. Ico, segun libro da Araba
autoro "La sabro e la komo" esas tre desagreabla situeso.
Ma altra-latere danke la permano dil klasika Araba, lia linguo duras esar
importanta mondala idiomo, dum ke se li adoptus la nacionala dialekti kom
oficala lingui, olti divenus tote sensignifika. Me tre regretas ke la Latinidi
ne savis mantenar la uzado di lia komuna linguo la Latina, nam se li
esabus kapabla agar tale, lia Latina linguo modernigita povus esar la
Linguo Internaciona numero 1, vice la Angla. Nia moderna interlingui,
tamen, povus esar surogati di la Latina.
(Ek Kuriero Internaciona n� 3/2009)
LA LEGENDO PRI SIEGFRIED
Siegfried esis la filiulo di rejo, qua regnis en Xanten an la fluvio Rheno. Il
esis fiera yunulo, tam forta e gracila kam yuna querko forestal. Kande il
divenis adolecanto, ne plus plezis a lu la vivo che la korto di lua patro. Il
volis irar a la vasta mondo ed havar aventuri. Il revis efektigar prodaji e
volis divenar famoza quale altra herouli pri qui la kavalieri tante ofte
parolabis che la rejala korto.
Tale il fugis de la kastelo di lua patro. Lor lua marchado il trairis granda
foresto. An la limito dil foresto jacis forjeyo, en qua la maestro laboris kun
lua kompanuli. Tra la apertita pordo esis videbla klara fairo. Lore la yunulo
eniris ica laboreyo e pregis la maestro docar a lu sua arto. Lu volis lernar
ita mestiero, por forjar a su bona espado. La forjisto aceptis lu kom
aprentiso. Ma la forteso di Siegfried esis plu granda kam olta dil
144
kompanuli. Il esis la maxim forta de li. Il manuagis la martelo kun tanta
forteso ke la inkandecanta fera stangi saltis ye plura peci kande il frapis
oli. Lore la forjisto pavoris pro lu e serchis la maxim bona e sagaca moyeno
por liberigar su de ilu.
Por foririgar lu, la forjisto uladie dicis a Siegfried : �Irez aden la foresto e
querez karbono por me !� Nome, il savis ke ibe terorinda drako vivas, qua
ja atakabis e mortigabis plura promenanti. Il esperis ke Siegfried ne plus
retrovenos vivanta.
Siegfried iris joyoze e sensucia tra la foresto. Subite, kande il arivis an la
groto dil drako, ita monstral bestio aparis e minacis devorar lu. Ma la yuna
heroo esis sentima ed ajila. Il arachis arbortrunko de la sulo e frapis per
lua tota forteso. Dum longa tempo duris la penoza kombato. Ma fine
Siegfried asomis la drako.
Ica bestio jacis mortinta sur la sulo e lua obskura sango fluis de multa
vunduri. Siegfried plunjis fingro aden e videz ! , olu esis kovrita per korno.
Lore il desvestizis su e balnis sua korpo en la varma sango dil drako ; per
ico lua pelo divenis tam harda kam korno. Nun ne plus esis armo qua
povus vundar lu. Tamen dum lua balno tiliofolio falis inter lua shultri. Nur
ye ca loko restis lua korpo vundebla.
(Ek Kuriero Internaciona n� 3/2009)
KANDE LA MEDICINO ESIS ARABA
Ye la komenco dil IVma yarcento, l'imperiestro di Roma, Konstantinus I-a,
rezolvas establisar lua chefurbo en Bizanco. Quik de ta tempo, �Roma ne
plus esas en Roma� e l'imperiestro desnomizas Bizanco por donar ad ol
la nomo Konstantinoplo.
La imperio esas tante vasta ke la sucedanti di Konstantinus penos por
guvernar ol e, dum la yaro 395, li dividos olu ye du parti : la westala
145
provinci esos la Romana Imperio di Ocidento, la estala provinci formacos
la Romana Imperio di Oriento.
Ita partigo salvos la kulturala patrimonio di ca imperio. Nome, dum ke
l'Imperio di Oriento prosperas, olta di Ocidento sinkas en dekado. E lua
eminentaro, qua perceptas la profunda abaso dil institucuri e dil mori,
ekmigras pokope a Konstantinoplo di qua la potenteso esas sendomaja.
En 476, kande lua lasta imperiestro destronizesas da barbara chefo, lore
eventas la falo dil Imperio Romana di Ocidento e la komenco dil
Mezepoko. Ante rikonstruktesor pokope sur la ruinaji dil Imperio, la
anciena provinci Romana sinkas en abismi de nesavo e de desordino. Nur
un institucuro restas solida : la Eklezio, di qua la kuventi e la monakeyi
rekolios la texti anciena qui prezervesis de la furio dil Barbari.
BAGHDAD ACEPTAS MEDIKI E CIENCISTI
La situeso esas diferanta en Konstantinoplo ube ciencozi, filozofi, mediki
ed artisti Ocidentana adportis kun su lia savo e... lia librari. Tale, ye la
tempo dil falo di Roma, la importanta texti dil patri di la medicino esas en
sekura loko. Ne nur li esas salvata, ma li studiesos, kopiesos e tradukesos
a la Siriana ed a la Persiana lingui en la skopo duktesar en la influo-areo
dil Imperio di Oriento.
Oli forsan ne transirabus lua frontieri se, uladie, la patriarko di
Konstantinoplo, Nestorius, ne esabus exkomunikata ed exilata. Lua adepti
la Kristani Nestoriana, judikis rapide ke lo esas plu prudenta livar liafoye
l'Imperio di Oriento e konseque li ekmigris a Baghdad en la Araba Imperio.
Or, inter li esis la eminentaro de la mediki e ciencisti e li forportis en lia
bagaji preske la totajo dil medikala verki Greka, Romana e Bizancana. Yen
la Greka-Romana heredajo en Baghdad. Koncianta pri la valoro di ca
adporto, la autoritatozi di ca urbo kreas multanombra centri por tradukado.
Plur altri naskos pose en Dhimashq (Damasko) ed Antiokhos, tale ke la
totajo dil Hippokratal e Galianal medicino tradukesos a la Araba linguo. La
Imperio Araba esis konquestajo dil adepti di profeto Muhammad, ilqua
invitabis la homi adorar nur un Deo : Allah. Danke lua impulso la Arabi
organizesis ed entraprezis konquestomiliti.
Pos la morto di Muhammad, en 632 di nia ero, li durigis lia expanso a la
tota MezOriento e la periferio dil Mediteraneala areo.
En la konquestita landi, quale en lia propra urbi, cetere, li manifestas bela
tolero religial ed intelektal ed extraordinara apetito savar. Baghdad, lore,
aceptas la ciencisti sen dicernado pri la origino o la religio, ed ibe
apertesas skoli pri medicino di qui la profesori esas Persiani, Hebrei,
Siriani, Turki, Hebrei, Greki od Hispani.
146
Kun frenezio por lernar qua impozas l'admirado, la Arabi ne saciesas per
nur la savo-fonti Greka-Latina : li interesesas anke a la Persiana,
Egiptiana, Indiana e Babilonana texti.
Karakterizita per ita ardoroza deziro por traduko e savo, la �Araba cienco�
ne esas, komence, la cienco dil Arabi por dicar vere, ma la cienco redaktita
en la Araba, olqua, dum plura yarcenti, divenos la preponderanta ciencala
linguo.
Lua tradukisti esas ciencisti e mediki qui ne saciesas per transpozar la
texti : li klasifikas oli, komentas oli, plurichigas oli per lia experimenti e
redaktas referoverki, La Sumi, destinota por la uzado di lia kolegi e di la
studenti.
Dum ke en Ocidento, onu studias la texti di Hippokrates o di Galianus sen
kontestar mem komo trovebla en li, en Baghdad, Persiana mediko
servanta la korto skribas ke �omno quon on povas lektar en la libri havas
multe min multa valoro kam l'experienco di mediko qua pensas e
rezonas�. Ita giganto dil medicino, qua nomesis Rhaz�s duktis la klinika
metodo en la medicino, tam per la sorgo quan lu grantis a la questionado
dil maladi, kam per l'importo quan lu donis a la simptomi, la diagnozal e
terapial dedukti qui rezultis de ico. Ilu redaktis preske 200 tomi.
Ma la maxim famoza reprezentanto dil Araba medicino esas sen kontesto
Avicenna. Ita grandega mediko e filozofo, qua grantis unesma rango a
l'observado, perceptis (plura yarcenti ante la Europani) la kontagialeso dil
tuberkloso o la propagado dil morbi per l'aquo. Il deskriptis la meningito e
la plevrito, enuncis la hipotezo di cerebrala reto per qua efektigesas la
mentala operaci (ye la Xma yarcento !) ed il plurichigis la terapiala cienco
per grandanombra medikamenti minerala.
On debas a lu plu kam 100 verki, inter oli esas la Kanono di la medicino,
en qua on trovas sistematra klasifiko e kritikala sintezo dil medikala e
farmaciala konoci di lua tempo, dil antea epoki e dil maxim diversa
civilizuri.
�MODLATA PER LA SPIRITOLIBERESO, LA ARABA MEDICINO
PRIVILEJIZIS LA CIENCALA EXPLORO, LA KLINIKA EXPERIMENTO E
LA EXPERIMENTALA METODO�
Quaracent-e-kinadek yari pos lua morto, lua Kanono, tradukita de la Araba
a la Latina esos, til la fino dil yarcento XVII, la refero-lernolibro dil
Europana fakultati por medicino. Ni ne obliviez, ke, quik de la VIIIma
yarcento, la Mohamedista expanso atingis Europa e ke Cordoba, chefurbo
di Araba Hispania, esis un de la maxim granda intelektala centri di Europa.
AVICENNA, RHAZES, AL NAFIS, ESIS TRE INSTRUKTITA SPIRITI
147
Richa ne nur per la Greka-Romana savo-fonti, ma anke Egiptiana,
Persiana ed Indiana, l'Araba medicino divenis kreanta pro ke, modlata per
la spiritolibereso, ol privilejizis la ciencala exploro, la klinika experimento
ed � ante Claude Bernard � la experimentala metodo. Ol helpesis da
hospitalal 'infrastukturo' dotizita per granda revenui, da specaligita
laborantaro, da apoteki e da librari qui ofris a la futura mediki docado
asocianta la teorio a klinika aprentiseso an la lito dil kuracato.
Dum la tempo kande, en Europa, onu pensis ke la regardo di la lepriki e
dil pestiki povas transmisar lia morbi, la Arabi impozis en lia flegocentri
principi pri higieno, preske pri aseptigo, e la izoligo dil kontagia maladi.
Ma li ne saciesis per asimilar la skriburi dil cetera populi, li studiabis oli,
analizabis oli e konfrontrabis oli a l'experimentado. Per realigar sencese
la sintezo inter transmisita savo, personala reflekto, aquirita experienco e
ciencala explorado, li denuncis multanombra erori dal homi dil Antiqua
Epoko ed apertis la voyo a nova deskovri. Kad exemplo ? Ye la XIIIma
yarcento, la mediko Al Nafis demonstris ke Galianus eroris per asertar ke
la sango trairas la parieto qua separas la du ventrikuli kordiala . En Europa,
oportos vartar la tempo dil XVIma yarcento por ke on audacez dubar pri la
porozeso di ta parieto. Al Nafis intelektis anke la existo dil mikra cirkulado
inter la kordio e la pulmono, olqua �deskovresos� en Europa erste ye la
XVIIma yarcento.
Lo esas anke la Arabi qui donis a la farmacio lua ciencala traito. Lia
farmaciala tradicioni influis profunde la granda universitati Europana. La
kronologial disto inter la deskovruri dil Araba-Mohamedista mediki e la
(ri)deskovruri Ocidentala esas ofte de plura yarcenti ye l'avantajo dil Arabi.
Ico esis perdita tempo por Ocidento nam la Arabi legacis a ni konsiderinda
quanto de savaji e de medikala verki, ma granda nombro de li perdesis, o,
plu male, oli intencale ignoresis. Nun esas tempo agnoskar lia justeso.
(Ek Kuriero Internaciona n� 3/2009)
VOYAJO AD AUROVILLE
148
Existas loko en la mondo ube la libereso probar nova vivomanieri esas
preske totala, pro ke ol esas loko jacanta exter nacionala regulizo,
sujerata, ed ube samatempe esas granda deziro novigar, vivar
altramaniere, exter la kustumala voyi dil konkurso e dil profito.
Ita loko nomesas Auroville.
Ol kreesis en India dum 1968, do kelke plu kam quaradek yari ante nun,
nefore de Pondich�ry. Olu konceptesis e realigesis kom �ponto inter la
pasinta tempo e la futuro� segun la impulso da du granda spiritala personi
dil XXma yarcento, nome la Indiano Sri Aurobindo e la Francino Mirra
Alfassa, plu konocata per la nomo di �Matro�. On povas dicar multa kozi
pri ca loko, sive bona sive mala, nam la homi qui vivas ibe � kelke min
kam 2.000 personi di 35 diferanta nacionalesi � esas fine nur homi quale
le cetera , havanta lia pasioni e lia nevrosi. Ma to quon me dezirus tote
aparte raportar, lo esas la dimensiono ekologiala di Auroville, olqua esas
vere astoneganta, pro lua kreiveso e la generaligata entraprezo di
noviganta solvi, tam bone en la feldo dil sunala o ventala energio kam en
olta di la agrokultival produkto, di la jerado e dil traktado dil aquo, di la
riforestigo o di la materiaji por ekologiala konstrukti. Ma ita ekologio esas
nek ideologial, nek politikal, nek militanta. Lo esas precipue necesa
praktikado por permanar segun maniero autonoma en enemika ambiento,
sen granda moyeni financal o teknikal. Quale ico povis eventar ?
Komence, quaradek yari ante nun, esis nur granda tereno de reda tero ye
2.500 hektari, preske dezerta, lesivita e ravinizita per violentoza pluvi
tropikala, neapta por irga kultivado, balayita per la venti. La unesma kozo
qua esis necesa por igar ita loko vivebla, esis krear ombro, e konseque
rikrear la vejetantaro. Ma por rikrear vejetantaro, oportis preliminare
kontrolar la lesivado dil sulo per la pluvi per mantenar l'aquo sur la loko
moyene di kompleta sistemo de talusi ek kompresita tero e de baseni di
retenado.
Kande la rodado dominacesis, lore esis posibla riplantacar arbori : unesme
�pionira� speci tre alte kreskanta havante rapida kreskado e falebla folii,
qui produktis strato de humuso oportuna a la posa plantaco de aborijena
speci persistema havanta plu lenta kreskado.Ita riforestigo ipsa posibligis
augmento di humideso-nivelo, plubasigo dil temperaturo, e plu bona aquo-
retenado surloke. Ico divenis posibla ed efikiva danke profunda studiado
dil aborijena speci, per semini-kolekto e kreo di arboredukeyi, ico havas
kom rezulto ke Auroville, hodie, esas un de la maxim importanta �geni*-
banko� di ca regiono.
INSTALO DI MIKRA KOMUNAJI
149
Departante de ico, mikra komunaji povis instalesar surloke, cirkum aquoza
loki, en lejera habiteyi facita per lokala materiaji. Unesme lo esis kabaneti
ek kokosiera ligno pose pokope konstrukturi ek plu harda materiaji, chefe
briki ek kruda tero kompresata ed frami ek ferocemento, t.e. du
�teknologii� bone dominacata hike, e qui havas l'avantajo bezonar nur tre
poka materiala koloki (qui omnakaze ne esis trovebla), dum utiligar multa
laboranti (qui esis abundante disponebla). La instrumenti kreata ita-
okazione, rustika e necesigante nur poka mantenado, cetere vendesas ad
omna landi, en India ipsa, en Usa, en Europa ed en Afrika.
Pro ke ne esis o nur tre poke, elektrala produkto surloke, oportis inventar
ventili por pumpar la aquo. La ventili developata ita-okazione, segun la
�Kretana� modelo, esas inter le maxim bona por ita kategorio di uzado, e
nun vendesas ad omna regioni di India. Por lumizar su e koquar,
fermentacili inventesis, olqui produktas ekologiala gaso havanta kom
origino bovo-feko, di qua, ultre lo, la rezidui formacas ecelanta naturala
dungo.
En la skopo developar nutrivala autonomeso di ca loko, plura ekologiala
farmo-domi kreesis. Plu tarde, granda centrala koqueyo povante servar
repasti por 1.000 personi diale (1.000 dejuni e 1.000 dinei) konstruktesis ;
ol funcionas per vaporo produktita da sunala forno ye 15 m de diametro,
un de le maxim granda en la mondo, bazita sur simplega teknologio
konsistanta ek plana speguli pozita sur sfero ek fero-cemento. Mult altra
aplikaji sunala anke developesis : �kit� por individuala lumizado,
kandelabri esanta sunala pumpo, aquo-varmigilo edc.
Interesiva noviguri anke facesis en la feldo dil aquo-traktado, tam bone
per la instaluri por vejetala purigo dil uzata aquo, ameliorata per diversa
procedi (vortici, algi...), kam per sistemi di filtrado o di dinamikigo dil
drinkebla aquo establisita segun la ciencala verki da Marcel Violet. Malgre
lia interesiveso ne esas posibla hike deskriptar detaloze la kontenajo di ca
omna noviguri, ed on povas nur konsilar a la lektero irar a la diversa retala
situi* qui prezentas oli. (Precipue videz la situo* dil Indiana guvernerio :
http://education.nic.in /cd50years/x/7H/9D/7H9D0101.htm )
VIVOMANIERO
Ma quala lecioni on povas extraktar de ca bela raporto pri konkreta
ekologio, quala docadi vere aplikebla ad altra kultivi o sub altra klimati ?
La unesma de oli � e qua forsan esas la maxim importanta � lo esas ke la
ekologio esas avan omno naturala maniero vivar kun poka moyeni
disponebla en medio natural min o plu oportuna. Icon mult ekologiisti en
Ocidento kelke obliviis, pro ke li esas obsedata per la kombati � certe
necesa � quin li entraprezas kontre le �lobby� industriala. Ed itaque*
150
l'ekologio havas granda futuro avan su se la ekonomio krulus, e ke ni tale
bezonus permanar en plu desfacila kondicioni materiala.
La duesma leciono, korelativa di la preirinta, lo esas la fakto ke l'ekologio
ne bezonas necese komplikita teknologii, nam omna solvuri esas facile
acesebla, kande esas konkreta kompreno di lo vivanta fundamentizita sur
observado e konoco di la naturo. E ya anke grandanombra laborantaro
disponebla e motivizita por realigar solvuri qui ne postulas multa kapitali.
Certe on povus objecionar ke ica omno esis posibla en Sud-India nur pro
ke esis surloke ita disponebla laborantaro. Ma ico esas nur parte justa,
nam esis anke tre multanombra �volontarii� Ocidentala, qui aceptis venar
laborar adibe dum ke li esis nur tre poke pagata, pro pura idealismo.
La triesma leciono, lo esas ke ica omna noviguri, ica omna developadi
divenabis posibla per libereso experimentar, sen koakti segun-regula e
sen financala punisi kaze di falio. Ica omno povus justifikar la liberala
ekonomiisti qui postulas sempre min multa regulari kom kondiciono por
noviguro e kreskado...
Ecepte ke esas hike nuanco tre importanta, lo esas la fakto ke ne esas
privata proprigo di la frukti dil noviguro e di la kresko : omno iras a la
komuna kaso.
FONTO DI ESPERO
La quaresma leciono esas ke la potencialo di la homala kreiveso esas sen
limiti : irgequala esez la cirkonstanci, mem le maxim desoportuna, solvi
povas inventesar kun la nura disponebla moyeni. Onu ne bezonas experti,
teknologii komplikita e patentizita, o kapitali. Se adminime la industriala
�lobby�-i ne agas aktive por instaligar segun-regula obstakli a to quo
povus minacor lia gardata chaseyi...
E fine la lasta leciono, lo esas olta di la idealista dimensiono necesa por
povar realigar tala prodaji. Yen unika exemplo : la �tracking�-sistemo
ruzoza qua posibligas a la sunala forno sequar la movado dil suno kreesis
gratuite da yuna elektronikisto veninta pasar kelka monati en Auroville, nur
pro ke Auroville esas fundamentale loko di spiritaleso e ke ico atraktis lu.
Se Auroville esabus ordinara loko lo esas probabla ke ica yunulo ne
venabus, o lore on bezonabus pagar ilu tre chere...
On povas anke dicar lo, Auroville nulamaniere esas perfekta loko. Ibe
quale altraloke homi ditenanta peceti de povo, nur pro ke li esis ibe ante
le altra, repugnesas grantar plaso a nova veninti. Ibe quale altraloke esas
konflikti e relati di forteso, pekunioza personi ed altri qui esas plu povra,
mastri e servisti. Ed ibe quale altraloke esas homi qui laboras harde ed
altri qui indolentesas... Ma quala laboratorio di la vivo futura, quala kruzelo
dil necesa transformo di la koncii ol esas!
151
(Ek Kuriero Internaciona n� 3/2009)
- GRANDA DISKURSI DIL HISTORIO -
DISKURSO QUA PREDICAS LA FUTURO DI BRITANIA
�Me esas certa ke vi vidis la manifesti qui eventis en Britania dum la
pasinta monati. Oli organizesis da organizuro qua nomizesas English
Defence League. La EDL opozis su kom respondo a la manifesto da
sincera Mohamedisti en Luton kontre la retroveno dal Britaniana soldati
qui facis kruelegaji en Basra, Irak. Li anke opozesis en Birmingham a ti qui
postulis la establiso dil �sharia�. Fakte esas batalii 'okuranta' nun inter
organizuri quale la Uniono kontre la fashismo, la socialisti, unlatere e l'EDL
e Casual United altralatere. Ma vi ne erorez : la socialisti agas por su ipsa,
ico esas tipala, li mentias por explotar la situeso ye lia profito, e probas
utiligar nia lukti por lia propra egoista interesti qui nule relatas kun la
Islamo. Fakte parolesas pri kombato inter l'Islamo e lua enemiki. La vereso
triumfos. Ni nulatempe haltos e duros til ke la �sharia� esez establisita e
ke la standardo dil Islamo fluktuos tote evidente super la 10 Downing
street.
Me advokas la Mohamedisti vekar ed unionar ti qui volas la establiso dil
�sharia�, la ne-Mohamedisti e ti omna qui luktas kontre la rasismo e la
fashismo por diskutar necelite kun ni. Ni esas felica ofrar alternativo
sociala, politikala, ekonomiala, judiciala.
152
L'Islamo esas superiora ad omna cetera ideologii o religii e nulatempe
superiresos. Nula vivo-maniero esas superiora a la islamala vivomaniero.
L'Islamo solvos omna problemi : l'exploto di la homi che la multanacionala
firmi, la kredito-krizo, la pekunio-ludo, la alkoholo, la narkotaji...
L'Islamo supresos ica omno. L'Islamo sekurigas la honoro, la digneso, la
kontentigo dil vivo-importanta bezoni, la protekto di omna individui. L'EDL
havas nula yuro objecionar e la socialisti irez a la diablo. Se ico ne ja esas
dum ica vivo, adminime en la futuro, vi vidos la �sharia� praktikata en
Britania.�
(Ek Kuriero Internaciona n� 3/2009)
� MAYA DENTISTI �
La tombi e la piramidi dil urbegi abandonita da le anciena �Maya� ye
aproxime la IXma yarcento ne finas livrar lia lasta sekretaji. La maxim
recenta de li revelas ke ica populo utiligis empirikale procedi quin la
moderna medicino rideskovras. Kelki de la ekterigata kranii havas maxilo
o mandibulo di qua la domajita o mankanta denti reparesis...per dentala
stekaji taliita en perlomatro, cirkum olqua la dentala tisuo restauresis.
Hodie, la ciencala exploranti rideskovras la facinanta propraji dil
perlomatro. Perfekte konciliebla kun lo vivanta, uli de lua molekuli, duktata
en ostoza o dentala tisuo, stimulas ed ajustas lua metabolio. Til la grado
ke oli duktas olu restaurar komplete la mankanta tisuo.
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2009)
L'OKULTISMO E LA GERMANA NACIONALISMO
En lua introdukto la autoro di ca artiklo aludis anciena artiklo quan lu
redaktabis pri la privata libraro di Hitler. Kelka tempo pose il recevis
153
telefon-advoko da Alzaciana lektero di qua la patro engajita en la Germana
armeo mortabis an la Estala fronto. Yen to quon skribas ipse la jurnalisto
:
racines occultistes du nazisme (La okultista radiki
Ni quik probez klarigar la plursencaji pri la vorto nacionalismo. Se la
Franca nacionalismo fundamentizesas pri la netransaktema defenso dil
nedependo di nia lando, e di omno quon ni debas a nia pasinta tempo,
defenso dil homi, di lia verki dum la sucedo dil yarcenti, di lia arto, di lia
penso, defenso di komuna patrimonio, di mantenenda heredajo, qua esas
plurichigota e transmisota, la Germana nacionalismo esis quik de la
komenco, ni memorigez lo, ula nacionalistarismo*, botizita e kaskizita,
havanta skopo di teritoriala konquesto. Ja Bismarck proklamis,
kurtatempe ante invadar Francia : �Lo ne esas per diskursi e voti ye
majoritato ke la granda questioni di nia epoko solvesos, quale on kredis lo
en 1848, ma per fero e sango.�
Ico esis tote desquietiganta programo, di qua la milital eki duros til 1945.
Naskinta ye la debuto dil yari 1800ma, kom konsequo dil Napoleonala
militi, la Germana nacionalismo rapide fuzesis kun la
(la Germani nomas la
qua dekomence fundamentizesis sur la raso. Esas historiala expliko por
ico. La Germani esis populo sen politikala uneso depos la protestanta
Reformo, kande la Santa Imperio Romana di Germana naciono dividesis
a multeso de mikra Stati sendependa. Dum 1911, en la libro di refero dil
moderna pan-Germanisti,
Tannenberg redaktas : �Quala kompatinda situeso esas la nia, se on
evaluas ke ne min kam 25 milion Germani, t.e. 28 procent de nia gento,
vivas trans la limiti dil Germana imperio !� La Germana nacionalismo havis
do kom precipua skopo asemblar super la frontieri la totajo di populo
154
naskinta de la sama etno* ed havanta la sama linguo. Unionar en un Stato
viri e mulieri havanta la sama sango, on povas dicar ke ita doktrino
extraktas olua substanco de penseri quale Fichte (1762-1814) : �Un
populo, ico esas la totajo dil populi qui vivas komune tra la epoki e
perpetueskas inter su sen despurigo, korpale e mentale, segun legi
partikulara a la developado di lo deala.� O quale Hegel (1770-1831) : �La
maxim funesta eroro por populo esas abandoner lua biologiala traiti. (...)
Germania propre dicita prezervis su pura ye irga mixuro, ecepte an lua
sudala e westala frontiero ube la teritoriala areo bordizanta la fluvii
Danubio e Rheno submisesis a la Romani. La regiono inter la fluvio Elbe
e la Rheno restis perfekte indijena.�
Konseque la
raso, kulturale ed historiale. E lo esas precipue inter la Germane parolanta
habitantaro vivanta en Austria � olta esante depos 1867 inkluzita en la
Austriana-Hungariana imperio � ke ica doktrino pluakreskos, ye la nomizo
koncio). La Germane-parolanti di Austria toleras male esar interne di
pluretnala imperio, dominacata da Chekiani, Slovakiani ed Hungariani.
Segun li, ico esas imperio kaptita dal �Slava anarkio�.
GUIDO VON LIST E L'ARYANISMO
Lo esas che ita Germani di Austria male traktata dal Historio ke la pan-
Germanismo divenos maxim akra. La Wienana skriptisto Guido von List
(1848-1919), autoro di romanala verki havanta fundo di nov-paganismo
Germanala �
anuncanta mesiala
ilua libri e konferi, List
marveloza teokratiala Stato di
esis saje guvernata da sacerdota reji e da gnostika iniciiti di qui la traci
esas klare dicernebla, segun il, en la folkloro, la peizaji e la arkeologial
jaceyi di lua lando�. Ilua lekteri, mem ti qui ne kredis lua extravagantaji,
konsideris lu �kom olda patriarko barboza di qua la klarvidanta regardo
savabis plene lumizar la glorioza pasinta tempo Aryana e Germanala di
Austria per desembarasar olu de la skorii depozita dal stranjera influi e da
la Kristana civilizo�. Guido von List esas violentoze kontre-katolika. Ita
kantisto pri la anciena legendi Germana (quale Richard Wagner) asertis
ke �la Yudismo* e la Kristanismo koruptabis l'anciena ed autentika
religio�.
List esos anke la unesmo qua amalgamigos la �
la teosofismo dil aventurerino Rusa-Germana Helena Blavacki. Il pruntos
155
de ica laste dicita, la teorio pri la okulta rolo dal Templani, pri la
manikeismala* lukto inter la rasi de siniori (t.e. la Aryani-Germani) e la rasi
de sklavi (t.e. la ne-Aryani) same kam la temo dil polala kontinento
desaparinta, olqua esis la originala lando dil Aryani. Tale, adjuntante
malefikanta utopiaji a lua kimeratra revachi, List adportos sua kontributo
por difuzar samatempe l'okultismo e la pan-Germanismo, dum propagar
che kelka iniciiti �quaze religiala kredo ye raso de mi-dei Aryana, ed anke
la kredo ye la neceseso exterminar la inferiora enti en la skopo realigar
marveloza mondo futura, ube dum mil yari, la Germani dominacos la tota
mondo�.
Dum la mezo dil yarcento XIXma, l'okultismo esas tre segun-moda en
multa Europana socii. E tote aparte en Germania ed en Austria, ube tota
meza sociala klaso, profunde radikizita en anciena tradicioni, subisis la
brutala ed ofte nociva metamorfosi produktita per la industrialigo. De-ube
rezultis substrato de angori e de rankori oportuna a tala divaguri. Ad ita
abandonita homi, List ofris doktrinala pelmelo deliranta ma sekuriganta en
qua lu unionis exotika religii, mitologio, esoterismo, alkemio, militistal e
religiala ordeni dum asociar ica omno kun ritui pruntita a la Rozo-Krucani
ed a la Framasonaro. Mem se ica fantasmagorio esis apene kredebla, ol
havis la povo relatigar prezenta tempo deceptanta ed anxiifanta kun fora
mitala pasinta tempo, quankam ita koruptita miti esas konsiderenda
prefere kom mistifiko. Cetere, la Germani sempre havis tendenco
interesesar pri esoterismo : dum la XIXma yarcento la Rozo-Krucani havis
inter lia membri rejo Friedrich-Wilhelm II e lua chefa ministro, Johann
Christoph von W�llner.
�Segun List, la heroala raso dil Aryani-Germani mustis dispensesar de
omna labori destinata a la laboristal klaso e de omna desnobla taski en la
skopo povar dominacar nekontesteble la ne-Aryana populi basigita ye la
stando di sklavi.�
Tala principi ne esas tre fora de la politiko por Exterlandala Aferi
entraprezata triadek-e-kin yari pose dal autoritatozi dil IIIma Imperio.
J�RG LANZ VON LIEBENFELS E L'ORDENO DIL NOVA TEMPLO
La maxim extremista dicipulo di List esas nekontesteble altra Wienano,
J�rg Lanz von Liebenfels (1874-1954) qua esis plu yuna kam lu ye
duadek-e-sis yari. Il esis cisterciana monakulo desfrokizita, qua profesis
ke la �Aryana� raso decendis de �deala enti interstelal�.
Lanz riinterpretis la mito di la �Graal� kom la serchado di la pura sango
dil Aryani. �Per mixar rasista koncepti kun la Santa Skriburi, kun la
apokrifa texti religiala, kun la arkeologiala deskovruri e kun la antropologio,
il kompozis ulaspeca doktrino pri lo bona di quo la Aryana rasi esis
elementi dum ke la rasi nigra, Mongolida e Mediteraneida esis elementi di
156
lo mala (la Aryana raso karakterizesis , segun la sociala Darwinisti (...) per
blua okuli e blonda hari). Lo esas per transformar ita idei e prejudiki a
gnostika doktrino ke Lanz portis stranja kontributo a l'ideologio rasista.
Segun ita doktrino, la Aryani esis la defensero dil ordino, dum ke la rasi
havanta obskura pelo esis la agenti dil kaoso.� Per manipular quale lua
inspiranto la esperi pri mesiala regno duronta dum mil yari, Lanz anuncas
la rezurekto dil sexualarasista gnozo segun quo �la Aryani ritrovos, per la
selektado, lia rasala pureso e konseque lia deala povi qui posibligos a li
establisar Aryana Stato mondala�.
J�rg Lanz von Liebenfels trovis rapide richa meceni inter la Wienana
borgezaro. La donaci di ca meceni posibligis a lu aquirar Mezepokal
kastelo, Burg Werfenstein, �perchanta sur rokoza eskarpajo dominacanta
la fluvio Danubio�. En ica agleyo romantika , quan il restaurigis, Lanz kreis
lua propra sekto, nome la Ordeno dil Nova Templo (ONT) imitanta la
modelo qua esis la ordeni di kavalieri tante admirata da ilu. Certe,
parolesas hike pri la Templani, ma anke pri la kulto di Odin, pri la Rozo-
Krucani, pri la Iluminati di Bavaria. �Ica Ordeno dil Nova Templo predikas
por la rasala pureso : nur blonda viri havanta blua okuli darfas admisesar
en ol. E mem li mustas obligar su per promiso spozigar mulieri simila a li !
Il exhortas anke a la violento, a la odio kontre la Eklezio e kontre la Yudi*.�
Por propagar la idei dil ONT, Lanz von Liebenfels kreas revuo, Ostara,
(kelkafoye imprimita ye cent mil exempleri) di qua la kredo povas tale
rezumesar : �La religio dil Aryani fundamentizesis sur esotera konoco ;
satanala komploto okultigabis ica religio, ma lua rezurekto esas en
proxima futuro ed ol posibligos la rinasko di Aryana eminentaro...�
Konstante en olua pagini, Lanz memorigis ke �la historio rasala esas la
klefo por komprenar la politiko� e ke �omna ledeso ed omna malajo venas
de la mesticigo�. La tempi arivesis : �Oportis cesigar l'influo senfine
kreskanta dal inferiora rasi sur l'anciena kontinento ed en lua kolonii.� On
mustis �exterminar� li. Lanz fulminas kontre la kompato dil Kristani a la
febli ed a la inferiori...Inter l'asidua lekteri di Ostara (nomo di Germanala
deino), dum periodo inter 1910 e 1913, esas febroza yunulo, interesata
per ita idei, mem se il ne komplete adheris lia religiozeso : Adolfus Hitler.
RUDOLF VON SEBOTTENDORFF E LA SOCIETO DI THULE
Il ritrovos ita idei sis yari pose per la mediaco dil societo di Thule. Ico esis
min o plu disidenta lojio dil ONT, fondita dum la unesma Mondomilito da
Rudolf von Sebottendorff, ulaspeca kosmopolita aventurero fanatika pri
okultismo, qua, dum lua yuneso, multe voyajis tra diversa landi. Naskinta
en medio di Prusiana laboristi, il esos plu tarde, dum lua fora voyaji,
adoptita da olda aristokrato Germana habitanta en Turkia, qua inicios lu a
la framasoneso orientala. Sub la autoritato di ca adoptita barono, la
157
societo di Thule pluduras rekomendar la fundamentala reguli dil ONT :
l'antisemidismo, la paganismo e la rasismo. �Lua simbolo, la kruco di
Wotan, pre-Germanala deajo, pensigas pri la hokokruco. La saluto di
Thule
transformos ol a
doktrino da Guido von List e da J�rg Lanz von Liebenfels. �L'ideologio di
ca Ordeno fundamentizesis sur la kredo ye l'existo di superhomi e di
superiora homala raso : la Aryani qui, konjekteble, naskis en la hipotezatra
Hiperborea. Una de lua texti di refero nomesis
a la
Ol esis la loko maxim fora de la �mediteraneida� regioni portera di kaoso...
Sebottendorff exhortis la membri di lua nordala sekto kombatar �til ke la
�swastika� elevesez vinkoze en la frostanta obskureso�. Pos la desvinko
di Germania (olta di 1918), Sebottendorff remarkesis �kom importanta
organizero dil nacionalista reakto a la guvernerio di Eisner ed a la
komunista Republiko qua sucedis ol en M�nchen.� Sep membri dil societo
Thule cetere masakresis da le reda. Inter li esis quar titulizita aristokrati,
on povas citar la nomi di princo Gustav von Thurn und Taxis e komtino
Heila von Westarp.
Sebottendorff agis sur la militistal feldo per helpar la formaco di libera
armeokorpo, Oberland, direktata da Ernst R�hm, futura chefo dil SA, e
qua partoprenis la liberigo di M�nchen. Pose en la jurnalal domeno il kreis
la V�lkischer Beobachter, futura organo dil nazista movado, di qua la
chefa redaktero esos quik de 1923 Alfred Rosenberg, t.e. la mi-oficala
filozofo dil nacionala socialismo. Sur la politikala feldo, Sebottendorff
kontributis stacigar partiso apta atraktar la proletarii, nome la Germana
laborista Partiso, agante nedirete per tri membri di Thule o proxima ad ol
: Anton Drexler, Karl Harrer e Gottfried Feder.
Kande la soldato Adolfus Hitler, engajita dal armeani kom inspektisto pri
informi, iras dum septembro 1919, segun impero da lua superiorulo, ad
asemblo di ca tre mikra grupeto, il opinionas dekomence ke ol esas
neserioze egardinda e seninteresa. Tamen il adheros ol pro ke il konstatis
ke dop ica jermo di partiso esas Thule. Ed ica framasonatra societo havas
en olua internajo grandanombra eminenti, kapabla helpar lu.
Fakte, il trovos ibe lua unesma mentoro : la antisemida skriptisto, unesma
chefa redaktero dil V�lkischer Beobachter
Lo esas ita viro qua introduktis la yuna chefo che richa ed influoza medii.
Kurtatempe ante mortar, Eckart konfidis a Karl Haushofer ed Alfred
Rosenberg : �Sequez Hitler ; il dansas, ma me esas ta qua redaktis la
muziko. Voluntez ne traurar pro me : me influabos la historio plu kam irga
altra Germano.� Sebottendorff asertos ipse plu tarde , en 1934, �semir to
quon la F�hrer kreskigabis�. La duesma mentoro di Adolfus Hitler, (qua
158
esis anke ilta di Rudolf Hess) esos Paul Haushofer, maxim yuna generalo
dil Granda Milito e granda geopolitikisto di Germania. Fanatika pri
esoterismo (il esis membro di multanombra societi okulta), il esis anke un
de la precipua animanti di Thule. Inter la unesma kompanuli di Hitler, le
maxim eminenta e ti di lua proxima cirkumajo esis do omni adheranti di
Thule : Rudolf Hess, kompreneble, ilqua, fanatika pri magio ed astrologio,
asertis esar �spiritisto de Egiptiana origino�. Ma esis anke Heinrich
Himmler, Alfred Rosenberg, Ernst R�hm, Julius Streicher, Hermann
Esser, Hans Franck ; e kelka altri pluse. E mem, plu tarde, Hermann
G�ring...
Certe, tre rapide, l'autokrato Hitler eskartos su de Thule. Nome il nule
intencis partigar sua povo. Ma semblas ke kelka membri di lua cirkumajo
ne agis tale : Hess, Himmler, Haushofer. La intelektala etoso di Thule en
qua naskis la nacionala socialismo developesos do kun olu, dum krear ica
mistikeso di pagana religiozeso qua intencis anuncar la superhomo. La
nigra Ordeno dil SS, ye la impulso da Himmler, esos ulamaniere lua
sekulara brakio exterminera. Kande Hitler redaktas en
quo ne esas de bona raso en ica mondo valoras nulo�, il nur repetas
l'omna aryosofista doktrini qui, de List til Thule transirante per la Ordeno
dil Nova Templo di Liebenfels avancis subteramaniere dum kinadek yari
ante spricar en la Germana kaoso dil tempo pos la desvinko. Ici esis
doktrini fundamentizita sur koruptita mistikismo laudegante til absurdeso
la defenso dil pura sango, asertante preparar la regnesko di la �raso dil
siniori� e di same hipotezatra ora epoko, olqui esas oldacha doktrini dal
penseri e libri-autori esoterista same kam iniciala legendi veninta de la
barbara mondo. En 1934 Hitler konfidos a proximulo : �Me laboras per
martelo, e me esforcas eskartar omno quo povas esar debila o vermoza...
Ni kreskigos ed edukos yunaro opoze a qua la mondo tremos, violentoza
yunaro, imperema, senpavora, kruela.�
Segun Angla historiisto, Thule havis anke adepti dil satanismo en lua
internajo. Omnakaze, Lucifer sempre min o plu vagadas en la regioni dil
okultismo. Per inkarnacar su en politikala movado di qua Hitler esabos la
mediumo, ica tenebroza idei gangrenigis e koruptis la Germana
nacionalismo ye apokalipsala maniero.
1 - nacionalistarismo* : Ico esas neologismo dal autoro di ca artiklo,
versimile kunfuzigante la vorti : nacionalismo e totalitarismo* por
expresar ke ica nacionalismo esis tote extremista sen posibla meza
konduto.
159
2 - pan-* : Ye mea konoco, ica prefixo veninta de la Greka linguo ne
existas en Ido. Ma ol existas en multa Europana lingui e signifikas :
tote, komplete.
3 - manikeismala : La manikeismo esas absoluta lukto inter du kontrea
principi. Ol esas anke maniero konsiderar ulo sennuance kom tote bona o
tote mala
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2009)
BALDUR, LA LUMO-DEO
Baldur esis la preferata filiulo di Wotan. Il esis bela quale la lumo dil jorno.
Omnaloke il difuzis lumo e joyo. Ilun amis omna Dei ; nur la maligna Loki
odiis lu.
Foye eventis ke Baldur sonjis pri sua proxima morto. Lore lua matro Frigga
esis tre trista. El iris a la animali, la planti ed a la kozi e pose omna enti
promisis a la Deino, ke li ne nocos lua filiulo Baldur. La Dei joyis pri co. Li
komencis ludo e lansis flechi e lanci adsur Baldur.
Ma nul armo povis vundar il. Ma la Deino pasabis apud arbusto sen
remarkar olu pro ke lu stacis ye la pedo di longa querko ed esis ankore
mikra e febla. Kande la ruzoza Loki saveskis ico, il kuris ad ica querko e
facis de l'arbusto pintizita flecho. Il donis ol a la blinda Deo H�dh e guidis
lua manuo. La flecho atingis Baldur meze dil kordio ed il falis mortinta sur
la sulo.
On portis di Baldur la kadavro an la rivo dil maro, pozis lu sur lua navo ed
acendis lu. Tale vehis la Deo lastafoye sur la blua maro. Ico esis
emociganta spektaklo ed omna Dei ploris, kande la brulanta navo sinkis
en la ondi.
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2009)
160
- LA MISTERII DIL HISTORIO -
LA MALEDIKO DA TUTANKHAMON
La laboranti tamen avertabis l'arkeologiisto Howard Carter : la tombo di
faraono Tutankhamon protektesas per malediko. �Se vu trovos oro, vu
anke trovos la morto�, li repetas a lu.
Pos plura vana explori, la exkavi komencas ye la 1ma di novembro 1922,
en perimetro ube nulu ja entraprezabis ulo, nefore de la Valo dil Reji, t.e.
ica regiono di Egiptia shirmanta multa-nombra tombi di faraoni regninta
dum la periodo dil Nova Rejio.
Ye la 4ma di novembro, la membri di ca expediciono deskovras deko de
gradi qui duktas vers pordo markizita per la sigluro di Anubis. L'imajo di ca
deajo havanta shakalokapo, supozata akompanar la mortinti a la transa
mondo, revelas ke ita tombo esas olta di eminenta persono.
Kande il saveskas ica novajo, la pekuniizero dil aludita expediciono, lord
Carnavon, qua desespereskis abutar a rezulto, livas lua domeno
Highclere, en Unionita Rejio, por rajuntar la expedicion-membri.
LA LABORISTI OPOZAS SU A L'APERTO DIL TOMBO
Ma ante l'aperto di ca tombo, la kanario dil arkeologiisto Howard Carter,
quan la tota esquado konsideris kom fortunigilo, devoresas da kobrao*
(danjeroza serpento). Ica laste dicita insinuas su aden la kajo dil kanario
e manjas lu quik.
�Ico esas malediko�, la Egiptiana laboranti opinionas, ilqui kredas ke ica
morto esas averto. La kobrao, serpento dil faraoni, segun la Egiptiana
kredaji, supozeble avertas li kontre l'aperto di la koncernata tombo.
Malgre la avizi di lia laboranti, Howard Carter e lord Carnavon, ferme
decidinta, apertas la pordo dil tombo, ye la 25ma di novembro, avan dek-
e-kino de membri di lia expediciono.
En la mi-ombro dil unesma chambro, li trovas fantastika trezoro. Statui di
stranja animali, trono, mobli, chari, armi : omno kontenas oro e lapidi.
Duesma chambro, kovrita per blua e orea fayenco, kontenas la tri
inkastrita sarkofagi di Tutankhamon. En lasta chambro, Howard Carter e
lord Carnavon deskovras statueti e kofri plena de juveli.
Ita arkeologiala deskovruro konsideresas ankore nunadie kom la maxim
extraordinara di omna tempi : la tombo dil faraono, preske sendomaja,
161
konjekteble miraklatre sparesis dal spolianti. Plu kam 2000 objekti e statui
ora, alabastra ed ivora rekuperesis.
LA MORTI INTERSUCEDAS POS ICA DESKOVRO
Ma dum la yaro sequanta ica deskovro, lord Carnavon esas kaptita da
febro, konseque di pikuro da moskito. Lua sanesala stando plumaleskas,
ed on retroduktas lu ad Al-Qahira (Kairo), ube lu mortas ye la 5ma di aprilo
1923, ye la evo 57 yari. Ula homi raportas ke la elektrala lumi di Al-Qahira
omna extingesis ye la exakta instanto kande la dicita sinioro
transmondeskis. Ita morto e lua fantastika cirkonstanci debesus a la
malediko da Tutankhamon.
Duadek-e-sep plusa personi, membri dil expediciono mortis dum la monati
sequinta la deskovro. Georges B�n�dite, Egiptologiisto oficanta che la
muzeo Le Louvre, mortas pos vizitir la tombo di ca faraono, same kam lua
Usana kolego, Arthur Mace, qua transpasas sen videbla kauzo. La
flegistino di lord Carnavon same kam la sekretariulo di Howard Carter
anke cesas vivar, tale fortigante la legendo pri la malediko dal faraono.
La jurnalisti di ta epoko konkursas pri imaginajo por explikar ica morti.
Certeni dicas ke oli produktesas da viruso restinta kaptita dum plu kam
3.000 yari. Altri iras til akuzar la vespertilii. Segun lia dicaji, epigrafo che
l'enireyo di ca tombo enuncis solena averto : �Ti qui penetras en ica sakra
tombo balde atingesos dal ali di la morto.� Ita epitafo en la realeso
nulatempe existis. Ol tote inventesis da la jurnalisti di ta tempo, qui, pro
indijo de informi, tegis ita arkeologiala deskovro per morbala e misterioza
velo.
CIENCALA EXPLIKO APARAS
L'arkeologiisto Howard Carter, qua esis la unesmo penetrir en ca tombo,
havis pacoza vivo-fino, e mortis kande il evis 65 yari, t.e. dek-e-sep yari
pos la deskovro dil tombo di la faraono.
La turbo de kuriozi qui vizitis la citita tombo kelka semani pos lua deskovro
ne subisis ulo regretinda.
Erste plura yari pose, lor la restaurado di la mumio di Ramses II, en 1985,
ciencala expliko povis furnisesar. Analizo revelis la prezenteso di
grandanombra fungi, per qui anke la tombo ipsa di Tutankhamon esis
kovrita, segun la noti da Howard Carter.
To quo dum longa tempo konsideresis kom malediko esus do nur la
simptomi di akuta pulmonito, produktita da ita fungi.
162
(Ek Kuriero Internaciona n�1/2010)
LA MALEDIKITA DOMO
Sube esas fantastika novelo dil Antiqua Epoko
Esis en Athina spacoza e komoda domo, ma male reputata e funesta.
Dum la noktala silenco, on audis bruiso de olda ferajo, e se on probis
askoltar, frakas-bruiso de kateni sonadis, sat fore unesme e pose tote
proxime. Balde aparis fantomo : lo esis oldulo, opresata per tenueso e
mizero, il havis longa barbo ed herisita hari. Lu havis ye la pedi entravili, e
ye la manui kateni quin lu sukusis. Pro ico la habitanti di ca domo subisis
hororinda e malauguroza nokti, quin li pasis per vigilar en teroro ; ita vigili
adportis la maladeso, e, per kreskanta pavoro sempre venis la morto.
Nome, mem dum la jorno , quankam la fantomo desaparabis, lua
memorajo restis avan lia ment-okuli, e la pavoro duris dum plu longa
tempo kam la kauzo di la pavoro. Itaque* la domo, abandonata e
kondamnata ye la solitareso, abandonesis komplete a la fantomo. On
tamen pozabis afisho en ol, esperante ke ulu, en la nesavo di tante granda
plago, volos komprar o lokacar ol. Uladie la filozofo Athenodoros venas ad
Athina, lektas la afisho, saveskas la preco, di qua la chipeso suspektigas
da lu ulo neklara ; il inquestas ed informesas pri omno, e tamen rezolvas
lokacar ol pro kuriozeso.
Lor la vesperesko, il instaligas laboro-lito en la unesma chambro di ca
domo, demandas lua tabeleti, lua stileto e lumo ; ilu forsendas lua servisti
aden la fundala chambri ; koncerne lu, il zelas pri skribar e tale laborigar
lua mento, lua okuli, lua manuo, pro timo ke lua ocianta imagino
reprezentigez da lu bruisanta fantomi e vana terori.
Lo esis unesme, quale omnube, la profunda silenco dil nokto ; pose batado
di fero, agitado de kateni. Il ipsa ne levas lua okuli, ne lasas lua stileto, ma
plufermigas lua atenco e facas de ol remparo avan lua oreli. La frakas-
bruiso kreskas, proximeskas, e yen ke ol sonegas sur la solio, yen ke ol
transiras la solio. La filozofo turnas su, il vidas, il rikonocas la spektro quan
163
on deskriptabis ad ilu. Ica fantomo stacis, senmova, e, per signifo di lua
fingro, lu semblis advokar il. Athenodoros, per gesto, demandas a lu vartar
instanto, ed il inklinas su itere sur ilua tabeleti ed ilua puncilo. La spektro
dum ke lu skribis, sonigadis sua kateni sur lua kapo. Il riturnas su e vidas
lu iterar la sama signo kam antee.
Lore, sen pluse tardesar, il prenas la lumilo e sequas la fantomo. Lu
marchis per lenta pazi, quale lu esus plugravigita per lua kateni. Arivinta
en la korto di ca domo, lu desaparas subite, lasante lua kompanulo ibe
stacanta. Ita laste dicita, qua restas sola, facas amaso de herbi e de
folii por markizar la loko ube la spektro desaparis. Ye la sequanta dio il
iras adche la judiciala oficisti, il demandas a li exkavigar ica loko. On
deskovras ibe osti intermixita ed plektita en kateni : la kadavro, qua esas
polvigita per la tempo e per la tero, lasabis oli nuda e konsumita per la
kateni. Onu amasigas oli ed on enterigas oli publike. Quik kande ica
manisepultesabis segun la ritui, la domo liberigesis de oli.
Noti:
1. Plinius juniora: Libri-autoro e politikala viro Romana vivinta dum la
unesma e duesma yarcenti di nia ero.
2. Mani: Anmi dil mortinti en la Romana religio. Ita vorto uzesis nur plurale.
(Ek Kuriero Internaciona n� 1/2010)
__________________________________________________________
LA VERA HISTORIO DIL PROCESO KONTRE GALILEO
Questionanto :
164
B.P. : Pro ke to quon onu docas a ni pri
Galileo
karceropuniso,
perjuro
Q. :
B.P. : Ibe anke esas fraudo. Kopernikus deskovris nulo, ma il modernigis
la prizento di anciena hipotezo, sen pruvar ulo cetere. Ita hipotezo esas la
heliocentrismo di Aristarkhos : la suno esas en la centro dil universo,
cirkum quo jiras la planeti, ed inter oli esas la Tero ; ad ico adjuntesas
l'ideo, docata un yarcento antee, di rotaco dil Tero dum un dio. Kande
Galileo aparas en la medio dil astronomio, la heliocentrismo aceptesas dal
katolika Eklezio, ma nulu dicas nek skribas lo, motive di tri absurdaji
kontenata en la Olda Testamento, qui igas la geocentrismo e la fixeso dil
Tero religiala dogmati. L'Eklezio vartas ciencala pruvo nerefutebla por
modifikar l'interpreto dil koncernata biblala texto e subversar la koncepti
dil simpla homi, qui same fervoras por lia prejudiki en la XVIIma yarcento
quale anke ti di nia epoko.
Q. :
B.P. : Lo esas kelke plu komplexa. Kom bona observero, Galileo esas
precipue geniozo pri habila procedi e pri habila savigo. Il revendikas
efektigir multanombra deskovri, inkluzite olti qui esas la laboruro da altra
homi e lu propozas ridinda expliki pri la fenomeni quin lu observas (ed il
iraceskas kande altra personi korektigas ilua erori). De 1611 til lua morto,
il esas la prototipo di kariero-ambiciozo hungranta la glorio e la pekunio.
En 1616, il recevas unesma reprimando, polita ma ferma. Kardinalo
Bellarmino imperas a lu , segun la volo da papo Paulus V, ne plus plear la
rolo di amatora teologiisto e ne plus probar interpretar segunvole la biblala
texti : la koncilala patri, en Trento, rezervis la exkluziveso pri co a la doktori
pri teologio, pos aprobo di lia tezi dal Santa-Inquesteyo. La Eklezio ne
volas konfuzigar sua sorgati, qui ja esas perturbata depos un yarcento dal
protestanta Reformo. Quankam il jurabis obediar , Galileo obtenas, dek-
e-kin yari pose, de lua amiko papo Urbanus VIII la permiso expozar amba
tezi (geo- ed helio-centrismal), kondicione di agar lo honeste sen favorar
un tezo plu kam la altra.
Q. :
165
B.P. : Ya, la katoliki e la protestanti intermortigas feroce en Germania ; la
militisti dil tri precipua Stati katolika (Franca, Hispania, Santa-Imperio)
interocidas gaye ibe. La Papo volas riestablisar la paco en Europa e volas
evitar omna teologiala disputo, pro ke ico esus la fundamento di nova
skismi. Ripozar en questiono la geocentrismo esus danjeroza kozo
precipue kande on indijas mem la minim mikra ciencala pruvo.
Pri ca omno, Galileo nule sucias. Il obtenas per fraudo la pontifikala
permiso imprimigar por libro ube il ridindigas la geocentrismala tezo, ma
per adportar por la heliocentrismo e la rotaco dil Tero expliki tante absurda
ke oli senkreditigas ita tezo, olqua, ni memorigez ico, esas aceptata dal
plumulta kardinali, dal jezuita astronomiisti e dal Papo ipsa.
Ultre lo, Galileo ridindigas stupide la tezo qua asocias la fenomeno dil
marei a la fazi di la Luno. Fine, il itere okupas su pri la biblala exegezo.
Ico esas un foyo troa.
Q. :
B.P. : Ni parolez klare : la proceso ne �aranjesas�, ma la Papo modifikis
l'apliko dil regularo di la Inquiziciono. Nulatempe, antee, la proceduro
esabis tante milda kontre akuzato. Precipue, esas nulo memorinda
koncerne la �laboruro di Galileo�, ecepte lua observaji di 1610, konfirmita
dal jezuita astronomiisti qui korektigis lua grandanombra erori. La katolika
eminentaro adheras a la laboruro dal vera geniozo (di Lutherana
konfesiono) : Kepler. Onu vartas nur ciencala pruvo nerefutebla (ne la
lamentinda argumenti da Galileo) por abandonar la geocentrismo e la tezo
pri la senmoveso di la Tero. Taskope oportos vartar Newton.
Q. :
B.P. : Il esas nek en karcero, nek koaktesas manjar sika pano... ica
akuzato konsumas multa karno e drinkas multa vino. Kom unesma
surprizo, ye la 30ma di aprilo, Galileo abjuras spontane lua tezo e
propozas redaktar libro �pruvanta� la senmoveso dil Tero e la tezo dil
geocentrismo. Il repetos lua ofro trifoye dum la proceso... Tale on esas
fora de la famoza sentenco : �E tamen, ol movesas...�. Pro ke esas pruvita
ke il perjuris e fraudis, ilu kondamnesas ne ekirar lua rezideyo e lu mustas
recitar, unfoye singlasemane dum sep yari, la penitencala psalmi (il
komisos pri co lua du filiini qui esas karmelitini). Dum ke il esas inkluzita
en lua tre komfortoza domo di Toskana, il pluduros recevar lua pensioni
166
venanta de la granda-duko di Toskana... e de la Papo ! Il transvivas til
1642, olqua esas la yaro kande publikigesas lua lastega verko, konsakrita
a la mekaniko, ube il diferenciis la movado reala de la movado videbla, to
quo igas lu, por ula de lua admiranti, esar prekursoro di la doktrino pri la
principo dil relativeso. Galileo deskovris nek la resonado koncerne
l'akustiko, nek la astronomiala teleskopo, nek la principo pri inerteso, nek
la acelerata movado, nek la principi dil movado pendulal. Il deskovris ke
la cielo kontenas miriado de steli, ke Jovo posedas sateliti e ke Venero
prizentas fazi. Ne esas motivo por extazeskar prie.
Q. :
B.P. : Dum la XVIIIma yarcento, la kontre-katolika polemikeri utiligis la
kondamno di Galileo... Sen granda suceso itatempe, nam onu
entuziasmeskis nur por Newton qua referis su a Kepler e nule a Galileo.
La argumenti tamen ne perdesis : dum la yarcento XIXma, l'afero pri
Galileo divenis la simbolo dil �religiala obskurantismo�. Ta omno quan
Europa ed Amerika kontenas kom kontre-katoliki atakas la katolika Eklezio
e deploras la desfortuni, insultante plugrandigita, di Galileo.
(Ek Kuriero Internaciona n� 1/2010)
L'AGENDO DIL FUTURO
Garc�a L�pez-M�rquez evas quaradek-e-sep yari dum ita yaro 1932.
Habitanta en preurbo di Barcelona, il esas meznombra Hispano ke nulo
igas diferanta de lua samtempani. Itadie, retroirante a lua domo pos labor-
jorno, il shokas per la extremajo di lua pedo mikra posh-kayero qua preske
falis aden kloako-aperturo. Pro kuriozeso, ilu rekolias ol, foliumas ol por
trovar adreso ed eventuale retrodonar ol a lua proprietanto. Unesmavide,
nul adreso esas trovebla sur la posh-kayero. Lore Garc�a pozas olu en
sua posho e durigas sua voyirado.
Dum ita vespero, il foliumas itere la ja aludita mikra kayero e konstatas ke
parolesas pri agendo. Il rezolvas lektar kelka linei di ol. Il havas la
sentimento esar kulpanta pro nediskretajo ma, cetere, pro ke il ne konocas
olua proprietanto, ilua kuriozeso ne esas maligna. La unesma vorti qui
aparas a lua okuli amuzas lu e konfuzigas lu : ico esas l'anunco di felica
evento qua perturbos la vivo di ula L.M. �Stranje, pensas Garc�a, lo esas
167
la komencliteri di mea nomo. Forsan mea spozino savigos da me ke el
esas gravida !�
Lua spozino ne esas gravida ma, ye la morga vespero, lo esas lua filiulo
Pablo, evanta duadek-e-tri yari, qua venas por anuncar a lua genitori ke
balde il mariajos su. Garc�a amuzesas per ica koincido dum pensar pri la
mikra poshkayero. Poka tempo pose, il apertas ol itere, pozas avan ilua
okuli lua binoklo por observar plu proxime la mikra literaro tre dina per qua
omna pagini esas plena. Erste itainstante il konstatas ke la texti ne
redaktesas en la Hispana ma en la Latina, t.e. mortinta linguo quan il ne
komprenas. Kontree, tempope, kelka frazi skribita en lua matrala linguo
aparas. Frazi qui havas nula signifiko por lu. Subite, una de li igas lu
atencoza : �la filiulo sufros per la spozino e sufrigos la matro�.
Kelka semani pos la mariajo di Pablo, violentoza disputo eruptas che la
yuna paro, pose disputo inter la matro di Pablo e la yuna spozino e fine la
divorco !
Garc�a, qua ne plus apertis la kayereto depos plura monati, pensas pri la
predici da Nostradamus : misterioza frazi qui aparas sen ordino, ma qui
divenas komprenebla a ti qui savas lektar ed interpretar oli. Kad lu do trovis
l'agendo di klarvidanto ma ico ne explikas ke dufoye la predici lektebla en
ca poshkayereto koncernas lu ipsa, Garc�a ! Dum instanto, il pensas ke il
posedas misterioza libreto, destinita a la iniciiti, magiala libro di qua la
texto koncernas forsan nur la persono qua lektas olu. Se esas tale, il
asumas la risko di apertar ol triesmafoye...
E triesmafoye, sempre meze de multa vorti Latina, il trovas nova frazo :
�La voyajo a la Nova Mondo adportos la richeso ma ne profitos�. Hike,
ico povas esar nur texto qua ne destinesas a lu ! Garc�a L�pez-M�rquez
nulatempe voyajis e nulatempe voyajos. Il ne havas la deziro pri co nek
precipue la necesa pekunio taskope !
Tamen, du semani pos ica lekto, Garc�a recevas letro havanta posto-
marko di Usa. Il apertas ol febroze , deskovras ke ol venas de notario di
Boston. Ita viro savigas da lu ke un de lua parenti mortis, e lu legacas a lu
sat granda pekunioquanto quan il mustas venar querar lu ipsa en
Massachussetts. Ico produktas granda konfuzeso en la mento di ca
honesta viro. Unlatere il esas joyoza pro l'ideo recevar heredajo pri qua il
nulatempe audacabus esperar ulo, la joyo di voyajo ad Usa, ma anke la
trublo dum memorar ica nova predico dal mikra agendo.
Asemblinte lia sparaji, Garc�a e lua spozino departas a Boston pos
kontrolir ke ne parolesis pri jokacho e ke reale plura dekamili de dolari
atendis li en Usa. Ye la ipsa morga dio di lia veno, cheko fakte livresas a
li dal notario.
Retroveninte en Hispania, memorante la profetumajo, L�pez-M�rquez
rezolvas komprar domo ed automobilo danke la tale recevita pekunio por
kontredicar la predico e pruvar a l'autoro di ca texto ke la dicita dolari esos
168
profitoza a lu. La tempo pasas e, en 1934, Garc�a esas viro estimata da
lua vicini, qui, omni, envidias lua granda fortuno. Pro ke nulo semblas
povar destruktar lua feliceso, il apertas plusafoye l'agendo quan il
konservas depos du yari nun en la sekreta tirkesto di mikra skribo-moblo.
La frazo qua frapas lu lore esas olta : �La verda hundo esas dramato-
portanto, il donas la morto a G.�. Quoniam* L.M. indikis lu sen irga dubo,
kad G. qualifikas lu anke ? �Probable ne�, tale Garc�a probas quietigar su
; ne esas motivo por ke lu nomesez per L.M. ed altrafoye per G. Ultre lo,
verda hundo, ico ne existas. Ma quik de ita tempo, L�pez M�rquez ne plus
esas la sama viro. Il semblas pavorar omno ed omni, ma precipue il
pavoras la hundi. Il iras til donar la sua, qua tamen esas grosa plumpa
hundo nigra tre evoza e quan lu tre afecionis. Il ya pavoras, il ya fugas lo
verda... Ma la semani pasas sen ke ula incidento trublez lua vivo. Balde
retrovenas la somero.
Garc�a duras obsedesar dal hundi, il ne plus audacis apertar l'agendo pri
qua, kompense, il fine parolis a lua spozino. Dum la vakanco, il rezolvas
departar a la westala litoro, en Portugal, proxim Lisboa. Ulamatine, il
amasigas tri valizi en lua bela veturo tote nova e departas kun lua spozino,
sur la chosei preske dezerta di Hispania dum la yari 1930ma.
Lo esas ye l'ekiro di vilajo ke subite aparas avan lua roti verda hundo !
Garc�a divenas rapidege livida e misguidas lua direkto-roto to quo hastigas
lua vehilo kontre arboro. Il mortigesas nemediate kontre ke lua spozino,
ejektita, havas nur kelka neprofunda vunduri. Garc�a L�pez- M�rquez
renkontris la morto en l'automobilo quan il ofrabis a su danke la heredajo
dil onklulo di Usa. Ed, ica omno eventis pro kompatinda hundo qua jus
falabis aden verda induturo !
Poka tempo pose, lua filiulo, Pablo L�pez-M�rquez trovos la misterioza
mikra agendo, probos lektar olu ma klozos ol instanto plu tarde per
konstatar ke omna texti skribesas Latine. Absolute omna texti, sen mem
maxim mikra frazo redaktita en la Hispana !
(Ek Kuriero Internaciona n� 1/2010)
IDO-RENKONTRO EN T�BINGEN (I)
169
IDISTI AUDACAS MANIFESTAR SU PUBLIKE
Lor la pasinta semano-fino adepti dil konstruktita linguo Ido interrenkontris
por internaciona konfero en T�bingen. Ido esas la rezulto di plusa
evoluciono dil artificala linguo Esperanto. Nur kelka mili de personi parolas
ol. Lor la internaciona Ido-konfero di ca yaro la Idisti igis su atencinda per
plura aranjuri.
Da nia raportisto Lutz Bergmann
T�bingen. Ta qua flanas, dum la nuna dii, tra la anciena quarteri di
T�bingen havas l'okaziono audar multopla linguimixuro. Responsiva pri
ico esas la grandanombra turisti, qui utiligas la bela vetero, por explorar la
historiala interna parto di T�bingen. La atencoza askoltanto kaptas Rusa,
Angla, Hispana e Portugalana vortopeceti, qui intermixas ye ulaspeca
granda linguala �cocktail�. Dum la pasinta semano-fino internaciona
grupo kompletigis ica �cocktail� per plusa ingrediento.
Li nomesas Idisti, nam li parolas la artificala Idolinguo. En T�bingen li
interrenkontris por la internaciona Ido-konfero.
Lo esis lia cayaral skopo, ne nur en mikra klubo diskutar fakale pri lia
idiomo, ma anke informar la publiko pri la existo di Ido. Por realigar ico li
konstruktis estaleyo che la ligno-merkato. Ibe li savigis dal pasanti la
avantaji di lia linguo :
l'Idisto Eberhard Scholz.
Esperanto necentrizita a la maskuli, pro
substantivo ne
La reakti dal Ido-interesati esis tre diversa.
Katharina Breitfeld nomizas Ido kom
interesto pri co kom profesionala interpretistino, ke la homi de diversa
origini ne povez tante facile interkomprenar. La studento Michael Wegner
di T�bingen deskriptis Ido kom
pri Esperanto e judikas ke la artificala lingui esas tre ecitanta. Ma exakte
quale la cetera questioniti il opinionas kom tre neversimila, ke Ido
developesez til divenor la mondolinguo.
PER LA INTERRETO IDO ESAS DIFUZOTA
La sama opinionon havas anke l'Idisto Detlef Groth, qua venerdie vespere
docis kurso pri la konstruktita lingui.
170
la falo dil Berlinana murego dum la venonta yaro, lu adjuntas ridetante.
Dum lua diskurso il transmisis rezumo pri la developi di diversa
konstruktita lingui e komparis oli le una kun le altra. Il explikis, ke Ido esas
quale dialekto di Esperanto. Nome, la adepti di amba artificala lingui povas
interkomprenar senprobleme.
Depos kelka yari divenis segun-moda, konceptar desfacilega idiomi.
Exemplo pri ico esas la linguo Na'vi, quan la habitanti di la satelito Pandora
parolas en la filmo Avatar. Ol kreesis da la linguisto Paul Frommer
exkluzive por ca filmo. Ita konstruktita linguo ne darfis similesar homala
idiomi, ma tamen esar pronuncebla por la aktori. Che la interreto
formacesis, pokatempe pos la filmo-starto, giganta komunajo di
entuziasmoza admireri di ta filmo. Intertempe diminutis la nombro de la
mesaji da ita adepti che la forumi koncernata, doktoro Groth dicas.
Duminstante parolas, segun evaluo, nur kelka mili dehomi ita linguo.
Malgre ico devas dicesar ke Ido esas facile lernebla. Til quala grado ol
esas simpla, icon montris la bioinformatikisto Groth saturdie matine, kande
il docis mikra inicio-kurso. Dum la kurta periodo de un horo il explikis a la
partoprenanti la maxim granda parto de la gramatiko. Ultre lo, il naracis,
quale la vorti formacesis en Ido. Unesme la facanti regardis la vortaro en
la sis fontolingui. Oli esas la Franca, la Angla, la Hispana, la Rusa, la
Italiana e la Germana. Pose on selektis la vorto qua havis la maxim granda
simileso en la koncernata lingui. La partoprenantino di ca kurso, Ellen
Schwilling astonesis, pro quo Ido ne ja sucesis.
la Idista doktoro Thomas Schmidt deklaras lore.
Ma la adepti di Ido ne volas vartar la bonvolo dil politikisti. Li agas che la
interreto por igar Ido plu konocata. Tale multopleskas la forumi e la sociala
reti, che qui la Ido-adepti esas aktiva, dicas Groth. Pluse, Idisti tradukas
libri ad Ido e vendas oli per la interretala expedieyo Amazon.
dal editerio, sioro Schmidt raportas. Por la vendo di la libri la Idisti helpesas
per la nova imprimoposibleso �print on demand�. Ito signifikas ke la libri
imprimesas erste kande komendo registragesas.
La esforci dal adepti di Ido ja havis unesma sucesi. Recente ulu che
forumo questionis pri Idovorti e un monato plu tarde ja instalis che la
interreto la tradukuro di Tamila fablo, dicas Groth entuziasmoze. Tamen
lu duras esar realista :
EXERCO: IDO - GERMANA, EXEMPLO
Letro da Pedro a Maryla
Ido :
171
Kara Maryla, Cadie me havas problemi manuagar la chatprogramo. Ma
me deziras ne interruptar nia kontakto. Konseque me skribas ica letro a tu
por naracar a tu pri me. Me lojas kun mea familio en la bela Hispana
chefurbo Madrid. Yen mea familio : Mea geavi, mea matro e mea patro,
mea fratino e mea fratulo. Ni esas felica familio. Me interesesas pri sporto,
komprenende pri ped-balono (Real Madrid), ma anke pri muziko, danso e
teatro. Me deziras divenor aktoro. Dum la vakanco ni volunte voyajas :
Somere a la maro (Costa del Sol) e vintre a la monti (Sierra Nevada). Ibe
sempre ni esas tre joyoza. Ni anke prizas fotografar. E quale vi vivas ?
Amikala saluti ! Pedro
Germana :
Liebe Maryla, Ich habe heute Probleme bei der Nutzung des
Chatprogramms. Ich m�chte aber den Kontakt mit dir nicht abreissen
lassen. Daher schreibe ich dir diesen Brief, um dir von mir zu erz�hlen.
Ich wohne mit meiner Familie in der sch�nen spanischen Hauptstadt
Madrid. Das ist meine Familie : Meine Grosseltern, meine Mutter und mein
Vater, meine Schwester und mein Bruder. Wir sind eine gl�ckliche Familie.
Ich interessiere mich f�r Sport, nat�rlich Fussball (Real Madrid), aber auch
f�r Musik, Tanz und Theater. Ich m�chte einmal Schauspieler werden. In
den Ferien verreisen wir gern : im Sommer ans Meer (Costa del Sol) und
im Winter in die Berge (Sierra Nevada). Da geht es immer sehr fr�hlich zu.
Wir fotografieren auch gerne. Und wie lebt ihr ?
Mit freundschaftlichen Gr�ssen ! Pedro
IDO-RENKONTRO EN T�BINGEN (II)
Dal redaktero Jean Martignon
Me departis de la �gare de l'est� (estala fervoyala staciono) en Paris ye la
19ma di agosto (jovdio), komence dil posdimezo. Me eniris bela e
komfortoza �corail�-treno irante a Stuttgart, regretinde esis ulo quon me
ne remarkabis, nome me kredis enirar vagono segun ula numero, ma la
vera numero esis indikita diskrete en angulo dil koncernata vagono e nule
korespondis kun la numero quan me supozis vidir. Me ne esis la unika
persono, qua tale erorabis e kun Germana voyajo-kompani me mustis
ekirar la treno en Strasbourg ed enirar altra vagono. La cetera parto del
voyajo eventis sen plusa problemi e ye aproxime 16 kl. 30, me arivis en la
staciono di T�bingen. Me nule rikonocis la staciono quan me vidabis dum
mea yuneso e, pluse, esis komplikita autobusi-sistemo por duktar me a la
adreso dil gasteyo por la Idisti.
172
Fortunoze, me savas la Germana e pos questionir plurafoye la homi, me
sucesis enirar la justa autobuso che la justa autobuslineo. Ma, ho ve!
arivinta a la indikita adreso (Frondbergstrasse), me havas la sentimento
atingir dezerto, nam me vidas nula domo e nula strado cirkume. Me
vagadas sen savar quale agar, kande me renkontras afabla ed helpema
persono � probable de Indiana origino, segun lua aspekto � qua helpas
me per lua posh-telefonilo (me obliviis kunprenar la mea) e me telefonas
a nia gastigantino s-ino Ingrid Suprayan, qua venas querar me e me fine
arivas a la yunar-albergo, olqua esas nia sejorneyo.
Ibe me rividas anciena konocati e me konoceskas nova personi (precipue
la Idoamiki di Berlin, ecepte s-ro Scholz quan me ja vidabis plurafoye
antee). Me instalas me en mea chambro e kelke plu tarde ni departas por
irar a restorerio �Marquardt�, qua ne esas tre fora de nia albergo. Kelka
homi kredas ke ita nomo esas Franca, ma me nule havas tala impreso
nam la literi -dt ne asociesas en la Franca.
En la hotelo singlu prizentas su e � stranje segun me � la tre vivaca
servistino questionas la Idisti pri lia movado, quaze el esus jurnalistino, e
pozas questioni pri kozi tre triviala quale e.g. on dicas �Schnitzel�, olqua
esas disho propozata por nia repasto. Regretinde, koncerne me, me
havas memoro-paneo nam me savas tre bone ke la tradukuro esas :
kotleto. Ma la altra Idisti ne havas ica savo, o forsan obliviis, e ne savas
quale respondar. Me esperas ke ni ne tro male impresis elu.
Dum la dineo, me konoceskis Anvarzhon Zhurajev, nia Rusa samideano
ankore recente vivinta en Tallinn, ube esabis organizata la preirinta Ido-
renkontro, e qua nun lojas en sud- Hispania. Il parolas kun bela e klara
pronunco, e malgre ke lu asertas ne esforcar lernar la Hispana, plurafoye
kelka Hispana vorteti intermixesis en lua parolado. La cetera Idisti parolis
pri la absenta samideani quin li konocis ma qui ne povabis venar cayare.
Opoze a me esis Thomas Schmidt, qua habitas la bela urbo M�nchen,
tamen il ne esas denaska Bavariano. Kelke plu fore esis Detlef Groth, ilqua
aspektas tre yuna ma travivis la tempo dil falo di la Berlinana murego. Ni
omna babiladis kun animozeso quaze ni esus samlandani uzanta lia
matrala linguo. Forsan uladie la situeso esos tala en tota Europa,
regretinde duminstante ico esas nur limitizita revo.
Tarde vespere, me rezolvis retroirar a nia albergo �Victor Renner� e
kande me esis ekironta la restorerio, me renkontris Robert Carnaghan
quan me ne plus vidis de multa yari e qua esas un de la maxim bona Ido-
parolanti (il esas anciena linguala sekretario di nia movado). Ni iris kune
en la noktala obskureso rimemorigante la anciena tempo e parolante pri
la eventi 'okurinta' intertempe. Fine, ni ritrovis ne sen desfacilaji nia lojeyo.
Acensante l'eskalero por acesar nia chambri, R. Carnaghan havis la
surprizo vidar afishtabelo ube granda parto de la texto esis en la Angla.
Evidente la Germani ne opozas granda rezisto a la penetro di la Angla en
173
lia idiomo. Ico esas kelke desquietiganta por la futuro dil Germana linguo.
Pose ni iris dormar.
La sequanta dio (ye la 20ma di agosto, venerdio) esas kelke nekalma,
nam ni certe exkursas tra la splendida universitatal urbo T�bingen, ma ni
devas sencese hastar.
Matine, en nia gasteyo esas diskuto pri la strategio por difuzor Ido. Nia
restorerio ne esas prizata da R. Carnaghan pro ke ibe ne servesas deser-
dishi. Dum la posdimezo ni helpas stacigar estaleyo por konocigar Ido en
alta parto dil anciena urbo di T�bingen, proxim la merkato-placo. Quik
pose, Robert Carnaghan, Anvarzhon Zhurajev e me suriras sat longa voyo
por deskovrar la kastelo. Pos acensir sur alta petra eskaleri ni arivas ad
ula alte jacanta gardenala loko de-ube on povas vidar la cirkumanta
regiono e la urbo T�bingen. Ni babilas pri diversa temi en nia komuna
linguo. Proxime on audas strado-muzikanti e yuna muliero kantas
tradicionala melodii Europana. Ye ula instanto, arivas avan ni yunino, qua
esas jurnalistino interviuvanta la Idisti. Kompreneble, el ne savas Ido. Me
povas parolar Germane ad elu, ma Robert qua ne savas la Germana
parolas ad el en lua patuazo* nome la Angla. Pro ke, quale multa Germani,
elu bone savas la Anglosaxona idiomo, ne esas komuniko-problemo tante
plu ke Anvarzhon savas anke ecelante la Angla e, koncerne me, me
komprenas olu.
Plu tarde la sequo esos min agreabla, nome ni mustas hastar por irar a
fora repasteyo �Ritter� e pro ke me mustas irar por prenar medikamento
en nia albergo, me esas sola survoye e me koaktesas questionar la homi
enstrade por trovar la dicita loko. Me esas fortunoza savar la Germana
tante plu ke la lokala Germani esas tre afabla ed helpema, ma me havas
desfacilaji por atingar la aludita manjeyo e me arivas kande la cetera
personi finas la dineo. Me esas tre deskontenta. Fine, me tamen divenas
plu serena per komendar ed obtenar ecelanta repasto. Vespere ye 21 kloki
esas diskurso da D-ro Detlef Groth en nia albergo. Ico esas kelke
problematra por la ne-Germani pro ke lu parolas tre rapide e ke me povas
komprenar nur peceti de lua parolado.
Ye la 21ma di agosto (saturdio) matine, nia grupo guidata dal GIS
prezidanto Frank Kasper eniris autobuso qua vehigis ni til la anciena
quarteri dil urbo T�bingen. Ibe ni povis marchar ed admirar la belega
desnova florizita stradi e stradeti. Nin rajuntis s-ino Suprayan ed el guidis
ni tra la urbo ed explikis a ni la detali di lua arkitekturo. Ni saveskis ke
T�bingen esis tre prosperoza urbo ye la fino dil Mezepoko e multa domi e
splendida konstrukturi, bone e sorgoze flegata, evas de ta epoko. Ni rividis
la kastelo e lua rempari. La dicita kastelo evas de la frua Mezepoko ma
rikonstruktesis en 1060. Sur la fasado dil eniro-pordego dil kastelo
grabesas en la Franca ita epigrafo: �Honi soit qui mal y pense�
(Konsputata esez ta qua male pensas pri to). Ico esis la klamo dal Angla
174
rejo Edwardus III kande il kreis la ordeno dil Gartero en 1340, cirkume.
Pro quo ica Angla moto (en la Mezepokala Franca idiomo) esas grabita
sur la muri di Germana kastelo ? Ico esas misterio quan me ne sucesis
klarigar per serchado che la interreto. Pose ni retroiris a la merkato-placo.
La charmo, la romantikeso e la beleso unika di ta anciena stradi tante bone
konservata facinis nia Angla samideano Robert Carnaghan. Oportas
tamen anke dicar ke T�bingen esas un de la skarsega German urbi, qui
ne devastesis dum la triadekyara milito (1618-1648) e ke ol anke
indulgesis dum la duesma mondo-milito pro ke ol esis universitatal urbo.
Cetere s-ino Suprayan citis a ni sentenco pri T�bingen :
kelka personi e me dejunis en ekologiala restorerio por vejetaranti jacanta
an la merkato-placo. Ibe la dishi ne aspektis aparte apetitigiva, ma kande
me manjeskis li, me konstatis ke oli esis multe plu saporoza kam me
kredabis. Inter nia samtablani esis la extraordinara poligloto Donald
Gasper, qua parolas me ne savas quanta lingui ed omna interlingui
perfekte. Il parolis kun ni, e kun la yuna jurnalistino invitata dal Idisti, tre
bone en la Germana.
Pos la dejuno ni retroiris a la merkato-placo e sur la loko ube, ye la antea
dio, esabis la estaleyo dil Idisti, videsis nun estaleyo di islamisti jerata da
tri o quar barboza viri, qui propagis favore a la islamo ed a la korano. Per
ico me konstatis ke la Germani (diferante de la Hitler-tempo) divenabis tre
tolerema populo, nam en Francia esus granda posiblesi ke tala estaleyo,
en la maxim bona kazo regardesus tre enemike, en la maxim mala kazo
povus esar tumulto. Ma la benigna Germani observis ico afable e
destensite. Dicesez tamen ke la krizo produktita dal Mohamedista
enmigrado en Francia esas plu akuta kam en Germania pro la multe plu
granda nombro de Mohamedana enmigranti e pro la plu mala ekonomiala
situeso kam en Germania.
Plu tarde ni retroiris a nia albergo, la Germani por asistar la precipua yarala
kunveno dil GIS, e me por repozar. Kande vespereskis, nia samideano
Germana Manfred Magin vehigis kelka personi e me a la restorerio
selektita por ita vespero. Il havis granda desfacilaji por trovar ol e mustis
plurafoye questionar la homi enstrade. Vere, me havis l'impreso ke la
restorerii-serchado esis granda plago lor ica Ido-renkontro di T�bingen,
adminime koncerne me. Lor konversado dum la dineo, me saveskis da s-
ino Neussner ke en Germania lo esas tre ne-�politically correct�-a parolar
pri Cigani, ma on devas dicar le �Roma� e le �Sinti�. La problemo jacas
en la fakto ke ne esas tre facila savar kande on devas parolar pri �Roma�-
i o pri �Sinti�-i.
Ye la 22ma di agosto (sundio) matine, esas ULI-kunveno, onu diskutas pri
la strategio di la movado, pri la futura Idorenkontro eventonta venontayare
en Luxemburgia e danke nia samideano R. Carnaghan me kooptesis kom
175
membro dil Direktanta Komitato. Pro ke la proxima restorerio Marquardt
(ne tre prizata da me nam lua dishi esis nek tre diversa nek tre rafinita)
esis klozata dum ica sundio, ni iris ad apene plu fora repasteyo, qua esis
Chiniana ed ube fortunoze, ma ne miraklatre, la dishi esis klare plu
saporoza. Ekirinte ica restorerio pos la repasto, me lektis dum pasar opoze
a Marquardt, ke ante la unesma mondomilito, ol esis la furnisanto di la
rejala korto lokala !!! Quala dekado depose !
Saveskinte ca informo Anvarzhon Zhurajev supozis ke ico nulakaze esis
justa, nam vere il ne povis kredar tala aserto.
Dum la posdimezo ni vizitis la monakerio di Bebenhausen. Malgre la
interesiveso di ca loko, la vizito esis fushita por me pro la fakto ke nia
Germana guidisto parolis tro rapide. Me savas tote fluante la Germana,
ma me devas koncentrar tro forte mea mento kande ol parolesas tre
rapide, e me ne povis sustenar tre longatempe ica esforco, do la guidisto
parolis pri kozi qui esis neperfekte komprenata da me.
Tamen en la chambri dil monakerio, esis multa marveli e me memoras ke
R. Carnaghan admiris tote aparte splendida oraji e juveli. Plu tarde il anke
tre amuzesis per vidar enskribita sur la pordo di chambro la vorto
�dormitorium�, t.e. dormeyo por la monaki. Ma vizitante ica chambri qui
esis sordidega ed ube esis ancienega litachi, me nule envidiis la regulieri
qui dormis ibe.
Vespere la repasto eventas che la restorerio T�binger Wurstk�che, ni
parolas multe. Samideano R. Carnaghan ridegas laute kande me naracas
a lu la historio (autentika) pri un de la kuzuli di mea patro, qua esis
monakulo che ordeno di blanke vestizita monaki. Dum la milito, il esis
granda ed idealista patrioto (quale ico existis olim) rezistanto kontre la
nazista Germana okupanti di Francia e mem il esis danjeroza teroristo,
membro di kombatogrupo (acesore me volas mencionar ke il apartenis a
brancho di mea familio, qua esis de Germana origino). Ulafoye, kande la
Germani persequis lu, il kredis trovar refujo en lua monakeyo. Ma la
monaki (saje, segun mea judiko, nam il nulakaze devabus politikumar
exter la monakeyo por endanjerigar lua kolegi) klozis avan lu la pordo dil
reguliereyo.
Tamen, il sucesis eskapar e salvesar. Ma pose, il ne plus povis nek volis
ridivenar monako. Por mantenar su en vivo, il divenis �gigolo� di richa
muliero, nam il esis tre bele aspektanta viro. Kande ica muliero mortis, il
divenis proprietanto di nokto-klubo ed, omnakaze, havis vivo tre diferanta
de olta quan il pasabis en monakeyo. Por rivenar a nia lojeyo, R.
Carnaghan e me akompanata da Frank Kasper, unesme eniris autobuso.
Dum vartar ol, magrega yuna viro havanta tre bruna pelo e venanta
probable del Indiana subkontinento adparolis ni. Ni ne komprenis lua
idiomo, ma ni quik intelektis ke il mendikis e volis obtenar pekunio de ni.
Pro ke R. Carnaghan e me esas resortisanti di landi submersita per
176
amasala enmigrado venanta de la Triesma Mondo, ni ne esis tre
entuziasmoza por donacar ulo a lu. Ma il insistis kun granda tenaceso.
Fine la bonkordia e jeneroza Frank Kasper almonis a lu ed il departis. Ma
ico poslasis a me desagreabla sentimento, nome preske triadek yari ante
nun me voyajis ad India ed agis turismo ibe. To quon la voyaj-organizanti
evitabis sorgoze dicar a ni esis la fakto ke esas multa mendikeri en ita
lando, qui kredas ke omna Ocidentana turisti esas richa e ni sencese
tedesis da li, ed ico kelkete fushis la plezuro quan ni havis vizitar ita
marveloza mondo-parto. Ma nun, se la Indiana povri komencas venar ad
Europa por demandar almono ad Europani en Europa, ni povas timar
granda problemi pro lia nombro.
Lor la retroveno pede a nia gasteyo e dormeyo, pos ekirir la autobuso, ni
povis admirar bela e splendida nokto kun obskura cielo trasemata per orea
ed arjentea steli. Esis romantika atmosfero quan on povas trovar nur en
Mez-Europa. Tote aparte ni admiris, diskrete lumizita, desleda ed eleganta
patricala domo, segun anciena Germana stilo tradicionala, ma rinovigita e
komfortoza, jacanta sur kolino salianta super la rivero.
Ye la 23ma di agosto (lundio). En la acepteyo di nia gasteyo (Victor
Renner domo) , matine ni lektas interesiva artiklo di la jurnalo
�Schw�bisches Tagblatt� (me tradukis ol en la preirinta artiklo). Ica artiklo
raportis sat detaloze pri la Ido-renkontro e pri Ido. Yuna servistino dil
gasteyo fotokopiis la dicita artiklo e disdonis olu a la prezenta Idisti.
S-ro Scholz, diskutas kun ni e naracas ke on savas tre poke pri la historio
dil anciena Idisti, nam multa dokumenti perdesis. Recente, tamen, il havis
l'okaziono saveskar ke dum la Stalinista tempo en Soviet Uniono la Idisti
persekutesis (icon me ne savis, me kredis ke ica malajo plagabis nur la
Esperantisti). Janis Roze (qua esis se me bone informesas linguala
sekretario dil ULI dum la yari 1930ma) deportesis a Siberia en �gulag� e,
tre versimile, mortis ibe, ma on perdis lua traco e ne savas exakte quon
esis lua fato. Similajo probable eventis ad altra Idisti dil sama Europana
regiono.
Plu tarde dum la matino, ni vizitis la Franca quartero di T�bingen, t.e. la
quartero ube olim la familii dil okupanta Franca militisti sejornis. Fakte, ita
quartero malgre lua nomo ne aspektis tre Franca, nam ol rinovigesis pos
la departo da mea samlandani ed esis bele e charmive farbizita per
agreabla kolori dum ke en Francia, pro misterioza motivi, on volas evitar
irgakuste farbizo e kolori surmura. Ni havis la surprizo vidar, proxim
choseo, pavono qua marchis sentime. Promenante Anvarzhon questionis
me quale onu nomas en Ido la animalo qua vagadas en la foresti e prizas
la mielo. Me respondis a lu ke ico esas la urso e me questionis lu meafoye
quale on dicas urso en la Rusa. Ye mea astono la respondo esis
�medved�. Me questionis lu itere kad la nomo di prezidanto Medvedev
relatas kun la urso ed il respondis a me, ke, yes.
177
Dum pludurigar nia promenado, ni pasis avan afish-tabelo, olqua celebris
yuna Germana desertanti (ye la nombro de cirkum 2000) probinta fugar
l'armeo e la ne-utila masakro kurtatempe ante la desvinko dil nazisti. Li
mortigesis dal kriminanti direktanta lore la Germana armeo, e, kande on
saveskas ico, on intelektas ke a multa Germani la desvinko di tala rejimo,
malgre la desagreablaji asociita a desvinko e stranjera okupado, esis
quaze liberigo.
Ni dejunis en restorerio di ca Franca quartero e ni havis l'okaziono, dum
manjar, askoltar anciena diski Franca dil yari 1960ma. Ico nule produktis
nostalgio a me.
Posdimeze 'okuris' la unesma departi e la restanta Idisti exkursis tra la
urbo sur bateli naviganta sur la rivero Neckar. Me refuzas partoprenar,
nam me havas tre mala memorajo di olima tal exkurso kande la exkursanti
koaktesis saltar aden la river-aquo pro danjeroza proximeso.
Dum la vespero ni dineas en restorerio proxima a la insulo nomata
�Plattenseeall�e�. Me konoceskas ibe drinkajo sat populara en Germania
e qua esas, segun mea savo, ignorata en Francia pro ke ol facesas kun
sambuko-suko.
La sequanta dio (24ma di agosto, mardio) esis la dio dil generala departo.
Kun la Berlinana Ido-amiki e Frank Kasper, ni departis sat frue per la treno
qua duktis ni a Stuttgart. Dum ita vehado, Frank Kasper savigis da me ke
esas tote fola situeso pri la fervoyala staciono di Stuttgart, nome
autoritatozi volas spensar grandega pekunio-quanto por nova staciono
multe plu vasta kam la nuna. Ico semblas ne nur ne-utila ma anke tre
shokanta, kande onu pensas ke ni travivas epoko di austereso e desfacilaji
ekonomial e financal e ke, kustumale, on demandas a la meznombra homi
di west-Europa sparar, sparar e ne disipar lia pekunio por vanaji, dum ke
altaranga oficisti entraprezas prestijoza folaji kustanta tre chere. Segun la
recenta informi, malgre grandega protesti, la lokala autoritatozi perseveras
ed apogesas dal Germana guvernerio.
Ni havis suficanta tempo por dejunar che la Stuttgart-ana fervoyala
staciono e la Germani akompanis me a la treno qua retroduktis me a Paris.
La retrovoyajo eventis sen irga problemo e ne duris dum tre longa tempo.
Kande me pensas pri co, me konstatas ke esas granda difero kun la tempo
di mea yuneso. Lore, arivinte an la frontiero, la doganisti venis, kontrolis
la pasporti ed identeso- dokumenti, ofte exploris la valizi ed on devis anke
kambiar la pekunio. Nunepoke, onu ne plus kontrolesas an la frontiero ed
onu ne plus bezonas kambiar pekunio. Nia landi divenis quaze provinci di
la sama Stato e ne plus esas aparta landi. Kad ico esas bona o ne ?
Dependas pri la homi e respondon pri ico me ne havas, quankam,
kompreneble, ico esas tre agreabla kande onu voyajas. Mankas tamen
ankore la komuna linguo pan-Europana e ni Idisti savas la solvuro pri ca
178
problemo. Regretindege, nek la guvernisti, nek la populi semblas vere
interesesar pri ca tre importanta questiono.
Me volas dicar anke, ke kande onu vidas la afableso e la helpemeso dil
Germani hodie, quon me konstatis ofte dum promenar en la stradi ed
efektigar kompri, on apene povas kredar ke ica tante aminda populo, kelka
generacioni ante nun, esis nazista e nacionalista en la Mez-Europana
senco di ca vorto. Evidente, la edukado pleas importanta rolo en la
formaco di la homi.
(Ek Kuriero Internaciona n� 2/2010)
FANTOMI EN VERSAILLES
Lo esis ye la 10ma di agosto 1901, du respektinda Angla siorini, Miss
Charlotte Anne Elisabeth MOBERLY, Kolegiestro dil kolegio St Hugh's
Hall en Oxford e Miss Eleanor France JOURDAIN Administranto di tre
reputata mikra skolo proxim London promenis en Versailles en la gardeni
vicinesanta la Mikra Trianon quan eli volis vizitar. Esis aproxime 4 kloki
posdimeze. Eli ja trairis longatempe la kastelo e komencis fatigesar kande
eli iris vers la alei duktanta a la luxoza anexaji di ca kastelo.
Eli lore videskis, ye ula instanto, du gardisti o gardenisti havanta desquieta
e suciozega mieni, vestizita per livreo verda e kuafita per trikorna chapelo.
-
Ma eli havis nula joyo en la kordio. Segunquante eli avancis, nemezurebla
melankolio penetris lia anmi ; melankolio di qua eli ne sucesis deskovrar
l'origino. Eli audacis questionar la du personi havanta verda vesti por
indikar ad eli la voyeto vers la Mikra Trianon.
�
Eli venis a ronda kiosko segun Chiniana modo ed esis ankore tre surprizita
, deskovrar ibe, komforte sidanta, viro vestizita per ampla mantelo, kuafita
per chapelo havanta larja bordi. Lu staceskis kande eli proximeskis e
regardis senshame lia vizaji longatempe.
Leda ilu esis talgrade ke il povabus pavorigar e l'expreso di lua regardo
esis abomininda. Ye l'instanto kande il esis pronta apertar la boko, eli
kaptesis per paniko, sizis lia jupi per lia tota manui e forkuris tam rapide
kam eli povis. Ma voco, tote proxima ad eli, haltigis li :
�
179
Cafoye, perfekta �gentleman� esis koram eli. Ma ica nobelulo vestizesis
segun la modo dil yarcento XVIII. Il adjuntis, dum inklinesar maxim polite:
�
Lua quietiganta tono ne sucesis kalmigar lia angori. Ultre lo, eli havis la
opresanta impreso marchar en dekoruro qua nule esis reala. Eli tamen
departis a la konsilata direciono. Eli transiris ponto suspendita, olqua
superpazis mikra ravino, videskis kaskadeto e rokajo kovrita per musko,
ed eli eniris inklinita gardeno ye la suprajo di qua stacis �Mikra Kastelo
Quadrata� (La Mikra Trianon).
En ita gardeno, tale savigas un de eli, blonda damo, vestizita per somerala
robo segun anciena modo havanta korsajo larje sesgata, esis sidanta e
desegnis. La dicita damo ne plus esis tre yuna. Ma ankore quanta beleso
en lua vizajo-traiti, quanta bel aspekto, quanta gracio ed eleganta manieri
videsis en lua posturo ! Elua kapo esis kovrita per larja chapelo blanka de-
ube ekiris en silkatra ondi la blonda lokli di lua abundanta hararo ;
ipsekompreneble lia regardi atraktesis da ita nekonocatino, superba ed
emociganta samatempe, qua regardis fixe ed atencoze ye l'extremajo di
sua brakio l'objekto sur qua, segun evidenteso, elu facis la skisuro di
bosketo opoze a qua el duris stacar, quaze extazanta. La du Anglini havis
suficanta tempo por observar elu detaloze. Pose eli vidis elu levar elua
okuli vers lia direciono. Omno konstatebla che elu expresis melankoliego.
El havis nek rideto, nek kaposigno por lua neexpektita vizitantini. Iti laste
dicita duris marchar. Eli renkontris pose kavalsorgisto qua ekiris vetureyo
per klakigar la pordo. Plu tarde eli vidis muliero qua klamis �Marion,
Marion� e prizentis tasedo, versimile de lakto, a yunineto adkurinta. Li
anke vidis plugilo kovrita per hedero ; pose eli perceptis diskreta muziko
de violini, probable venanta de la saloni ipsa dil Trianon.
Eli marchis dum kelka tempo ankore, ed elia nepreciza angoro subite
desaparis. Eli itere havis lia agreabla gayeso. E mem la fatigo quan eli
subisabis vaporeskis ; eli kelke ridis pri lia recenta pavoro e mem jokis
inter su. Altra personi preterpasis o krucumis eli ; ma, cafoye, li esis plu
�quietiganta� homi, qui esis elia samtempani. Miss Moberly e Miss
Jourdain retroiris a lia lando, ma lor posa viziti en Versailles eli konstatis
ke la voyeti quin eli trairabis dum agosto 1901, ne existis, nome
konstrukturi quin eli vidabis kom sendomaja e, segun semblo, habitata,
tale la vetureyo proxim de-ube esis la muliero e la yunineto, desaparabis.
Ne plus esis gardisti o gardenisti surhavanta verda livreo e trikorna
chapelo, ne plus esis kiosko nek ponto super mikrega ravino, nek
kaskadeto. Eli mem konstatis kun astonego ke la fasado dil Mikra Trianon
vidita ye la 10ma di agosto esabis modifikata. Koncerne la pordo dil
vetureyo, quan yuna viro klakabis tante bruisoze, ol klozesis per rustizita
rigli e kovresis per araneo-teli.
180
Tamen eli vere konversabis, semblante, kun personi. Ma kad iti vere
parolis ad eli ?
Miss Moberly e Miss Jourdain apartenis a la kategorio de personi qui
esforcas, dum vintrala vesperi, itere travivar la marveli di lia vakanco. Eli
lektis grandanombra verki pri Versailles. E lia kordio preske cesis pulsar
kande eli trovis, dum lektar pagino, portreto di Maria-Antonia. Lo esis la
bela stranjerino dil perono e dil arbori di Trianon. Eli exploris febroze la
biblioteki, la lekteyi e l'arkivi, emundis la historiala naraci e la memoriali di
omna samtempani di Ludovikus XVI, deskovris altra graburi, imaji e
portreti...
Ye la fino di lia febroza serchado, la dubo ne plus esis posibla : eli bone e
tote pasabis aproxime mi-horo de lia vivo en pasinta yarcento, eli krucumis
la voyo e la regardo dil suverenino gilotinagita depos plu kam un yarcento.
Eli anke saveskis ke la ledega viro, qua pavorigis eli, esis Komto de
Vaudreuil, viktimo dil variolo. Eli trovis mem letri ube aludesis la mikra
Marion e la anciena plugilo abandonata an arboro e Miss Jourdain esis
mem apta riproduktar kelka muzik-noti del audita violinal ario. Dek yari pos
lia promenado en Versailles, eli rezolvis publikigar en 1911, sub du
pseudonimi celanta lia vera identeso, libro titulizita �An adventure�.
La tre serioza jurnali DAILY TELEGRAPH e la TIMES publikigis
multanombra extrakturi de ol, tante ke grandanombra historiala exploranti
ed eruditi efektigis serchadi. On povas cetere asertar, ke depos ita epoko
diveninta nun fora pasinta tempo, la specalisti dil maxim diversa faki
nulatempe cesis questionar su pri la �viziono� dil du Anglini. Kad
parolesas pri �voyajo tra la tempo� ? Kad nia du protagonistini vidis
fantomi ? Forsan. Kad eli vidis vera aparo di personi reale existinta ? Qua
povas savar lo ? Qua povos savar lo uladie ?
Ma oportus questionar su longatempe pri la elementi qui posibligis la
hazardala manifesto di tante rarega fenomeno. Kompreneble onu
interesesis tote aparte pri la dato dil 10ma di agosto, kande la Anglini
efektigabis lia neobliviebla promenado.
Or, ye la 10ma di agosto 1792, Maria-Antonia inkluzesis en la
Conciergerie. E ye ca 10ma di agosto 1792, elu ne esis sola en sua
karcero. Multa testi dil agoniatra tormenti quin elu travivis lore, naracis ke
elu ne cesis, itatempe, pensar pri la felica instanti pasita che la Mikra
Trianon ed el priparolis oli. Kad lore elu projektis, itadie, lua revaji aden la
tempo por ke oli kaptacesez da nia du promenantini Angla, 108 yari pos
ke elu gilotinagesis ?
Omnakaze, omna historiisti, qui, en 1910 ed anke plu tarde, okupesis pri
la texti poslasita dal skriptisti dil revolucional epoko, interkonsentas por
dicar ke l'amba promenantini furnisis, kun nekritikebla exakteso,
deskripturi pri fakti, homi e kozi pri qui eli havis nula preliminara savo tote
aparte koncerne la kastelo di Versailles lor lua stando en 1770, t.e. 131
181
yari antee. Kad eli esis la nura personi asistar ica fenomeno ? Semblas ke
no, quoniam* du altra Angli, le Cooke, qui habitis la regiono di Versailles
de 1907 til 1909, konfirmis vidir, li anke, la misterioza siorino desegnanta
same kam persono vestizita per kostumo dil XVIIIma yarcento. Dum 1928
du plusa Anglini, havanta ecelanta reputeso, savigis anke raporto
samaspeca, lor un de lia promenadi en Versailles. Probable Franca
vizitanti povis anke vidar certena kozi, ma a qua li irus raportar ico se li
nesavis ke tal aventuro ja esabis travivita ?
KONKLUZO
Quon konkluzar pri la supre mencionita eventi fantastika ? Se lo esas nur
la fakto ke la realeso superiras e per tre fora disto la fiktivaji. On povas
finar per citar la famoza frazo da Hamlet di Shakespeare : �Esas plu multa
kozi en la cielo e surtere, Horatio, kam revas pri co vua filozofio.�
(Ek Kuriero Internaciona n� 2/2010)
DIWALI FESTO DI LA LUMO EN INDIA
La retroveno di princo Rama
Diwali havas kom origino la hinduista mitologio. Segun la
de la maxim famoza epikaji Indiana, Rama, seniora de quar princi, filiulo
di rejino Kaushalya, entraprezis lukto kontre la demono Ravana. Pos dek-
e-quar yari de exileso, il sucesis ocidar lu, tale salvante anke sua bela
spozino, Sita. Duadek dii pose, Rama, lua fratulo Lakshamana e Sita
182
retrovenis en Ayodhya, lia ancestrala rejio. La habitanti di ol aceptis li per
dekorar la balkoni, la butiki, la stradi, per la helpo da milioni de mikra flami
por gratular li same kam por indikar a li la sequenda voyo.
La festo di Diwali asertite naskis kom la signo di samatempe partigita ed
intima feliceso, quoniam ica rejala paro inkarnacas avan omno l'idealo di
harmonio e mariajal amoro. Itaque, lor ita festo, la butiki e la domi mustas
esar maxim gastamanta segun to quo esas posibla. La palio-domi esas
sorgoze rinovigita, netigita e plubeligita por ke Lakshmi, deino dil richeso
e dil beleso, prizanta la lumo, povez apreciar li.
La origino di Diwali esas sat kontroversata. Segun altra legendo, ol
memorigus la morto di Narakasura, demono mortigita da Krishna,
enkarnigo di Vishnu, qua esas importantega deajo dil hinduismo. Diwali
do simbolizus la vinko di lo bona kontre lo mala.
Esez la lumo
La festo di Diwali obedias preciza kalendario. La unesma dio,
konsakresas a la preparado : omna homi kompras nova vazaro por la
domo, arjenta objekti, qui esas simboli pri richaji, ma onu ne saciesas per
ico ed on kompras anke petardi, pirotekni e girlandi. La duesma dio,
maxim ecitanta, esas olta di la �senluna nokto�. Nome, lo esas dum la
maxim obskura nokto, altre nomata
invadas la urbi. Multa personi selektas ita dio por inaugurar lia komerceyo.
Ye la krepuskulo on kustumas facar
e dekorar nova konto-libro per
Lore la festo esas ye lua kolmo : mili de lakto-litri varsesas aden la fluvio
Ganga, la mulieri ekiras, eli havas brakii charjita per kandeli dum ke eli
vestizesas per lia maxim bela
lia maxim bela juveli. Eli depozas mili de bujii a maxim diversa loki, sursule,
sur la balkoni. India ita-epoke esas bruisoza : mili de petardi lansesas,
anke fuzei, on pleas muziko, onu kantas. La quaresma dio,
olta dil celebro di la abundo : la almoni a la povri esas aparte jeneroza.
Grandega quanti de donacaji anke destinesas a Parvati, filiino dil rejo di la
monti. Le
Moderna Diwali
Diwali esas un de la maxim sorcanta Indiana festi, ol esas felicajo por la
okuli e la sensi. Tamen, desfortunoze, ol ne povis eskapar sendomaja de
la perversa efekti dil moderneso, ita nevinkebla demono, qua igis ol
divenar plu komercala festo. La yarmilala tradiciono existas kun plu
recenta praktiki, quale la utiligo di sempre plu forta, kustoza e polutanta
183
petardi. Recente, plura guvernerial aranjuri facesis por probar limitizar ita
kustumi qui kontredicus la hinduista precepti pri respekto a la naturo. Ico
esas koaktanta tradiciono...
Dum la recenta yardeki, ica festo internacioneskis per la Indiana
�diaspora� : la multanombra komunaji di ca populo dispersita tra la mondo
nule kareas facar homajo a la princo, segun la sunala kalendario hinduista.
Tale en Britania, ube la Indiani esas importanta 'etnala' minoritato, la
templi divenas plenega por veneracar Lakshmi.
Omnaloke, lo esas la sama atraktiva etoso, la sama incenso-parfumo, ed
ica incitado a la �supernatura� feliceso ed a la paco. Sen ke obliviesez la
spiritala konoco, olqua povas anke indikar la voyo di la lumo...
Por spektar ulo interesiva che la interreto pri Diwali, onu �click�-ez sube:
http://www.youtube.com/watch?v=OK-5GiGhhKU&feature=related
http://www.youtube.com/watch?v=vMguvWvA5Yk 1908
(Ek Kuriero Internaciona n� 2/2010)
NOVELO
MADELON LA HUNDO
Redaktita dum la 1930ma yari.
V�r�smarty].
D-ro Phil; Janos Batky, diversamaniere defensis su kontre la grizeso di lua
propra vivo. Dum lua puereso per manjar chokolado, lu kelkafoye sucesis
imaginar da su ke lu manjas sika sociso. Plu tarde ilu tre prizis la mixita
drinkaji. La jino en la vermuto esis simila a la fortesoza fantomo di velkinta
pin-foresti. Aden la reda vino esis posibla varsar �cura�ao�, ed ol esis
simila a yunino evanta dek-e-sis yari, qua de ta tempo ja certe divenabis
spozino. La vizajon di ca muliero lu konstante obliviis.
� Quale aspektas Jenny ? - il meditis dum ula autunala posdimezo en
London.
184
Palio tektizis la mikra kirko dil Walsana metodisti, opoze a qua lu stacis.
La Londonana kirki konservas admirinde la vilajeso dil vera kredemeso
mem meze dil automobili. Rapide il notis ica aforismo, nam lu esis homo
ordinema. Pose per la penso il retrovenis a Jenny. Kin minuti pos nun esos
sis kloki. Se til sis kloki il ne rimemoros, quale aspektas Jenny, ito esos
katastrofal.
Lo esas ya vera, ke Jenny generale surhavas obskure blua mulierala
kostumo ma ico tamen ne esas definebla kom absoluta vereso. Evidente
Jenny havas ulo specala Jenny-esal ma nur kelkete, tam multe kam
teospeci diferas l'una de l'altra. Tandem omna muliero esas Jenny.
�
Ica questiono esis tre justa. �La unesma tasko e maxim desfacila, che
singla rendevuo esas la konstato dil identeso� - icon notis Batky nur
mente. Hike esas ula damo stranjera, qua dicas stranjaji, ed iraceskas,
nam me vartis elu en altra loko kam olta pri qua ni parolabis. Batky lasis
Jenny ekvarsar sua iraco, pose il questionis :
� Kad vu forsan venus kun me por drinkar teo ?
� Ho, no � respondis Jenny mortale pala, quale sempre, kande prizentesis
ica posibleso.
Pose li iris a la lojeyo di Batky por drinkar teo, quale sempre.
Jenny parolis pri la klienti. Oldulo kompris fairpikilo di George-ala epoko,
ligna madono e mikra statuo di negra arto. Ma quanta tempo ico duris !
Nome il marchandis tenace. Ho, ed esis du yuna viri, certe artisti, ili dicis
a Jenny, ke el esas quale Italiana ucelo. Quale nomesas ita famoza
Italiana piktisto ?
� Giovinezzo Giovinezzi � propozis Batky.
� Yes, e li invitis elu por dinear. Ma el ne iris. Decanta muliero ne iras a
tala invito. Nome Jenny laboris en vendeyo pri artaji.
� E komtino Rothesay esis ibe itere.
� Ho, kad el esis ibe ? lore questionis Batky, kelke vekinte.
Rothesay...belega. Historiala nomo. Ulun de elua ancestri pendigis ja la
unesma Skota Jakob ulaloke en St. Albans. Balde me kontrolos ico heme.
- Quala muliero esas komtino Rothesay ?
� Ho, el esas tre stranja. Yes, esas certe posibla dicar mem, ke vere el
esas tre stranja. El nur envenas la vendeyi, indikas ulo, forsan ni dicez,
kandeliero, ed elu forportas ol...
Batky profundeskis en sua pensi. Heme, dum ke Jenny preparis teo
(Jenny per lua tota amoro icon juis maxim sincere), Batky kontrolis la
historio di le Rothesay. Un de li fakte esabis pendigita. Il imaginis Skota
lago, avan la kastelo esas la tradicionala du chas-hundi, la komto esas
melankolioza, il kolektas ivoraji, e sekrete, sola il drinkas alkoholaji til
ebrieso en ula fenestra nicho. La komtino en elua kordio ja esas katolika,
185
el venigas tra la tapetizita pordo jezuiti, maskita chefa mediki. Sur la cielo
natas nubi havanta tragediala formi.
Pos la teo-drinkado Jenny indiferente vartis, ke elua mulieral destino
realigesez, Batky tacis. �Se nun Jenny esus komtino Rothesay, me dicus
: - Milady, quale vu povis agar ico ? Quale vu povis riskar vua reputeso ?
Ja en la vicina lojeyo Mrs. Bird konstante embuskas su... e cetere...ula
Rothesay, di qua onu pendigis la ancestro inter tante tragediala
cirkonstanci, quale lu povas humileskar koram me, borgezo, simpla
ciencisto ? La spionanti di la komto esas sur nia traco...fugez, siorino, quik
eskapez... � e kande elu ekirus e stacus en la pordo defieme, kun levita
kapo, ilu dicus : Ho, milady, restez ankore centimo de instanto, mem se
pose venos l'inferno...� E lu jetis su an la pedi di Jenny. Jenny kelkete
embarasata karezis ilua hararo, ma el ja kustumeskis ad omno. E pose
omno eventis, tale, quale kustumale.
Jenny itere poslasis ula vestopeco, e kande elu retrovenis, el ja trovis
Batky extreme agacita. Batky meditis pri co, ke il disipas ilua tota vivo por
irga Jenny-i, quankam il ja quik de lua puerevo deziras komtini Rothesay-
atra. La historio esis por lu la mondo erotika, quale por altri la teatrala
restaji, e por vera, granda amoro il bezonis historio, adminime evanta plura
centi de yari. E yen Jenny... esas nura mentiajo ed onanismo.
� Quo mala ? Questionis Jenny.
� Nulo. Nur ne venez altrafoye. Mulieri havanta reda manui restez heme.
E via femuri tenueskez. Ed entote cesez existar.
Dum plura dii il stacachis en ita extreme silencoza stradi, ube segun lua
savo lojas la Angla aristokrati, kande li sejornas en London. Foye en ita
stradi pasis granda kamioni surhavante la nomo di ula famoza Londonana
firmo. �Certe ulaloke esos vesper-festo� - ilu pensis ecitite. Ye ula loki il
sucesis konversar kun familiani di pordisto.
�La maxim grava karakteriziva traito di aristokrati esas la nevidebleso� -
il notis. Pos kelkete reflektir il adjuntis : �Blondini ne prizas fishi, ma eli
extazeskas, se onu propozas ad eli marala aranei.�
Ma vekante sundie il sentis ilua aristokratal soleso deprimanta, ed iris a
Regent-Parko, por ibe kompletigar ilua mulierala kolekto per ula
promenanta komizino. Lua atencon kaptis precipue la skureli, qui en
grandega amaso amuzis la publiko en ica parko ; ultre lo anke la hundi.
Avan ilu promenis extreme interesiva nigra hundo, similesanta Skota
Dop la hundo damo, tranita da la hundo ecitata.
Semblis ke la hundo serchas ulo. Lu timante flaris la tero. Fine lu haltis
avan ula monumento. Kun la joyoza ecito di ti qui atingis lia skopo, lu
komencis efektigar la esencala e maxim importanta programo di sua
promenado. Ma la realigo di ca projeto semblante renkontris interna
obstakli, e prevideble ico povis durar dum longa tempo. La hundo prizentis
186
tote stranja konvulsi, ed anke tale kurveskinte ol iradis cirklatre,
produktante tre sufranta vidajo. Kelka Angla yuneti observis lu kun
intereso, e li experte komentis la manovro. La damo nervoze deturnis su
de la hundo.
� Se vu deziras, me gardos dume la hundo � dicis Batky � Forsan dume
vu voluntos igar la skureli manjar.
� Ne mala ideo � dicis la damo, ed el transmisis la hundo a Batky.
� Pardonez � posklamis elu Batky -, quale nomesas la hundo ?
� Madelon � respondis la damo ed el promenis adfore.
Dum ita dio vespere Batky retrovenis a lua hemo plu richa ye un hundo.
Ilu perdis la damo en la amaso. Venis en lua kapo, ke hundi posedas
brilanta instinto, ed il lasis su guidar da Madelon. Li promenis ad
Hamestead Heath, ube sur la supro di la monto esis konstruktita lago.
Olcan li admiris. Madelon silencoze e distraktite pazadis. Li iris pede dum
plura hori. Tarde vespere li atingis Golder's Green, ube esas la fino di
London. Ibe Madelon retroiris e quiete ireskis a la urbo. Batky divinis, ke
la hundo trompis lu. Lu eniris taxio, e per sakrifiko dil pekunio destinita por
la morgala dejuno, il portis Madelon a sua hemo.
Il havis desquieta nokto. La hundo ne manjis, ne drinkis. Olu observis
suspektoze la mobli di Batky, balde iris ad angulo ed ululis. Aproxime la
jornesko Batky je ne plus toleris ico, il iris ad ula drinkeyo apertita dum la
tota dio, ed inklininte su sur la tablo il dormetis dum kelka hori.
Matine la suno levis su en la stelaro di la hundo. Lu iris aden lua hemo,
Madelon ankore vivis, mem dormis tranquile sur la lito di Batky. Lu esis
quaze nigra lito-tuko. Kande lu videskis Batky, iracoze ol murmuris. Olu
ne volis manjar.
Batky jetis su sur fotelo, e probis pensar racionoze. Quale agar pri
Madelon ? Forsan il devus donacar ol al Kensington-Muzeo, ibe esas
multa stopita hundi. Tamen lua humana kordio protestis kontre ica projeto.
Kad lu devus konservar ol ed esforcar amikeskar kun olu ? La homala volo
kelkafoye esas kapabla efektigar mirakli. Pokope il quieteskis per ica
penso.
� Balde ni kustumeskos l'una a la altra � il dicis en su. - Me sempre deziris
havar bestio, por ke me ne esez sola. Domaje, ke Madelon iris ek la lito
nur por aquizar la marmora planko-sulo avan la kameno.
Kun inklinita kapo lu askoltis la reprochi da la ebria netigistino. Il ja
kustumeskis, ke onu miskomprenas lu.
� Ye un, du monati pos nun forsan me ja konvinkos olu venar kun me por
promenar. Balde me promenos en Regent-Parko, dum ula bela printempal
posdimezo. Forsan foye venos renkontre a me la damo, de qua me recevis
Madelon. �Siorino � me dicos -, yen me fidele gardis, ta qua vu konfidis a
me. Madelon kelkete ja kreskis, kad ne, kelkete forsan anke groseskis, ma
ne tante, ke ico nocus a lua formi. Generale esas videbla, ke la recenta
187
monatin olu pasis en societo di intelektozo. Me ne kredas, ke ol kreskis ye
lua desavantajo...�
E tale vorto sequos vorto, til ke ni iros por drinkar teo, pose a la cinemo,
qua povas savar ? - La damo, quale ilu memoras pri elu, esis jolia e
simpatiinda, kun extraordinare rekta shultri. El vestizesis simple, ma
elegante. Evidente, el esas spozino di yuna, ma richeta tabakkomercisto.
Elua patro grizeskis en respekto, il esas oficisto che granda asekuro
kompanio. Li posedas ulaloke dometo, posible en East Ealing, en tala
strado, ube che amba lateri stacas sisadek domi, e singla de li havas la
sama formo.Ed en olti anke la vivo povas perfekte havar la sama formo.
Ho, Angla mikra borgezaro, kun preciza tempo por teo-drinkado, tranquila
vintrala vesperi avan la kameno, ube dicesas un vorto ye singla mihoro,
anke olta pri la princo de Wals...
Posdimeze ulu sonigis. Batky vekis ek lua borgezala revi, ed il apertis la
pordo. Avan la pordo stacis la damo.
� Me venis adhike por Madelon � elu dicis simple.
� Ho, ho ! mem ho ! - dicis Batky, egarita en la perspektivo di admirinda
voyi talaspeca.
� Sideskez, Madelon ankore vivas. Ma quale vu trovis me ? Nome London
esas granda urbo...
� Esis tre facila � dicis la damo. � Hiere vu donis aden mea manuo ica
libro, por ke me tenez ol dum ke vu gardas Madelon. En la libro esis letro
a Janos Batky, London, Francis' Street... me pensis, ico esas vu. Me venis
posdimeze, por ke me trovez vu heme. Nome me volas demandar
pardono... me imaginis, quon facis Madelon nokte... kompatinda homo !
� Ho, ni ja komencis amikeskar � dicis Batky shamoze. - Dum la tota nokto
me karezis ol, nam me pensis sempre, ke vua manuo tushis olu.
� Agreabla � dicis la damo ed el desmetis sua chapelo. Batky erste nun
vidis, quante el esas belega. �Me sempre amoris la spozini di la tabak-
komercisti. En elua hararo esas ulo de la nobla odoro di la tabako di
Virginia.�
Li koquis teo, e dum ke la damo varsis olu, Batky profitis l'okaziono e
skribis sur folieto : �Amori komencas dum septembro o dum januaro.�
Pos drinkir teo lu sidis an la pedi di la damo, ed inklinis ilua kapo ad elua
sino. Ilu pensis pri co, ke li nun esas heme, - heme che la damo, en East
Ealing. Sur la muro pendas la familiala fotografuro, kun la avulo qua havas
vangobarbo. La gramofono audigas Kristnaskal kanto.
Omno esas tre tranquila e nechanjebla. La Britaniana imperio stacas sur
robusta fundamenti. Madelon ludas kun mikra kato avan la kameno. La
saporo di la labio di ca muliero esis simila ad olta di la frago-marmelado
facita heme.
Kande el desvestizis su, elua movi esis tam tranquila e dolca kam olti di
ta qua savas ke anke morge esos dio. De elua persono radiis tanta
188
rezolvemeso, ke Batky ne astonesis pro lua quika triumfo. Semblas ke che
elu pos teo-drinko sequas ico. Anke Jenny kustumis tale...
� Me venos anke altrafoye � dicis la damo lor vesperesko.
� Me esos felica � dicis Batky per tono di konvikeso. - Kad vu dicus vua
nomo ?
� Ho ! Me pensis ke vu rikonocis me. Vu povis vidar suficante mea
fotografuro en la jurnali. Me esas komtino Rothesay. Ed elu departis.
Ica finala akordo chagrenis Batky, qua tre estimis la sincereso di altri.
Maxim ofte ilu ruptis la relati kun mulieri, qui asertis esar che dentisto,
kande dume eli esis kun altra viro. �Pro quo elu shamas, esar spozino di
yuna, ma richeta tabakkomercisto ? Angli esas nerisanigebla snobi. Se
me posedus dometo en East Ealing, e ke la vangobarbo dil avulo pendus
sur la muro, me tote ne negus ito.�
Ica mentio tante afliktis lu, ke il mem ne amoreskis ica muliero. La soleso
itere presis lu, quaze lente decensanta plafono. Sur la Londonana stradi
sempre quik krepuskuleskis, delikate pluvetis ; sur Camden Hill olduli
promenadis a la senfina repozo. Sole en la quartero Kensington habitas
du milion oldini. La vivo havas nula senco. Ulaloke, forsan en la fundo di
Skota kastelo o sub arbori evanta plura yarcenti en obskureskanta aleo,
desharmonioza komtino nun finas sua vivo per elua propra manui.
Uladie itere aparis la damo. Itere li pasis kune tre agreabla posdimezo.
Batky esis en intima e sentema anmo-stando, il parolis pri Pest [estala
parto di Budapest; familiare uzata anke por nomizar la tota urbo NDLT],
ube la kafeyi intime lumizas la stradi, la garsoni savas qua jurnalon prizas
lektar gasto, e misterioza povri shovelagas dumnokte la bela, blanka
nivuro.
� Quale vu nomesas ? - ilu questionis, nam il expektis, ke nun anke ca
muliero esos sincera.
� Ma ya me ja dicis. Me esas komtino Rothesay. Batky divenis glaciala e
rigida. Il intelektis, ke lu nulatempe esos proxima ad ica muliero, ma
quante valoras l'amoro, se inter la homi ne existas anmala interrelato.
� Morge me voyajos adfore � ilu dicis � a Francia, ube mea patro esas
turmogardisto en la katedralo Notre Dame.
� Kande vu retrovenos ? - questionis la damo.
� Nulatempe me retrovenos � dicis Batky des-serene.
� Lo esez segun vua deziro � dicis la damo levante sua shultri, ed el
decensis rapide la eskalero.
Kelka dii pose la jurnalo Sunday Pictorials ulaokaze itere publikigis la
fotografuro di komtino Rothesay. El esis lua misterioza vizitintino.
�Mulieri esas nekonocebla� - notis Batky sur paperfolieto, quan lu sorgoze
enposhigis.
189
(Ek Kuriero Internaciona n� 3/2010)
EKOLOGIO
FUTURA KOQUARTO EN EUROPA
Nederlandana
ciencisti
entuziasmeskas
por
la
gastronomio
fundamentizita sur vermi ed insekti. Li predicas ke ica �karni� esos, en
proxima futuro, la preferata ingredienti dil koquistini. Kad ico esas
questiono pri inklineso ? Ne vere, prefere pri ideologio. La vermi e la
insekti, qui esas richa ye proteini e povra ye lipidi, konstitucas alternativo
a la bovo-karno, a la mutono-karno, a la hanyuno-karno, oli esas
alternativo plu bona por la sanesala stando e plu egardoza por l'ambiento.
Kun dek kilogrami de vejetanti, on produktas sis til ok kilogrami de insekti,
opoze a nur un kilogramo de karno. Insekti qui retrojetas nemulta gaso
havanta efekto di teplico e di sterko-liquido.
Lor konfero pri ca temo, organizita en l'universitato di Wageningen, la
bufeto propozis kremo ye chokolado e ye larvi, Chiniana pasteti ye lokusti,
tarteti ye farino-vermi. La posibleso di recepti ne esas limitizita, ed onu
imaginas senpene la rafineso di tarteto ye kocineli, la texuro di
formikumajo de blati servita kun lua aplastajo de cimi, la dolceso di
marinajo de akari sur bazo de melolonti. La kurajoza restoristi audacos
propozar menui pri tala temi : dineo por celibi havanta bazo de intestinala
vermi, dejuno por depresita personi havanta blati kom precipua disho.
La insekti konsumesas konstante en Mexikia, en Afrika ed en Chinia, lore
pro quo to ne existas en Europa ? La Europani havas �mentala impedo�,
savigas vermi-produktanto ; �la homi kredas ke ico esas sordida�,
explikas Marcel Dicke, chefo dil entomologioseciono dil universitato di
Wageningen. Do, ne tam parolesas pri koquar kam
en lua maniero manjar, por kontentigar lua apetiti, lu ne hezitas polutar nia
planeto, asasinar lua mamifera frati. Ja la expresuro �borgezala koquarto�
per su ipsa povas konsideresar kom vera provoko por globalisto
altramaniere, kad ne ?
La konsumado di vermi e di insekti pozas tamen etikala problemi a la
partisani dil kontrespecismo (movado por animala liberigo qua revendikas
l'egaleso dil milbo e dil filozofo) ; pluse esas praktikala questioni enkadre
di islamizita Europa : quale ocidar segun �halal�-a maniero, mem nur un
kilogramo de melolonto-larvi ? Inter la romani dal Franca autoro Marcel
190
Aym�, esas un de li, sen pretendo pri alta nivelo literatural ed amuziva,
qua titulizesas
patro qua asumas sua vejetarado ma qua, dum l'absenteso di lua familiani,
zonizas su per avantalo por preparar a su saporoza bifsteko. Ka uladie ni
mustos enirar la nelegaleso por gustadar sangoza karnopeco kun piproza
sauco ?
MUNDI
(Ek Kuriero Internaciona n� 3/2010)
TIAHUANAKO, LA URBO MISTERIOZEGA
La aborijeni dil Andi konservabis en lia parolal kulturo la memorajo di
granda civito imperiala, potenta e majestoza, olqua dominacis la tota
regiono cirkondanta olu. Ol esis hieratika, abandonata ed obliviata quale
Machu Pichu, ma ol froletis la rivi di granda lago ed ol juntesis a la cetera
mondo per multanombra voyi, olu anke posedis armeo tam grandanombra
kam timenda, ed en ita urbo vivis la artisti maxim talentoza di la lora tempo
en la skopo igar splendidesanta la glorio di lua imperiestro. Plu tarde arivis
subite la Hispani. Lor lia serchado, iranta tilextreme, pri la Orlando, le
�conquistadores� paroligis le �Inka� per la tormenti. La obtenita informi
esis partala, kodexizita, komplikita. Oli ne povis utiligesar. La ruzo esis plu
efikiva. Danke la helpo da trahizeri, qui kredis liberigar su de lia dependo
del imperiestro, kelka soldatachi guidata da Pedro Cieza de Leon fine
trovis la irenda voyo adibe. Ma li ne trovis la trezori. Pro ke li esis konvikita
ke ita amasi de petri esis sen intereso, li ne restis italoke.
En posa tempo, jezuiti instalis su ibe. Li omna masakresis, ecepte un de
li. La eskapinto ganis ibe pektorala ornamento ek masiva oro ma il perdis
lua raciono. E quik de la yarcento XVI, ica urbo misteriozega dronesis en
yarcentala oblivio. Ne plu esis ulu qua povabus indikar olua loko.
LA VIRO KUN FLOGILO E SURHAVANTA CHAPELO
191
Lo esas apene un yarcento ante nun, ke l'arkeologiisto ed aventurero
Hiram Bingham entraprezas trezoro-chaso. Il havas du doktor-diplomi,
katedro en Harvard, altra en Princeton, ultree il esas poliglota e militistal
avion-pilotisto, nome il esas fora de esar nur libroamanto ed il esas
energioza e kombatema persono. La lukti kun le �huaqueros� (tombi-
spolianti) ne pavorigas lu. Per lua fusilo e lua flogilo, il savas inkulkar bona
manieri a li. Videblesas ube Spielberg e Lucas cherpis lia inspiraji.
Departinte ye la serchado di la legendala Vilcabamba (olquan segun
maxim recenta informi esabus vizitata da Lara Croft !;-) il deskovras la
neexpektita e superba civito Machu Pichu. Dum ula tempo, il hezitas.
Nome, il questionas su kad ita urbo ye eskaleri acensanta til la nubi, esis
la refujeyo di Manco Inca pos la granda revolto eventinta en 1536, ed kad
ol esis la lastega santuario til la judiciala mortigo di Tupac Amaru en 1572.
Ma Choquequirao (�la bersilo dil oro� en la quechua linguo) esas plu
versimila kandidato. La geografio donas a lu supereso ye militistal
vidpunto, explikante la 36 yari de lokala desvinki subisita da le
�conquistadores� : lua situeso posibligas ad ol kontrolar la unika valo kava
duktanta a la vizata jaceyo ed aplastar la intruzinti sub enorma stoni, lor la
tempo kande Machu havas plura aceso-loki.
Lore Bingham pensas pri Tiahuanako (Tiwanaku en la Aymara linguo) pri
qua il audis parolar. Ma il devas balde modesteskar. Lua urbo esas ya en
la Kordilieri, ye mi-voyo inter la �sierra� e la �selva�, ma lago ne esas
videbla.
Koncerne la konjektata Andi-choseo olqua supozesas interjuntar la
imperiala civiti, ico reprezentas plu kam 5.000 kilometri de la nordo til la
sudo kun artoverki transiranta riveri, glacieri e ravini, malgre ilua esforci
por surirar ol, ol esas nur hachita streko. Fakte, esas krulaji hike, falinta
stoni e sulo ibe, invado dal vejetantaro altraloke...Bingham fine renuncas,
per saciesar dal extraordinara famo atribuata a lu per la deskovro di
Machu Pichu. La rideskovro di Tiahuanako agesos da Franco.
PACIENTESO E DIVERSESO DIL INFORMO-FONTI
La Franca jurnalisto, Roger Delorme vizitabis Cuzco, olqua esas urbo
perchanta ye 3.400 metri de altitudo havanta ciklopatra rempari
konstitucita ek poligonala petro-bloki perfekte ajustita ed, inter iti, uli pezas
til cent tuni. Ica jurnalisto informesis pri la tradiciono dil granda subtera
loko, nome ita �neposibla� tunelo ye 2 km de longeso juntanta la templo
di Korichanca a la fortreso di Sacsahuaman, deskovrita en 2003 da
Anselm Rambla.
Delorme anke vidabis l'anciena sant urbo Pachacamac e lua kanali, lua
baseni, lua fonteni same kam lua palaci konstruktita sur plura niveli de qui
le maxim basa esas tre antea al unigo dil �Inka� imperio.
192
Ma la Amerikana Indiani dicis : �
asertis ke ita urbo esabis
la cielo e de la steli, e ke la
ita fora tempo le �Indios� sempre
askoltabis respektoze, pozabis la justa questioni, e ganabis la fido di lua
konversanti. Fore de la mokemeso karakterizanta la homi havanta simpla
mento kande li konfrontesas a lo neversimila, lu dechifrabis la alegorii e la
simboli por extraktar de oli la konkreta elementi quin
Ibe ube la versiono oficala konsideris ke esis nur fabli e ruinaji quin onu
ne trovis pro ke onu konfundas oli kun altra similaji, il interpretabis la miti
pri la dei e la giganti, e la detali di lia vagadi, por revelar tra li la realaji quin
li trancendis. Ed en 1958, il fine exploris e deskovris sucesoze, kontre ke
ante lu, mult altri faliabis.
KONFUZIGANTA GEOGRAFIO ED URBO-KONCEPTO
Tiahuanako jacas ye duadek kilometri de la lago Titikaka, e ye cirkum
triadek metri plu alte kam lua nuna rivi. Konstruktita sur sabloza alta
planajo sterila ye 4.000 metri de altitudo, ol esas mortinta civito, di qua la
senordina restaji semblas apartenar a mondo qua ne plus havas irgo
komuna kun to quon ni konocas. La disperseso di la monumenti lasas
imaginar tre vasta civito.
Inter la restaji di Tiahuanako, ni atencigez pri �l'Akapana�, olqua esas
piramido ek petro e tero, longa ye 180 metri e larja ye 140 metri, sur dek-
e-kino de metri ye alteso. Opoze a la �Puerta del sol�, t.e. la Pordo dil
suno, jacas la ruinaji di grandega edifico, nome la �kalasasaya�, olqua
esas konstrukturo di qua la utileso restas ankore misterioza.
Enorma pilastri ek laborita petri, de qui certeni ankore erektesas, limitizas
lua spaco. Cirkume, monolital personi ek greso, havanta granda oreli, e di
qui la quar-fingra manui pozesas sur lia genui, en hieratika posturo,
semblas surveyar, quaze la testi di altra mondo, ita civito porsempre
desaparinta.
Segun dokumenti evanta de la yarcento XVI, aparte olti emananta de ula
Catari, interpretisto di le
enigmatal linguo, on darfas supozar ke la originala nomo di Tiahuanako
esis Chucara. Parto de ca urbo esis subtera. Plura enireyi posibligis trairar
galerii qui abutis ad ita subteraji ube la temperaturo esis plu milda.
Legendo raportas ke la unesma sinioro di Chucara, vorto signifikanta �la
domo dil suno�, nomesis Huyustus. Il dividabis la tero a diversa rejii. Raso
extera a la Andi, blanka e barboza, vivis en la insuli di la lago Titikaka,
nefore...
Tradiciono asertas ke dum la tre anciena Antiqua Epoko, olqua preirabis
193
la regno di le �Inka�, superiora kasto de blanka homi establisabis su en
ita regiono. On povas questionar su pro quo homi selektis tante poke
atraktiva regiono ube la aero esas preske nerespirebla por entraprezar la
konstrukto di giganta civito kontre ke plu proxim la litoro, li povabus trovar
fertila planaji ? Cakaze la teorio dal Germano H�rbiger semblas esar tre
versimila.
Segun il, fantastika modifiko di la nivelo dil mari efektigesis dum la sucedo
dil epoki, konseque di pokopa krulado dil submara vulto, produktante anke
la plualtigo dil kontinenti. Tiahuanako cakaze esabus...marala portuo. Du
argumenti plufortigas ica tezo : marala fosili deskovresis ye la somito di la
Andi e neinterruptita lineo de sedimenti pasas proxim la lago Titikaka e
duras sur centi de kilometri, ye la sama altitudo, tra la Andi. E l'existo di
aquala fosili proxim ica civito, olqui kelkafoye esas inkluzita en la ruinaji,
igas posibla geologiala datizo de aproxime dek-e-du mil til dek-e-tri mil yari
ante nun, konkordanta kun la regreso dil granda lago.
Ita urbo lore jacis an la rivo dil aludita lago, kayi qui ankore existas atestas
pri co. Anke posiblesas vidar evakuokanalizuri por la sordidigita aquo
haltanta ye la nivelo dil anciena rivi di ca lago. Ita antiqua kloaki
konstitucesis per petro-bloki taliita ed ajustita, olqui fixigesis le una a le
altra per metala stifti di qui permanas la nochi... En socio qua konocis,
segun to quon onu dicas a ni, nur la ligna utensili e la maxim simpla
koquado di la ceramiko !
Tiahuanako aparas quaze eterna konstrukteyo fixeskinta. Segun semblo,
ica urbo nulatempe parfinesis. On havas l'impreso ke brutala kataklismo
frapis ita majestoza civito, 11.000 yari ante nun.
Kad ico esis kolosala tertremo di qua la tereno-glitadi supozeble
diplasabus la granda lago dum vakuigar ol parte ? Geologiisti konfirmas la
versimileso di ca hipotezo. Per aludar lokala epizodo di planetala
kataklismo havanta multe plu granda enverguro. Ol esas asocienda a la
lasta granda vivo-extingo eventinta lor la fino dil pleistoceno*-debuto dil
holoceno*. Se on refuzas agnoskar ico, lore quale on povas explikar la
existo di elefantokapo di qua la prezenteso ibe esas perfekte
nekonvenanta se onu volas nur kredar la akademiala evalui kronologial pri
civito konstruktita ye aproxime la yaro 100 ante nia ero ?... Ita graburo
kontree divenas tote ordinara se on situas olu ante la desaparo di ca
animali en sud-Amerika, ye cirkum 12.000 yari ante nun. On povas dicar
la sama remarko pri la quaradek-e-sis kapi di toxodonti* qui cizelagesas
en friso. Ita grosa mamiferi amfibia extingesis en ica regiono ye cirkum
10.000 yari a.K. Plusafoye, on povas asertar ke la indici havas evidenta
signifiko a ti qui volas dechifrar oli atencoze !
LA SUNO HAVAS RENDEVUO KUN VENERO
194
La maxim konocata monumento di Tiahuanako esas la pordo dil suno.
Nesolvita misterii cirkondas lua konstrukto quale olta dil cetera ciklopala
strukturi. Ultre to quon on povas admirar pri la teknologiala savo per qua
enorma monoliti granita, olqui pezas singlu plura deki de tuni, povis esar
erektita e tale ajustita, tote aparte la lintelo, on povas anke questionar su
pri la loko de-ube oli venis ? Nome nula petromineyo trovesas ye min kam
100 km. E la decendanti di ta konstrukteri, onu dicas, ne konocis la roto.
Ica misterio esas nur debuto. La konstrukto-materiaji esas multanombra :
greso, granito, kalko, volkanala petro. Li;uzesis kun reala sentimento dil
estetiko e di lo impresanta. Tale la granda piramido facesas per enorma
gresa bloki perfekte taliita ed ajustita, puntizita ye single triesma metro per
monolita pilastri granita.
Pedro Cieza de Leon, exploranto ed anke kronikisto dil Nova Mondo
konfesas ke il ne intelektas per quala utensili o mashini lo esis posibla
formizar tala arkitekturo. Hispania dum la tempo dil katedrali ne povabus
agar lo !
Hike, omna kozi semblas atestar pri remarkinda laboro-savo antea di qua
la modalesi e la skopi perdesis...Quaze sucedinti, forsan nelegitimi, pos
konsiderinde regresir, pludurabis dum kelka tempo iterar obsedanta ritui
sen komprenar oli. Kad ico esis sorcado por la retroveno da fora ora epoko
?
Sur la pordo dil suno, misterioza petrodesegnuri, atestas pri formo di
skribarto asociita a graburi qui astonas la vizitanto. Tale, ica venerana
kalendario havanta yari de 585 Terana dii, olqua rikonocesis kom tala dal
Rusa astronomiisto Kazantzev. La aborijeni di Tiahuanako supozeble
sucesabus kalkular la la venerana yaro t.e. 584 dii (583,92 en la realeso).
Pose li deskovrabus la equivalo 584 x 5 = 2920 dii, t.e. 8 sunala yari. Sen
obliviar korektigivo de du dii por egardar la bisextila yari.Quale che le Maya
habitanta ye mili de kilometri de ibe e ye tote altra epoko. Ico esas
maestreso surprizanta ye la latero di homi di qui la fora decendanti, onu
dicas a ni, nesavis la skribarto, e saciesis per le �quipus�, t.e. lamentinda
memorigili facita per nodi en lana fili por notar importanta eventi di la
ordinara vivo. Ed anke, plu astoniva, por kalkular ye bazo dek, ico esas
ecepto che la Amerikana Indiani.
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2010)
MISTERIOZA KOINCIDI E TEORIO DIL SINKRONALESO*
195
�Ni obliviis avertar Libia !� �Pro quo ?� �Pro ke ol esos bombardata ! Li
bezonas evakuar la habitantaro !� �Adube ?� �A Bolivia ! Ita lando ne
esos bombardata.� Danke la Rusi Slava e Lyosha, Libia avertesis,
quankam ico ne salvis ol de la bombardo. La teatrala unesma reprezento
di �La dio dil elekto� eventis en 2003. La bombardo di Libia sub la kodexo-
nomo �Odyssey. Dawn� 'okuris' dum marto di 2011. Forsan mem plu
remarkinda esis stranja koincidi relatanta a la 11ma di septembro 2001,
kande du avioni kolizionis du altega domi dil World Trade Center en New
York. En 1997 manulibro dil Federal Agency for Emergency Management
(FEMA) �urjanteso-respondo al terorismo� publikigesis. Lua kovrilo
montris la Nordala Turmo dil World Trade Center. Kande l'atako eventis,
la unesma aviono aplastesis sur ita turmo, che la loko ipsa qua indikesis
sur la kovrilo dil manulibro.
La kovrilo dil disko di Kaliforniana dueto nomizita �The Coup� vidiganta
nigra fumuro cirkum amba turmi dil Trade Center publikigesis du monati
ante l'atako koncernanta oli. Acesore, dependanta de la kuntexto, la Angla
vorto �Coup� povas signifikar stroko di stato o sucesoza manovro, o mem
simple fortuno. Un membro di ca grupo, nigra �rapper� Raymond �Boots�
Riley, necelite asertis ipsa esar komunisto.
Ye la 3ma di septembro 2001, t.e. un semano ante la terorista atako, la
kovrilo dil Rusa revuo �Konstrukto e Reparo� montris reklamo montranta
la jemela turmi krucizita per reda lineo, quaze choseo-signo por interdikto.
La eventi qui 'okuris' quik dum la Usana tragedio semblas esar
neexplikebla. Ye la 11ma di septembro 2001 ye 21 kl. 54 (GMT) Britaniana
televizional jurnalisto por BBC Live raportis ke la konstrukturo havanta la
numero sep krulabis (ita konstrukturo ne frapesis da aviono). Lua paroli
akompanesis per subtituli. En la realeso, la konstrukturo numero sep krulis
erste 26 minuti pos la raportita novajo. La chefo dil �news service BBC
World�, Richard Porter, explikis ica incidento per �koincido� e �pura
acidento�.
Misterioza koincidi eventas ne nur koncerne la politiko ma anke en la
singladia vivo. La Usana aktoro Charles Cogley qua mortis en 1899, ne
enterigesis en lua hema regiono, ma en Galveston (Texas), ube lua
teatrala trupo turis. Un yaro plu tarde uragano di violento senprecedenta
frapis la dicita urbo, inundiganta kelka stradi ed un tombeyo. La hermetike
klozita sarko di Cogley navigis tra la Atlantika oceano dum non yari e
sisamil milii, til ke ol fine portesis a la litoro opoze a la domo, sur la insulo
Princo Edwardus an la gulfo di Santa Laurentius, ube l'aktoro naskis.
196
Uladie habitanto di Detroit, Joseph Figlok esis promenanta en strado,
kande bebeo evanta un yaro falis adsur lua kapo de fenestro di
apartamento. Amba la bebeo e la viro ne sufris, li nur subisis lejera shoko.
Exakte un yaro plu tarde, Joseph itere promenis itere en la sama strado,
e, subite, la sama bebeo falis adsur lua kapo. Anke itere li ne vundesis.
Kelka dii ante la desembarko dil Federiti en Normandia dum 1944,
krucvort-enigmato publikigesis en la konservema jurnalo London Daily
Telegraph newspaper. La respondi koncernanta olu esis chifrita kodexi dil
venonta militistal operaco, inkluzite la kodexizita nomo dil tre sekreta
operaco dil desembarko t.e. Overlord. Balde employati dil MI 5 trovis ke
ica senkulpa krucvort-enigmato kompilesabis da instruktisto skolala.
Esis anke koincidi evidentiganta demonala talento literatural e providenco.
En 1838, stranja novelo da Edgar Allan Poe �Naraco di Arthur Gordon
Pym� publikigesis. En ula ceno, la autoro deskriptas senespera homi
tilmorte hungranta qui lotrias por decidar ta qua manjesos. Kom rezulto, la
trio devoras lia quaresma kompanulo nomata Richard Parker.
Ye la 25ma di julio en 1884 navo di qua la nomo esas Mignonette
naufrajas. Quar de la posvivanti, exakte quale la supre mencionita
literatural personi kreita mi-yarcento ante la reala eventi, salvesis en la
sama batelo. Pos 19 dii de vagado sur la maro fore de irga litoro, yunulo
evanta 17 yari divenis fola pro la hungro e la drinkado di marala aquo. La
kapitano rezolvis ke la fato selektabis sua viktimo. La nomo di ca
desfortunozo esis Richard Parker. Nulu de la koncernata maristi lektabis
la novelo da Edgar Allan Poe antee.
En 1898 la nemulte konocata skriptisto Morgan Robertson redaktis novelo
titulizita la Naufrajo dil Titan. Ica novelo rakontis la historio dil voyajo da
transatlantika paketboto Titan qua sinkis lor lua unesma voyajo dum la
monato aprilo. La �Titan� deskriptita en la novelo havis la reputeso esar
nesubmersebla ed havis la sequanta karakterizivi : longeso de 243 metri,
pezo de 75.000 tuni, motor-potenteso de 50.000 kavali-povo, rapideso de
25 nodi ye horo, havanta quar tubi e tri skrubi. Lor kolda nokto di aprilo la
navo renkontris �iceberg� e sinkis. 14 yari pose, �Titanic� havanta la
longeso de 269 metri, pezo de 66.000 tuni e kapaceso de 55.000 kavali-
povo, iranta ye rapideso de 23 nodi ye horo, havanta quar tubi e tri skrubi,
entraprezis voyajo tra l'Atlantika Oceano. Segun la libro, esis triamil
pasajeri e 24 salvo-kanoti sur la �Titan�, dum ke la Titanic havis 2.207
pasajeri e 20 salvo-kanoti.
Eminenta personi havanta intelektala kapableso super la komuna nivelo
selektis explikar la misterioza koincidi. La Germana filozofo Arthur
Schopenhauer negis la existo di koincidi ed opinionis ke oli esas konsequo
dil universala harmonio qua duktas a la renkontro dil homala destini. Du
Suisiana civitani � un de li esis inter la fonderi dil moderna fiziko, nome la
Nobel-premiizito Wolfgang Pauli, e la psikologiisto Carl Gustav Jung �
197
anke kontributis studiar ica problemo. Ante ke le du komencez kunlaborar,
singla de li ja provabis lua valoro per laborar nedependante. Pauli enuncis
la klefa principo dil quantika fiziko per deklarar ke du partikuli ne povas
esar en la sama kondiciono. Jung konocesis kom l'autoro dil teorio di la
kolektiva nekoncio e dil primtipi. Kune Pauli e Jung publikigis libro
�Sinkronaleso*, o la principo dil kauzala konekto�.
La teorio di Pauli e Jung interpretis la koincido kom la manifesto di
nekonocata universala principo qua kunligas omna fizikala legi. La
misterioza koincidi povas esar reflekto di komuna fizikala legi en la destino
di singla individuo.
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2010)
LITERATURO-PECO
JAPONIANINO DI OLIM
La modelo komencabis posturar, e restis tale kun la Aziana senmoveso.
Elua genui sustenesis da velura kuseno, lua expansita robo desklozesis
cirkum elua gambi olqui esis faldita plane, ed, exter la maniko larja quaze
jupo, nuda manuo, armizita per la ivora unglo, tushis la kordi dil
�Ka vu ne esas fatigita ? demandabis Felze pos longatempe duranta
mihoro.
� No. Olim ni kustumis tale genupozar senfine...�
Il pluduris piktar, e lua unesma ardoro ne kalmigesis. Dum ita mihoro
naskabis esbosuro, tre bela.
�Vu devus, lu dicis subite, plear reale, e nule simular. Yes, me bezonas
ke vu pleas, por vidar e vidigar l'expresuro di vua vizajo...�
Elu tresayis :
�Me ne savas
198
Ma il regardis el : �Envere, kande onu tante bone genupozas sur kuseno
di Osaka(2), me ne kredas ke onu povas ne savar
Lua vangi redeskis ed el abasis sua okuli. Pose cedante a la magnetala
povo di ilua volo quan elu subisis, el pinchis dolce la sonora kordi di ta
muzikinstrumento. Bizara harmonio audesis.
Felze, havante lore lua brovo kontraktita, lua labii sika, shovis per
ulaspeca violento lua pinselo sur la ja lumoza tabelo. E la skisuro semblis
viveskar sub ica magiista pinselo. Nun, la
audaceskinta manuo abandonis su a l'ardoro di ca misterioza ritmo, tre
diferanta de omna ritmi qui konocesas en Europa. E lua inklinita vizajo
vestizis su pokope per la desquietiganta rideto dil kontemplema idoli quan
anciena Japonia skultis en la ivoro o la jado.
�Kantez !� imperis bruske la piktisto. Kun obediemeso, elua streta e
fardizita boko kanteskis. Lo esis kanto preske nedistingebla, speco de
melopeo qua komencis e parfinis en murmuro. La
amortisita noti, kelkafoye substrekizante, per plu akuta traito,
nekomprenebla silabi. Dum plura minuti duris la stranja muziko. Pose la
muziko tacis, e semblis ke lu exhaustesis.
Felze, sen levar la kapo, questionis preske nelaute :
�Ube vu lernis ico ?�
La respondo venis quaze de la fundo di sonjo :
�Ibe, kande me esis mikra, mikra...en la anciena kastelo di H�ki, ube me
naskis...Dum singla matino vintre, ante l'auroro , quik kande la servistini
apertabis le
me de mea dormo ed ekpulsabis me de la mikra matraco tre dina olqua
esis mea lito, on adportis a me la
esis genupozinta, til pos la sunlevo. E lore, me decensis nudapede en la
granda korto ofte blanka pro la nivuro, e me regardis mea fratuli exercar
su a la skermarto dil sabro, e me exercis me kun li, nam la regulo imperis
lo tale. La longa bambua lami klakis dum intershokar. Oportis suportar
tacante la floganta frapi ye la brakii e ye la manui, e la mordo dil nivuro ye
la gambi...
Kande la leciono finesis, la servistini vestizis me ceremonioze, e me iris
unesme prosternar avan mea patro, ilquan me sempre trovis en
l'apartamento di lua spozini. Il duktis me kun su por salutesar dal
samurayi*, dal armo-servisti e dal domala servisti. La bela silka robi tranis
lia plisuri, la lakizita gaini dil sabri krumplis la lakizita gaini dil poniardi. E
me deziris totakordie ke omno restez simila dum milo de yari.�
La pinselo haltabis, e la senmova piktisto klozabis l'okuli por plu bone
audar elu.
�E me deziris en mea kordio milfoye mortar, prefere kam vivar segun
stranjera o diferanta maniero. Ma plu rapide kam la Fudji monto(4) chanjas
199
lua koloro dum la krespuskulo, la tota surfaco dil tero metamorfosesis. E
me ne mortis...
Elua revema fingri skrachis la kordi dil
Elua tenua voco repetis quaze refreno di kansono : �Me ne mortis... ne
mortis...ne mortis... E men envolvis la nova vivo, quale la reti dil
ucelkaptisti envolvas la kaptita fazani, e dum tro longa tempo gardita en
streta kaji, li ne plus savar apertar lia ali, e li oblivias l'anciena libereso...�
La
�En la kajo mea, ube men inkluzis multa ucelkaptisti tre habila e tre saja,
me anke pavoras obliviar pokope la vivo anciena... Ja me ne plus
memoras la precepti quin me olim lernis en la Klasika Libri ed en la Sakra
Libri(5). E kelkafoye, ho ! kelkafoye me ne plus deziras memorar oli....�
La
�...Me ne plus deziras. E pose, me ne plus savas, me ne plus savas...
Forsan obliviar me devas ? La precepti quin onu docas a me hodie esas
diferanta... Quale me manjos la varmega rizo, dum mantenar sur mea
lango la saporo dil kruda fishajo ?... Me kredas ke me devas obliviar...�
Elua manuo abandonabis la kordi, e rifalis silencoze en la plisuri di la silka
maniko.
�... En H�ki, la nivuro dil granda korto esis tre kolda a mea nuda pedi, e la
bambua sabri esis tre doloroza a mea sentiva brakii... Nun, ne plus esas
sabri nek nivuro. E la servistini ne plus apertas le
ante ke la varma suno vekigez me...�
Jean- Fran�ois Felze rikomencis piktar. Il ne respondis... Pose, il
retromarchis ye du pazi, ed extensis vers la tabelo lua vinkanta pinselo.
La portreto, quankam nefinita, nun vivis, esis vivoza per personala e
potenta vivo. E la okuli di ta portreto, okuli di Extrema-Azia, profunda,
sekreta, obskura, regardis fixe markezino Yorisaka dum expresar stranja
ironio.
Noti:
1)
siniorini Japoniana.
2) kuseno di Osaka : Kuseno ek anciena veluro, fabrikita che la
manufakturi di Osaka, importanta industriala urbo di Hondo, olqua esas la
maxim grand insulo di Japonia.
3)
4) Fudji monto : Anke dicita Fusi-Yama, volkanala monto dil insulo Hondo
(3.793 m.).
200
5) Klasika Libri e Sakra Libri : Libri, qui, olim, esis la fundamento dil
Japoniana edukado.
� samurayi* : signifikas gardisti ; ico esas l'anciena nomo dil militistal klaso
en Japonia ; li yurizesis surhavar du sabri.
CLAUDE FARRERE.
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2010)
USA : HISTORIALA ANIVERSARIO
1861-1865 : KAD ITA MILITO ESIS EVITEBLA ?
Da nia permananta korespondanto enUsa.
Dum la venonta quar yari, la Nordo e la Sudo, singlu segun lua maniero,
singlu kun lua memoraji e singlu kun lua certaji, memorigos amba to quo
esis por la unesmo intercivitana milito e por la duesmo milito inter la Stati.
Un yarcento e duimo pos ita terorinda buchado, onu interdisputas ankore
pri lua nomo quale on duras interdisputar pri lua kauzi. Ita incendiego qua
formizis moderna Usa poslasis beanta vunduro qua forsan nulatempe
cikatreskos. Dum quar generacioni, on povis tempope asistar dueli da
historiisti qui konkursis pri audaco koncerne l'interpretado di fakti sorgoze
desinkombrita de omna tro pezoza aludo politikal. Ma depos du
generacioni, esas evoluciono : gradope on asistas ataki da manipulisti qui
esforcas obstineme kadrizar ica tre granda dramato nacional en la
ideologio qua de nun formatizas analizi e judiki. La separo-milito divenis
un de la obligata temi di lo �politically correct�-a. Kun, ultree, manikeismo*
tam odiinda kam groteska nam lu postulas ke l'omna benigni esez en un
partiso e l'omna maligni esez en l'altra partiso � omna precizigo esus
superflua � segun la modo di le �western� di B-serio ube, sistematre, la
201
judicianti esas bone razita e la banditi surhavas barbo kreskinta dum tri
dii. Ita simplacha prizento havas detrimento, nome ol impedas la eventi
ritrovar lia autentikeso. Mo ol havas anke avantajo : olu grande plufaciligas
la komenco di la lernado por la yuna cerebri qui tale savas adube li devas
irar. E li omna iras adibe. Quaze li esus unika persono.
La opinion-inquesti efektigita pri la separo-milito che la adolecanti evanta
15-20 yari esas tre revelanta pri ja tre progresinta intoxikeso. Ma avan
l'intoxikeso, ni evaluez la savo. Recenta studiuro pri lua quantesala e
qualesala dimensioni, a qua nula importanta informilo grantis l'atenco
quan lu meritas, savigis da ni ke 62% de ta adolecanti, principe pronta
enirar supera doceyo, esis nekapabla situar en la justa tempo la maxim
terorigiva konflikto di lia lando. Multi plasizis ol quik pos la lukto por la
sendependeso ye la fino dil XVIIIma yarcento : uli konfundis ol kun la
unesma mondomilito e do kredis ke lu eventis ye la komenco dil XXma
yarcento.
(..) Multa historiisti konvinkesas ke mem pos l'elekto di Abraham Lincoln
kom prezidanto dum marto 1861, mem pos la separo di sep Stati quik de
l'amorco, un semano pose, dil militala defio di Fuorto Sumter, lo esabus
posibla - �teknikale posibla�, li substrekizas � evitar ita milito. Lore, pro
quo ico quo eventis en mult altra landi, e ye altra epoki � militema febro
konsumante su preske per su ipsa � ne povis 'okurar' en Usa ? Pro ke
intriko di cirkonstanci, kombinajo de detonili, �teknikala� artiko ne suficas
por plunjigar du landi, o du grupi de landi, aden armizita konflikto. Oportas,
ultree, ke esez anciena odii evanta de plura generacioni, vicerala
antagonismo, diverganta interesti, profunda nekomprenemeso reciproka.
Ico esis la kazo en Usa. En 1861, la fosato separanta la Nordo e la Sudo
esis tante impresiva ke l'ideo ipsa pri duriva uniono semblis nerealista. En
du separita regioni, du populi qui developabis su singlu sualatere
koncieskis ke li formizabis du diferanta civilizuri, konseque li ne esis
kapabla kunvivar bone. Nordana senatano uladie klameskis : �Me ne
intelektas quale komunajo de �gentlemen� e kohorto de barbari povus
konstitucar un unika Stato.� Proprietanto di plantacerio proxim New
Orleans deklaris che la tribuno di lokala parlamento : �Singla Nordano
havas nur un deziro : uladie vidar omna Sudani asasinita da lia sklavi.�
Ico reflektis la etoso inter amba komunaji. La federala republiko povis
salvesar nur per la espruvigo dil sango. La Nordo o la Sudo mustis
desaparar.
Pro quo lo esis la Sudo qua mustis cedar ? Ad ita plusa questiono, la sama
historiisti furnisas unanima respondo : pro ke la Sudo montris tro frue lua
minforteso koncerne du tre importanta domeni, nome la demografio e
l'industrio. Kande la milito eruptas, la Nordo kontenas 23 Stati e 22 million
habitanti. Opoze a lu, la Sudo, lo esas dek-e-un Stati ed apene 9 million
habitanti, inter li esas 4 milion sklavi. Ad ica neegaleso ye homala 'resursi',
202
qua havos tante granda pezo kande la Sudala Federuro mustis
sedimentizar la brechi facita kontre lua defensiva sistemo, adjuntesas
ekonomiala abismo inter la du enemiki. La kotono esas en la Sudo, ma la
kavali esas en la Nordo ; la mestieristi esas en la Sudo, ma la fabrikerii
esas en la Nordo. E ne irga fabrikerii : oli esas ti qui fabrikas revolveri,
fusili, kanoni e navi tegita per stala plaki. Dum la mil dii del incendiego, la
Nordana militindustrio pruvis lua aplastanta pluforteso ad olta dil Sudani,
restinta embrionatra. Same kam esis lo lia fervoyala reto : duople min
multe reli, lokomotivi e vagoni kam havis l'altra partiso. Or, sur ita
grandega teatreyo de milit-operaci, la treni havis konsiderinda importo.
Lore, ka la Sudo havis vere nula chanco ganar ? Pri ca punto, la historiisti
dividesas. Manuedo inter li opinionas ke la vinko povabus obtenesar dal
Sudana Federuro se en 1864 � importantega yaro � generalo Lee
sangifigabus l'armeo di Lincoln. La interna fronto dil Nordo lore krulabus,
nam lua motivi kombatar esis frajila kompare ad olti dil Sudo qua luktis por
lua libereso.
BEANTA VUNDURO
150 yari ante nun, ye la 12ma di aprilo 1861, eruptis en Usa la maxim
sangoza milito di lua historio : 618.000 mortinti, plu kam un milion de grava
vunditi, teritorio quarople de olta di Francia devastita. Ita buchado recevis,
e mantenas, du diferanta nomi � un por singla partiso � ico pruvas ke ol
separas ankore la menti. Segun la Nordana vinkinti, ico esis intercivitana
milito. Or, nulo esas plu nejusta. La desvinkinta Sudo nulatempe volis
kaptar Washington, modifikar la federala institucuri, impozar lua sociala e
politikala reguli. La maxim kara deziro dil Sudo esis pludurar vivar quale
lu vivabis depos du yarcenti sub lua blanka suno, en la tropikala
humideteso, l'ombro di lua magnolii, la sereneso di lua agri di kotono, di
tabako e di sukro-kani. La Sudo havis civilizuro defensenda. Lo esas por
olu ke lua filii iris a kombato. Pro desestimo, la Nordo konsideris li kom
rebeli. Qua esas kulpoza ? La Sudo mustis reaktar kontre komercala
203
strangulado volata da le �yankee�, sucedo de legi vexanta, neyusta e
dominacanta, la repetita violaco di Konstituco asertante ke singla Stato
havas la yuro separar su de la Federuro. Ita yuron revendikis la Sudo lor
teroriganta konflikto quan lu nomizis la �milito inter la Stati�.
Lo esis ya lukto inter la du parti de la Usana kapruptilo. La peci situita en
la Nordo interpretis la Konstituco segun maniero autoritatema,
centraligema, koaktanta. Inverse, la peci situita en la Sudo interpretis
segun maniero flexebla, regionalista e liberala la sama Konstituco. La
fondinta Patri versimile deklarabus kom justa la Sudo : on darfis livar
l'Uniono. La vorto carelate devas dicesar : separo. Parolesas pri la defio
di dek-e-un Stati por prezervar lia suli, lia hemi, lia mori, lia koncienci �
l'anmo dil Sudo, lua ebulianta e fiera sango, qua balde manifestesos ye la
avana parto dil historiala ceno.
Fuorto Sumter
Un monato pos l'iro da Abraham Lincoln en la Blanka Domo dum marto
1861, omna regardi direktas su vers mikrega fuorto konstruktita ye la
somito di insuleto izolita jacanta ye l'enireyo dil portuo di Charleston, en
Sud-Carolina. Ol esas Fuorto Sumter. Nordana garnizono okupas ol , ico
esas provokanta simbolo meze dil Sudana lando. De-ibe spricos la cintilo
qua acendos la pulvero til la generala incendio. La Sudani siejas Fuorto
Sumter, pose, ye la 12ma di aprilo 1861, fruamatine, li aspersas ol per
obusi. La kanonpafado duros dum duadek-e-quar hori, produktos nur
kelka vunditi ed abutos a la livro dil fuorto. Ico esas la maxim bona
okaziono posibla a Lincoln por kredigar ke la Sudo esas la atakanto. Il
mobilizas 75.000 viri. La milito komencas. Sequas mil dii de kombato, dek-
e-sis decidigiva batalii, deko de febroza kampanii e, che la du partisi, ita
flamifi di audaco, di kurajo, di heroeso qui parkovris la nemezureble
granda honoragro dil vizajo di la granda militi. Granda quale olta di 1914-
1918 por la Franci. Granda pro ke ol esas la unika qua havis kom agoloko
lia propra teritorio. Dum aprilo 1865, la Sudo agnoskis la desvinko per la
armi. Ma lu nulatempe aceptis la lego dil vinkanto. Ita asasinita libereso,
pri qua plu kam sis million homi revabis, poslasis vunduro olqua nulatempe
risaneskos. La Sudo cedis. La Sudo submisis su. La Sudo rieniris l'Uniono.
Ma sub ita semblo, lu pluduris esar rebela � en lua mento, lua anmala fibri,
lua esperi. E lua memoraji. Du monati ante la eventi di Fuorto Sumter,
Jefferson Davis elektesis kom prezidanto dil Sudala Federuro. Il facis juro
sur la gradi dil Kapitolo* di Montgomery, Alabama. Lo esis lore la triumfo
dil fido, dil entuziasmo, dil euforio. La historio aceleresis.
Opoze a Lincoln, esis de nun Davis. Opoze a la Nordo, esis plu kam
irgatempe antee la Sudo asemblita, havanta nacionala volo, e la percepto
di komuna destino. Un yarcento e duimo plu tarde, dum pasinta februaro,
204
la homi esis multa mili qui celebris ita evento kun fiereso mixita kun tristeso
e furio. Opoze a la ipsa Kapitolo di Montgomery, la anciena fusili, la
kostumi di la lora epoko, la Sudana standardo kun lua steli e la kruco di
Santa-Andreas defilis tra la fumuro dil kanoni, la himno dil neperisiva Dixie,
olqua kantas la dolceso di la vivo, la lando dil kotono e la bona anciena
tempo. La parado duris dum plura hori. Ye la fino, ibea aktoro pleis la rolo
di Davis e lektis la diskurseto quan ilca dicis olim : �
Sumter
yusteso di lua
neshanceligebla volo,
memorajo e manifestanta
adversa fanatiki furiis kontre la
Ka la sklaveso esis la kauzo di ca konflikto ?
La maxim revoltiganta trompo di lo �politically correct�-a koncernanta la
Separo-milito ligesas al sklaveso. On injenias por kredigar dal Usani ke ol
esas la unika kauzo di ca konflikto. Ico esas plusa mentio. Kande la
unesma pafi kambiesis, la Stati dil Nordo kontenis deki de mili de sklavi.
La sklaveso esis legala en Washington ed en 1857 � t.e. apene quar yari
ante la komenco di la milito � la Suprega Korto di Usa riasertis ke la fakto
posedar gehomi de nigra raso por submisigar li a konstanta laboro esas
konstitucala yuro. Samepoke, deputiti dil Nordo propozis emendo ye la
Konstituco, olqua precize definis ke la federala instanci havas nula povo
por intervenar pri la sklaveso en la Stati ube lu existas. Kurte, onu ne
mortigis 618.000 soldati por liberigar 4,5 million Nigri importacita de Afrika.
La milito produktesis per la obstinego di Lincoln por irgakuste salvogardar
l'Uniono. Po la preco di teroriganta sango-balno. Lincoln havas sua
mauzoleo en Washington. Ol esas mem la maxim impresanta de omni.
Multa memorinda frazi quin lu dicis grabesas ibe. Ma on serchus vane la
maxim signifikanta de oli: �
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2010)
LA MOGHOLI EN INDIA
Babur ed Aurangzeb, t.e. la unesma e la lasta de la Moghola imperiestri,
esis poeti. Quankam la unesma inkursi islamista en India (VIIIma
205
yarcento) markizesis per violento e destrukto, la Moghola suvereni, qui
regnis de 1526 til 1707, havis generale tolerema konduto relate la
aborijena religii. Lia potenteso e lia prodigemeso reflektesas en la
splendideso di lia arkitekturo. La unesma Mohamedani en India esis Araba
komercisti qui atingis la Pendjab e la Sind-regioni dum la yarcento VIIIma
por komercar kun lokala reji. Quik de la XIIma yarcento, la Turka e pose
Afgana sultani entraprezis singlayare kelka inkursi en la nordo di India. En
1340 la sultanio Delhi guvernis duadek-e-quar provinci, inter li esis ula
parti de la provinco Dekkan e de la litoro di Malabar (t.e. hodiea Tamil
Nadu e Kerala). Dum la XVma yarcento, la dinastii Vijayanagara e Rajputa
restriktis l'islamal expanso en India, til l'arivo da Babur, qua esis l'unesma
imperiestro Moghola, en 1526. Dum ke la sultani di Delhi esabis perceptita
kom stranjeri spolianta India por lia propra profito, la sis granda imperiestri
Moghola esis, koncerne li, konsiderata kom autentika Indiani. Dum la
Moghola periodo eventis pokopa kunfuzo dil islamista ed hinduista arti.
Akb�r (1556-1605), qua esis versimile la maxim granda de la imperiestri
Moghola, spozigis la filiino di hinduista rejo � e la Mogholi qui sucedis lu
tale havis hinduista e Mohamedana ancestri. La Mogholi employis che lia
korti generali, administranti, filozofi ed artisti qui esis hinduista. Lia granda
programi por konstrukto povis efektigesar nur per la helpo da la lokala
dinastii � e la maxim splendida moskei e mauzolei konstruktesis e
fasonadesis same bone da hinduista kam da Persiana mestieristi.
Dum ke la templi simbolizas l'extera universo kun lua multeso de dei, la
moskei gloriizas Allah, la �unika vera deo� havanta multopla nomi, ma
qua ne povas reprezentesar per konkretaji. Vice personigita e multopla
deaji, la Moghola moskei ornesas per abstraktita temi geometrial. Pro ke
l'islamo rekomendas l'enterigo dil mortinti (kontree a la hinduismo), la
imperiestrala tombi divenis supera formo dil Indiana arkitekturo. Grandega
mauzolei, quale la Taj Mahal e la tombo di Akb�r en Sikandra, esas inter
la edifici maxim majestoza di ca lando.
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2010)
SENSACIONO : URBEGI TROVESIS SUR LA LUNO !
Segun artiklo interretal dil Rusa jurnalo PRAVDA
206
Ni pluduras lektar publikigaji probante trovar respondo a la sequanta
questiono. Kad ni esas sola en la universo ? Fakte, la prezenteso di
inteligenta enti 'detektesis' en la proximeso di nia terala hemo, nome sur
la Luno. Desfortunoze, ica deskovro quik klasifikesis kom sekreta, pro ke
ol esas talgrade nekredebla , ke ico povus mem subversar la nun existanta
sociala principi, segun raporto da jurnalo di Rusia
Yen extrakturo de la oficala jurnalarkomuniko : �Ciencala exploranti ed
injeniori dil NASA partoprenanta l'exploro di Marso e di la Luno raportis la
rezulti di lia deskovri lor informokunveno che la �Washington National
Press Club� ye la 21ma di marto 1996. On anuncis unesmafoye ke
strukturi ed objekti facita da homi deskovresis sur la Luno.� La ciencisti
parolis prefere cirkonspekte ed eludeme pri ta objekti, ecepte pri un NIFO
(Ne Identigita Fluganta Objekto). Li sempre mencionis ke la objekti facita
da homi ibe esas posibla realajo, e li precizigis ke ca informo duras esar
studiata dum ke oficala rezulti publikigesos plu tarde.
On mencionis anke, lor ica informokunveno, ke Soviet Uniono havis en
sua dispono diversa fotografuri pruvanta la prezenteso di tala aktiveso sur
la Luno. E, quankam onu ne identigabis pri quala sorto de aktiveso
parolesas, mili de fotografuri e videi venanta de la kosmospacala stacioni
Apollo e Clementine montris multa parti de la lunala surfaco ube ita
aktiveso e lua traci esas perfekte evidenta. La video-filmi e -fotografuri
facita dal Usana astronaviganti dum la efektigo dil programo Apollo
montresis lor la aludita informo-kunveno. La homi asemblita ibe tre
astonesis ke ica vidaji ne esabis prizentata plu frue a la publiko. La
specalisti di la NASA respondis : �Lo esis desfacila previdar quale la homi
reaktus ad informi ke kelka nekonocata kreuri ja esabis o mem ankore
esas sur la Luno. Ultree, esas anke plusa altra motivi por ico, ed ita motivi
esas exter la kontrolo-povo dil NASA.�
La specalisto pri lunala studii, Richard Hoagland dicas ke la NASA duras
probar falsigar la fotografuri ante ke oli publikigesez en publika katalogi e
dokumenti. Lua employati facas retushi o rienfokigas oli dum ke li
fotokopias oli. Kelka ciencala exploranti, ed Hoagland esas un de li,
supozas ke exterterana raso utiligis la Luno kom terminala staciono dum
la tempo di lia aktiveso sur la Tero. Ita sugesti semblas konfirmesar per la
legendi e la miti di diversa nacioni di nia planeto. La ruinaji di lunala urbegi
jacas sur multa kilometri. Grandega kupoli sur masiva fundamenti,
nombroza tuneli, ed altra konstrukturi koaktas ciencisti revizar lia opinioni
koncerne la Luno. La questiono pri quale la Luno aparis e la principi di lua
rotaco cirkum la Tero duras pozar granda problemo a la ciencisti. Kelka
objekti parte destruktita sur la surfaco lunala ne povas lokizesar inter la
naturala formaci geologial, pro ke oli havas komplexa organizuro e
geometriala strukturi. En la supra parto di Rima hadley, nefore de la loko
207
ube Apollo-15 abordis, konstrukturo cirkondata per granda muro havanta
D-formo deskovresis. Quik de ta tempo, diversa �artefact�-i deskovresis
en 44 regioni. La Goddard Space Flight Center dil NASA e la Houston
Planetary Institute exploras ica regioni. Misterioza exkavuri ek rokajo
teraso-forma deskovresis proxim la kratero Tiho. Ita samcentra exkavuri
hexaedral e l'enireyo di tunelo sur latero dil teraso ne povas esar la rezulti
di procesi geologial naturala ; vicee, oli aspektas tre simila a mineyi
apertita a la cielo. Transparanta kupolo erektita avan la bordo dil kratero
deskovresis proxim la kratero Copernicus. Ica kupolo esas ulo
nekustumala, pro ke interne di ol esas lumeto blanka e blua. Nekustumala
objekto, olqua esas vere nekustumala mem por la Luno, deskovresis en
la supra parto dil Fabrikerio-areo. Nome disko ye cirkum 50 metri de
diametro stacas sur quadrata subterajo cirkondata per muri. Sur la
fotografuro, proxim la rombo, ni povas anke vidar obskura, ronda
embrazuro sur la sulo, olqua similesas enireyo a subtera kaponiero. Esas
rektangulatra areo inter la fabrikerio e la kratero Copernicus, olqua esas
larja ye 300 metri e longa ye 400 metri. La astronaviganti di Apollo-10 facis
fotografuro (AS 10-32-4822) di objekto longa ye un milio nomizita
�Kastelo�, havanta alteso de 14 kilometri e qua projektas aparta ombro
sur la lunala surfaco. Ita objekto semblas konsistar ek plura unaji cilindral
ed ek un larja kunjuntanta unajo. La interna strukturo poroza di la Kastelo
videsas klare sur un de la fotografuri, ico transmisas l'impreso ke kelka
parti dil aludita objekto esas transparanta.
Ye la fino dil informo-kunveno ube asistis multa ciencisti dil NASA, kande
Richard Hoagland demandabis originalaji di la fotografuri dil Kastelo
duesmafoye, onu tote ne trovis ula fotografuro. Oli desaparis mem de la
listo de la fotografuri facita dal akompananta esquado di Apollo-10. Nur
mediata fotografuri di ca objekto trovesis en la arkivi, desfortunoze oli ne
deskriptas la interna strukturi dil aludita objekto. Kande la akompananta
esquado di Apollo-12 abordis sur la lunala surfaco, li vidis ke lia abordo
observesis da mi-transparanta, piramidal objekto. Ol flugetis ye apene
kelka metri super la lunala surfaco e brilis per omna kolori dil ciel-arko
opoze a la nigra cielo. En 1969, kande la filmo pri astronaviganti voyajanta
a la Maro dil Tempesti vidigesis (la astronaviganti vidis la stranja objekti
unfoye plusa, olqui plu tarde nomizesis �bendizita glasi�), la NASA fine
intelektis quala konsequin povus produktar tala kontrolo.
L'astronaviganto Mitchell respondizis la questiono pri lua impresi pos lua
sucesoza retroveno : �Me havas ankore nun dolori ye la kolo kande me
pensas pri co pro ke me mustis konstante turnar e riturnar mea kapo, nam
ni sentis ke ni ne esis sola ibe. Ni ne havis altra selektebleso kam pregar.�
Johnston, qua laboris che la Houston Space Center e studiadis fotografuri
e 'videi' facita dum la programo Apollo, diskutis pri le �artifact� kun Richard
Hoagland e dicis ke la direktanti dil NASA esas tilextreme tedata pro la
208
multanombra anomala � por parolar per litoto - objekti videbla sur la
Luno.On mem dicis ke pilotita flugi a la Luno povus esar interdiktata.
Exploranti interesesas aparte pri anciena strukturi similesante parte
destruktita urbegi. Fotografuri revelas geometrio astonive reguloza de
quadrata e rektangulatra konstrukturi. Oli similesas nia propra urbegi vidita
ye altitudo de 5-8 kilometri. Specalisto di kontrol-misiono komentis pri la
fotografuri : �Nia kerli observis ruinaji di la Lunala urbegi, transparanta
piramidi, kupoli, e nur Deo povas savar anke quo altra, olqui esas ordinare
profunde celata en la ferkesti dil NASA, ed havis la sama impreso kam
Robinson Crusoe kande il subite trovis hazarde traci di nuda pedi sur la
sablo di dezerta insulo.� Quon dicas geologiisti e ciencisti pos studiadir la
fotografuri di lunala urbegi ed altra anomala objekti ? Li dicas ke tala
objekti ne povas esar naturala formacuri. �Ni devus agnoskar ke oli esas
artificala, partikulare la kupoli e la piramidi.� Inteligenta aktiveso di
exterterana civilizuro montresis neexpektite proxima a ni. Ni ne esis pronta
psikologiale por ita revelo, e kelka homi inter ni povas desfacile kredar ke
ico esas la vereso, mem ankore nun.
(Ek Kuriero Internaciona n� 1/2011)
IDO-RENKONTRO 2011 EN ECHTERNACH
Dum la merkurdio 17ma di agosto me departis de Paris a la urbo
Luxembourg per treno che la Estala fervoyo-staciono (Gare de l�Est) ye
14 kl.09 e me arivis sen irga problemo (diferante de la antea Ido-
renkontro en 2010) en la urbo Luxembourg ye 16 kl.20. Ibe, segun la
informi dil turismoagenteyo di Echternach, me esis enironta autobuso
direcione Echternach per la lineo 110. Me mustis questionar plura homi
ante trovar la justa lineo e la justa autobuso. Pose la voyirado esis simpla
e me esis en Echternach ye aproxime 17 kl.50. Ekirinte la vehilo, me
telefonis a nia hosto Steve Walesch por ke il venez querar me che la
autobusi-staciono di ta urbo. Me ja telefonabis a lu dum la matino ante
mea departo por informar lu pri mea veno e pri la posibla moyeni arivar
en la yunaralbergo, olqua esis nia sejorneyo ; me lore astonesis pro ilua
eufonioza ed eleganta pronunco en nia komuna linguo. Il venis
automobile kurtatempe pos mea advoko ed il esis akompanata da Frank
Kasper qua quik rikonocabis me. Ni arivis ye 18 kl.10 en nia gasteyo. Ja
esis ibe Kerstin Akerlund, Antonio Martinez, D-ro Detlev Groth, sro
Pontnau e plu tarde nin rajuntis : Tiberio Madonna, D-ro Thomas
Schmidt, Don Gasper ed amikino, Manfred Magin, Peter Totten e lua
209
Japoniana spozino. Me kelke desquieteskis pri s-ino Akerlund, nam itadie
el esis tre fatigita pro elua voyajo entraprezita de fora Suedia e durinta
dum plura avionala hori. Elu ne multe parolis e semblis a me ke el avancis
penoze helpata da elua rotizita marcho-helpilo (
Angla e
impedis el esar tre kurajoza ed esforcar partoprenar nia aktiveso.
Pos la dineo en la konfero-chambro dil Idisti esis prizento di Luxemburgia
da Steve Walesch e pose diskuto diversateme inter la Idisti. Me tre prizis
che s-ro Pontnau, ke quankam il esas samlinguano di me, il sempre
parolis en Ido kun me ; kustumale la Franceparolanti, mem en
internaciona medio, kande li renkontras samlinguano quik parolas a lu
France prefere kam en la komuna linguo di omni. E tamen ni ne havis
l�impreso esforcar penoze, ma ico esis tote naturala quaze Ido esus
duesma matrala idiomo. Ma me ne juis plene ita agreabla instanti, nam
me komencis tre sufrar pro lumbala dolori.
Ye la 18ma di agosto 2011, jovdie
Matine, me quieteskis pri s-ino Akerlund, elu versimile bone dormabis,
nam el esis multe plu vigoroza e povis partoprenar afable la konversadi.
Pos la dejuneto Tiberio Madonna diskursis pri la problemi di la linguala
Komitato. Il apene finis parolar kande arivis la filiino di nia famoza
pasinta samideano Andreas Juste. Lua kompanulo surhavis bela kravato
ornata per splendida Ido-stelo. Sino Juste adportis libri e verki di elua
patro e permisis a la asistanta adepti di nia Linguo Internaciona prenar
de oli to quon li deziras. El savigis da ni ke plusa informi pri la libraro di
Andreas Juste esas trovebla che retsitui di Wienana muzeo e di Belga
abadeyo (ico ja mencionesis en la preirinta texto). Pos fotografado dil
prezenta Idisti, Thomas Schmidt diskursis pri la nuna stando di nia
movado e pri necesa reformi facenda.
Ni iris a la repasto sen tardeso ye dimezo, nam pos ica dejuno ni quik iris
a la chefurbo Luxembourg. Me vehis kun gesiori Schlemminger e Tiberio
Madonna, nia veturisto esis Steve Walesch. Survoye me konstatis ke la
verda e boskoza ruro di Luxemburgia tre pensigas pri olta dil regiono
Normandia en Francia.
Arivinte en Luxembourg ni havas rendevuo kun la cetera Idisti sur la placo
Guillaume II (Idolingue e Latine Guglielmus II � Germane Wilhelm II). Me
astonesas ke ilta quan la Germani nomizas la milit-imperiestro (der
Kriegskaiser) havas la precipua placo di Luxembourg ye lua nomo, tante
plu ke dum lua regno, lor la unesma mondomilito, la Germana trupi
invadis Luxemburgia. S-ro Schlemminger destrompas ni, ya parolesas pri
Guglielmus II, ma ilta esis Granda Duko di Luxemburgia e nule relatis a
la Germana imperiestro. Rajuntita da nia cetera samideani, ni vizitis la
katedralo di Luxembourg, qua intermixas harmonioze elementi di tarda
Mezepokal stilo gotika e di frua baroka stilo. Ol parkonstruktesis en 1613.
210
Omnaloke ni povabis konstatar dum flanar ke la reklami esas en tri lingui
: Franca, Germana e Luxemburgiana (promocita ye la rango di nacionala
linguo ye 1980 cirkume). Ma quale konstatis Germana samideano la
Franca dominacas, quankam la Luxemburgiana esas Germanala idiomo.
Plu tarde ni eniris la maxim anciena kirko di Luxembourg (evanta de la
yaro 987) e ni marchis tra la cirkondanta quarteri. Hike esis amuziva
anekdoto, dum ke ni vizitis la restaji di anciena fortifikuro konstruktigita
dal militistal arkitekto Vauban, ye la fino dil XVIIma yarcento, ni audis
guidisto parolanta tre laute en la Italiana a grupo de turisti. Ni dicas lore
a Tiberio Madonna : �Yen esas tua samlandani. Ka tu komprenas to quon
dicas la guidisto ?�. Ma Tiberio respondis : �Me komprenas nulo, ico ne
esas en la Italiana�.
Fine per questionar kelka personi ni saveskis ke li esas Rumaniani. Ni do
audis parolar en la Rumaniana, di qua la soni tante similesas olti di la
Italiana, ma qua esas nekomprenebla da nia Italiana samideano Tiberio
Madonna. Notinda esas ke ulaloke che la fortifikuro ni lektis epigrafo
naracante koncize la vivo di Robert Schuman (la precipua patro di
Europa), qua naskis en Luxemburgia en 1886.
Plu tarde ni retrovenis ad Echternach per autobuso e povis itere
kontemplar la pacoza ruro boskoza e kolinoza di Luxemburgia. Ye nia
arivo-skopo,ni ne esis en la proximeso dil yunaralbergo e ni flanis tra la
stradeti dil anciena quarteri di Echternach. Pose ni dineis en lokala
restorerio e fine ni retrovenis a nia yunaralbergo per sat longa voyirado
pede, to quo ne esis kalmiganta por mea lumbala dorso-dolori. Ante
retrovenar a mea chambro, me regardas la albergala komputero e me
saveskas ke pafado da teroristi kontre autobuso eventis cadie en Israel.
Altra novajin me ne savas pro ne povir spektar televiziono nek lektar
jurnali.
Ye la 19ma di agosto, venerdie
Dum la matino ni havas konfero da Detlev Groth pri la surreta moyeni e
tekniki qui povas uzesar en la skopo difuzar Ido. Sequas la repasto. Dum
la posdimezo esas libera tempo e la Idisti, segun lia moyeni, vizitas
Luxemburgia.
Multa de li promenas en Echternach e lua cirkumajo. Me ipsa pro forta
dorsala lumbala dolori preferas repozar en lito e lektar. Tamen tarde,
ye aproxime 17 kloki, me levesas ed iras promenar adextere cirkum nia
yunaralbergo. Survoye me renkontras la gespozi Schlemminger e Manfred
Magin qui retrovenas pos longa marchado. Durigante mea promenado
cirkum la hotelo, me videskas lago e me kredas intelektar la kauzo di
mea dolori ; nome la varmeso e la humideso esas desoportuna a la homi
sufranta pro reumatismala dolori. Marchante me renkontras Hans
Stuifbergen qua arivas kun kelka tardeso, nome lua arivo expektesis plu
frue che la Idorenkontreyo. Ni kelkete babilas. Plu tarde, esas dineo,
211
quale kustumale en la albergo, ye 18 kl.30. Pos la dineo esas vesperala
festeto en la konfero-chambro. Unesmafoye, me audas la Idisti kantar
popul-kanti en lia linguo. Sur estaleyo esas revueti e libreti qui atestas
l�existo di nia Linguo Internaciona. Entuziasmanta me kompras du libreti
kontenanta desegnita bendi (kartuni*). Un de li esas verketo pri cienco-
fiktivajo : �La naufrajinti di Zamora�. La altra titulizesas : �La komto de
Monte- Kristo�. Tala kayereti esas, mea-judike, vere bona ideo, nome oli
povus tre utilesar por propagar favore a nia komuna linguo en vakanco-
klubo tale la �Club M�diterran�e� nam li esas facila ed agreabla lektajo.
Ye la 20ma di agosto, saturdie
Dum la matino, ni vehas a Trier ube eventos la yarala chefa kunveno dil
Germana Ido-Societo. Trier esas agreabla ed eleganta urbo Germana di
Rhenlando. Multa restaji di la Romana epoko permanas en ol ed on dicas
ke ica urbo esas la maxim anciena di Germania. Notinda, ke dum ula
periodo ye la triesma o quaresma yarcento p.K. ol esis chefurbo dil
westala parto de la Romana imperio, e til la XIma yarcento on parolis ibe
Latinida dialekto quan la linguisti Germana nomizas �moselromanisch�.
Ni omna iris vidar la Porta Nigra (Pordo Nigra) olqua esas restajo di
Romana fortreso. Ita Latina nomo Porta Nigra ne evas de la Romana
tempo, ma de la Mezepoko pro ke lore la sabloza petri uzita por lua
konstrukto divenabis nigra. Promenante, ni volis anke enirar la
katedralo, ma la pordistino impedis ni agar tale, nam el asertis ke balde
esos orgeno-koncerto e ke ni mustas vartar til la komenco dil koncerto.
Ni ne volis vartar e duris nia marchado.
Pos dimezo ni eniris la restorerio �Domstein� nefore de la katedralo e ni
sideskis en la repasto-chambro rezervita por la Idisti. La ja prezenta
Idisti babilis dum vartar la cetera kunmanjanti. Ye 13 kloki komencis la
repasto. La propozita dishi esis tre apetitigiva e saporoza (Rhenlando
esas un de la regioni en Germania ube la koquarto esas maxim bona). Ni
apene finabis la repasto kande unesme venis la prezidanto di la lokala
Esperanto-Societo por afable salutar ni. Ni esis tre emocita per ita ago,
nam kustumale la Esperantisti ne havas tre amikala sentimenti a ni, ma
existas anke polita e benigna homi inter li. Preske samatempe venis
jurnalisti di la lokala jurnalo �Trierischer Volksfreund�, invitita da nia
Germana samideani e qui interviuvis la prezenta Idisti. Parenteze, me
volas dicar � mem se ico astonos multi � ke me tre shokesas per ita nomo
�Trierischer Volksfreund� (Trierana Populamiko), nam dum la Teror-
periodo di la Franca revoluciono (1793) existis jurnalo redaktita da
extremisto e qua titulizesis �L�Ami du Peuple� (La Populamiko). Depos
ita tempo la titulo Populamiko esas �tabu�-a en Francia quale esus en
Germania jurnalo qua itere titulizesus �Der V�lkische Beobachter� (La
etnala* observero) famoza dum la nacional-socialista epoko. Me anke
shokesis per la vorto �Trierischer�, nam se on oblivias la litero �r pos la
212
komencala -T, on havas �Tierischer Volksfreund� (Bestiala Populamiko).
Talaji esas forsan indiferenta a la Germani o neremarkita da li, ma
Latinido savanta la Germana esas dividita inter malicoza rideto ed
indigno kande lu konstatas ico o similaji.
Pos l�interviuvo eventis la yarala kunsido dil GIS, quan me asistis kom
gasto e nova personi elektesis kom reprezentanti dil GIS. Ye la fino dil
posdimezo, ni retroiris ad Echternach, ne sen antee itere admirar la
eleganta patricala domi e la delikata oraji ornanta la monumenti di ca
urbo, olqua esis la nasko-loko e la mikra patrio di Karl Marx. Lo esas kelke
astoniva ke tante aristokratal e borgezal urbo genitis ita unesmaranga
revolucionera pensero.
Dumvoye, en la veturo duktata da s-ro Gerd Heintze, me ulagrade
dormetis pro la varmeso e la fatigo di la dio, ma me havis surprizo : Peter
Totten parolis tote fluante en nia komuna linguo talgrade ke me ne havis
l�impreso audar lernata idiomo, ma mea propra matrala linguo parolata
da samlandano. Ico esas vere stranja e forta sentimento. Cetere, pri la
Usano Peter Totten habitanta en Japonia de multa yari, esis anke altra
bizarajo. Me vivis dum multa yari dum mea yuneso en sudwest-Francia e
me konstatis ke Peter Totten havis multa similesi kun nemikra nombro
de sudwest-Franci (traiti dil vizajo, gesti, maniero expresar su). Me
parolis pri co a lu. La maxim bona expliko esas ke sudwest-Francia esis
posedajo dil reji di Anglia dum tri yarcenti e ke multa Anglosaxoni instalis
su ibe. Altra-latere, multa sudwest-Franci ekmigris ad Anglia lor ita
tempo. Do la reciproka influo esis forta e la Angli esas precipua
populizanti di Usa. Ma me ne pensabus pri co sen ita sucesoza
internaciona renkontro di Echternach.
La sequanta dio 21ma di agosto
Lo esis sundio e konfero-fino, singlu retroiris a lua hemo. Me devus
haltigar hike mea raporteto, ma me volas adjuntar stranja anekdoto
quan me travivis itadie. Me ne esis retroironta quik a mea hemo, nam
me havas kuzi qui habitas en la urbo Metz sat proxima a Luxemburgia. Li
invitabis me vizitar li, ma pro ke li esis voyajanta e retroironta erste ye
la sequanta dio (lundie) a lia habiteyo, me mustis rezervar hotelo en
Metz. La voyajo de Luxembourg a Metz ne esis facila, nam banditi
furtabis fervoyala kabli en Franca urbo e la treni ne plus rulis. Dum vartar
la fino dil reparo, ni mustis vehar per autobusi. Me arivis en Metz sen
plusa problemo ye dimezo e dejunis proxim la fervoyala staciono.
Pose, me iris a mea hotelo ube mea chambro ja esis pronta. Ye la
vespero, kande me volis dinear me saveskis ke la hotelo ne funcionas
kom restorerio dumsundie. Konseque me mustis serchar restorerio, dum
vakanco-periodo en Francia kande multa komerceyi esas klozata, tamen
ne tre fora de la hotelo nam mea lumbala dolori impedis me entraprezar
longa marchado. Nihilominus* me trovis la dezirata restorerio preske
213
vicinesanta mea hotelo. Ol esis bela, neta e Japoniana ; la nutrivi ibe
esis saporoza, abundanta e ne tro chera, la klienti esis nombroza. Nur
esis ulo surprizanta : la restorerio nomesis FUKUSHIMA ! Me ne audacis
questionar la jeranti kad ica nomo atribuesis a ta restorerio ante la
atomala katastrofo dil printempo 2011 en Fukushima o pose�
Interretala pagino pri la Ido-renkontro di ca yaro kompletiganta mea
raporto esas trovebla per � click �-ar che la loko indikata sube :
http://www.ido.li./index.php/ULI/IR2011
(Ek Kuriero Internaciona n� 1/2011)
VAKANCALA SEJORNO EN MONTFORT L�AMAURY
Ulafoye, forsan dek-e-kin yari ante nun, me lektis en la Germana revuo
DER SPIEGEL : �Montfort l�Amaury sch�n wie ein Traum� (Monfort
l�Amaury bela quaze sonjo). Me ja kelkete konocis Monfort l�Amaury,
nam me esabis invitita da Bretoniana amiki partoprenar festo en Monfort
l�Amaury. To eventis en 1978 e me opinionis ke Monfort esas tre agreabla
urbeto, nulo pluse. Me rivenis plurfoye adibe pose, e, plu tarde, me
preske obliviis olu. Ma cayare me volis vakancar en quieta e pleziva loko
e me memoris Montfort l�Amaury. Do, quankam ol trovesas en mea
regiono pro quo ne vakancar ibe ? Me rezolvis agar� �Monfort l�Amaury
sch�n wie ein Traum�, certe me savis ke artisti e richa borgezi lojas ibe
od havas duesma rezideyo en ica urbeto od en lua cirkumajo, ma kande
me arivis al hotelo, vehante per taxio, me komence questionis me ka
mea selekto esis justa, nam Monfort havas aspekto di mikra urbo
provincala ye la fino dil XIXma yarcento, quankam neta e provizita per
la necesaji nunatempa.
Me esis bone aceptata en �H�tel des voyageurs� (Hotelo dil voyajanti),
la unika hotelo en Monfort. Quik del unesma vespero, ulo astonis me
kelke, nome esis tabli ube plura homi shakludis. Shak-ludo esas ludo por
instruktita personi ed agreabla kunvivanti. Onu shak-ludas nur en bona
societo. Ye la morga dio me vizitis la urbeto e la cirkumajo e me ne plus
regretis mea selekto. Sencese me videskis nova stradeti, nova tipala e
bela domi, omnube flori e to ne esas tante frequa en Francia, ma
precipue me promenadis e me deskovris pokope admirinda ruro kun
214
kolini quin on povas perceptar defore e boski e bosketi. Preske omnaloke
stacas bela, vasta e diskreta �villa�-i. Me arivis a voyo cirkondata da lagi
e nomizita : �route du vert galant� t.e. Franca aludo a rejo Henri IV
(1589-1610) qua tre diletis mulieri.
En la urbo ipsa esas multa mikra vendeyi sat luxoza e precipue
propozanta exotika vari. Anke multaloke trovesas butiki pri antiquaji,
onu rapide intelektas ke la lokala habitantaro esas ne nur polita e bone
edukita, ma anke pekunioza e la atmosfero tre similesas olta dil maxim
richa quarteri di Paris. Tamen, astonive, ica homi restas tre simpla ed
tote ne esas aroganta o superba. Aparte vidinda en l�urbeto esas la bela
anciena kirko (15ma yarcento), la anciena osteyo (kun splendida gotika
pordo) la ruini dil Turmo di Dukino Anna de Bretonia, la domo dil muzikal
kompozisto Maurice Ravel (1874-1937). Ica domo esas nun charmanta
mikra muzeo ma nur desfacile vizitebla. La precipua strado esas la strado
di Paris, quankam on devus prefere dicar stradeto, nam ol esas nek tre
longa, nek tre larja. La choseo en la stradeto di Paris esas ek petra
pavaro, ma sorgoze mantenata ed en tre bona stando. Onu havas stranja
impreso pri richa provincala urbo, tre fore de Paris, ed extertempa quaze
apartenanta ad altra mondo od a alternativa universo quaze sonjo.
Komence, me kredis ke esas nur Franci icaloke, nam la matrikulado-
numeri dil automobili esis preske sempre olti di la lokala departmento,
ma me konstatis pokope che la drinkerii e restorerii, ke esas homi qui
parolas la Angla, la Germana, Skandinaviana lingui e mem ulfoye me vidis
turistini Japoniana. Evidente existas ibe diskreta atmosfero di eleganta
ed altaklasa kosmopoliteso qua kunvivas bone kun la rurala lando-amo.
Me remarkis ke kelka ek la bele aspektanta homuli qui shak-ludis en mea
hotelo, yel vespero, parolis France kun neforta Germana achento.
To quon me prizis admaxime ? Existas kolineto qua salias de l�urbeto,
onu acesas facile ad olua somito per voyeti ed onu fine trovas la ruini dil
Turmo di Anna de Bretonia. De ca loko onu povas vidar la cirkumajo.
Existas anke voyeto qua trairas vasta prati e kolini e fine onu atingas
foresto.En la foresto onu trovas senarboreyo adube iras sat multa homi.
De ta senarboreyo komencas voyo atribuata al biciklaganti ed al ped-
iranti e qua trairas la foresto. Lo esas marveloza loko. Ica voyo esas bone
flegata e la foresto splendida ; ye ula instanto dum marchado, onu povas
vidar basajo kun tre bela forestala lago. Altrube la arbori esas multe min
densa ed onu povas spektar bela kolini kun yuna mola kreskaji. Tala bela
ed agreabla foresto ne esas trovebla omnube e me komprenas ke la
lokani e la richa Parisani tre prizas promenar en ol.
La nomo Monfort ligesas kun la historio di Francia ed Anglia. Komto Simon
IV de Monfort en 1209 duktis la kruco-milito kontre la Kataristi* e
konquestis Ocitania* por la rejo di Francia. Un de lua filiuli, Simon,
komto de Leicester, pleis grava rolo por krear la Angla konstituco.
215
Konseque on darfas dicar ke Montfort l�Amaury esas historiala loko,
tamen kom turisti venas nur la iniciiti quale exemple : rejino Elizabeth
II di Anglia, rejo Faruk di Egiptia, Fran�oise Sagan, Eric von Stroheim,
Yves Montand, Simone Signoret, Brigitte Bardot ed anke kompreneble me
darfas adjuntar : me ipsa, same kam la jurnalisti di DER SPIEGEL.
Montfort l�Amaury sch�n wie ein Traum (Monfort l�Amaury bela quaze
sonjo)�
Noti:
(1) Kataristi* : Hereziani qui ye la komenco dil 13ma yarcento preske
sucesis suplantar la katolika Eklezio en sud- Francia. Papo Innocentus
IIIma imperis kruco-milito kontre li en 1209. La rezultajo di ca kruco-
milito esis la exterminado kompleta dil Kataristi e la anexo di sud-
Francia a nord-Francia. La nomo Kataristo venas de la Greka vorto
�katharos� qua signifikas : pura.
(2) Ocitania* : Nomo di sud-Francia kande ol esis sendependa lando.
Ocitania havis sua propra linguo multe plu simila a la Hispana ed Italiana
lingui kam a la nord- Franca idiomo. La Ocitana esis plu eufonioza e
muzikatra kam la nord-Franca, ma ol desaparas preske komplete nun. Ye
la komenco dil 13ma yarcento, do ante la kruco-milito Ocitania esis la
maxim alte civilizita lando en Kristana Europa.
(Ek Kuriero Internaciona n� 1/2011)
NOVELO - LA KLARVIDANTINO DI PALMA
Bernard Lefol sejornas dum lua vakanco che lua onklino Xaviera. El esas
la fratino di lua matro. Onklino Xaviera esas charmanta persono, ma lua
maxim grand avantajo esas la fakto, ke el habitas en Palma, chefurbo di
Mallorca, olqua esas la maxim granda de la insuli Baleari. Nulo valoras
plu multe kam onklino posedanta proprietajo ye tri kilometri de la maro.
216
Ni esas dum la yaro 1956, juste ye la 1ma di agosto, e Bernard jus arivis
en Mallorca, ye la matino di ca dio, per la navo veninta de Barcelona.
Itadie sur la sovaja plajo di Es Trenc, la konversado havas kom temo
persono di Palma, misterioza klarvidantino, pri qua omni parolas.
- El esas extraordinara ! Ma lo esas tre desfacila kontaktesar kun elu. On
vidas el ofte che la richa Mallorcani. Quankam multa de li konsideras el
kom sorcistino. Uli mem volas nulakaze permisar ad elu transirar la solio
di lia palaci�
Bernard desproximeskas de la grupo dil konversanti e komencas marchar
sola. La plajo ek blanka sablo extensesas sur plura kilometri e l�aquo
blua, la pin-foresto ignorata dal chaseri igas ol esar paradizo di
mondoextremajo.
- Ho yunulo, kad vu povus dicar a me la tempo ?
Bernard ne remarkis muliero sidanta sur kavajo di duno, opoze a la maro.
Elua longa robo ek linajo, la fulardo, qua cirkondas lua hari havanta
koloro di korvo-alo efikas ke el esas apene videbla en la sabla kavajo ube
el shirmis su kontre la vento.
- Esas du kloki e duimo posdimeze, siorino.
- Kad vu havus fairo ?
Bernard ekirigas acendilo de lua posho. La damo, elqua sen irga dubo
esas Mallorcana, acendas longa sigareto havanta orea extremajo. Ita
sigareto esas forsan Turka od Egiptiana.
- Vu esas Franco, kad ne ?
- Yes. Me esas Bernard Lefol di Perpignan, ma me sejornas vakance che
mea onklino, markezino del Piombo.
- Ha yes, elun me konocas. El esis damzelo Catayun, kad ne ?
Bernard sideskas en la sablo proxim la damo. Quante el povas evar ? Kad
inter kinadek e sisadek yari ? Elu regardas Bernard. Plu precize elu
regardas la manui di Bernard. Elu dicas :
- Me esas Palmira Diaz Del Belveder. Vua manui esas interesiva.
Impereme, el sizas la sinistra manuo di Bernard. Elu inversigas ol, la
palmo esanta supre. El examenas rapide la precipua linei qui sulkizas olu
e dicas ne tre laute quaze el parolus a su ipsa :
- Vun me vidas che la mediki. En Francia ed exterlande. Omnaloke vu
iras a la hospitalo. Ma ico ne esas por vu.
Bernard ne prizas multe la hospitali. E lua deziro lernar instigus lu
okupesar pri literaturo, teatro, cinemo prefere kam pri medicino.
Palmira duras parolar per monokorda voco, sen perceptebla emoco :
- Ante ke quar yari pasos, ulu de vua familio mortos en aviono. Ma ico
esos sat indiferenta a vu. Lo esas quaze lu esus fora parento� Me vidas
la morto por vu kande vu evos kinadek-e-sis yari�
Vere, Palmira ne esas klarvidantino di la kategorio qua adportas kurajo
a lua konsultanti�
217
El pluduras lua litanio. Pri min malauguroza temo. El anuncas amoreti
min o plu fortunoza, granda pasiono qua abutas a nulo. Amorala relato
qua duros dum plu kam duadek-e-kin yari e pekunio, multa pekunio ma
ye la fino di lua kariero.
- Ni vidos, Bernard konkluzas.
E lu staceskas dum exkuzar su :
- Me devas departar, mea onklino tote ne prizas kande on esas tarda por
la dejuno.
- Venez vizitar me en mea hemo. Calle San Juan. Me esas ibe
singlavespere quik de 20 kloki. Ni manjos kune. Vu mem darfas venor kun
vua amikino Marie-Louise. Ni konvenez posmorge vespere�
Barnard audas su respondar :
- Calle San Juan, ye la numero 7. Konsentite, me venos kun Marie-Louise.
- Me habitas che la unesma etajo dextre.
Lo esas kelke plu tarde ke il koncieskas ke Palmira ne indikabis a lu la
numero di la calle San Juan. E, precipue, il nulainstante mencionabis
l�existo di lua amikino Marie-Louise veninta de Perpignan por la vakanco.
Ica omno esas stranja� Kad la diablo povus adoptar hominala aspekto ?
Dum la dejuno Bernard ne povas impedesar anuncar a la grandanombra
kunmanjanta gekuzi ed amiki di lua familio :
- Me renkontris stranja muliero sur la plajo. El predicis a me la futuro ed
el invitis me por dinear che elu posmorge vespere. Elu mem demandis a
me venor kun Marie-Louise. Quale el povas savar ke Marie-Louise existas
?
Onklino Xaviera aceptas lo dicita per pavorigita mieno :
- Lo esas �la� Palmira quan tu renkontris sur la plajo. Se tu voluntas
askoltar mea konsilio, evitez frequentar el, quaze el esus la pesto. Onu
dicas ke el esas la diablo ipsa.
Ed onklino Xaviera facas kruco-signo, el imitesas quik da lua gefilii�
Bernard divenas revema :
- Tamen el esas eleganta ed havas bona manieri. Tun elu konocas bone,
onu dicus.
- Yes, lor mea fianco, el deskriptis a me nia omna futura desfortuni e til
la preciza cirkonstanci di la morto di tua onklulo, mea kara Jacinto !
Itainstante l�omna asistanta personi facas liafoye kruco-signo lor la aludo
ad onklulo Jacinto, ilqua mortis ye la dio di lua quaradekesma aniversario
pos recevir sur la kranio petra kruco ornanta la frontono di lua
proprietajo depos plu kam sisacent yari.
Ye la morga dio, Bernard e lua amikino Marie-Louise tamen demandas ad
onklino Xaviera la permiso utiligar un de la automobili dil familio�
- �Por irar dinear a Palma.
- Che la Palmira kad ? Nulu savas ube el habitas.
- Icon me savas koncerne me ! E Marie-Louise tre deziras renkontrar elu.
218
Me konfesas ke me tre prizus intelektar quale ita damo savas ke el
existas�
Arivinta en Palma, Bernard e Marie- Louise havas nula desfacilajo por
deskovrar la numero 7 di la calle San Juan. Ol esas imoblo qua probable
evas de la tempo dil Renesanco. Lua muri havas plu kam un metro de
dikeso. Che la teretajo esas streta aperturi protektata per forta greti.
Grandega portalo iriganta a � patio � facita por aceptar plura kaleshi. An
la muro, videsas ringi por la kavali vivinta hike dum la pasinta yarcento.
Sequas icon marmora eskalero lumizita per torchovazi. Ica omno
aspektas tre eleganta ed aristokratal. Bernard e Marie-Louise arivas che
la unesma etajo. Tri pordi videsas sur la marmora fluro. Li sonigas
dextre. Esas non kloki triadek minuti posdimeze. Lo esas Palmira ipsa
qua venas apertar la pordo. El vestizesas per longa tuniko ek nigra silko,
havas reda turbano cirkum la kapo ed ora koliaro sur la kolo.
Bernard e Marie-Louise impresesas profunde per l�apartamento di la
Palmira. Li quik vidas Hispana armaro, mobli inkrustita per perlomatro
ed ivoro. An la muri akrochesas portreti di ancestri. En la vetrini, on
povas admirar precoza arjentajaro. Elu explikas :
- Mea familio habitas hike depos quaracent yari. Me esas sola ed ico esas
tro vasta por me. Ma me esas la gardistino di ca santuario. Me preparigis
kolda dineo. Ni parolos pri Marie-Louise kelke plu tarde. Dume, me irigos
da vi la � tour du propri�taire � (turo dil proprietanto, t. e. vizitar la
tota domo NDLT) quale vu dicas en Francia. Pos la vizito di ca luxoza
palaceto, admirata da amba yuna homi, e pos la dineo, la Palmira sizas
la manuo di la yunino, qua ne povas evitar fremisar : la manuo di la
klarvidantino frostigesas malgre la varmeso dil monato agosto regnanta
sur la insulo� Palmira, miklozante sua okuli, komencas sua litanio.
- Vu spozigos stranjero. E vu departos ad Afrika. En nigra Afrika, lo esas
ibe ke vu vivos la maxim granda parto de vua vivo. E vu havos filiulo,
unika filio. Il esos ecelanta multarelate e lu esos fieresomotivo a vu�
Bernard askoltas la predici. Nigra Afrika ? Kad stranjero ? Tam bone kam
ilu savas, Marie-Louise havas nula projeto pri ta mondo-parto. Elu nur
volas esar docisto pri la Hispana linguo e pro nula motivo el forirus de
lua genitori e neanke de Katalunia.
La yari pasas, Bernard e Marie-Louise instalas su en la vivo. Bernard,
koncerne lu, iras ad Aljeria kom soldato. Lor konjedo, lua patro dicas a
lu :
- Sis monati ante nun, ni tre pavoris. Regardez !
Ed il prizentas a lu informo pri morto extraktita de la lokala diala jurnalo
: � Doktoro Lefol, lua spozino e lia filii havas la chagreno savigar da vu
la morto di Bernard Lefol, serjento che la transport-grupo 351 en Blida,
mortinta por Francia ye la 24ma di julio 1960. � Sequas lore la rituala
formuli en tala kazo.
219
- Apene kredebla ! pri qua parolesas ? Sama nomo, sama prenomo. Ita
desfortunoza homonimulo esis, ultree, en la sama trup-unajo kam
Bernard, qua ipsa esis serjento che la transport-grupo 451. Lua patro
pluduras parolar :
- Multa personi kredis ke parolesas pri tu ! Me serchis informi. Parolesas
pri familio Lefol qua habitas en Salon-de- Provence. Li esas tre fora kuzi
pri qui me ne savis ke li existas. Me saveskis quale mortis ita Bernard
Lefol. Il esis komisita por gardado en la karcereyo di Blida ed Aljeriana
teroristo sucesis eskapar. Il kaptis mitralioso e pafadis talgrade ke la
kompatinda Bernard atingesis da kugli en la pektoro. Il mortis en l�aviono
qua transportis lu ad Aljer.
Subite, Bernard, memoras la ceno sur la plajo di Mallorca, ye la 1ma di
agosto 1956, t.e. ye la dio di lua arivo ibe.
Palmira parolas a lu :
-Ante ke quar yari pasos, ulu de vua familio mortos en aviono. Ma ico
esos sat indiferenta a vu. Lo esas quaze lu esus fora parento�
La nekonocata Bernard Lefol mortis ye la 24ma di julio 1960, fakte quar
yari pose�
La Bernard Lefol pri qua ni parolas, koncerne lu, quale Palmira dicis,
vizitos multanombra mediki. Kom � medikala vizitisto � laboranta por
granda firmo farmaciala. En Francia e Nord-Afrika. Palmira esis justa. E
ye kinadek-e-sis yari il aquiras morbo qua normale esabus mortigiva ma
il transvivas miraklatre.
Dum la sama yaro 1960, lo esas la foyo di Marie-Louise havar surprizo.
Por el anke, la predici da Palmira parte realeskis. El renkontris Libanano
e de nun pasas multa tempo en Mali. El jus havis filiulo.
Retroveninta en Palma, elu ne povas rezistar la tenteso : oportas ke el
retroirez vidar Palmira, la sorcistino. Elu notabis l�adreso sur lua mikra
poshkayero : calle San Juan, ye la numero 7, unesma etajo dextre. Palma
ne esas tante granda urbo. Elu rapide trovas la palaco segun Renesanca
stilo, la � patio �, la marmora eskalero, la granda pordo. Elu sonigas. La
pordo apertesas. Nekonocata damo havanta blanka hari apertas :
- Bona vespero, siorino. Kad me esas che Siorino Palmira Diaz Del
Belveder ?
- No, tote ne !
Marie-Louise tra la mi-apertita pordo, rikonocas la armaro, la precoza
mobli, la vetrini vidiganta arjentajaro. Omna kozi quin elu grande
admiris quar yari antee.
- Ka Siorino Diaz Del Belveder ne plus habitas hike ? Me venis dinear hike,
en lua hemo, kun amiko, quar yari ante nun�
La damo havanta blanka hari enirigas elu ed invitas el por sideskar en la
fotelo ipsa ube el sideskis quar yari antee. Marie-Louise naracas la lora
vizito, la predici. Elu deskriptas ad el precize la quar altra chambri dil
220
apartamento. La damo askoltas elu kun mieno sempre plu astonata. El
fine dicas, parolante tre serioze :
- Mea kara yunino, ne esas irga dubo : vu ja venis adhike. Kad dum mea
absenteso !? Ma me povas jurar per la Santa Virgino ke mea spozulo, mea
filii e me ipsa habitas hike depos quaradek yari. Mea matro esas infirma
e, depos duadek yari, ica apartamento nulatempe esis vakua mem dum
nur un dio. Me tote ne konocas ita Palmira Diaz Del Belveder e nulatempe
audis parolar pri el�
Misterio�
(Novelo extraktita de la libro ILS ONT VU L�AU-DELA (LI VIDIS LA TRANSA
MONDO) da Pierre Bellemare e Jean-Marc Epinoux.)
(Ek Kuriero Internaciona n� 2/2011)
EXPOZO CHE LA LOUVRE-MUZEO
LA REJIO MACEDONIA
Ni obliviez, dum la tempo di klepsidro, Euro- e debo-Grekia. Ni
interesesez pri antiqua Grekia, ne la Athinana, ne la klasika, ma pri
Macedonia. Ol esis periferial rejio, quan la helenismo nur poke penetris.
Peloponesia � t.e. sud-Grekia � ignoras ica nordala regiono, qua, trans la
stranjera kolonii di Tesalonia, semblas esar tre barbara. La marjinala
situeso geografial di ta frontiero dil civilizita mondo explikas ke la
arkeologiisti dum longa tempo desprizis entraprezar exkavi ibe. La
unesma ciencala misiono laborinta taloke evas erste de 1861 (sub la
direkto da L�on Heuzey). La kreo dil Arkeologial Servo di la Orient-armeo
en 1915 (da generalo Sarrail) posibligis preparar la explori. Sur ica Franca
fundamenti, lo precipua dil arkeologiala laboro Greka evas de la duesma
duimo dil XX-ma yarcento e pluduras hodie.
Ye la komenco dil historio di Macedonia, la mitala rejo Karanos fondas la
unesma urbo, Agai, ube su instalas lua populo de nomada pastori. Ye
historiale konocata tempo, la exkavi revelas l�existo di militera
aristokrataro. Plura lokala dinastii emersas. Li suplantesos e submisesos
da olta dil T�m�nidi � t.e. olta di Filipos e di Alexandros � qua pretendis
naskir de filiulo di H�rakl�s, nome T�m�nos.
Restinta exter la Mediteraneala historio, Macedonia ekiras lua izoligo ye
la fino dil VIma yarcento a.K. sub la Persiana minaco. Amyntas I-ma
pruvas lua politikala kapableso nam il sustenas Athina dum mantenar
221
bona relati kun la Persi. La sequanta reji intelektas la importanteso dil
meceneso : Zeuxis invitesas dekorar la rejala palaco, Euripides rezidas
ibe dum la necesa tempo por redaktar Oi Backhai (la Bakanini). La amo
al helenismo pluduras kun rejo Filipos II qua invitas Aristoteles kom
preceptoro di lua filiulo. Ica selekto esis tre konvenanta. Diveninta rejo
kande il evas 22 yari, en � 360, Filipos II esas altanivela politikisto,
administranto, strategiisto, qua inventas timenda militistal formacuro,
nome la falango. Athina e Sparta exhaustesis per interkombatar, lore
venas di Macedonia la tempo, e la retorikal arto di Demosth�nes ne povas
impedar Filipos submisar la Greka civiti per lua trupi o per la � federuri�
quin lu impozos a li.
La palaco di Filipos II, en Aigai, deskovresis en 1855. La korto povis
aceptar 3.500 sidanta personi. Dek-e-kin festino-chambri aceptis 500
kunmanjanti . Ye arkitekturala domeno experimentesis ibe la pilastro
havanta du adosita mi-koloni Ioniana. Filipos II mortis asasinata da un de
lua gardisti. Kad forsan Persa komploto ? Ma on povas dubar pri la
sagaceso di ca komploto, nam ol surtronigis Alexandros III, la granda, qua
faligos la Persa imperio, per kombatar Dareios III til fora dezerti, dum
pludurar lua kavalkado til la limiti dil mondo lore konocata. La konquesto
konvoyigos a Macedonia materiala richaji per superkargita charioti, ed
enciklopediala richaji qui esos profitoza til la tempo dil ocidentala
Mezepoko : Alexandros, kom bona dicipulo di Aristoteles, duktabis kun
su, lor lua expediciono, specalisti pri la bestiaro, la plantaro e la
geografio.
Pos la morto di Alexandros, Macedonia desaparas de la politikala ceneyo
internaciona. En la dispecigita imperio, la historio pluduras sen ol. Olu
divenis Romana provinco en 146 a.K. Dum la granda perturbi dil yarcento
IV p.K. ol partigesos a du administrerial enti, Macedonia I e II. Ante
l�arivo dil orientala richaji spoliata, ica rejio havis le sua propra,
extraktita de oroza fluvio e de la mineyi. La ora maskili kaskizita per
bronzo transmisas la sublimita imajo di superhoma militisti. La tri kroni
ek ora folii (ek querko, ek hedero, ek mirto) esas marveli. Olta qua
deskovresis maxim recente, deskovresis en 2008, ol impresas ankore tam
profunde kam dum la tempo kande ol surhavesis duadek-e-quar yarcenti
ante nun, forsan dal yuna filiulo di Alexandros, H�rakl�s, asasinita pos la
morto di lua patro, da general Kassandros. Bronza tripedo havanta gambi
di falva bestio ganesis lor la ludi di H�ra en Argos, ye aproxime 430-410
a.K.Altra deini esas videbla : Kib�l�, D�m�t�r, ed anke Isis, sur reliefo
evanta de la II-ma yarcento a.K. dedikita ad Isis, Sarapis ed Anubis, od
sur reliefo ek marmoro, videsas bela kapo havanta lokli olqui nomizesis
kom � Libiala � (IIma yarcento p.K.). La sinkretismo esis manio dil
Antiqua Epoko. Alexandros irabis til la Egiptiana sabli kun lua
proximesanta guardo por konsultar l�oraklo da Zevs Ammon, mesticigita
222
deo, por honorizesar kom � filiulo di Zevs �, nome lua ancestro H�rakl�s
ne esis suficante importanta por lu. Lua soldati judikis ico kom exajerita,
� e dum ke il pretendis per ita titulo augmentar la brilo di lua prodaji, il
nur sucesis matidigar ol �, tale opinionas Quintus Curtius kande il
raportas ica oraklal konsulto.
Funerala stelei, plu familiara objekti quale lud-kubi, osteti, vazari,
komprokontrati pri domo grabita en marmora elemento, duktas til la
pilastri di la galerio di le Sorcita, olqua esas monumento di Thessaloniki,
chefurbo lor la tempo kande Macedonia esis Romana provinco. Ita quar
pilastri, kun elementi di arkitravi e pos-klasika kapiteli korinthana, evas
de la IIIma yarcento p.K. e, kun duopla facio, li memorigas la pilastri dil
palaco di Filipos. Singla facio ornesas per figuro ye basa reliefo,
Dionysos, Ariadn�, L�da, Ganym�d�s� La nomo Sorcita explikesas per la
legendo. La figuri esus la rejo di Trakia, lua spozino ed elua servistini qui
supozeble petrigesabis per sorco quan ita rejo destinis ad Alexandros �
ma la deino Fortuno ne obediis ilu. Elta sorgis pri Alexandros til lua morto
en 323 a.K., pro veneno o pro encefalito. E trans ico el sorgis pri lua
nemortiva glorio historial.
[Artiklo da SAMUEL publikigita en la jurnalo PRESENT]
(Ek Kuriero Internaciona n� 2/2011)
T U R I S M O
KONOCAR MADRID
Nul Europana chefurbo tante ripozis su en questiono lor la jus pasinta
yardeko ! Madrid sen renegar lua eleganteso nek lua aceptemeso, audacis
agar riskoze por enirar kun energio la yarcento XXI. La rezulto esas
konstatebla : extraordinara pro la inventemeso e la fido a la futuro.
Quale enirar urbo ? Kad diskrete o, kontree, sentime ? Madrid, por finar
ica debato, trovis simpla e sincera maniero por lasar su invadar : ne agar
quaze lu simulis ulo. Madrid esas nemediata. Madrid ne ludas ye celo-
trovo. La vizitanto qua deskovras Madrid savas ke lu esas en Madrid. Ed
en nula altra loko. Lo esas tale ke on konoceskas vera chefurbo !
E quale omna chefurbi, Madrid odias l�ideo ipsa di la senmoveso. Ico esas
afero pri permano. La urbi qui esis importanta en la historio di la homaro
� e qui ankore hodie esas importanta � esas kapabla asumar danjeri,
rezolvas afrontar nova defii, aceptas rinovigar su. Dum tempo-periodo
223
de deko de yari, la Hispana chefurbo reale abordis nova yarcento. Ico
esas multe plu multe kam neprofunda tualeto, lo esas vera metamorfoso
quan ita urbo subisis. On povus laudar hike la qualeso dil �infrastrukturi�
de nun disponebla : dil aerportuo, rangizita inter la unesma kin Europana
aerportui pro lua trafiko, dil reto di subtera treni havanta multa branchi,
akurata e sekura, dil chosei e dil automobilal chosei, dil treno kun granda
rapideso� Madrid koncerne la transportili, esas modernega urbo : quale
ico debesas, dicos ula personi ! Ma ultre la fakto ke ita urbo sucesis
rajuntar la moderneso di nia epoko koncerne la publika equipuri, Madrid
audacis previdar sen � tabu � lua futuro. Lo maxim astoniva, esas la
multopleso dil konstrukteyi qui entraprezesis e finesis sucesoze en
rekorda kurta tempo. Lo esas anke la diverseso dil ambicii. Nome oportis
esar vere tre kapabla ed audacoza por enterigar dek kilometri de
periferial voyo por krear promenadeyo an la rivi dil Manzanares, ita
obliviata fluvio. Nur Madrid povis agar lo. E dum nur periodo de sep yari.
Madrid Rio esas hodie exemplo pri la apteso di granda metropolo vinkar
la diktatoreso dil automobilal trafiko ed ofrar � a maxim diversa quarteri
� spaci por laxigo dil mento e plezuri di liber-tempo.
La sudwesto dil Hispana chefurbo tale divenis laboratorio por la vivo
komuna. Ed ol esas modelo pri inventemeso ye la nivelo dil kreado. La
anciena bucheyi di ca urbo, qui olim esis domajegata inkluzaji depos
plura yardeki, esas hodie vivo-loko danke la zeloza deziro dil artisti ed
entraprezisti omnaspeca. Hike, quale ofte en Madrid, la privata sektoro
marchas en la pazi dil publika inicio. Nulo povas facesar dum restar
egoiste kampanta en sua terenoduimo. (�) Madrid explozas pro
imaginado e regardas � rekte avan su � sen irgatempe renegar olua
pasinta tempo. Simbolatra exemplo inter multa altri : la Prado depos tro
longa tempo existis strete. La efektigita extenso, sen kaptesar da
megalomanio, produktis muzeo digna de la maxim prestijoza mondala
kolekturo pri Hispana arto trovebla sur nia planeto. Preske dek-e-un
milion vizitanti promenis en la nova expozo-chambri depos la tempo di
lia aperto, t.e. quar yari ante nun. Logikoze, Madrid utiligas lua trumpi.
La Paseo del Arte, ita splendida promenadeyo pri arti qua rezumas en
kelka kilometri la historio di tota kulturo, bezonis plu bone identigita
simbolo. On rezolvis do transformar la belega Palaco di Cibeles a vera
ambasaderio kultural dil Granda Madrid. Oportas vizitar ica nova loko sen
karear la panoramo quan on deskovras departante de la teraso : un de la
maxim romantika urbi dil mondo de nun ofras su a la regardi di omni.
MADRID O LA FORTESO DIL AGANTA IMAGINADO
Arkitekturo, modo, koquarto, Madrid koncernesas per omnoNome
Madrid ne povas deskriptesarper la moderneso di lua aerportuo o dilua
224
sistemo pri subtera treno. Madrid nepovas konfundesar a lua muzei, e
memmin multe a lua futbal-klubo. Madridesas urbo. Konseque ol esas
pulsantakordio. E la kordio di Madrid esas facileprenebla. � Se tu esas
en Madrid, tu esasdi Madrid �, dicas ofte la kustumalaklienti dil � tapas
�-drinkeyi kande liparoleskas a nekonocati. Nur tremikranombra
metropoli havasgastamikeso tante simple afabla.
Vivar en Madrid, lo esas infalible travivar Madrid. E travivar Madrid ne
esas sempre tote repozanta kozo. Oportas savar vigilar quoniam*
nulatempe esas tro tarda en Madrid. Oportas savar esar gurmanda
quoniam la Madridana koquarto esas un de le maxim sentimentala ed
injenioza di nia planeto. Oportas savar ridetar quoniam la strado-
spektaklo di Madrid liberigas su de omna konvencioni e de omna timidesi.
Malgre la krizo e la necertaji asociita a la futuro, Madrid refuzas la
tenteso dil pesimismo e dil retrodukto a su. La ambicioza labori, realigita
lor la recenta yari, posibligis a ta urbo igar duriva lua plaso en la klubo
dil granda metropoli Europana sen perdar irgo de lua charmo. Madrid
savas lasar su invadar. Ma Madrid, retroe, invadas omno. Precipue la
kordii. Lo esas probable pro ca motivo ke esas tante desfacila ekirar olu.
[Segun artiklo pri Madrid publikigita en la Franca jurnalo LE FIGARO]
Por havar plu multa informi pri Madrid en la Franca patuazo*, onu � click
�-ez sur : www.esmadrid.com/fr
(Ek Kuriero Internaciona n� 2/2011)
NADA TE TURBE � TAIZE (Poemo da Santa Teresa di Avila)
solo Dios, basta
Nada te turbe, nada te espante
Nada te turbe, nada te espante
quien a Dios tiene nada le falta
quien a Dios tiene nada le falta
Nada te turbe, nada te espante
Todo se pasa, Dios no se muda.
solo Dios, basta
La paciencia todo lo alcanza.
Nada te turbe, nada te espante
En Cristo mi confianza,
quien a Dios tiene nada le falta
y de �l solo mi asimiento,
Nada te turbe, nada te espante
en sus cansancios mi aliento,
225
y en su imitaci�n mi holganza.
Nulo vun trublez, pavorigez vun
Aqu� estriba mi firmeza,
nulo nur Deo suficas
aqu� mi seguridad
Nulo vun trublez, pavorigez vun
la prueba de mi verdad,
nulo ta qua Deon havas, nulon
la muestra de mi firmeza
bezonas
Nada te turbe, nada te espante
Omno finas, Deo ne chanjas.
quien a Dios tiene nada le falta
Pacienteso omnon atingas.
Ya no durm�is, no durm�is,
Ye Kristo me fidas, lu esas mea
pues que no hay paz en la tierra.
apogilo, lua sufrado men fortigas,
No haya ning�n cobarde
imitar lu men joyigas.
aventuremos? la vida.
Hike esas mea forteso hike mea
No hay que temer, no durm�is,
sekureso, la pruvo di mea vereso,
aventuremos la vida.
to quo montras mea fermeso
Nada te turbe, nada te espante
Nulo vun trublez, pavorigez vun
quien a Dios tiene nada le falta
nulo ta qua Deon havas, nulon
Nada te turbe, nada te espante
bezonas
solo Dios, basta.
Vi ne dormez, ne dormez, pro ke
ne esas paco sur la tero
Ne esez ula senkurajozo quo esez
aventuro? La vivo.
Onu ne timez, vi ne dormez, esez
aventuro nia vivo.
Nulo vun trublez, pavorigez vun
Nulo vun trublez, pavorigez vun
nulo ta qua Deon havas, nulon
nulo ta qua Deon havas, nulon
bezonas Nulo vun trublez, nulo
bezonas
vun pavorigez nur Deo suficas
Nulo vun trublez, nulo vun
Nulo vun trublez, pavorigez vun
pavorigez nur Deo suficas.
nulo ta qua Deon havas, nulon
bezonas
Tradukuron facis nia amiko Fernando Tej�n)
(Ek Kuriero Internaciona n� 2/2011)
N O V E L O
LA DOCISTO CHILFERSTEN
226
Dum ita yaro 1934, �lontana�, perdita en fora pasinta epoko, onu dicos
lo a me, la semanala vakanco-dio dil skolani esis jovdio. Nunepoke, lo
esas merkurdio, onu anke dicos lo a me, ma ico ne importas ! Pro ke, por
la pueri la ludo esas sempre lia precipua sucio. La televiziono ne ja
aparabis en la familiala hemi, tamen ni povis spektar la cinemo-kunsidi
dil parokiala patronerio ube, en chambro agitata, tre ecitita, amaso de
bubachi skandis per la bruiso di lia ligno-shui la aventuri di Charlot o di
Laurel ed Hardy. Kelkafoye, en impresanta silenco, ni iris ek ibe kun
vizajo inflita ed okuli redigita per la lakrimi pos vidir filmi quale La
Grande Parade (La Granda Parado) o La Rose effeuill�e (La Rozo
senpetaligita). Ni travivis fervoroze la programi di la � lum-projektilo �.
Per lia teatreyo, la membri dil familio Benevent esis vere avan-guarda.
Ita familiani sucesabis komunikar lia inklineso a spektaklo a la lokani.
No�l Roquevert, autentika filio di ca mestiero, duris esar, cetere, la
amata aktoro di nia grupani. Ita decendantaro di artisti adportabis la
revo ed omna homi esis gratitudoza a li. Lo esis simple marveloza ! Dum
la tempo di filmo, on kredis esar protagonisti dil cenaro. En ita chambro
obskura , ni esis omna embarkita sur navo pulsata da venti. Ni, la yunini,
ni recevis kelkafoye frapi, veninta de loki nekonocata, e bubachi ecitita
tiris nia hari. Ni omna mastikis mastiko-gumo e drinkis nia aquo di
regoliso, fabrikita de ante e varsita en la boteli dum la matino,
previdante ita posdimezi animita.
Dume, nia genitori, quietigita pri la fato di lia anjeleti qui amuzeskis en
la patronerio lor la jovdio, sospiris pro kontenteso ed omni dicis : �Ibe,
adminime, li esas saja ! � Nia imaginado laboris aktive. E la plu multi de
ni volis divenor aktori. Ni lektis plezure, ita revueti en qui la desegnita
bendi (kartuni*) apareskis : Les Pieds nickel�s (La Pedi nikelizita),
L�Espi�gle Lilly (La Petulema Lilly), Mickey. Ni sparis nia sundiopekunio
por povar komprar Fillette (Yunineto), La Semaine de Suzette, (La
Semano di Suzette), Lisette, edc. Omno esis bona por lektar, ni
transportis nia revueti sur la trotuaro e, dum profitar la spektaklo dil
strado, ni lektis tante avide la aventuri dil personi deskriptita en la
rakonti, ke olda Bretonino � pri qua omni konkordis por dicar ke el lektis
tote perfekte � venis por komplimentar ni. El probable spensis
desracionoze pekunio por ni nam el kompris jurnaleti quin elu lansis per
la fenestro di la koqueyo aden nia domo. Ico kelkete jenis nia matro qua
questionis su quale dankar ica persono pro tanta jenerozeso. Lore ni iris
tempope portar ad el fisho delikata, kande nia patro qua prizis la
peskado esabis fortunoza akrochar barshi ye l�extremajo di ilua pesko-
bastoneto.
Uladie, ita � Matro Kristnasko Bretona � adportis a ni anciena numeri di
Lecture pour tous (Lektajo por omni) quin ni hastis lektar e tale saveskar,
ke, poka tempo pos lore, omna populi balde parolos un sama linguo
227
danke � Esperanto �. La elementi di ca studiuro plenigis la pagini di ta
revui. Quala marvelo esis ita linguo internaciona ! Quala fortuno esis a
ni havar la metodo disponebla ! Yes, oportis divenar � Esperantisti �. Ni
esis tante felica ke ni esperis miraklatra peskaji por dorlotar ita savoza
Bretonino e dankar elu survoyigir ni por la lernado di Esperanto. Do,
stimulita, ni mustis agar selekto ed abandonar la cinemo dil jovdio por
entraprezar maxim frue la lernado di ca linguo. Ita decido restar heme
tedis kelkete nia matro, nam dum la jovdio el profitis nia cinemo-kunsidi
por irar sutar che nia avino ube el drinkis anke kafeo kun onklini. Malgre
omno, el esis tante ravisata pro ica deziro ed ica subita entuziasmo por
lernar asidue ke el donis plenipotenco a ni ed esis tre kontenta.
La unesma leciono funcionis tre bone, nam la nocioni esencala di la
pagino numero un pensigis ke ico esis facilega, ito semblis esar tante
simpla ! E nia seniora fratino, qua respondis ad omno, esis la maxim
motivizita. Ye la sequanta jovdio, ni komencis afrontar kelka desfacilaji,
nia instruktistino, elta qua iniciis nia lernado, intelektis ke lua prestijo
vere koncernesis ! Kande onu frapis an la pordo, el iris por apertar e viro
eniris. Il surhavis chapelo melon-forma, granda labio-barbo, binoklo
ringizita per oro, striizita jileto havanta mikra butoni, getri, kolumo falsa
ek celuloido e granda kayeruyo sub la brakio. Qua lu do esis ? Nia fratino,
tre savoze, anuncis :
� Me prizentas a vi profesoro Chilfersten qua venas vidar quale eventas
nia lernado pri Esperanto. �
Probable, lu esis astonata, interesata, impresata, nam il sideskis,
konsultis nia kayeri, ekirigis lua skribilo havanta ora plumo de ilua
kayeruyo ed entraprezis la tasko helpar ni. Dume, nia fratino, kom bona
dommastrino, iris vers la plad-moblo, quale elu vidabis ke on agis lo por
la invititi, prenis la botelo de vino reda e prizentis a lu granda glasedo
de ol quan il semblis apreciar nam il glutis olu per un foyo. Pose, il vishis
ilua bela labio-barbo, inundis ni per ondo de paroli, per defini
misterioza, e foriris dum dicar a ni :
� Me retrovenos venonta-jovdie ye la sama tempo, laborez bone. �
Quante ni esis fortunoza ! La profesoro ipsa venabis ! Ye singla jovdio il
esis ibe, kun la sama chapelo melon-forma, la sama kolumo falsa, il
semblis esar un de la personi deskriptita en la revueto La Semaine de
Suzette. Itaque*, ni dorlotis ilu. Pos la unesma glasedo de vino, quoniam*
ico semblis plezar a lu, ni prizentis a lu duesma, ma ni ne progresis. La
linguo Esperanto, malgre la esforci dal profesoro qua esis tre erudita, ne
furnisis la expektita rezulti e ni komencis pensar ke ni devabus orientizar
ni prefere vers la Chiniana idiomo. Nome ni amasigis stana paperi quin
ni adportis a la skolo por povar esar bapto-matri di mikra Chiniano qua
sufris pro la hungro. Adminime, ni povabus skribar a lu ! Ni ja havis multa
bapto-filii en ita granda lando. Ni manjis tre volunte e senshame
228
chokolado por havar lua pakigomaterio, pri nia matro, el drinkis teo dil
fabrik-marko El�phant por komplezar a ni. La tegajo magial di ta mikra
folii odorant iris rajuntar olta dil chokoladotabuleti di la fabrik-marko
Menier qui desaparis ye la limitala regioni maxim fora di nia nokto-tabli,
shirmita dop la fayenca vazo. Ica celeyo esis sekura, onu ne audacis irar
facile ad ita loko, unfoye dum la matino suficis, nam dumnokte ni iris
tastante adibe. Nia trezoro vartis ibe la liberiganta redemto di populo
hungranta. Do ne esis irga minaco, ni dormis tote quiete, e nia sonji
felica duktis ni a voyajo kun Harry Baur, Jean Valjean e Taras Boulba.
Pro ke Esperanto genitis desfacilaji a ni, ni regreteskis la cinemo dil
parokiala patronerio. Mem la profesoro divenabis min parolema, til la
dio kande ni perdis nia iluzioni.
Ni esis che nia avino, sidanta cirkle avan la fenestro, havante bolo
kontenanta kastanei sur nia genui. Dum emundar oli, ni regardis falar la
pluvo. Ni esis komforte ! Fairo krepitadis en la kameno. Ita frukti dil
autuno donas a la vivo la charmo dil dolca vesperi familial. Ha ! quante
ico poslasas agreabla memoraji ! Yes, ni esis ibe e ni askoltis nia genitori
qui diskutis pri la fato di vaganto qua dormis en ebrieso, kun vakua botelo
an lua flanki sub l�eskalero di la hali opoze a nia domo. � Lo esas tamen
regretinda ke ita kompatinda Prosper akulis su ipsa a tala stando ! Il ne
mem plus laboras ! Depos la tempo kande il devas venar ad-hike por
obtenar la pekunio dil asekuri ! Quon lu agas do ? Ica kompatinda viro
devabus mariajar su nam esas kerli en la cirkumajo qui bezonas spozino
por retenar li. Me questionas me kad ne esas homi idiota en la quartero
qui ofras drinkaji a lu ! Il ne savas refuzar ! � Kuriozigita, ni regardis la
viro jacanta sur la trotuaro, il similesis duko de Guise en nia Histoire de
France (libro pri la historio di Francia), � plu granda kom mortinto kam
kande il esis vivanta � . Hororo. Lo esis nia profesoro ! Sen kolumo falsa,
sen binoklo, lua chapelo melon-forma falabis aden kanaleto. Ni havis la
sentimento esar kulpoza, pro ke ni helpabis lu falar aden la mizeracho !
Ni neglijabis nia cinemo-kunsidi e perversigabis kompatinda viro neapta
defensar su pro ke il ne havis spozino ! Ni devis reparar nia kulpo e suciar
pri trovar muliero por lu, nam il esabus bela spozulo, kun lua getri e lua
striizita jileto, por nia vicinino, elta qua sempre surhavis shalo e ligno-
shui fabrikita en Sablaise. El, onu dicis, frequentabis maristo, veninta de
nekonocata loko, ma ico ne durabis.
Ita glasedi de vino igis bitra por ni la linguo Esperanto e lua lernado ne
pluduris nam rapide ni itere iris a nia kunsidi trepidanta. Kad la profesoro
vizitis nia vicinino ? Icon me ne savas. Pri la posibla fiancitino el trovis
altra maristo, ilqua esis elua propra vicino. La feliceso esis an elua pordo.
Esperanto tante deceptabis ni, ke ni judikis kom plu saja vartar ante
entraprezar la lernado di la Chiniana. Nur la nokto-tabli abundegis de
229
stana papero nam ni esis aparte gurmanda pri ca chokolado
konsolacanta. Nia mento praktikema revanchis.
Quon divenis Prosper, altranome, profesoro Chilfersten ? Ilu livis
Douarnenez kelka yari pose. Uli dicis ke lu sequabis cirko, altri asertis,
sen vere savar, ke il departabis sur la navo Trimar kun karto-divinantino.
Ni pensis, ni, ke il tote simple irabis ad Usa por rajuntar lua fratino, qua
esis miliardierino, nam lua revo esis irar ad Arizona.
[Texto redaktita da Yvonne JAOUEN e publikita en la revuo LES VEILLEES
DES CHAUMIERES (La Vesperi en la Palio-domi]
(Ek Kuriero Internaciona n� 3/2011)
LA TRAGEDIATRA FINO DI HYPATIA DI ALEXANDRIA
El esis ciencoza, filozofo, virgina e pagana. Komence dil Vma yarcento,
Hypatia brilas en Alexandria. Ma elua libereso ed elua influo-kapableso
trublas ula homi, nome Kristana integristi qui ferme intencas mortigar
el. Kom filiino dil ciencisto Th�on di Alexandria el orientizesis quik de
lua puereso a la lernado dil matematiki, dil astronomio e dil filozofio. La
religio sive konsistanta ek idoli od ek Deo unika inspiras nur desfido ad
elu.
� Regardez, yen elu ! La sorcistino ! � Celata en la miombro di
stradeto, le parabalani guatas lia kaptajo. Li esas plura dekide homi,
havanta okuli plena de odio, omni esas nigre vestizita, olqua esas la
koloro tradicional di ta Kristanamonakuli fanatikigita. En la stradi di
Alexandria, onu respektas li tam multekam onu timas li. Li sokursas la
maladie la desfavorati, ma li esas precipue laarmizita brakio di episkopo
Kyrillos, ilqua entraprezas lukto obstinantakontre la kulti ne-Kristana.
Dum ica diodil monato marto 415, le parabalaniesas frenezioza. Li
standas yeintersekala punto dil voyo Kanopika, t.e. la choseo qua trairas
ica civito deesto a westo. Lia chefo, Petrus laLektero, imperas : � Esez
pronta ! Quikkande el esos izolita, ni atakos ! � Luaregardo traboras la
turbo e pozesas, yekelka deki de metri plu fore, sur mulierosublima :
Hypatia di Alexandria. Elustandas sur elua charo, apud sklavoqua tenas
la reini. Elu surhavas latribono*, olqua esas la mantelo dilfilozofi, ico
esas stofo simpla maprestijoza, normale ol rezervesas a laviri. Evanta
45 yari, el esas la maximgranda matematikisto di Egiptia edanke
filozofo respektata en la totaImperio Romana. Bela, ciencoza,pagana,
230
elu radias per aspekto quazedeal, plufortigita per l�aserto di elua
virgineso. La pasanti dispersas su avanelu e salutas el respektoze. Elu
livas lavoyo Kanopika ed iras vers elua domo.
Subite audesas ululadi. Hypatia turnas su : trupacho de parabalani
precipitas su ad elu ! Li ekpulsas elua eskorto e pozas elu violentoze
surtere ! Pose li forportas el tra la stradi, shokpulsas elu, tranas el per
la hari sur la sulo ed ekvarsas sur elua kompatinda korpo lia sentimenti
di iraco e frustrado. La maxim grosiera insulti omnaspeca klamesas. Elua
kalvario duras til la kirko di Kaisarion, ube ica desfortunozino esas sola
kun la monaki. Pro quo tala violento ? Quon li volas kontre el ? Hypatia
serchas solvo. Esas nur un : la spirito. El refujas che la penso di elua kara
studii, la matematiki, l�astronomio, la profundaji dil kosmo. La vizaji dil
ciencozi quin el tante admiris aparas en lua mento : Aristoteles, Platon,
Euklides� e lua patro, Th�on di Alexandria.
� Regardez Hypatia� � Th�on apuntas vergeto vers la nokto stelizita. �
Ibe, lo esas Venero, un de lakin vaganta astri. � Hypatia evas 6yari. �
Yes, me vidas Venero ! Ed ibe, loesas Marso ! Ho Patro, pro quo onu
dicas ke li esas vaganta ? ��Pro ke li nejiras cirkum la Tero, olqua esas
la centrodil universo, e ke lia movado nekonformesas ad ulo altra
konocata. �La okuli dil yunineto exploras lamisterioza kosmo,
admiranta. Hypatiaesas filiino dil cienci. El naskis en 370 edefektigis
lua unesma pazi en la koridoridil Mouseion � la � Templo dil muzi �
fondita da le Ptolema�os dum layarcento IIIma ante Kristo � en qua lua
patro docis. Ita loko, okupata dalciencisti maxim prestijoza, shirmas
extraordinara biblioteko. Kom armodiplomacal di le Ptolema�os, ol
kontenis� omna libri dil mondo � po la preco diintensa chaso por obtenar
manuskripti. Singla navo abordanta en Alexandriamustis livrar lua
skriptita verki akopiisti, qui, tre ofte, konservis laoriginalaji. Ye la
kulmino di lua glorio labiblioteko konjekteble kontenis preske700.000
verki, olqui esis volvaji ekpapiro tre bone mantenata dalbibliotekisti.
Lia profesiono inventesispor ica loko. La Mouseion produktos lavorto
latina museum, olqua divenos� muzeo �. Lo esas en ica templo dilsavo
ube Hypatia naskis.
Lua familio, lo esas la ciencozi dil Mouseion. Lua ludili esas la
nekontebla nombro de papiri dil biblioteko.
La ludi dil infanti e pueri ? Ico tote ne interesas elu ! Lo esas per la
studiado ke el joyas ed expansesas. Th�on protektas elu e nutras el per
ica savo quan el postulas sencese. � Ho patro, parolez ankore a me pri
la koniki (ico esas la nomo di tipo de geometriala kurvi NDLR) � Nulu
231
astonesas vidar ica yunineto gambolar en la koridori dil Mouseion,
sempre guatante la posibleso di kurso o konfero. En ita prestijoza
klozajo, el eskapas la destino dil mulieri di Alexandria, konsiderata kom
minora dum lia tota vivo e qui tutelesas permanante da viro, lu esez lia
patro, lia spozulo o mem lia filiulo. Restriktita en la hemo, eli mustas
konsakresar al edukado di lia filii. Lo esas tote altra vivo qua preparesas
por Hypatia. Lua lernado produktas rapide rezulti : el esas ecelanta en
la cienci. Dum la sucedo dil yari, Th�on apogas su sempre plu multe pri
elua kompetenteso, til la grado divenigar elu kom lua precipua
kunlaboranto. El studias anke en Athina, en la skoli fondita da Aristoteles
e Platon.
Lor elua retroveno a la Mouseion, el obtenas ofico kom profesoro pri
matematiki, astronomio e filozofio.
El partoprenaskun lua patro la riedito e lakomento di plura verki
unesmaranga :la Traktato pri la koniki da Apollonios, La Aritmetiki da
Diophantos, e precipuela Elementi da Euklides. Elua kursi prifilozofio
anke tre prizesas. El docas pri lakursi di Platon quale nul altra persono,
per mixar elua savo ciencal a vasta reflekto pri l�existo e lo deala. El
esas pagana, certe, ma havas nul atrakteso por la deaji quin onu celebras
en la templi di Alexandria, neanke por la unika deo Kristana, quan el
desfidas. Segun elu, nur la filozofio posibligas proximeskar a lo deala,
per serchar interne di su ipsa. Tala esas lua religio. Elua dicipuli havis
senlimita admiro ad el. Facinata, lua dicipulo Syn�sios redaktas deki de
letri pri el : �Ni vidis, ni audis elta qua prezidas a la misterii sakra dil
filozofio. El esas santa e kar a la deajo, mea bonfacantino, mea maestro,
mea fratino, mea matro. Mem se nul memorajo restus a la mortinti en la
Inferni, koncerne me, me memoros pri ma kara Hypatia. � Dum la sucedo
di lua docado, Hypatia extensas elua influo a la Mouseion ed anke a lua
vicinajo e til a la stradi, ube el kelkafoye disdonas elua savo. Quankam
el esas feminista ante la tempo, unika muliero en universo kultural tote
maskula, el askoltesas dal sajuli e dal potenti. Pro ke el havas neruptebla
fermeso moral, el refuzas la praktiki dil sexuago. Nula viro povas
submisar el, absolute nula de li. El esas virga. Por l�eterneso.
Mea tre kara damo. Emoco ne cesas tormentar me�Lore la skolo
subite tacas.
La dicipuli observas liakamarado, qua esas viktimo diastonanta
nervozeso. Hypatia regardaslu, el esas nesentiva. � Tun me askoltas.
Parolez. � La yunulo audacas : � Yen�Me amoras vu� � Esas astonegeso
interla lernanti. Quale il povas havar lakurajo agar tale ? Ma Hypatia
232
parfinaselua kurso sen reaktar. Ye la morga dio, ante debutar la leciono,
elu iras ad iltaqua deklaris lua amoro e prizentaspako a lu : � Lo esas
donaco. Por tu. �Emocanta, la yuna viro recevas icaofrajo, ma il divenas
quik teroroza :parolesas pri texuro makulizita persango ! � Lo esas mea
sangomenstruala, deklaras Hypatia. Yen toquon tu vere amoras ho
yunulo, ma tuamoras nulo bela. � Tale el konjedashabile elua
pretendanti. Kande iliperseveras, elu orientizas li a la praktikodil
muziko por kalmigar lia ardoro. Eluainstrumenti esas la nekontebla
nombrode utensili ciencal quin elu fabrikas, taleica planisfero cielal od
ica areometromezuranta la specifika pezo di laliquidi. Elua precipua
peco esassplendida astrolabo, t.e. objekto quaposibligas ad elu relevar
kun precizesola situeso dil steli. Kande noktesas, onvidas elu ofte en la
gardeni dilMouseion, apuntante l�astrolabo vers lafirmamento. Quon
dicas ad el la astri ? Kad la fakto ke on travivos baldeepoko-chanjo en
Alexandria ?
En 391, Hypatia evas 21 yari. Quale singladie, elu aceptas elua dicipuli
en chambro dil Mouseion. �
To quon demonstrasEuklides, elu komencas, lo esas ke� � Elcesas
subite. Furioza klamado acensasde la strado. La filozofino hastas a la
fenestro e ne povas retenar ululo : nordedil urbo, la Serapeum brulas.
Turbo deKristani iras ad ita templo pagana, kunarmi enmanue. � Ico
vere eventis. Liagis ico �, pensas Hypatia qua nunteroras. Egiptia esas
lore sub ladominaco dil Imperio Romana sukusitaper la gota invadi e la
tensi religial. Theodosius I-ma regnas enKonstantinoplo ed impozas la
Kristanismo brutale. Kelka monatiantee, il publikigis edikto qua
interdiktas la frequentado dil santuariipagana. En Alexandria, lo esas la
patriarko Theophilos qua komisesasefektigar ica aranjuro. Il komencis
unesme atakar la loki neimportanta, quin lu transformigis a kirki. Hodie,
loesas la lastega simbolo dil paganismoquan il atakas : la Serapeum. Ita
templo majestoza konstruktesis ye la glorio di Serapis, qua esas deajo
mixanta la influi Greka ed Egiptiana. Ol kreesis da le Ptolema�os por
unigar la habitantaro lokala. Ma la Serapeum ne esas nur pagana loko :
ol esas anke anexajo di la granda biblioteko dil Mouseion ! Yen pro quo
Hypatia teroras. Surloke, grupo de rezistanti sucesas inkluzar su per
barikado en la internajo dil edifico. Ma lo esas Imperio qua frapas an la
pordo. Theodosius I-ma rezolvis lo : la templo de nun apartenas a la
Kristani. Ol devastesas. La fablatra statuo di Serapis sur qua ica
monumento apertesas esas destruktata e dekamili de papiri desaparas
en la flami.
233
Hypatia vidas vacilar la mondo en qua el naskis. Tante plu ke, ye
cirkum 405, astro extingesas : lua patro transpasas.
Dum oktobro 412, la patriarko Theophilos luafoyeabatesas per
maladeso. Du sucedantiinteropozas : arkidiakono Timotheos,
konsiderata kom moderato, e Kyrillos, nevulo di Theophilos, qua esas
mem plubrutala kam lua onklulo. Pos tri dii deafronti sangoza, Kyrillos
nominesas komepiskopo di Alexandria. Il impozospokope lua dominaco
super ica urbo, tre helpata per la stratigo dil ImperioRomana, definitive
dividita en du partilor la morto di Theodosius I-ma en 395. En
Konstantinoplo, lo esas Theodosius II, qua regnas depos 408, il esas nur
yunuleto evanta deko de yari. Nuloopozesas a l�omnopovo di Kyrillos. Il
ekpulsas unesme sen irga egardo la neortodoxa kulti. Pose il atakas la
Hebrei. Ma sur la voyo a la purigado di la civito, la episkopo di Alexandria
renkontros viro neflexebla : Orestes, la nova prefekto di Egiptia ,
nominita ye cirkum 414. Il esas Kristano tarde baptita. Orestes restas tre
fidela a la Greka heredajo di Alexandria. Depos lua enoficigo, il deskovris
trezoro dil helenistika kulturo : Hypatia. Il asistas kelkafoye elua kursi
ed iras sat freque ad elua hemo, akompanata per altaranga oficisti. En
ita trublita tempi, la filozofio esas granda rifortigo. Elu propozas mem
ad ilu fondar partiso por kontreagar Kyrillos. Ad Hypatia, Orestes esas
fonto de espero e de rifortigo. Ma la stradi murmuras per slogani
nacionalista e Kristana. Ita ondego submersos omno.
Ye ta saturdio, quale dum singla semano-fino, la Hebrea komunajo
iras a la teatreyo
por asistarspektakli di pantomimo tre prizata madesaprobata dal
autoritatozi Kristana. Itadie , prefekto Orestes esas en latribuni. Il esas
anunconta nova regulizopor la reprezenti teatral. Il iras a laceneyo e
deklamas per potenta voco. Ma lua interveno perturbesas pertumulto
qua eruptas che la publiko. Onaudas la vorti : � Spionanto !
Stradobubacho ! � Viro tranesas ye lapedi dil prefekto : � Il esas agento
diKyrillos ! Lu nomesas Hi�rax. Il esas hikepor produktar desordino.�
Orestes, furioza pro ita intruzo, imperas ke ladicita viro flogesez. Ico
esas grandaeroro : quik eventas sedicio. Ol esas launesma akto di ondo
de violentaji quidevastos Alexandria. Kelka dii pose, laHebrei masakras
plura deki de Kristanien kirko. La repliko da Kyrillos esasterorinda : il
asaltigas la quarteroHebrea ! Ilua monakuli spolias, mortigase chasas
kun nekredebla sovajeso. Oportas fugar, tam rapide kam ico esasposibla
! Dum periodo de kelka dii, icaafero aranjesas : preske ne plus esas
Hebrei en Alexandria.
234
Hypatia povas spektar quale elua hemurbo vakueskas de lua richaji
kultural. Ico esas hemoragio quan nulo, segun semblo, povas haltigar.
Kyrillosbalayas omno sur ilua paso, explotas lasentimento nacionalista,
rekrutaskombatanti che la povri. Lua 700parabalani terorizas la
habitantaro. Ulamatine, furieskanta, li atakasOrestes lor un de lua
voyaji. UlaAmm�nios lansas a lu stono a la vizajo ! Sangoza, la prefekto
asaltesasomnaloke. Necesesas l�interveno damoderata Kristani por
ekpulsar lamonaki. La atakanto quik mortigesassegun judicio. Ico esas
marvelozaoportunajo por Kyrillos : il deklarasAmm�nios kom martirulo
e celebras luasakrifiko en un de lua kirki. La mentiesas tilextreme
pasionozigita. Orestesmustas submisesar. Irgakuste ! Maobstaklo
permanas : Hypatia. Rumoriasasinema komencas kurar en la stradi :�
Hypatia esas sorcistino ! El manipulasla prefekto ! Kad vu ja vidis ica
objektibizara quin elu utiligas ? Ita astrolaboquan elu apuntas vers la
cielo ? Sorcadoico esas ! Lo esas pro elu ke Orestes eKyrillos
interafrontas ! � Le parabalaniesas revoltanta pro ica bela filozofino,
nedependanta e libera. Lia chefo, Petrus la Lektero, havas ferma rezolvo
:oportas ocidar elu ! Ico eventos dum latempo dil karesmo. Ye ula dio
di marto415�
En la kirko di Kaisarion, Hypatia stacas kurajoze opoze a la trupacho.
� Ni desvestizez el ! � Dekide manui unglosizas elu, skrachas el, arachas
lua vesti. Yen el esas nuda, icavirgino legendal, ofrita a la regardi dilua
tormentisti. Elua nudeso kontributasnur ecitar lia sovajeso. � Mortigez!
�Stono flugas� ed atingas elu ye lakapo ! Pose duesma stono. Triesma.
E loesas la diluvio. Pos kelka sekundi, omnofinesas. Hypatia jacas sur
la sulo dilkirko, lua korpo esas nun nur amaso desangoza karno. Ma la
parabalani volasmem plu multe. Li precipitas su a luakadavro,
dispecigas ol, pose li tranas olutra la tota urbo. Ye la fino di infernala
procesiono, li kombustas elua restaji. Fumuro lejera acensas aden la
altaji diAlexandria, superflugas la voyoKanopika, tardeskas super la
Mouseion, pose klimas alonge la faro ante atingarla cielo. Kyrillos vinkis.
Ilua impliko en lamortigo di Hypatia nulatempepruvesos. Il esos
episkopo di Alexandriatil ilua morto, ye la 27ma di junio 444. Kyrillos
santigesos dal Eklezio. Ilcelebresas singlayare ye la dio di luatranspaso.
[Artiklo da Julien Chavanes publikigita en la revuo HISTOIRE.]
(Ek Kuriero Internaciona n�3/2011)
235
LA � YOGA � DIL SONJO (Namkhai Norbu)
Existas nombroza atesti, qui asertas la posibleso developar klara koncio
dum la sonjo-stando e tale aquirar l�apteso pri kontrolar onua sonjo� �
Dum 1959, me ja fugabis Tibet e habitis en Sikkim. La situeso en Tibet
plumaleskis rapide. Quante plu la novaji pri l�ocidi e la destrukti atingis
ni, tante plu me desquieteskis pro mea familiani qui restis ibe. Multa ek
ni pregis Tara (1) por demandar helpo ad elu. Eventis dum ta periodo ke
me havis yena sonjo. Me marchis en montoza regiono. Me memoras pri
la beleso dil arbori e dil flori. Esis sovaja bestii alonge la choseo sur olqua
me voyajis, ma lia konduto relate me esis dolca e pacema. Me savis ke
me iras al templo di Tara jacanta sur monto stacanta plu fore. Me arivis
a loko proxim la templo ube trovesas mikra agro plena de arbori e reda
flori. Puerino evanta aproxime dek-e-un o dek-e-du yari esis ibe. Quik
kande el vidis me, el donis a me reda flori e questionis me adube me
iras. Me respondis : � Me iras al templo di Tara skope pregar por Tibet �.
El respondis : � Tu ne bezonas irar al templo ; recitez nur ica prego. �
Lore el repetis plurfoye prego qua komencis tale : � Om Jetsumma� �
Me diceskis ca prego dum tenar la flori en la manuo. Me repetis ol
plurfoye. Fakte, esas la energioza fervoro per qua me recitis olu, qua
vekigis me.
Kelka yari pose, me havis simila sonjo. En ta sonjo, me trovesis itere sur
l�agro qua previdigis la proximeso di la templo di Tara. Ol esis la sama
kam en l�antea sonjo, ma sen la puerino. Me regardis avan me e vidis la
templo yel somito di monto. Me duris mea marchado til ibe. Esis tre
simpla templo, sen intenco pri eleganteso en olua konstrukturo ed olua
dekoruro. Lua aperturo orientizesis vers esto. Me eniris ol e remarkis sur
la muro pikturo pri la � mandala � di shitro qua figurizas la cent deaji
pacema ed iracoza. Nombroza Tibetana libri jacis sur etajeri ed, inter li,
la � Tanjur � e la � Kanjur �. Me esis regardanta ita tomi kande me
videskis ke Tibetano stacis an la pordo. Lua vestaro similesis olta di �
lama � sen, tamen, esar tote sama. Il questionis me : �Ka vu ja vidis la
Tara-statuo qua parolas ?� Me respondis ad ilu ke me ne vidis olu, ma ke
me deziras vidor ol. La viro lore duktis me aden chambro kontenanta ta
236
statuo. Yel instanto kande il esis ironta a la pordo por departar, il dicis
: � Yen la Tara-statuo qua parolas. � Unesme me vidis nulo, pose me
remarkis ke la viro regardis atencoze la altajo di la kolono. Me observis
lua regardo ed ibe, ye la somito, me vidis statuo di la verda Tara. El
reprezentesis quale puero evanta sep od ok yari. To esis jolia statuo ma
me ne audis ol parolar e me vekis.
La sequo di ta historio ne esas sonjo. Dum 1984, me voyajis en nord-
Nepal por irar al monakerio di Tolu, kande me rikonocis l�agro di mea
sonjo ube la puerino donabis a me flori e prego. Me regardis adfore e me
deskovris la templo. Kande me parvenis en ol, omno konformesis exakte
a mea sonjo. Me iris a la kolono e serchis � la Tara-statuo qua parolas �.
Ol ne esis hike. To esis la nura detalo qua ne konformesis a la sonjo.
Recente, me audis ke un de mea dicipuli ofrabis al templo statuo di la
verda Tara e ke on lokizis olu ye la somito di la kolono kom memorigo.
Se onu irus a ca templo nunepoke, onu povus vidar la statuo en olu. �
1) Tara : Tibetana deino qua tre similesas la santa Virgino dil katoliki.
2) mandala : Tibetana pikturo qua montras cirklo en quadrato kun tre
diversa aspekti e kolori. Ol esas supozita esar suportilo por atingar la
spiritala veko.
3) Tanjur, Kanjur : Sakra libri di la Tibetana buddhismo.
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2011)
L'ALTERNATIVA U N I V E R S I
237
� Dum 1954, sedicio eventis en Japonia tante violentoza, ke la
reprezentanto personala dil Usa-prezidanto ne povis desembarkar en
Japonia, nome la Japoniana guvernerio konfesis ke lu ne esas apta
certigar ilua sekureso. Pro ke la Japoniana guvernistaro volis pruvar ke
ica sedicio esas la rezultajo dil agado da stranjera agiteri, lu verifikigis
la pasporti di omna exterlandani rezidanta en Japonia. Onu trovis en
hotelo homo qua posedis pasporto semblante nereprochebla sen
skrapuro e sen risurskribo. La fotografuro esis exakta sam kam la fingrala
traci. Existis nur un problemo, ma giganta, nome la pasporto livresis da
la lando Tuared, qua ne existas sur l�areo di nia terala globo.
Onu questionis ica homo. Segun il, Tuared extensesas, sur nia mapo, de
Mauritania til Sudan per inkluzar oli same kam granda parto de Aljeria.
Lo esas en Tuared ke organizesas la vera Araba Legiono, liberigonta ye
opresado omna Araba populi. Il venis en Japonia por komprar armi.
Indignigita, ke onu audacez dubitar pri la existo di ilua lando, il parolis
publike al jurnalaro, pos ito omna jurnalisti kuris al Atlasi e plu tarda al
telegrafili. Onu telegrafis ad UN/ONU al Araba ligo, ad UNESCO, ad omna
loki, vane, nam nulu audabis parolar pri Tuared. Ol ne esis plu absurda
kam irg altra Afrikana stato, ma ol ne existis. Omnakaze, ne sur ica
planeto.
Ante inkluzesar en Japoniana dementerio, la sendato di Tuared su
interviuvigis, aparte dal semanala jurnalaro Angla. Il tote ne intelektis
pro quo nulu kredis ilu. Ye exameno, la pasporto pruvesis tote normala.
Olu redaktesis en Araba linguo. La nura problemo esis ke la lando qua
livris ol ne existas !
Ica homulo periodale questionita dal jurnalistaro persistis dicar lo
sama.�
[Segun extrakturo de la libro LE MATIN DES MAGICIENS (LA MATINO DIL
MAGIISTI) redaktita da Jacques Bergier.]
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2011)
238
LA DIABLALA MAGIOLIBRO
La raportita historio debutis tre longa tempo ante nun. Forsan ye la 8ma
yarcento. Probable en Skotia, Anglia o Germania ; omnakaze en lando
qua kredas ye la sorcistini e persekutas eli kruele. Onu ne savas la nomo
dil sorcistino, ol esis posible Kunigunda e kondamnesis brulesar sur rogo.
El esis nur parte brulata, nam altra sorcisto kaptis elua restaji, kunportis
oli a sua hemo e laboris oli.
Quon il facis ? Ni ne savas, ma plura yari pose, libro havanta malauguroza
aspekto nigrigita quaze per la flami dil inferno esis vendebla. Kande onu
apertas lu, onu lektas sur la unesma pagino pergamena : Magiolibro di
Ahriman. La literi esas Mezepokal e la tota texto pritraktas instrucioni
koncernante nigra magio. Kelka homi dicas ke la tota libro esis facita per
homala pelo, nome olta di la tormentata sorcistino.
Ico eventis dum la unesma yari dil 9ma yarcento lor la kronizo di Karolus
la Granda en Aachen. Segun legendo, eminentulo di ca urbo ofris ita
destranquiliganta libracho a la nova imperiestro. Kad ilua intenco esis
amikala od enemikal ? Kande onu savas la sequo di ca historio, onu ne
plus questionas su.
Onu naracas ke ica libro, precoza donaco, expozesis plu tarde en klozata
vetrino. Ma, ulamatine, la surprizon onu havis ritrovar la magiolibro
sursule. La vetrino esis ruptata. Ulu komentas : � Semblus ke ca diablala
libro probis eskapar e ke ol ruptis la vetrino deinterne. Omnakaze la
chambro esas hermetike klozata e nulu povas penetrar en ol dum la
nokto. � Kelka dii pose, la pordo dil dicita chambro esis forsata da
nekonocata manui : ulu kaptis la magiolibro di Ahriman, e nur ica verko.
Dum multa yari la libro desaparis komplete. Ol divenis itere videbla e
mem kelkete plunigrigita kande kelka yarcenti pose la domo di
brokantisto parbrulas. Onu povas questionar su deube il aquirabis ita
danjeroza skripturo. Kad la preirinta posedanti esabis sorcisti o
nekromanciisti, heredanti dil sorcistino ? Plu tarde on ritrovas la
manuskripto en 1566 che Hebrea diamantisto di Amsterdam. Ita viro,
segun publika rumoro, posedas la magiolibro. E ca babilema diamantisto
raportas stranja fakto : � Me volis netigar mea magiolibro. La binduro
esis tote makulizita per fumuro. Ma apene me komencis fricionar ol, ke
la libro eskapis de mea manui e ke ol plunjis aden kuvego plena de aquo
qua stacis avan me. Ica aquo qua ye la preirinta instanto esis tote
koldeta, subite ebulieskis� Nekredebla ! �
Omnakaze la babilema diamantisto versimile rivivigis la malediko per
parolar tro multe, nam, kurtatempe pose, deliktanto eniras lua hemo,
frapas il ed asomas il. Kande il rivekas, il remarkas ke on furtis de ilu�
la libracho.
239
Dum du yarcenti ita danjeroza verko obliviesas. Til la tempo, kande, en
Praha, urbo de sorcisti e de nekromanciisti eminente, du fratuli heredas
la magiolibro. Ico savesas, nam li interdisputas pro la proprieto dil
infernalajo e lia disputo savigesas omnaloke. Li interdisputas talagrade
ke li tandem duelas. Una de la fratuli mortigas l�altra. La vinkero
kunportas la manuskripto adheme, en la famoza strado dil Alkemiisti. Ye
la sequanta dio, la habitanti dil dicita strado mustas kombatar la fairo
qua destruktas lua domo. Onu timas extenso dil incendio a la tota
quartero.
Omnakaze la malefikanta magiolibro ne desaparis komplete, nam ol
ridivenis videbla yel komenco dil XXma yarcento. Che la tre konocata
asekuro-kompanio Llyods. Famoza pasajero asekurigis sua bagaji ante
voyajo trans Atlantika Oceano. Pro ke il esas miliardiero, il posedas tre
valoroza objekti e juveli, ma il asekurigas la magiolibro di Ahriman plu
sorgoze kam lo cetera. Quale il aquirabis ol ? Ni nesavas. Ica miliardiero
nomesas John J. Astor, e la navo sur qua il voyajas por transirar la
Atlantika Oceano esas la TITANIC, pri qua onu asertas ke ol esas
nesubmersebla� La superba paketboto shokata da glaciomonto sinkis en
la koldega maro. 1513 voyajeri perisis, inter li Astor e lua magiolibro.
Danke Deo depos ita tempo, ol ne plus esis itere trovebla.
[La supra texto esas extrakturo de la libro � Possession � (Demonozeso)
dal Franca autoro Pierre Bellemare.]
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2011)
LA VOLFA KINDI (WOLFSKINDER)
� Me kredis ke Germania ne plus existas �
240
Ne plus esis genitori, ne plus esis hemo, ne plus esis
identeso : poka tempo pos la milito-fino Marianne Beutler,
qua evis lore dek yari, separesis de elua matro e mustis
transvivar sola � el esas un de la aproxime 25.000 � volfa
kindi �, qui vagis tra destruktita est- Europa. Pri lia fato
li povas erste nun parolar.
K�nigsberg dum agosto 1945.
Marianne Beutler, qua evas nonyari, esas kun elua matro ed elua yuna
fratuli Dieter e Manfred en la gardenodop la destruktita domo di lia
familio, avan li beas truo de un metro yeprofundeso. En elua manui la
matrotenas mikra blanka sarko kartona. Enol jacas Siegfried, la maxim
yuna de laquar gefrati. Il vivis precize dum trimonati. Mortinta pro
hungro en la urbokomplete destruktita, konquestita, dumla monato
aprilo, dal Reda Armeo. Tacanta la matro stacas kun lua tri filii an la
tombo. Lasta regardo, kurtatempe duranta prego, pose la mikra
Siegfried enterigesas. Ne esas suficanta tempo por traurar.
65 yari pose Marianne Beutler sidas en mikra chambro di elua domo en
Berlin. An la muri pendas fotografuri di K�nigsberg e dil regiono
Kurlando. Sur la tablo avan elu jacas mapi, libri e fotografur-albumi.
Memoraji pri protektita infanteso. � Tillore ni standis tre bone �, naracas
elca qua hodie evas 72 yari ed el ridetas. El selektas fotografuro, sur qua
on povas vidar la domo, quan elua familio habitis. Marianne havis ibe
propra chambro, en qua esis granda piano. � Iton ofrabis a me mea
genitori ye Kristnasko � elu dicas. Dum la matino ica yunino esis en la
skolo di K�nigsberg, posdimeze el iris a kurso pri piano o renkontris
amikini. Ica idilio familial havis abrupta fino ye la 9ma di aprilo 1945 �
t.e. ye la dio kande lia urbo kapitulacis a la Reda Armeo. La venjo-volo
dil okupanti degeneras ad orgio di violento. La civila habitantaro subisas
vera buchado. Testi okulal raportas pri mortigi per pafado, amasal violaci
sexual e despurigita kindi. � To quo lore eventis, esis nedeskripteble
hororinda �, dicas Marianne Beutler.
Un terpomo kom donaco di Kristnasko
Meze di ta kataklismo la matro di Marianne naskigas elua quaresma filio,
Siegfried. Ilu vivos nur dum tri monati. La hungro dil monati pos la milito
esas kruela. Ultree, difuzesas morbi � skabio, tifo, disenterio. � La morto
esis omnaloke �, memoras Marianne Beutler. Pri la Kristnasko-festo di
1945 memoras Marianne Beutler ankore tote exakte : � Mama probis
konsolacar ni e dicis : �La Kristnasko-sendito ne povas trovar ni pro ke
esas tro multa nivuro.� Pose el donis a ni nia donacajo t.e. a singlu un
terpomo. � Nur poka semani plu tarde mortas anke elua fratulo Dieter �
241
pro hungro ye la evo quar yari. � Me sidis apud lu, por ke il ne tro frostez
�, memoras Marianne. � Tamen il esis tro febligita . Subite il ne plus
respiris. � Ensemble kun elua matro e lua fratulo Manfred, Marianne
adportas Dieter a la tombeyo. Pro la severa frosto lo esas neposibla
kavigar truo. � Lore ni tegis lu per kelka nivuro. � Itere ne esas suficanta
tempo por traurar.
Sencese la Sovietani sendis civili Germana kom laboranti a diversa altra
loki. Lor un de ta transporti en treno Marianne perdas en 1946 elua matro
ed elua fratulo Manfred e ne plus vidas li. Subite el esas sola en loko tote
nekonocata da elu. � Me stacis plorante che ica fervoyala staciono �, elu
dicas. � Me ne povis lektar lo skribita e komprenis nulu. � En vendeyo,
en qua la yunino demandas ulo por manjar, la komercistino dicas ad elu
en mala Germana linguo : � Irez a vilajo, multa manjaji �. Pri ca vorti
memoras Marianne Beutler ankore exakte.
Pos la vintro forsendita
El arivabis en Kaunas, la duesma maxim grand urbo di Lituania. Ed el ne
esis sola : mili de strandinta kindi e yuni vagis tra ica lando por serchadar
repasti e varma lojeyo. � Vokletukal �, t.e. la mikra Germani, tale
nomizis la Lituaniani ica kindi sen genitori e sen patrio. La Sovietani
interdiktabis severe aceptar od entratenar ica � fashista kindi � - ma la
kompato a ta desfortunozi esis ofte plu forta. � En kelka domi on koquis
singladie un siteledo de supo por la preterpasanti �, dicas Ruth
Leiserowitz, prezidantino dil � Wolfskinder-Geschichtsverein � (Asociuro
por la historio dil volfa kindi), elqua esforcas divulgar ca chapitro dil
Germana historio, � che altra farmodomi la rurani deskatenizis lia hundo
kontre ni �. Ruth Leiserowitz depos la yari 1990ma sucesis trovar
multanombra olima volfa kindi e questionis li lor detaloza konversadi pri
lia travivaji ed experienci. � Ulo esas certa : koncerne infanti la kompato
vinkis rapide, por la plu evozi la serchado por tekto sur lia kapo esis klare
plu desfacila. � Ta qua trovis nulaloke hemo, vivis ofte dum plura semani
en la foresti, mustis furtar o nutrar su per planti e mortinta animali.
Anke Marianne Beutler esis nun volfa kindo. Dum plura semani ica nun
dekyarino vagadas tra vilaji e foresti, ante ke el aceptesas da rurana
familio Lituaniana por pasar la vintro. Dum la sis monati kande el sejornis
ibe elu lernis la Lituaniana linguo, nam el ne plus darfas parolar la
Germana � tro danjeroza, por elu same kam por lua gastiganta familio.
Dum la printempo 1947 el esas forsendita. Ma Marianne esas fortunoza :
altra familio aceptas el, e mem irigas elu a la skolo e igas elu konfirmar.
Quankam intertempe Marianne lernis parolar perfekte la Lituaniana
idiomo, el esas ofte insultata dal cetera skolani kom � fashista kindo �.
Lore el obedias la konsilo da Lituaniana amikino. � Marianne tu bezonas
242
havar altra nomo � dicas el, � nam la tua havas tro Germana sono �. Tale
la blonda yunino di K�nigsberg nun nomesas Nijole.
Desaparinta genitori, perdita identeso
Tale quale Marianne Beutler nekontebla nombro de kindi Germana, lor
la trubli dil posmilita tempo, perdis ne nur lia genitori e lia hemo, ma
anke lia kompleta identeso. � En multa kazi la gastiganta familii, pro
timo a la Rusa autoritatozi, nihiligis to quo memorigis pri la Germana
origino dil aceptita kindi �, deklaras Ruth Leiserowitz. Tale perdesis
adresi, letri e fotografuri. E quante plu yuna esis la kindi, quante plu
komplete li obliviis lia nomi, lia origino e lia linguo matral. Carelate la
situeso dil est-Prusiana volfa kindi en Lituania esis bona per komparo a
la ceteri. Vaganta orfani, qui esis tro febla por arivar adibe, iris ad hemi
dil Sovietana administrerio militistal, qua quik de 1946/47 instalesis en
la teritorio di K�nigsberg, olqua nun nomesis Kaliningrad. � Dum l�autuno
1947, esis plu kam 4700 kindi Germana en tala hemi � segun savo da Ruth
Leiserowitz. Dum la dicita yaro permisesis unesmafoye ekiro de la lando
a la okupado-zono Sovietal � t.e. la futura GDR (Germane : DDR) -. La
kondicioni di transporto esis katastrofal. � 2386 kindi evanta de 2 til 16
yari arivis en varo-treni sen palio tote exhaustita � skribesas pri un de la
kinditransporto : � La duro dil vehado esis quar jorni e quar nokti. Latrini
ne esis disponebla �. La kindi tale transportita esis tante nesuficante
nutrita, ke vacinizi ne esis posibla, pro ke li konsistis nur nun ek pelo ed
osti. Por sat multi ico esis voyajo a la morto.
Serchado impedata
La posvivanti iris unesme a kampeyi di quaranteno, plu tarde quik de
1948 li iris a hemi por kindi. Kom modelatra projeto konsideresis la
kindaro- e yunaro-vilajo kreita aparte por la volfa kindi en la habiteyaro
Brandenburgana Kyritz. � Til 260 orfana kindi venis kune adhike per la
transportili di Est-Prusia. � naracas Ruth Leiserowitz. Anke en altra loki
dil GDR � t.e. Wolfen o Wittenberg � konstruktesis tala hemi por la orfani
venanta de la estala teritorii. Por sparar pekunio ed obliviigar la origino
di la kindi, multa de li livresis al adopto. � Kom surogata genitori, cetere,
aceptesis nur familii qui esis politikale bone orientizita � tale savas la
expertino pri volfa kindi Leiserowitz. Per la lasta transporti venanta de
Est-Prusia venis dum la yaro 1951 ankore 3.000 volfa kindi a la GDR.
Ma tamen ica kindi, qui fora de la grand urbi trovabis resteyo en
Lituaniana vilaji, saveskis nulo pri la transporti a Germania � neanke
Marianne Beutler. � Me pensis ke Germania tote ne plus existas � dicas
elu dum memorar pri ta tempo. � K�nigsberg esis destruktita, ni ne plus
darfis parolar Germane � quo povis posrestar ? � Omnakaze el esis
persuadita, ke lua omna familiani esis mortinta. � Dum longa tempo ica
243
questiono tormentis me : Pro quo nulu serchas me ? Fine me aceptis
uladie ke la situeso esas tala. � Konseque el adaptesis a Lituania lernis
en Pogegen proxim Tilsit quale divenar komercistino pri nutrivi, pose
chanjis lua lojeyo por irar a Memel, olqua nun nomesis Klaipeda. El dicis
nulo pri elua origino e lua pasinta tempo. Nur elua spozulo, Lituaniana
kapitano, esis informita. Ye la fino dil yari kinadekesma Marianne,
altranome Nijole, facis questiono administrerial por sercho pri elua
familio che la Reda Kruco Germana en Hamburg � e tale saveskis, ke lua
matro esabis mortinta en 1949, pos perdir tri de elua quar filii, dum ke
el evis nur 36 yari. 'Nihilominus' elua patro ankore vivis. Pos retrovenir
de lua kaptiteso il mariajabis su itere. Ma ilua nova spozino deziris ke il
havez nula kontakto kun Marianne. Pri co Marianne ne povis parolar ad
elua Lituaniana amiki : � Fine nulu darfis saveskar ulo pri mea radiki
Germana. �
Tandem tempo por traurar
Mem elua filiuli saveskis erste en 1991 la vereso pri la radiki Germana di
lia matro. Itatempe, pos la nedependigo di Lituania de Soviet Uniono,
koncernata personi fundis la federuro � Edelweiss- Wolfskinder � (nivuro-
floro � Volfa kindi). � Ni publikigis anunci, per olqui ni savigis kande ni
volis interrenkontrar unesmafoye �, elu naracas. El esis muta pro
surprizo kande lor la unesma kunveno dum septembro 1991, tote
neexpektite, 65 volfa kindi arivis. � Li omna vivabis dum plura yardeki
en Lituania, sen audacar prizentar su kom Germani. �
Depos 2001 Marianne Beutler habitas kun lua spozulo en Berlin. Ma amba
duras prizar pasar la monati someral en olima Est-Prusia. Icayare
Marianne tre prizus irar anke a K�nigsberg � sur la loko di elua sensucia
kindeso e sur la loko, ube ye ta dio en la monato agosto el enterigis elua
juniora fratulo Siegfried. Nun el, fine, havas la posibleso traurar.
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2011)
244
775 YARI DI BERLIN
nula altra loko dil mondo, tanta monumenti erektesis, abatesis e
remplasigesis dum tante poka tempo. Apene posrestas traci dil gotika
periodo di ca urbo. To quo esis la chefurbo di Friderikus II, t.e. la urbo
di 1770, esas grandaparte destruktita. Iti qui vidis Berlin ye la fino dil
XIXma yarcento ne plus rikonocas olu. Profesoro Hesnard, kande il venis
adibe en 1898, questionesis da yuna homi, havanta la desquieteso-
nuanco quan furnisis ankore a li la judiko dal Franci : � Ka ni vere esas
Weltstadt ? � (urbo importanta e famoza en la tota mondo). Ita ambicio
esis kelke tro frua : Berlin esis ankore Residenzstadt, t.e. chefurbo di
Germana princo, e mem ol ne esis la maxim bela de li. Ma dek yari plu
tarde, la transformo esis efektigita. Berlin fine havis ita rango quan ol
deziris inter la granda civiti di nia planeto. Ma ica urbo esas perpetua
diveno. To quon on skribas pri ol esas nevera sis monati plu tarde.
[Henri Bidou � Texto extraktita de lua libro titulizita BERLIN.]
(Ek Kuriero Internaciona n� 1/2012)
- N O V E L O - A U R E L I U S
Fruamatine olda siorulo iris rapide acensante sur l�eskalero dil palaco
imperiestral. Lu surhavis reda shui havanta quar ledra rimeni, kun ivora
bendornamenti miluno-forma. Esis larja purpurea bendi sur lua tuniko.
Sur lua fingro videsis ringo ek oro. La gardisti vidis, ke il esas senatano.
Li lasis ilu enirar senvorte. Aurelius ja iris ek la lito depos longa tempo.
245
Quik del auroro il skribis, ne lavinte su, kun herisita barbo. Ilu surhavis
nur tuniko senmanika, quale simpla mestieristo. Lu enirigis la arivinto
avan su, agitante lua nuda brakio por saluto. Marcellus ecitite parolis :
- Helpez me, ho Caesar.
- Quo eventis ?
- Mea filiulo desaparis.
- Kad Avidus ?
- Lu ipsa, ho Caesar, mea filiulo evanta dek-e-quar yari. Kom lasta foyo
ni vidis il hiere matine. Il mem ne plus pasis la nokto heme. Me jus audis
che la forumo, ke la patrolio vespere venigis ilu aden la prefekteyo.
- Ka vu esis ibe ?
- La komandanto ne volas permisar a lu ekirar.
- Ma quon lu agis ?
- Mem konjekton me ne havas. Helpez ho Marcus Aurelius. Ilua matro
ploras. Voluntez sendigar a ni adheme la mikra Avidus.
Itatempe regnis kaoso en Roma pos la inundo dal fluvio Tiberis,
akridinvado, pesto, pos la milit-entraprezi kontre la Quadi e la
Markomani. Marcellus suplikante regardis atencoze l�imperiestro per sua
miopa okuli. Ilta observis lua olda amiko. Il quietigis lu, cirkumpresis lu
e, pose, lasis lu departar.
Il avizis la komandanto dil noktogardisti. Centuriestro rapidege iris
urjante a lu.
- Quo eventis ?
- Vespere aproxime ye la nonesma kloko � raportis la centuriestro � en la
cirkumajo dil templo di Mars Ultor, en ita streta stradeto, ube lojas anke
suspektinda sorcisti ed idoladoranti � produktesis bruiso. La patrolio
kaptis yunulo. Il semblis evar dek-e-sis yari.
- Dek-e-quar.
- Il tenis en sua manui ucelo, moneto-peci. Kin o sis bubi kuris dop lu. Li
volis forprenar ico de lu. Il ne lasis li agar. Iti klamadis : � furtisto,
furtisto �.
- Li ludis.
- Certe. Ma en obskureso, en polvo, en la bruiso ne posiblesis
orientizesar. Produktesis tumulto. Ja ululis anke la adulti. La patrolio
imperesis intervenar. Ol cirkondis li. La yunulo klamis lautege, kombatis,
afrontis la homi. Fine on duktis ilu aden la gardisteyo.
- Liberigez lu.
- La adolecanto � la centuriestro durigis plu laute sua naraco � montris
tante aroganta konduto, ke un de la gardisti � Sextus � mustis uzar lua
lanco.
- Kad ica vundis lu ?
- Yes.
- Ube ?
246
- Sur la vertico. Pos noktomezo me inspektis la gardistaro. Lore il ja jacis
esvaninta sur la tero. Il perdis multa sango. Me lavigis lu. Me ipsa kushigis
lu sur kamilo. Ye l�auroro, cirkume, il mortis. Il esas en la prefekteyo.
Du gardisti gardas lua kadavro.
- Aurelius retromarchis. Il pensis pri Avidus, pri la mikra Avidus, pri la
patro e la matro, qui vartas la retroiro dil filiulo adheme. La koloro di
ilua vizajo chanjis. Ma il dominacis su. Il sentis : � la mondo esas fumuro
e nebulo �. Kun tranquila reprocho il jetis vorto a la centuriestro :
- Kad iti esas vua homi ?
Ilta ne respondis, vartis l�impero dal imperiestro. Aurelius regardis la
tero e dicis :
- Ube esas ica gardisto ? Me volas vidar il.
Tri soldati enduktis ilu rapide. Lancon il ne plus havis. On prenabus ol de
lu, quaze lu esus krimininto, balde per judicio mortigota. Sextus esis
giganta yunulo. Il surhavis chapelo, kamizolo ek ledro. De la ledra
kamizolo saliis lua nodoza artiki. Rigide ilu stacis avan l�imperiestro.
- Kad lo esas vu ?
- Lo esas me � il dicis per metalatra voco.
- Pro quo vu agis tale ?
- Pro ke il baraktis.
- Kad vu savas ke vu agis nehumane e neyuste ? Kad vu savas to quo vartas
vu ?
- Me savas.
Sextus recente vidabis, to quo vartas la soldato Romana qua facas
kriminego. Onu duktas lu a la korto dil kazerno. La centuriestro signifas,
la soldati asaltas la punisota soldato, frapas lu per stangi, stoni, nodoza
bastoni omnaloke ube li povas atingar lu til kande il expiras. Recente
anke il ipsa per lanco frakasis la kapo di tala kondamnito. Malgre ico il
ne mem palpebragis, kande on forduktis ilu. La centuriestro restis por
facar aranji koncerne la puniso.
Aurelius regardis il. Per tote altra, familiara voco il parolis a lu :
- Qua esas ica soldato ?
- Eminenco � respondis la centuriestro -, il esas mea maxim bona viro �
pose il adjuntis : il esis. Il partoprenis kurajoze tilfine la kombati kontre
la Quadi. Aurelius facis gesto di regreto. Pose il levis la shultri. Ico esis
la impero. La centuriestro turnis la dorso, ireskis. Lore la imperiestro
signifis per la manuo revokante la rezolvo.
- Dicez reprochi a lu � il dicis. � Parolez kun lu, komprenigez, ke ico esis
neyusta ed altrafoye ico ne eventez. Ma ne sufrigez lu. Lasez lu libera.
Kande la centuriestro departis. Aurelius klozis lua okuli. Il havis kapturno
pro la tristeso e nauzeo.
- Quale me mentios a la genitori ? � il pensis. � Ho ve ! quante malacha
esas la vivo. Nu, egale. Omno pasos, omnon li oblivios.
247
Dum ke il tale hezitadis meze di la chambrego, yunulo proximeskis ad il�
pala yunulo razita, qua til nun sidis en la angulo. Ita esis Commodus, ilua
seniora filiulo. Aurelius recente tenis lu apud su, por iniciar lu en la
sekretaji di la guvernado. La tenua labiin di la yunulo kontraktigis rideto.
Ilua patro multa yari ante lore en Panonia, an la rivero Garam nemediate
por lu notis sua majestoza, afabla pensi pri la filantropeso e la
indulgemeso. Nun maligna joyo titilis e pruritis lua pektoro, nome il
kaptas che mentio ica asketa stoikulo havanta bronzea barbo, ica
netolereble perfekta mi-deo.
- Ica viron do vu mem ne punisas ? � il questionis.
- No � dicis Aurelius, ankore en extazo di la meditado, mem ne apertante
lua okuli. � Ica stulta bruto esas senkulpa, nam il esas tala, quala lu esas.
Anke la viktimo esas senkulpa, la kompatindulo. O ka tu kredas, ke on
povas reparar eroro per facar altra eroro ? � Nun il apertis lua okuli.
Krude, koldatone il durigis :
- Se me finigus la vivo di ca desfortunoza bubo, ilqua fine nur efektigis
lua devo, me facus eroro mem plu granda kam la lua, nam per ico me
negus la principo di la stato en olua fundamento, me shanceligus la fido
di la cetera soldati qui obedias la imperi, me divenus kunlaboranto,
komplico di ta subversanti, qui per sentenci, importacita de Oriento, per
idiota rakonti transplantacita de Egiptia, atakas la ordino, raciono, latina
beleso ed esforcas omnamaniere por ke hike vice lumo regnez tenebro e
kaoso ; vice sajuli judiciez nulsavanti ed sordiduli. Terorinda diin ni
travivas, ho filio mea. La mondo krakadas che la artiki. Ni devas salvar
ica mondo, ica granda e bela mondo, olqua tra tanta yarcenti brilis per
lua saji, oratori, poeti, e nun rulas a la tenebro. Forteson ni bezonas,
forteson. La forteson ni prenas, de-ube ico posiblesas : de la naturo.
Anke ica gardisto esas blinda forteso di la naturo. Il esas instinte kruela
kontre singlu qua rezistas a lu : sur la bataliagro kontre la Quadi, hike en
ca lando kontre la perturbanti dil ordino, volante destruktar to quon ni
konstruktis. Or il agis brutale e nesaje. Ma quanta bonajin til nun il facis
per ta sovajeso e quanta bonajin il facos ankore en futuro, kande il
asaltos samamaniere sovaje la kriminanti, furtisti, mortigeri, la Indiana
gimnosofisti, qui esas enemiki di ni omna. Ka tu vidis quale il iris
renkontre a la morto sen apertar la boko ? Ka tu vidis quale il esas
riskema ? Ka tu vidis lua streta fronto, lua ostoza palmi, lua stulta
pechonigra okuli ? Ka tu do kredas, ke il efektigas servo po ita kelka
mizeroza salariale recevita sesterci, e ne po ita terorinda plezuro, por
ke il agez furioze e tramplez, ke il kruele vangofrapez la kaptiti, lacerez
lia oreli sangoza, por ke il kruele tormentez segunvole omni ti qui � hodie
pro co, morge pro altra motivo � onu prenas e prenos kom pekanta kontre
la sociordino ? Advere ico esas lua salario . Certe il havas cerebracho.
�Itaque� il esas tante fidinda. Ma anke la Babilonani, Persiani, Greki �
248
mem la delikata Greki � utiligis tala foli por lia propra skopi en l�interesto
di ula imaginita bonego, ed icon agis senecepte omna populi, omna
epoki, omna imperii, omna republiki. Pro quo tu frunsadas la nazo ? Ka
tu repugnesas pro co ? Me mem plu repugnesas, filio mea. Ni, qui
pensadas e sentas, deturnas ni de tala kozi. Ma, regretinde, ni bezonas
ico. La quieteson e sekureson, venanta de ico, ni omni aceptas e juas.
Do ni ne darfas desestimar ico. Lo esus hipokriteso, desnobla hipokriteso
oriental. Ni povas esar pura nur dum ke ni ludas per la pensi. Quik, kande
ni tushas la vivo, ni divenas plena de abomininda kontredico di la vivo, e
nia manuin kovros la sango, kovros la fango. Me devas aceptar ico, nam
me guvernas, ma balde devos agar tale anke tu, mea filiulo. Afliktanta
esas la fakto, ke la homala naturo esas tala, ma tala ol esas. Semblas,
ke, sur ica tero nur foluli povas sustenar la ordino inter la homi havanta
sana mento.
[Segun la Hungara autoro Tiham�r Kiss]
(Ek Kuriero Internaciona n� 1/2012)
LA JAPONIANA LINGUO E LA RADIOFONO
diferanta de la nia ne eventas sen desfacilaji ofte stranja. Onu savas,
inter altri, ke la skribarto dil Chiniani, formacita per 40.000 �ideogrami�,
tre diferanta de nia literi alfabetal, ne posibligas utiligar oli por nia
telegrami, kontraste, la belinogrami o desegnuri, transmisita elektrale,
posibligas a li expresar lia pensi.
Altra problemi impozesis a Japonia pos l�endukto dil radiofono. La
desfacilaji ne esis teknikal, nam la radiofono transmisas same bone omna
soni, ma lingual� pro ke ne existas nur un linguo Japoniana, ma plura.
En Japonia, singla klaso social di la habitantaro posedas un idiomo, od
adminime ula nombro de expresuri rezervita a lu. Tale, la mulieri devas
ofte uzar vorti diferanta de ti qui uzesas dal viri, e la uzado di expresuri
maskulal konsideresus kom manko de edukado. Olim existis du lingui tote
diferanta, un por la viri, l�altra por la mulieri. Simila diferi renkontresas
segun la rango social, nome servisto ne parolas la sama linguo kam lua
249
mastro. Ultre lo, la skribita linguo esas tante diferanta de la linguo
parolata, ke lo ne esas posibla ad iliterato komprenar texto skribita quan
on lektas vocale. Konseque, la tasko dil Japoniana jurnalisti radiofonal
ne esas facila : parolesas pri komprenigar su da omni, sen shokar la
askoltanti di qui la kustumi devas respektesar. De ta neceseso naskis
nova � linguo radiofonal � kontenanta vorti pruntita a la diversa idiomi
Japonian, tale, por brodkastar Japoniana texto, lo esas absolute necesa
tradukar ol a la Japoniana radiofonal. Pokope la radiofono tale
evolucionigas la mori per pluproximigar la diversa klasi social di ca
habitantaro.
[Artiklo extraktita del revuo � Sciences et Voyages � e publikigita en
COSMOGLOTTA di marto 1949]
(Ek Kuriero Internaciona n� 2/2012)
LA RAITRI-KANTISTI DI N�RNBERG
per la fanfari. Depos la predio, baneri e muziki desembarkis che la
fervoyala staciono. Lo esis societi di anciena kombatanti. Li venis de
omna regioni di Germania. On vidis li en omna posibla kostumi, e kelki
de li esis extravaganta, quale, exemple, ita balifi dil XVIIIma yarcento,
havanta lia trikorna chapeli sur kranii tondita e di qui la koli ekiris bizare
de anciena vestaji nomizita � Rheingrafenhose �-i havanta kolumi facita
por sustenar rubandi retenanta la hari dop la kapo. Esis ibe rurani di
Werther(2) rede vestizita, havanta blanka kalzi, chapeli kun bordi
pendanta, shui kun bukli e kupra zoni. Esis anke pastori vilajal di qui la
redingotegi frapis la taloni, ed homi kuafita per �shaki� sen vizieri
havanta penachi petulema, e Tirolani havanta nuda gambi, e Bavariana
250
paroki havanta chapeli larja quale unpeda tabli e, sube, regardi plena
de obskura fairo.
La manifestanti veninta del urbi semblis, prefere, rihavir sur su militistal
uniformi. La plu multi esis ordenizita per la Fera Kruco. Uli vestizesis
segun civila maniero, ma surhavanta militistal kapvesti. Altri iris kun li,
qui havis lia korpi strekizita per sharpi quaze bedeli. On vidis anke
veterani dil antea milito, surhavanta uniformi anciena, e qui dicis laute
ke la festo esabus plu bela se on selektabus, por celebrar ol, la
Sedantag(3)�
Ica omno difuzesis tra la urbo akompanata per granda bruisi de fifri, de
tromboni e de tamburegi. Balde li esis plu kam cent mil, havanta sur la
reverso di lia vesti metala insigni, olqui reprezentis la Stahlhelm, la
kasko di trancheo. La tota urbo aspektis festal. Esis tre brilanta suno �
ita bela suno di Frankonia qua pozas orea e violea kolori sur la anciena
petri -, e N�rnberg, sub olua longa flagi, semblis esar tote rubandizita.
Dum ke on audis la bruisego di sonora avertili dil vehili, la automobili
apertis paseyo a su. On vidis ibe generali, ostentante lia pektori plakizita
per kruci, e surhavante alte lia kaski, ube brilis la agli e la pinti. Pokope,
la nombro de militisti kreskis. Omnaloke Feldgrau-i, surhavante nigra e
blanka rubandi. Meze dil stranja baroka muzikisti e dil rurani pitoreska,
la oficiri promenante vidigis, kun lia superba posturo en uniformo, lia
korekteso segunregula e monoklizita. On vidis anke pasar, irante a la
ralio, rezervani di la fanfar-orkestri militistal, kaskizita per la Stahlhelm
o kuafita per la mikra boneto reda e nigra ek metalo emaliizita.
(�) Balde aparis kamioni ornita per brancharo e kargita per soldati. Li
difuzis tra la urbo, de quarteri a quarteri, klamado soldatal, rauka kanti,
asalto-klami. Oficiri posturis sur la sidilo, e lo esis impresanta vidar
qualamaniere, de supre ad infre, li regardis la libera civitani di la
Germana Republiko.
Tamen, la grupi duris arivar. La cirkumaji di la fervoyala staciono havis
obskura koloro pro la granda nombro de kurioza homi deziranta vidar la
spektaklo ; bezonesis � Schupo �-i surkavale por truizar ica hom-amasi,
ube la sekreta societi di la revancho pasis ye la sono dil milit-marcho
Friedrich e dil Wacht am Rhein. E plusa muziki, e plusa pavonumanta
generali ; e studenti rozea, verda, blua, botizita til la glutei, perfekte
gantizita til surhavar protektanta mansheti e brandisanta lia rapieri.
Fine, mili e mili de homi, e lia paroki e lia pastori, qui irigis li al kirki.
La kloshi sonis. Procesiono fine organizesis. Me esis insinuata en la turbo.
(�) Unesme, me vidis doktori vestizita per redingoti e surhavanta
� Zylindern �, qui cirkondis la uniformiziti e qui portis la flageti. Pose
venis plura kamioni florizita, qui advokis la turbo ed a qui la turbo
respondis. Senfina sequantaro de societi venis dope, intermixita per
rezervani en kostumo feldgrau e per universitatani anakronismal. Pose
251
venis, kom groteska spektaklo, ulaspeca bataliono de anciena oficiri
altaranga havanta dika labio-barbi e ronda ventri, vestizita civile e
surhavanta kasqueti, ilqui, kun severa mieno, portis lia parapluvi quaze
armi � omni, yes ! E li marchis kadence, per klakigar lia suoli e movar
kamaleonatra okuli. Nulu ridis. Kontree.
La gapanti, en du rangi, markizis la kadenco per klamar, ye singla
duesma pazo : Zwei, per lia tota forteso. La tramveturi esis haltinta sur
la tota longeso dil grandega e vasta Koenigstrasse. La voyajanti agitis lia
chapeli. An la fenestri, on aplaudis od onu ondizis longa banderoli. Omna
muziki pleesis kune, ye omna cent pazi. Lo esis tumulto di kavalkado.
Lor la paso dal generali, onu salutis, e li ipsa regardis kolde, militistale,
ita vivanta hegi quin li semblante revuis.
Lore aparis la standardi. La standardi dil Kaiser, brodita per la W
imperiestral, ed olti dil fashisti, ornita per kranii, e la blanka standardi
havanta nigra hokokruci, e la standardidi la Stahlhelm kravatizita per
krepo, ed altra standardi quin me ne konocis e nula de li havis la kolori
di la Republiko. Kande la turbo vidis ica emblemi aparar, lu audigis
senfina ovacioni. Iti qui defilis respondis ad oli per gestadar. E la raitri
kantis. La yunaro marchis en lia pazi, pendis su an la rideli dil kamioni.
On jetis propagandofolii. La muziki varmigis la hom-amasi. Le Zwei
sonegis, en aboyi di qui nulo povas transmisar l�impreso facita da li. E la
homini, agitante lia naztuki, regardis ico, dum havar extazanta mieni ;
e la olduli, havanta lakrimifanta okuli pro l�emoco, klamis � Hoch ! � per
voco ruptosona ; dum sukusar lia barbi. �
Noti:
1. Gr�faz : Ico esas kurtigo, quale oli prizesis dum la 30ma e 40ma yari
dil pasinta yarcento, por :�Gr�sster Feldherr aller Zeiten� (Maxim granda
chefo militistal di omna tempi). Ica titulo grantesis lore da Generalo
Wilhelm Keitel ad Adolfus Hitler pro lua rapidega vinko en la west-
Europana landi dum 1940. Pose ol uzesis ironioze dal Germana generali
lor la tempo dil desvinki di Hitler-Germania. Ol uzesas ankore tempope
nia-epoke kun humuroza intenco.
2. Werther : Famoza romano dal granda autoro Germana Goethe (1771)
� Die Leiden des jungen Werthers � (La sufri dil yunulo Werther). En ica
romano Goethe deskriptas idiliatra ruro e rurani.
3. Sedantag : La 2ma di septembro 1870. Ico esis la dio dil decidigiva
vinko dal Prusiana trupi en la Franca urbo Sedan kontre la armei di
Napol�on III. Pose ica dio celebresis kom mi-oficala festodio nacional en
Germania.
252
Segun libro � Ce que j�ai vu � Berlin � da Henri B�raud (1926).
(Ek Kuriero Internaciona n� 2/2012)
LA BELESO
Me es� bela, ho mortivi ! quaze petro-revo,
E mea sino, ube singlu kontuzesis suafoye,
Facesis por inspirar a la poeto amoro
Eterna e muta same kam la materio.
Me tronsidas en l�azuro quale sfinxo neagnoskata ;
Me unionas niva kordio a la blankeso dil cigni ;
Me odias la movado qua diplasas la linei,
E nultempe me ploras e nultempe me ridas.
La poeti, avan mea granda posturi,
Quin segun semblo me pruntas de la maxim fiera monumenti.
Konsumos lia vivo-dii en austera studii ;
Nome me havas, por facinar ica docil amoranti,
Pura speguli qui igas omna kozi plu bela :
Mea okuli, mea larj okuli havanta klaresi eterna !
Extrakturo de LES FLEURS DU MAL (DI LO MALA LA FLORI)
(Ek Kuriero Internaciona n� 2/2012)
LA LUPOSO
253
qua l�aspekto varias segun la loki. Lo esas ankore en la landeto Brenne,
ube lu rezidas, en ita senfina planaji trairata per grandega lageti, olqui
omna havas lia legendo ed ube vivas la granda serpenti febriganta esante
kuzi dil grosa kolubri, quin onu vidas kande la aquo havas basa nivelo,
ma quin on povas destruktar nur per sikigar la marshi ube li rezidas depos
la komenco dil mondo.
Un de nia amiki, qua trairis ica regiono kun guidanto, audis, ulavespere
lor la krepuskulo , voco preske homal e tre dolca, olqua, per tono jokema
o plu bone dicite mokematra, repetis de loko a loko, cirkum ilu.
� Ha ! ha ! �
Il regardis ad omna lateri, vidis nulo e dicis a lua voyajo-kompanulo :
� Yen ulu qua esas tre astonata ; kad lo esas pro ni ? �
La guidanto respondis nulo. Li duris marchar en la dezerta planajo ube
la arbori senkapigita e mutilita per la senbranchigo, havis an la
horizonto, blankigita per la proximesko di la luno, la formi maxim
monstrala e bizara. La mikra voco klara e dolca sequis nia voyajanti, e,
ye singla movo di surprizo quan agis nia amiko, lu repetis ha ! ha ! segun
maniero tante mokema e gaya, ke il ne povis impedesar ridar per
respondar a lu :
� Nu, quo do esas lo ! �
� Tacez, pro amo a Deo ! dicis ad il ilua guidanto per klemar ad ilu la
brakio e per krucosignizar su devocoze ; ne parolez a lu, agez quaze vu
ne audas lu. Se vu respondos ankorefoye a lu, ni perisos ! �
Nia amiko, qua savas bone la idei dil rurano, ne obstinis, e, kande li
senkurajigabis per lia tacado ita nevidebla moketanto :
� Ha nun ! il dicis a lua guidanto, kad ico esas nokto-ucelo, ulaspeca
strigo ?
- Vere, yes ! la altru respondis, lu esas stranjega ucelo ! lu esas la luposo
! Ico komencas per jokar kun vu, ico ridas, ico misirigas vu, ico forduktas
vu e pose ico iraceskas ed ico perisigas vu en ula slamo-truo. �
Tala, ya, esas la specaleso di la luposo, demono tam espritoza kam
maligna, quan on vidis kelkafoye perchinta sur tordita arboro , pro ke lu
ipsa esas transversa, t.e. perversa e tre prizanta nocar.
La homi qui havis la neprudenteso sequar lu ed askoltar lu standis tre
male pro co. Lu regalas vu per omnaspeca pleziva rakonti, maligna temi,
254
sangoza o komika babilacho quik kande vu esis sate kurioza por dicar a
lu til trifoye : Quo do ? o quo esas lo ? Lu komencas lore babilar quale
pigo, lu regalas vu per aventuri stranja e skandaloza, lu promisas
deskovrigar da vu sekretaji qui interesas vua naturala malico. Kande on
esas en lua ungli, onu ne fatigesas askoltar lu e questionar lu. Lu duktas
vu an la bordo di trompera aquo e dicas a vu :
� Regardez ! �
Vu inklinesas vers ica fantastika spegulo ube fakte aparas a vu la imaji
qui trublas vua imaginado ; ma ica perfida ento pulsas vu, e, kande la
morto plekte kaptas vu per lua glaciigita brakii, vu audas la luposo,
perchinta sur brancho super la aquo, dicar, per lua jolia kriminanta voco
: � Ha ! ha !... Nu, yen to quo esas lo !�
(1) - luposo : En la Franca la vorto esas : lupeux.
Segun GEORGE SAND en Legendi rustika.
(Ek Kuriero Internaciona n� 2/2012)
H I S T O R I O
LA RELATI INTERNACIONA EN EUROPA ANTE 1914 E LA PRECIPUA
KAUZI DIL UNESMA MONDOMILITO
Balde on celebros la centesma aniversario di la erupto dil unesma
Mondomilito e lua kauzi.Ico semblas esar granda enigmato e tre diversa
tezi expozesis. Me havas personale propra vidpunto carelate, quankam
me ne esas historiisto. Mea reflekti nutresis per mea lekturi sive
surpapera sive trovata che la interreto. Do, me expresas mea propra tezo
sube.
Fakte, on devus redaktar grandanombra dika libri detaloza por bone
explikar e savar to quo reale eventis. Ma me opinionas ke mea mikra e
modesta savo ne esas fora de la realeso historial, quankam,
kompreneble, me povas kompozar nur tre kurta e konciza artiklo pri ca
temo.
Kande me esis yuna dicipulo en la gimnazio di sud-Franca urbeto, me
havis bona relati kun mea docisto pri la Germana quan me vizitis a lua
hemo e ni kunparolis. Aludante la recenta historio di Germania, il dicis
a me ke du tezi konfrontesis: la unesma esis ke la tota historio di
255
Germania infalible esis duktonta ad Hitler e la duesma ke Hitler esis nur
parentezo en la historio di Germania. Il ipsa esis partisano di ca duesma
tezo.
Me probis lektar ed informesar pri lo lore eventinta e me fine konkluzis
ke certe esabis parentezo, ma ol ne komencis en 1933 kande Hitler e lua
partisani kaptis la povo, ma plu frue� En 1862, plu precize, kande
Bismarck enoficeskis kom chefa ministro en la rejio Prusia. Itapoke, pos
la falio dil probi unionar Germania en 1848, Prusia tendencis sempre plu
multe evolucionar a liberala sistemo Parlamental similesanta olta di
Britania. La direktanta militistal kasto di Prusia e la konservema rejo esis
tre sucioza, fine on konsilis a rejo Wilhelm Ima di Prusia advokar tre
energioza viro havanta forta tradicionalista e monarkiala opinioni, e lu
esis la dicita Otto Eduard Leopold von Bismarck.
Tre rapide, pos lua enoficigo, la kozi chanjis. Bismarck esis viro havanta
fera manuo, qua domtis la Parlamento. Kom reprezentanto di la
militistal nobela kasto di Prusia, il intelektabis ke forta guvernerio povis
impozesar nur per vinkanta aventuri milital ed, eventuale, per la unigo
di Germania sub Prusiana dominaco.�Itaque� en 1864, federita kun
Austria, il entraprezis milito kontre Dania por, asertite, rekuperar
Germana dukii. Kompreneble tala milito finis per facila vinko. La dukii
Schleswig-Holstein divenis kondominio Prusiana ed Austriana. La duesma
fazo esis eskartar Austria de la povo en Germania. Nome, itaepoke multa
homi pensis ke la uniono di Germania povis facesar nur sub la dominaco
dil imperiestro di Austria, ma la Prusiani tote ne deziris ico, nam li volis
imperar e nule submisesar a ti quin li opinionis kun desprizo esar la
dekadanta Austriani. Itaque Bismarck konvinkabis Austria implikesar en
komuna milital entraprezo por, pose, trovar motivo por atakar Austria,
nome intencite la relati inter Prusia ed Austria koncerne la dukii esis
mala ed ico finis per konflikto en 1866 inter ita du povoza landi. Pro la
supereso dil armeo Prusiana, la Prusiani obtenis tre brilanta vinko lor la
batalio di K�niggr�tz, malgre la fakto ke la sud-Germana Stati kombatis
kom federiti ye la latero di Austria. La rejo e la militisti volis lore anexar
importanta parto de la Austriana teritorio, ma la reflektema e genioza
Bismarck refuzis kun granda rezolvemeso, nome il ja projetis milito
kontre Francia e, tale, ne bezonis enemika Austria qua povabus atakar
Prusia e koaktar ita lando kombatar an du fronti. Il nur impozis ad Austria
renuncar esar parto dil Germana federuro e tale ne plus esis
konkurencanto a Prusia por unionar Germania.
La motivi pri la milito kontre Francia esis simpla, Bismarck ipsa en lua
memoraji-libro explikis la pro quo di lua ago, nome la Germani povis,
segun Bismarck, nur per komuna iraco aceptar kombatar kune ed
unionesar. Violentoza jurnalaro-kampanio kontre Francia komencis lore
en la Germana landi por preparar li a la lukto komuna. La fortuno (por
256
Bismarck) e desfortuno (por Francia) esis ke ca laste dicita lando esis
guvernata da imperiestro (Napoleon III) tam stulta kam Bismarck esis
inteligenta. Il e lua proximi ne intelektis la insidio quan Bismarck
preparis kontre Francia. Bismarck ipsa preparis sorgoze omno sen lasar
irga spaco por la hazardo.Il signatis sekreta federo-kontrati kun la sud-
Germana rejii kontre eventuala atakanto. Pose, il savigis komence dil
yaro 1870 ke la kandidateso di membro dil familio Hohenzollern a la lore
vakanta trono di Hispania aceptesis. Ico produktis granda emoco en
Francia, nam on timis la rezurekto dil Imperio di Karolus V, (1520-1558)
kande Francia esis presata inter Hispania e Germania ed en milit-kazo
mustis kombatar an du fronti. Pro la forta reakto da Francia, la princo
Hohenzollern renuncis, ma la frajila guvernerio di Napoleon III, olqua pro
grava problemi interna vacilis, kredis ke nur granda vinko diplomacal o
militistal povus salvar ol. La ambasadisto Franca, s-ro Benedetti, insistis,
che la rejo di Prusia, lore en kuracloko en la urbo Ems, pri la renunco da
le Hohenzollern a la trono di Hispania; la rejo respondis polite ke ico esis
ja aranjita afero e ke lu ne bezonis agar plusa deklaro. Bismarck profitis
la okaziono por modifikar la depesho transmisita por la ambasadisto
talgrade ke ol semblis esar ofensanta. Eventis to quon Bismarck deziris,
nome Francia deklaris milito a Prusia, tale asumante koram Europa la
responsiveso dil eruptigo di milito. Komplete indignigita la sud-Germana
Stati sustenis Prusia, cetere konforme a lia federo-kontrato kun ica nord-
Germana lando. La Germani esis bone preparita a ta milito, kontre ke la
Franca armeo esis, kompare, en kaosatra stando. On devas adjuntar ke,
ne nur la Germani havis plu bona armeo, ma anke ye la Franca latero
esis multa trahizeri (la maxim famoza de li esas Bazaine) qui tre faciligis
la tasko a li. Francia desvinkis rapide e mustis cedar la teritorio Alzacia-
Lotringia ed anke pagar tre forta militindemno por obtenar la liberigo di
lua teritorio. La Germana Duesma Imperio esabis proklamita en
Versailles ye la 18ma di januaro 1871 e, kompreneble, la Germana
Imperiestro esis la rejo di Prusia Wilhelm I-ma. Tale Bismarck sucesis
facar la Uniono di Germania kontre ke omna antea probi faliabis. Ed anke
ico esis la komenco di to quon, plu tarde (1945), la Germana skriptisto
Thomas Mann qualifikis kom �Das unheilige deutsche Reich preussischer
Nation� quan on povas tradukar aproxime per : �La funesta Germana
Imperio dil Prusiana Naciono�. Thomas Mann pensis precipue pri la
militarismo quan la dominacanta kasto di Prusia impozabis a la tota
naciono Germana ed a la anciena titulo dil Unesma Imperio Germana:
�Heiliges R�misches Reich deutscher Nation� (Santa Romana Imperio dil
Germana Naciono).
On povas astonesar pri la fakto ke Bismarck esis tre moderata, nome il
postulis nur Alzacia-Lotringia (14.000 km2), kontre ke pos la Unesma
Mondomilito Germania perdis 70.000 km2. Semblas a me, ke esis bona
257
motivo por co, nome se Bismarck esabus plu postulema la milito povabus
divenar vera milito nacional e la Franci implikar lia omna forci en la
kombato, e tala militon Bismarck ne esis certa ganar. Ma, mem en kazo
di Germana vinko, Francia cakaze esabus komplete devastita e ne havus
la apteso pagar forta milit-indemno. Or, Bismarck bezonis ita pekunio,
nam il mustis multege pruntar che granda financisti internaciona por
formacigar la maxim bon armeo dil mondo, por pagar la hezitema sud-
Germana Stati en la skopo ke li aceptez l�unigo di Germania sub la ceptro
e la dominaco dil rejo di Prusia ed anke por pagar la spionanti e la
trahizeri en Francia. Richa Francia, e, pro la kurtatempe durinta milito,
ne ja multe sufrinta, esis preferinda a lu por obtenar la necesa indemno.
Tamen, il konciis ke ico en perspektivo di min o plu longa tempo esis
nesuficanta, nome por la sekureso di Germania duesma milito kun multe
plu severa pacokondicioni por igar Francia nedanjeroza esis necesa.
Taskope, il entraprezis politiko di federigo por protektar Germania. Ilu
do signatis kontrati kun Rusia ed Austria - Hungaria. Tamen ico ne esis
suficanta e tala federuro esis nestabila, nam la relati inter Austria-
Hungaria e Rusia ne esis tre bona. Por cernar Francia, Bismarck
bezonabus anke federuro kun Hispania e Britania. Koncerne la relati kun
Hispania ni savas nulo, ma adminime segun semblo, il obtenis neutreso
favoroza. Ma, pro nediskreta paroli da admiralo Tirpitz (ye la komenco
dil XXma yarcento) ni savas ke kontakti eventis kun Britania ma ne abutis
e ne povis abutar.
Hike me devas apertar parentezo, nome en 1815 pos la Napoleonala
militi, malgre la odii e rankori di multa Europana Stati kontre ol, Francia
rihavis preske la sama frontiero kam en 1789, ante la revoluciono. Ol
perdis nur kelka urbi e mikra teritorii, kontre ke pos du mondo-militi,
Germania dum la XXma yarcento perdis un triimo de lua teritorio. La
motivo di ta indulgo por Francia? La Angli, qui dum la Napoleonala
periodo esis la maxim akra adversi di Francia, defensis energioze ica
lando lor la paco - kontrato di 1815. Me konjektas ke, lore, la tre
inteligenta diplomacisto Franca, Talleyrand, propozis kontrato sekreta a
la Angli, olqua divenigis Francia vasala lando di Britania, nome ol adoptus
la liberala sistemo ekonomial di Anglia por favorizar la kambii komercial,
e, kaze di litijo inter amba landi, Francia sempre cedus a Britania ed ol
reprezentus (diskrete) la interesti Britaniana sur la Europana kontinento.
Danke ica kontrato, Francia salvesis en 1815. Certe, on povas dicar a me,
ke ne esas traco di tala kontrato, ma sekreta kontrato esas facita por
precize restar sekreta. Omnakaze, mem se mea supozo icarelate esas
nejusta, restas la fakto ke depos 1815 Francia egardis sempre la interesti
di Britania plu kam le lua propra e divenis evidente e fakte vere vasala
lando di Britania.
258
Kande Bismarck propozis federo a Britania, la Britaniani nule esis
enemika, ma li volis la sama garantiaji quin li havis kun Francia.
Kompreneble, vinkanta e fiera Germania dil yari 1870ma ne povis
aceptar la sama kondicioni kam olti quin vinkita Francia en 1815
aceptabis gratitudoze. Do, Anglia ne divenis membro di lua federuro,
olqua tale esis tre klaudikanta e poke utila, nam Austria-Hungaria e Rusia
esis fora de Francia e ne povis helpar tre efikive la Duesma Imperio dil
historio Germana. Tamen, Bismarck esis koncianta pri la importo dil
Angleparolanta mondo, nome ulfoye jurnalisto questionis lu: - �Quon vu
opinionas esar la maxim importanta fakto di nia epoko?�, lore Bismarck
respondis: - �Die Tatsache, dass Amerika Englisch spricht� (La fakto ke
Usa parolas Angle). Malgre omno, il esforcis flegar bona relati ad Anglia.
Pro ke la milito nemulte devastabis ol, Francia restauresis rapide. E la
lora guvernerio rikreis armeo, qua esis same forta kam olta di Germania.
La Germana militisti komencis emoceskar e generalo von Moltke
demandis a Bismarck entraprezar preventiva milito kontre Francia. Ico
esis ideala situeso por ke Francia cesez definitive esar minaco a
Germania. Ma Bismarck esis prudenta, il memoris ke ye la fino dil milito
di 1870-1871 la Europana landi, qui komence esis favoroza a Prusia esis
multe min amika ye la milito-fino. Il do komencigis jurnalaro-kampanio
kontre Francia per famoza artiklo en la jurnalo POST di qua la titulo esis:
�Ist Krieg in Sicht?� (Kad milito en perspektivo?). Di Francia la guvernanti
emoceskis ed intervenigis la guvernerii di London und Sankt-Petersburg
kun qui li flegis bona relati. Ita guvernerii sustenis Francia e Bismarck
intelektis ke to quon lu timis, nome Europana milito kontre Germania,
povus divenar realajo. Tre deskontenta, il renuncis lua milito - projeto.
Tamen, ulagrade, il obtenabis granda vinko, nome la Franci, qui antee
volis revancho kontre Germania, mustis dicar publike a lia Europana
parteneri, ke li esis pacema e deziris paco ed ico implikis Francia por
renuncar revancho-milito. Ma Bismarck ne egardis ico e pro ke la Franca
guvernerio, oficale republiko, esis fakte direktita da monarkiisti, il agis
desube omnamaniere por eliminar la Franca monarkiisti de la povo e
remplasigar li per autentika republikani. Ultree, il pensis ke en
monarkiala Europa, republikana guvernerio esus izolita e sen federiti.
Lua agado esis plene sucesoza ed il obtenis to quon lu deziris. Tamen, il
ignoris o nesavis la fakto ke Francia esis vasala lando di Anglia, e,
konseque mem kom republiko ne esis komplete izolita. Fakte, ica ago di
blinda odio kontre l�adverso esis granda folajo en perspektivo di longa
tempo. Nome, se Francia ridivenabus monarkio, ol agabus omnamaniere
por impedar la unesma mondomilito (la Franca monarkiisti havis tre bona
relati a la Austriani), e se la milito ne povabus evitesar, adminime la
Franca monarkiisti esforcabus salvar, lor la paco-kontrato, la monarkii di
Mez- Europa. Per tala ago Bismarck agis kontre lua propra partiso. Ica
259
reakto esis stranja che tante genioza e reflektema persono ma la blinda
odio quan lu havis kontre Francia e la Franci impedis lu, cakaze, agar e
reflektar sencoze.
Il esis tante obsedata per Francia e per posibla revancho-milito di ca
lando, ke il refuzis dum longa tempo konquestar kolonii por Germania
kontre ke il kurajigis la republikana guvernerio Franca entraprezar
koloniala aventuri qui desproximigus la Franci de Europa. Or, la Germana
industriisti deziris e bezonis koloniala merkati, Bismarck fine cedis, ma
ja la maxim interesiva teritorii kaptesis da Anglia e Francia ed ico
produktis frustro-sentimento che la Germani, olqua plu tarde esis
kontributonta a la milit-eniro di Germania.
Cetere, la relati inter Austria - Hungaria e Rusia desamelioreskis
konstante e lo esis desfacila a Bismarck mantenar la konkordo inter li.
Fine, Bismarck, desproximeskis de Rusia pro ke Germania ne povis
abandonar lua proxima e frata Germana lando Austria.
Pos kelka yari kalma kun la Franca guvernerio republikana, la Franca
nacionalisti, qui esis furioza ne havir revancho-milito, sucesis per intrigi
promocigar aventurema militisto, generalo Boulanger, kom ministro pri
Militaferi, en 1886. Ico esis perfekta absurdajo, nam pro lua febla
demografio, Francia sola havis nula chanco ganar milito kontre
Germania. Bismarck tamen desquieteskis (o fingis desquiesteskar) e
pronuncis diskurso koram la Reichstag ube lu dicis la frazo famoza: �Ni,
Germani, timas nur Deo e nulo altra en la mondo�. Il obtenis kredito por
plufortigar l�armeo e, balde, ye la 20ma di aprilo 1887, eventis incidento
qua povabus duktar a milito inter Francia e Germania. Franca spionanto
de Alzaciana origino e komisario di polico, nomata Schnaebele, qua
intrigis sur Germana teritorio segun imperi da general Boulanger,
advokesis da Germana kolegi por konversado. La afero esas konfuza, nam
esas desfacila intelektar pro quo spionanto respondis a tala invito. La
Germani kaptis lu, kande lu esis ankore sur Franca teritorio. Ico produktis
granda skandalo e giganta indigno-klamo en Francia. La nacionalista
deputiti volis quika milito kontre Germania, ma la Franca guvernerio
rezistis, nam ol tro bone memoris la dizastro di 1870 e lu opozis judiciala
argumenti a Bismarck. La afero tranis longatempe sen abutar a milito.
Ico esis kontrea a la esperi da Bismarck, nam Francia deklarinte milito a
Germania por salvar spionanto esabus sen irga federito en Europa e la
rezulto di tala milito esabus definitive plufebligo di ca adversa lando.
Fine, la guvernerio Rusa, probable instigata da Britania, savigis da
Bismarck, ke lu konsideris la situeso en Europa kom desquietiganta.
Bismarck, quik intelektis la mesajo,e pro ke il ne volis Europana milito
kontre sua lando ilu liberigis Schnaebele. Ico esis definitiva falio pri lua
volo plufebligar Francia ye la grado ube ol ne plus esus danjero a
260
Germania. Il anke bone konciis, ke lando jacanta en Mez-Europa devis
esar tre prudenta pri lua internaciona relati.
Regretinde, lua sucedanti, pose, ne plus havis tala sagaceso. E precize
la tempo di Bismarck esis balde finonta, nome la olda imperiestro
Wilhelm I-ma mortis ye la komenco dil yaro 1888, lua sucedanto Friedrich
III regnis nur dum tri monati e mortis pro kancero, il remplasesis da lua
filiulo Wilhelm II. On multe redaktis pri Wilhelm II, ofte enemike, ma ica
yuna imperiestro (il evis 29 yari en 1888) esis inteligenta e volis havar
bona relati kun Anglia e Francia (il esis la nepoto di rejino Victoria di
Anglia). Il ne konkordis kun Bismarck, nam tro granda fosato
generacional separis li. La fera kancelero (surnomo di Bismarck)
koaktesis demisionar en 1890. Tale finis la guverno-epoko di la viro qua
realigis la uniono di Germania. Il esis tre sagaca e prudenta persono, qua
entraprezis milito nur kande il esis preske certa pri la suceso di lua
entraprezo. Tamen on povas reprochar a lu, ke il tro ofte praktikis la
diplomaco dil pugno-frapo sur la tablo, qua esis esonta tre mala exemplo
por lua sucedonti min prudenta ed habila kam lu. Me reprochas anke a
lu ilua quaze morbala odio a Francia, kontre ke il ne intelektis
justatempe ke la vera adverso di Germania por la venonta tempo esis
Anglia e Francia esis nun nur figuranto. Ma nek il, nek lua sucedonti ne
volis admisar ico. Til 1914� Altra mala punto por il; ilu ne volis, quale
agis lore altra Europana landi, konquestar kolonii. Certe, ico esabus tote
justa por pacema e tranquila lando ne vizanta havar prestijo, ma lando
dinamismoza ed expansema quale lora Germania bezonis transmara
teritorii por lua ekonomio. La fakto, ke, pro Bismarck,la Germani erste
tro tarde komencis tala politiko ed obtenis nur la restaji quin la altra
potenta landi ne kaptabis, esis tre frustranta por la Germani e, plu
tarde,instigis li obtenar tala teritorii altramaniere, tale tensigante la
situeso en Europa e kontributante al milito-explozo.
La yuna imperiestro komencis politiko nomizita �Der neue Kurs� (La nova
direciono). Quale me ja skribis, il deziris bona relati kun Anglia e Francia.
Pro quo ne eventis tale? Kad il volis aludar ico, plu tarde kande il esis
exilita oldulo, e ke lu dicis: �me tro askoltis la altri e ne suficante sucesis
impozar mea volo�, nome la nobela kasto militistal guvernanta Germania
esis nacionalista e �xenofobioza� tilextreme e volis precipue plufortigar
e kreskigar Germania sen tro egardar altra landi. Dume, en la direktanta
medii di Anglia (politiko, ekonomio, armeo), on sempre plu divenis
anxioza pri la kreskanta povo, omnarelate, di Germania e libro titulizita
�Made in Germany� avertante pri ca minacanta konkurencanto, havis
granda vendo-suceso che la reprezentanti di ta medii. Pro ke la relati
inter Austria e Rusia esis mala e ke ja quik de la tempo di Bismarck,
Germania selektabis la partiso di Austria, la relati inter Rusia e Germania
desamelioreskis. E pos Bismarck la diplomaco di Germania divenis tre
261
plumpa. Ico esis granda chanco por la adversi dil Germani. La agenti di
Anglia esis tre aktiva e, balde, en 1893, danke lia interveno, Francia e
Rusia federis su. Me ne savas quale Bismarck lore reaktis, nam tala
federuro sempre esabis lua maxim granda koshmaro, ma la cetera
Germani ne tro desquieteskis. Juste. La Rusi ne esis Germanodianta e la
Franci lore kun la ministro pri Exterlandana Aferi, Gabriel Hanotaux,
deziris diskreta pluproximesko diplomacal a Germania, me skribas
diskreta pro ke la vunduro produktita per la perdo di Alzacia-Lotringia
ne ja komplete cikatreskis. Ma la reprezentanti di la kasto guvernante
Germania volis quika e senrestrikta agnosko di lo eventinta e savigis ke
li ne esis interesata per hezitanta rikoncilio. Ka vera amelioro dil
Germana-Franca relati esis posibla ? On havas la respondo per la krizo di
Fashoda (1898) inter Francia ed Anglia. Militistal exploranto Franca
kapitano Marchand entraprezas expediciono a Fashoda, olqua esas
teritorio dezirata e bezonata da Anglia en Sudan. Pos la arivo dil Franci
en ca teritorio eruptas krizo inter ita amba landi. Por evitar milito kun
Anglia, la Franci, qui ja ne havas Germania kom amika lando, cedas. On
darfas pensar anke ke ica renunco esis la rezulto dil vasaleso, depos
1815, di Francia a Britania.
La iraco nacionalista en Francia esis granda, ico produktis generala
indignoklamo e lore granda majoritato de Franci penseskis, ke, forsan on
devus rikonciliar su kun Germania e definitive aceptar la perdo di
Alzacia-Lotringia, nome on havis nekontebla nombro de militi kontre
Anglia e perdabis imperii pro ta lando (Nord-Amerika, India), dum ke,
kontre Germania esabis nur un milito (1870) e la perdo di nur un
provinco. Ka cafoye la Germani aceptus l�ofro dal Franci ? Dum longa
tempo, me pozis a me la questiono pro quo ico ne abutabis a Germana-
Franca federuro, nam me ne trovis expliko pri co en la libri pri historio.
Fine, uladie, per trovar e lektar anciena libro pri historio, me havis la
respondo, nome Gabriel Hanotaux, qua esis ministro pri Exterlandana
Aferi favoroza a bona relati kun Germania remplasigesis subite che lua
ofico da Th�ophile Delcass�, ilqua esis fanatika nacionalisto ed agento
di Anglia. Evidente, la partiso di Anglia esis tre forta en Francia ed havis
la moyeni chanjigar la ministri.
Tale sen kulpo ye la latero dil Germani nek dil Franca populo, rikoncilio
ne esis posibla e ne povis abutar pro la streta ligili di Francia ad Anglia.
Tamen, la situeso esis tre tensita inter la Franci ed Anglia, nome la Boer-
milito en Sud-Afrika riecitis la enemikeso kontre la Britaniani e lor la
sedicio di le �Boxer� en Chinia, dum 1900, Franci e Germani kombatis
sucesoze kune por liberigar la diplomacisti Europana en Beijing (Pekino)
siejita da le �Boxer�. Evidenteskis ke la Germani e la Franci povis tre
bone kombatar kune ed esar federiti. La rezulto esis ke, dum kelka yari,
onu ne plus celebris la Sedantag, olqua esis mi-oficala festo nacional en
262
Germania celebranta la desvinko dil Franca trupi en Sedan (1870). La
membri dil guvernanta klaso en Britania komencis esar tre anxioza, nam
Franca-Germana rikoncilio povus klozar la pordo dil kontinento a lia
lando e plufortigar lia danjeroza konkurencanto Germania. Lore, la Angli
rezolvis negociar direte kun Germania e facis omna posibla propozi
avantajoza a ta lando. Nur, li postulis ke la Germana navaro ne egalesez
olta di Britania, nam ico esis principo netushebla che la Angli, ke nula
navaro en la mondo esez tam potenta � o plu potenta � kam la lia.
Desfortunoze, malgre omna averti, admiralo Tirpitz, ilqua havis la favoro
di imperiestro Wilhelm II, refuzis omna konsento-posibleso carelate. Il
esis fanatika nacionalisto e la imperiestro, qua esis la nepoto di rejino
Victoria, e konseque anke parte Anglo (la Angla esis lua duesma matrala
linguo) savis tre bone l�importo di potenta navaro por expansema lando
ed il ipsa tre interesesis pri omno koncernanta la maro. Malgre omna ofri
oportuna dal Angli pri altra temi
Simila negocio, ja eventabis kun Bismarck, nam Tirpitz aludis ico, ma
dum la tempo di Wilhelm II, la Angli esis plu jeneroza a la Germani. Vane.
La rejo di Anglia tatempe, Edward VII, dum privata konverso deklaris:
�Lando, qua ne aceptas havar navaro min forta kam olta di Britania devas
irgakuste kombatesar e mem aplastesar�. On povas dicar, ke, pro la
refuzo da admiralo Tirpitz e lua influo a la imperiestro, la milito kontre
Germania esis ja de ante deklarita da Anglia. Ma oportis krear oportuna
cirkonstanci por komencar la konflikto en maxim bona
kondicioni.Unesme lo esis tre importanta retrovenigar Francia a submiso
ed obedio ad Anglia, sen ke ica suzereneso esez tro evidenta. Nome, se
Britania havis la maxim bona e potenta navaro dil mondo, ol ne havis
vere infantrio, kontre ke Francia havis tala armeo apta opozesar a
Germania.
Edward VII, konseque entraprezis vizito ofical a Francia en 1903. La
acepto da la habitantaro, qua memoris ankore tre bone Fashoda e la
Boer-milito esis glaciala e tilextreme deskordiala. La guvernerio dil
republiko, lore, uzis tre anciena artifico, lu venigis aktori e pagata
personi de tota Francia por aplaudar e bonvenigar la Britaniana
suvereno, ed ico kredigis ke la rejo di Anglia esabis apta seduktar la
Franci e modifikar lia opiniono relate Anglia. La aspekto di la relati
Angla-Franca esis salvita. Quik signatesis la Entente Cordiale, olqua mem
se ol ne esis explicita federuro, tamen asociis strete amba landi.
En Germania, on esis konsternita, la maxim mala koshmaro di Bismarck,
esis nun realajo. Kad la �fera kancelero� esabus kapabla evitar tala
situeso se il esabus ankore vivanta ? En 1904 komencis milito inter Rusia
e Japonia, e pro ke, dum la printempo di 1905, Rusia ne standis bone e
komencis perdar la milito, la pangermanisti (alldeutschen, Germane)
judikis ke l�instanto esis oportuna por agar. Li agis forta presuri a la
263
imperiestro, ilqua, malgre lua deklari grandioza esis prefere pacema, por
ke il defiez Francia, nam ica lando konsideresis kom la febla katenringo
dil embrionatra federuro Angla-Franca-Rusa. La imperiestro do
desembarkis en Marokana urbo e proklamis la yuro di Germania komercar
libere ibe e defensar la nedependanteso di Maroko. Kompreneble, il esis
tre sucesoza e la lokala turbi aklamis lu. Ico esis stroko kontre Francia,
nam interkonsente, kun altra povoza landi di Europa (Britania, Hispania
ed Italia), ol yurizesis extensor lua influo sur granda parto de la Marokana
teritorio. Esis milito-minaco e la Germani savigis ke se la Franci deziris
salvar la paco, li mustis sakrifikar Th�ophile Delcass� kom ministro pri
Exterlandana Aferi. Lo esas desfacila judikar ica postulo, nam la Germani
esis justa, nome Th�ophile Delcass� esis danjeroza viro, agento di
Anglia, ed agis omnamaniere por kontreagar Germania omnaloke ube ico
esis posibla. Ma, altralatere, nulatempe antee onu vidis tala ultimato,
nome, ke lando postulez la revoko di ministro di adversa lando por evitar
milito. La Franci, qui timis riskoza aventuro militistal kontre Germania,
aceptis, e per la mediaco da Anglia rezolvesis ke per internaciona
konfero en Algeciras establisesez la rolo dil diversa landi koncernata.
Danke la Angla diplomacistaro (qua mem intervenigis la Usani), ita
konfero esis suceso diplomacal por Francia e falio por Germania. La
temerara pangermanisti duktabis lia imperiestro a kontreproduktiva
misago. Me ne povas anke impedesar pensar, ke, se Bismarck
entraprezabus justatempe koloniala politiko digna de Germania, tala
evento ne bezonabus �okurar�, nam la Germani reaktis tale parte pro ke
li esis frustrita ne posedar la imperio kolonial, quan lia dinamismo ed
entraprezemeso igis necesa a li.
Tamen, mem la militistal kasto, lore guvernanta Germania, ne deziris
irgakuste generala milito, en 1908 grava krizo havis loko en Mez-Europa
pro l�anexo di Bosnia-Hercegovina da Austria, nam Serbia asertis ke ita
regiono esis Serba provinco e devis atribuesar ad ol. Lu havis la simpatio
di Rusia, olqua volis esar la protektanto dil Slava landi. Lore, la Germani
mediacis e negociis tante habile per informar ed implikar anke la west-
Europana landi (ed anke Francia) ke la paco salvesis. Malgre lia deziro
abatar la danjeroza konkurencanto Germana, la Angli ne povis
entraprezar milito kontre lu, nam li ne havis la necesa instrumenti
militistal en ca skopo e Francia timis kombatar kontre lando (Germania),
qua havis 25 milion habitanti plusa kam ol (Germania: 65 milion
habitanti, Francia: 40 milion habitanti). Ultre lo, quale me ja skribis
supre, Germania, mem kun atakema direktanta kasto, ne deziris
irgakuste milito. La Britaniana eminentaro politikal trovis solvuro: kom
konsequo di la revoluciono-probo en Rusia dum 1905, generala revolto-
etoso aparabis che la laborista klaso en Europa, lore la Britaniana sekreta
servi organizis manifesti revolucionera sur la kontinento. Francia, quan
264
la Angli bezonis en lia federuro, esis indulgata e la manifesti ibe esis
mikra e sensignifika.
Ma en Germania, en 1910, ube esis forta opozo di la simpla populani a la
dominacanta kasto, ita manifesti havis nekredebla ampleso; en omna
granda urbi Germana esis tre multanombra manifestanti kontre la
militarismo, por la paco e plu multa demokratio. La jurnali di ta epoko
raportas ke ja nur en Berlin esis 300.000 manifestanti (probable plu
multe en la realeso) e la tota lando esis agitata per ita sedicio. Me volas
pluse dicar, ke, kande on redaktas ulo pri la historio di Germania
itaepoke, onu aludas la nacionalismo e la militarismo, onu tro ofte
oblivias ke esis tre forta kontrea tendenci e ke se la Germana populo
esabus mastro pri lua fato, on darfas supozar ke ol esabus prefere
pacema e demokrata. Ma, kom konsequo di ta eventi, la membri dil kasto
militistal pavoreskis e kom remediilo a tala situeso, li pensis pri la bon
anciena recepto di Bismarck, nome entraprezar milito kontre Francia. En
1911, li rikomencigis duesma Maroko-krizo, cafoye la milito semblis esar
tre proxima; la guvernerio Franca, qua volis irgakuste evitar ol, sendis a
Berlin lua maxim inteligenta ed habila politikisto e diplomacisto, Joseph
Caillaux. Ma la milito semblis preske neevitebla, kande, subite, la
Britaniani intervenis e minacis kombatar la Germani an la latero dil
Franci. La Germana guvernerio, tainstante divenis plu prudenta, e la
Angli mediacis inter la Germani e la Franci. Ici laste dicita mustis, por
salvar la paco, cedar parto di Kongolando posedata da li. La rezulto esis
iraco-explozo en Francia, pro ke ica lando perdabis teritorio dum
pacotempo, sen desvinko militistal. La Germani anke esis deceptita e
furioza pro ke li expektabis plu granda avantaji. De nun la Angli
obtenabis to quon li deziris, nome la Franci quik de ta tempo esis tante
iracoza e diveninta odioza a la Germani, ke li esis pronta a milito kontre
Germania e mem lego votesis, qua irigis til tri yari la duro dil milit-servo.
Lia-latere, la Germani kredis ke la facanto di omna intrigi kontre
Germania esis Francia, e tre enemika jurnalaro-kampanio kontre ca laste
dicita lando komencis en Germania. Cetere, en Francia la situeso esis
exakte la sama e la jurnalaro agis anke simile. Negociado tamen ankore
eventis inter Germania ed Anglia, por mantenar la paco, e la Britaniani
sendis altaranga maristo, Lord Haldane, ilqua esis Germanamika en la
skopo negociar kontrato pri la navaro e la milit-navi. Ma esis tro granda
desfido inter amba partisi, e mem Germano, konservema deputito,
nomata von Heydebrand, klamis en la Reichstag dum lucidesofulmino :
�Ni nun savas qua esas la vera enemiko!�. Fine ita lastega kontakti ne
abutis.
Nun, pro ke la Angli savis ke la Franci esis rezolvita a milito, la aferi iris
rapide. En 1912-1913 eventis armizita konflikto en la Balkaniana landi
kontre Turkia (federito di Germania), por precize plufebligar ita laste
265
dicita lando, danke la intrigi e laboro dal Angla sekreta servi (Intelligence
service). Pos la sucesoza rezulto di ta entraprezo, la Franca sekreta servi
liafoye, quik de la fino dil yaro 1913, helpis Serba konspiranti preparar
atento en la skopo ocidar la tronheredonto di Austria- Hungaria, arkiduko
Franz-Ferdinand, por produktar milito implikanta Germania. La Germana
sekreta servi, qui esis ecelanta, informesis pri l�afero, ma pro ke en
Germania on deziris anke milito, li ne savigis ico dal Austriani.
Dum la printempo 1914, jurnalaro-kampanio komencis en Francia kontre
Joseph Caillaux pri qua on supozis ke il impedabis la milito en 1911. Ica
jurnalaro-kampanio, organizita dal nacionalisti, esis tre violentoza ed
atakis il en lua privata vivo. Ilua spozino anke implikesis en ita kampanio
pro ke elua letri sendita a lua spozulo, kande el esis lore nur lua
amoratino, publikigesis. El demandis rendevuo a s-ro Gaston Calmette,
direktisto dil jurnalo LE FIGARO, ube la ataki kontre el ed elua spozulo
redaktesis. Ye la 16ma di marto 1914, el pafis kontakte per revolvero
kontre Calmette, qua poka tempo pose mortis. Ico esis granda skandalo,
ma s-ino Caillaux povis tante bone justifikesar pro la ataki kontre la
honoro di elua spozo e kontre el ipsa, ke, kurtatempe ante la milit-
erupto el absolvesis. Tamen, tale, la nacionalisti e la agenti di Britania
obtenabis to quon li volis, nam pro ca afero e proceso, Joseph Caillaux
ne plus povis plear irga rolo dum longa tempo en la Franca politiko e la
armizita konflikto esis nun neevitebla e neimpedebla.
Me ne tro insistos pri la atento di Sarajevo e lua konsequi. Imperiestro
Wilhelm II esis tre hezitema e manipulata dal militisti e pangermanisti.
Il konciis ke milito esus katastrofo e grandega danjero, ma, altralatere,
il ne povis abandonar Austria-Hungaria, olqua esis la unika federito
fidinda di Germania. La Germani probis omnamaniere, adminime agar
por ke la Rusi ne partoprenez la milito e la ambasadisto di Germania en
Sankt-Petersburg, komto de Pourtal�s, esforcis til la lasta instanto
mantenar kontakti, por evitar la konflikto, kun la autoritatozi di Rusia.
Vane. La Rusi ne povis e ne volis abandonar Slava populo, nam, same
kam en Germania esis pangermanisti, en Rusia esis panslavisti.
Se la Angli agabus aktive e propozabus lia mediaco, tre versimile la milito
povabus ne eventar, ma pro komprenebla motivi (la milito esis insidio
preparita da Anglia e, fine, anke da Francia kontre Germania) la Angli
restis neaktiva.
La kombati komencis rapide an la westala fronto, mem ante la
militodeklaro, nam la Germana generali opinionis ke rapida desvinko di
Francia esis necesa por povar negociar oportuna paco. Ma pro ke la
frontieri di Francia esis bone protektata, li mustis invadar Belgia, malgre
la neutresokontrato garantianta la sekureso di ta lando. Lore, la skopo
vizata dal Angli e Franci esis atingata, la Angla populo esis tante
indignigita ke Anglia senfriste povis deklarar milito a Germania.
266
La Germani subite koncieskis ke lia vera adverso esis Anglia e ke la milito
an du fronti, kun potenta adversi, havis granda chanci perdesar. Li
povabus savar lo, longatempe antee, ma pro, supozeble, rasista motivi
li kredis ke lia fratala populo Germanal, la Angli, nulatempe facus ulo
mala kontre li, kontre ke la Franci esante �welsche�-i povis esar nur
perfida, ruzoza ed hipokrita atakanti. Li tante plu persuadesis pri co, pro
ke la simpla Angla populani havis tre amikala sentimenti e relati a la
Germani, e la Angla guvernanti profitis ca fakto por blindigar la Germani.
Esis quika odio-explozo kontre Britania en Germania, lor ica
militodeklaro, ed on salutis su en la stradi per klami quale :�maledikata
esez Anglia!� e Germana autoro Ernst Lissauer redaktis poemo tatempe
famoza, titulizita �Hassgesang auf England� (Odiokanto pri Anglia) ube
dicesis ke la Germani ne grantis importo a la Rusi ed a la Franci:�Lin ni
ne amas, lin ni ne odias.��Ni havas nur un enemiko: Anglia!�. Plu tarde
Germana generalo agnoskis dum la milito: �Francia esas la espado di
Anglia en Europa�.
Ico esis, ya, justa, ma pro quo la Germani ne volis apertar la okuli antee?
E, pro quo li ne aceptabis la tre oportuna propozi quin Anglia facis a li
ye la frua komenco dil XXma yarcento? Certe, lo esis neyusta e nejusta,
pos la unesma mondomilito, volar imputar a la nura Germani la
responsiveso pri la militexplozo. Ma pro la akra militarismo di la
direktanta kasto, pro la sempra ataki kontre Francia en kazo di
problemo, olqui koaktis Francia refujar en streta federuro kun Anglia, li
tre faciligis la intrigi di Britania kontre lia lando. On povas nur dicar ke
esis du granda responsivi, ye egala nivelo, nome Anglia e Germania, ed
anke lastatempe adjuntesis Francia. Ma Francia esis nur duesmaranga
figuranto kompare a la potenta imperii Rusia e Britania, kontre ke la
Germani kredis, o volis absolute kredar, dum tro longa tempo, ke ol esis
la precipua aktoro.
(Ek Kuriero Internaciona n�3/2013)
HISTORIO DI K�NIGSBERG
da GERFRIED HORST
Pos lua retroveno di Palestina, la ordeno di la Germana kavalieri,
havanta kom origino la frataro quan la krucmilitanti fondabis en la Santa
Lando, esis serchanta nova misiono. En la yaro 1226, la princo Polona,
Konrad de Masovia, advokis ca ordeno por helpar lu Kristanigar la Prusiani
267
pagana (etno parenta ad olta di la Lituaniani). Kom respondo, la granda
mastro dil dicita ordeno, Hermann von Salza, transferigis a la ordeno da
imperiestro Frederikus II e da papo Gregorius IX la suvereneso super la
teritorio di Prusia. La Prusiani esis konquestata, ma nule nihiligata; ti qui
aceptis baptesar restis sur lia sulo, la nobeli konservis lia rangi social. Li
intermixis kun la koloniisti enmigrinta de Germania. La Prusiana linguo
pluduris existar. Dum 1561, la Luterista katekismo imprimesis por li en
Prusiana idiomo, olqua komplete desaparis erste ye la komenco dil
XVIIIma yarcento. Ma esis vorti Prusiana qui mantenesis en la dialekto
parolata en est-Prusia, di qua la pronunco explikesas probable per la
anciena linguo aborijena; esas familio-nomi tipale Prusiana, ed esis olim
Prusiana nomi di urbi e vilaji, di fluvii e di loki qui desaparis erste en
1945.
K�nigsberg (Rejomonto) fondesis en 1255 e nomizita segun rejo Ottokar
II di Bohemia qua partoprenis la krucmilito kontre la Prusiani. Ica urbo
konsistis ek quar parti: la kastelo dil ordeno, la urbo �Kneiphof� sur
l�insulo formacita per la fluvio Pregel (ico esas la loko ube jacas la
katedralo, di qua la konstrukto komencis en 1333) la �Altstadt� (ancien
urbo) e L�benicht. Singla urbo havis lua institucuri, lua merkato, lua
kirko e lua propra fortifikuri. L�ensemblo, tamen, quik de la debuto
nomesis K�nigsberg. La tri urbi unionesis sub un unika administro erste
en 1724, olqua esis la yaro dil nasko, interne di lua muri, di Immanuel
Kant. La blazono di K�nigsberg kompozesas per la blazoni dil tri unionita
urbi, kronizita per la aglo Prusiana.
La Granda Mastro havis lua rezideyo en la kastelo di Marienburg, est-
Prusia. Ol esis la maxim granda fortreso dil Mezepoko e tote
konstruktesis per briki.Ye la 15ma di julio 1410, la Germana kavalieri
desvinkis lor la batalio di Tannenberg (la Poloni nomizas ol la batalio di
Grunwald) kontre l�armeo dil rejo Polona Wladislaw II. La Granda Mastro
Ulrich von Jungingen mortis ibe, ma la kastelo di Marienburg ne
konquestesis.En 1466, tamen, la ordeno koaktesis cedar west-Prusia
inkluzite la kastelo di Marienburg a la rejo di Polonia. La Granda Mastro
transferigis lua rezideyo a K�nigsberg.
La lasta Granda Mastro, Albrecht de Brandenburg, enduktis la Reformo
protestanta e chanjigis, segun konsilo da Martin Luther ica Stato religial
a dukio laika. Dum 1544, Albrecht fondis l�universitato di K�nigsberg,
olqua havis la skopo docar ed edukar profesionale pastori ed
administranti protestanta. Pro ke lua filiulo havis mento restinta
infantal, la Princo-Elektanta di Brandenburg, divenis unesme regento e,
en la yaro 1618, heredis la dukio Prusia. Diveninte duko di Prusia, la
Princo- Elektanta esis samatempe vasalo dil Imperiestro e dil rejo di
Polonia. Lua posedaji extensesis duime en la Santa Imperio
(Brandenburg) e duime adextere (est-Prusia). La chefurbo dil nova Stato
268
esis nekontesteble K�nigsberg diveninta, dum la tempo dil Germana
kavalieri e kom membro di la Hanso, komercala urbo super omna
komparo a to quo existis en Brandenburg. La Princo-Elektanta Friedrich-
Wilhelm, regnanta de 1640 til 1688, obtenis dum 1656 la agnosko dal rejo
di Polonia e dum 1657 olta da Suedia pri lua integra suvereneso koncerne
la dukio Prusia. Pos la revoko dil Nantes-Edikto, il aceptis la Franca
hugenoti tam multe en Berlin kam en est-Prusia ed en K�nigsberg. En
K�nigsberg, do exter la Santa Imperio ube ico ne esabus posibla, ye la
18ma di januaro 1701, la Princo-Elektanta Friedrich III igis su kronizar,
sub la nomo Friedrich I-ma. Oficale il esis nur �Rejo en Prusia�, t.e. en
Brandenburg lu duris esar Princo-Elektanta. Erste Friedrich II nomizis
�Prusia� lua omna posedaji e konseque esis �Rejo di Prusia�. La lasta de
le Hohenzollern qua kronizigis su ibe esis Wilhelm I-ma en 1861. Exakte
170 yari pos la kronizo dil unesma rejo di Prusia en K�nigsberg, ye la
18ma di januaro 1871 en la kastelo di Versailles, rejo Wilhelm I-ma
proklamesis kom Germana Imperiestro. Til la fino dil tempo monarkial
en la yaro 1918, K�nigsberg havis la titulo ofical di �chefurbo e rezideyo-
urbo rejal�.
Komence dil XVIIIma yarcento, la pesto senpopuligis granda parti de est-
Prusia. Rejo Friedrich-Wilhelm I-ma konseque havis interesto atraktigar
adibe homi veninta de altra Europana landi por �ripopulizar� la dezerta
regioni. Esis ondi de enmigrinti: Franca hugenoti, Suisa Kalvinani, la
protestanti ekpulsita de Salzburg, Skoti. Li intermixis kun la restaji dil
Prusiani aborijena, kun la Germani, la Lituaniani e la Poloni qui habitis
en certena parti de ca lando. Est-Prusia esis enmigradolando quale Usa.
De ita omna genti diversa, formacesis la homogena habitantaro di est-
Prusia.
En 1724, en K�nigsberg naskis Immanuel Kant. Ilu redaktis ibe lua
nemortiva verki e vivis ibe til lua transpaso, dum 1804. Ilua spirito
kontenis l�Universo ; ma dum lua tota vivo durinta preske 80 yari, il vidis
nur la peizaji di est-Prusia e la nura urbo K�nigsberg. En la prefaco di lua
verko �Antropologio de vidpunto pragmatal�, ilu facis laudo pri lua
amata nasko-urbo: �Un grand urbo, meze di Stato qua kunvenigas la
asembli dil guvernerio, un universitato (por la kultivo dil cienci) ed
oportuna situeso dil trafiko maral, posibligante komerco per voyo fluvial
inter la internajo di la lando e kontigua o fora regioni, havante mori e
lingui diferanta, - tale esas, segun exemplo di K�nigsberg an la fluvio
Pregel, la urbo quan on povas konsiderar kom apta a la developado dil
konoco di la homi e dil mondo, ed ube, sen voyajo, ita konoco povas
aquiresar.�
Kant ne esis la unika granda viro di K�nigsberg. Dum la XVIIma yarcento,
la poeto Simon Dach skribis ibe nemortiva poemi e kunvenigis cirkum ilu
grupo de poeti e muzikisti.La maxim konocata Kristnasko-kanti Germana
269
havas lia origino en K�nigsberg. Johann Christoph Gottsched (1700-
1766), la �papo� di la Germana literaturo dum lua vivotempo, naskis e
studiadis en K�nigsberg. E plura altri�
Dum la Sepyara milito, est-Prusia okupesis dal Rusi de 1758 til 1762. La
Rusa guberniestro, barono Nikolaos de Korff, esis aristokrato Germana di
Kurlando e mem ne savis la Rusa linguo. L�administrerio Germana di
K�nigsberg pluduris quale antee. Lo esas a la Rusa imperiestrino
Elisabeth, a qua Immanuel Kant skribis letro ye la 14ma di decembro
1758 por demandar ad el nominesar kom profesoro pri logiko e
metafiziko che la universitato di K�nigsberg. Friedrich la Granda esis
talgrade deskontenta pro la kunlaboro da lua regnati kun la Rusi, ke, pos
la milito, il ne plus venis a K�nigsberg.
K�nigsberg esas loko historial. Adhike refujabis la Korto di Berlin pos la
desvinko di Iena en 1806; Friedrich- Wilhelm III, rejo havanta hezitema
mento e febla volo, vokis adibe barono de Stein por reformar la
institucuri di Prusia; italoke, rejino Luise ensuflis elua kurajo heroal ad
elua patrio. Ye la 12ma di junio 1812, Napol�on pasis kelka dii en
K�nigsberg por, pose, duktar la Grand Armeo kontre Rusia. Pos la
katastrofo frapinta ca armeo, general Yorck de Wartenburg, komandanta
la kontingento Prusiana dil Grand Armeo, de lua propra inicio, signatis
kun la Rusa reprezentanti (generalo Diebitsch, kolonelo de Clausewitz e
komto Dohna, qui, fakte, esis omna Germani) la �konvenciono di
Tauroggen�. Ye la 8ma di januaro 1813, il aparis kun lua armeo-korpo en
K�nigsberg, proklamis su kom guberniestro generala di est-Prusia e
kunvokis la dieto di la provinco, olqua promulgis ye la 7ma di februaro
1813 la lego koncernanta l�organizo di la �Landwehr� (rezervarmeo
teritorial). Rejo Friedrich- Wilhelm III ne havis altra selektebleso; il
mustis aprobar la agi dal generalo. Ye la 20ma di marto 1813, il publikigis
la voko �A mea populo�, konkluzis federo kun caro Alexandros I-ma e
deklaris milito a Francia. Komencita en K�nigsberg, la Liberigo-milito ne
finis ante l�iro dal trupi Germana e Rusa en Paris, ye la 31ma di marto
1814 e la batalio di Waterloo ye la 18ma di junio 1815.
En est-Prusia naskis anke konocata mulieri. K�the Kollwitz (1867-1945)
esis piktisto e skultisto havanta tendency pacifista e sociala. La Hebrea
filozofino politikal Hannah Arendt (1906-1975), filiino di genitori havanta
origino en K�nigsberg, edukesis en ita urbo quik de la evo tri yari. Agnes
Miegel (1879-1964), poetino, nomizita �matro di est- Prusia�, esis multe
plu dextrana e plebeyala kam Hannah Arendt. Multa de lua poeziaji
tradukesis a la Rusa; la Rusi qui nun habitas ica regiono veneracas elu.
Komtino Marion Doenhoff (1909-2002), decendantino di anciena familio
aristokrata Prusiana, organizis dum 1992 la restauro dil statuo di
Immanuel Kant avan la konstrukturo dil universitato di K�nigsberg.
Dum la nokti de la 26ma til 27ma e de la 29ma til la 30ma di agosto 1944,
270
K�nigsberg destruktesis dal avionaro Britanian (Royal Air Force). Testo
dil bombardi, Michael Wieck, qua evis lore 16 yari, skribas en lua libro
Atesto pri la desaparo di K�nigsberg � persono konsiderata kom �simil a
Hebreo� raportas: �Du ataki avional kun entote plu kam 800 pezoza
bombardavioni Britaniana nihiligis definitive to quo esabis konstruktata
ed elaborata penoze dum la sucedo dil yarcenti. La anciena e
veneracinda urbo havanta beleso super omna komparo chanjesis a maro
di flami ed a agro di ruinaji.�Plu kam kinamil habitanti di K�nigsberg
brulesis, 200.000 perdis lia domi, l�universitato, la meza urbo
mezepokal, la katedralo, la kastelo, kulturala trezori nereparebla esis
perdita por sempre.
En 1939, K�nigsberg havis 380.000 habitanti. Kande evidenteskis, dum
l�autuno 1944, ke l�armeo sovietal proximeskis, la nazista autoritatozi
interdiktis ad omni fugar. Erste cirkum la fino dil monato januaro 1945,
kande la urbo ja cernesis dal Red Armeo, Gauleiter Koch permisis a la
civila habitantaro abandonar K�nigsberg; il ipsa fugis kom l�unesmo. La
Germani sucesis riestablisar la komuniki kun l�avan-portuo di Pillau , de-
ube omnaspeca bateli evakuis plura dekamili de refujanti, tale
efektigante vera prodaji. La restinta trupi Germana defensis la ruinaji di
K�nigsberg kontre l�armeo sovietal til la kapitulaco sen kondicioni di ca
urbo, ye la 9ma di aprilo 1945. Lor la konfero di Potsdam , dum julio
1945, Truman e Churchill deklaris aprobar la deziro di Stalin atribuar a
Soviet Uniono K�nigsberg e lua kontigua teritorio. De la 120.000 civili
Germana, qui, ye ca dato, esis ankore en ta urbo, preske 100.000 mortis
pro agi di violentaji, pro hungro e maladeso, dum la tri sequanta yari. La
mikranombra posvivanti deportesis en 1948 a west-Germania.
Ye la 3ma di junio 1946 mortis Mikhail Ivanovich Kalinin, prezidanto
ofical di Soviet Uniono, en la realeso il esis lakeo di Stalin. Eventis ke on
serchis precize lore Rusa nomo por la chefurbo di est-Prusia, konquestita
dum la preirinta yaro. Un monato plu tarde, ye la 4ma di julio 1946,
dekreto signatita da Stalin donis a K�nigsberg la nomo Kaliningrad, ed a
la parto di est-Prusia sub administrantaro sovietal la nomo
�Kaliningradskaia oblast� [teritorio di Kaliningrad]. Depos 1959, la
giganta statuo di Kalinin stacas avan la precipua fervoyo-staciono di ca
urbo. Ma ne nur la urbo nomizesas segun il: lo esas anke la kazo dil placo
sur qua erektesas lua monumento e di la strado departante de ol.
La Germana habitantaro di ca urbo e regiono remplasigesis da Sovietana
civitani veninta de omna loki di Soviet Uniono. Til 1991, la toteso di ca
teritorio esis militistal areo interdiktata, a qua nek la westana vizitanti
nek mem la civitani Sovietana di altra regioni darfis acesar. Depos la
krulo di Soviet Uniono dum 1991, la dicita teritorio esas Rusa inkluzajo
inter Lituania e Polonia, t.e. du landi qui esas membri di Europana
Uniono depos 2004. Lu do konstitucas Rusa insuleto interne di Europana
271
Uniono. Per stranja hazardo dil historio, la regiono di Kaliningrad ne plus
havas nemediata kontakto kun Rusia exakte quale est-Prusia ne havis
nemediata kontakto kun Germania dum la yari de 1919 til 1939.
(Ek Kuriero Internaciona n� 3/2013)
IDO-RENKONTRO DI 2013 EN OUROUX-EN-MORVAN
Me departis ye la jovdio 8ma di agosto, matine, de la mikra fervoyala
staciono Bercy en Paris. La voyajo esis komfortoza e sen multa
kunvoyajanti til Clamecy ube me ekiris la treno por enirar autobuso
moderna, komfortoza e preske vakua. Ye 14 kloki me arivis en Corbigny.
Me vartis dum kelka tempo sur la placo dil fervoyo e me komencis
desquieteskar pro ke Hans devis venar por querar me ed il ne aparabis
(e me ne havis lua telefon-numero). Fortunoze parolesis pri mikra
miskompreno e subite me videskis Hans, qua vartabis me che la kayo dil
staciono e ne pensabis pri la placo ube arivas la autobusi. Quik ni departis
por irar renkontre a s-ri Scholz e Heintze en Avallon. Lia voyajo ne
eventis sen desfacilaji ma li fine arivis justatempe en la justa loko. Plu
tarde ni iris a nia gasteyo � Ambiance Morvan � jerata da Nederlandani
(samlandani di Hans). La chambri esis sen granda intimeso, nam la du
aludita samideani e me partigis la sama balneyo e neceseyo, ma ico ne
esis duronta nam pro nepreciza motivo, ni devis livar nia chambro, ye la
morga dio, por irar a la hotelo � Le Lion d�Or � dum un dio e pose
retrovenar en altra chambri di ca gasteyo. Pos instalir nia aferi, ni rividis
plura personi : Marion Kasper, Lo�c Landais, Peter Totten e lua spozino
Japoniana Miyuki. Dum la vespero ni diskutas e manjas en la domo-
apartamento lokacata da Peter Totten. Plu tarde ni drinkas diversa
drinkaji proxim la gasteyo en libera aero noktal e ni diskutas pri
diversaji, ma precipue pri konocata poeto Idal, qua esas tre ofensebla e
disputema persono atakinte sen vera motivo pluri de ni. Ico tre shokis ni
ed il divenis nia nigra bestio. Ni ne komprenas lua mentaleso ed il esas
vera misterio a ni. Dum nia sejorno, il duros esar un de nia preferata
konverso- e joko-temi.
9ma di agosto, venerdie : Matine, ye aproxime 10 kloki, ni departas por
vizitar Autun. Survoye por vizitar la templo di Janus, ni vidas bela pordo
Romana ek solida petri. Ol memorigas la Porta Nigra di Trier en
Germania, ma en Autun el restis blanka e nule nigreskis. Fine, pos
272
marchir dum ula tempo e trairir granda prati, ni arivas a la templo di
Janus. Me kelkete astonas la samideani per informar li ke la dukapa Janus
esis la deajo dil pordi, nam janua en la Latina signifikas : pordo. La
templo ipsa esas bela ancienega edifico grandaparte krulinta, ma qua
permanas, malgre omno, pos duamil yari de existo. Tamen afishtabeli
avertas ni ne tro proximeskar a la templo pro la minaco di krulanta petri
ed apude ni vidas homi qui praktikas labori arkeologial.
Ni dejunas en Autun e pose ni iras hastoze a la Templo di la Mil Buddhi
en la vilajo La Boulaye ube ni komendis guidata turo. Ni atingas ol dum
la posdimezo, ye 14 kloki 30, cirkume. Ibe Franca monako Buddhista, di
qua la nomo esas Jean-Paul Cantillon, vartas ni. Me esos lua tradukanto
ad Ido. Il naracas a ni la historio dil Buddhismo en Ocidento. Dum la yari
1960ma multa yuna � globetrotter �-i Ocidentana atraktita per la
spiritaleso Oriental, iris ad Azia, precipue a Katmandu. Li ofte esis
narkotaji-konsumanti, ma survoye li anke konoceskis la Buddhismo. Pluri
guidigis su da � guru �-i e da Tibetana monaki Buddhista. Retroveninte
en Ocidento, li fondis en 1967 la Buddhista centro Samye Ling en Skotia,
olqua esis la unesma monakeyo Buddhista en Ocidento. Plu tarde, ye
aproxime 1975, la Franci volis anke havar centro por su ipsa. Li do
kompris en la Burgundiana vilajo La Boulaye (Burgundia esas provinco di
est-Francia), ruinita kastelo e sat vasta tereno apuda po chipa preco.
Pose li reparis la kastelo e konstruktigis, danke la helpo da meceni, bela
monakeyo segun Tibetana stilo e venigis, por docesar da li, Bhutana
monaki (Bhutan esas lando dil Himalayana regiono, di qua la habitantaro
esas grandaparte de Tibetana origino ed havas kustumi, mori e religio
simila ad olti dil Tibetani). Nun, la Aziana monaki departis, ma la centro,
la Europana monaki edukita da li, e lia adepti permanas. Dum la vizito
dil templo, nia guidisto explikas a ni ke esas du precipua punti en la
praktiko dil Buddhismo : 1)la koncentrigo dil mento en la skopo
2)obtenar la sereneso e la quieteso dil anmo. Avan la pordo dil templo
che la frontono di ol, lu remarkigis da ni roto reprezentanta la
� dharma � (lego kosmal) e cervini pro ke la Buddho komencis predikar
lua doktrino en loko nomata prato dil cervini. En la internajo dil templo
il montras a ni imaji e skulturi di deaji diversa nomata � yidam �-i. Li ne
esas vera enti ma suportili por meditado-temi spirital. Me ne povas
impedesar pensar ke anke en altra religii, la santi e la dei esas suportili
por la mento, ma ico povas igar li tre efikiva danke la liturgio
establisante magiala ligilo kun la deajo, olqua reprezentas energio e
forco interna e nule, quale on povus kredar, povo extera. Pos lua expliki,
ni darfas pozar questioni ad il e Marion Kasper tre astonis me per
questionar kad la venonta Dalai Lama povos rienkarnigesar kom muliero.
Me mem plu astonesis kande la monako respondis, ke : � - Yes, e la Dalai
Lama asertabis ico tre explicite, recente. � Pos kontemplir un
273
� mandala � ni iris a la drinkeyo dil monakeyo e durigis nia exkurso per
vehar a la vilajo Anost por la dineo. Ante la dineo, Hans qua esas kurioza,
forduktas Lo�c Landais e me a mikra muzeo pri tradicioni e dialekti dil
regiono Morvan. Me havas la surprizo konstatar ke Hans savas nun tote
fluante (o preske fluante) la Franca, quankam il asertas lernir ol recente.
Forsan lua savo pri Ido e la Hispana esis granda helpilo a lu. Retroveninte,
me iras a la hotelo � Le Lion d�Or � ube me havas mala surprizo, nome
la iracoza patrono asertas ke me devabus venar ye la predio e ke il vartis
me til un kloko matine e ke me devas restar til la fino di mea sejorno
hike pro ke ico esis rezervita de ante da Hans. Me ne savas quon pensar
e, fine, me asentas. Ni certe aranjos l�afero, Hans e me, kun la patroni
di � Ambiance Morvan �, me opinionas.
10ma di agosto, saturdie : Dum la matino, me havas plusa desagreabla
surprizo che � Ambiance Morvan �, nam kande me anuncas a la patroni,
ke denun me devas lojar che la � Lion d�Or �, li ne aceptas ico e dicas
ke me devas retrovenar a lia gasteyo. Me ne savas quale agar, forsan
dum la vespero me negocios kun la hotelestro di � Le Lion d�Or � por
aranjar ico. Por la exkurso di la komenco di ca jorno, Hans irigas ni a la
� foire de la brocante � (brokanto-ferio t.e. ulaspeca � pulco-merkato �)
en Corbigny. Ibe on povas trovar omnaspeca interesiva ancienaji e la
etoso esas tre gaya e festal tra la streta stradi di ta desnova urbo. Fine,
me kompros libro kun interesiva raportaji historial, quin me intencas
tradukar ad Ido (koncerne kelki de li). Me memoras ke ulainstante Hans
e me renkontris charmiva mezevoza damo dil urbo Lille, Francia, qua
anke, quale multa Nederlandani, kompris domo kom duesma rezideyo en
la regiono. Quankam el esas Francino e parolas nur France, pro lua
geografial origino, el esas quaze samlandanino di Hans, quan el ja
konoceskis plura monati antee.
Dum la komenco dil posdimezo ni retrovehas ad Ouroux por dejunar en
la lokacita apartamento di Peter Totten e lua Japoniana spozino Miyuki.
Pose, ni departas itere por irar a loko ube esas la bela lago artifical di
Penneci�re kun digi kreita por regulozigar la fluo dil riveri, qui furnisas
aquo a la fluvio Seine trairanta Paris. Ante ita labori e digi, la aquo-flui
produktis ibe dramatatra inundi.
Plu tarde, ni iras a drinkeyo nefore de la dicita lago, quan ni povas
admirar sub la tre brilanta suno. Ibe me komendas tradicionala Franca
drinkajo nomata � diabolo menthe � (diabla minto). Kurioza, Marion
Kasper imitas me e rapide, kande el drinkeskas ol, elu lore anke tre
prizas ica drinkajo nekonocata da elu til nun. Ye la sequanta dio, s-ro
Scholz probinte ol, deklaros ke ol esas agreabla drinkajo ma pensigas pri
absinto, olqua konocesis dum la XIXma yarcento, ma pose interdiktesis
til recenta tempo pro lua danjerozeso debata a lua altanivela alkohol-
274
procento. Fortunoze la � diabla minto � ne kontenas alkoholajo e povas
drinkesar mem da infanti. Plu tarde ni dineas en � pizzeria � e
retrovehas ad Ouroux.
Por negociar kun la hotelestro di la � Lion d�Or �, me demandas ad Hans
venar kun me, nam il komendis mea chambro. Fakte, il esas kulpoza pri
nulo, nam il komendis omno en ordino, ma pro ke il esis en Amsterdam,
e ne surloke, il demandis a la hotelestro per e-mesajo e per telefon-
mesajo konfirmar la komendo, ma il recevis nula respondo. Pro ke il ne
savis quon opinionar pri la tacado di la jeranto di ca hotelo, il preferis
komendar chambro che � Ambiance Morvan � por ne havar mala surprizo.
E normale ni ne devabus havar problemi. Ma tote ne-expektite e pro
neklara motivo la jeranti di � Ambiance Morvan � klozis lia gasteyo dum
un dio e sendis la Idisti a la � Lion d�Or � ed ico kreis nia problemo. La
hotelestro restis netransaktema e pro ke me havis mea valizo che la
hotelo e nule povis fugar, pos diskuto en Ido kun Hans, me rezolvis restar.
Hans promisis a me aranjor ica stranja kazo kun lua samlandani jeranta
� Ambiance Morvan � e me pasis la vespero restanta, plu quiete, ma
tamen ne tote.
11ma di agosto, sundie : Fine, Hans sucesis kalmigar la jeranti di
� Ambiance Morvan � e pagis a li un dio di sejorno, olquan me rimborsas
ad il. Dum la matino ni departas a Vezelay ube esas splendida baziliko.
Survoye ni admiras la peizajo rural e ni diskutas, ni parolas pri nia
komuna linguo ed ulu plendas ke ni ne havas vorti dil moderna tekniki,
ma reflektante pri co me konstatas ke lo ne esas granda problemo, nam
on povas facile forjar kompozita vorti qui expresas ica tekniki ed objekti.
Opozite, ni havas plu granda problemi kun vorti ja existanta en nia
dicionarii ma quin ni ne konocas. Precipue la nomi di flori, planti, legumi
e frukti pro ke ni uzas li nur rare e ne en la singladia vivo. Me memoras
ke ni havis desfacilaji por trovar la vorti : � moruso � e � rov-bero �, nam
esas nuanco inter amba e ni ne pensabis pri co. Arivinte en nia exkurso-
skopo, ni konstatas ke la urbeto Vezelay ipsa esas bela, anciena e
pitoreska, havanta ankore kelka traiti mezepokal ed ol esas konstruktita
segun la stilo tradicional di la regiono Burgundia. Enirinte la baziliko, me
havas agreabla surprizo : ol konstruktesis segun pura stilo romanika ed
esas multe plu lumoza e min severa kam la katedrali segun gotika stilo.
Forsan ico debesas anke a la fakto ke la vitrali esas nun transparanta,
sen desegnuri nek kolori. Exter ca edifico e dop ol, ni povas admirar
splendida panoramo di la � naturala parko � cirkondanta ica loko. Pose,
ni dejunas tarde en restorerio di vilajo ube havas loko � f�te de la
moisson � (rekolto-festo). Marion e Lo�c iras adibe, ma la ceteri preferas
irar a restorerio. Ibe ni manjos en libera aero sub l�ombro di bela arbori.
Ulo tre amuzis me dum ta repasto, nome Peter Totten komendis ula disho
275
e la garsono questionis lu per quala sauco il volas kondimentizar ol, un
de la propozita sauci esis : � sauco segun maniero �samuray� �. Kande el
audis la vorto � samuray � Miyuki apertis subite granda okuli pro
astonego. Probable, pro ke el ne savis la Franca, el questionis su pro quo
la samurayi povas implikesar en Franca repasto. Fininte la repasto, ni
vizitas vendeyo ube esas mestierala produkturi lokal e ligna shui. La
vendistino astonesas pri nia idiomo ed interesesas pri la Linguo
Internaciona di la Delegaciono.
Dum la vespero, ni havos repasto che Hans en lua dometo di Ouroux ube
il habitas kun lua kompanulo Sander dum lia vakanci. Hike ni diskutas pri
diversaji di nia movado. S-ro Scholz tre regretas ke Fernando Tejon, qua
tre bone laboris por Ido, ne plus esas en nia movado. Lo esas klara ke ico
debesas grandaparte a la indijo di agnosko en la movado, qua ignoris lua
granda valoro. Il dicas anke ke me ne havas la agnosko quan me meritus.
Ico ne tro jenas me, nam me esas retretinto e, laborar por Ido, esas
interesiva okupo a me. Ma to quon me aceptas tre male, lo esas la furioza
ataki senbaza e grosiera da kelka personi. Me ja parolis pri la famoza
poeto Idal, qua pro lua maligna e violentoza ataki divenis la � nigra
bestio � di mult Idisti e qua audacas kun granda � khucpa � (nekredebla
senshameso), quale dicus un de nia samideani, prizentar su a la altri kom
viktimo di komploto da homi agante quale mafiani. Recente, me atakesis
anke, tote neexpektite, da Latinida Amerikano pro ke me publikigis
(neofte) mesaji pri Exterterani che la � Facebook � Idisti. Lua ataki esis
tre despolita ed idiota. Mem skribante a lu, ke me esas multe plu evoza
kam lu e, ke, adminime, il devus havar respekto a me ed esar decanta,
il volis audar nulo e durigis lua furioza e stulta ataki. Ico esis tante plu
absurda, ke il ipsa redaktabis romaneti pri Exterterana aventuri (en
malega Ido) e qui esas trovebla che la interreto. Me aludis ica verkachi,
ma il volis audar nulo e pluduris lua dementa ataki quaze lu esus
demonozo. Fine, me cesigis la disputo per ne plus respondar a lu, ma me
pluduris publikigar (ed ofte) mesaji pri anciena astronaviganti ed
Exterterani, tale il obtenis nulo, tote kontree. Me havas forta rankoro
kontre tala personi, pri qui me opinionas ke li ne devus adirar
interlinguala movado pro lia maligneso e netoleremeso. La dicita
Latinido, kontree a me, juas ula agnosko (quan me opinionas esar tote
nemeritita pro lua infantatra inteligenteso e mala savo di nia linguo)
kontre ke me esas prefere ignorata. Me konjektas, ke la situeso esas tala
omnaloke e savesas ke, ofte, homi senvalora juas reputeso ed honorumi,
kontre ke multe plu apta e valoroza personi juas reputeso erste pos lia
morto od erste tre tarde dum lia vivo. Ulagrade, la situeso esas tala por
Fernando Tejon, qua preske ignoresis dum lua Idisteso e nun, pos lua
departo de nia movado, regretesas bitre da omni.
276
Fininte nia repastal kunveno, ni dankis kordiale Hans pro lua bone
organizita vizito e sejorno turismal por la Idisti, qui aceptabis
partoprenar ica renkontro, e ni preparis ni retrovehar adheme ye la
sequanta dio.
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2013)
LA
kontributo adportesis da la Tamila, olqua esas un de la maxim anciena
lingui vivanta en la mondo. Dum multa yarcenti, la Sanskrita e la Tamila
vivis flanko an flanko quale du frati.
Duamil yari ante nun, sajulo di Tamil Nadu skribis grandanombra versi,
kurta, qui per lia forteso e la vereso quin li kontenas, esas super omna
komparo en la literaturo Indiana. Ica verko konocesas sub la nomo
Tirukkural o Kural. �
versaro. La aludita verko inkluzas 133 chapitri e singla de li havas dek
strofi.
La sajulo qua kompozis ita versi konocesas per la nomo Tiruvalluvar.
Quale multa granda homuli dil tempi anciena, il ne poslasis naraco pri
lua vivo. Mem lua vera nomo ne savesas nam la vorto �
signifikas nur �
di la rejo, qui, kavalkanta sur elefanti, tamburagis e proklamis la rejala
imperi e dekreti. Semblas ke Tiruvalluvar selektabis altra profesiono. Ilu
divenis texisto e vivis en Mylapore olqua esas nun parto di Chennai
(Madras). Ma ni ne povas certigar ke il esis texisto. Forsan ulu deskriptis
lu en pasinta epoko kom texisto en imajoza senco pro la fakto ke il texis
tante bela versi !
Existas multa legendi interesiva koncernante lu. La homi venis ofte
konsultar il por obtenar lua konsili o parolar pri lia problemi. La sajulo,
kande ico esis posibla, respondis a li per paroli ed exempli prefere kam
per simpla vorti.
Ulamatine, yunulo qua havis problemo venis por renkontrar ilu en ilua
hemo. � Ka vu havus l�afableso dicar a me kad lo esas plu bona havar
spozino o ne havar spozino ? � lu questionis.
La sajulo ridetis e demandis a la yunulo restar kun lu dum kelka hori.
Kande li sideskis por dejunetar, la spozino dil sajulo donis a li rizo, qua,
277
pro ke ol esabis koquita ye la predio, esis tre kolda. Ma la sajulo bramis
�
Sen dicar irga vorto Vasuki sideskis e komencis ventizar la rizo por
koldigar lu.
Pose kande la sajulo e lua gasto esis dejunanta ye dimezo, la sajulo
klamis �
Sen audigar ula murmuro, Vasuki acendis lampo e pozis ol apud la sajo.
La yunulo dicis �
Tiruvalluvar ne selektis esar ye la servo dil rejo, ma homi di multa
generacioni pos ilua vivotempo agnoskis il kom rejulo inter la saji. Pri
singla aspekto dil vivo, pri singla situeso a qua homo povas konfrontesar,
la Kural furnisas konsilo nobla e facile praktikebla.
La docado dil Tirukkural ne limitizesas a la etikala aspekti di la singladia
vivo. Ol kontenas bona konsili pri la diplomaco, la arto guvernar ed anke
pri altra domeni dil aktiveso homal.
[Segun artiklo publikigita en NOUVELLES DE L�INDE, revuo dil
ambasaderio di India en Francia]
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2013)
LA PERQUIZITO (novelo)
[
La chambro esis tapetizita per pala blua silko. Videsis espineto sur qua
esis apertita la libreto
havanta liro kom dorsapogilo, moblo nomizita �bonheur-du-jour � ek
mahagono, lito blanka ornita per rozi, alonge la kornico esis pari de
kolombi, omna kozi ridetis kun emociganta gracio. La lampo brilis dolce
e la flamo di la herdo igis palpitar ulo quaze ali en la ombro. Sidanta
vestizita per chambro-robo avan la moblo � bonheur-du-jour �, elua
eleganta kolo inklinata sub la splendida e pala aureolo di elua hari, Julie
278
foliumas la letri qui obliviesis, ligita per silka rubandeti, en la tirkesti dil
aludita moblo.
Noktomezo sonas ; lo esas la signo dil paso de yaro a la sequanta yaro.
La miniona pendul-horlojo, ube ridas orizita Amoro, anuncas ke la yaro
1793 esas finita.
Dum l�instanto dil kunjunto di la horlojo-aguli, mikra fantomo aparis.
Jolia infanto, ekirinta la chambreto ube il esas en lito e di qua la porto
duras esar mi-apertita, venis, quankam il vestizesas nur per kamizo, por
springar vers la brakii di lua matro e dezirar ad elu felica Nova Yaro.
� Felica Nova Yaro, Pierre�Tun me dankas. Ma ka tu savas to quo esas
felica yaro ? �
Il kredas savar lo ; tamen, el volas docar ico plu bone a lu.
� Yaro esas felica, mea karulo, a ti qui pasis ol sen odio e sen pavoro. �
El kisas ilu ; elu portas il a la lito deube il eskapis, pose el retroiras por
itere sideskar avan la � bonheur-du-jour �. Elu regardas alterne la flamo
qua brilas en la herdo e la letri deube eskapas sikigita flori. Ico
chagrenigas el bruligar oli. Ico esas tamen absolute necesa. Pro ke se ita
letri esus deskovrita, oli sendigus a la gilotino ilta qua skribis li ed elta
qua recevis li. Se parolesus nur pri el, elu ne kombustigus oli, talgrade
el fatigesas luktar por ne livrar elua vivo a la tormenteri. Ma el pensas
pri ilu, proskriptita, denuncita, serchata, qua celesas en ula granario en
la opozita extremajo di Paris. Suficus obtenar un de ta letri por trovar
lua traci e livrar ilu a la morto.
Pierre dormas, en agreabla varmeso, en la chambreto vicina ; la
koquistino e la chambristino, di qua la nomo esas Nanon, departis por
irar a lia mansardi. La granda silenco dil nivo-vetero regnas til fora disto.
La aero akra e pura ecitas la flamo di la herdo. Julie bruligos ita letri, e
co esas tasko quan elu ne povos efektigar, elu savas lo, sen profunde e
triste revar. El balde bruligos ita letri, ma ne sen rilektar oli�
La kalmeso esas profunda cirkum elu. Singlahore, el iras a la fenestro,
levetas la kurteno, vidas en la silencoz ombro la kloshturmo di Saint-
Germain-des-Pr�s arjentizita per la luno, pose elu ristartas elua verko di
lenta e pia destrukto�
Elu lektas e revadas. La nokto finas. Ja lumeto livida trairas la kurteni :
lo esas la matino. La servistini komencis lia laboro. El volas parfinar la
sua. Kad el ne audis voci ? No, la kalmeso esas profunda cirkum elu�
La kalmeso esas profunda ; pro ke la nivuro amortisas la sono dil pazi.
Onu venas, on esas hike. Frapi shanceligas la pordo.
Celar la letri, klozar la � bonheur-du-jour �, el ne plus havas la necesa
tempo por co. Omno quon el povas agar, el agas lo ; t.e. el prenas la
paperi per brakiedi e jetas oli sub la kanapeo di qua la tegilo jacas sur
la planko-sulo. Kelka letri extensesas sur la tapiso ; el retropulsas oli per
sua pedo, sizas libro e springas aden fotelo.
279
La prezidanto di la distrikto eniras sequata da dek-e-du viri armizita per
piqui. Il esas anciena ripaliizisto, nomata Brochet, qua tremas pro febro
e di qua la okuli sangoza natas en perpetua hororo.
Il signifas a lua viri gardar la ekireyi, e paroleskante a Julie :
� Civitanino, ni jus saveskis ke tu korespondas kun agenti di Pitt (1),
enmigrinti e konspiranti dil karceri. Ye la nomo di la lego, me venas por
sizar tua paperi. Ja de longa tempo tu denuncesis a me kom aristokratino
de la maxim danjeroza speco. La civitano Rapoix, qua esas avan tua okuli
(ed il indikis un de lua viri), konfesis ke dum la granda vintro di 1789, tu
donacis a lu pekunio e vesti por koruptar ilu. Oficisti moderata ed
indijanta civismo indulgis tu dum tro longa tempo. Ma me esas la mastro
meafoye, e tu ne eskapos la gilotino. Livrez a ni tua paperi, ho civitanino.
-Prenez oli vi ipsa, dicas Julie, mea skribo-moblo esas apertata. �
Posrestis ankore ibe kelka dokumenti pri nasko, mariajo, o morto, fakturi
di furnisanti e rent-akti quin Brochet exploris unope. Il palpis oli ed agitis
oli kom desfidanta homo, qua ne savas bone lektar, e dicis tempope :
� Mala ! La nomo dil ex-rejo ne ja efacesas sur la rent-akti, mala, mala
esas ico ! �
Julie auguras de co, ke la vizito esos longa e minucioza. El ne povas
impedesar regardetar furtatre vers la kanapeo ed el vidas angulo di letro
qua aparas sub la tegilo quale la orelo blanka di kato. Vidante ico, lua
angoro cesas subite. La certeso di elua periso pozas en lua mento quieta
sekureso e sur lua vizajo kalmeso tote simila ad olta dil sentimeso. Elu
esas certa, ke la viri vidos ica extremajo di papero quan el ipsa vidas.
Blanka sur la tapiso reda, lu ne povas ne perceptesar dal okuli. Ma el ne
savas kad li deskovros ol quik o kad li tardesos por vidar ol. Ita dubito
okupas lua mento ed amuzas elu. El facas a su, dum ica tragediatra
instanto, ulaspeca ludo mental per regardar la patrioti desproximeskar
o proximeskar a la kanapeo.
Brochet qua parexploris la dokumenti dil moblo � bonheur-du-jour �,
nepacienteskas e juras ke il fine trovos to quon lu serchas.
Il renversas la mobli, movadas la pikturi e frapas per la pomelo di lua
sabro la ligno-paneli por deskovrar la celeyi. Il deskovras nulo. Il
destruktigas la panelo dil spegulo por vidar kad esas ulo dope. Esas nulo.
Dum ita tempo, ilua viri deprenas kelka lami dil parqueto. Li asertas ke
desnobla aristokratino ne mokos la benigna senbrachi (2) . Ma nulu de li
vidis la mikra korno blanka qua preteriras la tegilo dil kanapeo.
Li forduktas Julie a la cetera chambri di ca apartamento e demandas
omna klefi. Li ruptas ed exkavas la mobli, ruptas la vitrofolii, krevas la
stuli, fendas la foteli. E li trovas nulo.
Tamen Bochet ne ja desesperas, il retroiras a la dormo-chambro.
� La paperi esas hike ; me esas certa pri co ! �
280
Il exploras la kanapeo, deklaras ol kom suspektinda e sinkas en ol kin- o
sisfoye ilua sabro en olua tota longeso. Il ankore trovas nulo de to
quon ilu serchas, klamas hororinda blasfemo ed imperas lua viri
departar.
Il ja esas an la pordo kande, riturnante su vers Julie, e prizentante pugno
ad elu : � Tremez rividar me ; me esas la suverena populo ! �
Ed il ekiras kom la lasta.
Tandem, li departis. El audas la bruiso di lia pazi diminutar en la
eskalero. Elu salvesas !
La neprudenteso di lua filiulo ne trahizis elu ! El adkuras, havante rido
joyoza, por kisar elua Emile qua dormas profunde, quaze nulo
esabis subversata cirkum lua bersilo.
::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::
:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::
:::::::::
Pitt (1) : William Pitt, Angla ministro (1759-1806) obstinanta adverso dil
Revoluciono eventanta en Francia.
Senbrachi (2) : Ico esis la nomo dil militanti por la Revoluciono en Francia
(France : Sans-culottes).
::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::
:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::
:::::::::::::
[Segun libro da Anatole France,
(Ek Kuriero internaciona n� 1/2014)
LUMO EN LA KATEDRALO NIA-DAMO
[
281
Ita mitala katedralo gotika aceptis preske 14 milion vizitanti en 2013,
dum ke samatempe ol celebris l�aniversario di lua ok e duima yarcenti.
Lo esas pasintayare ke lua interna lumizo tote rikonceptesis, tre diskrete
tamen, por ke ita evento ne uzurpetez de la celebro di lua aniversario.
Ma la konstrukteyo esis giganta, nam bezonesis un yaro de laboro por
imaginar ita nova instaluro. �
direktisto general di la firmo Philips a qua konfidesis la furniso di la
lumizili.
Lo esas la teknologio LED qua tote naturale selektesis. Ico posibligas
multa variadi di lumozeso sen irgatempe dazlar, ma anke quika lumizilo,
le LED (diodi elektrala-luminecencala) havas anke l�avantajo havar tre
longa vivo-duro (aproxime 13 yari po 10 hori utiligo singladie), ico
diminutas la koakti por la mantenado, same kam l�instalo di eshafodi.
Oli havas precipue la qualeso diminutar la konsumado di energio, e se
400 lumizili instalesis hike, lo esas por potenco totala de 30 kW, vice 140
antee.
ARTO, NUN
La konceptanto di la lumo-projeto, Armand Zadikian, praktikas mestiero
sat nova : ilu lumizas la kirki por diversa eventi e mem por la televiziono.
Il asertas : �
� lightshow � duktesas per la helpo da sistemo informatikal havanta
tushala skreno. On devas konfesar ke l�aspekto artal di ca laboro esas
impresiva.
RADIANTA VITRALII
Nome la lumizili montras omna detali dil katedralo dum esar ipse quaze
neperceptebla, e la lumo semblas vere emanar ek la petro (�
efektigita per komuna laboro kun la arkitekti por la konstrukturi di
Francia). Same la rozfenestri dil Norda e Suda parti di ca edifice
lumizesas per du projektori tote nevidebla qui transmisas l�impreso ke
lo esas la vitralio ipsa qua radias. Pri la famoza � Virgino kun la Infanto �,
olqua esas statuo transportita a Nia-Damo en 1818, lu semblas ridetar
tale rideskovresar en lua omna detali, pro ke de nun lu ridesegnesas per
la milda lumo da projektori specaligita por ta skopo. La teknologio povas
divenar arto granda�
282
NOUS PARIS)
(Ek Kuriero Internaciona n) 2/2014)
IMPORTANTA MESAJO DA GAEL RICHARD POR LA IDISTI E LA ADEPTI
DIL INTERLINGUI
DESKOVRO DI LA TOMBO DI LOUIS COUTURAT
Louis Couturat mortis ye la 3ma di Agosto 1914 pro acidento di
automobilo, en Ris-Orangis, kande, kun ilua spozino e lua kuzino il
retrovenis de Paris adube il irabis por adiar amiki e familiomembri
departanta por la milito qua jus komencis. Pro la hororo di l�Unesma
Mondomilito qua sequis e qua ocidis milioni de homi, la ceremonio
funerala esis probable tre simpla e certe, taokazione, la internaciona
homajo, quan il meritis, ne eventis. La loko di ilua tombo esis obliviita.
Nula notico nekrologa mencionas lu. Probable, ti qui skribis ta notici ne
povis, pro la milito, asistar la funero.
Exakte cent yari pose, ye la 24ma aprilo 2014, pos longa serchado, me
povas anuncar ke me trovis e vidis la tombo di Louis Couturat. Ol esas en
la vilajo di Laroche Saint Cydroine en la departmento di Yonne
(Burgundia). Laroche Saint Cydroine esas la naskovilajo di ilua patro,
Joseph-Alexandre Couturat, qua naskis ibe en 1828 ed anke di lua avi,
quale la avulo di la latero di lua patro, Laurent Noel Couturat, qua naskis
en Laroche en 1792.
La tombo di Louis Couturat esas en l�anciena parto di la tombeyo di
Laroche Saint Cydroine. Ol havas la numero 18 sur la mapo dil anciena
tombeyo. Sur la tombo esas nur la yena enskriburi :
�FAMILLE COUTURAT NOEL� (familio Couturat Noel)
e sube �Concession � perp�tuit� (perpetua koncesiono)
Ma existas nula dubito : ta tombo esas vere ta di Louis Couturat. Nam
me iris en la municipala domo ed on montris a me la registro di la
tombeyo. En ca registro, ne esas la nomi di ti qui esis enterigita en la
tombi ma nur di ti qui kompris la tombi. Pri la numero 18, on lektas ke
la nomo di la komprinto esis :
283
�Louis Couturat � Bois-le-Roi�
e la dato di la kompro esas : 1ma Agosto 1911.
On savas ke taepoke Couturat havis domo en Bois-le-Roi. Me konjektas
ke la antea koncesiono di la familio ne esis perpetua e ke Couturat mustis
rikomprar lu por lu ipsa e ke il kompris perpetua koncesiono.
La tombo esas en sat mala stando ma tamen ne ruptita. La stono esas
kovrita per muski e likeno. La literi esas tamen lektebla. Cirkum la tombo
esas greto de forjita fero tote rustizita. La tombo esas klare ne plue
uzata. Sur la petrokruco super la tombostono esis fixigita, evidente
multe plu tarde kam ilua morto, kruco ek bruna vitro kun kristo e mikra
literi INRI ma ta vitrokruco esas grandaparte ruptita.
Me iris a Laroche Saint Cydroine per treno de Paris. On povas irar de Paris
(staciono di Bercy) a la staciono di Laroche-Migennes en 1h20 per treno.
De la staciono, me marchis cirkume 5 km til la tombeyo. La vilajo di
Laroche esas tre extensita alonge la precipua voyo ed anke alonge la
rivero Yonne, qua esas ibe sat larja. La vilajo havas 1300 habitanti
cirkume. Tre proxim la tombeyo esas bela kirko dil 12ma yarcento dil
romanala stilo konsakrita a Santa Cydroine (Santa Sidroine), qua
subisabus martirigo dum la 3ma yarcento proxim la vilajo.
Me rimarkis ke Bois-le-Roi esas ye mivoyo inter Paris e Laroche Saint-
Cydroine. Me konjektas ke Couturat selektis Bois-le-Roi ne nur pro ke la
cirkumaji esas belega (foresto di Fontainebleau) ma anke pro ke de Bois-
le-Roi il povis vehar per lua automobilo ambe a Paris e a Laroche sat
rapide. Segun me il havis plura membri di lua familio vivanta en Laroche
e probable il volis renkontrar li kelkafoye. Il duris havar relati kun
Laroche e il kompris (o rikompris) lua familiotombo. Meaopinione, pri la
personala historio di Louis Couturat, on subevaluas l�importanteso di la
vilajo di lua familio ube naskis lua patro ed avi. Ma certe, l�informi pri
Couturat venas a ni de lua filozofiorelati od idorelati qui ne savis pri lua
tre privata familiala relati. La deskovro di ilua tombo permisas
komprenar kelke plu bone lua biografio.
Gael Richard
Marseille
(Ek Kuriero Internaciona n� 2/2014)
284
ZENOBIA (interviuvo pri romano oriental � extrakturo de jurnalal
artiklo)
[
Questionanto �
Jacqueline Dauxois � La texto autentika esas querebla che Victor Duruy,
ilqua esas un de la specalisti dil Antiqua Epoko Romana. Lo ne esas
astoniva trovar paroli proxima a ti pronuncita da Zenobia quik de la
duesma yarcento pos Kristo.
Q �
J D � Zenobia esis reale ta quan me deskriptis, nam, se la skriptado ne
konsistas en revelar la vereso di persono pri qua ni havas nur informo-
fragmenti, lore skriptar esas neutila. La �komputatori� 3D sucesas
restaurar sublima statuo trovata funde di oceano ed amputata de gambo
o brakio. La arkeologiisti restauras la forumi romana per komencar lia
laboro departante de la ruinaji. Skriptisto agas tala laboro depos tre
longa tempo e sen komputatoro en la kapo. Suficas konocar la radiki
historial di persono, nam oli esas koakte justa ! Ni savas per sekura
informo-fonto ke Zenobia esis vidvino, ke el kombatis sola kontre
l�Imperio Romana e ke el konquestis Egiptia ed Avan-Azia. El povas nur
esar splendida e grandioza persono !
Q �
esas muliero, e luktas kontre la Imperio Romana, kontre ti qui koaktas
elua lando a persekuti kontre Kristani e �manikeisti� por plenigar la cirki.
El esas tre proxima mentale a la manikeisti ed a la Kristani, me inventas
nulo nam ica omno esas atestata. El regnas sola dum sis yari, ed opozesas
a la legi di Roma. La maxim granda defekto dil Imperio Roma, ecepte la
285
sklaveso, konstitucesas per la cirko-ludi koaktanta homi, qui refuzas
adorar Caesar, kombatar til morto por amuzar la populani. Caesar
deklaras esar Deo, di qua la legi impozas ad omna civitani Romana
veneracar ilu. Zenobia apartenas a Romanigita familio �quoniam� Siria
esas teritorio Romana, ma el refuzos ica Romana modelo.
Q �
historiisto nuntempa qua asertas, ke, se el vivabus dum kelke plu longa
tempo, elu konvertabus su a la Kristanismo.
El sendubite atraktesis da Mani, la manikeisto qua opozigas lo bona e lo
mala, l�obskureso e la lumo e pri qua on povas asertar ke il esas origine
de la gnozo di qua la Kataristi, en lia ecesaji, esis la lasta reprezentanti,
per pronar l�absoluta abstinenco sexual. Pro ke el havis tri filii, on darfas
supozar ke el sentis su mentale plu proxima a la Kristani.
Q �
J D � Mea-opinione, el vivis tam longatempe kam el esperis rikonquestar
elua trono, cetere min por elu ipsa kam por elua filii. Ne esas en la
imperiala logiko Romana ocidar la kaptita suvereni�
Q �
J D � Il esas ecepto. La milito kontre Zenobia nule relatis olta
entraprezita kontre Vercing�torix. L�imperio di Zenobia esis �lontana� e
la guvernanti di Roma sentis su min minacata.
Q �
J D � Tote ne ! Roma havis kom sentenco : �Desfortunoza esez la
desvinkinti�. Singlafoye kande la Romani volis efacar ula persono de la
historio, li sucesis. Imperiestrino Romana, darfas nur esar la spozino dil
imperiestro !
286
La Romani alteris la historio pri Kleopatra. Palmyra rezigesis e Zenobia,
hodie, ne esas tre konocata en Siria. La nuna rejimo, qua velizas la
mulieri ed inkluzas eli, ne povas institucar kom heroino muliero qua
defensis la libereso esar muliero. Zenobia guvernis, nominis elua
generali. El esis quaze nova Alexandros.
Q �
J D � Tre poka pro ke, segun lia kustumo, la Romani martelagis omno.
Aurelianus skribis pri elu : � Iti qui dicas ke me vinkis nur ula muliero ne
savas quala muliero el esis, talgrade el agis rapida rezolvi, havis
persevero pri elua projeti ed esis energioza opoze a la soldati. �
Q �
J D � Yes. La raportisti dil Antiqua Epoko konkordas por asertar ke el esis
plu bela kam Kleopatra, el esis mikrastatura, tenua ed el havis la
reputeso esar muliero havanta grand inteligenteso. Onu konocas de lua
vizajo nur portreti sur l�averso dil moneto-peci. Parolesas pri la portreti
di muliero mi-Greka e mi-Araba, qua profitis edukado digna de Romana
nobelo. On dicas anke pri elu ke el kondutis � quale viro �, kavalkante,
chasante kun lua oficiri e cirkondante su per poeti e filozofi. Esas hodie
deziro abasar omno quo esas genioza a la nivelo ordinara, personale me
prizas ke Zenobia superiras me omnarelate, me prizas ke Alexandros iris
til India� La maestro-verki produktita lor la Antiqua Epoko havas beleso
super omna komparo. Me ne deziras ke ita eceptala homi plubasigesez a
la nivelo di mezvalora personi.
(
PRESENT)
(Ek Kuriero Internaciona n� 2/2014)
IDO-RENKONTRO DI 2014 EN PARIS
13ma di julio (sundie) � La vetero esas pluvema, me aceptas, quale ico
esis previdita, s-ro Scholz che la fervoyala staciono �Gare de l�Est�. Ni
arivas senprobleme a nia gasteyo CISP, bulvardo Kellermann. Poka tempo
287
pose ni vidas arivar s-ro Heintze akompanata da afabla yuna muliero qua
helpis lu trovar la voyo, malgre lua nesavo di la Franca linguo.
14ma di julio (lundie) � Plur Idisti iras por asistar la defilo dil nacionala
festo Franca. Ma ico ne tre interesas me e me timas la turbo. S-ro
Pontnau e me iras a la palaco di Luxembourg. Pos kelke promenir til la
insulo Saint-Louis, ni dejunas en Chiniana restorerio di la Quartero
Latina. S-ro Pontnau parolas sucesoze Chiniane a servisti. Plu tarde ni
rajuntas la ceteri por vizitar la Quartero Marais (Marsho) e la � Place des
Vosges �. Sub ardoroza suno Ga�l Richard vizitigas da ni la belaji di ca
urbo-parto, quan il bone konocas (anciena stradeti, diskreta muzei e
monumenti). Che la � Place des Vosges � quan me ne plus vizitis depos
dek yari (lor vizito di Paris da nia samideano Vilis Stakle), me esas tre
shokata. Ibe, on vidas sur la benki e sur la gazono homi qui brunigas su
sub la suno e qui esas nura blanki. Esas en ca loko nula persono veninta
de la � diverseso � quale on dicas hodie e qui altraloke esas omnube. E,
sat ofte, esas mem plu grandanombra kam la aborijena Europana blanki.
Mentale me maledikas ica privilejiziti, qui pensigas da me pri la nobeli
dil tempo ante la revoluciono di 1789, e me deziras a li omnaspeca
desfortunaji en la futuro. Pose, ni trairas la � rue des rosiers � (strado
dil rozieri), olqua esas la strado Hebrea di Paris. Ni vidas tre exotika
ortodoxa Hebrei. Granda impreso di kalmeso e sereneso ; ma ye la predio
manifestanti por-Palestina atakis sinagogo en Paris. Kad ica kalmeso esas
trompiva ? Me havas l�impreso (forsan nejusta), ke la Hebrei di Francia
� dansas sur volkano �, quale on dicas en la Franca �patuazo�, t.e. li vivas
ankore pacoze ed agreable ma kataklismo, quan li ignoras, proximeskas
e povas glutar li irgekande pro la grandanombra komunajo Mohamedana
di Francia, qua ne esas amika a li.
15ma di julio (mardie) � Matine laborkunsido. Posdimeze me iras a
Versailles por vizitar expozo pri Chiniana arto e civilizuro. Ma fine me
renuncas ta vizito pro ke me ne havos suficanta tempo por retrovenar
justatempe a la CISP por la dineo. Donald Gasper di Hong Kong, qua esas
tre desintrikema, malgre ke il ne esas lokano, sucesis agar lo. Notinda,
ke cayare, esas tre multanombra Chiniana turisti malgre la desagreablaji
quin li subisis dal furtisti pro la dessekureso nun submersanta Francia.
Me astonesas anke pro la fakto, ke li semblas esar tre individualista e
nule agas - quale me supozis antee - grupope.
16ma di julio (merkurdie) � Dum la matino esas itere laborkunsido. Ol
aludas la vivo di Couturat. S-ro Pontnau montras video pri lua recenta
voyajo en Armenia e Gruzia. Ga�l Richard vidigas texti e fotografuri pri
288
la vivo di Couturat e lua proximi. Arivas eleganta e diskreta siorulo, qua
esas la nepoto di sioro Leau, un de la pioniri di la Delegaciono.
Posdimeze, s-ro Pontnau e me departas por irar a le � Champs Elys�es �,
la maxim bela ed eleganta avenuo di Paris. Survoye, ni renkontras Frank
Kasper, qua perdis valizo che l�aerportuo. Fortunoze, la employatino dil
CISP, qua esas che la acepteyo esas tre energioza e tenaca e persuadas
la aeroportuani sendar a Frank lua valizo tam rapide kam ico esas
posibla. Ma tempo perdesis e Frank ne esas tote quieta.
17ma di julio (jovdie) � S-ro Pontnau e me vizitas la quartero Indiana di
Paris, dum ke, quale la predio, la ceteri vizitas la quarteri ube Couturat
habitis, laboris e vivis. Ni iris unesme a la Paseyo Brady tante exotika ed
Indiana per lua kolori, delicoza spici-odori, lua restorerii e precipue lua
butiko Velan ube vendesas produkturi veninta de la subkontinento
Indiana. Pos ekirir la Paseyo Brady, s-ro Pontnau admiras, en la vicina
stradeti, kelka mikra vendeyi tre exotika ; e la varma suno, danke ita
vendeyi, la spici-odori e la bunta kolori ed imaji, semblas transportir ni
a �lontana� regiono di sud-India.
Pose, me rezolvis vizitigar da s-ro Pontnau la nekonocata da me templo
di Ganesh, la Deo kun elefanto-kapo. En la butiko Velan dil Paseyo Brady
men savigis la vendistino, ke ol esas en la strado Pajol. Pos konsultir la
mapo ni adiris la regiono cirkondanta la �metroo�-staciono � La
Chapelle �. Ibe ni vidis splendida e luxoza vendeyi propozanta belega
robi por mulieri Indiana (ed eventuale anke ne-Indiana). Ni dejunis en
ecelanta, neta e chipa restorerio Indiana. Questionita pri la templo, la
jeranto dicis a ni ke ol ne esas fora ed indikis la direciono. Tamen, me
ne sucesis trovar ol pro ke kande me konsultis la mapo me konfundis la
stacioni � Porte de la Chapelle � e � Chapelle �. Fortunoze, pos
questionir plura personi, afabla yunino tre helpema (forsan sendito dal
Deo ipsa) montris a ni la tote proxima voyo a ta strado. Ni rapide arivis
ibe e mustis deprenar nia shui ante enirar la templo. En ol esis bela
dekoruri e plura mikra statui dil Deo. Dume, ni audis dolca � mantra �.
Pos questionir il, nin savigas sacerdoto ke on darfas fotografar la templo
e s-ro Pontnau facas kelka fotografuri.
Fine, ni retroiras a nia chambri dil CISP por repozar del ardoroza suno.
18ma di julio (venerdie) � Dum ke la ceteri vizitas la tombi di Couturat e
Leau, me vizitas la charmiva urbo mezepokal Provins, olqua esas
enskribita da UNESCO che la heredajo mondal di la homaro. La varmeso
esas granda, ma Provins havas multa ombroza stradeti.
19ma di julio (saturdie) � Ni vizitas la ruro-domo di Couturat en Bois-le-
Roi e la proprietanti permisas afable a ni enirar la gardeni kontigua a ca
289
domo. Li tre interesesas pri to quon onu naracas a li pri la vivo ed agi da
Couturat. Ante departar Ga�l propozas a li pozigar sur lia muri plako
memorigiva pri Couturat. Pose ni iras a la kirko ube olim oficiis paroko
Guignon, ilqua esis grand amiko di Couturat e lua spozino. Regretinde,
la kirko esas klozata. Pos dejuno en Fontainebleau, ni vizitas la belega
kastelo ube sejornis, depos la Mezepoko, multa reji di Francia til la
imperiestri Napol�on I-a e Napol�on III. Ni ne povas vizitar omno, quale
ni dezirus lo, pro minacanta sturmo.
Me ne povas redaktar multe pri ca renkontro, pro ke, regretinde, ni ne
esis nombroza. Pro quo ? Ka pro la krizo ekonomial ? Ma Paris esas un de
la maxim bel urbi di nia planeto ed atraktas, malgre lua defekti, multega
turisti de la tota mondo. Ka la Idisti esas plu selektema kam ca turisti ?
O kad nia movado divenas tante senviva ke ol ne plus povas movigar
l�Idisti ? O, forsan, tote simple, la tempo dil granda renkontri o kongresi
pasis e ke, nun, venas la tempo dil video-konferi e di la mikra renkontri
intima, quale olta di Ouroux pasintayare. Ita renkontro preske
neorganizata esis oluamaniere tre sucesoza. Posible ico esas la voyo por
Ido, future.
(Ek Kuriero Internaciona n� 2/2014)
LA URBO AACHEN RIVIVIGAS LA MEMORESO PRI LUA IMPERIESTRO
[
En la valeto di Burtscheid, l�aquo fluas de publika fonteno per ociera
veino. Onua manuo ekiras rapide lor lua kontakto. Ol naskas ek la
varmega subtera strati aquoza qui extensesas sub l�urbo Aachen e di qui
la prezenteso instigis imperiestro Karolus la Granda, plu kam mil e
duacent yari ante nun, instalar ibe lua chefurbo. La Romani, ja,
konstruktabis termi, qui kaptis ica aquo havanta povi medicinal e di qua
la temperaturo povas irar til 74�C. Plu tarde la Germanala populi arivis
ed inter li esis la Franki.
290
Karolus la Granda, quale lua patro Pippinus la Kurta, esis dum longa
tempo rejo sempre survoye : kom chefo dil armei kampanianta an la
frontieri, kom suvereno reformanta la legi dil submisita populi, kom
mediacanto por pacigar la litiji, e kom imperiestro iranta til Roma por
kronizesar ibe. Lua posedaji familial extensesis komence alonge la fluvio
Rheno ed en la baseno dil fluvio Mosa. Inter ita du fluvii extensesas la
masiva foresto vildoza dil regiono Eifel � e Karolus la Grando prizis la
chaso. La vilajo Ahha (aquo, en la Germanala linguo) jacis kelke norde,
en la loko dil antiqua civito Aquae Granni, e pokope, Karolus la Granda
selektis sejornar definitive ibe.
La arkeologiisti establisis ita kronologio sur mikra exkavo-konstrukteyo
entraprezita inter 2007 e 2010, e hodie olta montresas a la publiko dop
parieto transparanta, meze dil gazonagro dil Elisenbrunnen. Infre apud
du fonti jacanta, qui exhalas forta odoro di sulfo e gluglas sub kiosko
segun stilo klasika, on vidas pari venanta ye singla sundio vespere adhike
por dansar. Kelke plu alte stacas la kloshturmo, la kupolo e la inklinita
tekti dil kirko dedikita a la Virgino Maria da Karolus la Granda.
Parlaborita en la yaro 800, konsakrita kin yari plu tarde da papo Leo III,
ol esis parto dil konstrukturi-grupo palacal erektigita dal imperiestro. Ol
esas hodie la maxim remarkinda de la skarsa edifici di ca epoko
permananta en Europa.
Karolus la Granda e lua kleriki cherpis lia referi de Roma, Bizanco o
Ravenna. Kom rejo dil Franki e di la Lombardiani, ita monarko volis anke
esar imperiestro di Ocidento. Prizentanta su kom heredanto di
Konstantinus e Theodosius, qui favoris la developo dil Kristanismo
Romana dum la IVma yarcento, il opinionis esar samranga kam la
imperiestro Bizancana, qua esis lua samtempano.La kapelo palacal
konseque adoptis la arkitektural programo por kirko Orientala.
Oktogonala, stacanta sur du niveli, ol kovresis per kupolo. Lua
arkitekturo esas ankore perfekte videbla ed intelektebla, e ca anciena
konstrukturo, celita dop moderna plakizuri, duras perceptigar olua
majestoza harmonio.
La restaji, por lo cetera, esas tre pokanombra : fonduri sub la urbodomo
; la bazo di turmo, la turmo Granus, olqua flankumas l�urbodomo.
Aachen subisis teroriganta incendio en 1656 e destruktesis ye 80% dum
la Duesma Mondomilito. La betono dominacas cirkum la deko de pavizita
stradi qui eskartas su pokope de la katedralo, olqua esas la unika
monumento memorigante pri la pasinta tempo prestijoza di ca anciena
civito imperiestral.
291
Onu plugrandigis ita kirko lor l�epoko dil gotika arkitekturo en la skopo
aceptar pilgrimanti amaseskanta por proximeskar a la reliquii. Karolus la
Granda transpasabis en 814 ma lua memoreso esis ankore vivanta. Il
kanonizesis en 1165 segun impero da Friderikus (Friedrich) Barbarossa �
ma lua festo ne enskribesas che la Romana kalendario dil santi.
En 936, Otto I-a, kreero di nova dinastio, venis por sakrigesar en Aachen,
proxim la sarkofago kontenanta la korpa restajo dil anciena imperiestro.
Sequante ed imitante ilu, 30 reji e 12 rejini kronizesis en ca urbo. Ol esis
etapeyo obligata por ti qui volis konsakresar kom chefi dil Santa Imperio
Romana dil Germana naciono. Un de le lasta esis Karolus V-a.
Singla suvereno arivis kun luxoza donaci. Li esas videbla en la Muzeo dil
trezoro ed uli revelas l�imajo pri Karolus la Granda quan la nobelaro e la
Germana genti mantenis dum la sucedo dil yarcenti.
Reliquiuya busto evanta de la XIVma yarcento, kontenanta la kaloto
kranial di ca imperiestro, tale splendidigas la imajo pri modelatra
suvereno. La vizajo esas bela, energioza, la barbo e la labio-barbo esas
bone taliita. Lua kapo surhavas krono quan kruco superpasas. La statuo
ligna tegesas per saliigita arjento, ol esas parte orizita. Lua vesto ornesas
per agli imperial havanta desfaldita ali e lilio-flori. La traiti glata e
reguloza transmisas la sentimento ke la tempo esas senpova sur ita vizajo
dil monarko ideal, preske mideo, koncianta pri lua responsivesi, havanta
ago sagaca, saja e yusta.
Sep yarcenti pose, la memoreso di Karolus la Granda spricas
tenuamaniere en Germania. �
urbo. �
Trans Aachen, qua grantas importo a la turismo kultural, la 1200ma
aniversario dil morto di ca imperiestro nemulte celebresis en Germania.
Ultree, ica lando ne mantenas kun sua historio relato tam pasionoza kam
olta di Francia kun la sua. La Statala prezidanto, Joachim Gauck, certe
venis inaugurar, ye la 20ma di junio, tri expozi organizita dal urbo
Aachen. Ma l�evento qua atraktis la turbi dum la recenta semani esis ulo
tote diferanta : lo esis la pilgrimo organizita ye singla sepesma yaro
depos 1349, okazione di la prizento di quar reliquii, quar anciena stofi,
292
inter oli esas du, qui havus relato a la nasko di Jesu, ed un altra, qua
havus relato a lua morto sur la kruco. De la 20ma til la 29ma di junio,
100.000 religiani entraprezis la necesa voyajo por spektar oli.
(
CROIX)
(Ek Kuriero Internaciona n� 3/2014)
WILDE : ARTO E SUFRO
[
La libreto publikigita dal Editerio
Longatempe konsiderata kom espritozo neserioza havanta laxa mori
sexual, Wilde hodie rideskovresas ; sub brileganta kuraso di estetikero e
dandio, lu emocigas per lua humaneso kordiolaceranta, quan il revelas
en
verko, Danielle Gu�rin-Rose, esas vice-prezidanto dil societo Oscar Wilde
e redaktistino di olua revuo
Questionanto Catherine Robinson �
Gray,
Coll�ge di Dublin, Wilde komencas forjar lua koncepto artistal, sub
l�influo da lua studio-direktanto, la veneracindo John Mahaffy, qua docas
ad ilu prizar la civilizuro Greka. L�idealo Sokratal ibe instruktis ke la
skopo dil vivo esas felicesar per la serchado di lo bona e di lo bela.
Lo esas en Oxford, tamen, ke Wilde kompletigos e rafinos lua edukado
intelektal tra la docado da du de lua maestri, John Ruskin e Walter Pater.
Amba esas laudanti di la beleso, ma segun maniero diferanta e preske
293
opozata. Segun John Ruskin, quan Wilde adoptas kom konsilanto spiritala
til lua renkontro kun Pater, l�estetiko ne povas esar sen l�etiko. Lua
koncepto pri l�arto esas avan omno ligita a lo bona, t.e. ol esas tre
etikala e sociala. Ruskin rekomendas filozofio luktanta kontre la maxim
mala aspekti dil senfrene kreskanta industriigo e volas esar la championo
dil plualtigo mentala di la laboranta klasi per l�edukado pri arto.
Lo esas dum la triesma lernoyaro, ke Wilde asistas la kursi da Walter
Pater, ma ilu konocas e ja prizas lua libro
erudito ed estetikero, ma ilua koncepto esas multe plu hedonista e
sensuala. Segun il, la serchado por la sento e la juado, qui povas naskar
per �ecito intelektal� esas esencala. Kom adepto dil teorio �dil arto por
la arto�, il rekomendas la personala realigo kom �la maxim importanta
skopo di la vivo�. Lua docado esas revelo a Wilde, ilqua rikonocas en ol
lua deziri maxim profunda. Lo esas la desklozo di su ipsa laudata da
Pater, qua de nun esos lua
artoverko esos la doktrino qua formacos la spino di Dorian Gray, olta
quan Wilde ipsa esforcos praktikar, e malgre omno, til lua lasta vivosuflo.
Questionanto �
1891. Lo esas lua amiko Pierre Lou�s qua prizentis l�unu a l�altru en la
kafeeyo di Harcourt, olqua jacis ye la Placo dil Sorbonne. Wilde ne
atraktesas sensuale da Gide, ma ica yunulo evanta 22 yari (Wilde evas
36 yari) interesas ilu per lua inteligenteso e lua kulturo. Ed il presentas
ke lu celas, sub lua severeso protestanta, sekreta febro, juado-deziro
nekontentigita. Ilu esos ta qua revelos lu a su ipsa, per instigar lu asumar
sua personaleso, vivar sua vivo intensamaniere, per transpozar ol a la
pro ke Wilde splitigis lua omna certaji, pro ke il instigas lu existar plene,
mem se ico esas danjeroza. Nefatigeble, il instigas lu rikonsiderar sua
vivo ye la vidpunto di la libereso e di la fantazio, per koaktar lu senhalte
konfrontar su kun su ipsa, transformar su e realigar su. Ico ne eventos
senpene. Gide aturdita, facinita, e forsan amoroza (�Wilde ! Wilde !
Wilde !� tale lu skribis transverse en lua diario) ne plus savas ube lu esas
mentale. �Depos Wilde, me existas nur tre poke�, lu skribas a lua amiko
Paul Val�ry, pos la departo da Oscar por retroirar a London. Wilde
propozas a lu vivo exaltanta e terorigiva, di qua la extrema punto esos
probable atingata lor l�aventuro sulfoza dil kafeeyo di Biskra, quar yari
294
plu tarde, kande Gide devoras per la okuli la bela fluto-pleanto
adolecanta sidanta proxim li, e ke Wilde susuras a lu ita parolo di
proxeneto : �
Oscar Wilde ne esis la subornero di Gide, ilqua ja travivabis aventuri
homeosexual, ma il posturas kom inicianto e revelanto, quale esos lo,
plu tarde, M�nalque, la persono kreita da Gide por la libro
Oscar Wilde.
Questionanto �
expresas su kande il deklaras ad Andr� Gide ke la karcero chanjis lu
komplete. Itadomene, il restis la sama e refuzas renegar su : �Poeto
enkarcerigita pro amoro a la yunuli amoras la yunuli�, lu skribos a Robbie
Ross. �Chanjir lua vivo-maniero esabus agnoskar ke la geyeso esas
desnobla.� Same il nule intencas renuncar lua individualista etiko. Wilde
restas tiloste individualisto. Pro ke il esas fidela a la filozofio
fundamental di lua existo, il reprochas a su ne lua konduto, ma trahizir
lua individualismo per apelar a socio, quan il desestimas por agnoskar lu
kom justa kontre markezo de Queensberry, patro di lua yun amorato,
Bossie.� La unika ago shaminda, nepardonebla e porsempre desestiminda
di mea vivo esis renuncar mea principi til apelar a la helpo e protekto dil
socio�, lu deklaras en
skribas en la karcero.
La chanjo quan il aludas esas ye altra nivelo mental, nome olta di lua
relato ad altri. Wilde, qua havis fola jenerozeso, nulatempe esis
indiferenta a la altri. Ma, quale lu skribis en
esar flananto, dandio, viro segunmoda.� Il plenigis lua vivo per plezuri.
Enkarcere, il deskovras altra mondo, tote stranjera a lua vivosfero, ube
il ne plus esas ulo. Por eskapar la desespero e la dementeso, lu mustas
nur aceptar la sufro, submisar su ad ol kun humileso e trancendar ol por
divenigar ol ulo nobla, e por ke ta sufro esez departo-punto a nova vivo.
Lo esas la kompato por la fato di lua kompanuli subisanta la sama
desfortuno kam ilu, qua sustenos lu en ca espruvigo. En la fundo di lua
celulo, il deskovros la sentimento di solidareso kun ti qui sufras. Lor lua
liberigo, il skribos du longa letri a la jurnali por protestar kontre la
nehumana traktado dil enkarcerigiti, e tote aparte olta dil yuna pueri. Il
vidabis uli de li, teroranta ed hungranta, en Wandsworth ed en Reading,
ed ico lacerabis a lu la kordio. Lo esas anke por atestar pri la harda
295
realeso dil enkarcerigo ke lu skribos lua splendida poemo,
posibligis a Wilde �konoceskar la sekretaji dil arto� e skribar �un de la
maxim bela libri naskinta de la sufro di viro,
Questionanto �
Autorino � Me ne savas kad on povas dicar ke Wilde deskovris la Kristo, o
se il tote simple ritrovis lu. La relato di Wilde a la religio esas ya
ambigua, ma il sempre atraktesis dal katolikismo, ed il aceptesis en la
Eklezio Romana kurtatempe ante mortar. Lua religiala sucii ja trairas uli
de lua poemi evanta de 1881. En Oxford, sub l�influo da un de lua amiki,
Davis Hunter Blair, qua, cetere, divenos la superiora patro dil abadeyo
di Dunfermline, Wilde esos preske konvertonta su (il esis de protestanta
origino). En lua chambro tronsidis mikra statuo ek gipso reprezentanta
la Virgino e portreto pri la papo. Ma lo esas fakte en la karcero ke Wilde
turnos su vere a la Kristo. En la sufri dil Kristo, il trovas rifortigo
kompense ad olti quin lu subisas. Lo esas la spiritala dimensiono
marveloze homal di Jesu qua emocigas Wilde profunde. La Kristo esas
fratulo en sufro, vexita, trahizita, qua subisis la kruela moko dal homi e
la neflexebla hardeso di la lego, quale il ipsa subisis oli.
En la mentala okuli di Wilde, la Kristo esas poeto : la plaso dil Kristo,
vere, esas inter la poeti, lu skribas. Lua tota vivo esas la maxim
marveloza de omna poemi. Il esas la suprega artisto di qua la perfekteso
e la personeso facinis la mondo dum la sucedo dil yarcenti, eceptala ento
apta grantar a la pekanti ed a la desfavorati ita imaginiva simpatio,
olqua, en la domeno dil arto, esas l�unika sekretajo dil kreado.
Parpensante profunde pri ca temo, Wilde opinionas ke Jesu esas la
suprega artisto, la unesma en la Historio qua lokizas tante alte l�anmo di
la homo. La Kristo esas ta qua shokpulsas la reguli en totala libereso,
olqua unionas la santo e la pekozo en lua amo senlimita. Lua etiko
konsistas tote ek simpatio, juste to quo devus esar l�etiko, same kam lua
yusteso esas tote poezial, juste to quo devus esar la yusteso. La
nemezurebla mizerikordio dil Kristo purigas l�anmo di Wilde e pardonas
ilua peki. Pro ke ta qua vivis inter la lepriki e mortis krucagita inter du
furtisti ne povas esar a lu nepardonema judiciisto. Oportas irar a karcero
por intelektar ico, Wilde skribas. Omnakaze, forsan lo valoras la peno
irar a karcero.
(Interviuvo efektigita da CATHERINE ROBINSON e publikigita en la jurnalo
PRESENT)
296
(Ek Kuriero Internaciona n� 3/2014)
MATRO SHIPTON
[
Matro Shipton (1488-1561) esis grandega sorcistino en lando ube
omnatempe la sorcarto esis prosperanta e la sorcistini grande egardata
e respektata e kelkafoye politikale influoza (nur pokega homi savas lo,
ma la pasinta chefa ministrino di Anglia � Margaret Thatcher (1925-2013)
- esis sorcistino tre altaranga). Notinda anke, ke ne nur la sorcarto e la
sorcisti esas tre estimata en Anglia, ma anke la okultismo � diferante de
la kontinentala landi � e la patriota sorcistini ed okultisti (inter li la alte
iniciita framasoni) pleis tre importanta rolo por divenigar Anglia la
maxim povoza e richa lando dil mondo dum la XVIIIma e XIXma yarcenti
e por ganigar da ol omna militi quin ol entraprezis til nun. Por retrovenar
a nia temo, Matro Shipton predicis plura eventi qui esis fasononta la
mondo moderna. Yen mikra rezumo pri la vivo di un de la maxim granda
profeti dil mondohistorio, qua porsempre markizis la historio Angla.
Ico, forsan, ne esas koincido, nome la profeti e la vizioneri sempre aparis
dum la maxim konfuza e desquieta epoki, kande granda chanji eventis.
�Itaque� dum tala periodo, lor bela nokto someral di 1488, yunino
parturis nelegitima bebeo, en Yorkshire.
Lor lua nasko, Ursula Sondheil esis infirma, ma on esis balde parolonta
pri elu kom profetino sub la nomo di Matro Shipton. El esis misformacita
ma el havis ajila mento. Tale, elu lernabis lektar e skribar multe plu
rapide kam la plu multa pueri samevanta. Ye 24 yari, elu spozigis
karpentisto ordinara di qua la nomo esis Toby Shipton, di Spipton, proxim
York. Lua reputeso kom klarvidantino frue difuzesis a tota Anglia e mem
ad Europa. Plura centi de kurioza homi amaseskis cirkum elu ed askoltis
tre atencoze lua sibilatra paroli.
La legendo asertas ke el naskis en la kaverni proxim la kastelo di
Knaresborough. Tamen omna detali koncernanta la nasko e la �kindeso�
di elta qua divenos Matro Shipton transmisesis de boko ad orelo dum plu
kam 150 yari, tale nulu konocas la cirkonstanci reala cirkondanta lua
unesma vivoyari.
To quon ni tamen savas, lo esas ke depos 1641, plu kam 50 verki
redaktesis pri elu e ke lua historio markizis la kolektiva imaginado dum
297
plura yarcenti. La nombroza raporti, kelkafoye piktita o mem brodita
vidigas da ni la forta impreso agita da Matro Shipton a lua cirkumanti.
La historio, exemple, raportas ke yuna nobelo esabus veninta konsultar
ica profetino por saveskar kande finus la vivo di lua patro. Ica yunulo
bezonis pekunio e ne plus povis vartar por recevar lua heredajo.
Matro Shipton dicis nulo a lu. Ita yuna viro maladeskis kurtatempe pose.
Itaque la patro di ca laste dicita venis luafoye konsultar Ursula,
esperante ke el povus helpar lu por salvar ilua filiulo. Elu respondis :
�
Balde pos la morto di ca yunulo, la novajo pri la cirkonstanci di lua
transpaso e pri la predico da Ursula Shipton kreskigis la timo cirkondanta
ita misterioza muliero. Ica pavoro sempre existis mem longatempe ante
elua mariajo. Onu ya rakontas ke el developabis doti pri sorcado por
venjar su kontre ti qui persekutis elu, kontre ilti ed elti qui mokis lua
ledeso. Nome, plura personi rakontis ke el esis la �filiino dil diablo�, t.e.
sangodurstanta sorcistino qua reprezentis danjero por elua vilajo e
precipue por la infanti e pueri.
La nasko e la kindeso di Ursula Sondheil
Segun rumori, la matro di Ursula nomesis Agatha ed esis orfanino
neinteligenta ed ociera. Elu preferis okazionala prostituco kam laborar
kom menajistino o koquistino. La legendo dicas ke viro seduktis elu e ke
lu konsentabis grantar ad elu ula komforto, kambie di sexuala avantaji.
El do gravideskis de ca viro. La homi raportis ke ta viro esis tam kolda
kam glacio, e ke lu ne semblis prizar ica gravideso.
Cetere, kande elu gravideskis, lua vicini postulis ke el persequesez pro
prostituco koram la lokala judiciisti. El mustis esar tre kurajoza, nam el
evis nur 15 yari kande el ed elua enorma ventro prizentesis a la
judiciisto. La persequo abandonesis nam lua amoranto igabis gravida du
plusa mulieri di la sama vilajo.
La legendo rakontas, ke el naskis ulaloke en la cirkumajo dil fluvio Nidd,
dum varma julio-nokto, lor ke la tondro grondis. Ico eventis tote proxim
anciena jaceyo ube l�aquo posedas mistika povi. Mikra Ursula komencis
298
vivar en desfortunoza kondicioni. La akushistino, qua naskigis elu,
raportabus ke ca bebeo esis enorma e misformacita.
La yuna matro esis povra, ma elua amoranto duris helpar elu por
mantenesar en vivo. Nulu savas quale el agis, ma elu mem sucesis
konvinkar sacerdoto baptar elua infanteto, malgre l�opozo da la lokani.
Nome, lo esis tre rara, itaepoke, ke infanto nelegitime naskinta
baptesez, ultree elta havis anke la reputeso esar filiino dil diablo. Lo
esas l�abado di Beverley, qua aceptis la demando da Agatha, mem se ita
laste dicita habitis ye plu kam 60 milii de Knaresborough.
Segun la rakonteri, elua matro donabus Ursula ad adoptanta matro lor
ke el evis du yari. Koncernante Agatha, elta trovos refujeyo en kuvento
ube elu pasos lo cetera di elua vivo.
La legendi rakontas ke la yunineto qua esis matro Shipton esis inteligenta
e malvolanta. Ulafoye dum ke el laboris extere, lua adoptanta matro
audis ca infanto kriar tre forte. El probis enirar la domo, ma nevidebla
forco impedis el agar lo. El demandis lore la sokurso da lua vicini, qui
anke esis nekapabla penetrar aden l�internajo di lua domo. Sacerdoto
qua preteriris vidis ica ceno. Il quietigis la homi e sucesis kombatar la
nevidebla forco e fine iris en la domo. La bersilo esis vakua, nam la yuna
Ursula, tote nuda, ridetanta, sidis avan la herdo. Posiblesas anke, ke la
adoptanta matro inventis plura rakonti quale olta por celar elua ofte
neglijanta konduto a ca infanto.
Ursula kreskis e la historii pri lua adoleco-tempo e la debuto di elua
adulta vivo esas nur laudo a lua ledeso. Elu, probable, ardoroze revis,
quale omna cetera yunini samevanta, pri charmanta princo. Nulu
pensabus, ke, uladie, lu povus asistar elua mariajo, tamen karpentisto,
nomata Toby Shipton, propozis spozigar elu. Pluri kredis, ke il esabis
sorcata e ke elu versimile utiligabis ula amoro-pulvero od irga elixiro por
ke il amoreskez pri elu. Lo esas en 1512, lor ke Ursula Sondheil evis 24
yari, kande el divenis Ursula Shipton.
Ita periodo esis importanta por Anglia, nome Henrikus (Henry) VIII
kronizesis recente kom rejo e ja konquestabis la kordio di ilua populo.
Inter lua konsilanti esis Thomas Wolsey, filiulo di buchisto di Ipswich,
futura arkiepiskopo di York e kardinalo en Roma.
MATRO SHIPTON DIVENAS FAMOZA
299
La vivo esis probable multe plu facila por matro Shipton nun, pro ke el
esis mariajita. Elu ed elua spozulo ne havis filii ed esis sat prosperanta.
Lo esis un monato pos elua mariajo kande, unesmafoye, vicini venis ad
elu por demandar konsilo. Kamizo e subjupo desaparabis ed ica furto esis
astoniva misterio por la vicinaro, nam ica vari esis prefere kustoza
itaepoke.
Matro Shipton dekaris nur ke el savis tre bone qua furtabis ca vestaji, e
ke el agos lo necesa por ke ita havaji retrodonesez. El furnisis kelka indiki
ad elua vicinino. Ita laste dicita, quale lo esis previdita, iris a la kruco
dil merkato en Knaresborough. Lore ula muliero venis adibe kun la
desaparinta vesti. Ica nekonocatino komencis dansar e kantar :
�
El retrodonis la vesti, reverencis e foriris.
Plura misterioza eventi simila grande kontributis ad establisar la
reputeso di matro Shipton. Samepoke el predicis la falo dil kloshturmo
di la lokala kirko e la transpaso di sinioro vizitanta ca regiono. Elua
reputeso difuzeskis a tota Yorkshire.
Lo esas dum ita epoko, ke rejo Henrikus VIII, kurajigita da Thomas Wolsey
departis a milito e rezolvis invadar Francia. Anglia, lore, ne havis stabila
armeo e rekruto intensa komencis en ca tota lando. Lua trupi desvinkis
plurafoye, ma la rejo esis obstinema ed en 1513, per la helpo da
Austriana mercenarii sendita da imperiestro Maximilianus, il obtenis lua
unesma vinko importanta, ica batalio surnomizesis �The battle of Spurs�
(La batalio dil Sporni).� Matro Shipton previdabis ica evento.
Thomas Wolsey, qua konvinkabis rejo Henrikus departar a milito por
trovar glorio, grande laudesis e konsideresis kom un de la precipua
responsivi dil vinko Angla. Por dankar ilu pro lua saja konsili, il nominesis
kom sinioro kancelero di Germania e kardinalo en Roma. Wolsey volis
divenor papo, e dum vartar lua nomino a ca ofico, il vivis quaze princo
kun nombroza servisti. Il konstruktigis por su mem plu granda domo kam
olta di la rejo, hodie nomata la Korto di Hampton ed il fondis
l�universitato di la Eklezio dil Kristo.
Matro Shipton surnomizis ilu �la taliita pavono� :
�Kande la taliita pavono perdos lua unesma plumi,
lu ofros granda spektaklo a la tota Tero � dum ula tempo -,
300
ma lu desaparos kurtatempe pose e lua tota glorio duktos a nulo.�
Kardinalo Wolsey esis tamen odiata en la tota lando. Anke niaepoke, la
kancelero esas rare la persono maxim populara di la guvernerio, nam lu
esas la persono qua jeras la imposti. Wolsey, dum la absenteso di rejo
Henrikus, esis mastro di Anglia. Imposti sempre plu pezoza postulesis e
la habitantaro di ca lando sufris pro co.
Lo esis tempo kande esis desfacila vivar, la novaji voyajis lente ed omni
questionis su pri la rezolvi dal nova mastro di ca lando ed anke pri la
milito entraprezita da rejo Henrikus kun multanombra filiuli, patri e
fratuli di la homi di Anglia. La novaji difuzesis nur parole per voyajanti,
migranta vendisti e per komercisti, e, tro ofte ica informi esis eroroza
od inventita. Matro Shipton, mem se el habitis en izolita domo, esis plu
bone informita kam omna ceteri.
Sempre plu multa homi venis por konsultar Ursula. Mem kelkafoye
vizitanti su prizentis sub falsa nomi e la profetino savis tamen exakte qui
li esis.
Un de ta vizitanti esis l�abado di Beverley, qua, nun oldeskinta, komencis
timar la reformi impozita da Wolsey a la mikra kongregacioni. Lor lua
vizito, matro Shipton ne havis tre bona novaji por lu. El explikis ad il
quale Wolsey esis hungrigonta la rejio, aparte la kongregacioni maxim
izolita, ke la povri e la maladi balde ne plus povos trovar refujeyo en ula
kirki e monakerii, ke pluri inter li privacesos de edukado� e ke la rejo
same kam lua parlamento renegos Wolsey dum la venonta yari e ke ita
laste dicita mortos en deplorinda kondicioni.
Wolsey diveninta la viro maxim potenta e timata dil rejio, pluri de la
profetumaji da matro Shipton parolis pri lua futura agi e pri lua falo.
Ita laste dicita informesis rapide pri la reputeso di ca profetino e ke el
predicabis ilua falo. Il imperis do tri viri, duko de Suffolk, Charles
Brandon, same kam la sinioro de Arcy di Yorkshire e la sinioro Percy,
komto di Northumberland por irar renkontre a matro Shipton e vidar per
lia okuli kad la rumoro havis fundamento, kad el esis vera sorcistino.
Kande li arivis avan la domo dil profetino, elta ja esis extere, ridetanta
ed el invitis la tri viri sideskar en la internajo, avan bona fairo-herdo.
Kande li esis sidanta komforte en la domo, un de la viri asertite dicabus
:
301
�
�
�
milde dum ofrar biro a li.
�
�
�
�
Pos ica vorti, elu jetis elua fulardo aden la herdo. La flami tushis ol, ma
ne kombustis ol. Lore el riprenis olu e deklaris :
�
El regardis duko de Suffolk. Ita homo e lua du akompananti sudorifis pro
pavoro, la pavoro pri la sorcarto. Un de la viri audacis questionar elu kad
elu savas to quon destinos ad ili lia futuro. El divenis subite tre trista e
deklaris ke el vidis li kom mortinti sur la pavizita chosei di York.
Kande kardinalo Wolsey informesis pri la dicaji da matro Shipton, il
rezolvis departar de London por irar a York. Ita voyajo esis longatempe
duronta e danjeroza, tamen lua vera arivo-loko ne esis York, ma Cawood,
urbo ye dek milii plu sude. Wolsey intencis acensar la turmo di Cawood,
dum esperar vidar York de ta loko. Forsan ye la jorno-lumo, il sucesus
reale vidar parto de ca teritorio.
�
�
�
bordumo dil foresti vicinesanta York e kelka domo-tekti apene videbla.
Ma dum ke lu prontesis livar Cawood, la kardinalo videskis sinioro Percy,
komto di Northumberland akompanita da kelka gardisti.
�
�
302
Lo esas sur la choseo, akompanata da severa gardisti, ke Wolsey
komencis lua voyajo di retroveno, sen arivir en York. Dum la voyajo il
divenis tre malada e l�eskorto mustis haltar en monakerio di Leicester
por ke il flegesez. Il divenos ibe dementa e transpasos ibe, en deplorinda
kondicioni quale predicabis lo matro Shipton. Kom konsequo di ilua
morto, la reputeso dil profetino haveskos nekredebla dimensioni,
talgrade ke el divenis vivanta legendo.
La parlamento ultree judikis ke l�Eklezio prenabis tro multa povo e
rezolvis facar severa aranjuri. Pluri de la fidel amiki di Wolsey pagis la
preco pri co, inter li esis sinioro Percy e sinioro d�Arcy qui ocidesis sur la
choseo di Yorkshire.
Henrikus VIII mortis ye la 28ma di januaro 1547, poslasante chanjita
lando, tre diferanta de olta di qua il heredabis 40 yari ante lore. La
anciena potenteso dil Eklezio mezepokal esabis ruptata, la parlamento
esis nun la nova autoritato. La filiulo di Henrikus VIII, Edwardus VI evis
nur 9 yari kande il heredis la rejio Anglia. La profetino anke parolabis pri
ilu :
�
La parturo por la yuna princo esabis brutal, e la cezarana operaco quan
la akushistini mustabis efektigar mortigis ilua matro, Jane Seymour. La
razita kapi � la monaki � havis serioza motivi por desquieteskar, nam la
konflikto inter la protestanta e katolika eklezii plumaleskis sempre plu
multe e la protestanti divenis dominacanta.
�
El predicos anke :
303
su. Obskura tempi anuncesis por Anglia, la preci plualteskis rapide e la
populani esis sempre plu povra. Rejo Edwardus VI mortis kande il evis
nur 16 yari pos apene plu kam kin yari di regno-tempo. Dum unesma
periodo, lua onklulo, Edwardus Seymour, pose dum duesma periodo,
Dudley, esas la forta viri di ca lando. Ita laste dicita esas ambicioza
homulo, qua intrigas e profitas la deskonkordi por guvernar e
pluricheskar. Il nominigas su kom duko di Northumberland. Il sucesas
konvinkar Edwardus ke lua fratini (Maria (Mary) la katolika e seniora ed
Elisabeth) esas danjeraji por la krono e ke lo esas plu bona deklarar eli
kom bastarda, tale impedante por eli la tron-heredo. Vice eli, Jane Grey,
sincera amikino dil rejo, selektesas oficale por heredar la trono. Ico esas
avantajoza por la duko, nam lua propra filiulo mariajesis kun Jane.
Kande il mortas en 1553, Jane agnoskesas dal Konsilantaro di regenteso
kom rejino. Elua familio instigas el aceptar ico. Ma, sen susteno, non dii
plu tarde, el ekpulsesas de la trono, (pose subisas la morto-puniso ye la
komenco dil sequinta yaro) segun impero da Maria (Mary) Tudor, fratino
dil pasinta rejo. Lo esis harda epoko, la nova rejino esanta tilextreme
katolika, la protestanti persekutesas en la stradi, la habitantaro esas
desunionita e mem plura personi brulesas dum ke li esas ankore vivanta.
Matro Shipton surnomizos el Alecto, ed expresos ica profetumajo :
�
La sango, fakte, fluis en Smithfield e kande Maria Tudor mortas dum
matino di novembro 1558, lore kelka hori plu tarde, transpasas anke
Polona kardinalo importanta. La transmondesko di Maria Tudor esas signo
dil fino di ero e la komenco di altra ero. Anglia ne plus esos la sama
lando. Ma, adminime, la violento cesis e la vivo semblas rikomencar
quale ol esis olim. Nova rejino kontroleskas ca lando e lore komencas la
304
longa regno di rejino Elisabeth I-ma. El evis 25 yari kande el prenis la
povo e nulatempe esis mariajonta su. El regnos dum plu kam 45 yari e
retrovenigos paco e fiereso aden elua lando.
Quale el predicabis lo, matro Shipton transpasos en 1561, ye la evaluita
evo 73 yari. El poslasos tre multanombra profetumaji pri la venonta yari.
El predicis la morto dil rejino e la kronizo di James VI en 1603, same kam
militi, la granda pesto di 1665, l�incendio di London en 1666. Hodie, kelki
de lua predici ne plus semblas esar tante obskura a ni. El predicabis,
exemple :
�
El anuncis la veno di la interreto :
Kande el predicabis :
�
Lua samtempani probable questionis su quon el aludis. Nunepoke, la navi
e la submara navi fera esas kustumala kozi, ma itaepoke�
Matro Shipton predicis plura eventi historial qui esis fasononta la mondo
moderna. La desvinko dil Hispana armada, exemple :
Per plu longa strofo, el profetumis ke Sir Walter Raleigh apertos la Nova
Mondo a la Britaniana komercisti :
�
La dicita herbo esis evidente la tabako e la radiko esis la terpomo.
305
Esas tre probabla ke la dicaji da matro Shipton dum la sucedo dil tempo,
esis exajerita ed interpretita� Ma to quon ni savas, lo esas ke el reale
existis, ke el markizis la popul-imaginado e la historio di Anglia
porsempre. El meritas, sen irga dubito, ke lua nomo esez en la rango dil
maxim granda profeti di la mond-historio.
(
(Ek Kuriero Internaciona n� 3/2014)
LITERATURO E HISTORIO
ACEPTO CHE LA KORTO DI REJINO POMARE
La korto di Pomar� ornabis su por mi-acepto, dum la dio kande me pozis
unesmafoye mea pedi sur la sulo Tahitiana. � L�admiralo Angla dil navo
konocis de longa tempo) � e me irabis en solena ofico-vesto, akompanar
l�admiralo.
La densa verdajo filtris la radii dil ardoroza suno ye du kloki posdimeze ;
omno esis tranquila e dezerta sur la ombroz avenui di qui la totajo
formacas Papeete, l�urbo dil rejino. - La kabani havanta verando,
dissemata tra la gardeni, sub grand arbori, sub granda planti tropikal,
semblis, quale lia habitanti, plunjita en la voluptoza dormeto dil siesto.
� La cirkumajo di la rejala domo esis tam solitara, tam pacoza kam lo
cetera�
Un de la filiuli di la rejino, ulaspeca sunbrulita koloso qua venis nigre
vestizita renkontre a ni, duktis ni aden salono havanta shutri abasita,
ube dekeduo de mulieri sidis, senmova e tacanta�
Meze di ta apartamento, du granda foteli orizita pozesis flanko an flanko.
- Pomar�, qua okupis un de li, invitis l�admiralo sideskar sur la duesma,
dum ke interpretisto kambiis inter ca du ancien amiki komplimenti
ofical.
Ita muliero, di qua la nomo olim esis asociata al revi exotika di mea
puereso, aparis a me vestizita per longa gaino-robo ek silko rozea, sub
la traiti di olda homino havanta karnaciono kuprea e kapo imperema e
harda. � En lua granda ledeso di olda muliero, on povis ankore divinar to
306
quo povabis esar la seduktili e la marvelo di elua yuneso, pri qui la
naviganti di olim transmisis a ni l�original memorajo.
La mulieri di elua sequantaro havis, en ca mi-lumo di apartamento
klozita, en ica kalma silenco dil jorno tropikal, charmo nedefinebla. � Eli
, preske omna, esis bela, ek la beleso Tahitian : okuli nigra, plena de
langoro, e la karnaciono sucinatra dil Cigani. � Lia desnodigita hari
intermixesis a flori natural e lia gaza robi trananta, libera ye la tayo,
falis cirkum eli per longa plisuri fluktuanta.
Lo esis precipue a princino Ariit�a, ke nevolante mea regardi haltis.
Ariit�a havanta vizajo dolca, reflektema, revema, kun pala rozi di
Bengal, dissemata sen ordino tra elua hari nigra�
(Segun PIERRE LOTI
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2014)
HISTORIO PITORESKA DI FRANCIA
PERIGORDIANO EVANTA 140 YARI EN 1342
En 1885, la
raportas la deskovro di dokumento di 1342 dil Arkivi dil urbo P�rigueux
qua pruvas nekontesteble l�existo ita-epoke di viro evanta 140 yari�
Dum la sundio ante l�Epifanio dil yaro 1342, la komonestro di Perigueux,
H�lie Seguin, akompanata da un de lua konsuli, Itier Chatuel, dal
judiciisto e dal prokuratoro di ta urbo, e dal notario Raymond de Petit,
iris a Lespinat, en la parokio di Boulazac.
Il venis por informesar pri la limiti di lua judiciala domeno, olqua esis
temo perpetua por kontestado kun ilua vicini komto de Perigordia e la
kanonikaro di Saint-Front. Dek-e-kin habitanti di Boulazac, sucedante
audita, interkonsentis por dicar ke la tota parokio, kun omna vilajeti quin
ol kontenas, dependis de la judiciala domeno konsulal. La duesma testo
307
advokata por donar atesto esis la sioro H�lie Combel. Questionita pri lua
evo il deklaris evar cent-e-quaradek yari. La protokolo di lua atesto
demonstras, altralatere, ke il plene posedis lua omna fakultati intelektal
e konservis klarmente la memoraji pri fakti eventinta cent yari e mem
plu multe antee.
La dokumento olqua furnisis a ni ita informi, explikas Michel Hardy
redaktanto dil Buletino dil Societo historial ed arkeologial di Perigordia,
esas dokumento autentika ; ol ne esas kopiuro, ma dokumento original,
e nul eroro da kopiisto povis glitigesar en ol. Ultre lo, la texto en ta parto
dil koncernata charto, prizentas nula desfacilajo lor la lekto, e lo esas
tre sekuramente ke on lektas en olu l�evo dil atestanto tale deklarita :
��etatis, ut dixit, sepcies viginti annorum, ed ad plenum habens
memoriam centum annorum.�
Cetere onu ne povus suspektar H�lie Combel pri fraudo od iluziono. Ante
efektigar ilua atesto, il examenesas sorgoze (
havas apud ilu dek-e-quar de lua labor-kompanuli, qui, se ilu dicabus ne-
exakta kozo, quik remarkigabus lo ; fine, il juris super la Santa Evangelii
dicar la vereso ed onu savas la graveso di juro dum la Mezepoko e la
grandega respekto quan on havis ad ol.
En parokio vicina di P�rigueux vivis do, en 1342, viro evanta 140 yari.
Naskinta en 1202 dum la regno di rejo Philippe-Auguste, ilu travivabis la
tota XIIIma yarcento e la unesma quaradek yari dil dek-e-quaresma
yarcento. La lucideso di lua mento, kande il efektigis ilua atesto,
posibligas pensar ke la pezo di lua evo ne esis tre granda por lu e ke il
povis vivar ankore dum kelka yari.
Ni ne kredas ke ulatempe on notizis, en Francia, exemplo tante
remarkinda pri longa vivo, skribas la kronikisto dil aludita Buletino, ilqua
explikas havir l�okaziono deskovrar certena nombro de centayara personi
dil XVIIma e XVIIIma yarcenti dum analizar la akti pri sepulto dil parokiala
registri por la civila stando ; ma nulu de li, tamen, irabis trans la evo 110
yari.
Perigordia (1) : Perigordia esas regiono di sudwest-Francia
(
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2014)
308
CENT-E-KINADEK YARI ANTE NUN, LA SEPARO-MILITO (DESFACILE)
FINIS
DE APRILO TIL JUNIO 1865, CESIS LA SEPARO-MILITO
La milito qua dividis violentoze Usa, de 1861 til 1865, e qua cetere ibe
nomizesas � intercivitana milito � restas un de la maxim konfuziganta e
misterioza enigmati dil historio pri la armizita konflikti.
Nome, se kustumale on remarkigas, ke �jame� du demokratii intermilitis,
on mustas hike agnoskar ecepto. On certe povas konsiderar ke ne
parolesis pri milito inter du nedependanta landi, ma lo esus ignorar la
fakto, ke en 1861, la nociono pri naciono Usana esis quaze neexistanta.
Singla civitano sentis su membro di komunajo formacita per lua Stato e
la konflikti ne esis skarsa, precipue pro motivi di frontieri. La lasta
konflikto carelate eventis ankore en 1858, inter Virginia e Maryland.
Singlafoye, tamen, l�opozo povabis aranjesar per la mediaco dil
diplomaco e lo semblis nepensebla utiligar armi por solvar tala kontesti.
Omnube en Usa, la instruktita personi � lore plu nombroza kam en Europa
proporcione di la habitantaro, malgre tenaca misopiniono � sentis su fiera
ed asertis lia fiereso konstruktar ensemble sistemo politikal ube la
publika liberesi e la homala yuri esis ye la unesma rango dil skopi
politikal. Ultre lo, komuna linguo, la sentimento partoprenar la sama
aventuro kolektiva, olta apartenar a nova mondo, inklineso tre forta por
l�egaleso dil chanci e por l�inicio individual kune kontributante al suceso
dil komunajo, tandem la kompleta nepermeebleso al tezi socialista
malgre l�instalo di sindikati vizanta defensar interesti profesional, omna
kondicioni semblis existar por forjar solidara e rezolvema populo. Plura
militi ja soldabis lu opoze ad enemiki komuna, nome la anciena landi
kolonial Anglia ed Hispania, ed anke Mexikia lor la milito di Texas.
Tamen, lo esas ankore unfoye plusa la klarvidanta Alexis de Tocqueville,
qua, en 1835 relevis risko di grandega konfronto inter du koncepti pri la
developado ekonomial. La una, predominacanta en la Stato dil Sudo,
precipua amba Caroline, Florida, Alabama, Georgia e Virginia, su
apogante sur la libera kambio e la exportaci, aparte vers Europa, di
produkturi, precipue texala, havanta altanivela qualeso ; la altra,
predominacanta en la Nordo, olqua su apogis sur la protecionismo e la
pagendaji doganal en la skopo prezervar kontre la konkurenco naskanta
309
industrio manufaktural e vizante unesme interna merkato grande
kreskanta.
Ad ita difero di perspektivi adjuntesis anke kelka nesimilesi kultural, la
habitanti dil Sudo fervoris plu multe por lia historio, por lia sulo, por lia
nomo quale por lia familio, por lia yuna tradicioni quin li tamen prizis
unionar kun altri heredita de Europa, kam la habitanti dil Nordo, plu
nomada, ofte senradikigita e diveninta tilextreme individualista, ne-
interesata a naskanta identeso social.
Fine, la Sudo karakterizesis per certena desfido relate la federala
guvernerio e timis plu kam omna cetera kozi la permananta tendenci di
olta koncernante uzurpi di suvereneso.
En ita kuntexto general, la sklaveso, quan Thomas Jefferson nomizabis
en 1776 � aparta institucuro �, per dicar � mantenar la sklaveso lo esas
quaze tenar volfo per la oreli : onu ne aprecias ico, ma onu ne povas
desprenar lu �, ne esis la precipua riskajo, quan on prizis plu tarde tro-
evaluar. Kom modo di organizo por la laboro agrokultival, di qua la
nehumana traiti ne perceptesis klaramente nam multa sklavi profitis
vivo-kondicioni tre supera ad olti di la laboristi e manulaboristi di la civiti
dil Nordo, ol esis parto de ekonomiala equilibro nacional, olqua ne
semblis povar esar kontestata.
La milito - komencita dal Stati Sudal asemblinta su en Federuro ed
elektinta lia propra prezidanto en la persono di Jefferson Davis, ilqua
esis plantacisto di Mississipi e ja efektigabis kariero durinta dum longa
tempo en Washington - vizis min multe, originale, kombatar la Nordo
kam asertar la volo prezervar identeso kolektiva. Davis cetere refuzis la
vorto � separo �, nam il nur postulis la prezervado dil suvereneso dil
Stati. Ma, quale ofte en la historio di la homi, to quon onu kredas
limitizar a demonstro di forteso quaze olta di hundo qua montras lua
kanina denti, transformesas a obstinanta kombati, tante plu violentoza
ed impetuoza, ke onu ne intencis irar tante fore en la konflikto. La
kombatanti di amba partisi esis le unesma qui surprizesis per la sovajeso
di lia lukto, quan la honor-sentimento e l�akumulado dil sufri igis
nepardonema.
Usa pluduras esar, ankore niatempe, profunde markizita per ica
konflikto, olqua esis la maxim granda pro la perdi di homala vivi � plu
kam un milion mortinti, inter li 600.000 lor la kombati � di lia tota
historio, inkluzite se on komparas kun lia partopreno a la du mondo-
militi.
310
Quale on savas la Nordo fine obtenis la vinko ma havante plu multa
viktimi kam la Sudo e per sucedo di vinki ofte riskoza havante kom
konsequo kapitulaci partala qui extensesis de la 9ma di aprilo til la 11ma
di junio 1865.
La precipua efekti di ta milito esis la transformo di lando a Stato, kun la
konciigo di civitaneso autentike Usana, ulaspeca izolismo e granda
repulseso al militistal interveni extera, olqua tamen tenuigesis dum la
sucedo dil tempo, la absoluta refuzo por omnaspeca lukto dil klasi, fine
la koncio pri la unesma rango di lo ekonomikala kom � nervo dil milito �
super omna cetera vidpunti sociala.
(Artiklo interretal da Daniel de Montplaisir)
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2014)
RAKONTO INDIANA
LA REJO E LA TAMARINDIERO
Esis olim yuna rejo qua esis tre bela. Desfortunoze, il pensis nur pri lua
aspekto. Ilu pasis lua omna disponebla tempo regardar su en speguli,
turnante su a un latero e pose a l�altra, por apreciar plu bone lua propra
perfekteso. Il admiris lua perfekta profilo, lua labio-barbo, olqua tante
bone envolvis su, lua bela vesti e lua nombroza juveli. Kelkafoye, il mem
ne iris a la korto tante il okupesis admirar su. Se lu asistis debati dil
guvernerio, il deskovris subite defekteto sur lua vesti e departis por
vestizar su altramaniere. Ilu tote ne pensis pri lua rejio.
La dei esis kelkete tedata pri lu e kelkafoye li superflugis lua rejio por
vidar ka la homi standis bone. Uladie, un de la dei flugis nefore de la
fenestro dil rejo ed audis lu parolar a lua imajo : �
furioza e rezolvis punisar il.
Ye la morga dio, la rejo vekis ed iris direte a la spegulo, quale kustumale.
Il hororizesis kande il vidis ke paro de korni kreskabis sur lua kapo. Il tiris
sur oli milde pose sempre plu forte ma oli ne volis movar su.
Fine il vokigis lua kuafisto. �
La kuafisto certe vidabis oli, ma il ne audacabis dicar ulo.
311
�
La kuafisto tiris unesme milde pose per lua tota forteso sen rezultajo. Il
probis tranchar oli ma ruptis ilua razilo. Tandem, il rezolvis tegar la korni
per hari, juveli e turbano. Ico ne esis tre jolia ; fakte la rejo aspektis
ridikula ma co esis to quon la kuafisto povis facar maxim bone.
La kuafisto esis departonta kande la rejo dicis : �
Quik kande la kuafisto livis la chambro dil rejo, il rideskis laute e ne povis
haltar. La kortani asemblis su cirkum il e questionis ilu pri lo eventanta.
Ilu livis la palaco, dum tenar sua kosti ridante. Il duris kurar, til ke il
arivis en loko dezerta dil gardeni kontigua al palaco, proxim
tamarindiero. �
Lore il naracis al tamarindiero to quo �okuris� a la rejo.
Intertempe, pro ke la rejo ne povis tolerar l�imajo quan la spegulo
reflektis, il venis por vizitar lua korto. Unesmafoye en lua vivo, il duris
sidar ibe dum la tota jorno. Quankam la kortani esis reale kuriozigita pro
la ledega kuafuro, li esis vere kontenta nun pro ke la rejo semblis
efektigar seriozamente lua laboro. �
Dum ita nokto, esis tempesto e la tamarindiero forportesis dal vento.
�
La muzikisto fabrikis nova instrumenti. Il facis oli tre granda, por ke on
povez audar oli tra la tota urbo. Ma, kande il pleis per oli unesmafoye,
la tamburi ne produktis la sono kustumal bum-bum-bum. Vicee, li emisis
ica vorti �
La muzikisto esis hororizita. Il probis plear per la tamburi segun normala
maniero ma ico esis tote ne-utila e la sama parolo pronuncesis. Balde la
rumoro difuzesis tra la tota urbo ed omna homi en la palaco asemblis su
por askoltar. De nun, singlu savis to quo celesis dop ita stranja kuafuro
ed omni mokis la rejo.
La rejo ne povis tolerar ico dum plu longa tempo e fugis aden la foresto.
Il vivis ibe dum multa yari, nutrante su per frukti dil arbori e drinkante
l�aquo dil riveri. Il esis tante gratitudoza al animali ne mokar ilu, ke il
divenis amika a li. Ilu okupis su pri li kande li hungris o kande li vundesis.
Pokope, il divenis altra viro e cesis suciar pri lua aspekto por pensar pri
altra kozi. Pose uladie, il tushis lua kapo e perceptis ke lua korni
desaparabis.
Kurtatempe pose, kelka kortani dil rejo kavalkis tra la foresto e vidis la
rejo. Li konstatis ke il ne plus havis korni. �
La rejo retroiris a lua rejio e vice suciar pri lua aspekto, il koncentris lua
esforci por guvernar lua populo sagace e bone.
312
(Tradukuro extraktita de la libro
de Souza � Ilustruri da Sujata Singh, Puffin Books � segun la revuo
Nouvelles de l�Inde publikigita dal ambasaderio di India en Francia)
(Ek Kuriero Internaciona n� 4/2014)
PRISOCIA TEMO - LA VIOLACITA VIRI
La mulieri ne esas la unika viktimi di sexuala ataki che
l�armeo
La recenta raporto dal ex-judiciisto Marie Deschamps
revelis l�ampleso dil molesti e dil ataki sexual che la
Kanadana trupi. Ita kazi esas raramente denuncita motive
dil etoso di � omert� � qua supozeble regnas che l�armeo
egarde la mala konduti sexual. Ma la mulieri konjekteble
ne esus la unika viktimi di ta ataki.
Texto da Michel Marsolais
313
Ye singla sundio, Catherine Jacques venas por pregar avan la korpala
restaji di elua filiulo, Louis Tellis, qua suocidis en 2008.
En la suocido-letro destinita a lua proximi, Louis Tellis imputas
nemediate ilua ago a sexuala atako quan lu subisabis che la Trupi
Kanadana en 1991.
Ico esis shoko traumatal, qua persequis lu dum lua tota vivo, malgre
plura yari de flegado terapial, e quan lu celis dum longa tempo a lua
familiani.
En 1991, Louis Tellis esis yuna soldato havanta lua unesma misiono en
Germania. Lor vesperkunveno ube on drinkabis multa alkoholaji en la
militistala centro di Muensingen, il atakesis sexuale dum ke soldati
mantenis ilu an la sulo.
� Esas un persono an singla brakio, un persono an singla gambo, plus un
persono qua sexuagas. Ico esas kin personi qui retenas lu an la sulo. Dum
ke ito eventas, esas homi qui fotografas. On esas en regimento ! Omni
por unu, unu por omni ? Ka la korporacionala mento ? E nulu venas por
helpar lu �, naracas Catherine Jacques apogante su sur la atesto di elua
filiulo
� On povas koncieskar til quala grado mea filio traumatizesis e
destruktesis psikologiale per ita miskonduto sexual absolute neaceptebla
che nia Trupi militistal �, siorino Jacques dicas kun indigno.
� La pruvo esis tre evidenta a me, il destruktesis, il forprenis de su la
vivo. Lo ne esas sen motivo ke il forprenis de su la vivo, il ne plus esis
kapabla suportar ico �, judikas Sophie-Anne Tellis, la fratino di Louis.
Pro quo tante longa tacado ?
�On konsilis a lu por ne nocar lua kariero ne divulgar ito. Ico esas jenanta
a viro heterosexual. Me opinionas ke oportas parolar pri co, oportas ke
to ekirez per la parolo, ma por lu lo ne esis facila parolar pri co �, pledas
la fratino di Louis Tellis.
� Lo esis grandega shamigo. On destruktis il. Pro quo onu prenis lu, pro
quo onu traktis lu tale ? �, superdicas ilua matro.
314
La polico militistal entraprezis inquesto pri ca incidento en 2007, - ma
parte pro longa tempo-intervali � olu nulatempe arivis a konkluzo.
Pos la suocido da Louis, la familio entraprezis proceso por agnoskigar
l�atako. Non militisti vizesas, ma l�afero finos per esar abandonata pro
motivi di fristi e pro ke en letro datizita ye la 22ma di septembro 2011,
la Defenso nacional fine expresas regreti pri � la desfortunoza incidento
dil monato agosto 1991, dum ke Louis sejornis en la centro militistal di
Muensingen en Germania �.
La aludita letro, tamen, ne precizigas la naturo dil incidento. Segun lua
familio, Louis Tellis, di qua la kariero finis kom policano en Toronto,
divenabis obsedata pri ca atako e serchis trovar testi.
� La skopo esis klara. Louis volis ke la homi saveskez to quo eventabis �,
Anne-Sophie Tellis asertas.
� Ita homi salvesis de embaraso sen irga konsequantajo. E li tote
simplamente destruktis psikologiale mea filiulo �, konkluzas Catherine
Jacques.
NOTO : Existas altra medii ube tala violaci di viri esas frequa, nome en la karceri.
Ibe homuli violacesas kelkafoye singladie. Se li raramente suocidas, li esas
markizita e destruktita psikologiale por la restajo di lia vivo. Anke altramaniere ico
eventas altraloke. Recentamente la informili Suediana savigis ke la hospitalo di
S�dersjukhuset en Stockolm apertos dum la venonta monato oktobro la unesma
acepto-centro por la viri viktima pro violaco. La skopo vizata esas certigar la egaleso
di trakto inter la sexui. 370 kazi de ataki sexual sur viri notizesis en ita lando dum
2014, ma la autoritatozi judikas ke en la realeso oli povus esar multe plu
grandanombra.
(Ek Kuriero Internaciona n� 1/2015)
JAPONIA : AKIRA SUZUKI �
315
La maestro dil pupei � kokeshi �
SENDAY (Provinco Tohoku)Da nia specala sendito
Dum ica milda printempo Japoniana, la suno jus levesis e ja inundas per
lua lumo l�ateliero di Akira Suzuki. Cirkondata per foresti, en la quartero
Aiku dil urbo Senday, ica domo havas bon odoro di aceroligno, olqua esas
la prima materio dil maestro di la pupei � kokeshi �. Ilu laboras ibe depos
duadek-e-sep yari. Lua barbo esas griza, lua kranio razita, ita
kinadekyarulo havas okuli brilanta e similesas jentila bonzo bonvolanta.
Lua rideto celas male lua tenseso, nam il jus obtenis la maxim prestijoza
rekompenso en lua feldo : la konkurso nacional pri le � kokeshi � dil
provinco Tohoku, nasko-loko di ta miniona pupei ligna triacent yari ante
nun. �
Dop ilu, lua spozino ridetas ed aprobas, dum senpolvigar la deki de pupei
expozata en la ateliero-vendeyo ube il rezidas anke. �
posrestas ankore preske duacent mestieristi pri � kokeshi �-i en ita
provinco harde atingita dal mareego (� tsunami �) di 2011.
Quale le � matrioshka � Rusa por Rusia, le � kokeshi � simbolizas Japonia
e lua dimensiono � kaway � (miniona). Enorma, meza, mikra o mikrega �
iti laste dicita esas le favorita di Akira qua laboras oli kun lupo -, le
� kokeshi � di Tohoku varias segun la volo da lia kreero. Temi, kolori,
formi od expresi di vizajo evolucionis dum la sucedo dil tempo ed
adaptesas al segunmoda tendenci. �
ilua tornilo por la ligno, dum ke il havas reda pinselo enmanue,
e la preci por komprar eli ocilas de deko de euri po le maxim chipa til
plu kam 100 euri. �
Dum regardar ilu �travaliar� omno semblas esar tante simpla, ma on
bezonas lernar dum plura yari ante dominacar l�arto fabrikar � kokeshi �.
La klasika edukado profesional di futura maestro igas necesa ke il pasos
du yari en skolo specaligita. Il durigas, pose, per aprentiseso duranta
316
dum du yari en l�ateliero di maestro. �
koncernante ilu, suriris altra voyo. �
Il esis tre astonata, du yari ante nun, kande un de lua tri filii deklaris a
lu ke il volis divenor � kokeshi �-maestro.
Ishigawa, norde de Tohoku. �
Ma ante transmisar la mestiero-torcho kelka yari pos nun, Akira Suzuki
mustas subisar lasta espruvigo por olqua il koncentras sua mento :
preparar lua diskurso di la posdimezo por recevar lua rekompenso kom
� granda �kokeshi�-maestro �.
(
CROIX)
(Ek Kuriero Internaciona n� 1/2015)
317
318