W Ty�cu[1], w gospodzie �Pod Lutym[2] Turem[3]�, nale��cej do opactwa, siedzia�o kilku ludzi, s�uchaj�c opowiadania wojaka bywalca, kt�ry z dalekich stron przybywszy, prawi� im o przygodach, jakich na wojnie i w czasie podr�y dozna�. Cz�ek by� brodaty, w sile wieku, pleczysty, prawie ogromny, ale wychud�y; w�osy nosi� uj�te w p�tlik, czyli w siatk� naszywan� paciorkami; na sobie mia� sk�rzany kubrak z pr�gami wyci�ni�tymi przez pancerz, na nim pas, ca�y z miedzianych klamr; za pasem n� w rogowej pochwie, przy boku za� kr�tki kord[4]podr�ny.
Tu� przy nim za sto�em siedzia� m�odzie�czyk o d�ugich w�osach i weso�ym spojrzeniu, widocznie jego towarzysz lub mo�e giermek, bo przybrany tak�e po podr�nemu, w taki sam powyciskany od zbroicy sk�rzany kubrak. Reszt� towarzystwa stanowi�o dw�ch ziemian[5]z okolic Krakowa i trzech mieszczan w czerwonych sk�adanych czapkach, kt�rych cienkie ko�ce zwiesza�y si� im z boku a� na �okcie.
Gospodarz Niemiec, w p�owym kapturze z ko�nierzem wycinanym w z�by, la� im z konwi[6] sytne[7] piwo do glinianych st�giewek[8] i nas�uchiwa� ciekawie przyg�d wojennych.
Jeszcze ciekawiej jednak s�uchali mieszczanie. W owych czasach nienawi��, jaka dzieli�a za czas�w �okietkowych[9] miasto od rycerskiego ziemia�stwa, znacznie ju� by�a przygas�a, mieszcza�stwo za� nosi�o g�owy g�rniej ni� w wiekach p�niejszych. Jeszcze ceniono ich gotowo��
Tak wi�c siedzieli teraz i rozmawiali, mrugaj�c od czasu do czasu na gospodarza, aby nape�nia� st�giewki.
� To�cie, szlachetny rycerzu, zwiedzili kawa� �wiata? � rzek� jeden z kupc�w.
� Niewielu z tych, kt�rzy teraz ze wszystkich stron �ci�gaj� do Krakowa, widzia�o tyle � odpowiedzia� przyby�y rycerz.
� A niema�o ich �ci�gnie � m�wi� dalej mieszczanin. � Wielkie gody[12] i wielka szcz�liwo�� dla Kr�lestwa! Prawi�[13] te�, i to pewna, �e kr�l kaza� ca�� �o�nic� kr�lowej z�otog�owem szytym per�ami wys�a� i taki� baldachim nad ni� uczyni�. Zabawy b�d� i gonitwy w szrankach[14], jakich �wiat dot�d nie widzia�.
� Kumotrze[15] Gamroth, nie przerywajcie rycerzowi � rzek� drugi kupiec.
� Nie przerywam ja, kmotrze Eyertreter, tylko tak my�l�, �e i on rad[16] b�dzie wiedzia�, co prawi�, bo pewnie sam do Krakowa jedzie. Nie wr�cim i tak dzi� do miasta, gdy� bramy przedtem zamkn�, a w nocy gad[17], kt�ry si� w wi�rach rodzi, spa� nie daje, wi�c mamy czas na wszystko.
� A wy na jedno s�owo odpowiadacie dwadzie�cia. Starzejecie si�, kmotrze Gamroth!
� Ale sztuk� wilgotnego sukna pod jedn� pach� jeszcze d�wign�.
� O wa! takiego, co si� przez nie �wieci jak przez sito.
Lecz dalsz� sprzeczk� przerwa� podr�ny wojak, kt�ry rzek�:
� Pewnie, �e w Krakowie ostan�, bom s�ysza� o gonitwach i rad[18] w szrankach[19] si�y mojej popr�buj� � a i ten m�j bratanek tak�e, kt�ry cho� m�ody jest i go�ow�s, niejeden ju� pancerz widzia� na ziemi.
Go�cie spojrzeli na m�odzie�ca, kt�ry u�miechn�� si� weso�o i za�o�ywszy r�koma d�ugie w�osy za uszy podni�s� nast�pnie do ust naczynie z piwem.
Stary za� rycerz doda�:
� Wreszcie, cho�by�my chcieli wraca�, to nie mamy dok�d.
� Jak�e to? � zapyta� jeden ze szlachty. � Sk�d jeste�cie i jako was zowi�[20]?
� Ja zowi� si� Ma�ko z Bogda�ca, a ten tu wyrostek, syn mego rodzonego[21], wo�a si� Zbyszko. Herbu jeste�my T�pa Podkowa[22], a zawo�ania[23] Grady!
� Gdzie�e jest wasz Bogdaniec?
� Ba! lepiej pytajcie, panie bracie, gdzie by�, bo go ju� nie ma. Hej, jeszcze za czas�w wojny Grzymalitczyk�w z Na��czami[24] spalili nam do cna nasz Bogdaniec, tak �e jeno dom stary osta�, a co by�o, pobrali, s�u�ebni zasie[25] uciekli. Zosta�a go�a ziemia, bo i kmiecie[26], co byli w s�siedztwie, poszli dalej w puszcz�. Odbudowali�my z bratem, ojcem tego oto wyrostka, ale nast�pnego roku woda nam pobra�a. Potem brat umar�, a jak umar�, osta�em sam z sierot�. My�la�em tedy: nie usiedz�! A prawili pod on czas o wojnie i o tym, �e Ja�ko z Ole�nicy[27], kt�rego kr�l W�adys�aw po Miko�aju z Moskorzowa do Wilna wys�a�, szuka skrz�tnie w Polsce rycerzy. Znaj�c ja wi�c godnego opata[28] i krewniaka naszego, Janka z Tulczy, zastawi�em mu ziemi�, a za pieni�dze kupi�em zbroiczk�, konie � opatrzy�em si�[29] jako zwykle na wojenn� wypraw�; ch�opca, co mu by�o dwana�cie lat, wsadzi�em na podjezdka[30] i haj! do Ja�ka z Ole�nicy.
� Z wyrostkiem?
� Nie by� ci on w�wczas nawet wyrostkiem, ale krzepkie to by�o od ma�ego. Bywa�o, w dwunastym roku oprze kusz� o ziemi�, przyci�nie brzuchem i tak korb� zakr�ci, �e i �aden z Angielczyk�w, kt�ryche�my pod Wilnem widzieli, lepiej nie naci�gnie.
� Taki� by� mocny?
� He�m za mn� nosi�, a jak mu przesz�o trzyna�cie zim, to i paw�[31].
� Ju� to wojny wam tam nie brak�o.
� Za przyczyn� Witoldow�[32]. Siedzia�o ksi���[33] u Krzy�ak�w i co roku wyprawy na Litw� pod Wilno czynili. Szed� z nimi r�ny nar�d: Niemcy, Francuzy, Angielczykowie do �uk�w najprzedniejsi[34], Czechy, Szwajcary i Burgundy[35]. Lasy przesiekli, zamki po drodze stawiali i w ko�cu okrutnie Litw� ogniem i mieczem pogn�bili, tak �e ca�y nar�d, kt�ry t� ziemi� zamieszkuje, chcia� ju� j� porzuci� i szuka� innej, cho�by na kraju �wiata, cho�by mi�dzy dzie�mi Beliala[36], byle od Niemc�w daleko.
� S�ycha� by�o i tu, �e wszyscy Litwini chcieli p�j�� z dzie�mi i �onami precz, ale�my temu nie wierzyli.
� A ja na to patrzy�. Hej! Gdyby nie Miko�aj z Moskorzowa[37], nie Ja�ko z Ole�nicy, a nie chwal�cy si�, gdyby i nie my, nie by�oby ju� Wilna.
� Wiemy. Zamku�cie nie dali[38].
� A nie dali�my. Pilno tedy[39] zwa�cie, co wam powiem, bom cz�ek s�u�a�y[40] i wojny �wiadom. Starzy jeszcze mawiali: �zajad�a Litwa� � i prawda! Dobrze si� oni potykaj�[41], ale z rycerstwem nie im si� w polu mierzy�. Gdy konie Niemcom w bagnach polgn� albo gdy g�sty las � to co innego.
� Niemcy dobrzy rycerze! � zawo�ali mieszczanie.
� Murem oni ch�op przy ch�opie w �elaznych zbrojach staj� tak okryci, �e ledwie psubratu oczy przez krat� wida�. I �aw� id�. Uderzy, bywa�o, Litwa i rozsypie si� jako piasek, a nie rozsypie si�, to j� mostem po�o�� i roztratuj�. Nie sami te� mi�dzy nimi Niemcy, bo co jest narod�w na �wiecie, to u Krzy�ak�w s�u�y. A chrobre[42] s�! Nieraz pochyli si� rycerz, kopi� przed si� wyci�gnie i sam jeden, jeszcze przed bitw�, w ca�e wojsko bije jako jastrz�b w stado.
� Christ! � zawo�a� Gamroth � kt�rzy te� z nich najlepsi?
� Jak do czego. Do kuszy najlepszy Angielczyk, kt�ren[43] pancerz na wylot strza�� przedzieje[44], a go��bia na sto krok�w utrafi. Czechowie okrutnie toporami siek�. Do dwur�cznego brzeszczota[45] nie masz nad Niemca. Szwajcar rad �elaznym cepem he�my t�ucze, ale najwi�ksi rycerze s� ci, kt�rzy z francuskiej ziemi pochodz�. Taki b�dzie ci si� bi� z konia i piechot�, a przy tym b�dzie ci okrutnie waleczne s�owa gada�, kt�rych wszelako nie wyrozumiesz, bo to jest mowa taka, jakoby� cynowe misy potrz�sa�, chocia� nar�d jest pobo�ny. Przymawiali[46] nam przez Niemc�w, �e pogan i Saracen�w[47] przeciw Krzy�owi bronimy, i obowi�zywali si� dowie�� tego rycerskim pojedynkiem. Ma si� te� takowy s�d bo�y[48] odby� mi�dzy czterema ich i czterema naszymi rycerzami, a zrok[49] naznaczon jest na dworze u Wac�awa, kr�la rzymskiego i czeskiego.[50]
Tu wi�ksza jeszcze ciekawo�� ogarn�a ziemian i kupc�w, tak �e a� powyci�gali szyje ponad kuflami w stron� Ma�ka z Bogda�ca, i nu� pyta�:
� A z naszych kt�rzy s�? M�wcie �ywo!
Ma�ko za� podni�s� naczynie do ust, napi� si� i odrzek�:
� Ej, nie b�jcie si� o nich. Jest Jan z W�oszczowy, kasztelan [51]dobrzy�ski, jest Miko�aj z Waszmuntowa, jest Ja�ko ze Zdakowa i Jarosz z Czechowa: wszystko rycerze na schwal i ch�opy morowe. P�jd�-li na kopie, na miecze albo na topory � nie nowina im. B�d� mia�y oczy ludzkie na co patrze� i uszy czego s�ucha� � bo, jako rzek�em, Francuzowi gardziel nog� przyci�niesz, a on ci jeszcze rycerskie s�owo prawi. Tak mi te� dopom� B�g i �wi�ty Krzy�, jako tamci przegadaj�, a nasi pobij�.
� B�dzie s�awa, byle B�g pob�ogos�awi� � rzek� jeden ze szlachty.
� I �w. Stanis�aw! � doda� drugi.
Po czym, zwr�ciwszy si� do Ma�ka, j�� rozpytywa� dalej:
� Nu�e, powiadajcie! S�awili�cie Niemc�w i innych rycerzy, �e chrobre[52] s� i �e �atwo Litw� �amali. A z wami nie ci�ej�e im by�o? Zali [53]r�wnie ochotnie na was szli? Jak�e B�g darzy�? S�awcie naszych!
Lecz Ma�ko z Bogda�ca nie by� widocznie samochwa�, bo odrzek� skromnie:
� Kt�rzy �wie�o z dalekich kraj�w przyszli, ochotnie na nas uderzali, ale popr�bowawszy raz i drugi, ju� nie z takim sercem. � Bo jest nasz nar�d zatwardzia�y, kt�r� to zatwardzia�o�� cz�sto nam wymawiali: �Gardzicie �mierci�, prawi�, ale Saracen�w [54]wspomagacie, przez co pot�pieni b�dziecie!� A w nas zawzi�to�� jeszcze ros�a, gdy� nieprawda jest! Oboje kr�lestwo Litw� ochrzcili i ka�den[55] tam Chrystusa Pana wyznawa, chocia� nie ka�den umie. Wiadomo te�, �e i nasz Pan Mi�o�ciwy, gdy diab�a w katedrze w P�ocku na ziem zrzucono, kaza� mu ogarek postawi�[56] � i dopiero ksi�a musieli mu gada�, �e tego si� czyni� nie godzi. A c� pospolity cz�owiek! Niejeden te� sobie m�wi: �Kaza� si� knia�[57] ochrzci�, tom si� ochrzci�, kaza� Chrystu czo�em bi�, to bij�, ale po co mam starym poga�skim diab�om okruszyny twaroga �a�owa� albo im pieczonej rzepy nie rzuci�, albo piany z piwa nie ula�. Nie uczyni� tego, to mi konie padn� albo krowy sparszej�[58], albo mleko od nich krwi� zajdzie � albo w �niwach b�dzie przeszkoda�. I wielu te� tak czyni, przez co si� w podejrzenie podaj�. Ale oni to robi� z niewiadomo�ci i z boja�ni diab��w. By�o onym diab�om drzewiej [59]dobrze. Mieli swoje gaje, wielkie numy[60] i konie do jazdy i dziesi�cin� brali. A ninie[61], gaje wyci�te, je�� nie ma co � dzwony po miastach bij�, wi�c si� to paskudztwo w najg�stsze bory pozaszywa�o i tam z t�skno�ci[62] wyje. P�jdzie Litwin do lasu, to go w chojniakach jeden i drugi za ko�uch poci�gnie � i m�wi: �Daj!� Niekt�rzy te� daj�, ale s� i �mia�e ch�opy, co nie chc� nic da� albo ich jeszcze �api�. Nasypa� jeden pra�onego grochu do wo�owej mechery[63], to mu trzynastu diab��w zaraz wlaz�o. A on zatkn�� ich jarz�bowym[64] ko�kiem i ksi�om franciszkanom na przeda�[65] do Wilna przyni�s�, kt�rzy dali mu z ch�ci� dwadzie�cia skojc�w[66], aby nieprzyjaci� imienia Chrystusowego zg�adzi�. Sam t� mecher� widzia�em, od kt�rej sprosny smr�d z daleka w nozdrzach cz�owiekowi wierci� � bo tak to one bezecne duchy strach sw�j przed �wi�con� wod� okazywa�y...
� A kto rachowa�, �e ich by�o trzynastu? � spyta� roztropnie kupiec Gamroth.
� Litwin rachowa�, kt�ry widzia�, jak le�li. Wida� by�o, �e s�, bo to z samego smrodu mo�na by�o wymiarkowa�, a ko�ka wola� nikt nie odtyka�.
� Dziwy te� to, dziwy! � zawo�a� jeden ze szlachty.
� Napatrzy�em ja si� wielkich dziw�w niema�o, gdy� � nie mo�na rzec: nar�d to jest dobry, ale wszystko u nich osobliwe. Kud�aci s� i ledwie kt�ry knia� w�osy trefi[67]; pieczon� rzep� �yj�, nad wszelkie jad�o j� przek�adaj�c, bo m�wi�, �e m�stwo od niej ro�nie. W numach swych razem z dobytkiem i w�ami �yj�; w piciu i jedle[68] nie znaj� pomiarkowania. Za nic zam�ne niewiasty maj�, ale panny bardzo szanuj� i moc wielk� im przyznaj�: �e byle dziewka natar�a cz�eku[69] suszonym jaferem[70] �ywot[71], to kolki od tego przechodz�.
� Nie �al i kolek dosta�, je�li niewiasty cudne! � zawo�a� kum Eyertreter.
� O to zapytajcie Zbyszka � odrzek� Ma�ko z Bogda�ca.
Zbyszko za� roze�mia� si�, a� �awa pod nim pocz�a drga�.
� Bywaj� cudne! � rzek� � albo� Rynga��a[72] nie by�a cudna?
� C�e to za Rynga��a? pochutnica[73] jakowa� czy co? �ywo!
� Jak�e to? Nie s�yszeli�cie o Ryngalle? � pyta� Ma�ko.
� Nie s�yszeli�my ni s�owa.
� To przecie siostra ksi�cia Witoldowa[74], a �ona Henryka[75], ksi�cia mazowieckiego.
� Nie powiadajcie! Jakiego ksi�cia Henryka? By�o jedno ksi��� mazowieckie[76] tego imienia elektem p�ockim, ale zmar�o.
� Ten ci sam by�. Mia�y mu przyj�� z Rzymu dyspensy[77]; ale �mier� da�a mu pierwej[78] dyspens�, gdy� widocznie niezbyt post�pkiem swoim[79] Boga ucieszy�. By�em wtedy pos�any z pismem od Ja�ka z Ole�nicy do ksi�cia Witolda, kiedy od kr�la przyjecha� do Ryterswerder ksi��� Henryk, elekt p�ocki. Ju� si� by�a Witoldowi wojna wtedy uprzykrzy�a, dlatego w�a�nie �e Wilna nie m�g� doby�, a kr�lowi naszemu uprzykrzyli si� rodzeni bracia i ich rozpusta. Widz�c tedy kr�l wi�ksz� u Witolda ni� u swych rodzonych obrotno�� i wi�kszy rozum, pos�a� do niego biskupa z namow�, by Krzy�ak�w porzuci� i do pos�usze�stwa si� nak�oni�, za co mu rz�dy Litwy mia�y by� oddane. A Witold, chciwy zawsze odmiany, mile poselstwa wys�ucha�. By�y te� i uczty, i gonitwy. Rad elekt konia dosiada�, cho� inni biskupi tego nie chwal�, i w szrankach si�� sw� rycersk� okazywa�. A mocarni s� z rodu wszyscy ksi���ta mazowieccy � jako jest wiadomo, �e nawet i dzieweczki z tej krwie[80] �acnie podkowy �ami�. Raz przeto zbi� ksi��� z siode� trzech rycerzy, drugi raz pi�ciu � a z naszych mnie zwali�, i pod Zbyszkiem ko� przy natarciu na zadzie siad�. Nagrody za� bra� wszystkie z r�k cudnej Rynga��y, przed kt�r� w pe�nej zbroi kl�ka�. I rozmi�owali si� tak w sobie, �e na ucztach ci�gn�li go od niej za r�kawy
� Ba! � przerwa� nagle Zbyszko � prawda jest! Ale potem ludzie m�wili, �e ksi�na Rynga��a pomiarkowawszy, �e nie przystoi jej by� za elektem[84] (bo �w, cho� si� o�eni�, godno�ci swej duchownej si� wyrzec nie chcia�) i �e nie mo�e by� nad takim stad�em b�ogos�awie�stwa boskiego, otru�a m�a. Co ja us�yszawszy, prosi�em jednego �wi�tobliwego pustelnika pod Lublinem, by mnie od tego �lubowania rozwi�za�.
� By� ci on pustelnikiem � odpar� �miej�c si� Ma�ko � ale czy by� �wi�tobliwy, nie wiem, bo�my go w pi�tek w boru zajechali, a on ko�ci nied�wiedzie toporem �upa� i �pik[85] wysysa�, a� mu gardziel gra�a.
� Ale m�wi�, �e �pik to nie mi�so, a opr�cz tego, �e uprosi� sobie na to pozwole�stwo, gdy� po �piku widzenia cudowne we �nie miewa i nazajutrz prorokowa� mo�e do po�udnia.
� No! no! � odrzek� Ma�ko. � A cudna Rynga��a wdowa jest i mo�e ci� na s�u�b� wezwa�.
� Po pr�nicy by wzywa�a, bo ja sobie inn� pani� obior�, kt�rej do �mierci b�d� s�u�y�, a potem i �on� znajd�.
� Pierwej znajd� rycerski pas.
� O wa! albo to nie b�dzie gonitew po po�ogu kr�lowej? A przedtem albo potem kr�l b�dzie niejednego pasowa�. Stan� ja ka�demu. Ksi��� nie by�by mnie tak�e obali�, �eby mi ko� na zadzie nie siad�.
� B�d� tu lepsi od ciebie.
Na to ziemianie spod Krakowa pocz�li wo�a�:
� Na mi�y B�g! to� tu przed kr�low� wyst�pi� nie tacy jak ty, ale rycerze w �wiecie najs�awniejsi. B�dzie goni� Zawisza z Garbowa[86] i Farurej[87], i Dobko z Ole�nicy, i taki Powa�a z Taczewa[88], i taki Paszko Z�odziej z Biskupic[89], i taki Ja�ko Naszan, i Abdank[90] z G�ry, i Andrzej z Brochocic, i Krystyn z Ostrowa[91], i Jakub z Kobylan[92]!... Gdzie ci si� z nimi mierzy�, z kt�rymi ni tu, ni na dworze czeskim, ni na w�gierskim nikt mierzy� si� nie mo�e. C� to prawisz; lepszy� od nich? Ile ci rok�w?
� O�mnasty � odpowiedzia� Zbyszko.
� Tedy ci� ka�dy mi�dzy knykciami[93]zgniecie.
� Obaczym.
Lecz Ma�ko rzek�:
� S�ysza�em, �e kr�l hojnie nagradza rycerzy, kt�rzy z wojny litewskiej wracaj�. M�wcie, kt�rzy st�d jeste�cie: prawda-li to?
� Dalib�g, prawda! � odrzek� jeden ze szlachty. � Wiadoma po �wiecie hojno�� kr�lewska, jeno si� teraz docisn�� do niego nie b�dzie �atwo, gdy� w Krakowie a� roi si� od go�ci, kt�rzy si� na po��g kr�lowej i na chrzciny zje�d�aj�, chc�c przez to panu naszemu cze�� albo ho�d odda�. Ma by� kr�l w�gierski, b�dzie, jako powiadaj�, i cesarz rzymski, i r�nych ksi���t a komes�w[94], i rycerzy jako maku, �e to ka�dy si� spodziewa, i� z pr�nymi r�koma nie odejdzie. Prawili nawet, i�e sam papie� Bonifacy zjedzie, kt�ren tak�e �aski i pomocy naszego pana przeciw swemu nieprzyjacielowi z Awinionu[95] potrzebuje. Ow� w takim nat�oku nie�atwo b�dzie o dost�p, ale byle dost�p znale��, a pana pod nogi podj�� � to ju� zas�u�onego hojnie opatrzy.
� To go i podejm�, bom si� wys�u�y�, a je�eli wojna b�dzie, to jeszcze p�jd�. Wzi�o si� tam co� �upem, a co� od ksi�cia Witolda w nagrod�, i biedy nie ma, tylko �e ju� mi wieczorne lata nadchodz�, a na staro��, gdy si�a z ko�ci wyjdzie, rad by cz�ek mia� k�t spokojny.
� Mile kr�l widzia� tych, kt�rzy z Litwy pod Ja�kiem z Ole�nicy wr�cili � i wszyscy oni t�usto teraz jadaj�.
� Widzicie! A jam wtedy jeszcze nie wr�ci� � i dalej wojowa�em. Bo trzeba wam wiedzie�, �e si� ta zgoda mi�dzy kr�lem a kniaziem Witoldem na Niemcach skrupi�a[96]. Knia� chytrze zak�adnik�w po�ci�ga�, a potem, haj�e na Niemc�w! Zamki poburzy�, popali�, rycerzy pobi�, si�a[97] ludu wy�cina�. Chcieli si� Niemcy m�ci� razem ze �widrygie���[98], kt�ry do nich uciek�. By�a zn�w wielka wyprawa. Sam mistrz Kondrat[99] na ni� poszed� z mnogim ludem. Wilno oblegli, pr�bowali z wie� okrutnych zamki burzy�, pr�bowali zdrad� ich dosta� � nic nie wsk�rali! A za powrotem tylu ich leg�o, �e i po�owa nie wysz�a. Wychodzili�my jeszcze w pole przeciw Ulrykowi z Jungingen[100], bratu mistrzowemu, kt�ry jest w�jtem sambijskim. Ale si� w�jt kniazia[101] przel�k� i z p�aczem uciek�, od kt�rej to ucieczki jest spok�j � i miasto na nowo si� buduje. Jeden te� �wi�ty zakonnik, kt�ry po rozpalonym �elezie[102] boso m�g� chodzi�, prorokowa�, �e od tej pory, p�ki �wiat �wiatem, Wilno zbrojnego Niemca pod murami nie obaczy. Ale je�li tak b�dzie, to czyje� to r�ce uczyni�y?
To rzek�szy, Ma�ko z Bogda�ca wyci�gn�� przed si� d�onie � szerokie i nadmiar[103] pot�ne � inni za� pocz�li kiwa� g�owami i przy�wiadcza�:
� Tak! tak! praw[104] w tym, co powiada! Tak!
Lecz dalsz� rozmow� przerwa� gwar dochodz�cy przez okna, z kt�rych b�ony by�y powyjmowane, albowiem noc zapad�a ciep�a i pogodna. Z dala s�ycha� by�o brz�kania, ludzkie g�osy, parskania koni i �piewy. Zdziwili si� obecni, albowiem godzina by�a p�na i ksi�yc wysoko ju� wybi� si� na niebo. Gospodarz, Niemiec, wybieg� na podw�rzec gospody, lecz nim go�cie zdo�ali wychyli� do dna ostatnie kufle, wr�ci� jeszcze po�pieszniej, wo�aj�c:
� Dw�r jakowy� wali!
W chwil� za� p�niej we drzwiach zjawi� si� pacho�ek w b��kitnym kubraku i sk�adanej czerwonej czapce na g�owie. Stan��, spojrza� po obecnych i ujrzawszy gospodarza rzek�:
� Wytrze� tam sto�y i �wiat�a nanieci�[105]: ksi�na Anna Danuta[106] na odpoczynek si� tu zatrzyma.
To rzek�szy zawr�ci�. W gospodzie uczyni� si� ruch: gospodarz pocz�� wo�a� na czelad�[107], a go�cie spogl�dali ze zdumieniem jeden na drugiego.
� Ksi�na Anna Danuta � m�wi� jeden z mieszczan � to� to Kiejstut�wna[108], �ona Janusza Mazowieckiego[109]. Ona ju� od dw�ch niedziel[110] w Krakowie, jeno[111] �e wyje�d�a�a do Zatora, do ksi�cia Wac�awa w odwiedziny, a ninie[112] pewno wraca.
� Kmotrze Gamroth � rzek� drugi mieszczanin � p�jd�my na siano do stod�ki; za wysoka to dla nas kompania.
� �e noc� jad�, to mi nie dziwno � ozwa� si� Ma�ko � bo w dzie� upa�, ale czemu, maj�c pod bokiem klasztor, do gospody zaje�d�aj�?
Tu zwr�ci� si� do Zbyszka:
� Rodzona siostra cudnej Rynga��y, rozumiesz?
A Zbyszko odrzek�:
� I mazowieckich panien si�a[113] musi z ni� by�, hej!
A wtem przez drzwi wesz�a ksi�na[114] � pani �rednich lat, ze �miej�c� si� twarz�, przybrana w czerwony p�aszcz i szat� zielon�, obcis��, z poz�oconym pasem na biodrach, id�cym wzd�u� pachwin i zapi�tym nisko wielk� klamr�. Za pani� sz�y panny dworskie, niekt�re starsze, niekt�re jeszcze niedoros�e, w r�owych i liliowych wianuszkach na g�owach, po wi�kszej cz�ci z lutniami[115] w r�ku. By�y i takie kt�re nios�y ca�e p�ki kwiat�w �wie�ych, widocznie uzbieranych po drodze. Zaroi�a si� izba, bo za pannami ukaza�o si� kilku dworzan i ma�ych pacholik�w[116]. Weszli wszyscy ra�no, z weso�o�ci� w twarzach, rozmawiaj�c g�o�no lub pod�piewuj�c, jakoby upojeni pogodn� noc� i jasnym blaskiem ksi�yca. Mi�dzy dworzanami dw�ch by�o ryba�t�w[117], jeden z lutni�, drugi z g�likami[118] u pasa. Jedna z dziewcz�t, m��dka[119] jeszcze, mo�e dwunastolatka, nios�a te� za ksi�n� ma�� lute�k�, nabijan� miedzianymi �wiekami.
� Niech b�dzie pochwalony Jezus Chrystus! � ozwa�a si� ksi�na staj�c w po�rodku �wietlicy.
� Na wieki wiek�w, amen! � odpowiedzieli obecni, bij�c zarazem niskie pok�ony.
� A gdzie gospodarz?
Niemiec, us�yszawszy wezwanie, wysun�� si� naprz�d i przykl�kn�� obyczajem niemieckim.
� Zatrzymamy si� tu dla wypoczynku i posi�ku � rzek�a pani.� �ywo si� jeno zakrz�tnij, bo�my g�odni.
Mieszczanie ju� byli odeszli, teraz za� dwaj miejscowi szlachcice, a wraz z nimi Ma�ko z Bogda�ca i m�ody Zbyszko, sk�onili si� powt�rnie i zamierzali opu�ci� �wietlic�, nie chc�c dworowi przeszkadza�.
Lecz ksi�na zatrzyma�a ich.
� Szlacht� jeste�cie: nie przeszkodzicie! Zr�bcie znajomo�� z dworzany[120]. Sk�d�e B�g prowadzi?
Oni w�wczas zacz�li wymienia� swoje imiona, herby, zawo�ania i wsie, z kt�rych si� pisali. Dopiero� pani, us�yszawszy od Ma�ka, sk�d wraca, klasn�a w d�onie i rzek�a:
� Ot� si� przygodzi�o[121]! Prawcie nam o Wilnie, o moim bracie i o siestrze[122]. Zali zjedzie tu si� ksi��� Witold[123] na po��g kr�lowej i na krzciny?
� Chcia�by, ale nie wie, czy b�dzie m�g�; dlatego koleb� srebrn� przez ksi�y i bojarzyn�w[124] naprz�d w darze kr�lowej przys�a�. Przy kt�rej kolebce i my�my z brata�cem przyjechali, strzeg�c jej w drodze.
� To kolebka tu jest? Chcia�abym obaczy�. Ca�a srebrna?
� Ca�a srebrna, ale jej tu nie ma. Powie�li j� do Krakowa.
� A c� wy w Ty�cu robicie?
� My tu nawr�cili do klasztornego prokuratora, naszego krewnego, by pod opiek� zacnych zakonnik�w odda�, co nam wojna przysporzy�a i co ksi��� podarowa�.
� To B�g poszcz�ci�. Godne� �upy? Ale powiadajcie, czemu to brat[125] niepewien, czy przyjedzie?
� Bo wypraw� na Tatar�w gotuje[126].
� Wiem ci ja to; jeno mnie trapi, �e kr�lowa nie prorokowa�a szcz�liwego ko�ca tej wyprawie, a co ona prorokuje, to si� zawsze zi�ci[127].
Ma�ko u�miechn�� si�.
� Ej, �wi�tobliwa nasza pani, nijak przeczy�, ale z ksi�ciem Witoldem si�a naszego rycerstwa p�jdzie, ch�op�w dobrych, przeciw kt�rym nikomu niesporo[128].
� A wy to nie p�jdziecie?
� Bom z kolebk� przy innych wys�an i przez pi�� rok�w [129]nie zdejmowa�em z siebie blach[130] � odrzek� Ma�ko, pokazuj�c na bruzdy powyciskane na �osiowym kubraku od pancerza � ale niech jeno wypoczn� � p�jd� � a cho�bym sam nie szed�, to tego oto bratanka, Zbyszka, panu Spytkowi z Melsztyna[131] oddam, pod kt�rego wodz� wszyscy nasi rycerze p�jd�.
Ksi�na Danuta spojrza�a na dorodn� posta� Zbyszka, lecz dalsz� rozmow� przerwa�o przybycie zakonnika z klasztoru, kt�ry powitawszy ksi�n�, pocz�� jej pokornie wymawia�, �e nie przys�a�a go�ca z oznajmieniem o swoim przybyciu i �e nie zatrzyma�a si� w klasztorze, ale w zwyczajnej gospodzie, niegodnej jej majestatu. Nie brak przecie w klasztorze dom�w i gmach�w, w kt�rych nawet pospolity cz�owiek znajdzie go�cin�, a c� dopiero majestat, zw�aszcza za� ma��onki ksi�cia, od kt�rego przodk�w i pokrewnych[132] tylu dobrodziejstw opactwo do�wiadczy�o.
Lecz ksi�na odpowiedzia�a weso�o:
� My jeno tu nogi wst�pili rozprostowa�, a na ranek trzeba nam do Krakowa. Wyspali�my si� w dzie� i jedziemy noc� dla ch�odu, a �e to ju� kury[133] pia�y, nie chcia�am pobo�nych zakonnik�w budzi�, zw�aszcza z tak� kompani�, kt�ra wi�cej o �piewaniu i pl�sach ni�eli o odpocznieniu my�li.
Gdy jednak zakonnik nalega� ci�gle, doda�a:
� Nie. Tu ju� ostaniem. Dobrze czas na s�uchaniu �wieckich pie�ni zejdzie, ale na jutrzni�[134] do ko�cio�a przyjdziemy, aby dzie� z Bogiem zacz��.
� B�dzie msza za pomy�lno�� mi�o�ciwego ksi�cia i mi�o�ciwej ksi�nej � rzek� zakonnik.
� Ksi��� m�j ma��onek dopiero za cztery albo pi�� dni zjedzie.
� Pan B�g potrafi i z daleka szcz�cie zdarzy�, a tymczasem niech nam, ubogim, wolno b�dzie cho� wina z klasztoru przynie��.
� Radzi odwdzi�czym � rzek�a ksi�na.
Gdy za� zakonnik wyszed�, pocz�a wo�a�:
� Hej, Danusia! Danusia! wyle� no na �awk� i uwesel nam serce t� sam� pie�ni�, kt�r� w Zatorze �piewa�a�.
Us�yszawszy to, dworzanie pr�dko postawili na �rodku izby �awk�. Ryba�ci[135]siedli po jej brzegach, mi�dzy nimi za� stan�a owa m��dka, kt�ra nios�a za ksi�n� nabijan� miedzianymi �wieczkami lutni�[136]. Na g�owie mia�a wianeczek, w�osy puszczone po ramionach, sukni� niebiesk� i czerwone trzewiczki z d�ugimi ko�cami. Stoj�c na �awce, wydawa�a si� ma�ym dzieckiem, ale zarazem przecudnym jakby jakowa� figurka z ko�cio�a albo z jase�eczek[137]. Widocznie te� nie pierwszy raz przychodzi�o jej tak sta� i �piewa� ksi�nie, bo nie zna� by�o po niej najmniejszego pomieszania[138].
� Dalej, Danusia! dalej! � wo�a�y panny dworskie.
Ona za� wzi�a przed si� lutni�, podnios�a do g�ry g�ow� jak ptak, kt�ry chce �piewa�, i przymkn�wszy ocz�ta, pocz�a srebrnym g�osikiem:
Ryba�ci zawt�rowali jej zaraz, jeden na g�likach, drugi na du�ej lutni; ksi�na, kt�ra mi�owa�a nad wszystko �wieckie pie�ni, pocz�a kiwa� g�ow� na obie strony, a dzieweczka �piewa�a dalej g�osem cieniuchnym, dziecinnym i �wie�ym jak �piewanie ptak�w w lesie na wiosn�:
I zn�w wt�rowali ryba�ci. M�ody Zbyszko z Bogda�ca, kt�ry przywyk�szy od dzieci�stwa do wojny i srogich jej widok�w, nigdy nic podobnego w �yciu nie widzia�, tr�ci� w rami� stoj�cego obok Mazura i zapyta�:
� Co to za jedna?
� To jest dzieweczka z dworu ksi�nej. Nie brak ci u nas ryba�t�w, kt�rzy dw�r rozweselaj�, ale z niej najmilszy ryba�cik i ksi�na niczyich pie�ni tak chciwie[140] nie s�ucha.
� Nie dziwno mi to. My�la�em, �e zgo�a anio�, i odpatrzy� si� nie mog�. Jak�e j� wo�aj�?
� A to nie s�yszeli�cie? � Danusia. A jej ojciec jest Jurand ze Spychowa, komes[141] mo�ny i m�ny, kt�ry do przedchor�giewnych[142] nale�y.
� Hej! nie widzia�y takiej ludzkie oczy.
� Mi�uj� j� te� wszyscy i za �piewanie, i za urod�.
� A kt�ren[143] jej rycerz?
� Dy�[144] to jeszcze dziecko.
Dalsz� rozmow� zn�w przerwa� �piew Danusi. Zbyszko patrza� z boku na jej jasne w�osy, na podniesion� g�ow�, na zmru�one oczki i na ca�� posta� o�wiecon� zarazem blaskiem �wiec woskowych i blaskiem wpadaj�cych przez otwarte okna promieni miesi�ca[145] � i zdumiewa� si� coraz bardziej. Zdawa�o mu si�, �e ju� j� niegdy� widzia�, ale nie pami�ta�, czy we �nie, czy gdzie� w Krakowie na szybie ko�cielnej[146].
I zn�w tr�ciwszy dworzanina, pyta� przyciszonym g�osem:
� To ona z waszego dworu?
� Matka jej przyjecha�a z Litwy z ksi�n� Ann� Danut�, kt�ra wyda�a j� za grabi�[147] Juranda ze Spychowa. G�adka[148] by�a i mo�nego rodu, nad wszystkie inne panny ksi�nie mi�a i sama ksi�n� mi�uj�ca. Dlatego te� c�rce da�a to samo imi� � Anna Danuta. Ale pi�� lat temu, gdy przy Z�otoryi Niemcy napadli na nasz dw�r, ze strachu zmar�a. Wtedy ksi�na wzi�a dzieweczk� � i od tej pory j� hoduje. Ojciec te� cz�sto na dw�r przyje�d�a i rad widzi, �e mu si� dziecko zdrowo, w mi�o�ci ksi���cej chowa. Jeno ilekro� na ni� spojrzy, tylekro� �zami si� zalewa nieboszczk� swoj� wspominaj�c, a potem wraca na Niemcach pomsty szuka� za swoj� krzywd� okrutn�. Mi�owa� ci on tak t� swoj� �on�, jako nikt do tej pory swojej na ca�ym Mazowszu nie mi�owa� � i si�a[149] ju� Niemc�w za ni� pomorzy�[150].
A Zbyszkowi za�wieci�y oczy w jednej chwili i �y�y nabra�y[151] mu na czole.
� To jej matk� Niemcy zabili? � spyta�.
� Zabili i nie zabili. Sama umar�a ze strachu. Pi�� rok�w temu pok�j by�, nikt o wojnie nie my�la� i ka�dy bezpieczno chadza�. Pojecha� ksi��� wie�� jedn� w Z�otoryi budowa�, bez wojska, jeno z dworem, jako zwyczajnie czasu pokoju. Tymczasem wpadli zdrajcy Niemcy, bez wypowiedzenia wojny, bez �adnej przyczyny... Samego ksi�cia, nie pomn�c ni na boja�� bosk�, ni na to, �e od jego przodk�w wszystkie dobrodziejstwa na nich spad�y, przywi�zali do konia i porwali, ludzi pobili. D�ugo ksi��� w niewoli u nich siedzia�[152] i dopiero gdy kr�l W�adys�aw wojn� im zagrozi�, ze strachu go pu�cili; ale przy owym napadzie umar�a matka Danusi, bo j� serce udusi�o, kt�re jej pod gard�o podesz�o.
� A wy, panie, byli�cie przy tym? Jako�e was zowi�, bom zapomnia�?
� Ja si� zowi� Miko�aj z D�ugolasu, a przezywaj� mnie Obuch. Przy napadzie by�em. Widzia�em, jako matk� Danusin� jeden Niemiec z pawimi pi�rami na he�mie chcia� do siod�a troczy�[153] � i jako w oczach mu na sznurze zbiela�a. Samego te� mnie halebard�[154] zaci�li, od czego znak nosz�.
To rzek�szy, ukaza� g��bok� blizn� w czaszce, ci�gn�c� si� spod w�os�w na g�owie a� do brwi.
Nasta�a chwila milczenia. Zbyszko pocz�� zn�w patrze� na Danusi�.
Po czym spyta�:
� I rzekli�cie, panie, �e ona nie ma rycerza?
Lecz nie doczeka� odpowiedzi, gdy� w tej chwili �piew usta�. Jeden z ryba�t�w, cz�owiek t�usty i ci�ki, podni�s� si� nagle, przez co �awa przechyli�a si� w jedn� stron�. Danusia zachwia�a si� i roz�o�y�a r�czki, lecz nim zdo�a�a upa�� lub zeskoczy�, rzuci� si� Zbyszko jak �bik i porwa� j� na r�ce.
Ksi�na, kt�ra w pierwszej chwili krzykn�a ze strachu, roze�mia�a si� zaraz weso�o i pocz�a wo�a�:
� Oto rycerz Danusin! Bywaj�e, rycerzyku, i oddaj nam nasz� mi�� �piewaczk�!
� Chwacko ci j� u�api�! � ozwa�y si� glosy w�r�d dworzan.
Zbyszko za� szed� ku ksi�nej, trzymaj�c przy piersiach Danusi�, kt�ra obj�wszy go jedn� r�k� za szyj�, drug� podnosi�a w g�r� lute�k� z obawy, by si� nie zgniot�a. Twarz mia�a �miej�c� si� i uradowan�, cho� troch� przestraszon�. Tymczasem m�odzie�czyk, doszed�szy do ksi�nej, postawi� przed ni� Danusi�, sam za� kl�kn�� i podni�s�szy g�ow� rzek� z dziwn� w jego wieku �mia�o�ci�:
� Niech�e b�dzie wedle waszych s��w, mi�o�ciwa pani! Pora tej wdzi�cznej panience mie� swego rycerza, a pora i mnie mie� swoj� pani�, kt�rej urod� i cnoty b�d� wyznawa�, za czym z waszym pozwole�stwem tej oto w�a�nie chc� �lubowa� i do �mierci wiernym jej w ka�dej przygodzie osta�.
Na twarzy ksi�nej przemkn�o zdziwienie, ale nie z powodu s��w Zbyszkowych, tylko dlatego, �e wszystko sta�o si� tak nagle. Obyczaj rycerskiego �lubowania nie by� wprawdzie polski, jednak�e Mazowsze, le��c na rubie�y[155] niemieckiej i widuj�c cz�sto rycerzy z dalekich nawet kraj�w, zna�o go lepiej nawet ni� inne dzielnice i na�ladowa�o do�� cz�sto. Ksi�na s�ysza�a te� o nim dawniej, jeszcze na dworze swego wielkiego ojca, gdzie wszystkie obyczaje zachodnie by�y uwa�ane za prawo i wz�r dla szlachetniejszych wojownik�w � z tych przeto powod�w nie znalaz�a w ch�ci Zbyszka nic takiego, co by obrazi� mog�o j� lub Danusi�. Owszem, uradowa�a si�, �e mi�a sercu dw�rka poczyna zwraca� ku sobie rycerskie serca i oczy.
Wi�c z rozbawion� twarz� zwr�ci�a si� do dziewczyny:
� Danu�ka, Danu�ka! chcesz-li mie� swego rycerza?
A przetow�osa[156] Danusia podskoczy�a naprz�d trzy razy do g�ry w swoich czerwonych trzewiczkach, a nast�pnie chwyciwszy ksi�n� za szyj�, pocz�a wo�a� z tak� rado�ci�, jakby jej obiecywano jak�� zabaw�, w kt�r� si� tylko starszym bawi� wolno:
� Chc�! chc�! chc�!...
Ksi�nie ze �miechu a� �zy nap�yn�y do oczu, a z ni� �mia� si� ca�y dw�r; wreszcie jednak pani, uwolniwszy si� z r�k Danusinych, rzek�a do Zbyszka:
� Aj! �lubuj! �lubuj! c� zasi� jej poprzysi�esz?
Lecz Zbyszko, kt�ry w�r�d �miechu zachowa� niezachwian� powag�, ozwa� si� r�wnie powa�nie, nie wstaj�c z kl�czek:
� �lubuj� jej, i�e stan�wszy w Krakowie, powiesz� paw�[157] na gospodzie, a na niej kart�, kt�r� mi uczony w pi�mie kleryk foremnie napisze: jako panna Danuta Jurand�wna najurodziwsza jest i najcnotliwsza mi�dzy pannami, kt�re we wszystkich kr�lestwach bydl�[158]. A kto by temu si� przeciwi�, z tym b�d� si� potyka� p�ty, p�ki sam nie zgin� albo on nie zginie � chybaby w niewol� radziej[159] poszed�.
� Dobrze! Wida� rycerski obyczaj znasz. A co wi�cej?
� A potem � uznawszy od pana Miko�aja z D�ugolasu, jako ma� panny Jurand�wny za przyczyn� Niemca z pawim grzebieniem na he�mie ostatni dech pu�ci�a, �lubuj� kilka takich pawich czub�w ze �b�w niemieckich zedrze� i pod nogi mojej pani po�o�y�.
Na to spowa�nia�a ksi�na i spyta�a:
� Nie dla �miechu �lubujesz?
A Zbyszko odrzek�:
� Tak mi dopom� B�g i �wi�ty Krzy�; kt�ren[160] �lub w ko�ciele przed ksi�dzem powt�rz�.
� Chwalebna jest z lutym[161] nieprzyjacielem naszego plemienia walczy�, ale mi ci� �al, bo� m�ody i �atwo zgin�� mo�esz.
Wtem przysun�� si� Ma�ko z Bogda�ca, kt�ry dotychczas, jako cz�owiek dawniejszych czas�w, ramionami tylko wzrusza� � teraz jednak uzna� za stosowne przem�wi�:
� Co do tego � nie frasujcie si�[162], mi�o�ciwa pani. �mier� w bitwie ka�demu si� mo�e przygodzi�[163], a szlachcicowi, stary-li czy m�ody, to nawet chwalebna jest. Ale nie cudna temu ch�opcu wojna[164], bo chocia�e mu rok�w[165] nie dostaje, nieraz ju� trafia�o mu si� potyka� z konia i piecht�, kopi� i toporem, d�ugim albo kr�tkim mieczem, z paw꿹 albo bez. Nowotny[166] to jest obyczaj, �e rycerz dziewce, kt�r� rad widzi, �lubuje, ale �e Zbyszko swojej pawie czuby obieca�, tego mu nie przygani�. Wiska�[167] ju� Niemc�w, niech jeszcze powiska, a �e od tego wiskania par� �b�w p�knie � to mu jeno s�awa z tego uro�nie.
� To, widz�, nie z byle otrokiem[168] sprawa � rzek�a ksi�na.
A potem do Danusi:
� Siadaj�e na moim miejscu jako pierwsza dzisiaj osoba; jeno si� nie �miej, bo nie idzie[169].
Danusia siad�a na miejscu pani; chcia�a przy tym uda� powag�, ale modre jej oczka �mia�y si� do kl�cz�cego Zbyszka i nie mog�a si� powstrzyma� od przebierania z rado�ci n�kami.
� Daj mu r�kawiczki � rzek�a ksi�na.
Danusia wyci�gn�a r�kawiczki i poda�a Zbyszkowi, kt�ry przyj�� je ze czci� wielk� i przycisn�wszy do ust rzek�:
� Przypn� je do he�mu, a kto po nie si�gnie � gorze[170] mu!
Po czym uca�owa� r�ce Danusi, a po r�kach nogi, i wsta�. Ale w�wczas opu�ci�a go dotychczasowa powaga, a nape�ni�a mu serce wielka rado��, ze odt�d za dojrza�ego m�a wobec ca�ego tego dworu b�dzie uchodzi�, wi�c potrz�saj�c Danusine r�kawiczki, pocz�� wo�a� na wp� weso�o, na wp� zapalczywie:
� Bywajcie, psubraty z pawimi czubami! bywajcie!
Lecz w tej chwili wszed� do gospody ten sam zakonnik, kt�ry ju� by� poprzednio, a wraz z nim dw�ch innych, starszych. S�udzy klasztorni nie�li za nimi kosze z wikliny, a w nich �agiewki[171] z winem i r�ne zebrane napr�dce przysmaki. Dwaj owi pocz�li wita� ksi�n� i zn�w wymawia� jej, �e nie zajecha�a do opactwa, a ona t�umaczy�a im powt�rnie, �e wyspawszy sie w dzie�, wraz z ca�ym dworem podr�uje noc� dla ch�odu, wi�c wypoczynku jej nie trzeba � i �e nie chc�c budzi� ni znakomitego opata[172], ni zacnych zakonnik�w, wola�a zatrzyma� si� dla wyprostowania n�g w gospodzie.
Po wielu grzecznych s�owach stan�o wreszcie na tym, �e po jutrzni i mszy porannej ksi�na z dworem przyjmie �niadanie i wypoczynek w klasztorze. Uprzejmi zakonnicy zaprosili te� wraz z Mazurami ziemian krakowskich i Ma�ka z Bogda�ca, kt�ry i tak mia� zamiar uda� si� do opactwa, aby dostatek zdobyty na wojnie albo darem od hojnego Witolda otrzymany, a przeznaczon na wykupno z zastawu Bogda�ca, w klasztorze z�o�y�. Ale m�ody Zbyszko nie s�ysza� zaprosin, skoczy� bowiem do woz�w swoich i stryjowskich, stoj�cych pod stra�� s�u�by, by si� odzia� i w przystojniejszej odzie�y ksi�nie i Danusi si� przedstawi�. Wzi�wszy wi�c z wozu �uby[173], kaza� je nie�� do izby czeladnej i tam pocz�� si� przebiera�. Utrefiwszy naprz�d po�piesznie w�osy, wsun�� je w p�tlik[174] jedwabny, bursztynowymi paciorkami wi�zany, z przodu za� maj�cy pere�ki prawdziwe. Nast�pnie wdzia� jak�[175] z bia�ego jedwabiu, naszyt� w z�ote gryfy, u do�u za� szlakiem ozdobn�; z wierzchu opasa� si� pasem poz�ocistym, podw�jnym, przy kt�rym wisia� ma�y kord[176] w srebro i ko�� s�oniow� oprawny. Wszystko to by�o nowe, b�yszcz�ce i wcale krwi� nie poplamione, chocia� �upem na m�odym rycerzu fryzyjskim[177], s�u��cym u Krzy�ak�w, wzi�te. Naci�gn�� nast�pnie Zbyszko prze�liczne spodnie, w kt�rych jedna nogawica by�a w pod�u�ne pasy zielone i czerwone, druga w fioletowe i ��te, obie za� ko�czy�y si� u g�ry pstr� szachownic�. Za czym, wdziawszy jeszcze purpurowe z d�ugimi nosami trzewiki � pi�kny i wy�wie�ony uda� si� do izby og�lnej.
Jako�, gdy stan�� we drzwiach, widok jego mocne na wszystkich sprawi� wra�enie. Ksi�na widz�c teraz, jak urodziwy rycerz �lubowa� mi�ej Danusi, uradowa�a si� jeszcze bardziej. Danusia za� skoczy�a w pierwszej chwili ku niemu jak sarna. Lecz czy to pi�kno�� m�odzie�ca, czy g�osy podziwu dworzan wstrzyma�y j�, nim dobieg�a, tak �e zatrzymawszy si� na krok przed nim, spu�ci�a nagle oczka i spl�t�szy d�onie pocz�a wykr�ca� paluszki, zap�oniona i zmieszana.
Lecz za ni� przybli�yli si� inni: sama pani, dworzanie i dw�rki, i ryba�ci, i zakonnicy, wszyscy bowiem chcieli mu si� lepiej przypatrze�. Panny mazowieckie patrzy�y na niego jak w t�cz�, �a�uj�c teraz ka�da, �e nie j� wybra� � starsze podziwia�y kosztowno�� ubioru, tak �e naok� utworzy�o si� ko�o ciekawych; Zbyszko za� sta� w �rodku z che�pliwym u�miechem na swej m�odzie�czej twarzy i okr�ca� si� nieco na miejscu, aby lepiej mogli mu si� przyjrze�.
� Kt� to jest? � zapyta� jeden z zakonnik�w.
� To jest rycerzyk, bratanek tego oto �lachcica[178] � odrzek�a ksi�na, ukazuj�c na Ma�ka � jen[179] dopiero co Danusi �lubowa�.
A zakonnicy nie okazali te� zdziwienia, albowiem takie �lubowanie nie obowi�zywa�o do niczego. �lubowano cz�stokro� niewiastom zam�nym, a w rodach znamienitych, w�r�d kt�rych zachodni obyczaj by� znany, ka�da prawie mia�a swego rycerza. Je�li za� rycerz �lubowa� pannie, to nie stawa� si� przez to jej narzeczonym: owszem, najcz�ciej ona bra�a innego m�a, a on, o ile posiada� cnot� sta�o�ci, nie przestawa� jej by� wprawdzie wiernym, ale �eni� si� z inn�.
Troch� wi�cej dziwi� zakonnik�w m�ody wiek Danusi, wszelako i to nie bardzo, gdy� w owym czasie szesnastoletni wyrostkowie bywali kasztelanami[180]. Sama wielka kr�lowa Jadwiga w chwili przybycia z W�gier liczy�a lat pi�tna�cie, a trzynastoletnie dziewcz�ta sz�y za m��. Zreszt�, patrzano w tej chwili wi�cej na Zbyszka ni� na Danusi� i s�uchano s��w Ma�ka, kt�ry, dumny z bratanka, opowiada�, w jaki spos�b m�odzik przyszed� do szat tak zacnych.
� Rok i dziewi�� niedziel[181] temu � m�wi� � byli�my proszeni w go�cin� przez rycerzy sakso�skich. A by� te� u nich tak�e w go�cinie pewien rycerz z dalekiego narodu Fryz�w, kt�rzy hen a� nad morzem mieszkaj�, a mia� z sob� syna trzy roki od Zbyszka starszego. Raz na uczcie �w syn pocz�� Zbyszkowi nieprzystojnie przymawia�, i�e ni w�s�w, ni brody nie ma. Zbyszko, jako jest wartki[182], nie s�ucha� tego mile, ale zaraz, chwyciwszy go za g�b�, wszystkie w�osy mu z niej wydar� � o co p�niej potykali�my si� na �mier� lub na niewol�.
� Jak to � potykali�cie si�? � spyta� pan z D�ugolasu.
� Bo si� ojciec za synem uj��, a ja za Zbyszkiem: wi�c potykali�my si� samoczwart[183] wobec go�ci na udeptanej ziemi. Taka za� stan�a umowa, ze kto zwyci�y, ten i wozy, i konie, i s�ugi zwyci�onego zabierze. I B�g zdarzy�. Por�n�li�my owych Fryz�w, cho� z niema�ym trudem, bo im ni m�stwa, ni mocy nie brak�o, a �up wzi�li�my znamienity: by�o woz�w cztery, w ka�dym po parze podjezdk�w[184] � i cztery ogiery ogromne, i s�ug dziewi�ciu � i zbroic dwie wybornych, jakich ma�o by� u nas znalaz�. He�my�my po prawdzie w boju po�upali, ale Pan Jezus w czym innym nas pocieszy�, bo szat kosztownych by�a ca�a skrzynia przednio kowana[185] � i te, w kt�re si� Zbyszko teraz przybra�, tak�e w niej by�y.
Na to dwaj ziemianie z Krakowskiego i wszyscy Mazurowie pocz�li spogl�da� z wi�kszym szacunkiem na stryja i na synowca, za� pan z D�ugolasu, zwany Obuchem, rzek�:
� To�cie, widz�, ch�opy nieoci�gliwe i srogie.
� Wierzym teraz, �e �w m�odzik czuby pawie dostanie!
A Ma�ko �mia� si�, przy czym w surowej jego twarzy by�o istotnie co� drapie�nego.
Lecz tymczasem s�u�ba klasztorna powydobywa�a z wiklinowych kosz�w wino i przysmaki, a z czeladnej dziewki s�u�ebne pocz�y wynosi� misy pe�ne dymi�cej jajecznicy, a okolone kie�basami, od kt�rych rozszed� si� po ca�ej izbie mocny a smakowity zapach wieprzowego t�uszczu. Na ten widok wezbra�a we wszystkich ochota do jedzenia � i ruszono ku sto�om.
Nikt jednak nie zajmowa� miejsca przed ksi�n�, ona za�, siad�szy w po�rodku, kaza�a Zbyszkowi i Danusi usi��� naprzeciw przy sobie, a potem rzek�a do Zbyszka:
� S�uszna, aby�cie jedli z jednej misy z Danusi�, ale nie przyst�puj jej n�g pod �aw� ani te� tr�caj j� kolany, jak czyni� inni rycerze, bo zbyt m�oda.
Na to on odrzek�:
� Nie uczyni� ja tego, mi�o�ciwa pani, chyba za dwa albo za trzy roki, gdy mi Pan Jezus pozwoli �lub spe�ni� i gdy ta jag�dka do�rzeje[186]; a co do n�g przyst�powania, cho�bym i chcia� � nie mog�, bo� one w powietrzu wisz�.
� Prawda � odpowiedzia�a ksi�na � ale mi�o wiedzie�, �e przystojne masz obyczaje.
Po czym zapad�o milczenie, gdy� wszyscy je�� pocz�li. Zbyszko odkrawa� co najt�ustsze kawa�ki kie�basy i podawa� je Danusi albo jej wprost do ust je wk�ada�, ona za� rada, �e jej tak strojny rycerz s�u�y, jad�a z wypchanymi policzkami, mrugaj�c oczkami i u�miechaj�c si� to do niego, to do ksi�nej.
Po wyprz�tni�ciu mis s�udzy klasztorni pocz�li nalewa� wino s�odkie i pachn�ce � m�om obficie, paniom po trochu, lecz rycersko�� Zbyszkowa okaza�a si� szczeg�lnie w�wczas, gdy wniesiono pe�ne garnc�wki[187] przys�anych z klasztoru orzech�w. By�y tam laskowe i rzadkie pod�wczas, bo z daleka sprowadzane, w�oskie, na kt�re te� rzucili si� biesiadnicy z wielk� ochot�, tak �e po chwili w ca�ej izbie s�ycha� by�o tylko trzask skorup kruszonych w szcz�kach. Lecz na pr�no by kto mniema�, �e Zbyszko my�la� tylko o sobie, albowiem wola� on pokazywa� i ksi�nie, i Danusi swoj� rycersk� si�� i wstrzemi�liwo�� ni� �apczywo�ci� na rzadkie przysmaki poni�y� si� w ich oczach. Jako� nabieraj�c co chwila pe�n� gar�� orzech�w, czy to laskowych, czy w�oskich, nie wk�ada� ich mi�dzy z�by, jak czynili inni, ale zaciska� swe �elazne palce, kruszy� je, a potem podawa� Danusi wybrane spo�r�d skorup ziarna. Wymy�li� nawet dla niej i zabaw�, albowiem po wybraniu ziarn zbli�a� do ust pi�� i wydmuchiwa� nagle swym pot�nym tchem skorupy a� pod pu�ap. Danusia �mia�a si� tak, �e a� ksi�na z obawy, �e si� dziewczyna ud�awi, musia�a mu nakaza�, by tej zabawy zaniecha�, widz�c jednak uradowanie dziewczyny, spyta�a:
� A co, Danu�ka? dobrze mie� swego rycerza?
� Oj! dobrze! � odpowiedzia�a dziewczyna.
A potem, wyci�gn�wszy sw�j r�owy paluszek, dotkn�a nim bia�ej jedwabnej jaki Zbyszkowej i cofaj�c go natychmiast zapyta�a:
� A jutro te� b�dzie m�j?
� I jutro, i w niedziel�, i a� do �mierci � odpar� Zbyszko.
Wieczerza przeci�gn�a si�, gdy� po orzechach podano s�odkie placki pe�ne rodzynk�w. Niekt�rym z dworzan chcia�o si� ta�cowa�; inni chcieli s�ucha� �piewania ryba�t�w lub Danusi: ale Danusi pod koniec pocz�y si� oczka klei�, a g��wka chwia� w obie strony; raz i drugi spojrza�a jeszcze na ksi�n�, potem na Zbyszka, raz jeszcze przetar�a pi�stkami powieki � i zaraz potem, opar�szy si� z wielk� ufno�ci� o rami� rycerzyka � usn�a.
� �pi? � zapyta�a ksi�na. � Ot, masz swoj� �dam�.
� Milsza mi ona we �nie ni�eli inna w ta�cu � odrzek� Zbyszko, siedz�c prosto i nieruchomie[188], by dziewczyny nie zbudzi�.
Ale jej nie zbudzi�o nawet granie i �piewy ryba�t�w. Inni te� przytupywali muzyce, inni brz�kali do wt�ru misami, lecz im gwar by� wi�kszy, tym ona spa�a lepiej, z otwartymi jak rybka ustami.
Zbudzi�a si� dopiero, gdy na odg�os piania kur�w[189] i dzwon�w ko�cielnych wszyscy ruszyli si� z �aw wo�aj�c:
� Na jutrzni�! na jutrzni�!
� P�jdziem piechot�, na chwa�� Bogu � rzek�a ksi�na.
I wzi�wszy za r�k� rozbudzon� Danusi�, wysz�a pierwsza z gospody, a za ni� wysypa� si� ca�y dw�r.
Noc ju� zbiela�a. Na wschodzie nieba wida� by�o leciuchn� jasno��, zielon� u g�ry, r�ow� od spodu, a pod ni� jakby w�sk�, z�ot� wst��eczk�, kt�ra rozszerza�a si� w oczach. Od zachodniej strony ksi�yc zdawa� si� cofa� przed t� jasno�ci�. Czyni� si� brzask coraz r�owszy, ja�niejszy.
�wiat budzi� si� mokry od obfitej rosy, radosny i wypocz�ty.
� B�g da� pogod�, ale upa� b�dzie okrutny � m�wili dworzanie ksi���cy.
� Nie szkodzi � uspokaja� ich pan z D�ugolasu � wy�pimy si� w opactwie, a do Krakowa przyjedziem pod wiecz�r.
� Pewnikiem zn�w na uczt�.
� Co dzie� tam teraz uczty, a po po�ogu[190] i po gonitwach nast�pi� jeszcze wi�ksze.
� Obaczym, jako si� poka�e rycerz Danusin.
� Ej, d�bowe to jakie� ch�opy!... S�yszeli�cie, co prawili[191] o onej bitwie samoczwart[192]?
� Mo�e do naszego dworu przystan�, bo si� jako� mi�dzy sob� naradzaj�.
A oni rzeczywi�cie si� naradzali, gdy� starszy, Ma�ko, nie by� zbyt rad z tego, co zasz�o, id�c wi�c na ko�cu orszaku i przystaj�c umy�lnie, by swobodniej pogada�, m�wi�:
� Po prawdzie, nic ci po tym. Ja si� tam jako� do kr�la docisn�, cho�by z tym oto dworem � i mo�e co� dostaniem. Okrutnie by mnie si� chcia�o jakowego� zameczku alibo[193] gr�dka... No, obaczym. Bogdaniec swoj� drog� z zastawu wykupim, bo co ojce dzier�yli, to i nam dzier�y�. Ale sk�d ch�op�w? Co opat[194] osadzi�, to i na powr�t we�mie � a ziemia bez ch�op�w tyle, co nic. Tedy miarkuj, co ci rzek�[195]: ty sobie �lubuj, nie �lubuj, komu chcesz, a z panem z Melsztyna id� do ksi�cia Witolda na Tatary. Je�li wypraw� przed po�ogiem[196] kr�lowej otr�bi�[197], tedy na zlegni�cie ani na gonitwy rycerskie nie czekaj, jeno id�, bo tam mo�e by� korzy��. Knia� Witold wiesz, jako jest hojny � a ciebie ju� zna. Sprawisz si�[198], to obficie nagrodzi. A nade wszystko, zdarzy-li B�g � niewolnika mo�esz nabra� bez miary. Tatar�w jak mrowia na �wiecie. W razie zwyci�stwa przypadnie i kopa[199] na jednego.
Tu Ma�ko, kt�ry by� chciwy na ziemi� i robocizn�, pocz�� marzy�:
� Boga mi! Przygna� tak z pi��dziesi�t ch�opa i osadzi� na Bogda�cu! Przetrzebi�oby si� puszczy szmat. Uro�liby�my oba. A ty wiedz, �e nigdzie tylu nie nabierzesz, ilu tam mo�na nabra�!
Lecz Zbyszko pocz�� g�ow� kr�ci�.
� O wa! koniuch�w natrocz�, ko�skim pad�em[200] �yj�cych, roli niezwyczajnych[201]! Co po nich w Bogda�cu?... A przy tym ja trzy niemieckie grzebienie �lubowa�em. Gdzie�e je znajd� mi�dzy Tatary?
� �lubowa�e�, bo� g�upi, ale takie to tam i �luby.
� A moja rycerska cze��? jak�e?
� A jak by�o z Rynga���?
� Rynga��a ksi�cia otru�a � i pustelnik mnie rozwi�za�.
� To ci� w Ty�cu opat[202] rozwi��e. Lepszy opat od pustelnika, jen[203] to wi�cej zb�jem ni�li zakonnikiem patrzy�[204].
� A nie chc�.
Ma�ko zatrzyma� si� i zapyta� z widocznym gniewem:
� No, to jako�e b�dzie?
� Jed�cie sobie sami do Witolda, bo ja nie pojad�.
� Ty knechcie[205]! A kto si� kr�lowi pok�oni?... i nie �al ci to moich ko�ci?
� Na wasze ko�ci drzewo si� zwali, jeszcze ich nie po�amie. A cho�by mi te� by�o was �al � nie chc� do Witolda.
� Co�e b�dziesz robi�? Sokolnikiem[206] czyli te� ryba�tem przy dworze mazowieckim zostaniesz?
� Albo to sokolnik co z�ego? Skoro wolicie mrucze� ni� mnie s�ucha�, to mruczcie.
� Gdzie pojedziesz? Za nic ci Bogdaniec? Pazurami b�dziesz w nim ora�? bez ch�op�w?
� Nieprawda! Chwacko�cie wym�drowali z Tatarami. Zabaczyli�cie[207], co prawili Rusini[208], �e Tatar�w tyle najdziesz, ile ich pobitych na polu le�y, a niewolnika nikt nie u�api, bo Tatara we stepie nie zgoni. Na czym�e go b�d� goni�? Na onych[209] ci�kich ogierach, kt�re�my na Niemcach wzi�li? Widzicie no! A co za �up wezm�? Parszywe ko�uchy i nic wi�cej. O, to dopiero bogaczem do Bogda�ca zjad�! to dopiero mnie komesem nazowi�!
Ma�ko umilk�, albowiem w s�owach Zbyszkowych wiele by�o s�uszno�ci, i dopiero po chwili rzek�:
� Aleby ci� knia� Witold nagrodzi�.
� Ba, wiecie: jednemu da on za du�o, drugiemu nic.
� To gadaj, gdzie pojedziesz.
� Do Juranda ze Spychowa.
Ma�ko przekr�ci� ze z�o�ci pas na sk�rzanym kaftanie i rzek�:
� Bodaj�e� olsn��[210]!
� Pos�uchajcie � odpowiedzia� spokojnie Zbyszko. � Gada�em z Miko�ajem z D�ugolasu i ten prawi, �e Jurand pomsty na Niemcach za �on� szuka. P�jd�, pomog� mu. Po pierwsze, sami�cie rzekli, �e niecudnie mi ju� z Niemcami si� potyka�, bo i ich, i sposoby na nich znamy. Po drugie, pr�dzej ja tam nad granic� one pawie czuby dostan�, a po trzecie, to wiecie, �e pawi grzebie� nie lada knecht[211] na �bie nosi, wi�c je�li Pan Jezus przysporzy grzebieni, to przysporzy i �upu. W ko�cu: niewolnik tamtejszy to nie Tatar. Takiego w boru osadzi� � nie �al si� Bo�e.
� C�e� ty, ch�opie, rozum straci�? przecie nie ma teraz wojny i B�g wie, kiedy b�dzie!
� O moi�cie wy! Zawar�y nied�wiedzie pok�j z bartnikami[212] i barci nie psowaj� ni miodu nie jedz�! Ha, ha! A czy to nowina wam, �e cho� wielkie wojska nie wojuj� i cho� kr�l z mistrzem pod pergaminem piecz�cie po�o��, na granicy zawsze m�t[213] okrutny? Zajm�-li sobie byd�o, trzody, to si� za jeden krowi �eb po kilka wsi�w[214] pali i zamki oblegaj�. A porywanie ch�op�w i dziewek? a kupc�w na go�ci�cach? Wspomnijcie czasy dawniejsze, o kt�rych sami�cie mi rozpowiadali. �le to by�o onemu Na��czowi[215], kt�ry czterdziestu rycerzy do Krzy�ak�w jad�cych chwyci�, w podziemiu osadzi� i p�ty nie pu�ci�, p�ki mu pe�nego woza grzywien[216] mistrz nie przys�a�? Jurand ze Spychowa te� nic innego nie czyni i nad granic� zawsze gotowa robota.
Przez chwil� szli w milczeniu, tymczasem rozwidni�o si� zupe�nie i jasne promienie s�o�ca roz�wieci�y ska�y, na kt�rych pobudowane by�o opactwo.
� B�g wsz�dzie mo�e poszcz�ci� � rzek� wreszcie udobruchanym g�osem Ma�ko � pro�, �eby ci b�ogos�awi�.
� Pewno, �e wszystko Jego �aska!
� I my�l o Bogda�cu, bo w tym mnie nie przekonasz, �e ty dla Bogda�ca, nie dla tego kaczego k�apaka[217] do Juranda ze Spychowa chcesz jecha�.
� Nie powiadajcie tak, bo si� rozgniewam. Rad j� widz� i tego si� nie zapieram; inne te� to ni� dla Rynga��y �lubowanie. Spotkali�cie urodziwsz�?
� Co mi ta jej uroda! Wolej[218] we� j�, jak doro�nie, je�li mo�nego komesa c�rka.
A Zbyszkowi rozja�ni�a si� twarz m�odym, dobrym u�miechem.
� Mo�e i to by�. Ni innej pani, ni innej �ony! Jak wam ko�ci sparciej�[219], b�dziecie wy jeszcze wnuki po mnie i po niej piastowali.
Na to u�miechn�� si� z kolei Ma�ko i odrzek� ca�kiem ju� udobruchany:
� Grady! Grady! a niech�e ich b�dzie jako gradu. Na staro�� rado��, a po �mierci zbawienie. To nam, Jezu, daj!
Ksi�na Danuta, Ma�ko i Zbyszko bywali ju� poprzednio w Ty�cu, ale w orszaku byli dworzanie, kt�rzy widzieli go po raz pierwszy � i ci, podnosz�c oczy, patrzyli ze zdumieniem na wspania�e opactwo, na z�bate mury biegn�ce wzd�u� ska� nad urwiskami, na gmachy stoj�ce to na zboczach g�ry, to wewn�trz blank�w[220], spi�trzone, wynios�e i ja�niej�ce z�otem od wschodz�cego s�o�ca. Z tych okaza�ych mur�w i gmach�w, z dom�w, z budowli przeznaczonych na rozliczne u�ytki, z ogrod�w le��cych u st�p g�ry i ze starannie uprawnych p�l, kt�re wzrok z wysoka ogarnia�, mo�na by�o na pierwszy rzut oka pozna� bogactwo odwieczne, nieprzebrane, do kt�rego nie przywykli i kt�rym zdumiewa� si� musieli ludzie z ubogiego Mazowsza. Istnia�y wprawdzie staro�ytne a mo�ne opactwa benedykty�skie[221] i w innych cz�ciach kraju, jak na przyk�ad w Lubuszu nad Odr�, w P�ocku, w Wielkopolsce w Mogilnie i w innych miejscach, �adne wszelako nie mog�o por�wna� si� z tynieckim, kt�rego posiad�o�ci przewy�sza�y niejedno ksi�stwo udzielne, a dochody mog�y budzi� zazdro�� nawet �wczesnych kr�l�w.
Mi�dzy dworzany[222] r�s� wi�c podziw, a niekt�rzy oczom prawie nie chcieli wierzy�. Tymczasem ksi�na, chc�c sobie drog� skr�ci� i zaciekawi� panny przyboczne, pocz�a prosi� jednego z zakonnik�w, by opowiedzia� starodawn� a straszn� powie�� o Walgierzu Wda�ym[223], kt�r� opowiadano jej ju�, chocia� niezbyt dok�adnie, w Krakowie.
Us�yszawszy to, panny zbi�y si� ciasnym stadkiem ko�o pani i sz�y zwolna pod g�r�, we wczesnych promieniach s�o�ca do id�cych kwiat�w podobne.
� Niech o Walgierzu prawi brat Hidulf, kt�remu on si� pewnej nocy ukaza� � rzek� jeden z zakonnik�w, spogl�daj�c na drugiego, cz�owieka s�dziwych ju� lat, kt�ry w pochylonej nieco postawie szed� obok Miko�aja z D�ugolasu.
� Zali[224]widzieli�cie go w�asnymi oczyma, pobo�ny ojcze? � spyta�a ksi�na.
� Widzia�em � odpowiedzia� pos�pnie zakonnik � albowiem zdarzaj� si� takowe terminy[225], w kt�rych z woli Bo�ej wolno mu jest opuszcza� piekielne podziemia i ukazywa� si� �wiatu.
� Kiedy� to bywa?
Zakonnik spojrza� na dw�ch innych i zamilk�, albowiem istnia�o podanie, �e duch Waigierza pojawia si� w�wczas, gdy w zakonie psuj� si� obyczaje i gdy zakonnicy wi�cej, ni� wypada, o �wiatowych[226] dostatkach i uciechach my�l�.
Tego w�a�nie �aden nie chcia� g�o�no wyzna�, �e jednak m�wiono tak�e, i� widmo przepowiada r�wnie� wojn� lub inne nieszcz�cia, przeto brat Hidulf po chwili milczenia rzek�:
� Ukazanie si� jego nie wr�y nic dobrego.
� Nie chcia�abym te� go widzie� � rzek�a �egnaj�c si� ksi�na � ale czemu to on jest w piekle, skoro, jako s�ysza�am, tylko za ci�k� w�asn� krzywd� si� pom�ci�?
� Cho�by te� i ca�e �ycie by� cnotliwy � odpar� surowo zakonnik � by�by i tak pot�pion, albowiem �y� za poga�skich czas�w i chrztem �wi�tym nie zosta� z pierworodnego grzechu[227] obmyty.
Po tych s�owach brwi ksi�nej �ci�gn�y si� bole�nie, przysz�o jej bowiem na my�l, �e jej wielki ojciec, kt�rego mi�owa�a ca�� dusz�, zmar� tak�e w b��dach poga�skich � i mia� gorze�[228] przez ca�� wieczno��.
� S�uchamy � rzek�a po chwili milczenia.
A brat Hidulf pocz�� opowiada�:
� By� za czas�w poga�skich grabia mo�ny, kt�rego dla wielkiej urody zwano Walgierzem Wda�ym. Ca�y ten kraj, jako okiem si�gn��, nale�a� do niego, a na wyprawy pr�cz pieszego ludu wodzi� po stu kopijnik�w[229], wszyscy bowiem w�odycy[230], na zach�d a� po Opole, a na wsch�d po Sandomierz, wasalami[231] jego byli. Trz�d jego nie m�g� nikt zliczy�, a w Ty�cu mia� wie�� ca�� nasypan� pieni�dzmi, jako teraz maj� w Malborgu Krzy�acy.
� Wiem, maj�! �przerwa�a ksi�na Danuta.
� I by� jako wielkolud � ci�gn�� dalej zakonnik � i d�by z korzeniami wyrywa�, a w pi�kno�ci, w graniu na lutni i w �piewaniu nikt w ca�ym �wiecie sprosta� mu nie m�g�. A raz, gdy by� na dworze kr�la francuskiego, rozmi�owa�a si� w nim kr�lewna Helgunda, kt�r� ojciec na chwa�� Bogu do zakonu chcia� odda�, i uciek�a z nim do Ty�ca, gdzie w sprosno�ci oboje �yli, gdy �aden ksi�dz �lubu chrze�cija�skiego da� im nie chcia�. By� za� w Wi�licy Wis�aw Pi�kny z rodu kr�la Popiela[232]. Jen podczas niebytno�ci Walgierza Wda�ego grabstwo[233] tynieckie pustoszy�. Tego pokona� Walgierz i do Ty�ca do niewoli przywi�d� nie bacz�c, �e kt�ra tylko niewiasta ujrza�a Wis�awa, gotowa by�a zaraz ojca, matki i m�a odst�pi�, byle swe ��dze nasyci�. Tak sta�o si� i z Helgund�. Zaraz ona takowe wi�zy na Waigierza wymy�li�a, �e on wielkolud, cho� d�by wyrywa�, przerwa� ich nie m�g� � i Wis�awowi go odda�a, kt�ry do Wi�licy go powi�z�. Lecz Rynga[234], siostra Wis�awa, us�yszawszy w podziemiu �piewanie Walgierzowe, wnet rozmi�owana, uwolni�a go z podziemia � a �w Wis�awa i Helgund� mieczem posiek�szy, cia�a ich krukom zostawi�, a sam z Ryng� do Ty�ca powr�ci�.
� Zali nies�usznie uczyni�? � spyta�a ksi�na.
A brat Hidulf rzek�:
� Gdyby by� chrzest przyj�� i Tyniec benedyktynom odda�, mo�e by mu B�g grzechy odpu�ci�, ale �e tego nie uczyni�, przeto go ziemia po�ar�a.
� A to benedyktyni byli ju� w tym Kr�lestwie?
� Benedyktyn�w w tym Kr�lestwie nie by�o, albowiem sami tu w�wczas �yli poganie.
� To jak�e m�g� chrzest przyj�� albo Tyniec odda�?
� Nie m�g� � i w�a�nie dlatego skazan jest do piek�a na m�ki wiekuiste � odrzek� z powag� zakonnik.
� Pewnie! s�usznie m�wi! � ozwa�o si� kilka g�os�w.
Lecz tymczasem zbli�yli si� do g��wnej bramy klasztornej, w kt�rej czeka� na ksi�n� opat na czele licznego orszaku zakonnik�w i szlachty.
Ludzi �wieckich: �ekonom�w�, �adwokat�w�, �prokurator�w� i rozmaitych urz�dnik�w zakonnych, zawsze bywa�o w klasztorze sporo. Wielu te� ziemian, mo�nych nawet rycerzy, trzyma�o nieprzeliczone ziemie klasztorne do�� wyj�tkowym w Polsce prawem lennym � i ci. jako �wasale[235]�, radzi przebywali na dworze �suzerena[236]�, gdzie przy wielkim o�tarzu �atwo by�o o darowizny, ulgi i wszelkiego rodzaju dobrodziejstwa, zale�ne nieraz od drobnej us�ugi, od zr�cznego s�owa lub od chwili dobrego humoru pot�nego opata. Przygotowuj�ce si� uroczysto�ci w stolicy �ci�gn�y te� wielu takich wasal�w z odleg�ych stron, ci za�, kt�rym trudno by�o z powodu nat�oku znale�� gospod� w Krakowie, mie�cili si� w Ty�cu. Z tych powod�w
By� to cz�owiek wysokiego wzrostu, z twarz� such�, rozumn�, z g�ow� wygolon� na wierzchu[238], ni�ej za�, nad uszami, otoczon� wie�cem siwiej�cych w�os�w. Na czole mia� blizn� po ranie, widocznie za m�odych rycerskich czas�w otrzymanej, oczy przenikliwe, wynio�le spod czarnych brwi patrz�ce. Ubrany by� w habit jak inni mnisi, ale na wierzchu mia� czarny p�aszcz podbity purpur�, na szyi za� z�oty �a�cuch, na kt�rego ko�cu zwiesza� si� r�wnie� z�oty, drogimi kamieniami sadzony[239] krzy� � god�o opackiej godno�ci. Ca�a jego postawa zdradza�a cz�owieka dumnego, przywyk�ego do rozkazywania i ufnego w siebie.
Wita� jednak ksi�n� uprzejmie, a nawet uni�enie, pami�ta� bowiem, �e m�� jej pochodzi� z tego samego rodu ksi���t mazowieckich, z kt�rego pochodzili kr�lowie W�adys�aw i Kazimierz, a po k�dzieli[240] i obecnie panuj�ca kr�lowa, w�adczyni jednego z najwi�kszych pa�stw w �wiecie. Przest�pi� wi�c pr�g bramy, sk�oni� nisko g�ow�, a nast�pnie, prze�egnawszy Ann� Danut� i ca�y dw�r ma�� z�ot� puszk�, kt�r� trzyma� w palcach prawej r�ki, rzek�:
� Witaj, mi�o�ciwa pani, w ubogich progach zakonnych. Niechaj �w. Benedykt z Nursji[241], �w. Maurus[242], �w. Bonifacy[243] i �w. Benedykt z Aniane[244], a tak�e i Jan z Tolomei[245] � patronowie nasi[246] w �wiat�o�ci wiekuistej �yj�cy, obdarz� ci� zdrowiem, szcz�ciem i niechaj b�ogos�awi� ci� po siedem razy dziennie, przez wszystek czas �ywota twego!
� Chybaby g�usi byli, gdyby nie mieli wys�ucha� s��w tak wielkiego opata � rzek�a uprzejmie ksi�na � tym bardziej �e my tu na msz� przybyli, podczas kt�rej ich opiece si� oddamy.
To rzek�szy, wyci�gn�a ku niemu r�k�, kt�r� on, przykl�kn�wszy dwornie na jedno kolano, uca�owa� po rycersku[247], a nast�pnie przeszli razem bram�. Ze msz� czekano ju� widocznie, gdy� w tej chwili ozwa�y si� dzwony i dzwonki, tr�bacze zad�li przy drzwiach ko�cielnych na cze�� ksi�ny w dono�ne tr�by, inni uderzyli w ogromne kot�y, wykute z miedzi czerwonej i obci�gni�te sk�r�, daj�c� huczny rozg�os. Na ksi�n�, kt�ra nie urodzi�a si� w kraju chrze�cija�skim, ka�dy ko�ci� silne dotychczas czyni� wra�enie, �w za�, tyniecki, sprawia� tym wi�ksze, �e pod wzgl�dem wspania�o�ci ma�o innych mog�o si� z nim por�wna�. Mrok nape�nia� g��bi� �wi�tyni, tylko przy wielkim o�tarzu drga�y pasemka �wiate� rozmaitych, pomieszane z blaskiem �wiec rozja�niaj�cych z�ocenia i rze�by. Zakonnik przybrany w ornat wyszed� ze msz�, sk�oni� si� ksi�nie � i rozpocz�� ofiar�. Wnet wznios�y si� dymy wonne a obfite, kt�re przes�oniwszy ksi�dza i o�tarz, sz�y w spokojnych k��bach ku g�rze, powi�kszaj�c tajemnicz� uroczysto�� ko�cio�a. Anna Danuta pochyli�a w ty� g�ow� i roz�o�ywszy r�ce na wysoko�ci twarzy, pocz�a si� modli� �arliwie. Lecz gdy ozwa�y si� rzadkie jeszcze w�wczas po ko�cio�ach organy[248] i pocz�y to potrz�sa� ca�� naw� grzmotem wspania�ym, to wype�nia� j� anielskimi g�osami, to zasypywa� jakoby pie�ni� s�owicz�, w�wczas oczy ksi�ny wznios�y si� do g�ry, na twarzy jej obok pobo�no�ci i l�ku odmalowa�a si� rozkosz bez granic � i patrz�cemu na ni� zdawa� si� mog�o, �e to jakowa� B�ogos�awiona, kt�ra w cudownym widzeniu ogl�da niebo otwarte.
Tak to modli�a si� urodzona w poga�stwie c�rka Kiejstuta[249], kt�ra cho� w �yciu codziennym r�wnie jak i wszyscy ludzie tych czas�w po przyjacielsku i poufale wspomina�a imi� Bo�e, jednak�e w domu Pana z dziecinn� boja�ni� i pokor� wznosi�a oczy ku tajemniczej i niezmierzonej pot�dze.
A tak samo pobo�nie, cho� z mniejszym l�kiem, modli� si� ca�y dw�r. Zbyszko kl�cza� przed stallami[250] w�r�d Mazur�w, bo tylko dw�rki wesz�y z ksi�n� za stalle, i poleca� si� opiece boskiej. Chwilami spogl�da� na Danusi�, kt�ra siedzia�a z przymkni�tymi oczyma ko�o ksi�ny � i my�la�, �e warto by�o wprawdzie zosta� rycerzem takiej dzieweczki, ale �e te� nie lada rzecz jej obieca�. Wi�c teraz, gdy piwo i wino, kt�re w gospodzie wypi�, wywietrza�o mu z g�owy, zatroska� si� niema�o, jakim sposobem j� wype�ni. Wojny nie by�o. W�r�d nadgranicznego m�tu[251] �atwo by�o wprawdzie natkn�� si� na jakiego zbrojnego Niemca i albo jemu ko�ci poko�ata�, albo samemu g�ow� na�o�y�. Tak to on i m�wi� Ma�kowi. �Jeno � my�la� � nie byle Niemiec nosi pawi lub strusi czub na he�mie�. Z go�ci krzy�ackich chyba jacy grafowie[252], a z samych Krzy�ak�w chyba komtur[253] � i to nie ka�dy. Je�li wojny nie b�dzie, to lata mog� up�yn��, nim on swoje trzy grzebienie dostanie, bo i to jeszcze przysz�o mu do g�owy, �e nie b�d�c dot�d pasowany[254] mo�e tylko niepasowanych na pojedynk� w b�j wyzywa�. Spodziewa� si� wprawdzie, �e pas rycerski otrzyma z r�k kr�lewskich w czasie gonitw, kt�re zapowiadano na chrzciny, bo na to dawno zarobi�, ale potem co? Pojedzie do Juranda ze Spychowa, b�dzie mu pomaga�, nat�ucze knecht�w[255], ile si� da � i na tym koniec. Knechci krzy�accy to nie rycerze z pawimi pi�rami na g�owach.
Wi�c w tym utrapieniu i niepewno�ci, widz�c, �e bez szczeg�lnej �aski Bo�ej niewiele wsk�ra� potrafi, pocz�� si� modli�:
�Daj, Jezu, wojn� z Krzy�aki i z Niemcami, kt�rzy s� nieprzyjaci�mi Kr�lestwa tego i wszystkich narod�w w naszej mowie Imi� Twoje �wi�te wyznawaj�cych. I nam b�ogos�aw, a ich zetrzyj, kt�rzy radziej staro�cie piekielnemu ni�eli Tobie s�u��c, przeciwko nam zawzi�to�� w sercu nosz�, najbardziej o to gniewni, �e kr�l nasz z kr�low� Litw� ochrzciwszy, wzbraniaj� im mieczem chrze�cija�skich s�ug Twoich �cina�. Za kt�ren[256] gniew ich ukarz.
A ja, grzeszny Zbyszko, kajam si� przed Tob� i od pi�ci[257]ran Twoich wspomo�enia b�agam, aby� mi trzech znacznych Niemc�w z pawimi czuby na he�mach jako najpr�dzej zes�a� i w mi�osierdziu swoim pobi� mi ich do �mierci pozwoli�. Ale to z takowej przyczyny, i�em ja one czuby pannie Danucie, Juranda c�rce a Twojej s�u�ce, obieca� i na moj� rycersk� cze�� poprzysi�g�.
Co zasi� wi�cej przy pobitych si� znajdzie, z tego ja dziesi�cin� wiernie ko�cio�owi Twemu �wi�temu oddam, aby� i Ty, s�odki Jezu, po�ytek i chwa�� ze mnie odni�s� i aby� pozna�, �em Ci szczerym sercem, nie po pr�nicy obiecowa�[258]. A jako to jest prawda, tak mi dopom�, amen!�
Lecz w miar� jak si� modli�, topnia�o w nim coraz bardziej z pobo�no�ci serce � i now� obietnic� przyrzuci�: �e po wykupieniu z zastawu Bogda�ca odda tak�e na ko�ci� wszystek wosk, kt�ry pszczo�y przez ca�y rok w barciach zrobi�. Spodziewa� si�, �e stryj Ma�ko temu si� nie sprzeciwi, a Pan Jezus szczeg�lniej b�dzie rad z wosku na �wiece � i chc�c go pr�dzej dosta�, pr�dzej mu te� pomo�e. Ta my�l wyda�a mu si� tak s�uszn�, i� rado�� nape�ni�a mu ca�kiem dusz�: by� teraz prawie pewien, �e zostanie wys�uchany i �e wojna niebawem nast�pi, a cho�by nie nast�pi�a, to i tak on swego doka�e. Poczu� w r�kach, w nogach moc tak wielk�, �e w tej chwili by�by sam jeden na ca�� chor�giew uderzy�. Pomy�la� nawet, �e przyczyniwszy obietnic Bogu mo�na by i Danusi ze dw�ch Niemc�w przyrzuci�! Zapalczywo�� m�odzie�cza popycha�a go do tego, lecz tym razem roztropno�� wzi�a g�r�, albowiem ba� si�, by zbytnim ��daniem cierpliwo�ci boskiej si� nie uprzykrzy�.
Jednak�e ufno�� jego wzros�a jeszcze, gdy po mszy i po d�ugim wypoczynku, na kt�ry uda� si� ca�y dw�r, wys�ucha� rozmowy, kt�r� opat[259] prowadzi� przy �niadaniu z Ann� Danut�.
�wczesne �ony ksi���t i kr�l�w, zar�wno przez pobo�no��, jak i wskutek wspania�ych dar�w, kt�rych nie szcz�dzili im mistrzowie Zakonu, wielk� okazywa�y przyja�� Krzy�akom. Nawet �wi�tobliwa Jadwiga[260] powstrzymywa�a, p�ki jej �ycia sta�o, wzniesion� nad nimi r�k� swego w�adnego ma��onka. Jedna tylko Anna Danuta, doznawszy od nich okrutnych krzywd rodzinnych, nienawidzi�a ich z ca�ej duszy. Tote� gdy opat zapyta� j� o Mazowsze i jego sprawy, pocz�a gorzko skar�y� si� na Zakon: �Jako� si� ma dzia� w ksi�stwie maj�cym takich s�siad�w? Niby jest pok�j: mijaj� si� poselstwa i listy, a mimo tego nie mo�na by� pewnym dnia i godziny. Kto wieczorem na pograniczu uk�ada si� spa�, nigdy nie wie, czyli nie rozbudzi si� w p�tach albo z ostrzem miecza na gardzieli, albo z p�on�cym pu�apem nad g�ow�. Nie ubezpiecz� od zdrady przysi�gi, piecz�cie i pergaminy. Nie inaczej przecie zdarzy�o si� pod Z�otoryj�, gdy w czasach najg��bszego pokoju porwano ksi�cia[261] w niewol�. Prawili Krzy�acy, �e zamek �w gro�nym dla nich sta� si� mo�e. Ale� zamki naprawia si� dla obrony, nie dla napadu � i kt�ry� ksi��� nie ma prawa we w�asnej ziemi ich stawia� albo przebudowywa�? Nie przejedna Zakonu ni s�aby, ni mocny, bo s�abym gardz�, mocnego za� do upadku przywie�� usi�uj�. Kto im dobrze uczyni, temu si� z�em wyp�ac�. Jest�e na �wiecie zakon, kt�ry by w innych kr�lestwach takie dobrodziejstwa otrzyma�, jakie oni od polskich ksi���t otrzymali � a jak�e si� wyp�acili? Oto nienawi�ci�, oto grabie�� ziem, oto wojn� i zdrad�. I pr�no wyrzeka�, pr�no samej Stolicy Apostolskiej si� na nich skar�y�, gdy� oni w zatwardzia�o�ci i pysze �yj�c, nawet papie�a rzymskiego nie s�uchaj�. Przys�ali niby teraz poselstwo na po��g kr�lowej i na spodziewane chrzciny, ale tylko dlatego, �e chc� od siebie gniew pot�nego kr�la za to, co uczynili na Litwie, odwr�ci�. W sercach zawsze jednak my�l� o zag�adzie Kr�lestwa i ca�ego plemienia polskiego�.
Opat s�ucha� uwa�nie i potakiwa� g�ow�, a potem rzek�:
� Wiem, i� przyjecha� do Krakowa na czele poselstwa komtur Lichtenstein[262], brat w Zakonie, dla znakomitego rodu, m�stwa i rozumu wielce szanowany. Mo�e go tu niebawem, mi�o�ciwa pani, ujrzycie, albowiem przys�a� mi wczoraj wiadomo��, �e chc�c si� przy naszych relikwiach pomodli�, zjedzie do Ty�ca w odwiedziny.
Us�yszawszy to, ksi�na pocz�a nowe �ale rozwodzi�:
� Prawi� ludzie � i bogdaj s�usznie, �e wkr�tce musi wielka wojna nast�pi�, w kt�rej po jednej stronie b�dzie Kr�lestwo Polskie i wszystkie narody m�wi�ce podobn� do polskiej mow�, a z drugiej wszyscy Niemcowie i Zakon. Jest podobno o tej wojnie proroctwo jakowej� �wi�tej...
� Brygidy[263] � przerwa� uczony opat � osiem rok�w temu [264]zosta�a ona w poczet �wi�tych zaliczona. Pobo�ny Piotr z Alwastra[265] i Maciej z Link�ping[266] spisali jej objawienia, w kt�rych wielka wojna istotnie jest przepowiedziana.
Zbyszko a� zadr�a� z rado�ci na te s�owa i nie mog�c wytrzyma� zapyta�:
� A pr�dko ma by�?
Lecz opat, zaj�ty ksi�n�, nie dos�ysza�, a mo�e uda�, �e nie dos�ysza� pytania.
Ksi�na za� m�wi�a dalej:
� Ciesz� si� i u nas m�odzi rycerze na on� wojn�, ale starsi i rozwa�niejsi tak m�wi�: �Nie Niemc�w � m�wi� � si� boim, cho� wielka jest ich pot�ga i pycha, nie ich kopii i miecz�w, ale � prawi� � relikwii krzy�ackich si� boim, bo przeciw tym na nic wszelka moc ludzka�.
Tu Anna Danuta spojrza�a z przestrachem na opata i doda�a cichszym g�osem:
� Podobno prawdziwe drzewo Krzy�a �wi�tego maj�: jak�e z nimi wojowa�?
� Przys�a� im je kr�l francuski � odrzek� opat.
Nasta�a chwila milczenia � po czym zabra� g�os Miko�aj z D�ugolasu, zwany Obuchem, cz�owiek bywa�y i do�wiadczony.
� By�em w niewoli u Krzy�ak�w � rzek� � i widywa�em procesje, na kt�rych ow� wielk� �wi�to�� noszono. Ale opr�cz tego jest w klasztorze w Oliwie si�a [267]innych najprzedniejszych[268] relikwii, bez kt�rych nie by�by Zakon do takiej pot�gi doszed�.
Na to powyci�gali benedyktyni g�owy ku m�wi�cemu i z wielkim zaciekawieniem pocz�li pyta�:
� Powiadajcie, co jest?
� Jest krajka[269] z szaty Naj�wi�tszej Panny � odrzek� dziedzic z D�ugolasu � jest trzonowy z�b Marii Magdaleny i g�owienki[270] z krza[271] ognistego, w kt�rym si� sam B�g Ojciec Moj�eszowi pokaza�, jest r�ka �w. Liberiusza[272], a co ko�ci innych �wi�tych, tych bym na palcach u r�k i n�g nie zliczy�...
� Jako�e z nimi wojowa�? � powt�rzy�a z westchnieniem ksi�na.
A opat zmarszczy� swe wynios�e czo�o i zastanowiwszy si� przez chwil�, tak odrzek�:
� Ci�ko z nimi wojowa� cho�by i dlatego, �e s� zakonnikami i krzy� na p�aszczach nosz�; ale je�li przebrali miar� w grzechach, tedy i tym relikwiom mo�e mieszkanie mi�dzy nimi obrzydn��, a naonczas nie tylko one mocy im nie dodadz�, ale im j� odejm�, dlatego �eby mi�dzy pobo�niejsze r�ce si� dosta�. Niech B�g oszcz�dzi krwi chrze�cija�skiej, ale je�li wielka wojna nast�pi, s� te� i w naszym Kr�lestwie relikwie, kt�re za nas b�d� wojowa�. G�os zasi� w objawieniu �w. Brygidy[273] m�wi: �Postanowi�em ich pszczo�ami po�yteczno�ci i utwierdzi�em na brzegu ziem chrze�cija�skich. Ale oto powstali przeciwko mnie. Bo nie dbaj� o dusze i nie lituj� si� cia� tego ludu, kt�ry z b��du nawr�ci� si� ku wierze katolickiej i ku mnie. I uczynili z niego niewolnik�w, i nie ucz� go przykaza� Bo�ych, i odejmuj�c mu Sakramenta �wi�te na wi�ksze jeszcze m�ki piekielne go skazuj�, ni� gdyby by� w poga�stwie pozosta�. A wojny tocz� ku rozpostarciu swej chciwo�ci. Dlatego przyjdzie czas, i�e wy�amane b�d� ich z�by i b�dzie im uci�ta r�ka prawa, a prawa noga im ochromieje, aby uznali grzechy swoje�.
� Tak B�g daj! � zawo�a� Zbyszko.
Inni rycerze i zakonnicy nabrali tak�e wielkiej otuchy, s�ysz�c s�owa proroctwa, opat za� zwr�ci� si� do ksi�ny i rzek�:
� Dlatego miejcie ufno�� w Bogu, mi�o�ciwa pani, albowiem pr�dzej to ich dni ni� wasze s� policzone, a tymczasem przyjmijcie wdzi�cznym sercem t� oto puszk�, w kt�rej palec od nogi �w. Ptolomeusza, jednego z naszych patron�w, si� znajduje.
Ksi�na wyci�gn�a dr��ce ze szcz�cia d�onie � i kl�kn�wszy przyj�a puszk�, kt�r� zaraz pocz�a do ust przyciska�. Rado�� pani podzielali dworzanie i dworki, nikt bowiem nie w�tpi�, �e z takiego podarku sp�ynie b�ogos�awie�stwo i pomy�lno�� na wszystkich, a mo�e i na ca�e ksi�stwo. Zbyszko czu� si� tak�e szcz�liwym, gdy� zda�o mu si�, �e wojna powinna zaraz po uroczysto�ciach krakowskich nast�pi�.
By�o ju� dobrze z po�udnia, gdy ksi�na[274] wraz z orszakiem wyruszy�a z go�cinnego Ty�ca do Krakowa. Cz�stokro� �wcze�ni rycerze, wje�d�aj�c do wi�kszych miast lub do zamk�w w odwiedziny do znakomitych os�b, przywdziewali na si� pe�ny rynsztunek bojowy. By� wprawdzie zwyczaj zdejmowa� go zaraz po przebyciu bram, do czego w zamkach wzywa� sam gospodarz u�wi�conymi s�owy: �Zdejmcie zbroj�, szlachetny panie, albowiem przybyli�cie do przyjaci� � niemniej jednak wjazd �wojenny� uwa�a� si�[275] za okazalszy i podnosi� znaczenie rycerza. Gwoli[276] tej to okaza�o�ci tak Ma�ko, jak i Zbyszko przybrali si� w wyborne pancerze i w naramienniki zdobyte na rycerzach fryzyjskich[277] � jasne, b�yszcz�ce i po brzegach wpuszczon� nici� z�ot� ozdobne. Miko�aj z D�ugolasu, kt�ry du�o �wiata i wielu rycerzy w �yciu widzia�, a by� rzeczy wojennych znawc� niema�ym, pozna� zaraz, i� s� to zbroje kowane[278] przez mediola�skich, najs�ynniejszych w �wiecie p�atnerzy, takie, na jakie najbogatsi tylko rycerze wspom�c si� mog� i z kt�rych ka�da za dobr� maj�tno�� starczy. Wnioskowa� z tego, �e owi Fryzowie musieli by� znakomitymi lud�mi w swoim narodzie, i z tym wi�kszym szacunkiem pocz�� spogl�da� na Ma�ka i Zbyszka. Lecz he�my ich, lubo tak�e niepo�lednie, nie by�y tak bogate, natomiast olbrzymie ogiery, pi�knie pokryte, wzbudzi�y mi�dzy dworzanami podziw i zazdro��. I Ma�ko, i Zbyszko, siedz�c na niezmiernie wysokich kulbakach[279], spogl�dali z g�ry na ca�y dw�r. Ka�dy z nich dzier�y� w r�ku d�ug� kopi�, ka�dy mia� miecz przy boku i top�r u siod�a. Tarcze oddali wprawdzie dla wygody na wozy, ale i bez nich obaj wygl�dali tak, jakby ci�gn�li na bitw�, nie do miasta.
Obaj te� jechali w pobli�u kolaski, w kt�rej na tylnym siedzeniu siedzia�a ksi�na z Danusi�, na przodku za� stateczna dworka Ofka, wdowa po Krystynie z Jarz�bkowa, i stary Miko�aj z D�ugolasu. Danusia spogl�da�a z wielkim zaj�ciem na �elaznych rycerzy, ksi�na za�, dobywaj�c od czasu do czasu z zanadrza puszk� z relikwiami �w. Ptolomeusza, podnosi�a j� do ust.
� Ciekawam okrutnie, jak ko�ci w �rodku wygl�daj� � rzek�a wreszcie � ale sama nie otworz�, aby �wi�tego nie urazi�. Niech otworzy biskup w Krakowie.
Na co ostro�ny Miko�aj z D�ugolasu odrzek�:
� Ej, lepiej tego z r�k nie popuszcza�, zbyt to �akoma[280] rzecz.
� Mo�e i s�usznie m�wicie � rzek�a po chwili zastanowienia ksi�na, po czym doda�a:
�Dawno mi nikt nie sprawi� takiej uciechy jak �w zacny opat, i tym podarkiem, i tym, �e strach m�j przed krzy�ackimi relikwiami uspokoi�.
� M�drze m�wili i sprawiedliwie � ozwa� si� Ma�ko z Bogda�ca. � Mieli oni i pod Wilnem rozmaite relikwie, a to tym bardziej �e chcieli go�ci przekona�, i� z poganami wojna. No i co? Obaczyli nasi, �e byle w gar�cie splun��, a od ucha toporem machn��, to i he�m puszcza�, i �eb puszcza�. �wi�ci pomagaj� � grzech by m�wi� inaczej � ale jeno[281] sprawiedliwym, kt�rzy wedle s�uszno�ci w imi� Bo�e do bitwy id�. Tak te� i my�l�, mi�o�ciwa pani, �e przyjdzie�li do wielkiej wojny, to chocia�by wszystkie Niemcy pomaga�y Krzy�akom, zbijem ich na powa�[282], bo wi�kszy jest nasz nar�d i Pan Jezus wi�ksz� moc spu�ci� nam w ko�ci. A co do relikwii � albo to u nas w klasztorze �wi�tokrzyskim nie ma drzewa Krzy�a �wi�tego?
� Prawda, jak mi jest B�g mi�y � rzek�a ksi�na. � Ale u nas ono w klasztorze zostanie, a oni swoje ze sob� w potrzebie wo��.
� Wszystko jedno! Dla mocy Bo�ej nie ma daleko�ci[283].
� Prawda�e to? powiadajcie, jak jest? � pyta�a ksi�na, zwracaj�c si� do m�drego Miko�aja z D�ugolasu, a on odrzek�:
� Temu i ka�dy biskup przy�wiadczy. Do Rzymu te� daleko, a papie� �wiatem rz�dzi � co�e dopiero B�g!
S�owa te uspokoi�y do reszty ksi�n�, wi�c zwr�ci�a rozmow� na Tyniec i jego wspania�o�ci. Dziwi�a Mazur�w w og�le nie tylko zamo�no�� opactwa, ale i zamo�no��, a tak�e pi�kno�� ca�ego kraju, przez kt�ry teraz przeje�d�ali. Naok� by�y wsie g�ste, dostatnie, przy nich sady pe�ne drzew owocowych, gaje lipowe, bocianie gniazda na lipach, a ni�ej ule ze s�omianymi nakrywkami. Wzd�u� go�ci�ca z jednej i drugiej strony ci�gn�y si� �any zb� wszelkich. Wiatr chwilami pochyla� zielonawe jeszcze morze k�os�w, w�r�d kt�rego g�sto jak gwiazdy na niebie migota�y g�owy modrych chabr�w i jasnoczerwonych mak�w. Daleko, za �anami czernia� gdzieniegdzie b�r, gdzieniegdzie weseli�y oczy d�browy i olszy�ce[284], sk�pane w blasku s�onecznym, gdzieniegdzie wilgotne ��ki, pe�ne traw i czajek kr���cych nad mokrad�ami, i zn�w wzg�rza obsiad�e przez chaty, zn�w �any; widocznie ziemi� t� zamieszkiwa� lud rojny i pracowity, rozmi�owany w roli � i dok�d wzrok si�gn��, kraj wydawa� si� nie tylko mlekiem i miodem p�yn�cy, ale spokojny i szcz�liwy.
� Kazimierzowe[285] to kr�lewskie gospodarstwo � rzek�a ksi�na � ale te� �y� tu i nie umiera�.
� I Pan Jezus si� do takiej ziemi �mieje � odrzek� Miko�aj z D�ugolasu � i b�ogos�awie�stwo Bo�e jest nad ni�; ale jako� ma by� inaczej, kiedy tu, gdy zaczn� bi� dzwony, to nie masz takowego k�ta, do kt�rego by odg�os nie doszed�! Wiadomo przecie, �e z�e duchy znie�� tego, nie mog�c musz� a� na granic� w�giersk� do g�uchych bor�w ucieka�.
� To mi i dziwno � ozwa�a si� pani Ofka, wdowa po Krystynie z Jarz�bkowa � �e Walgierz Wda�y, o kt�rym zakonnicy prawili, mo�e si� w Ty�cu pokazowa�, gdzie siedem razy na dzie� dzwony bij�[286].
Uwaga ta zak�opota�a na chwil� Miko�aja, kt�ry te� dopiero po pewnym namy�le odrzek�:
� Naprz�d, wyroki boskie s� niezbadane, a po wt�re, to sobie zauwa�cie, �e on osobne pozwole�stwo za ka�dym razem otrzymuje.
� A niech ta b�dzie, jak chce, alem rada, �e w klasztorze nie nocujemy. Umar�abym chyba ze strachu, gdyby mi si� taki piekielny wielkolud pokaza�.
� Hej! nie wiadomo, bo m�wi�, �e okrutnie wda�y[287].
� Cho�by by� i najurodziwszy, nie chc� ja poca�owania od takiego, kt�remu siark� z g�by bucha.
� A sk�d wiecie, �e zaraz chcia�by was ca�owa�?
Na te s�owa ksi�na, a za ni� pan Miko�aj i obaj rycerze z Bogda�ca pocz�li si� �mia�. �mia�a si�, nie rozumiej�c dlaczego, za przyk�adem innych, i Danusia � za� Ofka z Jarz�bkowa zwr�ci�a zagniewan� twarz do Miko�aja z D�ugolasu i rzek�a:
� Wola�abym jego ni� was.
� Ej, nie wywo�ujcie wilka z lasu � odpowiedzia� weso�o Mazur � bo j�dzon[288] cz�sto i po go�ci�cu mi�dzy Krakowem a Ty�cem si� w��czy, szczeg�lnie pod wiecz�r; nu� was us�yszy i nu� si� wam w postaci wielkoluda uka�e!
� Na psa urok! � odrzek�a Ofka.
Lecz w tej chwili Ma�ko z Bogda�ca, kt�ry siedz�c na wynios�ym ogierze dalej m�g� widzie� ni� ci, kt�rzy siedzieli w kolasce, �ci�gn�� lejce i rzek�:
� O, jak mi B�g mi�y, a to co?
� Co takiego?
� Wielkolud jakowy� zza wzg�rza przed nami wyje�d�a.
� A s�owo sta�o si� cia�em! � zawo�a�a ksi�na. � Nie powiadajcie byle czego!
Lecz Zbyszko uni�s� si� na strzemionach i rzek�:
� Jako �ywo � wielkolud, Walgierz, nikt inny!
Na to wo�nica osadzi� ze strachu konie i nie wypuszczaj�c z r�k lejc pocz�� si� �egna�, albowiem i on dojrza� ju� z koz�a na przeciwleg�ym wzg�rzu olbrzymi� posta� je�d�ca.
Ksi�na podnios�a si� � i zaraz usiad�a z twarz� zmienion� przez trwog�, Danusia pochowa�a g�ow� w fa�dy sukni ksi�nej. Dworzanie, dw�rki i ryba�ci, kt�rzy jechali konno za kolas�, us�yszawszy z�owrogie imi�, pocz�li skupia� si� ko�o niej. M�owie niby �miali si� jeszcze, ale w oczach mieli niepok�j; panny poblad�y, jeno Miko�aj z D�ugolasu, kt�ry z niejednego pieca chleb jada� � zachowa� pogodne oblicze i chc�c uspokoi� ksi�n� rzek�:
� Nie b�jcie si�, mi�o�ciwa pani. To� s�o�ce jeszcze nie zasz�o, a cho�by by�a i noc, �wi�ty Ptolomeusz da rady Walgierzowi.
Tymczasem nieznany je�dziec, wjechawszy na pod�ugowaty grzbiet wzg�rza, zatrzyma� konia i stan�� nieruchomie. W promieniach zachodz�cego s�o�ca wida� go by�o doskonale � i istotnie posta� jego zdawa�a si� przechodzi�[289] ogromem zwyk�e ludzkie rozmiary. Przestrze� mi�dzy nim a orszakiem ksi�ny nie wynosi�a wi�cej nad trzysta krok�w.
� Czego on stoi? � rzek� jeden z ryba�t�w.
� Bo i my stoim � odpowiedzia� Ma�ko.
� Spogl�da ku nam, jakby sobie kogo chcia� wybra� � zauwa�y� drugi ryba�t � �ebym wiedzia�, �e cz�owiek, a nie z�e, to bym ku niemu podjecha� i lutni�[290] go przez �eb zwali�.
Kobiety przestraszy�y si� ju� ca�kiem i pocz�y si� g�o�no modli�. Zbyszko za�, chc�c si� popisa� odwag� wobec ksi�nej i Danusi, rzek�:
� A ja i tak pojad�. Co mi ta Walgierz!
Na to Danusia pocz�a wo�a� na wp� z p�aczem: �Zbyszku! Zbyszku!�, lecz on ruszy� koniem i jecha� coraz pr�dzej, ufny, �e cho�by i prawdziwego Walgierza znalaz�, to na wskro� go kopi� przebodzie.
A Ma�ko, kt�ry mia� wzrok bystry, rzek�:
� Wydaje si� wielkoludem, bo na wzg�rzu stoi. Ch�opisko jakie� du�e, ale cz�ek zwyczajny � nic innego. O wa! pojad� i ja, �eby do zwady mi�dzy nim a Zbyszkiem nie dopu�ci�.
Zbyszko tymczasem jad�c rysi�[291] rozmy�la�, czy od razu kopi� nastawi�, czy te� wpierw z bliska obaczy�, jak wygl�da �w stoj�cy na wzg�rzu cz�owiek. Postanowi� jednak wpierw zobaczy� i zaraz przekona� si�, �e by�a to my�l lepsza, albowiem w miar� jak si� zbli�a�, nieznajomy pocz�� traci� w jego oczach swoje nadzwyczajne rozmiary. M�� by� ogromny i siedzia� na olbrzymim koniu, ro�lejszym jeszcze od Zbyszkowego ogiera � ale miary ludzkiej nie przechodzi�[292]. By� nadto bez zbroi, w czapce aksamitnej na g�owie, maj�cej kszta�t dzwona, i w bia�ej p��ciennej os�aniaj�cej od kurzu opo�czy, spod kt�rej wygl�da�a zielona szata. Stoj�c na wzg�rzu, g�ow� mia� wzniesion� i modli� si�. Widocznie te� zatrzyma� konia dlatego, by sko�czy� wieczorne pacierze.
�Ej, co mi za Walgierz!� � pomy�la� m�ody ch�opak.
Dojecha� ju� tak blisko, �e m�g�by by� dosi�gn�� kopi� nieznajomego; �w za�, widz�c przed sob� wspaniale uzbrojonego rycerza, u�miechn�� si� do niego �yczliwie i rzek�:
� Pochwalony Jezus Chrystus!
� Na wieki wiek�w.
� Zali to nie dw�r ksi�nej mazowieckiej tam w dole?
� Tak jest.
� To z Ty�ca jedziecie?
Lecz na to nie by�o ju� odpowiedzi, albowiem Zbyszko zdumia� si� tak, �e nawet nie us�ysza� zapytania. Przez chwil� sta� jak skamienia�y, oczom w�asnym nie wierz�c, gdy� oto na �wier� stai[293] za nieznanym m�em ujrza� kilkunastu konnych �o�nierzy, na czele kt�rych, ale znacznie naprz�d, jecha� rycerz przybrany ca�y w �wiec�c� zbroj�, w bia�y sukienny p�aszcz z czarnym krzy�em i w stalowy he�m z przepysznym pawim czubem w grzebieniu.
� Krzy�ak! � szepn�� Zbyszko.
I na ten widok pomy�la�, �e modlitwy jego zosta�y wys�uchane, �e B�g w mi�osierdziu swoim zsy�a mu takiego Niemca, o jakiego w Ty�cu prosi�, �e trzeba z �aski boskiej korzysta�, wi�c nie wahaj�c si� ani chwili � zanim to wszystko przemkn�o mu przez g�ow�, zanim mia� czas och�on�� ze zdumienia, pochyli� si� w kulbace[294], z�o�y� glewi�[295] w p� ko�skiego ucha, wydawszy rodowy okrzyk: �Grady! Grady!� � ruszy� co ko� wyskoczy na Krzy�aka.
A tamten zdumia� si� tak�e, gdy� wstrzyma� konia i nie pochylaj�c kopii stercz�cej w g�r� od strzemienia, patrzy� przed siebie jakby niepewny, czy w niego godz�.
� Pochyl kopi�! � wrzeszcza� Zbyszko, wbijaj�c �elazne ko�ce strzemion w boki ko�skie.
� Grady! Grady!
Przestrze� dziel�ca ich pocz�a si� zmniejsza�. Krzy�ak widz�c, �e napad wymierzony jest naprawd� ku niemu, �ci�gn�� konia, nadstawi� bro� i ju�, ju� kopia Zbyszkowa mia�a si� roztrzaska� o jego piersi, gdy naraz jaka� pot�na d�o� przy�amala j� Zbyszkowi przy samym r�ku jak zesch�� trzcin�, potem ta� sama d�o� �ci�gn�a cugle[296] jego konia z tak straszliw� si��, a� rumak zary� si� wszystkimi czterema nogami w ziemi� i stan�� jak wkopany.
� Szalony cz�ecze, co czynisz? � ozwa� si� g��boki, gro�ny g�os � w pos�a godzisz[297], kr�la zniewa�asz!
Zbyszko spojrza� i pozna� tego� samego olbrzymiego m�a, kt�ry poczytan za Walgierza przestraszy� przed chwil� dworskie niewiasty ksi�ny.
� Puszczaj na Niemca! Co� za jeden? � zawo�a�, chwytaj�c za r�koje�� topora.
� Precz z toporem!� na mi�y B�g! precz z toporem � m�wi� � bo z konia zwal�! � zawo�a� gro�niej jeszcze nieznajomy. � Obrazi�e� majestat kr�la i pod s�d p�jdziesz.
Po czym zwr�ci� si� ku ludziom, kt�rzy jechali za Krzy�akiem, i krzykn��:
� Bywaj!
Ale tymczasem nadjecha� Ma�ko z twarz� niespokojn� i z�owrog�. Rozumia� i on jasno, �e Zbyszko post�pi� jak szalony i �e z tej sprawy zgubne dla niego mog� wynikn�� skutki, ale jednak got�w by� do bitki. Ca�y orszak nieznanego rycerza i Krzy�aka wynosi� zaledwie pi�tnastu ludzi, uzbrojonych po cz�ci w dzidy, po cz�ci w kusze � dw�ch wi�c ca�kiem pokrytych rycerzy mog�o si� z nimi potyka� nie bez nadziei zwyci�stwa. My�la� te� Ma�ko, �e je�eliby w nast�pstwie mia� im zagrozi� s�d, to mo�e i lepiej unikn�� go, przejechawszy przez tych ludzi, a potem pochowa� si� gdzie, p�ki burza nie przeminie. Wiec twarz skurczy�a mu si� zaraz jak paszcza wilka gotowego k�sa� i wspar�szy konia mi�dzy Zbyszka a nieznajomego m�a, pocz�� pyta�, imaj�c si� jednocze�nie miecza:
� Co�cie za jedni? Sk�d wasze prawo?
� Prawo moje st�d � odpar� nieznajomy � �e kr�l mi nad przezpiecze�stwem okolicy czuwa� rozkaza�, a zowi� mnie Powa�a z Taczewa[298].
Na te s�owa Ma�ko i Zbyszko spojrzeli na rycerza, a nast�pnie pochowali na wp� ju� wyci�gni�t� bro� do pochew i pospuszczali g�owy. Nie strach ich oblecia�, ale pochylili czo�a przed g�o�nym i dobrze sobie znanym nazwiskiem, albowiem Powa�a z Taczewa, szlachcic znakomitego rodu i pan mo�ny, posiadaj�cy liczne ziemie wedle Radomia, by� zarazem jednym z najs�awniejszych rycerzy w Kr�lestwie. Ryba�ci opiewali go w pie�niach jako wz�r honoru i m�stwa, s�awi�c jego imi� na r�wni z imieniem Zawiszy z Garbowa[299] i Farureja[300], i Skarbka z G�ry, i Dobka z Ole�nicy, i Ja�ka Naszana, i Miko�aja z Moskorzowa[301], i Zyndrama z Maszkowic[302]. W tej chwili przedstawia� on przy tym poniek�d osob� kr�lewsk�, wi�c porwa� si� na niego znaczy�o tyle, ile odda� g�ow� pod top�r kata.
Ma�ko te� och�on�wszy, ozwa� si� pe�nym poszanowania g�osem:
� Cze�� i pok�on wam, panie, waszej s�awie i m�stwu.
� Pok�on i wam, panie � odpowiedzia� Powa�a � cho� wola�bym nie w tak ci�kiej przygodzie uczyni� z wami znajomo��.
� Czemu to? � spyta� Ma�ko.
A Powa�a zwr�ci� si� do Zbyszka:
� C�e� ty, m�odzieniaszku, najlepszego uczyni�? Na publicznym go�ci�cu, pod bokiem kr�lewskim porwa�e� si� na pos�a! Zali wiesz, co� za to czeka?
� Porwa� si� na pos�a, bo m�ody i g�upi, przeto o uczynek �atwiej mu ni� o zastanowienie � rzek� Ma�ko. � Ale nie os�dzicie go surowie, gdy ca�� spraw� rozpowiem.
� Nie ja go b�d� s�dzi�. Moja rzecz jeno wi�zy mu na�o�y�...
� Jak�e to? � ozwa� si� Ma�ko, obrzucaj�c zn�w ponurym wejrzeniem ca�� gromad� ludzi.
� Wedle kr�lewskiego rozkazania.
Po tych s�owach zapad�o milczenie.
� Szlachcic jest � rzek� wreszcie Ma�ko.
� To niech zaprzysi�e na rycersk� cze��, �e stawi si� na wszelki s�d.
� Poprzysi�gn� na cze��! � zawo�a� Zbyszko.
� To dobrze. Jako�e was zowi�?
Ma�ko wymieni� nazwisko i herb.
� Je�li�cie z dworu ksi�ny Januszowej, to pro�cie jej, by si� wstawi�a za wami do kr�la.
� Nie z dworu jeste�my. Z Litwy od ksi�cia Witolda[303] jedziem. Bogdaje�my byli nijakiego dworu nie napotkali! Z tego to spotkania przysz�o na ch�opa nieszcz�cie.
I tu Ma�ko pocz�� opowiada�, co si� zdarzy�o w gospodzie, wi�c m�wi� o spotkaniu dworu ksi�nej i o �lubowaniu Zbyszkowym, ale w ko�cu chwyci� go nag�y gniew na Zbyszka, przez kt�rego nierozwag� popadli w tak ci�kie po�o�enie, wi�c zwr�ciwszy si� do niego, zawo�a�:
� A bodaje� ty by� leg� pod Wilnem! C�e� ty sobie, warchlaku, my�la�?
� Ba � rzek� Zbyszko � po �lubowaniu modli�em si� do Pana Jezusa, by mi Niemc�w przysporzy� � i da�[304] mu obieca�em, wi�c gdym pawie pi�ra, a przy nich opo�cz� z czarnym krzy�em ujrza�, zaraz jakowy� g�os zawo�a� we mnie: �Bij w Niemca, bo to cud!� No � i skoczy�em � kto by by� nie skoczy�?
� S�uchajcie � przerwa� Powa�a. � Nie �ycz� ja wam z�ego, bo to widz� jasno, �e �w m�odzianek wi�cej przez p�ocho��[305] przyrodzon� wiekowi ni�li przez z�o�� zawini�. Rad bym te� zgo�a na jego uczynek nie baczy� pojecha� sobie dalej, jakoby si� nic nie sta�o. Ale m�g�bym to tylko w takim razie uczyni�, gdyby �w komtur obieca�, �e si� kr�lowi nie poskar�y. Pro�cie go o to: mo�e i jemu �al si� uczyni wyrostka.
� Wolej p�jd� pod s�d, ni�libym si� mia� Krzy�akowi pok�oni�! � zawo�a� Zbyszko. � Nie przystoi to mojej czci szlacheckiej.
Na to Powa�a z Taczewa spojrza� na niego surowo i rzek�:
� �le czynisz. Lepiej od ciebie starsi wiedz�, co przystoi, a co nie przystoi czci rycerskiej. O mnie te� ludzie s�yszeli, a to ci powiadam, �e gdybym taki uczynek pope�ni�, nie sroma�bym si� o darowanie winy prosi�, Zbyszko zawstydzi� si�, ale rzuciwszy wok� oczyma, odrzek�:
� Tu ziemia r�wna, byle j� troch� udepta�. Ni�li Niemca przeprasza�, wolej[306] bym si� z nim potyka� konn� albo piesz�, na �mier� albo niewol�.
� G�upi�! � przerwa� Ma�ko. � Jak�e to z pos�em b�dziesz si� potyka�? Ni tobie z nim, ni jemu z takim ch�ystkiem!
Tu zwr�ci� si� do Powa�y:
� Wybaczcie, szlachetny panie. Do reszty rozwydrzy�o mi si� ch�opisko przez wojn�, ale lepiej niech do Niemca nie gada, bo jeszcze by go zwymy�la�. Ja b�d� gada�, ja b�d� prosi�, a je�liby po sko�czonym pos�owaniu chcia� si� �w komtur w ogrodzie�cu samowt�r[307] potyka�, to i ja mu stan�.
� Wielkiego rodu to jest rycerz, kt�ry nie ka�demu stanie � odrzek� Powa�a.
� Jak�e? Albo to ja pasa i ostr�g nie nosz�? Mnie cho�by i ksi��� mo�e stan��.
� Prawda jest, ale mu o tym nie m�wcie, chybaby sam wspomnia�, bo si� boj�, �eby si� na was nie zawzi��. No, niech was tam B�g wspomaga.
� P�jd� za ci� oczyma �wieci� � rzek� do Zbyszka Ma�ko � ale poczekaj!
I to rzek�szy zbli�y� si� do Krzy�aka, kt�ry zatrzymawszy si� o kilka krok�w, siedzia� nieruchomie na swym ogromnym jak wielb��d koniu, podobny do odlanego z �elaza pos�gu, i s�ucha� z najwi�ksz� oboj�tno�ci� poprzedniej rozmowy. Ma�ko podczas d�ugich lat wojny nauczy� si� nieco po niemiecku, wiec pocz�� teraz t�umaczy� komturowi w jego rodowitym j�zyku, co si� sta�o, sk�ada� win� na m�ody wiek i porywczy umys� ch�opca, kt�remu wydawa�o si�, �e to sam B�g zes�a� mu rycerza z pawim czubem, a wreszcie prosi� o darowanie Zbyszkowi winy.
A twarz komtura ani drgn�a. Sztywny i wyprostowany, z podniesion� g�ow�, spogl�da� na m�wi�cego Ma�ka swymi stalowymi oczyma tak oboj�tnie, a zarazem i pogardliwie, jakby spogl�da� nie na rycerza i nawet nie na cz�owieka, ale na ko�ek w p�ocie. W�odyka[308] z Bogda�ca dostrzeg� to i lubo [309]s�owa jego nie przesta�y by� dworne, dusza pocz�a si� w nim widocznie burzy�; m�wi� z coraz wi�kszym przymusem, a na ogorza�ych policzkach pokaza�y si� mu rumie�ce. Widocznym by�o, �e wobec tej zimnej pychy walczy� ze sob�, by nie zazgrzyta� z�bami i nie wybuchn�� okropnie.
Powala za� spostrzeg� to i maj�c dobre serce postanowi� mu przyj�� w pomoc. I on, szukaj�c za m�odych lat na dworach: w�gierskim, rakuskim[310], burgundzkim[311] i czeskim, r�nych rycerskich przyg�d, kt�re szeroko rozs�awi�y jego imi�, wyuczy� si� by� po niemiecku, wiec teraz ozwa� si� w tym j�zyku do Ma�ka g�osem pojednawczym i umy�lnie �artobliwym:
� Widzicie, panie, �e szlachetny komtur mniema, �e ca�a sprawa nawet i s�owa jednego niewarta. Nie tylko w naszym Kr�lestwie, ale i wsz�dzie wyrostkowie bywaj� niespe�na rozumu, ale taki rycerz z dzie�mi nie wojuje ni mieczem, ni prawem.
Na to Lichtenstein wyd�� swe p�owe w�sy i nie rzek�szy ani s�owa ruszy� koniem przed siebie, pomijaj�c Ma�ka i Zbyszka.
A im gniew szalony pocz�� podnosi� w�osy pod he�mami, a r�ce dr�a�y im ku mieczom.
� Czekaj, krzy�acka ma� � m�wi� przez zaci�ni�te z�by starszy rycerz z Bogda�ca � teraz ja ci b�d� �lubowa� i znajd� ci�, by�e� pos�owa� przesta�.
Lecz Powa�a, kt�remu serce pocz�o r�wnie� zap�ywa� krwi�, rzek�:
� To potem. Niech teraz ksi�na przem�wi za wami, bo inaczej gorze ch�opcu[312].
To rzek�szy, pojecha� za Krzy�akiem, zatrzyma� go i przez czas jaki� rozmawiali z o�ywieniem. I Ma�ko, i Zbyszko zauwa�yli, �e rycerz niemiecki nie spogl�da� jednak�e na Powa�� z twarz� tak dumn� jak na nich � a to ich do wi�kszej jeszcze z�o�ci przywiod�o. Po chwili Powa�a zawr�ci� ku nim i poczekawszy chwil�, by si� Krzy�ak oddali�, rzek� im:
� M�wi�em za wami, ale to nieu�yty cz�ek. Powiada, �e tylko w takim razie si� nie poskar�y, je�li uczynicie to, czego b�dzie chcia�...
� Czego chce?
� Powiedzia� tak: �Ja zatrzymam si�, by ksi�n� mazowieck� powita�: niech, prawi, nadjad�, niech zlez� z koni, niech zdejm� he�my � i z ziemi, z go�ymi g�owami mnie prosz�, w�wczas odpowiem�.
Tu spojrza� Powa�a bystro na Zbyszka i doda�:
� Ci�ko to ludziom szlachetnego rodu... rozumiem � ale musz� ci� przestrzec, �e je�li tego nie uczynisz, kto wie, co ci� czeka: mo�e katowski miecz.
Twarze Ma�ka i Zbyszka uczyni�y si� jakby kamienne. Nasta�o zn�w milczenie.
� No i co? � spyta� Powa�a.
A Zbyszko odrzek� spokojnie i z tak� powag�, jakby mu przez t� jedn� chwil� dwadzie�cia lat przyby�o:
� A c�! Moc boska nad lud�mi!
� Jak to?
� Tak, �e chocia�bym mia� dwie g�owy i cho�by mi kat obydwie mia� uci�� � jedn� mam cze��, kt�rej mi poha�bi� nie wolno.
Na to spowa�nia� Powa�a i zwr�ciwszy si� do Ma�ka, spyta� jeszcze:
� A wy co powiadacie?
� Ja powiadam � odrzek� pos�pnie Ma�ko � �em tego ch�opa od ma�o�ci wypiastowa�[313]... Na nim te� stoi nasz r�d, bom stary � ale tego on uczyni� nie mo�e, cho�by mia� sczezn��.
Tu sroga twarz pocz�a mu drga� i nagle mi�o�� do bratanka wybuchne�a w nim z tak� si��, �e chwyci� go w swoje okute �elazem r�ce i pocz�� wo�a�:
� Zbyszku! Zbyszku!
A m�ody rycerz a� zadziwi� si� i oddawszy stryjcowi u�cisk, rzek�:
� Aj! tom nie wiedzia�, �e mnie tak mi�ujecie!...
� Widz�, �e�cie prawi[314] rycerze � rzek� wzruszony Powa�a � a skoro m�ody przysi�g� mi na cze��, �e si� stawi, to go nie b�d� wi�zi�; takim jak wy ludziom mo�na zaufa�. B�d�cie te� dobrej my�li. Niemiec w Ty�cu z dzionek zabawi, wi�c ja kr�la pr�dzej obacz� i tak mu spraw� opowiem, �eby go jak najmniej rozsierdzi�. Szcz�cie, �em zd��y� kopi� przy�ama� � wielkie szcz�cie!
Lecz Zbyszko rzek�:
� Je�li ju� koniecznie mam g�ow� da�, to niechbym mia� przynajmniej t� uciech�, �em Krzy�akowi gnaty po�ama�.
� �e te� to swojej czci potrafisz broni�, a tego nie rozumiesz, �e na ca�y nasz nar�d ha�b� by� �ci�gn��! � odpar� niecierpliwie Powa�a.
� Rozumie�, to ja rozumiem � rzek� Zbyszko � ale dlatego mi i �al...
Powa�a za� zwr�ci� si� do Ma�ka:
� Wiecie, panie, je�li temu wyrostkowi uda si� jakowym sposobem wykr�ci�, powinni�cie mu kaptur na g�ow� za�o�y�, jako czyni� soko�om. Inaczej nie sko�czy on w�asn� �mierci�[315].
� Uda�oby si� mu wykr�ci�, gdyby�cie wy, panie, chcieli zatai� przed kr�lem to, co si� przygodzi�o.
� A z Niemcem c� uczynim? J�zyka mu przecie� na w�ze� nie zawi���.
� Prawda! Prawda!...
Tak rozmawiaj�c, ruszyli z powrotem ku dworowi ksi�ny. S�udzy Powa�y, kt�rzy przedtem pomieszani byli z lud�mi Lichtensteina, jechali teraz za nimi. Z daleka wida� by�o w�r�d mazowieckich czapek chwiej�ce si� w powiewie pawie pi�ra Krzy�aka i jego jasny, �wiec�cy w s�o�cu he�m.
� Dziwna to jest natura krzy�acka � ozwa� si� jakby w zamy�leniu rycerz z Taczewa. � Gdy z Krzy�akiem �le, b�dzie ci wyrozumia�y jak franciszkanin, pokorny jak jagni� i s�odki jak mi�d � tak �e lepszego na �wiecie nie znajdzie. Ale niech jeno poczuje za sob� moc � nikt ci si� wi�cej nie napuszy i u nikogo nie znajdziesz mniej zmi�owania. Wida� Pan Jezus da� im krzemienie zamiast serc. Przypatrywa�em ja si� przer�nym narodom i nieraz widzia�em, jako prawy rycerz oszcz�dzi drugiego, kt�ry jest s�abszy, m�wi�c sobie: �Nie przyb�dzie mi czci, skoro le��cego potratuj�. A Krzy�ak wtedy w�a�nie najzawzi�tszy. Dzier��e[316] go za �eb i nie puszczaj, bo inaczej gorze[317] ci! Oto i �w pose�! � zaraz chcia� nie tylko waszego przeproszenia, ale i waszej ha�by. Ale rad jestem, �e tego nie b�dzie.
� Niedoczekanie jego! � zawo�a� Zbyszko.
� Miarkujcie te�, �eby frasunku po was nie pozna�, bo zaraz by si� ucieszy�.
Po tych s�owach dojechali do orszaku i po��czyli si� z dworem ksi�ny.
Pose� krzy�acki ujrzawszy ich, przybra� natychmiast wyraz pychy i wzgardy, lecz oni zdawali si� go wcale nie widzie�. Zbyszko stan�� od strony Danusi i j�� weso�o m�wi� jej, �e ze wzg�rza wida� ju� dobrze Krak�w, Ma�ko za� opowiada� jednemu z ryba�t�w o nadzwyczajnej sile pana z Taczewa, kt�ry przy�ama� kopi� w r�ku Zbyszka jak suchy badyl.
� A po co�e j� przy�omi�? � spyta� ryba�t.
� Bo si� ch�opak do Niemca z�o�y�, ale jeno dla �miechu.
Ryba�towi, kt�ry by� szlachcic i cz�ek obyty, nie wyda� si� taki �art zbyt przystojnym[318], ale widz�c, �e Ma�ko m�wi o nim lekko, nie bra� go tak�e do serca. Tymczasem Niemca pocz�o takie zachowanie si� korci�. Raz i drugi spojrza� na Zbyszka, potem na Ma�ka: wreszcie zrozumia�, �e z koni nie zsi�d� i �e umy�lnie na niego nie zwa�aj�. W�wczas b�ysn�o mu co� w oczach jakby stal� � i zaraz pocz�� si� �egna�...
W chwili za� gdy ruszy�, pan z Taczewa nie m�g� si� powstrzyma� i rzek� mu na rozstaniu:
� Jed�cie �miele, m�ny rycerzu. Kraj to spokojny i nikt na was nie napadnie, chyba jakowy dzieciak krotofilny[319]...
� Cho� dziwne s� obyczaje w tym kraju, nie obrony, ale towarzystwa waszego szuka�em � odpar� Lichtenstein � jako� tusz�[320], �e si� jeszcze spotkamy i na tutejszym dworze, i gdzie indziej...
W ostatnich s�owach brzmia�a jakby ukryta gro�ba, dlatego Powa�a odrzek� powa�nie:
� B�g to da...
To powiedziawszy, sk�oni� si� i odwr�ci�, po czym wzruszy� ramionami i rzzek� p�g�osem, tak jednak, aby go najbli�si s�yszeli:
� Chuchraku! Zdj��bym ci� z kulbaki ostrzem kopii i przez trzy pacierze dzier�y� w powietrzu!
I pocz�� rozmawia� z ksi�n�, kt�r� zna� dobrze. Anna Danuta pyta�a go, co robi na go�ci�cu, on za� oznajmi� jej, �e je�dzi z kr�lewskiego rozkazania, by utrzyma� bezpiecze�stwo w okolicy, w kt�rej z powodu wielkiej liczby go�ci �ci�gaj�cych zewsz�d do Krakowa, �atwo jakowa� zwada zdarzy� si� mo�e. I na dow�d przytoczy� to, czego przed chwil� sam by� �wiadkiem. Pomy�lawszy jednak, �e o or�downictwo ksi�ny za Zbyszkiem do�� b�dzie czasu prosi� w�wczas, gdy oka�e si� tego potrzeba, nie nadawa� zaj�ciu zbyt wielkiego znaczenia, nie chc�c psu� weso�o�ci. Jako� ksi�na �mia�a si� nawet ze Zbyszka, �e mu tak pilno by�o do pawich czub�w � inni za�, dowiedziawszy si� o przy�amaniu kopii, podziwiali pana z Taczewa, �e tak �atwo to jedn� r�k� uczyni�...
On za� che�pliwym nieco b�d�c, cieszy� si� w sercu, �e go s�awi�, i sam wreszcie pocz�� opowiada� o swoich czynach, kt�re g�o�nym uczyni�y imi� jego szczeg�lniej w Burgundii, na dworze Filipa �mia�ego. Raz on tam w czasie turnieju chwyci�, po skruszeniu kopii, pewnego rycerza arde�skiego wp�, wywl�k� go z kulbaki i wyrzuci� na wysoko�� kopii w g�r�, chocia� Arde�czyk ca�y by� w �elazo zakuty. Filip �mia�y ofiarowa� mu za to z�oty �a�cuch, a ksi�na aksamitny trzewiczek, kt�ry on odt�d na he�mie nosi.
S�ysz�c to, wszyscy wpadli w wielkie zdumienie, z wyj�tkiem Miko�aja z D�ugolasu, kt�ry rzek�:
� Nie ma ju� w dzisiejszych zniewie�cia�ych czasach takich m��w, jacy bywali za mojej m�odo�ci, albo takich, o jakich ojciec m�j mi opowiada�. Zdarzy si� teraz szlachcicowi rozedrze� pancerz, naci�gn�� kusz� bez korby albo skr�ci� mi�dzy palcami tasak �elazny, to si� ju� mocarzem powiada i nad innych si� wynosi. A drzewiej czyni�y to i dziewki.
� Nie przeciwi� ja si� temu, �e dawniej byli ludzie t�si � odpowiedzia� Powa�a � ale znajd� si� i dzi� ch�opy krzepkie. Mnie Pan Jezus si�y w ko�ciach nie posk�pi�, wszelako nie powiadam si� najmocniejszym w tym Kr�lestwie. Widzia�e� wa�� kiedy Zawisz� z Garbowa? Ten by mnie zm�g�[321].
� Widzia�em. Bary u niego tak szerokie jak wa� od krakowskiego dzwonu.
� A Dobko z Ole�nicy? Raz on na turnieju, kt�ry Krzy�acy w Toruniu wyprawili, rozci�gn�� dwunastu rycerzy z wielk� chwa�� dla siebie i dla naszego narodu...
� Ale nasz Mazur Staszko Cio�ek t�szy by�, panie, i od was, i od Zawiszy, i od Dobka. Powiadali o nim, �e wzi�wszy w gar�� �wie�y ko�ek, sok z niego wyciska�.
� Sok ja te� wycisn�! � zawo�a� Zbyszko.
I nim go kto poprosi� o pr�b�, skoczy� na brzeg drogi, udar� spor� ga��� z drzewa, a nast�pnie �cisn�� j� za koniec w oczach ksi�ny i Danusi tak silnie, �e sok pocz�� istotnie kapa� kroplami na drog�.
� Aj, Jezu! � zawo�a�a na ten widok Ofka z Jarz�bkowa � nie chadzaj�e na wojn�, bo szkoda by by�a, �eby taki zgin�� przed o�enkiem...
� Szkoda by! � powt�rzy� zas�piwszy si� nagle Ma�ko.
Lecz Miko�aj z D�ugolasu pocz�� si� �mia�, a z nim i ksi�na. Inni wszeko wychwalali w g�os si�� Zbyszkow�, �e za� w owych czasach �elazn� r�k� ceniono nad wszystkie inne przymioty, wi�c panny wo�a�y na Danu�k�: �Raduj si�!� � ona za� rada by�a, chocia� nie rozumia�a dobrze, co jej przyj�� mo�e z tego kawa�ka wyci�ni�tego drzewa. Zbyszko, zapomniawszy ca�kiem o Krzy�aku, spogl�da� tak g�rnie, i� Miko�aj z D�ugolasu, pragn�c przywie�� go do pomiarkowania, rzek�:
� Pr�no by� puszy� si��, bo s� lepsi od ciebie. Jam tego nie widzia�, ale ojciec m�j by� �wiadkiem czego� lepszego, co przygodzi�o si�[322] na dworze Karola, cesarza rzymskiego. Pojecha� do niego w odwiedziny nasz kr�l Kazimierz z wielu dworzany, mi�dzy kt�rymi by� w�a�nie i �w s�ynny z mocy Staszko Cio�ek, syn wojewody Andrzeja. Pocznie si� tedy raz che�pi� cesarz, �e ma mi�dzy swoimi lud�mi pewnego Czecha, kt�ry nied�wiedzia wp� ob�apiwszy, na miejscu go udusi. Dopiero� wyprawili widowisko i Czech dw�ch nied�wiedzi po kolei udusi�. Bardzo si� tym zafrasowa� nasz kr�l, �eby ze wstydem nie odjecha�, i rzeknie: �Ale m�j Cio�ek nie da mu si� poha�bi�. Naznaczyli, �e za trzy dni b�d� si� zmaga�. Nazje�d�a�o si� pa� i rycerzy znacznych, a po trzech dniach chycili[323] si� Czech z Cio�kiem na zamkowym dworzyszczu; ale nied�ugo tego by�o, bo ledwie si� obj�li, prze�omi� Cio�ek Czechowi krzy�, pokruszy� wszystkie �ebra i dopiero nie�ywego, z wielk� chwa�� kr�lewsk�, z r�k wypu�ci�. Ten�e, przezwan od tej pory �omignatem, raz dzwon wielki na wie�� sam jeden zani�s�, kt�rego dwudziestu mieszczan z miejsca ruszy� nie mog�o.
� A ile mu by�o rok�w[324]? � pyta� Zbyszko.
� M�ody by�!
Tymczasem Powa�a z Taczewa, jad�c po prawej stronie przy ksi�nie, pochyli� si� wreszcie do jej ucha i powiedzia� ca�� prawd� o wa�no�ci przygody, a zarazem prosi� j�, by go popar�a, gdy si� b�dzie wstawia� za Zbyszkiem, kt�ry ci�ko mo�e za sw�j post�pek odpowiada�. Ksi�na, kt�rej si� Zbyszko podoba�, przyj�a t� wiadomo�� ze smutkiem i zaniepokoi�a si� bardzo.
� Biskup krakowski rad mnie widzi � rzek� Powa�a � to mo�e go uprosz� i kr�low� te�, ale im wi�cej b�dzie or�downik�w, tym b�dzie dla m�odziaszka lepiej...
� Byle kr�lowa za nim si� uj�a, w�os mu z g�owy nie spadnie � rzek�a Anna Danuta � bo kr�l j� i za �wi�tobliwo��, i za wiano czci wielce, a szczeg�lniej teraz, gdy zdj�ta jest z niej ha�ba bezp�odno�ci. Ale jest przecie w Krakowie umi�owana siostra kr�lewska ksi�na Ziemowitowa[325] � do niej si� udajcie. Ja te� uczyni�, co b�d� mog�a, ale ona mu rodzona, a ja stryjeczna.
� Kocha kr�l i was, mi�o�ciwa pani.
� Ej, nie tak � odrzek�a z pewnym smutkiem ksi�na � dla mnie ogniwko, dla niej ca�y �a�cuch; dla mnie liszka[326], dla niej sob�l. Nikogo z rodzonych nie mi�uje kr�l tak jak Aleksandr�. Nie ma takiego dnia, �eby z pr�nymi r�koma odesz�a...
Tak rozmawiaj�c, zbli�yli si� do Krakowa. Go�ciniec, rojny od samego Ty�ca, zaroi� si� jeszcze bardziej. Spotykali ziemian ci�gn�cych do miasta na czele pacho�k�w, czasem w zbrojach, czasem w letnich szatach i s�omianych kapeluszach. Niekt�rzy jechali konno, niekt�rzy kole�no[327], z �onami i c�rkami, kt�re chcia�y widzie� zapowiadane z dawna gonitwy. Miejscami ca�y go�ciniec zawalony by� przez wozy kupc�w, kt�rym nie wolno by�o omija� Krakowa, by nie pozbawi� miasta licznych op�at[328]. Wieziono na tych wozach s�l, wosk, zbo�a, ryby, sk�ry bydl�ce, konopie, drzewo. Inne sz�y z miasta �adowne suknem, beczkami piwa i przer�nym miejskim towarem. Krak�w by�o ju� wida� dobrze: ogrody kr�lewskie, pa�skie i mieszcza�skie, otaczaj�ce zewsz�d miasto, za nimi mury i wie�e ko�cio��w. Im by�o bli�ej, tym ruch czyni� si� wi�kszy, a przy bramach trudno by�o w�r�d og�lnego skrz�tu[329] przejecha�.
� To miasto! nie masz chyba takiego drugiego na �wiecie � rzek� Ma�ko.
� Zawsze jakoby jarmark � odrzek� jeden z ryba�t�w. � Dawno�cie tu byli, panie?
� Dawno. I dziwuj� si�, jakobym je pierwszy raz widzia�, gdy� z dzikich kraj�w przyje�d�amy.
� M�wi�, �e Krak�w okrutnie ur�s� od kr�la Jagie��y[330].
By�a to prawda: od czasu wst�pienia na tron wielkiego ksi�cia Litwy niezmierzone kraje litewskie i ruskie otwarte zosta�y dla krakowskiego handlu, wskutek czego miasto z dnia na dzie� porasta�o w ludno��, w dostatki, w budowle � i czyni�o si� jednym ze znaczniejszych w �wiecie...
� Krzy�ackie miasta te� zacne � ozwa� si� zn�w gruby ryba�t.
� By jeno si� do nich dosta� � odpowiedzia� Ma�ko. � By�by �up godny!
Lecz Powa�a my�la� o czym innym, mianowicie, �e m�ody Zbyszko, kt�ry tylko przez g�upi� zapalczywo�� zawini�, idzie jednak jak wilkowi w gardziel. Pan z Taczewa, srogi i zawzi�ty w czasie wojny, mia� jednak w swych pot�nych piersiach prawdziwie go��bie serce � �e za� lepiej rozumia� od innych, co winowajc� czeka, wi�c zdj�a go nad nim lito��...
� Waguj� si�[331] i waguj� � rzek� zn�w do ksi�ny � czy m�wi� kr�lowi, co si� sta�o, czy nie m�wi�. Je�li Krzy�ak si� nie poskar�y, to i nijakiej sprawy nie b�dzie, ale je�li si� ma skar�y�, to mo�e by lepiej wszystko pierwej powiedzie�, by pan nag�ym gniewem nie zagorza�...
� Krzy�ak jak mo�e kogo zgubi�, to zgubi � odrzek�a ksi�na � ale ja przedtem rzek� m�odzie�cowi, �eby do naszego dworu przysta�. Mo�e te� kr�l nie tak srodze dworzanina naszego ukarze.
To rzek�szy, zawo�a�a Zbyszka, kt�ry dowiedziawszy si�, o co idzie, zeskoczy� z konia, podj�� j� pod nogi i z najwi�ksz� rado�ci� zgodzi� si� by� jej dworzaninem, nie tyle dla wi�kszego bezpiecze�stwa, ile dlatego, �e w ten spos�b m�g� blisko Danusi pozosta�...
Powa�a za� spyta� tymczasem Ma�ka:
� A gdzie zamieszkacie?
� W gospodzie.
� W gospodach z dawna nie masz �adnego miejsca.
� To p�jdziem do kupca znajomka. Amyleja, mo�e nas przenocuje...
� A ja wam powiem tak: p�jd�cie w go�cin� do mnie. Bratanek wasz m�g�by z dworzany[332] ksi�ny na zamku zamieszka�, ale lepiej mu b�dzie nie by� kr�lowi pod r�k�. Co si� w pierwszym gniewie uczyni, tego si� w drugim nie uczyni. Pewnie si� przy tym rozdzielicie dostatkiem, wozami i s�u�b�, a na to potrzeba czasu. Wiecie! �dobrze wam u mnie b�dzie i przezpiecznie[333].
Ma�ko, lubo[334] zaniepokoi� si� troch� tym, �e Powa�a tak o ich bezpiecze�stwie my�li, podzi�kowa� z wielk� wdzi�czno�ci� i wjechali do miasta. Lecz tu obaj ze Zbyszkiem zapomnieli zn�w na chwil� o troskach na widok cud�w, kt�re ich otoczy�y. Na Litwie i na pograniczu widzieli tylko pojedyncze zamki, a z miast znaczniejszych jedno Wilno � �le pobudowane i spalone, ca�e w popiele i gruzach, tu za� kamienice kupieckie cz�stokro� okazalsze by�y od tamtejszego wielkoksi���cego zamku. Wiele dom�w by�o wprawdzie drewnianych, ale i te dziwi�y wynios�o�ci� �cian i dach�w oraz oknami ze szklanych gom�ek [335]pooprawianych w o��w, kt�re odbija�y tak blaski zachodz�cego s�o�ca, �e mo�na by�o mniema�, i� w domu jest po�ar. W ulicach bli�szych rynku pe�no by�o jednak dworzyszcz[336] z czerwonej ceg�y albo zgo�a[337] kamiennych, wysokich, ozdobionych przystawkami i czarnym krzy�owaniem[338] po �cianach. Sta�y jedne obok drugich jak �o�nierze w szyku, niekt�re szerokie, drugie w�skie na dziewi�� �okci[339], ale strzeliste, ze sklepionymi sieniami � cz�sto ze znakiem Bo�ej M�ki lub z obrazem Naj�wi�tszej Panny nad bram�. By�y ulice, na kt�rych wida� by�o dwa szeregi dom�w, nad nimi pas nieba, na dole drog� ca�kiem wymoszczon� kamieniami, a po obu bokach, jak okiem dojrze�, sk�ady[340] i sk�ady � sowite[341] � pe�ne najprzedniejszych[342], cz�stokro� dziwnych albo zupe�nie nieznanych towar�w, na kt�re przywyk�y do ci�g�ej wojny i brania �upu Ma�ko spogl�da� jednak nieco �akomym okiem. Lecz w jeszcze wi�kszy podziw wprowadzi�y obydw�ch gmachy publiczne: ko�ci� Panny Marii w Rynku, sukiennice, ratusz z olbrzymi� piwnic�, w kt�rej sprzedawano piwo �widnickie, d�inghus, to� inne ko�cio�y, to� sk�ady sukna, to� ogromne mercatorium[343] przeznaczone dla kupc�w zagranicznych, to� budynek, w kt�rym zamykano wag� miejsk�, to� postrzygalnie, �a�nie, topnie miedzi, topnie wosku, z�ota i srebra, browary, ca�e g�ry beczek ko�o tak zwanego Schrotamtu[344] � s�owem, dostatki i bogactwa, kt�rych nie obyty z miastem cz�owiek, cho�by zamo�ny w�a�ciciel �grodku�, wyobrazi� sobie nawet nie umia�...
Powa�a zaprowadzi� Ma�ka i Zbyszka do swego domostwa przy ulicy �w. Anny, kaza� im da� izb� obszern�, poleci� ich swym giermkom, sam za� uda� si� na zamek, z kt�rego wr�ci� na wieczerz� do�� p�n� noc�. Wraz z nim przyby�o kilku jego przyjaci� � i u�ywaj�c obficie na winie i mi�sie ucztowali weso�o, sam tylko gospodarz by� jaki� zatroskany � a gdy wreszcie go�cie porozchodzili si� do dom�w, rzek� do Ma�ka:
� Gada�em z jednym kanonikiem, bieg�ym w pi�mie i w prawie, kt�ren powiada, �e zniewaga pos�a to sprawa gard�owa[345]. Pro�cie� tedy Boga, by si� Krzy�ak nie skar�y�...
Us�yszawszy to obaj rycerze, lubo przy uczcie przebrali nieco miar�, jednak�e udali si� na spoczynek nie z tak ju� weso�ym sercem. Ma�ko nie m�g� nawet zasn�� i po niejakim czasie, gdy si� ju� pok�adli, ozwa� si� do brata�ca:
� Zbyszku?
� A co?
� Bo tak pomiarkowawszy wszystko, my�l� wszelako[346], �e ci g�ow� utn�.
� My�licie? � spyta� Zbyszko sennym g�osem.
I obr�ciwszy si� do �ciany, zasn�� smaczno, gdy� by� utrudzon drog�...
Nastepnego dnia obaj rycerze z Bogda�ca wraz z Powa��[347] udali si� na rann� msz� do katedry, tak dla nabo�e�stwa, jak i dlatego, by widzie� dw�r i go�ci, kt�rzy schodzili si� na zamek. Jako� po drodze ju� Powa�a spotka� mn�stwo znajomych, a mi�dzy nimi wielu rycerzy s�awnych w kraju i za granic�, na kt�rych z podziwem patrzy� m�ody Zbyszko, obiecuj�c sobie w duszy, �e je�li sprawa z Lichtensteinem ujdzie mu na sucho, to b�dzie si� stara� im wyr�wna� w m�stwie i we wszystkich cnotach. Jeden z tych rycerzy, Toporczyk, krewny kasztelana krakowskiego, powiedzia� im nowin� o powrocie z Rzymu Wojciecha Jastrz�bca[348], scholastyka, kt�ry je�dzi� do papie�a Bonifacego IX[349] z listem kr�lewskim, zapraszaj�cym na chrzciny do Krakowa. Bonifacy przyj�� zaprosiny, a jakkolwiek wyrazi� w�tpliwo��, czy b�dzie m�g� przyby� w�asn� osob�, upowa�ni� pos�a, aby w jego imieniu trzyma� do chrztu maj�ce si� narodzi� dzieci�, a zarazem prosi�, by w dow�d osobliwszej jego mi�o�ci dla obojga kr�lestwa dziecku nadano imi� Bonifacy lub Bonifacja.
M�wiono tak�e o bliskim przyje�dzie kr�la w�gierskiego Zygmunta i spodziewano si� go na pewno. Zygmunt bowiem przyje�d�a� i proszony, i nieproszony, zawsze gdy zdarzy�a si� sposobno�� jakowych� odwiedzin, uczt i gonitw[350], w kt�rych z zami�owaniem bra� udzia�, pragn�c zas�yn�� po �wiecie i jako w�adca, i jako �piewak, i jako jeden z pierwszych rycerzy. Powa�a, Zawisza z Garbowa[351], Dobko z Ole�nicy, Naszan i inni podobnej miary m�owie z u�miechem wspominali sobie, jako za poprzednich bytno�ci Zygmunta kr�l W�adys�aw prosi� ich po cichu, aby na turnieju nie nacierali zbyt ostro i oszcz�dzali �w�gierskiego go�cia�, kt�rego znana w �wiecie pr�no�� by�a tak wielka, �e w razie niepowodzenia wyciska�a mu �zy z oczu. Lecz najwi�ksze zaj�cie mi�dzy rycerstwem budzi�y sprawy Witoldowe[352]. Rozpowiadano cuda o wspania�o�ci owej kolebki, ulanej ze szczerego srebra, kt�r� od Witolda i �ony jego Anny przywie�li w darze kniazie i bojarzyni[353] litewscy. Potworzy�y si�, jako zwykle przed nabo�e�stwem, gromadki ludzi opowiadaj�ce sobie nowiny. W jednej z nich Ma�ko, pos�yszawszy o kolebce, zabra� g�os i opisywa� kosztowno�� daru, ale wi�cej jeszcze opowiada� o zamierzonej ogromnej wyprawie Witolda przeciw Tatarom, gdy� zarzucano go o ni� pytaniami. Wyprawa by�a prawie gotowa, albowiem ogromne wojska ruszy�y ju� na wsch�d Rusi; gdyby si� za� uda�a, rozci�gn�aby zwierzchnictwo kr�la Jagie��y[354] niemal na p� �wiata, a� do nieznanych g��bin azjatyckich, po granice Persji i brzegi Aralu[355]. Ma�ko, kt�ry poprzednio by� blisko osoby Witolda i m�g� zna� jego zamiary, umia� o nich rozpowiada� dok�adnie, a nawet i tak wymownie, �e zanim zadzwoniono na msz�, przed wschodami[356] katedry utworzy� si� naok� niego kr�g ciekawych. Sz�o � m�wi� � po prostu o wypraw� krzy�ow�[357]. Sam Witold, chocia� go pisz� wielkim kniaziem, rz�dzi przecie Litw� z ramienia Jagie��y i jest tylko wielkorz�dc�, zas�uga wiec spadnie na kr�la. I co za chwa�a b�dzie dla nowo ochrzczonej Litwy i dla pot�gi Polski, gdy po��czone wojska ponios� Krzy� w takie strony, w kt�rych, je�li wspominaj� imi� Zbawiciela, to chyba dlatego, by mu blu�ni�, i w kt�rych nie posta�a dot�d noga Polaka ni Litwina! Wyp�dzony Tochtamysz[358], gdy go polskie i litewskie wojska posadz� na nowo na utraconym kapczackim[359] tronie, uzna si� �synem� kr�la W�adys�awa i jako obieca�, wraz z ca�� Z�ot� Ord�[360] pok�oni si� Krzy�owi.
S�uchano z nat�eniem tych s��w, lecz wielu nie wiedzia�o dobrze, o co chodzi, komu Witold ma pomaga�, przeciw komu wojowa� � wi�c niekt�rzy pocz�li pyta�:
� Powiadajcie wyra�nie, z kim wojna?
� Z kim? Z Tymurem Chromym[361] � odrzek� Ma�ko.
Nasta�a chwila milczenia. O uszy rycerstwa zachodniego odbija�y si� wprawdzie niejednokrotnie nazwy Ord Z�otych, Sinych, Azowskich i rozmaitych innych, ale sprawy tatarskie i wojny domowe mi�dzy pojedynczymi Ordami nie by�y mu dobrze wiadome. Natomiast nie znalaz�by� ani jednego cz�owieka w �wczesnej Europie, kt�ry by nie s�ysza� o straszliwym Tymurze Chromym, czyli Tamerlanie, kt�rego imi� powtarzano z niemniejsz� trwog� ni� niegdy� imi� Attyli. By� to przecie �pan �wiata� i �pan czas�w� � w�adca dwudziestu siedmiu zawojowanych pa�stw, w�adca Rusi Moskiewskiej[362], w�adca Sybiru, Chin po Indie, Bagdadu, Ispahanu, Aleppu[363], Damaszku[364] � kt�rego cie� pada� przez piaski arabskie na Egipt a przez Bosfor na Cesarstwo Greckie � t�piciel ludzkiego rodzaju, potworny budowniczy piramid z czaszek ludzkich, zwyci�zca we wszystkich bitwach, niezwyci�ony w �adnej, �pan dusz i cia��. Tochtamysz przez niego posadzon jest na tronie Z�otej i Sinej Ordy � i uznan �synem�. Lecz gdy w�adztwo jego rozci�gn�o si� od Aralu do Krymu, przez wi�cej ziem, ni� ich by�o w reszcie Europy, �syn� chcia� by� w�adc� niepodleg�ym � za co �jednym palcem� strasznego ojcza pozbawion tronu uciek� do litewskiego rz�dcy, wzywaj�c go o pomoc. Jego to w�a�nie zamierzy� Witold wprowadzi� na powr�t na pa�stwo, ale aby to uczyni�, trzeba si� by�o wpierw zmierzy� ze �wiatow�adnym Kulawcem.
Z tego te� powodu imi� jego silne na s�uchaczach sprawi�o wra�enie � i po chwil, milczenia jeden z najstarszych rycerzy, Wojciech z Jag�owa, rzek�:
� Nie z byle kim sprawa.
� A o byle co � ozwa� si� roztropnie Miko�aj z D�ugolasu.� Bo czy tam za dziesi�t� ziemi� b�dzie Tochtamysz, czy jakowy� Kut�uk panowa� synom Beliala[365], c� nam z tego przyjdzie?
� Tochtamysz wiar� chrze�cija�sk� by przyj�� � odpowiedzia� Ma�ko.
� Przyj��by albo nie przyj��. Zali mo�na psubratom wierzy�, kt�rzy Chrystusa nie wyznawaj�? � Lecz dla imienia Chrystusowego godzi si� polec � odpar� Powa�a.
� I dla czci rycerskiej � doda� Toporczyk, krewny kasztelana. � S� przecie mi�dzy nami tacy, kt�rzy p�jd�. Pan Spytko z Melsztyna[366] m�od� ma �on� i umi�owan�, a dlatego ju� do kniazia Witolda poci�gn��.
� Bo i nie dziwno � wtr�ci� Ja�ko z Naszan � cho�by� mia� najbezecniejszy grzech na duszy, odpust[367] za tak� wojn� pewny i zbawienie pewne.
� A s�awa po wieki wiek�w � rzek� zn�w Powa�a z Tczewa. � Jak wojna, to wojna, a �e nie byle z kim, to lepiej. Tymur �wiat zawojowa� i ma dwadzie�cia siedem kr�lestw pod sob�. To� by by�a chwa�a dla naszego narodu, �eby�my go starli.
� Dlaczegoby nie? � odrzek� Toporczyk � cho�by i sto kr�lestw posiada�, niech si� go inni boj�, ale nie my! Godnie m�wicie! Skrzykn�� by jeno z dziesi�� tysi�cy kopijnik�w[368] dobrych � to i �wiat przejdziem.
� A kt�ry� nar�d ma Chromego[369] pokona�, je�li nie nasz?...
Tak rozmawiali rycerze, a Zbyszko a� si� zdziwi�� �e przedtem nigdy nie przysz�a mu ochota poci�gn�� z Witoldem w dzikie stepy... Ale za czasu pobytu w Wilnie chcia�o mu si� widzie� Krak�w, dw�r, wzi�� udzia� w gonitwach rycerskich, a teraz pomy�la�, �e tu znale�� mo�e nies�aw� i s�d, tam za� w najgorszym razie znalaz�by �mier� pe�n� chwa�y...
Lecz stuletni Wojciech z Jag�owa, kt�remu ze staro�ci trz�s�a si� ju� szyja, ale kt�ry rozum mia� odpowiedni wiekowi, obla� zimn� wod� ochot� rycerzy:
� G�upi�cie � rzek�. � Zali to �aden z was nie s�ysza�, �e wizerunek Chrystus�w[370] przem�wi� do kr�lowej, a je�eli sam Zbawiciel do takiej dopuszcza j� poufa�o�ci, czemu by Duch �wi�ty, kt�ry jest trzeci� Tr�jcy osob�, mia� na ni� by� mniej mi�o�ciw. Przez to ona przysz�e rzeczy widzi, jakoby si� przed ni� dzia�y, i m�wi�a tak...
Tu zatrzyma� si� i przez chwil� trz�s� g�ow�, a nast�pnie rzek�:
� Zapomnia�em, co powiedzia�a, ale zaraz sobie przypomn�.
I pocz�� si� namy�la�, oni za� czekali w skupieniu, albowiem powszechne by�o mniemanie, �e kr�lowa widzi przysz�e zdarzenia.
� Aha! � rzek� wreszcie � ju�em si� obaczy�[371]! Kr�lowa powiedzia�a, �e gdyby wszystko rycerstwo tutejsze posz�o z kniaziem Witoldem na Chromego, tedy by�aby moc poga�ska skruszona. Ale to nie mo�e by�, dla niepoczciwo�ci pan�w chrze�cija�skich. Trzeba granic pilnowa� i od Czech�w, i od W�grzyn�w, i od Zakonu, bo nikomu ufa� nie mo�na. Gdy za� gar�� jeno Polak�w z Witoldem p�jdzie, pokona go Tymur Kulawy albo jego wojewodowie, kt�rzy �mom[372] nieprzeliczonym przywodz�...
� Przecie teraz jest spok�j � ozwa� si� Toporczyk � i sam Zakon daje podobno jakow�� pomoc Witoldowi. Nie mog� nawet Krzy�acy inaczej uczyni�, cho�by dla wstydu � �eby Ojcu �wi�temu pokaza�, i�e z pogany walczy� gotowi. Prawi�[373] te� dworscy[374], �e Kuno Lichtenstein nie tylko dla krzcin, ale i dla narad z kr�lem tu bawi...
� A oto i on! � zawo�a� ze zdziwieniem Ma�ko.
� Prawda! � rzek� ogl�daj�c si� Powa�a. � Dalib�g[375] on! Kr�tko bawi�[376] u opata i musia� chyba do dnia[377] z Ty�ca wyjecha�.
� Jako� mu by�o pilno � odrzek� pos�pnie Ma�ko.
Tymczasem Kuno Lichtenstein przeszed� ko�o nich. Ma�ko pozna� go po krzy�u wyszytym na p�aszczu, ale on nie pozna� ni jego, ni Zbyszka, gdy� widzia� ich poprzednio w he�mach, z he�mu za�, nawet przy otwartej przy�bicy, wida� by�o tylko ma�� cz�� twarzy rycerza. Przechodz�c skin�� g�ow� Powale z Taczewa i Toporczykowi, po czym wraz ze swymi giermkami pocz�� wst�powa� po schodach do katedry krokiem powa�nym i pe�nym majestatu.
Wtem ozwa�y[378] si� dzwony, p�osz�c stada kawek i go��bi gnie�d��cych si� po wie�ach a zarazem oznajmiaj�c, i� msza niebawem si� rozpocznie. Ma�ko i Zbyszko weszli razem z innymi do ko�cio�a, nieco zaniepokojeni szybkim powrotem Lichtensteina. Lecz starszy rycerz niepokoi� si� wi�cej[379], albowiem uwag� m�odszego poch�on�� ca�kowicie dw�r kr�lewski. Zbyszko nigdy w �yciu me widzia� nic r�wnie �wietnego jak ten ko�ci� i to zebranie. Na prawo i na lewo otaczali go najznakomitsi m�owie Kr�lestwa, s�ynni w radzie lub boju. Wielu, kt�rych rozum przeprowadzi� ma��e�stwo W. Ksi�cia Litwy z cudn�, m�odziuchn� kr�low� polsk�[380], ju� pomar�o, ale niekt�rzy �yli, jeszcze, i na tych spogl�dano ze czci� nadzwyczajn�. Nie m�g� si� napatrzy� m�ody rycerz wspania�ej postaci Ja�ka z T�czyna[381], kasztelana krakowskiego, w kt�rej ��czy�a si� surowo�� z powag� i prawo�ci�; podziwia� m�dre i stateczne twarze innych rajc�w[382] lub pot�ne oblicza rycerskie, z w�osami r�wno przyci�tymi nad brwi�, a sp�ywaj�cymi w d�ugich k�dziorach z bok�w g�owy i z ty�u. Niekt�rzy nosili siatki na g�owach, niekt�rzy tylko przepaski utrzymuj�ce w �adzie w�osy. Go�cie zagraniczni, pos�owie kr�la rzymskiego, czescy, w�gierscy i rakuscy[383], oraz ich przyboczni dziwili najwi�ksz� wykwintno�ci� ubior�w; kniazie[384] i bojarzynowie[385] litewscy przy boku kr�la zostaj�cy, pomimo lata i gor�cych dni, mieli na sobie dla okaza�o�ci szuby[386] podbite futrem kosztownym; kniazie ruscy, w szatach sztywnych a szerokich, wygl�dali na tle �cian i z�oce� ko�cielnych jak obrazy bizanty�skie[387]. Lecz z najwi�ksz� ciekawo�ci� oczekiwa� Zbyszko wej�cia kr�la i kr�lowej i t�oczy� si�, ile m�g�, ku stallom[388], za kt�rymi w pobli�u o�tarza wida� by�o dwie poduszki z czerwonego aksamitu, kr�lestwo[389] bowiem s�uchali mszy zawsze na kl�czkach. Jako� nie czekano d�ugo: kr�l wszed� pierwszy drzwiami od zakrystii i zanim doszed� przed o�tarz, mo�na mu si� by�o dobrze przypatrzy�. W�osy mia� czarne, zwichrzone i rzedniej�ce nieco nad czo�em, d�ugie, po bokach za�o�one za uszy, twarz smag��[390], ca�kiem ogolon�, nos garbaty i do�� spiczasty, ko�o ust zmarszczki, oczki czarne, ma�e, �wiec�ce, kt�rymi rzuca� na wszystkie strony, jakby chcia�, zanim dojdzie przed o�tarz, porachowa� wszystkich ludzi w ko�ciele. Oblicze jego mia�o wyraz dobrotliwy, ale zarazem i czujny, cz�owieka kt�ry wyniesion przez fortun� nad w�asne spodziewanie, musi my�le� ustawicznie[391] o tym, czy jego post�pki odpowiadaj� godno�ci, i kt�ry obawia si� z�o�liwych przygan[392]. Ale w�a�nie dlatego by�a w jego twarzy i ruchach jakby pewna niecierpliwo��. �atwo by�o odgadn��, �e gniew jego musi by� nag�y, straszny i �e jest to zawsze ten sam ksi���, kt�ry swego czasu, zniecierpliwiony matactwami Krzy�ak�w, wo�a� do ich wys�annik�w: �Ty do mnie z pergaminem, a ja do ciebie z dzid�!�
Lecz ju� teraz t� przyrodzon� zapalczywo�� hamowa�a wielka i szczera pobo�no��. Nie tylko �wie�o nawr�ceni kniazie litewscy, ale i pobo�ni z dziada pradziada wielmo�e polscy budowali si� widokiem kr�la w ko�ciele. Cz�sto on, odrzuciwszy poduszk�, kl�ka� dla wi�kszego umartwienia na go�ych kamieniach; cz�sto, wzni�s�szy r�ce do g�ry, trzyma� je wzniesione dop�ty, dop�ki mu same nie opad�y ze zm�czenia. S�ucha� najmniej trzech mszy dziennie i s�ucha� ich niemal z chciwo�ci�. Odkrycie kielicha i odg�os dzwonka na Podniesienie[393] nape�nia�y zawsze dusz� jego uniesieniem, zachwytem, rozkosz� i przestrachem. Po sko�czonej mszy wychodzi� z ko�cio�a jakby zbudzon ze snu, uspokojony, �agodny, i dworzanie wcze�nie zwiedzieli si�, �e w�wczas najlepiej jest go prosi� czy o przebaczenie, czy o dary.
Jadwiga[394] wesz�a przez drzwi od zakrystii. Ujrzawszy j�, rycerze bli�si stall�w, jakkolwiek msza si� jeszcze nie zacz�a, pokl�kali natychmiast, mimo woli oddaj�c jej cze�� jak �wi�tej. Zbyszko uczyni� to samo, albowiem w ca�ym tym zgromadzeniu nikt nie w�tpi�, �e ma naprawd� przed sob� �wi�t�, kt�rej obrazy b�d� zdobi�y z czasem o�tarze ko�cielne. Szczeg�lniej od kilku lat, surowe, pokutnicze �ycie Jadwigi sprawi�o, �e obok czci, winnej kr�lowej, oddawano jej cze�� niemal religijn�. Z ust do ust mi�dzy panami i ludem chodzi�y g�osy o cudach spe�nianych przez kr�low�. M�wiono, i� dotkni�cie jej d�oni leczy�o chorych: ludzie pozbawieni w�adzy w r�kach i nogach odzyskiwali j� po w�o�eniu starych szat kr�lowej. Wiarogodni �wiadkowie zapewniali, i� s�yszeli na w�asne uszy, jak raz Chrystus przem�wi� do niej z o�tarza. Czcili j� na kl�czkach monarchowie zagraniczni, czci� i obawia� si� j� obrazi� nawet hardy Zakon krzy�acki. Papie� Bonifacy IX nazywa� j� �wi�tobliw� i wybran� c�rk� Ko�cio�a. �wiat patrza� na jej post�pki i pami�ta�, �e to dzieci� domu Andegawe�skiego i polskich Piast�w, �e ta c�rka pot�nego Ludwika[395], wychowanka naj�wietniejszego dworu, a wreszcie najpi�kniejsza z dziewic na ziemi, zrzek�a si� szcz�cia, zrzek�a si� pierwszej dziewiczej mi�o�ci[396] i po�lubi�a jako kr�lowa �dzikiego� ksi�cia Litwy, aby wraz z nim sk�oni� do st�p Krzy�a ostatni poga�ski nar�d w Europie. Czego nie dokaza�y si�y wszystkich Niemc�w, pot�ga Zakonu, wyprawy krzy�owe, morze przelanej krwi � tego dokaza�o jedno jej s�owo. Nigdy chwa�a apostolstwa nie opromieni�a m�odszego i cudniejszego czo�a � nigdy apostolstwo nie po��czy�o si� z takim po�wi�ceniem � nigdy niewie�cia pi�kno�� nie za�wieci�a tak� anielsk� dobroci� i takim cichym smutkiem.
Opiewali j� te� minstrele[397] na wszystkich dworach Europy; zje�d�ali si� do Krakowa rycerze z najodleglejszych ziem, by widzie� t� polsk� kr�low�, kocha� j� jak �renic� oka jej w�asny nar�d, kt�remu przez zwi�zek z Jagie��� przymno�y�a pot�gi i s�awy. Jedna tylko wielka troska zaci��y�a nad ni� i nad narodem � oto tej wybrance swojej B�g odmawia� przez d�ugie lata potomstwa.
Lecz gdy nareszcie i ta niedola min�a, radosna wie�� o uproszonym b�ogos�awie�stwie rozbieg�a si� jak b�yskawica od Ba�tyku po Morze Czarne, po Karpaty i nape�ni�a weselem wszystkie ludy olbrzymiego pa�stwa. Z wyj�tkiem stolicy krzv�ackiej przyj�to j� rado�nie nawet po dworach zagranicznych. W Rzymie �piewano
Przychodzili wi�c do niej ludzie b�aga�, by uprosi�a im zdrowie, przychodzili wys�a�cy od ziem i powiat�w, by w miar� potrzeby modli�a si� to o deszcz, to o pogod� na �niwa, to o szcz�liw� ko�b�[399], to o pomyslne miodobranie, to o obfito�� ryby w jeziorach, to o zwierza w lasach. Gro�ni rycerze z nadgranicznych zamk�w i grodk�w, kt�rzy przyj�tym od Niemc�w zwyczajem trudnili si� zb�jnictwem lub wojn� mi�dzy sob�, na jedno jej napomnienie wk�adali miecze do pochew, puszczali je�c�w bez okupu, zwracali zagarni�te stada i podawali sobie d�onie do zgody. Wszelka niedola, wszelkie ub�stwo cisn�o si� do bram krakowskiego zamku. Czysty duch jej przenika� w serca ludzkie, �agodzi� los niewolnik�w, dum� pan�w, surowo�� s�dzi�w i unosi� si� jak �wit szcz�cia, jak anio� sprawiedliwo�ci i spokoju nad ca�� krain�.
Wszyscy te� z bij�cymi sercami oczekiwali dni b�ogos�awie�stwa.
Rycerze pilnie spogl�dali na posta� kr�lowej, aby z jej kszta�t�w wywnioskowa�, jak d�ugo przyjdzie im czeka� na przysz�ego dziedzica lub przysz�� dziedziczk� tronu. Ksi�dz biskup krakowski Wysz[400], kt�ry by� zarazem najbieglejszym w kraju, a s�ynnym i za granic� lekarzem, nie zapowiada� jeszcze rych�ego po�ogu[401], je�li za� czyniono przygotowania, to dlatego, �e zwyczajem wieku by�o rozpoczyna� wszelkie uroczysto�ci jak najwcze�niej, a przeci�ga� je przez ca�e tygodnie. Jako� posta� pani, lubo[402] podana nieco naprz�d[403], zachowa�a dotychczas dawn� wysmuk�o��. Odzie� nosi�a a� nazbyt prost�. Niegdy� � wychowana na �wietnym dworze i pi�kniejsza od wszystkich wsp�czesnych ksi�niczek � kocha�a si� w kosztownych tkaninach, w �a�cuchach, per�ach, w z�otych manelach[404] i pier�cieniach, obecnie � a nawet od lat ju� kilku � nie tylko nosi�a szaty mniszki, ale przys�ania�a nawet i twarz z obawy, by my�l o w�asnej pi�kno�ci nie wzbudzi�a w niej pychy �wiatowej[405]. Pr�no Jagie��o, dowiedziawszy si� o odmiennym jej stanie, poleci� w uniesieniu rado�ci, by �o�nic� przyozdobi�a z�otog�owiem[406], bisiorem[407] i klejnotami. Odpowiedzia�a, �e wyrzek�szy si� z dawna okaza�o�ci pami�ta, i� pora z�og�w[408] bywa cz�stokro� por� �mierci, a wi�c nie w�r�d klejnot�w, ale w cichej pokorze powinna przyj�� �ask�, kt�r� j� B�g nawiedza.
Z�oto i klejnoty sz�y tymczasem na Akademi�[409] lub na wysy�anie nowo ochrzczonej m�odzie�y litewskiej do zagranicznych uniwersytet�w.
Kr�lowa zgodzi�a si� tylko w tym zmieni� zakonny poz�r[410], i� od czasu jak nadzieja macierzy�stwa sta�a si� zupe�n� pewno�ci�, nie przys�ania�a wi�cej twarzy, s�usznie mniemaj�c, �e nie przystoi jej od tej chwili str�j pokutnicy...
Jako� wszystkie oczy spocz�y teraz z mi�o�ci� na tym cudnym obliczu, kt�remu ni z�oto, ni drogie kamienie nie mog�y przyda� ozdoby. Kr�lowa sz�a zwolna od drzwi zakrystii ku o�tarzowi, maj�c oczy wzniesione do g�ry, w jednej r�ce ksi��k�, w drugiej r�aniec. Zbyszko ujrza� liliow�[411] twarz, niebieskie �renice, rysy po prostu anielskie, pe�ne spokoju, dobroci, mi�osierdzia, i serce pocz�o mu bi� jak m�otem. Wiedzia� on, �e z rozkazania Bo�ego powinien kocha� i swego kr�la, i swoj� kr�low�, i mi�owa� ich po swojemu, ale teraz serce zawrza�o mu nagle mi�o�ci� wielk�, kt�ra powstaje nie z nakazu, ale bucha sama przez si� jak p�omie�, a jest zarazem i czci� najwi�ksz�, i pokor�, i ch�ci� ofiary. M�ody by� i porywczy rycerz Zbyszko, wi�c chwyci�a go zaraz ch��, by t� mi�o�� i wierno�� poddanego rycerza jako� okaza�, co� dla niej uczyni�, gdzie� lecie�, kogo� pop�ata�[412], co� zdoby� i samemu przy tym karkiem na�o�y�. �P�jd� chyba z kniaziem Witoldem � m�wi� sobie � bo jak�e �wi�tej Pani us�u��, skoro nie masz nigdzie blisko wojny?� Nie przysz�o mu nawet do g�owy, by mo�na inaczej us�u�y� ni� mieczem, rohatyn�[413] lub toporem, ale za to got�w by� sam jeden na ca�� pot�g� Tymura Chromego uderzy�. Chcia�o mu si� zaraz po mszy si��� na ko� i co� zacz��. Co? sam nie wiedzia�. Wiedzia� tylko, �e nie wytrzyma, �e go pal� r�ce i pali si� w nim dusza ca�a...
Zapomnia� te� zn�w ca�kiem o niebezpiecze�stwie, kt�re mu grozi�o. Zapomnia� nawet chwilowo i Danusi � a gdy przysz�a mu ona na my�l z powodu dziecinnych �piew�w, kt�re nagle ozwa�y si� w ko�ciele, mia� poczucie, �e �to co innego�. Danusi przyrzek� wierno��, przyrzek� trzech Niemc�w � i tego dotrzyma, ale przecie kr�lowa jest ponad wszystkie niewiasty � i gdy pomysla�, ilu by dla kr�lowej chcia� zabi� � ujrza� przed sob� ca�e zast�py pancerzy, he�m�w, pi�r strusich, pawich, i czu�, �e wedle ch�ci jeszcze by tego by�o za ma�o...
Tymczasem nie spuszcza� z niej oka, rozmyslaj�c w wezbranym sercu, jak� by j� uczci� modlitw�, s�dzi� bowiem, �e za kr�low� byle jak modli� si� nie mo�na. Umia� powiedzie�
Po sko�czonej mszy my�la� Zbyszko, �e gdyby mu wolno by�o stan�� przed kr�low�, upa�� przed ni� na twarz i obj�� jej stopy, to niechby potem nawet koniec �wiata nast�pi�, ale po pierwszej mszy wysz�a druga, potem trzecia, a nast�pnie pani odesz�a do swoich komnat, zwykle bowiem suszy�a[415] a� do po�udnia i umy�lnie nie bra�a udzia�u w weso�ych �niadaniach, przy kt�rych dla uciechy kr�la i go�ci wyst�powali trefnisie[416] i kuglarze. Natomiast przed Zbyszkiem pojawi� si� stary rycerz z D�ugolasu i wezwa� go do ksi�ny.
� B�dziesz pos�ugiwa� przy �niadaniu mnie i Danusi jako m�j dworzanin � rzek�a ksi�na � a nu� zdarzy ci si� przypodoba� kr�lowi jakowym� krotochwilnym[417] s�owem albo post�pkiem, kt�rym serce jego sobie zjednasz. Krzy�ak, je�li ci� pozna, nie b�dzie mo�e si� skar�y� widz�c, �e przy stole kr�lewskim mnie pos�ugujesz.
Zbyszko uca�owa� tedy[418] r�k� ksi�ny, po czym zwr�ci� si� do Danusi i jakkolwiek przywyk�y wi�cej do wojny i bitek ni� do dworskich obyczaj�w, wiedzia� jednak widocznie, co rycerzowi czyni� przystoi, gdy rankiem zobaczy dam� swych my�li � gdy� cofn�� si� i przybrawszy wyraz zdumienia, zawo�a� �egnaj�c si�:
� W imi� Ojca i Syna, i Ducha!...
A Danusia spyta�a, podnosz�c na niego modre oczki:
� Czego si� Zbyszko �egna, kiedy ju� po mszy?
� Bo przez t� noc tyle ci, pi�kna panno, g�adko�ci przyby�o, a�e mi cudnie!
Lecz Miko�aj z D�ugolasu nie lubi�, jako cz�owiek stary, nowotnych[419] zagranicznych zwyczaj�w rycerskich, wi�c wzruszy� ramionami i rzek�:
� Co tam b�dziesz po pr�nicy czas traci� i o urodzie jej prawi�! Skrzat to, kt�ren[420] ledwie od ziemi odr�s�.
Na to Zbyszko spojrza� zaraz na niego zawzi�cie:
� Warujcie si�[421] nazywa� j� skrzatem � rzek� bledn�c z gniewu � i to wiedzcie, �e gdyby wam by�o mniej rok�w[422], zaraz bym kaza� ziemi� za zamkiem udepta�, i niechby przysz�a wasza albo moja �mier�!...
� Cichaj, ch�ystku!... da�bym ci rady jeszcze dzi�!
� Cichaj! � powt�rzy�a ksi�na. � To zamiast o w�asnej g�owie my�le�, b�dzie tu jeszcze zwady szuka�! Wolej[423] bym by�a stateczniejszego dla Danusi poszuka�a rycerza. Ale to ci powiadam, �e je�li chcesz burzy�, chybaj sobie[424], gdzie chcesz, bo tu takich nie trzeba...
Zbyszko zawstydzi� si� s�owami ksi�ny i pocz�� j� przeprasza�. Pomy�la� przy tym, �e je�li pan Miko�aj z D�ugolasu ma doletniego[425] syna, to tam kiedy� wyzwie go na walk� piesz� lub konn�, byle za skrzata nie darowa�. Tymczasem jednak postanowi� zachowa� si� na pokojach kr�lewskich jak trusia i nie wyzywa� nikogo, chybaby tego koniecznie rycerska cze�� wymaga�a...
Odg�os tr�b oznajmi�, �e �niadanie gotowe, wi�c ksi�na Anna, wzi�wszy za r�k� Danusi�, uda�a si� do komnat kr�lewskich, przed kt�rymi stali, czekaj�c na jej przyj�cie, �wieccy dygnitarze i rycerze. Ksi�na Ziemowitowa wesz�a ju� by�a pierwej[426], gdy� jako rodzona siostra kr�lewska wy�sze bra�a miejsce za sto�em. Wnet zaroi�o si� w komnacie od go�ci zagranicznych i zaproszonych miejscowych dygnitarzy i rycerzy. Kr�l siedzia� u wy�szego ko�ca sto�u, maj�c przy sobie biskupa krakowskiego i Wojciecha Jastrz�bca[427], kt�ry chocia� ni�szy godno�ci� od infu�at�w[428], siedzia� jako pose� papieski po prawicy kr�la. Dwie ksi�ne zaj�y miejsca nast�pne. Za Ann� Danut� rozpar� si� wygodnie na szerokim krze�le by�y arcybiskup gnie�nie�ski Jan[429], ksi��� pochodz�cy z Piast�w �l�skich, syn Bolka III, ksi�cia opolskiego. Zbyszko s�ysza� o nim na dworze Witoldowym i teraz, stoj�c za ksi�n� i Danusi�, pozna� go natychmiast po niezmiernie obfitych w�osach, kt�re pozwijane w str�ki czyni�y g�ow� jego podobn� do ko�cielnego kropid�a. Na dworach ksi���t polskich przezywano go te� Kropid�em a nawet Krzy�acy dawali mu imi� �Grapidla�. By� to cz�owiek s�ynny z weso�o�ci i lekkich obyczaj�w. Otrzymawszy wbrew woli kr�la paliusz[430] na arcybiskupstwo gnie�nie�skie, chcia� je zaj�� zbrojn� r�k�, za co wyzuty z godno�ci i wyp�dzon, zwi�za� si� z Krzy�akami, kt�rzy dali mu na Pomorzu ubogie biskupstwo kamie�skie. W�wczas dopiero zrozumiawszy, �e z pot�nym kr�lem lepiej jest by� w zgodzie, przeb�aga� go, wr�ci� do kraju i czeka� na opr�nienie kt�rej ze stolic, spodziewaj�c si�, �e j� z r�k dobrotliwego pana otrzyma. Jako� nie zawi�d� si� w przysz�o�ci, a tymczasem stara� si� krotochwilami zaskarbi� sobie serce kr�lewskie. Zosta� mu jednak zawsze dawny poci�g do Krzy�ak�w. Nawet i teraz, na dworze Jagie��owym � niezbyt mile widziany przez dygnitarzy i rycerstwo � szuka� towarzystwa Lichtenstema i rad sadowi� si� obok niego przy stole.
Tak by�o i obecnie. Zbyszko, stoj�c za krzes�em ksi�ny, znalaz� si� tak blisko Krzy�aka, �e m�g�by go by� r�k� dosi�gn��. Jako� palce pocz�y go zaraz sw�dzi� i kurczy� si�, lecz to by�o mimo woli, gdy� pohamowa� sw� pop�dliwos� zupe�nie i nie pozwoli� sobie na zdro�n� my�l. Nie m�g� si� jednak powstrzyma� od rzucania od czasu do czasu nieco �akomych spojrze� na �ysiej�c� nieco z ty�u p�ow�[431] g�ow� Lichtensteina, na szyj�, plecy i ramiona, pragn�c zarazem wymiarkowa�[432], czyli te� wiele mia�by z nim do roboty, gdyby si� im spotka� przysz�o b�d� w bitwie, b�d� w pojedynczej walce. Wydawa�o mu si�, i� niezbyt wiele, bo cho� �opatki Krzy�aka rysowa�y si� do�� pot�nie pod obcis��, z szarego cienkiego sukna szat�, by� on jednak chuchrakiem w por�wnaniu do takiego Powa�y, do Paszka Z�odzieja z Biskupic[433], do obu przes�awnych Sulimczyk�w[434], do Krzona z Kozichg��w i do wielu innych rycerzy siedz�cych przy stole kr�lewskim.
Na nich to z podziwem i zazdro�ci� spogl�da� Zbyszko, lecz g��wn� uwag� jego zwr�ci� sam kr�l, kt�ry rzucaj�c spojrzenia na wszystkie strony, zagarnia� co chwila palcami w�osy za uszy, jakby zniecierpliwiony tym, �e �niadanie si� jeszcze nie rozpocz�o. Wzrok jego zatrzyma� si� przez mgnienie oka i na Zbyszku, a w�wczas m�ody rycerz dozna� pewnego uczucia strachu, i na my�l, �e pewno przyjdzie mu stan�� przed gniewnym obliczem kr�lewskim, opanowa� go okrutny niepok�j. Pierwszy to raz pomy�la� naprawd� o odpowiedzialno�ci i karze, jaka na� spa�� mog�a, dotychczas bowiem wydawa�o mu si� to wszystko dalekie, niewyra�ne, zatem nie warte troski.
Ale Niemiec ani si� domy�la�, �e �w rycerz, kt�ry natar� na niego zuchwale na go�ci�cu, znajduje si� tak blisko. Rozpocz�o si� �niadanie. Wniesiono polewk� winn�, zaprawn� jajami, cynamonem, gwo�dzikami[435], imbirem i szafranem tak silnie, �e zapach rozszed� si� po ca�ej izbie. Jednocze�nie trefni�[436] Ciaruszek siedz�cy we drzwiach na zydlu[437] pocz�� udawa� �piew s�owika, co widocznie weseli�o kr�la. Po nim drugi obchodzi� st� wraz ze s�u�b� obnosz�c� potrawy, stawa� nieznacznie za go��mi i na�ladowa� bliskie brz�czenie pszczo�y tak dok�adnie, �e jaki taki k�ad� �y�k� i poczyna� ogania� czupryn�. Na ten widok inni wybuchali �miechem. Zbyszko pilnie us�ugiwa� ksi�nie i Danusi, lecz gdy z kolei i Lichtenstein pocz�� si� klepa� w �ysiej�c� g�ow�, zapomnia� zn�w o niebezpiecze�stwie i pocz�� �mia� si� a� do �ez, a stoj�cy blisko niego m�ody knia� litewski Jamont, syn namiestnika smole�skiego, pomaga� mu w tym tak szczerze, �e a� roni�[438] potrawy z p�misk�w.
Lecz Krzy�ak, spostrzeg�szy wreszcie pomy�k�, si�gn�� do kalety[439], a jednocze�nie zwr�ciwszy si� do biskupa Kropid�y, przem�wi� do niego kilka s��w po niemiecku, kt�re biskup zaraz po polsku powt�rzy�:
� Szlachetny pan m�wi ci tak: � rzek� zwracaj�c si� do b�azna � dostaniesz dwa skojce[440], ale nie brz�cz za blisko, gdy� pszczo�y si� odp�dza, a trutni�w si� bije...
Na to trefni� pochowa� dwa skojce, kt�re mu poda� Krzy�ak, i korzystaj�c z przys�uguj�cej b�aznom na wszystkich dworach wolno�ci odrzek�:
� Du�o miodu w ziemi dobrzy�skiej, [441], dlatego j� trutnie obsiad�y. Bij�e ich, kr�lu W�adys�awie!
� Na�ci[442] i ode mnie grosz, bo� dobrze powiedzia� � rzek� Kropid�o � jeno pami�taj, �e gdy leziwo[443] si� urwie, to bartnik kark skr�ci. Maj� ��d�a te malborskie trutnie, kt�re Dobrzy� obsiad�y, i niebezpiecznie le�� na ich bar�.
� O wa! � zawo�a� Zyndram z Maszkowic[444], miecznik krakowski � mo�na ich wykurzy�!
� Czym?
� Prochem!
� Albo toporem bar� �ci��! � rzek� olbrzymi Paszko Z�odziej z Biskupic[445].
Zbyszkowi ros�o serce, s�dzi� bowiem, �e takie s�owa zapowiadaj� wojn�. Ale rozumia� je Kuno Lichtenstein, kt�ry przebywaj�c d�ugo w Toruniu i Che�mnie wyuczy� si� polskiej mowy i nie u�ywa� jej tylko przez pych�. Teraz jednak, podra�nion s�owami Zyndrama z Maszkowic, utopi� w nim swoje szare �renice i odrzek�:
� Zobaczymy.
� Widzieli ojce nasi pod P�owcami[446], a i my widzielim pod Wilnem � odpowiedzia� Zyndram.
�
� A z opsu do piek�a, jak m�wi� diabe�! � doda� trefni� Ciaruszek.
� Niech�e ci� porwie! � Cudniej b�dzie, je�li was porwie. Nie widziano jeszcze diab�a z Kropid�em, ale tak mysl�, �e wszyscy b�dziemy mieli t� uciech�...
� Wpierw ciebie jeszcze pokropi�. Wina dajcie i niech �ywie mi�o�� miedzy chrze�cijany!
� Mi�dzy prawdziwymi chrze�cijany! � powt�rzy� z naciskiem Kuno Lichtenstein.
� Jak�e? � zawo�a� podnosz�c g�ow� biskup krakowski Wysz � zali[450] to nie w odwiecznie chrze�cija�skim kr�lestwie przebywacie? zali nie starsze tu ko�cio�y ni� w Malborgu? � Nie wiem � odpowiedzia� Krzy�ak Kr�l szczeg�lniej dra�liwy by�, gdy sz�o o chrze�cija�stwo. zdawa�o mu si�, �e Krzy�ak mo�e jemu w�a�nie chce przym�wi�, wi�c wystaj�ce policzki pokry�y mu si� zaraz czerwonymi pi�tnami, oczy pocz�y b�yska�.
� Co to! � odezwa� si� grubym g�osem. � Nie chrze�cija�ski ja kr�l? co?
� Kr�lestwo powiada si� chrze�cija�skim � odpar� zimno Krzy�ak � ale obyczaje s� w nim poga�skie...
Na to podnie�li si� gro�ni rycerze: Marcin z Wrocimowic[451], herbu P�koza, Florian z Korytnicy[452], Bartosz z Wodzinka, Domarat z Kobylan[453], Powa�a z Taczewa, Paszko Z�odziej z Biskupic[454], Zyndram z Maszkowic[455], Jaksa z Targowiska, Krzon z Kozichg��w, Zygmunt z Bobowy i Staszko z Charbimowic, pot�ni, s�awni, zwyci�scy w wielu bitwach, w wielu turniejach, i to p�on�c z gniewu, to bledn�c, to zgrzytaj�c z�bami, pocz�li wo�a� jeden przez drugiego:
� Gorze[456] nam! bo go�ciem jest i nie mo�e by� wyzwan!
A Zawisza Czarny, Sulimczyk, najs�ynniejszy mi�dzy s�ynnymi, �wz�r rycerzy�, zwr�ci� zmarszczone czo�o do Lichtensteina i rzek�:
� Nie poznaj� ci�, Kunonie. Jak�e mo�esz, rycerzem b�d�c, ha�bi� wspania�y nar�d, gdy wiesz, �e jako pos�owi �adna ci za to kara nie grozi?
Lecz Kuno wytrzyma� spokojnie gro�ne spojrzenia i odrzek� zwolna, dobitnie:
� Nasz Zakon, zanim do Prus przyby�, wojowa� w Palestynie, ale tam nawet i Saraceni[457] pos��w szanowali. Wy jedni ich nie szanujecie � i dlategom obyczaj wasz nazwa� poga�skim.
Na to gwar uczyni� si� jeszcze wi�kszy. Naok� sto�u ozwa�y si� zn�w okrzyki: �Gorze[458], gorze!� Ale uciszy�y si�, gdy kr�l, na kt�rego obliczu wrza� gniew, klasn�� obyczajem litewskim kilkakro� w d�onie. W�wczas wsta� stary Ja�ko Top�r z T�czyna, kasztelan krakowski, s�dziwy, powa�ny, postrach dostojno�ci� urz�du budz�cy, i rzek�:
� Szlachetny rycerzu z Lichtensteinu, je�li was jakowa� obelga jako pos�a spotka�a, m�wcie, a srogiej sprawiedliwo�ci wartko[459] stanie si� zado��.
� Nie przygodzi�oby mi si�[460] to w �adnym innym chrze�cija�skim pa�stwie � odrzek� Kuno. � Wczoraj na drodze do Ty�ca napad� mnie jeden wasz rycerz, i cho� z krzy�a na p�aszczu �acnie[461] m�g� pozna�, ktom jest � na �ycie moje godzi�.
Zbyszko, us�yszawszy te s�owa, poblad� mocno i mimo woli spojrza� na kr�la, kt�rego twarz by�a wprost straszna. Ja�ko z T�czyna zdumia� si� i rzek�:
� Mo�e� to by�?
� Zapytajcie pana z Taczewa, kt�ren by� �wiadkiem przygody.
Wszystkie oczy zwr�ci�y si� na Powa��, kt�ry sta� przez chwil� mroczny ze spuszczonymi powiekami, po czym rzek�:
� Tak jest!...
Us�yszawszy, to rycerze pocz�li wo�a�: �Ha�ba! ha�ba! Bogdaj si� ziemia pod takim zapad�a!� I ze wstydu jedni uderzali si� pi�ciami w uda i piersi, drudzy skr�cali w palcach cynowe misy na stole nie wiedz�c, gdzie oczy podzia�.
� Czemu� ty go nie ubi�? � zagrzmia� kr�l.
� Bo g�owa jego do s�du nale�y � odpar� Powa�a.
� Uwi�zili�cie go? � spyta� kasztelan Top�r z T�czyna.
� Nie, bo na cze�� rycersk� poprzysi�g�, �e si� stawi.
� I nie stawi si�! � zawo�a� szyderczo Kuno, podnosz�c g�ow�.
Wtem jaki� m�ody, smutny g�os ozwa� si� niedaleko za plecami Krzy�aka:
� Nie daj B�g, abych[462] ja ha�b� od �mierci wola�. Jam to uczyni�: Zbyszko z Bogda�ca.
Po tych s�owach porwali si� rycerze ku nieszcz�snemu Zbyszkowi, lecz powstrzyma�o ich gro�ne skinienie kr�la, kt�ry powstawszy z zaiskrzonymi oczyma, pocz�� wo�a� zdyszanym od gniewu g�osem, podobnym do turkotu, jaki wydaje w�z tocz�cy si� po kamieniach:
� Uci�� mu szyj�! Uci�� mu szyj�! Niech Krzy�ak g�ow� jego ode�le do Malborga mistrzowi!
Po czym krzykn�� na stoj�cego w pobli�u m�odego kniazia litewskiego, syna namiestnika smole�skiego:
� Trzymaj go, Jamont!
Przera�ony gniewem kr�lewskim Jamont po�o�y� dr��ce d�onie na ramionach Zbyszka, kt�ry zwr�ciwszy ku niemu poblad�� twarz, rzek�:
� Nie uciekn�...
Lecz bia�obrody kasztelan krakowski, Top�r z T�czyna, podni�s� r�k� na znak, �e chce m�wi� � i gdy si� uciszy�o, rzek�:
� Mi�o�ciwy kr�lu! Niech�e si� �w komtur przekona, �e nie twoja zapalczywo��, ale nasze prawa karz� �mierci� za porwanie si� na osob� pos�a. Inaczej s�usznie by m�g� mniema�, �e nie masz praw chrze�cija�skich w tym Kr�lestwie. S�d nad winowajc� sam odprawi�!
Ostatnie s�owa wyrzek� g�osem podniesionym i widocznie nie dopuszczaj�c nawet my�li, aby �w g�os m�g� by� nie wys�uchanym, skin�� na Jamonta:
� Zamkn�� go do wie�y. Wy za�, panie z Taczewa, �wiadczy� b�dziecie.
� Opowiem ca�� win� tego wyrostka[463], kt�rej �aden �rza�y[464] m�� mi�dzy nami nigdy by si� nie dopu�ci� � odpowiedzia� Powa�a, spogl�daj�c pos�pnie na Lichtensteina.
� S�usznie prawi! � powt�rzyli zaraz inni � pachol�[465] to jeszcze! za c� nas wszystkich z jego przyczyny poha�biono?
Nasta�a chwila milczenia i niech�tnych spojrze� na Krzy�aka a tymczasem Jamont wi�d� Zbyszka, by odda� go w r�ce �ucznik�w stoj�cych na zamkowym dziedzi�cu. Czu� on w m�odym sercu lito�� dla wi�nia, kt�r� pot�gowa�a wrodzona mu nienawi�� do Niemc�w. Ale jako Litwin, przywyk�y �lepo spe�nia� wol� wielkiego ksi�cia i sam przera�ony gniewem kr�lewskim, pocz�� po drodze szepta� do m�odego rycerza sposobem �yczliwej namowy:
� Wiesz, co ci rzek�: powie� si�! najlepiej od razu powie� si�. �Korol[466]� rozsierdzi� si�[467], i tak ci g�ow� utn�. Czemu by� go nie mia� uweseli�? Powie� si�, druhu! u nas taki zwyczaj.
Zbyszko, na wp� przytomny ze wstydu i strachu, zdawa� si� z pocz�tku nie rozumie� s��w kniazika, ale wreszcie zrozumia� je i a� zatrzyma� si� ze zdumienia:
� Co�e ty prawisz?
� Powie� si�! Po co ci� maj� s�dzi�. Kr�la uweselisz! � powt�rzy� Jamont.
� Powiesz� si� sam! � zawo�a� m�ody rycerz. � To ci� niby ochrzcili, a sk�ra zosta�a na tobie poga�ska, i tego nawet nie rozumiesz, �e grzech chrze�cijaninowi tak� rzecz czyni�.
A knia� ruszy� ramionami:
� To� nie po dobrej woli. I tak ci g�ow� utn�.
Zbyszkowi przemkn�o przez my�l, �e za podobne s�owa wypada�oby zaraz wyzwa� bojarzynka[468] na walk� piesz� lub konn�, na miecze albo na topory, ale st�umi� w sobie t� ch�� wspomniawszy, �e ju� mu czasu na to nie stanie[469]. Wi�c spu�ci� smutnie g�ow� i w milczeniu pozwoli� si� odda� w r�ce przyw�dcy pa�acowych �ucznik�w.
A w sali tymczasem uwaga powszechna zwr�ci�a si� w inn� stron�. Danusia, widz�c co si� dzieje, przel�k�a si� z pocz�tku tak, i� dech zapar�o w jej piersi. Twarzyczka jej poblad�a jak p��tno, oczki sta�y si� okr�g�e z przera�enia � i patrza�a na kr�la bez ruchu jak woskowa figurka w ko�ciele. Lecz gdy wreszcie us�ysza�a, �e jej Zbyszkowi maj� g�ow� uci��, gdy go zabrali i wyprowadzili z izby, w�wczas chwyci� j� �al niezmierny; usta i brwi pocz�y jej si� trz���; nie pom�g� nic ni strach przed kr�lem, ni przygryzanie z�bkami ust � i nagle wybuchn�a p�aczem tak �a�osnym i dono�nym, �e wszystkie twarze zwr�ci�y si� ku niej, a sam kr�l spyta�:
� Co to jest?
� Kr�lu mi�o�ciwy! � zawo�a�a ksi�na Anna.� To jest c�rka Juranda ze Spychowa, kt�rej �w nieszcz�sny rycerzyk �lubowa�. �lubowa� ci jej trzy pawie czuby z he�m�w zedrze� � i ujrzawszy czub taki na he�mie tego komtura, mniema�, �e go mu sam B�g zes�a�. Nie ze z�o�ci on to czyni�, panie, jeno[470] przez g�upstwo, przeto b�d� mu mi�o�ciw i nie karz go, o co ci� na kolanach prosimy.
Tak rzek�szy, wsta�a i chwyciwszy Danusi� za r�k�, podbieg�a z ni� do kr�la, kt�ry widz�c to, pocz�� si� cofa�. Ale one obie ukl�k�y przed nim i Danusia, obj�wszy r�czynami nogi pa�skie, pocz�a wo�a�:
� Daruj Zbyszkowi, kr�lu, daruj Zbyszkowi!
I z uniesienia, a zarazem ze strachu, pochowa�a sw� jasn� g��wk� w fa�dy szarej szaty kr�lewskiej, ca�uj�c mu przy tym kolana i dygoc�c jak li��. Ksi�na Anna Ziemowitowa kl�k�a z drugiej strony i, z�o�ywszy r�ce, patrzy�a b�agalnie na kr�la, w kt�rego twarzy odbi�o si� wielkie zak�opotanie. Cofa� si� wprawdzie wraz z krzes�em, ale nie odpycha� przemoc� Danusi, macha� tylko obu r�kami, jakby op�dzaj�c si� od much.
� Dajcie mi spok�j! � wo�a� � zawini�, ca�e Kr�lestwo poha�bi�! niech mu g�ow� utn�!
Lecz ma�e r�czyny zaciska�y si� coraz silniej wok� jego kolan, a dziecinny g�osik wo�a� coraz �a�o�niej:
� Daruj Zbyszkowi, kr�lu, daruj Zbyszkowi!
Wtem ozwa�y si� g�osy rycerskie:
� Jurand ze Spychowa, rycerz s�awny, postrach na Niemc�w!
� I �w wyrostek wielce si� ju� pod Wilnem zas�u�y� � doda� Powa�a.
Lecz kr�l broni� si� dalej, lubo sam widokiem Danusi wzruszony:
� Dajcie mi spok�j! Nie mnie zawini� i nie ja mog� mu darowa�. Niech mu pose� Zakonu daruje, to i ja daruj�, a nie, to niech mu g�ow� utn�.
� Daruj mu, Kunonie! � rzek� Zawisza Czarny, Sulimczyk � sam mistrz ci tego nie przygani!
� Daruj mu, parnie! � zawo�a�y obie ksi�ne.
� Daruj mu, daruj! � powt�rzy�y g�osy rycerskie.
Kuno przymkn�� powieki i siedzia� z podniesionym czo�em, jakby rozkoszuj�c si� tym, �e i obie ksi�ne i tak znamienici rycerzezanosz� do niego pro�by. Nagle zmieni� si� w mgnieniu oka, spusci� g�ow�, skrzy�owa� r�ce na piersiach, z dumnego sta� si� pokorny i ozwa� si� przyciszonym, �agodnym g�osem:
� Chrystus, Zbawiciel nasz, przebaczy� �otrowi na krzy�u i nieprzyjacio�om swoim...
� Prawy to rycerz m�wi! � ozwa� si� biskup Wysz.
� ...Jak�ebym ja nie mia� przebaczy� � ci�gn�� dalej Kuno � kt�rym jest nie tylko chrze�cijaninem, ale i zakonnikiem? Przeto przebaczam mu z duszy serca jako Chrystusowy s�uga i zakonnik!
� S�awa mu! � hukn�� Powa�a z Taczewa.
� S�awa! � powt�rzyli inni.
� Ale � rzek� Krzy�ak � jestem tu pos�em mi�dzy wami i nosz� w sobie majestat ca�ego Zakonu, kt�ry jest Chrystusowym Zakonem. Kto wi�c mnie jako pos�a ukrzywdzi�, ukrzywdzi� Zakon, a kto obrazi� Zakon � obrazi� samego Chrystusa, i takiej krzywdy ja wobec Boga i ludzi darowa� me mog� � je�li za� prawo wasze j� daruje, niech si� dowiedz� o tym wszyscy panowie chrze�cija�scy.
Po tych s�owach zapad�o g�uche milczenie. Po chwili tylko ozwa�y si� gdzieniegdzie zgrzytania z�b�w, ci�kie oddechy t�umionej w�ciek�o�ci i �kanie Danusi.
Do wieczora wszystkie serca przechyli�y si� ku Zbyszkowi. Ci sami rycerze, kt�rzy z rana byliby go gotowi na jedno skinienie kr�la roznie�� na mieczach, wysilali teraz umys�y, jakim by sposobem przyj�� mu z pomoc�. Ksi�ne postanowi�y uda� si� z pro�b� do kr�lowej, by sk�oni�a Lichtensteina do zupe�nego odst�pienia od skargi lub w razie potrzeby napisa�a do mistrza Zakonu prosz�c, by ten rozkaza� Kunonowi zaniecha� sprawy. Droga zdawa�a si� pewna, gdy� Jadwig�[471] otacza�a cze�� tak nadzwyczajna, �e wielki mistrz �ci�gn��by na siebie gniew papie�a i nagan� wszystkich chrze�cija�skich ksi���t, gdyby jej takiej rzeczy odm�wi�. Nie by�o te� to prawdopodobnym i dlatego, �e Konrad von Jungingen[472] by� cz�owiekiem spokojnym i o wiele od swoich poprzednik�w �agodniejszym. Na nieszcz�cie, biskup krakowski Wysz, kt�ry by� zarazem g��wnym lekarzem kr�lowej, zakaza� najsurowiej wspomina� jej cho�by jednym s�owem o ca�ej sprawie. �Nigdy ona o �miertelnych wyrokach rada nie s�ucha � m�wi� � i cho�by o prostego zb�ja chodzi�o, zaraz to do serca bierze, a c� dopiero, je�li o szyj� m�odzianka idzie, kt�ren s�usznie jej mi�osierdzia m�g�by wygl�da�. Ale wszelka turbacja[473] �atwo do ci�kiej niemocy[474] mo�e j� przywie��, zdrowie za� jej wi�cej dla ca�ego Kr�lestwa znaczy ni�eli dziesi�� g��w rycerskich�. Zapowiedzia� wreszcie, �e gdyby kto o�mieli� si� wbrew jego s�owom turbowa�[475] pani�, na tego on �ci�gnie straszny gniew kr�lewski, a w dodatku kl�tw� ko�cieln� go ob�o�y.
Zl�k�y si� tej zapowiedzi obie ksi�ne i postanowi�y milcze� przed kr�low�, a natomiast p�ty b�aga� kr�la, p�ki jakowej� �aski nie oka�e. Ca�y dw�r i wszyscy rycerze stali ju� po stronie Zbyszka. Powa�a z Taczewa zapowiada�, i� wyzna szczer� prawd�, ale �e z�o�y �wiadectwo dla m�odzie�ca przychylne i ca�� spraw� przedstawi� jako ch�opi�c� zap�dliwo��[476]. Z tym wszystkim ka�dy przewidywa�, a kasztelan Ja�ko z T�czyna g�o�no o�wiadcza�, �e je�li Krzy�ak si� zatnie[477], to srogiemu prawu musi si� sta� zado��.
Burzy�y si� wi�c tym bardziej przeciw Lichtensteinowi rycerskie serca i niejeden my�la� lub nawet m�wi� otwarcie: �Pos�em jest i w szranki powo�an by� nie mo�e[478], ale gdy do Malborga wr�ci, nie daj B�g, aby swoj� w�asn� szczez�[479] �mierci��. I nie by�y to pr�ne gro�by, albowiem rycerzom, kt�rzy nosili pas, nie wolno by�o jednego s�owa na wiatr uroni�, kto zas co zapowiada�, musia� tego dokaza�[480] lub zgin��. Gro�ny Powa�a okaza� si� przy tym najzawzi�tszym, albowiem mia� w Taczewie umi�owan� c�ruchn� w wieku Danusi � skutkiem czego �zy Danusine ca�kiem skruszy�y w nim serce.
Jako� jeszcze tego samego dnia odwiedzi� Zbyszka w podziemiu, kaza� mu by� dobrej my�li i opowiedzia� o pro�bach obu ksi�n i o �zach Danusi... Zbyszko dowiedziawszy s�, i� dziewczyna rzuci�a si� dla niego do n�g kr�lewskich, rozczuli� si� tym uczynkiem a� do �ez i nie wiedz�c, jak swoj� wdzi�czno�� i t�sknot� wyrazi�, rzek� obcieraj�c wierzchem d�oni powieki:
� Hej! niech�e j� B�g b�ogos�awi, a mnie jako najpr�dzej zezwoli jakow� walk� piesz� albo konn� za ni� stoczy�! Za ma�o ja jej Niemc�w obieca� � bo takiej trzeba by�o tylu �lubowa�, ile ma rok�w[481]. Byle mnie Pan Jezus z tej obierzy wybawi�, ju�e ja jej nie posk�pi�!...
I podni�s� pe�ne wdzi�czno�ci oczy ku g�rze...
� Naprz�d ko�cio�owi jakiemu co obiecuj � odrzek� pan z Taczewa � bo je�li si� twoja obietnica Bogu spodoba, pewnikiem wnet wolny b�dziesz. A po wt�re, s�uchaj: poszed� do Lichtensteina tw�j stryk[482], a potem p�jd� jeszcze i ja. Nie ha�ba ci b�dzie przeprosi� go za win�, bo� zawini� � i nie �adnego Lichtensteina, ale pos�a b�dziesz przeprasza�. Got�w�e jeste�?
� Skoro mi taki rycerz jak wasza mi�o�� m�wi, i� si� to godzi � uczyni�! ale je�li b�dzie chcia�, �ebym go tak przeprasza�, jako ��da� na drodze z Ty�ca, to niech�e mi g�ow� utn�. Stryk ostanie[483] i stryk mu odp�aci, gdy si� jego poselstwo sko�czy...
� Obaczym, co powie Ma�kowi � rzek� Powa�a.
A Macko rzeczywi�cie by� wieczorem u Niemca, ale ten przyj�� go wzgardliwie: �wiat�a nawet nie kaza� zapali� i w zmroku z nim gada�. Wr�ci� wi�c stary rycerz od niego pos�pny jak noc i uda� si� do kr�la. Kr�l przyj�� go dobrotliwie, bo si� ju� by� ca�kiem uspokoi�, i gdy Ma�ko kl�kn��, kaza� mu zaraz wsta� pytaj�c, czego by ��da�.
� Mi�o�ciwy panie � rzek� Ma�ko � by�a wina, musi by� kara, bo inaczej nie by�oby nijakiego prawa na �wiecie. Jeno jest i moja wina, i�em przyrodzonej zapalczywo�ci tego wyrostka nie tylko nie hamowa�, alem mu j� jeszcze chwali�. Takem go to hodowa�, a potem od ma�o�ci hodowa�a go wojna. Moja wina, mi�o�ciwy kr�lu, bom mu nieraz powiada�: wpierw tnij, a potem obaczysz, kogo� rozci��. I dobrze z tym by�o na wojnie, �le zasi� przy dworze! Ale to ch�op jak szczere z�oto, ostatni z rodu � i �al mi go okrutny...
� Mnie poha�bi�, Kr�lestwo poha�bi� � rzek� kr�l � mam-li go za to miodem smarowa�?
A Ma�ko umilk�, gdy� na wspomnienie o Zbyszku �al �cisn�� go nagle za gard�o, i dopiero po d�ugiej chwili j�� m�wi� wzruszonym jeszcze i przerywanym g�osem:
� Anim ja wiedzia�, �e go tak mi�uj� � i dopiero teraz si� pokaza�o, jak bieda przysz�a. Ale ja stary, a on z rodu ostatni. Nie b�dzie jego � nie b�dzie nas. Kr�lu mi�o�ciwy i panie, ulituj�e ty si� nad rodem naszym!
Tu kl�kn�� znowu Ma�ko i wyci�gn�wszy przed si� spracowane na wojnach r�ce, m�wi� ze �zami:
� Bronili�my Wilna: �upy B�g da� godne, komu ja to ostawi�[484]? Chce Krzy�ak kary, panie � niech b�dzie kara, ale pozw�lcie, abych ja swoj� g�ow� odda�. Co mi tam po �ywocie bez Zbyszka! M�ody jest, niech ziemi� wykupi i potomstwo p�odzi, jako B�g cz�owiekowi przykaza�. Nie zapyta si� nawet Krzy�ak, czyja g�owa spad�a, byle spad�a. Ha�ba te� z tego nijaka na r�d nie spadnie. Ci�ko cz�owiekowi i�� na �mier�, ale pomiarkowawszy[485], to lepiej, �eby cz�ek zgin��, ni� �eby r�d mia� zgin��...
I tak m�wi�c, obj�� nogi kr�lewskie, kr�l za� pocz�� mruga� oczyma, co by�o u niego oznak� wzruszenia, a wreszcie rzek�:
� Nie b�dzie tego, �eby ja opasanemu rycerzowi g�ow� kaza� niewinnie ucina�! nie b�dzie, nie b�dzie!
� I nie by�oby w tym sprawiedliwo�ci � doda� kasztelan.�Prawo winnego przyci�nie, ale nie smok ci to �aden, kt�ry nie patrzy, czyj� krew ch�epce. A wy uwa�cie, �e w�a�nie ha�ba by na wasz r�d spad�a, bo je�liby bratanek wasz przysta� na to[486], co m�wicie, tedyby i samego, i jego potomstwo za bezecnych wszyscy mieli...
Na to Ma�ko:
� Nie przysta�by on. Ale gdyby si� to bez jego wiadomo�ci sta�o, to by mnie potem pom�ci�, jako i ja jego pomszcz�.
� Ha! � rzek� T�czy�ski � wsk�rajcie u Krzy�aka, by skargi zaniecha�...
� Ju�em u niego by�.
� I co? � spyta� wyci�gaj�c szyj� kr�l � co powiedzia�?
� Powiedzia� mi tak: �Trzeba by�o na tynieckiej drodze o darowanie prosi� � nie chcieli�cie, to teraz i ja nie chc�. � A wy czemu nie chcieli?
� Bo przykaza� nam z koni zsi��� i na piechot� przeprasza�.
Kr�l za�o�y� w�osy za uszy i chcia� co� odpowiedzie�, gdy wtem wszed� dworzanin z oznajmieniem, i� rycerz z Lichtensteinu prosi o pos�uchanie.
Us�yszawszy to, Jagie��o spojrza� na Ja�ka z T�czyna, potem na Ma�ka, lecz kaza� im pozosta�, mo�e w nadziei, �e uda mu si� przy tej sposobno�ci za�agodzi� spraw� swoj� powag� kr�lewsk�.
Tymczasem Krzy�ak wszed�, sk�oni� si� kr�lowi i rzek�:
� Mi�o�ciwy panie! Oto jest spisana skarga o zniewag�, jaka mnie w kr�lestwie waszym spotka�a.
� Skar�cie si� jemu � odpowiedzia� kr�l, ukazuj�c na Ja�ka z T�czyna.
Krzy�ak za� rzek�, patrz�c wprost w twarz kr�la:
� Nie znam waszych praw ni waszych s�d�w, wiem jeno, �e pose� Zakonu przed samym tylko kr�lem skar�y� si� mo�e.
Ma�e oczki Jagie��y zamigota�y z niecierpliwo�ci, wyci�gn�� jednak r�k� wzi�� skarg� i odda� T�czy�skiemu.
Ten za� rozwin�� j� i pocz�� czyta�, ale w miar� jak czyta� twarz stawa�a mu si� coraz wi�cej frasobliwa i smutna.
� Panie � rzek� wreszcie � tak nastajecie na �ycie tego m�odzianka, jakby on ca�emu waszemu Zakonowi by� straszny. Zali wy, Krzy�acy, ju� si� i dzieci boicie?
� My, Krzy�acy, nie boim si� nikogo � odpar� dumnie komtur.
A stary kasztelan doda� z cicha:
� A zw�aszcza Boga.
Powa�a z Taczewa czyni� nazajutrz przed s�dem kasztela�skim wszystko, co by�o w jego mocy, aby win� Zbyszka umniejszy�. Lecz pr�no uczynek przypisywa� dzieci�stwu i niedo�wiadczeniu, pr�no m�wi�, �e nawet i kto� starszy, gdyby trzy pawie czuby �lubowa� i o zes�anie ich si� modli�, a potem ujrza� nagle taki czub przed sob�, m�g�by tak�e pomy�le�, �e jest w tym zrz�dzenie boskie. Jednej rzeczy nie m�g� zacny rycerz zaprze�[487], to jest, �e gdyby nie on, to kopia Zbyszkowa by�aby uderzy�a o pier� Krzy�aka. Kuno za� kaza� przynie�� do s�du zbroj�, w kt�r� owego dnia by� przybrany, i okaza�o si�, �e by�a z cienkiej blachy, u�ywana tylko do uroczystych odwiedzin i tak wiotka, �e Zbyszko, zwa�ywszy jego nadzwyczajn� si��, by�by j� niechybnie grotem na wylot przeb�d� i pos�a �ycia pozbawi�. Za czym pytano jeszcze Zbyszka, czy my�la� Krzy�aka zabi�; lecz on nie chcia� si� tego zapiera�. �Wo�a�em na niego z daleka � rzek� � by kopii nadstawi�, bo ju�ci �ywy nie da�by sobie ze �ba he�mu zedrze� � ale gdyby i on by� z daleka wo�a�, i�e jest pos�em, tedybym go by� w spokoju ostawi��.
Podoba�y si� te s�owa rycerzom, kt�rzy przez �yczliwo�� dla m�odzianka t�umnie si� na s�d zgromadzili, i zaraz podnios�y si� liczne g�osy: �Prawda! czemu nie wo�a�!� Lecz twarz kasztelana pozosta�a pos�pna i surowa. Nakazawszy obecnym milczenie, sam tak�e przez chwil� milcza�, po czym utkwi� w Zbyszka badawcze �renice i zapyta�:
� Mo�esz-li na m�k� Pa�sk� poprzysi�c, �e� p�aszcza i krzy�a nie widzia�?
� Nijak! � odpowiedzia� Zbyszko � �eby ja krzy�a nie widzia�, to my�la�bym, �e to nasz rycerz, a w naszego przecie bym nie godzi�.
� A jako� m�g� si� inny Krzy�ak pod Krakowem znajdowa�, je�li nie pose� albo nie z poselskiego pocztu?
Na to nic nie rzek� Zbyszko, bo nie by�o co rzec. Dla wszystkich by�o rzecz� a� nazbyt jasn�, �e gdyby nie pan z Taczewa, to w obecnej chwili le�a�by przed s�dem nie pancerz pos�a, ale sam pose�, z przebit� na wieczn� ha�b� narodowi polskiemu piersi� � wi�c ci nawet, kt�rzy z ca�ej duszy sprzyjali Zbyszkowi, rozumieli, �e wyrok nie mo�e by� dla niego �askawy...
Jako� po chwili kasztelan rzek�:
� I�e� w zapalczywo�ci swej nie pomy�la�, w kogo bijesz, i czyni� bez z�o�ci, przeto ci Zbawiciel nasz to policzy i daruje, ale ty si�, niebo�e, Naj�wi�tszej Pannie pole�, gdy� prawo nie mo�e ci tego darowa�...
Us�yszawszy to Zbyszko, chocia� spodziewa� si� podobnych s��w, przyblad� nieco, ale wnet potem wstrz�sn�� w ty� swe d�ugie w�osy, prze�egna� si� i rzek�:
� Wola boska! Ano, trudno!
Nast�pnie zwr�ci� si� do Ma�ka i ukaza� mu oczyma na Lichtensteina, jakby polecaj�c go jego pami�ci, a Ma�ko kiwn�� g�ow� na znak, �e rozumie i pami�ta. Zrozumia� to spojrzenie i ten ruch tak�e i Lichtenstein, i jakkolwiek w piersiach bi�o mu zar�wno m�ne, jak i zawzi�te serce, jednak�e dreszcz przebieg� go na chwil� od st�p do g��w, tak straszn� i z�owrog� twarz mia� w tej chwili stary wojownik. Widzia� Krzy�ak, �e mi�dzy nim a owym starym rycerzem, kt�rego twarzy nie m�g� nawet dobrze pod he�mem dojrze�, p�jdzie odt�d na �mier� i �ycie, �e gdyby si� nawet chcia� przed nim skry�, to si� nie skryje, i �e gdy przestanie by� pos�em, to si� musz� spotka� cho�by w Malborgu.
Tymczasem kasztelan uda� si� do przyleg�ej izby, by podyktowa� wyrok na Zbyszka bieg�emu w pi�mie sekretarzowi. Ten i �w z rycerzy zbli�a� si� podczas owej przerwy do Krzy�aka m�wi�c:
� Bogdaj na s�dzie ostatecznym �askawiej-� os�dzono! Rad�e� tej krwi?
Lecz Lichtensteinowi chodzi�o tylko o Zawisz�, gdy� ten, z powodu swych czyn�w bojowych, znajomo�ci praw rycerskich i niezmiernej surowo�ci w ich przestrzeganiu, znany by� po �wiece szeroko. W sprawach najbardziej zawik�anych, w kt�rych chodzi�o o honor rycerski, udawano sie do niego nieraz bardzo z daleka, i nikt nigdy nie �mia� mu przeczy�, nie tylko dlatego, �e pojedyncza walka z nim by�a niepodobna[488], ale i dlatego, �e uwa�ano go za �zwierciad�o czci�. Jedno s�owo przygany albo pochwa�y z ust jego szybko rozchodzi�o si� mi�dzy rycerstwem Polski, W�gier, Czech, Niemiec i mog�o stanowi� o z�ej lub dobrej s�awie rycerza.
Do niego wi�c zbli�y� si� Lichtenstein i jakby chc�c usprawiedliwi� si� ze swej zawzi�to�ci rzek�:
� Sam tylko wielki mistrz wraz z kapitu��[489] m�g�by mu �ask� okaza� � ja nie mog�...
� Nic waszemu mistrzowi do naszych praw; �ask� mo�e tu okaza� nie on, jeno kr�l nasz � odpowiedzia� Zawisza.
� A ja, jako pose�, musia�em ��da� kary.
� Pierwej by�e� rycerzem ni� pos�em, Lichtensteinie...
� Zali mniemasz, �em czci uchybi�?
� Znasz nasze ksi�gi rycerskie i wiesz, �e dwoje zwierz�t kazano na�ladowa� rycerzowi: lwa i baranka. Kt�rego�e� z nich w tej przygodzie na�ladowa�?
� Nie ty� moim s�dzi�...
� Pyta�e�, czy� czci nie uchybi�, tom ci i odkaza�[490], jako my�l�.
� �le� mi odkaza�, bo tego nie mog� prze�kn��.
� W�asn� si�, nie moj� z�o�ci� ud�awisz.
� Ale mi Chrystus policzy, �em o majestat Zakonu wi�cej dba� ni� o swoj� chwalb�...
� On te� nas wszystkich b�dzie s�dzi�.
Dalsz� rozmow� przerwa�o wej�cie kasztelana i sekretarza. Wiedziano ju�, �e wyrok b�dzie niepomy�lny, jednak�e uczyni�a si� g�ucha cisza. Kasztelan zaj�� miejsce za sto�em i wzi�wszy w r�k� krucyfiks[491], rozkaza� Zbyszkowi kl�kn��.
Sekretarz zacz�� odczytywa� po �acinie wyrok. Ani Zbyszko, ani obecni rycerze nie zrozumieli go, jednak�e wszyscy domy�lili si�, �e jest to wyrok �mierci. Zbyszko po sko�czeniu czytania uderzy� si� kilkakrotnie pi�ci� w piersi, powtarzaj�c: �Bo�e, b�d� mi�o�ciw mnie grzesznemu�. Po czym wsta� i rzuci� si� w ramiona Ma�ka, kt�ry pocz�� ca�owa� w milczeniu jego g�ow� i oczy.
Wieczorem za� tego dnia herold og�asza� przy odg�osie tr�b rycerzom, go�ciom i mieszcza�stwu na czterech rogach rynku, i� szlachetny Zbyszko z Bogda�ca skazan jest z wyroku kasztela�skiego na uci�cie g�owy mieczem...
Lecz Ma�ko wyprosi�, by egzekucja nie nast�pi�a rych�o[492], co mu przysz�o �atwo, gdy� ludziom �wczesnym, zami�owanym w drobiazgowym rozporz�dzaniu mieniem, zostawiano zwykle czas do uk�ad�w z rodzin�, jak r�wnie� do pojednania si� z Bogiem. Nie chcia� te� nastawa� na pr�dkie wykonanie wyroku i sam Lichtenstein rozumiej�c, �e skoro obra�onemu majestatowi Zakonu sta�o si� zado��, nie nale�y do reszty zra�a� pot�nego monarchy, do kt�rego by� wys�an nie tylko dla wzi�cia udzia�u w uroczysto�ciach chrzcin, ale i dla uk�ad�w o ziemi� dobrzy�sk�. Najwa�niejszym jednak wzgl�dem by�o zdrowie kr�lowej. Biskup Wysz[493] ani chcia� s�ysze� o egzekucji przed po�ogiem, s�usznie mniemaj�c, �e takiej sprawy nie mo�na b�dzie przed pani� ukry�, ta za�, gdy si� raz o niej dowie, wpadnie w turbacj�[494] mog�c� jej ci�ko zaszkodzi�. W ten spos�b pozostawa�o Zbyszkowi mo�e i kilka miesi�cy �ycia do ostatecznych rozporz�dze� i po�egnania si� ze znajomymi.
Jako� Ma�ko odwiedza� go codziennie i pociesza�, jak umia�. Rozmawiali �a�o�nie o nieuniknionej �mierci Zbyszkowej, a jeszcze �a�o�niej o tym, �e r�d mo�e wygin��.
� Nie b�dzie inaczej, jeno musicie bab� bra� � rzek� raz Zbyszko.
� Wolej[495] bym krewniaka jakiego cho� z daleko�ci odszuka� � odpowiedzia� stroskany Ma�ko. � Gdzie mnie o babach my�le�, kiedy tobie maj� szyj� uci��. A cho�by te� koniecznie przysz�o kt�r� bra�, nie uczyni� tego, nim Lichtensteinowi zapowiedzi rycerskiej nie po�l� i pomsty nie dokonam. Ju� ty si� nie b�j!...
� B�g wam zap�a�. Niech�e mam cho� t� uciech�! Alem to wiedzia�, �e mu nie darujecie. Jako�e uczynicie?
� Jak si� pos�owanie jego sko�czy, b�dzie albo wojna, albo spok�j � rozumiesz? Je�li b�dzie wojna, wy�l� mu zapowied�, �eby przed bitw� do pojedynczej walki ze mn� stan��.
� Na udeptanej ziemi?
� Na udeptanej ziemi, konno alibo pieszo, ale jeno na �mier�, nie na niewol�. B�dzie-li za� spok�j, to do Malborga pojad� i kopi� w bram� zamkow� uderz�, a tr�baczowi ka�� otr�bi�[496], �e go na �mier� wyzywam. Ju� ci si� nie pochowa.
� Pewnie, �e si� nie pochowa, i rady mu dacie, jakobym widzia�.
� Rady?... Zawiszy bym nie da�, Paszkowi bym nie da�, Powale te�; ale nie chwal�cy si�, takim jak on poradz� dwom. Obaczy krzy�acka jego ma�! Zali nie t�szy by� �w rycerz od Fryz�w? A jakem go ci�� z g�ry bez[497] he�m, gdzie mi si� top�r zatrzyma�? Na z�bach si� zatrzyma�. Albo nie?
Odetchn�� na to Zbyszko z wielk� ulg� i rzek�:
� L�ej b�dzie gin��.
I pocz�li wzdycha� obydwa, po czym stary szlachcic j��[498] m�wi� wzruszonym g�osem:
� Ty si� nie frasuj[499]. Nie b�d� twoje ko�ci szuka�y jedna drugiej na s�dzie ostatecznym. Trumn� ci kaza�em sporz�dzi� d�bow�, tak�, �e i kanonicy od Panny Marii nie maj� lepszych. Nie zginiesz ty jako �ciercia�ka[500] . Ba! i tego nawet nie dopuszcz�, �eby� mieli �cina� na tym samym suknie, na kt�rym mieszczan�w[501] �cinaj�. Ju�em si� z Amylejem zgodzi�, �e da ca�kiem nowe, tak zacne, �e starczy�oby i kr�lowi na poszycie ko�ucha. I mszy ci nie po�a�uj� � nie b�j si�!
Uradowa�o si� na to serce Zbyszka, wi�c pochyliwszy si� do r�ki stryjca, powt�rzy�:
� B�g wam zap�a�.
Czasem jednak, mimo wszystkich pociech, zdejmowa�a go okrutna t�sknota, wi�c innym razem, gdy Ma�ko przyszed� go odwiedzi�, ledwie si� z nim przywitawszy, zapyta� spogl�daj�c przez krat� w murze:
� A co tam na dworze?
� Pogoda jak z�oto, a s�onko przygrzewa, a�e[502] ca�emu �wiatu mi�o.
Na to Zbyszko za�o�y� na kark obie d�onie i przechyliwszy w ty� g�ow�, m�wi�:
� Hej, mocny Bo�e! Konia pod sob� mie� i je�dzi� po polach, po szerokich. �al gin�� m�odemu! Okrutny �al!
� Gin� ludzie i z konia! � odpar� Ma�ko.
� Ba! Ale ilu sami przedtem nabij�!...
I pocz�� wypytywa� o rycerzy, kt�rych na dworze kr�la widzia�: o Zawisz�, o Farureja, o Powa�� z Taczewa, o Lisa z Targowiska i o wszystkich innych � co robi�, czym si� zabawiaj�[503], na jakich zacnych �wiczeniach czas im schodzi? I s�ucha� chciwie opowiada� Ma�ka, kt�ry prawi�, jako rano we zbrojach przez konie skacz�, jako powrozy targaj�, jako si� pr�buj� na miecze i na topory z o�owianymi ostrzami, a w ko�cu, jak ucztuj� i jakie pie�ni �piewaj�. Chcia�o si� Zbyszkowi lecie� do nich z ca�ej duszy i serca, a gdy si� dowiedzia�, �e Zawisza zaraz po chrzcinach wybiera si� a� hen gdzie� w d� W�gr�w[504] na Turk�w, nie m�g� si� wstrzyma� od okrzyku:
� Pu�ciliby mnie z nim! niechbym cho� przeciw poganom zgin��.
Ale nie mog�o to by�, a tymczasem zdarzy�o si� co� innego. Oto obie ksi�ne mazowieckie nie przesta�y my�le� o Zbyszku, kt�ry uj�� je swoj� m�odo�ci� i urod�. Wreszcie ksi�na Aleksandra Ziemowitowa[505] umy�li�a wys�a� list do mistrza. Mistrz nie m�g� wprawdzie zmieni� wyroku wydanego przez kasztelana, ale m�g� wstawi� si� za m�odzie�cem do kr�la. Jagielle nie wypada�o wprawdzie okazywa� �aski, gdy sz�o o zamach na pos�a, zdawa�o si� jednak rzecz� niew�tpliw�, �e rad j� oka�e na wstawiennictwo samego mistrza. Wi�c nadzieja na nowo wst�pi�a w serce obu pa�. Ksi�na Aleksandra[506], maj�c sama s�abo�� do polerowanych[507] rycerzy zakonnych, by�a i przez nich nadzwyczaj ceniona. Niejednokrotnie sz�y dla niej z Malborga bogate dary i listy, w kt�rych mistrz nazywa� j� czcigodn�, �wi�tobliw� dobrodziejk� i osobliwsz� or�downiczk� Zakonu. S�owa jej wiele mog�y i by�o rzecz� wielce prawdopodobn�, i� nie doznaj� odmowy. Chodzi�o tylko o znalezienie go�ca, kt�ry by do�o�y� wszelkiej gorliwo�ci, aby jak najpr�dzej list odda� i z odpowiedzi� powr�ci�. Us�yszawszy o tym, stary Ma�ko podj�� si� tego bez wahania...
Uproszony kasztelan wyznaczy� termin, do kt�rego obieca� powstrzyma� wykonanie wyroku. Pe�en otuchy Ma�ko zakrz�tn�� si� tego samego dnia ko�o odjazdu, po czym uda� si� do Zbyszka, aby mu szcz�liw� nowin� zwiastowa�.
Jako� w pierwszej chwili Zbyszko wybuchn�� tak wielk� rado�ci�, jakby mu ju� otworzono drzwi wie�y. Nast�pnie jednak zamy�li� si�, spos�pnia� nagle i rzek�:
� Kto si� tam od Niemc�w czego dobrego doczeka! Lichtenstein te� m�g� prosi� kr�la o �ask� � i jeszcze by na tym wygra�, bo pomsty by�by si� uchroni� � a dlatego nie chcia� nic uczyni�...
� On si� zawzi�� za to, �e�my go na tynieckiej drodze nie chcieli przeprosi�. O mistrzu Kondracie nie m�wi� ludzie �le. Wreszcie straci� na tym � nie stracisz.
� Pewnie � rzek� Zbyszko � ale mu si� tam nisko nie k�aniajcie.
� Co si� mam k�ania�? List od ksi�nej Aleksandry wioz� � i tyla...
� Ha! kiedy�cie tacy dobrzy, to niech wam tam B�g dopomo�e...
Nagle spojrza� bystro na stryjca i rzek�:
� Ale je�li mi kr�l daruje, to Lichtenstein b�dzie m�j, nie wasz. Pami�tajcie...
� Jeszcze� szyi niepewny[508], to �adnych zapowiedzi nie czy�. Do�� masz tamtych g�upich �lub�w � odrzek� z gniewem stary.
Po czym rzucili si� sobie w obj�cia � i Zbyszko zosta� sam. Nadzieja i niepewno�� miota�y na przemian jego dusz�, a gdy przysz�a noc, a z ni� burza na niebie, gdy zakratowane okno pocz�o roz�wieca� si� z�owrogim �wiat�em b�yskawic, a mury trz��� si� od grzmot�w, gdy wreszcie wicher wpad� ze �wistem do wie�y i zgasi� md�y[509] kaganek[510] przy �o�u: pogr��ony w ciemno�ci Zbyszko straci� zn�w wszelk� otuch� � i ca�� noc ani na chwil� oczu nie m�g� zamru�y�...
�Ju� ja si� �mierci nie wywin� � my�la� � i wszystko nic nie pomo�e�.
Wszelako nazajutrz przysz�a do niego w odwiedziny zacna ksi�na Anna Januszowa, a z ni� i Danusia ze swoj� lute�k� za pasem. Zbyszko pad� im kolejno do n�g, po czym jakkolwiek by� w utrapieniu, po bezsennej nocy, w niedoli i niepewno�ci, nie do tyla jednak zapomnia� o rycerskiej powinno�ci, aby nie okaza� Danusi zdumienia nad jej urod�...
Lecz ksi�na podnios�a na niego oczy pe�ne smutku i rzek�a:
� Nie dziwuj si� ty jej, bo je�li Ma�ko dobrej odpowiedzi nie przywiezie albo zgo�a nie wr�ci, b�dziesz ty si� wkr�tce, niebo��, lepszym rzeczom w niebie dziwowa�.
Po czym j�a roni� �zy, rozmy�laj�c o przysz�ym niepewnym losie rycerzyka, a Danusia zawt�rowa�a jej zaraz. Zbyszko pochyli� si� na nowo do ich n�g, bo i jego serce zmi�k�o wobec tych p�acz�w jak wosk w cieple. Nie kocha� on tak Danusi, jak m�� kocha niewiast�, poczu� jednak, �e j� kocha z ca�ej duszy i �e na jej widok dzieje mu si� w piersiach co� takiego, jakby w nich tkwi� drugi cz�owiek, mniej srogi, mniej zap�dliwy[511], mniej wojn� dysz�cy, a natomiast jakby s�odkiego kochania spragniony. Chwyci� go wreszcie �al ogromny, i� musi j� porzuci� i nie b�dzie m�g� dotrzyma� tego, co �lubowa�.
� Ju� ja ci, niebogo, pawich czub�w pod nogi nie pod�o�� � m�wi�. � Ale je�li przed boskim obliczem stan�, tedy tak powiem: �Odpu�� mi, Panie, grzechy, ale co jest dobra wszelkiego na ziemi, to daj nie komu innemu, tylko pannie Jurand�wnie ze Spychowa�.
� Niedawno�cie si� poznali � rzek�a ksi�na. � Nie da B�g, by to by�o na pr�no.
Zbyszko zacz�� wspomina� wszystko, co zasz�o w gospodzie tynieckiej, i rozczuli� si� zupe�nie. W ko�cu j�� prosi� Danusi, by mu za�piewa�a t� sam� pie��, kt�r� �piewa�a w�wczas, kiedy j� to chwyci� z �awki i przyni�s� do ksi�nej.
Wi�c Danusia, cho� by�o jej nie do �piewania, wznios�a zaraz g��wk� ku sklepieniu i przymkn�wszy jako ptaszek oczki, pocz�a:
Lecz nagle spod stulonych rz�s�w[513] wyp�yn�y jej �zy obfite � i nie mog�a d�u�ej �piewa�. A Zbyszko porwa� j� na r�ce tak samo jak niegdy� w tynieckiej gospodzie i pocz�� chodzi� z ni� po izbie, powtarzaj�c w uniesieniu:
� Nie paniej jeno ja bym w tobie szuka�. Niechby mnie B�g wyratowa�, niechby� doros�a � i niechby rodzic pozwolili � to by ja ci� bra�, dziewczyno!... Hej!...
Danusia, obj�wszy go za szyj�, skry�a sp�akan� twarz na jego ramieniu � a w nim �al wstawa� coraz wi�kszy, kt�ry p�yn�c z g��bi wolnej natury s�owia�skiej, zmienia� si� w tej prostej duszy niemal w pie�� poln�:
Wtem zaszed� wypadek, wobec kt�rego inne sprawy straci�y wszelkie znaczenie w ludzkich oczach. Pod wiecz�r dnia 21 czerwca rozesz�a si� po zamku wiadomo�� o nag�ym zas�abni�ciu kr�lowej[514]. Wezwani medycy pozostali wraz z biskupem Wyszem[515] przez ca�� noc w jej komnacie, a tymczasem dowiedziano si� od niewiast s�u�ebnych, i� pani zagrozi�a s�abo�� przedwczesna. Kasztelan krakowski Ja�ko Top�r z T�czyna wys�a� tej�e nocy go�c�w do nieobecnego kr�la. Nazajutrz rano wie�� gruchn�a po mie�cie i okolicy. By� dzie� niedzielny, wi�c t�umy nape�ni�y wszystkie �wi�tynie, w kt�rych ksi�a nakazali modlitwy za zdrowie kr�lowej. W�wczas usta�a wszelka w�tpliwo��. Po nabo�e�stwie go�cie rycerscy, kt�rzy si� ju� byli zjechali na spodziewane uroczysto�ci, szlachta oraz deputacje[516] kupieckie uda�y si� na zamek; cechy [517]i bractwa[518] wyst�pi�y z chor�gwiami. Od po�udnia nieprzeliczone roje ludu otoczy�y Wawel, mi�dzy kt�rymi utrzymywali �ad �ucznicy kr�lewscy, nakazuj�c spokojno�� i cisz�. Miasto wyludni�o si� prawie zupe�nie i tylko przez opustosza�e ulice przeci�ga�y od czasu do czasu gromady okolicznego ch�opstwa, kt�re r�wnie� ju� zwiedzia�o si� o chorobie uwielbianej pani i d��y�o pod zamek. Wreszcie w g��wnej bramie pojawili si� biskup i kasztelan[519], z nimi za� kanonicy[520] katedralni, rajcy[521] kr�lewscy i rycerze. Ci rozeszli si� wzd�u� mur�w, mi�dzy lud, z twarzami zwiastuj�cymi nowin�, zacz�li jednak od surowego rozkazu, aby powstrzymano si� od wszelkich okrzyk�w, te bowiem mog�yby chorej zaszkodzi�. Za czym zwiastowali wszem wobec, i� kr�lowa powi�a c�rk�. Nowina nape�ni�a rado�ci� serca, zw�aszcza gdy zarazem dowiedziano si�, i� jakkolwiek po��g by� przedwczesny, nie masz[522] jednak widomego [523]niebezpiecze�stwa ni dla matki, ni dla dzieci�cia. T�umy pocz�y si� rozchodzi�, albowiem pod zamkiem nie wolno by�o krzycze�, ka�dy za� chcia� pofolgowa� rado�ci. Jako�, gdy wype�ni�y si� ulice prowadz�ce na rynek, ozwa�y si� wnet pie�ni i radosne nawo�ywania. Nie trapiono si� tym, �e przysz�a na �wiat c�rka. �Albo �le by�o, m�wiono, �e kr�l Louis[524] nie mia� syn�w i �e Kr�lestwo dosta�o si� Jadwidze? Przez jej to ma��e�stwo z Jagie��� podwoi�a si� moc pa�stwa. Tak b�dzie i teraz. Gdzie� szuka� takiej dziedziczki, jako b�dzie nasza kr�lewna, gdy ni cesarz rzymski, ni �aden z innych kr�l�w nie posiadaj� tak wielkiego pa�stwa, tak obszernych ziemi ni tak licznego rycerstwa! B�d� si� dobijali o jej r�k� najpot�niejsi monarchowie ziemi, b�d� si� k�aniali kr�lowej i kr�lowi, b�d� zje�d�ali do Krakowa, a nam, kupcom, korzy�� z tego wypadnie, nie m�wi�c o tym, �e nowe jakie� pa�stwo, czeskie albo w�gierskie, z naszym si� Kr�lestwem po��czy.� Tak to mi�dzy sob� m�wili kupcy � i rado�� stawa�a si� z ka�d� chwil� powszechniejsza. Ucztowano w domach prywatnych i w gospodach. Rynek zaroi� si� od latarni i pochodni. Po przedmie�ciach podkrakowscy kmiecie[525], kt�rych coraz wi�cej �ci�ga�o si� do miasta, porozk�adali si� obozem przy w�zkach. �ydzi rajcowali[526] przy synagodze na Kazimierzu. Do p�na w noc, prawie do brzasku, wrza�o na rynku, szczeg�lniej ko�o ratusza i wagi, jak w czasie wielkich jarmark�w. Udzielano sobie wzajem wiadomo�ci; posy�ano po nie na zamek i oblegano t�umnie wracaj�cych z nowinami.
Najgorsza z nich by�a ta, �e ksi�dz biskup Piotr ochrzci� dziecko tej samej nocy, z czego wnoszono[527], �e musi by� bardzo s�abe. Do�wiadczone mieszczki przytacza�y jednak wypadki, w kt�rych dzieci urodzone na wp� martwe odzyskiwa�y si�� do �ycia w�a�nie po chrzcie. Wi�c pokrzepiano si� nadziej�, kt�r� wzmaga�o i imi� nadane dziewczynce. M�wiono, �e �aden Bonifacy ni �adna Bonifacja nie mo�e umrze� zaraz po urodzeniu, gdy� przeznaczono im jest co� dobrego uczyni�, w pierwszych za� leciech[528], tym bardziej w pierwszych miesi�cach �ycia, dziecko nie mo�e czyni� ni �le, ni dobrze.
Nast�pnego dnia jednak przysz�y z zamku wiadomo�ci niepomy�lne i o niemowl�ciu, i o matce � i wzburzy�y miasto. W ko�cio�ach przez ca�y dzie� panowa� t�ok jak w czasie odpustu. Posypa�y si� wota[529] za zdrowie kr�lowej i kr�lewny. Widziano ze wzruszeniem ubogich wie�niak�w ofiaruj�cych �wiartki zbo�a, jagni�ta, kury, wianuszki suszonych grzyb�w lub krobie[530] orzech�w. P�yn�y znaczne ofiary od rycerstwa, od kupc�w, od rzemie�lnik�w. Rozes�ano go�c�w do cudownych miejsc. Astrologowie badali gwiazdy. W samym Krakowie nakazano uroczyste procesje. Wyst�pi�y wszystkie cechy[531] i wszystkie bractwa[532]. Ca�e miasto zakwit�o chor�gwiami. Odby�a si� i procesja dzieci, s�dzono bowiem, �e niewinne istoty naj�atwiej ub�agaj� Boga o �ask�. Przez bramy miejskie zje�d�a�y coraz nowe t�umy z okolicy.
I tak p�yn�� dzie� za dniem w�r�d ustawicznego[533] bicia w dzwony, w�r�d gwaru po ko�cio�ach, procesyj i nabo�e�stw. Lecz gdy up�yn�� tydzie�, a i dostojna chora, i dzieci� �y�y jeszcze, pocz�a otucha wst�powa� w serca. Zdawa�o si� ludziom rzecz� niepodobn�, aby B�g zabra� przedwcze�nie w�adczyni� pa�stwa, kt�ra tyle dla niego uczyniwszy, musia�aby pozostawi� niedoko�czone ogromne dzie�o � i aposto�k�, kt�ra ofiar� w�asnego szcz�cia przywiod�a do chrze�cija�stwa ostatni poga�ski nar�d w Europie. Uczeni wspominali, ile uczyni�a dla Akademii[534], duchowni � ile dla chwa�y Bo�ej, staty�ci[535] � ile dla pokoju mi�dzy chrze�cija�skimi monarchami, prawoznawcy � ile dla sprawiedliwo�ci, biedni � ile dla ub�stwa, i wszystkim nie mie�ci�o si� w g�owie, i�by �ycie tak potrzebne dla Kr�lestwa i �wiata ca�ego mog�o by� przedwcze�nie przeci�te.
Tymczasem 13 lipca dzwony �a�obne oznajmi�y �mier� dziecka. Zawrza�o zn�w miasto i niepok�j ogarn�� ludzi, a t�umy powt�rnie obieg�y Wawel, dopytuj�c o zdrowie kr�lowej. Lecz tym razem nikt nie wychodzi� z dobr� nowin�. Owszem, twarze pan�w wje�d�aj�cych na zamek lub wyje�d�aj�cych przez bramy by�y pos�pne i z ka�dym dniem pos�pniejsze. M�wiono, �e ksi�dz Stanis�aw ze Skarbimierza[536], mistrz nauk wyzwolonych[537] w Krakowie, nie odst�puje ju� kr�lowej, kt�ra codziennie przyst�puje do komunii. M�wiono r�wnie�, �e po ka�dym przyst�pieniu komnata jej nape�nia si� �wiat�em niebieskim. Niekt�rzy widzieli je nawet przez okna, ale widok ten raczej przera�a� oddane pani serca jako oznaka, �e rozpoczyna si� ju� dla niej �ycie zaziemskie.
Niekt�rzy nie wierzyli jednak, aby si� mog�a sta� rzecz tak straszna, i ci krzepili [538]si� nadziej�, �e sprawiedliwe nieba poprzestan� na jednej ofierze. Tymczasem w pi�tek z rana dnia 17 lipca gruchn�o mi�dzy ludem, i� kr�lowa kona. Kto �y�, spieszy� pod zamek. Miasto opustosza�o tak, �e zostali w nim tylko kalecy, albowiem nawet matki z niemowl�tami po�pieszy�y do bram. Sklepy by�y pozamykane; nie gotowano jad�a. Usta�y wszystkie sprawy, a natomiast pod Wawelem czernia�o jedno morze ludu � niespokojne, przera�one, ale milcz�ce.
Wtem o godzinie trzynastej z po�udnia ozwa� si� dzwon na katedralnej wie�y. Nie zrozumiano od razu, co to znaczy, jednakowo� niepok�j pocz�� podnosi� w�osy na g�owach. Wszystkie g�owy i wszystkie oczy zwr�ci�y si� ku wie�ycy na ko�ysz�cy si� z coraz wi�kszym rozmachem dzwon, kt�rego �a�osny j�k pocz�y powtarza� inne w mie�cie: u Franciszkan�w, u �w. Tr�jcy, u Panny Marii � i hen dalej, jak miasto d�ugie i szerokie. Zrozumiano wreszcie, co znacz� owe j�ki; dusze ludzkie nape�ni�y si� przera�eniem i takim b�lem, jakby one spi�owe serca dzwon�w uderza�y wprost w serca wszystkich obecnych.
Nagle na wie�y ukaza�a si� czarna chor�giew z wielk� trupi� g�ow� po�rodku, pod kt�r� biela�y dwa z�o�one na krzy� piszczele ludzkie. W�wczas usta�a wszelka w�tpliwo��. Kr�lowa odda�a ducha Bogu.
Pod zamkiem rozleg� si� ryk i p�acz stu tysi�cy ludzi � i pomiesza� si� z ponurymi odg�osami dzwon�w. Niekt�rzy rzucali si� na ziemi�, inni darli na sobie szaty lub rozdrapywali twarze, inni spogl�dali na mury w niemym os�upieniu, niekt�rzy j�czeli g�ucho, niekt�rzy wyci�gaj�c r�ce ku ko�cio�owi i komnacie kr�lowej wzywali cudu i Bo�ego mi�osierdzia. Lecz ozwa�y si� tak�e g�osy gniewne, kt�re w uniesieniu i rozpaczy dochodzi�y do blu�nierstw. �Przecz[539] nam zabrano nasz� umi�owan�? Na c� si� zda�y nasze procesje, nasze modlitwy i b�agania? To mi�e by�y srebrne i z�ote wota, a za to nic? Wzi�� wzi�to, a da� nie dano!� Inni wszelako powtarzali, zalewaj�c si� �zami i j�cz�c: �Jezu! Jezu! Jezu!� T�umy chcia�y wej�� do zamku, by spojrze� jeszcze raz na ukochan� twarz Pani. Nie puszczono ich, ale im przyobiecano, �e wkr�tce cia�o b�dzie wystawione w ko�ciele, a wtedy ka�dy b�dzie m�g� ogl�da� je i modli� si� przy nim. Za czym pod wiecz�r pos�pne t�umy zacz�y wraca� ku miastu, opowiadaj�c sobie o ostatnich chwilach kr�lowej, o przysz�ym pogrzebie i o cudach, kt�re si� b�d� dzia�y przy jej ciele i oko�o jej grobowca, a kt�rych wszyscy byli zupe�nie pewni. Rozpowiadano r�wnie�, �e kr�lowa zaraz po �mierci b�dzie kanonizowan�[540] � gdy za� niekt�rzy w�tpili, czy si� to mo�e sta�, pocz�to si� oburza� i grozi� Awinionem[541]...
Smutek ponury pad� na miasto, na ca�y kraj, i nie tylko ludowi pospolitemu, ale i wszystkim wyda�o si�, �e wraz z kr�low� zagas�a dla Kr�lestwa pomy�lna gwiazda. Nawet mi�dzy panami krakowskimi byli tacy. kt�rzy czarno patrzyli w przysz�o��. Pocz�to zadawa� sobie i innym pytania, co teraz b�dzie? czyli Jagie��o po �mierci kr�lowej ma prawo panowa� w Kr�lestwie, czyli te� wr�ci na swoj� Litw� i poprzestanie na wielkoksi���cym tronie? Niekt�rzy przewidywali � i jak si� okaza�o, nie bez s�uszno�ci � �e sam on zechce ust�pi� i �e w takim razie odpadn� od Korony obszerne ziemie, rozpoczn� si� zn�w napady od strony Litwy i krwawe odwety zawzi�tych mieszka�c�w Kr�lestwa. Zakon si� wzmo�e,[542] wzmo�e si� cesarz rzymski i kr�l w�gierski � a Kr�lestwo, do wczoraj jedno z najpot�niejszych w �wiecie, przyjdzie do upadku i poha�bienia.
Kupcy, dla kt�rych stan�y otworem obszerne kraje litewskie i ruskie, czynili w przewidywaniu strat �luby pobo�ne, aby Jagie��o pozosta� na Kr�lestwie, lecz w takim zn�w razie przepowiadano rych�� wojn� z Zakonem. Wiadomo by�o, �e powstrzymywa�a j� tylko kr�lowa. Ludzie przypominali sobie teraz, jak niegdy�, oburzona na chciwo�� i drapie�no�� Krzy�ak�w, m�wi�a im w proroczym widzeniu: �P�ki ja �yj�, p�ty powstrzymuj� r�k� i s�uszny gniew m�a mojego, lecz pami�tajcie, i� po mojej �mierci spadnie na was kara za wasze grzechy!��
Oni w pysze i za�lepieniu nie l�kali si� wprawdzie wojny licz�c, �e gdy po �mierci kr�lowej urok jej �wi�tobliwo�ci nie b�dzie powstrzymywa� nap�ywu ochotnik�w z pa�stw zachodnich, na�wczas przyjd� im w pomoc tysi�ce bojownik�w z Niemiec, z Burgundii[543], Francji i dalszych jeszcze kraj�w. Lecz �mier� Jadwigi[544] by�a jednak�e wypadkiem tak donios�ym, �e pose� krzy�acki Lichtenstein, nie czekaj�c nawet na przyjazd nieobecnego kr�la, ruszy� co pr�dzej do Malborga. by jak najpr�dzej donie�� wielkiemu mistrzowi i kapitule[545] wa�n� i poniek�d gro�n� nowin�.
Pos�owie: w�gierski, rakuski[546], cesarski, czeski, wyruszyli za nim lub te� wys�ali go�c�w do swych monarch�w. Jagie��o[547] przyjecha� do Krakowa w ci�kiej rozpaczy. W pierwszej chwili o�wiadczy� panom, �e nie chce ju� dalej kr�lowa� bez kr�lowej i �e odjedzie na swoje dziedzictwo do Litwy, po czym z �alu wpad� jakoby w odr�twienie, nie chcia� rozstrzyga� �adnych spraw, nie odpowiada� na pytania, chwilami za� wpada� w straszny gniew na samego siebie za to, �e by� odjecha�, �e nie by� przy �mierci kr�lowej, �e si� z ni� nie po�egna� i nie wys�ucha� jej ostatnich s��w i polece�. Pr�no Stanis�aw ze Skarbimierza i biskup Wysz [548]przedk�adali[549] mu, �e choroba kr�lowej wypad�a niespodzianie i �e wedle[550] ludzkich oblicze� mia� wszelki czas wr�ci�, gdyby po��g odby� si� by� w porze w�a�ciwej. Nie przynosi�o mu to �adnej pociechy ani nie koi�o jego �alu. �Nie kr�l ja bez niej � odpowiada� biskupowi � jeno grzesznik pokajany[551], kt�ry nie zazna pociechy�. Po czym wbija� oczy w ziemi� i nikt nie m�g� od niego s�owa wi�cej wydoby�.
Tymczasem wszystkie umys�y zaj�y si� pogrzebem kr�lowej. Z ca�ego kraju pocz�y �ci�ga� nowe t�umy pan�w, szlachty i ludu, zw�aszcza ub�stwa, kt�re spodziewa�o si� obfitych zysk�w z ja�mu�n przy obrz�dzie pogrzebowym, maj�cym trwa� przez ca�y miesi�c. Cia�o kr�lowej ustawiono w katedrze na podwy�szeniu urz�dzonym w ten spos�b, �e szersza cz�� trumny, w kt�rej spoczywa�a g�owa zmar�ej, znajdowa�a si� znacznie wy�ej od dolnej. Urz�dzono tak umy�lnie, by lud m�g� lepiej widzie� twarz kr�lowej. W katedrze odprawia�o si� nieustaj�ce nabo�e�stwo: przy katafalku p�on�y tysi�ce �wiec woskowych, a w�r�d tych blask�w i w�r�d kwiat�w le�a�a Ona, spokojna, u�miechni�ta, podobna do bia�ej r�y mistycznej � ze z�o�onymi w krzy� r�koma na lazurowej sukni.Lud widzia� w niej �wi�t�, przyprowadzano do niej op�tanych, kaleki, chore dzieci � i raz w raz w �rodku �wi�tyni rozlega� si� krzyk to jakiej� matki, kt�ra na twarzy chorego dziecka spostrzeg�a rumie�ce, zwiastuny zdrowia, to jakiego� paralityka, kt�ry nagle odzyskiwa� w�adz� w schorza�ych cz�onkach. W�wczas serca ludzkie przejmowa� dreszcz, wie�� o cudzie przelatywa�a ko�ci�, zamek, miasto i �ci�ga�a coraz wi�ksze roje n�dzy ludzkiej, kt�ra od cudu tylko mog�a spodziewa� si� poratowania.
O Zbyszku zapomniano tymczasem zupe�nie, kt� bowiem wobec tak olbrzymiego nieszcz�cia pami�ta� m�g� o zwyczajnym pachol�ciu [552]szlacheckim i o jego uwi�zieniu w baszcie zamkowej! Zbyszko wiedzia� jednakowo� od str��w wi�ziennych o chorobie kr�lowej, s�ysza� gwar ludu ko�o zamku, a gdy us�ysza� jego p�acz i bicie we dzwony, rzuci� si� na kolana i przepomniawszy o w�asnym losie, z ca�ej duszy j�� op�akiwa� �mier� uwielbionej Pani. Zdawa�o mu si�, �e razem z ni� zgas�o co� i dla niego i �e wobec takiej �mierci nie warto nikomu �y� na �wiecie.
Echa pogrzebu, dzwony ko�cielne, �piewy procesyj i zawodzenia t�um�w dochodzi�y go przez ca�e tygodnie. Przez ten czas spos�pnia�, straci� ochot� do jad�a, do snu i chodzi� po swoim podziemiu jak dziki zwierz po klatce. Ci��y�a mu samotno��, gdy� bywa�y dni, �e nawet str� wi�zienny nie przynosi� mu �wie�ego jad�a i wody, tak dalece wszyscy byli zaj�ci pogrzebem kr�lowej. Od czasu jej �mierci nie odwiedzi� go nikt: ani ksi�na, ani Danusia, ani Powa�a z Taczewa, kt�ry dawniej tyle okazywa� mu �yczliwo�ci, ani kupiec Amylej, znajomek Ma�ka. Zbyszko z gorycz� my�la�, �e gdy Ma�ka nie sta�o[553], zapomnieli o nim wszyscy. Chwilami przychodzi�o mu do g�owy, �e mo�e zapomni o nim i prawo � i �e przyjdzie mu gni� do �mierci w tym wi�zieniu. W�wczas modli� si� o �mier�.
Wreszcie gdy od pogrzebu kr�lowej up�yn�� miesi�c, a rozpocz�� si� drugi, pocz�� w�tpi� i o powrocie Ma�ka. Obieca� przecie Ma�ko jecha� po�piesznie, konia nie �a�owa�. Malborg nie na ko�cu �wiata. Przez dwana�cie niedziel[554] mo�na by�o dojecha� i wr�ci� � zw�aszcza gdy komu� pilno by�o. �Ale mo�e i jemu niepilno! � my�la� z �alem Zbyszko � mo�e sobie gdzie po drodze bab� upatrzy� i rad j� do Bogda�ca powiezie, aby si� w�asnego potomstwa doczeka�, a ja tu b�d� przez wieki zmi�owania boskiego wygl�da�!�
Straci� wreszcie rachub� czasu, przesta� ca�kiem rozmawia� ze str�[555] i tylko z paj�czyny, pokrywaj�cej coraz obficiej �elazn� krat� w oknie, miarkowa�, �e na �wiecie nadchodzi jesie�. Siadywa� teraz ca�ymi godzinami na �o�u, z �okciami na kolanach, z palcami we w�osach, kt�re mu ju� daleko za ramiona si�ga�y � i w p�nie, w p�odr�twieniu nie podnosi� g�owy nawet i w�wczas, gdy stra�nik zagada� do niego, przynosz�c spy��[556]. A� pewnego dnia skrzypn�y wrzeci�dze i znajomy g�os zawo�a� od progu wi�zienia:
� Zbyszku!
� Stryjko! � krzykn�� Zbyszko, zerwawszy si� z tapczana[557].
Maciek chwyci� go w ramiona, po czym obj�� mu jasn� g�ow� d�o�mi i pocz�� j� ca�owa�. �al, gorycz i t�sknota tak wezbra�y w sercu m�odzianka, �e pocz�� p�aka� na piersiach stryjca jak ma�e dziecko.
� My�la�em, �e ju� nie wr�cicie � rzek� �kaj�c.
� Bo� i niewiele brak�o � odrzek� Maciek.
Dopiero� Zbyszko podni�s� g�ow� i spojrzawszy na niego, zawo�a�:
� A z wami co si� sta�o?
I patrzy� ze zdumieniem na wyn�dznia��, zapad�� i blad� jak p��tno twarz starego wojownika, na jego pochylon� posta� i na posiwia�e w�osy.
� Co z wami? � powt�rzy�.
Ma�ko siad� na tapczanie i przez chwil� oddycha� ci�ko.
� Co si� sta�o? � rzek� wreszcie. � Ledwiem granic� przejecha�, postrzelili mnie w boru Niemcy z kuszy. Zb�je-rycerze! � wiesz? Ci�ko mi jeszcze dycha�... B�g zes�a� mi pomoc � inaczej by� mnie tu nie widzia�.
� Kt� was zratowa�?
� Jurand ze Spychowa � odrzek� Ma�ko.
Nasta�a chwila milczenia.
� Oni napadli mnie, a w p� dzionka p�niej on ich. Ledwie po�owa mu ich usz�a. Mnie wzi�� do gr�dka, i tam w Spychowie ze �mierci�-m si� przez trzy niedziele [558]zmaga�. B�g nie da� skona� � i cho� mi jeszcze ci�ko, alem wr�ci�.
� A to nie byli�cie w Malborgu?
� Z czym�em mia� jecha�? Obdarli mnie do cna[559] i list z innymi rzeczami zabrali. Wr�ci�em prosi� ksi�ny Ziemowitowej o drugi, alem si� z ni� w drodze rozmin�� � i czy j� zgoni�[560] � nie wiem � bo mi si� te� na tamten �wiat wybiera�.
To rzek�szy, splun�� na d�o� i wyci�gn�wszy j� ku Zbyszkowi, ukaza� na niej czyst� krew m�wi�c:
� Widzisz?
A po chwili doda�:
� Wida� wola boska.
Czas jaki� milczeli obaj pod brzemieniem pos�pnych my�li, po czym Zbyszko rzek�:
� To tak ci�gle krwi� plwacie[561]?
� Jako�e nie mam plwa�, kiedy mi na p� pi�dzi[562] grota mi�dzy �ebrami utkwi�o! Plwa�by� i ty � nie b�j si�. Ale u Juranda ze Spychowa ju� mi si� lepiej uczyni�o, jeno �em si� ninie[563] okrutnie zn�w zm�czy�, bo droga d�uga, a pilnom[564] jecha�.
� Hej! po co wam si� by�o spieszy�?
� Bom chcia� ksi�n� Aleksandr�[565] zdyba�[566] i bra� od niej drugie pisanie. A Jurand ze Spychowa prawi�[567] tak: �Jed�cie � powiada � i wracajcie z listem do Spychowa. Ja � prawi � mam kilku Niemc�w pod pod�og�, to jednego na s�owo rycerskie uwolni� i ten list do mistrza powiezie�. A on ich tam zawsze kilku przez pomst� za �mier� �ony pod sob� trzyma i rad s�ucha, jako mu nocami j�cz� a �elaziwem brz�kaj�, gdy� jest cz�ek zawzi�ty. Rozumiesz?
� Rozumiem. Jeno to mi dziwno, �e�cie pierwszy list stracili, bo skoro Jurand u�api� tych, kt�rzy was napadli, to list powinien by� by� przy nich.
� Nie u�api� ci ich wszystkich. Usz�o co� z pi�ciu. Taka ju� dola nasza.
To rzek�szy, Ma�ko odchrz�kn��, splun�� zn�w krwi� i st�kn�� troch� z b�lu w piersiach.
� Ci�ko was postrzelili � rzek� Zbyszko. � Jak�e to? Z zasadzki?
� Z kuszcz�w[568] tak g�stych, �e na krok nie by�o nic wida�. A jecha�em bez zbroi, bo mi kupcy m�wili, �e kraj bezpieczny � i upa� by�.
� Kt� zb�jom przywodzi�? Krzy�ak?
� Nie zakonnik, ale Niemiec, Che�mi�czyk z Lentzu, ws�awion z rozboj�w i grabie�y.
� C� si� z nim sta�o?
� U Juranda na �a�cuchu. Ale on te� ma w podziemiu dw�ch szlachty Mazur�w, kt�rych chce za siebie odda�.
Zn�w zapad�o milczenie.
� Mi�y Jezu � rzek� wreszcie Zbyszko � to Lichtenstein b�dzie �yw i �w z Lentzu tak�e, a nam trzeba gin�� bez pomsty. Mnie g�ow� utn�, a i wy pewnikiem ju� si� nie przezimujecie.
� Ba! i do zimy nie doci�gn�. �eby cho� ciebie jako zratowa�...
� Widzieli�cie tu kogo?
� By�em u kasztelana[569] krakowskiego, bo jakem si� dowiedzia�, �e Lichtenstein wyjecha�, my�la�em, �e ci pofolguj�[570].
� A to Lichtenstein wyjecha�?
� Zaraz po �mierci kr�lowej, do Malborga. By�em tedy u kasztelana, ale on powiedzia� tak: �Nie dlatego waszemu bratankowi g�ow� utn�, aby si� Lichtensteinowi pochlebi�, jeno �e taki jest wyrok, a czy Lichtenstein tu jest, czy go nie ma, to wszystko jedno. Cho�by te� Krzy�ak i umar�, nic to nie zmieni, bo � powiada � prawo jest wedle sprawiedliwo�ci � nie tak jako kubrak, kt�ren[571] mo�esz do g�ry podszewk� przewr�ci�. Kr�l � prawi � mo�e �ask� okaza�, ale nikt inny�.
� A gdzie kr�l?
� Pojecha� po pogrzebie a� na Ru�.
� No, to i nie ma rady.
� Nijakiej. Kasztelan powiada� jeszcze: ��al mi go, bo i ksi�na Anna[572] za nim prosi, ale jak nie mog�, to nie mog�...�
� A ksi�na Anna jeszcze te� jest?...
� Niech jej ta B�g zap�aci! To dobra pani. Jeszcze tu jest, bo Jurand�wna zachorza�a, a ksi�na j� mi�uje jak w�asne dziecko.
� O, dla Boga! To i Danu�k� choro�� napad�a. Co�e jej takiego?
� Bo ja wiem!... ksi�na powiada, �e j� kto� urzek�[573].
� Pewnie Lichtenstein! nikt inny, jeno Lichtenstein � sobacza ma�!
� Mo�e i on. Ale co mu zrobisz? � nic.
� To dlatego wszyscy mnie tu zabaczyli[574], �e i ona by�a chora...
To rzek�szy, Zbyszko j�� chodzi� wielkimi krokami po izbie, a wreszcie chwyci� r�k� Ma�ka, uca�owa� j� i rzek�:
� B�g wam zap�a� za wszystko, bo� z mojej przyczyny pomrzecie, ale skoro�cie je�dzili a� do Prus, to p�ki do reszty nie zes�abniecie, uczy�cie� jeszcze dla mnie jedn� rzecz. P�jd�cie do kasztelana i pro�cie, �eby mnie na s�owo rycerskie pu�ci� cho� na dwana�cie niedziel[575]. Potem wr�c� i niech mi szyj� utn�, ale � to przecie tak nie mo�e by�, by�my bez nijakiej pomsty pogin�li. Wiecie... pojad� do Malborga i zara[576] zapowied� Lichtensteinowi po�l�. Ju� te� nie mo�e by� inaczej. Jego �mier� albo moja! Ma�ko pocz�� trze� czo�o:
� P�j�� p�jd�, ale czy kasztelan pozwoli?
� S�owo rycerskie dam. Na dwana�cie niedziel � wi�cej mi nie trza...
� Co ta gada�: na dwana�cie niedziel! A jak b�dziesz ranny i nie wr�cisz, co pomy�l�?...
� To cho�by na czworakach wr�c�. Ale nie b�jcie si�! I widzicie, mo�e przez ten czas zjedzie kr�l z Rusi; to mu si� b�dzie mo�na o zmi�owanie pok�oni�.
� Prawda jest � rzek� Ma�ko.
Lecz po chwili doda�:
� Bo mnie kasztelan i to jeszcze powiada�: �Przepomnieli�my[577] o waszym bratanku z przyczyny �mierci kr�lowej, ale teraz niech�e si� to ju� sko�czy�.
� Ej, pozwoli � odpowiedzia� z otuch� Zbyszko. � Ju�ci przecie wie, �e szlachcic mu s�owo zdzier�y[578], a czy mi teraz g�ow� utn�, czy po �wi�tym Michale, to mu wszystko jedno.
� Ha! p�jd� dzi� jeszcze.
� Dzi� id�cie do Amyleja i legnijcie troch�. Niech wam jakowej driakwi[579] na ran� przy�o��, a jutro p�jd�cie do kasztelana.
� No, to z Bogiem!
� Z Bogiem!
U�ciskali si� i Ma�ko zwr�ci� si� ku drzwiom, ale w progu zatrzyma� si� jeszcze i namarszczy� czo�o, jakby sobie co� nagle przypomniawszy.
� Ba, to� przecie ty pasa rycerskiego jeszcze nie nosisz: powie ci Lichtenstein, �e z niepasowanym nie b�dzie si� potyka� � i co mu zrobisz? Zbyszko zafrasowa�[580]si�, ale tylko na chwil�, po czym rzek�:
� A jako�e bywa na wojnie? Czy to koniecznie pasowany[581] tylko pasowanych wybiera?
� Wojna to wojna, a walka samowt�r[582] co innego.
� Prawda... ale... poczekajcie... Trzeba poradzi�... Ano, widzicie! � jest rada. Ksi��� Janusz[583] b�dzie mnie pasowa�. Jak go ksi�na z Danu�k� poprosz�, to b�dzie pasowa�. A ja po drodze b�d� si� zaraz na Mazowszu z synem Miko�aja z D�ugolasu te� potyka�.
� Za co?
� Bo Miko�aj � wiecie � ten, co jest przy ksi�nie i kt�rego Obuchem zowi� � powiedzia� na Danu�k�: �skrzat�.
Ma�ko popatrzy� na niego ze zdumieniem, a Zbyszko, chc�c widocznie lepiej wyt�umaczy�, o co mu chodzi�o, m�wi� dalej:
� Ju�ci tego te� darowa� nie mog�, a z Miko�ajem przecie nie b�d� si� potyka�, bo mu chyba z osiemdziesi�t lat.
Na to Ma�ko:
� S�uchaj, ch�opie! szkoda mi twojej g�owy, ale rozumu nie szkoda, ile �e� g�upi jak cap.
� A wy si� czego sierdzicie[584]?
Ma�ko nie odrzek� nic i chcia� wyj��, ale Zbyszko poskoczy� jeszcze ku niemu:
� A jako�e Danu�k�? zdrowa ju�? Nie gniewajcie si� za byle co. Przecie, was tyle czasu nie by�o.
I pochyli� si� zn�w do r�ki starego, ten za� wzruszy� ramionami, ale odrzek� �agodniej:
� Jurand�wna zdrowa, jeno jej jeszcze z komnaty nie puszczaj�. Bywaj zdr�w.
Zbyszko pozosta� sam, ale jakby odrodzony na duszy i ciele. Mi�o mu by�o pomy�le�, �e b�dzie mia� jeszcze ze trzy miesi�ce �ycia przed sob�, �e pojedzie w dalekie kraje, wyszuka Lichtensteina i stoczy z nim walk� �mierteln�. Na sam� my�l o tym rado�� zape�nia�a mu piersi. Dobrze cho� przez dwana�cie niedziel czu� konia pod sob�, je�dzi� po szerokim �wiecie, bi� si� i nie zgin�� bez pomsty. A potem � niech si� dzieje, co chce � to przecie ogromny szmat czasu. Mo�e kr�l wr�ci� z Rusi i darowa� win�, mo�e wybuchn�� ta wojna, kt�r� wszyscy z dawna zapowiadali � mo�e i sam kasztelan, gdy po trzech miesi�cach ujrzy zwyci�zc� hardego Lichtensteina, powie: �Ruszaj�e teraz na bory, lasy!� Czu� bowiem jasno Zbyszko, �e zawzi�to�ci nikt, pr�cz Krzy�aka, przeciw niemu nie �ywi� � i �e sam surowy pan krakowski[585] tylko jakoby z musu skaza� go na �mier�.
Wi�c nadzieja wst�powa�a w niego coraz wi�ksza, gdy� nie w�tpi�, �e mu tych trzech miesi�cy nie odm�wi�. Owszem, my�la�, �e mu dadz� nawet wi�cej, to bowiem, by szlachcic, poprzysi�g�szy na cze�� rycersk�, mia� s�owa nie dotrzyma�, nawet nie przyjdzie staremu panu z T�czyna do g�owy.
Tote� gdy Ma�ko przyszed� nazajutrz o zmroku do wi�zienia, Zbyszko, kt�ry ledwie m�g� ju� usiedzie�, skoczy� ku niemu do proga i zapyta�:
� Pozwoli�?
Ma�ko siad� na tapczanie, bo sta� z wielkiego os�abienia nie m�g�; przez chwil� oddycha� ci�ko i wreszcie rzek�:
� Kasztelan powiedzia� tak: �Je�li wam potrzeba podzieli� grunt albo statek[586], to waszego bratanka na jedn� albo na dwie niedziele na rycerskie s�owo wypuszcz�, ale na d�u�ej nie�.
Zbyszko zdumia� si� tak, i� czas jaki� s�owa nie m�g� przem�wi�.
� Na dwie niedziele? � zapyta� po chwili. � A to� ja przez dwie niedziele nawet do granicy nie zajad�! � C�e to jest?... Chyba�cie kasztelanowi nie powiedzieli, po co ja chc� do Malborga?
� Nie tylko ja za tob� prosi�em, ale i ksi�na Anna.
� No i co?
� I co? Powiedzia� jej stary, �e mu po twojej szyi nic i �e sam ci� �a�uje. �Niechbym, powiada, jakie prawo za nim znalaz� � ba! niechby i poz�r � to bym go ca�kiem pu�ci� � ale jak nie mog�, to nie mog�. Nie b�dzie, powiada, dobrze w tym Kr�lestwie, gdy ludzie poczn� na prawo oczy zamyka� i po przyja�ni sobie folgowa�[587]; czego ja nie uczyni�, cho�by o Toporczyka, mego krewniaka, albo zgo�a[588] brata chodzi�o�. � Tacy to tu ludzie nieu�yci. � A on jeszcze powiada� tak: �My nie potrzebujemy si� ogl�da� na Krzy�ak�w, ale ha�bi� si� nam przed nimi nie wolno. Co by pomy�leli i oni, i ich go�cie, kt�rzy z ca�ego �wiata przychodz�, gdyby ja skazanego na �mier� szlachcica pu�ci� po to, by mia� wol� pojecha� sobie do nich na bitk�? Zaliby[589] uwierzyli, �e go kara dosi�gnie i �e jest jaka� w naszym pa�stwie sprawiedliwo��? Wol� ja jedn� g�ow� uci�� ni�li kr�la i Kr�lestwo na �miech podawa�. � Powiedzia�a na to ksi�na, �e cudna[590] jej taka sprawiedliwo��, od kt�rej nawet krewna kr�lewska nie mo�e cz�eka wyprosi�, ale stary jej odrzek�: �I samemu kr�lowi s�u�y �aska, ale nie s�u�y bezprawie�. Dopiero� wzi�li si� k��ci�, bo ksi�n� porwa� gniew: �To go, powiada, nie gn�jcie w wi�zieniu!� A kasztelan na to: �Dobrze! od jutra ka�� pomostek na rynku stawi�. I na tym si� rozeszli. Ju� ciebie, niebo��, chyba sam Pan Jezus zratuje...
Nasta�a d�uga chwila milczenia.
� Jak�e? � ozwa� si� g�uchym g�osem Zbyszko. � To to ju� zaraz b�dzie?
� Za dwa albo trzy dni. Jak nie ma rady, to nie ma. Co ta mog�em, tom uczyni�. Pad�em do n�g kasztelanowi, prosz� o zmi�owanie, ale on swoje: �Wynajd� prawo alibo poz�r�. A co ja wynajd�? By�em u ksi�dza Stanis�awa ze Skarbimierza[591], aby do ciebie z Panem Bogiem przyszed�. Niech�e cho� ta s�awa b�dzie, �e ci� ten sam spowiada�, co i kr�low�. Ale go nie znalaz�em doma[592], bo by� u ksi�ny Anny.
� Mo�e u Danu�ki?
� Bogda� tam. Dziewka coraz zdrowsza. P�jd� do niego jeszcze jutro do dnia[593]. Powiadaj�, �e po jego spowiedzi to ci zbawienie tak pewne, jakoby� je mia� w torbie.
Zbyszko siad�, wspar� �okcie na kolanach i pochyli� g�ow� tak, �e w�osy ca�kiem mu pokry�y oblicze. Stary wpatrywa� si� w niego przez czas d�ugi, wreszcie pocz�� z cicha wo�a�:
� Zbyszku! Zbyszku!
Ch�opak podni�s� twarz raczej rozdra�nion� i pe�n� ch�odnej zawzi�to�ci ni� zbola��.
� A co?
� S�uchaj�e pilnie, bom mo�e co i znalaz�.
To rzek�szy, przysun�� si� blisko i pocz�� prawie szepta�:
� S�ysza�e� ty o ksi�ciu Witoldzie[594], jako drzewiej[595], uwi�zion przez dzisiejszego naszego kr�la w Krewie[596], wyszed� z wi�zienia w niewie�cim przebraniu. Niewiasta tu �adna za ciebie nie ostanie, ale bierz m�j kubrak, bierz kaptur i wychod� � rozumiesz. A nu� si� nie postrzeg�. I pewno. Za drzwiami ciemno. W oczy nie b�d� ci �wieci�. Widzieli mnie wczoraj, jakom wychodzi�, i �aden ani spojrza�. Cicho b�d� i s�uchaj: znajd� mnie jutro � i co? Utn� mi g�ow�? To ci im b�dzie pociecha, kiedy mnie i tak za dwie lub trzy niedziele �mier� pisana. A ty, jak st�d wyjdziesz, siadaj na konia i prosto do kniazia[597] Witolda ruszaj. Przypomnisz mu si�, pok�onisz, to ci� przyjmie i b�dzie ci u niego jak u Pana Boga za piecem. Tu ludzie gadaj�, �e wojska kniaziowe zniesione przez Tatar�w. Nie wiadomo, czy prawda, ale mo�e by�, bo nieboszczka kr�lowa tak prorokowa�a. Je�li prawda, to tym bardziej b�dzie knia� rycerzy potrzebowa� i rad ci� obaczy. Ty zasi� trzymaj si� go, bo nie masz na �wiecie lepszej s�u�by. Przegra-li inszy kr�l wojn�, to ju� po nim, a w kniaziu Witoldzie taka obrotno��, �e po przegranej jeszcze si� czyni pot�niejszy. I hojny jest, a naszych mi�uje okrutnie. Powiedz mu wszystko, jako by�o. Powiedz, �e� chcia� na Tatary z nim i��, ale� nie m�g�, bo� w wie�y siedzia�. B�g da, �e ci� obdarzy ziemi�, ch�opami � i rycerzem b�dzie ci� pasowa�, i do kr�la si� za tob� wstawi. Dobry to or�downik � obaczysz! � co?
Zbyszko s�ucha� w milczeniu, Ma�ko za� jakby podniecony w�asnymi s�owami m�wi� dalej:
� Nie gin�� tobie za m�odu, ale do Bogda�ca wraca�. A jak wr�cisz, zaraz masz �on� bra�, �eby nasz r�d nie zgin��. Dopiero jak dzieci nap�odzisz, mo�esz Lichtensteina na �mier� pozwa�, ale przedtem waruj mi si�[598] od szukania pomsty, bo nu�by ci� postrzelili gdzie w Prusach tak jako mnie � to by ju� nie by�o nijakiej rady. Bierz�e teraz kubrak, bierz kaptur i ruszaj w imi� Bo�e.
To rzek�szy, Ma�ko wsta� i pocz�� si� rozdziewa� � lecz Zbyszko podni�s� si� tak�e, zatrzyma� go i rzek�:
� Nie uczyni� ja tego, czego ode mnie chcecie, tak mi pomagaj B�g i �wi�ty Krzy�.
� Czemu? � spyta� ze zdumieniem Ma�ko.
� Bo nie uczyni�.
A Ma�ko a� poblad� ze wzruszenia i gniewu.
� Bogdaje� ty si� by� nie rodzi�.
� M�wili�cie ju� kasztelanowi � rzek� Zbyszko � i�e swoj� g�ow� za moj� oddajecie.
� Sk�d wiesz?
� Powiada� mi pan z Taczewa.
� To i co z tego?
� Co z tego? A c� wam kasztelan rzek�, �e ha�ba by spad�a na mnie i na ca�y nasz r�d. Zali nie wi�ksza by jeszcze ha�ba by�a, gdyby ja st�d uciek�, a was tu na pomst� prawu zostawi�?
� Na jak� pomst�? Co mnie prawo uczyni, kiedy ja i tak zamr�? Miej�e rozum, na mi�osierdzie Bo�e!
� A to� tym bardziej. Niech�e mnie B�g pokarze, je�li ja was starego i chorego tu opuszcz�. Tfu! ha�ba...
Nasta�o milczenie; s�ycha� by�o tylko ci�ki, rz꿹cy oddech Ma�ka � i nawo�ywania �ucznik�w stoj�cych na stra�y przy bramach. Na dworze uczyni�a si� ju� noc g��boka...
� S�uchaj � ozwa� si� wreszcie Ma�ko z�amanym g�osem � nie by�a ha�ba kniaziowi Witoldowi ucieka� tak z Krewa � nie b�dzie i tobie...
� Hej! � odrzek� z pewnym smutkiem Zbyszko � wiecie! knia� Witold, wielki knia�: ma ci koron� z r�k kr�lewskich, bogactwo i panowanie � a ja, ubogi �lachcic � jeno cze��...
Po chwili za� zawo�a� jakby z nag�ym wybuchem gniewu:
� A to nie rozumiecie, �e was tako� mi�uj� i �e waszej g�owy za swoj� nie dam?
Na to Ma�ko podni�s� si� na chwiejnych nogach, wyci�gn�� przed si� r�ce � i cho� natury �wczesnych ludzi twarde by�y, jakby je kowano[599] z �elaza � rykn�� nagle rozdzieraj�cym g�osem:
� Zbyszku!...
A nast�pnego dnia pacho�cy s�dowi pocz�li zwozi� na rynek belki na rusztowanie, kt�re mia�o by� wzniesione naprzeciw g��wnej bramy ratusza.
Ksi�na jednak�e naradza�a si� jeszcze z Wojciechem Jastrz�bcem[600], ze Stanis�awem ze Skarbimierza i z innymi uczonymi kanonikami, bieg�ymi zar�wno w prawie pisanym i obyczajowym. Zach�ca�y j� do tych usi�owa� s�owa kasztelana, kt�ry o�wiadczy�, �e gdyby mu znaleziono �prawo alibo poz�r�, nie omieszka�by Zbyszka uwolni�. Radzono wi�c d�ugo i gorliwie, czyby nie mo�na czego� znale��, a chocia� ksi�dz Stanis�aw przygotowa� Zbyszka na �mier� i da� mu Ostatnie Sakramenta, jednak�e prosto z podziemia wr�ci� raz jeszcze na narad�, kt�ra trwa�a niemal do �witu.
Tymczasem nadszed� dzie� egzekucji. Od rana t�umy �ci�ga�y na rynek, gdy� g�owa szlachcica wi�ksz� budzi�a ciekawo�� ni� zwyk�a, a do tego pogoda uczyni�a si� cudna. Mi�dzy kobietami rozesz�a si� te� wie�� o m�odzie�czym wieku i nadzwyczajnej pi�kno�ci skazanego, wi�c ca�a droga wiod�ca od zamku zakwit�a jak kwiatami od ca�ych gromad strojnych mieszczanek; w oknach na rynku i w wystaj�cych przystawkach wida� te� by�o czepce, z�ote i aksamitne czo�ka lub przetow�ose[601] g�owy dziewcz�t, zdobne tylko wie�cami z r� i lilij. Rajcy[602] miejscy, cho� sprawa w�a�ciwie do nich nie nale�a�a, wyszli wszyscy dla dodania sobie powagi i ustawili si� w pobli�u rusztowania tu� za rycerstwem, kt�re chc�c okaza� swoje wsp�czucie m�odzie�cowi, stan�o gromadnie najbli�ej pomostu. Za nimi pstrzy� si� t�um, z�o�ony z pomniejszych kupc�w i rzemie�lnik�w w barwach cechowych. �aki[603] i w og�le dzieci, wypychane w ty�, kr��y�y jak uprzykrzone muchy w�r�d t�umu wdzieraj�c si� wsz�dzie, gdzie ukaza�o si� cho� troch� wolnego miejsca. Nad ow� zbit� mas� g��w ludzkich widnia� pomost pokryty nowym suknem, na kt�rym sta�o trzech ludzi: jeden kat, barczysty i gro�ny Niemiec przybrany w czerwony kubrak i taki� kaptur, z ci�kim, obosiecznym mieczem w r�ku � i dw�ch jego pacho�k�w z obna�onymi ramionami i powrozami u pas�w. U n�g ich stal pie� i trumna obita r�wnie� suknem. Na wie�ach Panny Marii bi�y dzwony, nape�niaj�c miasto spi�owym d�wi�kiem i p�osz�c stada kawek i go��bi. Ludzie patrzyli to na drog� wiod�c� z zamku, to na pomost i stercz�cego na nim kata z pa�aj�cym w s�onecznym blasku mieczem, to wreszcie na rycerzy, na kt�rych zawsze z chciwo�ci� i szacunkiem spogl�dali mieszczanie. Tym razem by�o za� na co patrze�, gdy� najs�awniejsi stan�li w kwadrat ko�o rusztowania. Podziwiano wi�c szeroko�� ramion i powag� Zawiszy Czarnego[604], jego kruczy w�os spadaj�cy na ramiona � podziwiano kr�p�, kwadratow� posta� oraz pa��czaste[605] nogi Zyndrama z Maszkowic[606] i olbrzymi, nadludzki niemal wzrost Paszka Z�odzieja z Biskupic[607], i gro�n� twarz Bartosza z Wodzinka � i urod� Dobka z Ole�nicy, kt�ry w Toruniu pokona� na turnieju dwunastu rycerzy niemieckich � i Zygmunta z Bobowy, kt�ry podobnie ws�awi� si� z W�grami w Koszycach � i Krzona z Kozichg��w, i strasznego w r�cznym spotkaniu Lisa z Targowiska, i Staszka z Charbimowic, kt�ry konia w biegu dogania�. Powszechn� uwag� zwraca� tak�e Ma�ko z Bogda�ca swoj� wyblad�� twarz�, podtrzymywany przez Floriana z Korytnicy i Marcina z Wrocimowic[608]. S�dzono powszechnie, i� jest to ojciec skazanego.
Ale najwi�ksz� ciekawo�� wzbudza� Powa�a z Taczewa[609], kt�ry stoj�c w pierwszym szeregu trzyma� w swych pot�nych ramionach Danusi�, przybran� ca�kiem bia�o, z zielonym rucianym wianuszkiem na jasnych w�osach. Ludzie nie rozumieli, co to znaczy i dlaczego ta bia�o ubrana dzieweczka ma patrze� na egzekucj� skazanego. Jedni m�wili sobie, �e to siostra, inni odgadywali w niej pani� my�li m�odego rycerza, ale i ci nie umieli sobie wyt�umaczy� ani jej ubioru, ani obecno�ci przy pomo�cie. Natomiast we wszystkich sercach widok jej podobnej do rumianego jab�uszka, ale zalanej �zami twarzy � budzi� wsp�czucie i wzruszenie. W zbitych t�umach ludu pocz�to szemra� na nieugi�to�� kasztelana, na surowo�� prawa � i szemrania owe przechodzi�y stopniowo w pomruk wprost gro�ny � a wreszcie tu i �wdzie j�y podnosi� si� g�osy, �e gdyby zburzono rusztowanie, egzekucja musia�aby by� od�o�ona.
T�um o�ywi� si� i rozko�ysa�. Podawano sobie z ust do ust, �e gdyby kr�l by� obecny, by�by niew�tpliwie u�askawi� m�odzianka, kt�ry, jak zapewniano, nie dopu�ci� si� �adnej winy.
Ale wszystko ucich�o, gdy dalekie okrzyki oznajmi�y zbli�anie si� �ucznik�w i halebardnik�w[610] kr�lewskich, mi�dzy kt�rymi szed� skazany. Jako� wkr�tce orszak pojawi� si� na rynku. Poch�d otwiera�o bractwo pogrzebowe, przybrane w czarne, do ziemi si�gaj�ce opo�cze i takie� zas�ony na twarzach z powycinanymi otworami na oczy. Lud ba� si� tych pos�pnych postaci i na ich widok umilk�. Za nimi szed� oddzia� kusznik�w, z�o�ony z doborowych Litwin�w, przybranych w �osiowe niewyprawne kubraki. By� to oddzia� gwardii kr�lewskiej. Z ty�u orszaku wida� by�o halebardy[611] drugiego oddzia�u, w �rodku za�, mi�dzy pisarzem s�dowym, kt�ry mia� czyta� wyrok, a ksi�dzem Stanis�awem ze Skarbimierza, nios�cym krucyfiks[612], szed� Zbyszko.
Wszystkie oczy zwr�ci�y si� teraz na niego i ze wszystkich okien i przystawek wychyli�y si� niewie�cie postacie. Zbyszko szed� przybrany w sw� zdobyczn� bia�� jak�[613], haftowan� w z�ote gryfy i zdobn� z�ot� fr�dzl� u do�u � i w tym �wietnym stroju wydawa� si� oczom t�um�w jakowym� ksi���tkiem albo pachol�ciem z wielkiego domu. Ze wzrostu, z bark�w, widnych pod obcis�ym ubraniem, z t�gich ud i szerokich piersi wydawa� si� by� m�em ca�kiem dojrza�ym, ale nad t� postaw� m�a wznosi�a si� g�owa dziecinna prawie i twarz m�oda, z pierwszym meszkiem nad ustami � i zarazem cudna � twarz kr�lewskiego pazia ze z�otym w�osem, uci�tym r�wno nad brwiami, a puszczonym d�ugo na ramiona. Szed� krokiem r�wnym i spr�ystym, ale z czo�em poblad�ym. Chwilami patrzy� na t�um jakby nieco przez sen, chwilami wznosi� oczy ku wie�om ko�cielnym, ku stadom kawek i ku rozko�ysanym dzwonom, kt�re wydzwania�y mu ostatni� godzin�; chwilami wreszcie odbija�o mu si� na twarzy jakby zdziwienie, �e te d�wi�ki i szlochania niewie�cie, i ca�a ta uroczysto��, to wszystko dla niego. Na rynku ujrza� wreszcie z daleka pomost i na nim czerwon� sylwetk� kata. W�wczas drgn�� i prze�egna� si� � ksi�dz za� w tej�e chwili poda� mu krucyfiks[614] do poca�owania. O kilka krok�w dalej pad� mu pod nogi p�k chabr�w rzucony przez m�od� dziewczyn� z ludu. Zbyszko schyli� si�, podni�s� go, a nast�pnie u�miechn�� si� do dziewczyny, kt�ra wybuchn�a g�o�nym p�aczem. Lecz on pomy�la� widocznie, �e wobec tych t�um�w i wobec niewiast powiewaj�cych chustkami z okien trzeba umrze� odwa�nie i zostawi� po sobie przynajmniej pami�� �dzielnego ch�opa�, wi�c wyt�y� ca�� odwag� i wol�, nag�ym ruchem odrzuci� w ty� w�osy, podni�s� g�ow� jeszcze wy�ej i szed� hardo, tak prawie, jak idzie zwyci�zca po sko�czonych rycerskich gonitwach, gdy go prowadz� po nagrod�. Posuwali si� jednak zwolna, gdy� t�um by� przed nimi coraz wi�kszy i niech�tnie ust�puj�cy. Pr�no kusznicy litewscy, id�cy w pierwszym szeregu, wo�ali co chwila: �Eyk szalin! Eyk szalin!� (precz z drogi!). Nie chciano si� domy�la�, co znacz� te s�owa � i czyni�o si� coraz cia�niej. Jakkolwiek �wczesne mieszcza�stwo krakowskie sk�ada�o si� w dw�ch trzecich z Niemc�w � jednak�e naok� rozlega�y si� gro�ne kl�twy przeciw Krzy�akom: �Ha�ba! ha�ba! niechby sczez�y te krzy�owe wilki, je�li dzieci gwoli[615] im b�d� tu wytraca�! Wstyd dla kr�la i Kr�lestwa!� Litwini widz�c op�r, zdj�wszy napi�te kusze z ramion, pocz�li spogl�da� spode �b�w na lud, nie �mieli jednak szy� w g�stw� bez rozkazu. Lecz kapitan wys�a� naprz�d halebardnik�w, halebardami bowiem �atwiej by�o torowa� sobie drog�, i w ten spos�b dotarli a� do rycerzy stoj�cych w kwadrat ko�o rusztowania.
Ci rozst�pili si� bez oporu. Pierwsi weszli halebardnicy, za nimi szed� Zbyszko z ksi�dzem i pisarzem. Lecz w�wczas sta�o si� to, czego si� nikt nie spodziewa�. Oto nagle spomi�dzy rycerzy wyst�pi� Powa�a z Danusi� na r�ku i krzykn��: �St�j!�, tak grzmi�cym g�osem, i� ca�y orszak zatrzyma� si� jak wkopany w ziemi�. Ni kapitan, ni nikt z �o�nierzy nie chcia� sprzeciwi� si� panu i pasowanemu rycerzowi, kt�rego codziennie widywano w zamku, a nieraz w poufnych z kr�lem rozmowach. Wreszcie i inni, r�wnie� znamienici, pocz�li wo�a� rozkazuj�cymi g�osami: �St�j! st�j!� � pan z Taczewa za� zbli�y� si� do Zbyszka i poda� mu bia�o ubran� Danusi�.
�w mniemaj�c, �e to po�egnanie, chwyci� j�, obj�� i przycisn�� do piersi � lecz Danusia, zamiast przytuli� si� do niego i zarzuci� mu na szyj� r�cz�ta, zerwa�a co pr�dzej ze swych jasnych w�os�w, spod rucianego wianka, bia�� zas�on� i owin�a w ni� ca�kiem g�ow� Zbyszka, a jednocze�nie pocz�a wo�a� z ca�ej si�y rozp�akanym dziecinnym g�osem:
� M�j ci jest! m�j ci jest!
� Jej ci jest! � powt�rzy�y pot�ne g�osy rycerzy. � Do kasztelana!
Odpowiedzia� im podobny do grzmotu krzyk ludu: �Do kasztelana! do kasztelana!� Spowiednik podni�s� oczy w g�r�, zmiesza� si� pisarz s�dowy, kapitan i halebardnicy opu�cili bro�, albowiem wszyscy zrozumieli, co si� sta�o.
By� stary, polski i s�owia�ski obyczaj, mocny jak prawo, znany na Podhalu, w Krakowskiem, a nawet i w innych krajach, �e gdy na prowadzonego na �mier� ch�opca rzuci�a niewinna dziewka zas�on� na znak, �e chce za niego wyj�� za m��, tym samym zbawia�a go od �mierci i kary. Znali �w obyczaj rycerze, znali kmiecie, zna� polski lud miejski � a s�yszeli o jego mocy i Niemcy, z dawniejszych czas�w w grodach i miastach polskich zamieszkali. Stary Ma�ko te� a� zes�ab� na ten widok ze wzruszenia, rycerze odsun�wszy wnet kusznik�w, otoczyli Zbyszka i Danusi�; wzruszony i rozradowany lud krzycza� coraz pot�niej: �Do kasztelana! do kasztelana!� T�umy ruszy�y si� nagle, na kszta�t olbrzymich we�n[616] morskich. Kat i pomocnicy zbiegli co pr�dzej z pomostu. Uczyni�o si� zamieszanie. Dla wszystkich sta�o si� jasnym, �e gdyby Ja�ko z T�czyna chcia� si� teraz oprze� u�wi�conemu obyczajowi, w mie�cie wszcz��by si� gro�ny rozruch. Jako� �awa ludzka rzuci�a si� zaraz na rusztowanie. W mgnieniu oka �ci�gni�to sukno i rozerwano je w kawa�ki, potem belki i deski, ci�gni�te silnymi r�koma lub r�bane toporami, pocz�y ugina� si�, trzeszcze�, p�ka� � i w kilka pacierzy p�niej na rynku nie zosta�o �ladu z pomostu.
A Zbyszko, wci�� trzymaj�c Danusi� na r�ku, wraca� na zamek, ale tym razem jak prawdziwy zwyci�zca-tryumfator. Naok� niego bowiem szli z radosnymi twarzami pierwsi rycerze Kr�lestwa, a z bok�w, z przodu i z ty�u t�oczy�y si� tysi�ce kobiet, m�czyzn i dzieci krzycz�c wniebog�osy, �piewaj�c, wyci�gaj�c r�ce ku Danusi i s�awi�c obojga m�stwo i urod�. Z okien bia�e r�ce bogatych mieszczek bi�y im oklaski, wsz�dzie wida� by�o oczy zalane �zami rado�ci. Deszcz wianuszk�w r�anych, liliowych, deszcz wst��ek, a nawet z�ocistych przepasek i p�tlik�w[617] pada� szcz�liwemu m�odziankowi pod nogi, a on, rozpromieniony jak s�o�ce, z sercem przepe�nionym wdzi�czno�ci�, podnosi� co chwila w g�r� swoj� bia�� panienk�, czasem ca�owa� jej w uniesieniu kolana, a ten widok rozczula� do tego stopnia mieszczki, �e niekt�re rzuca�y si� w obj�cia swoim kochankom o�wiadczaj�c, �e byle zas�u�yli na �mier� � zostan� tak�e uwolnieni. I Zbyszko, i Danusia stali si� jakby ukochanymi dzie�mi rycerzy, mieszczan i pospolitego t�umu. Stary Ma�ko, kt�rego wiedli wci�� pod r�ce Florian z Korytnicy i Marcin z Wrocimowic, odchodzi� niemal od zmys��w z rado�ci i zarazem ze zdumienia, �e taki �rodek ratunku dla bratanka nawet mu do g�owy nie przyszed�. Powa�a z Taczewa opowiada� w�r�d og�lnego wrzasku swym pot�nym g�osem rycerzom, jako �w spos�b wymy�lili, a raczej przypomnieli na naradach z ksi�n� Wojciech Jastrz�biec[618] i Stanis�aw ze Skarbimierza, biegli w prawie pisanym i obyczajowym � rycerze za� dziwili si� jego prostocie, m�wi�c mi�dzy sob�, �e chyba dlatego nikt inny o owym obyczaju nie pami�ta�, i� w mie�cie przez Niemc�w zamieszkanym z dawna ju� nie by� praktykowany.
Wszystko jednak zale�a�o jeszcze od kasztelana. Rycerze i lud poci�gn�li na zamek, w kt�rym pod niebytno�� kr�la mieszka� pan krakowski[619] � i zaraz pisarz s�dowy, ksi�dz Stanis�aw ze Skarbimierza, Zawisza, Farurej, Zyndram z Maszkowic i Powa�a z Taczewa udali si� do niego, aby przedstawi� moc obyczaju i przypomnie�, jako sam m�wi�, i� gdyby znalaz� �prawo alibo poz�r� � to wnet by skazanego uwolni�. A czy� mog�o by� lepsze prawo nad starodawny obyczaj, kt�rego nie �amano nigdy? Pan z T�czyna odpowiedzia� wprawdzie, �e wi�cej si� do prostego ludu i do podhalskich[620] zb�jnik�w �w obyczaj stosuje ni� do szlachty, ale zbyt on sam by� bieg�ym we wszelakim zakonie[621], aby m�g� si�y jego nie uzna�. Przykrywa� przy tym srebrn� brod� d�oni� i u�miecha� si� pod palcami, bo widocznie by� rad. Wreszcie wyszed� na niski kru�ganek, maj�c przy sobie ksi�n� Ann� Danut�, kilku duchownych i rycerzy.
Zbyszko ujrzawszy go, podni�s� zn�w w g�r� Danusi� � a on po�o�y� zgrzybia�� r�k� na jej z�otych w�osach, chwil� j� trzyma� � a potem skin�� powa�nie i dobrotliwie s�dziw� g�ow�.
Zrozumiano ten znak i a� mury zamkowe zatrz�s�y si� od okrzyk�w. �Pomagaj ci B�g! �yj d�ugo, sprawiedliwy panie! �yj i s�d� nas!� � wo�ano ze wszystkich stron. Potem nowe okrzyki wznios�y si� dla Danusi i Zbyszka, a w chwil� p�niej oboje, wszed�szy na kru�ganek, padli do n�g dobrej ksi�nie Annie Danucie, kt�rej Zbyszko zawdzi�cza� �ycie, ona to bowiem obmy�li�a z uczonymi spos�b i nauczy�a Danusi�, co ma robi�.
� Niech �ywie[622] m�oda para! � zawo�a� na widok kl�cz�cych Powa�a z Taczewa.
� Niech �ywie! � powt�rzyli inni.
A s�dziwy kasztelan zwr�ci� si� do ksi�ny i rzek�:
� Ju� te�, mi�o�ciwa ksi�no, zr�kowiny[623] musz� by� zaraz, bo �w obyczaj tak ka�e.
� Zr�kowiny uczyni� zaraz � odpowiedzia�a z rozpromienion� twarz� dobra pani � ale pok�adzin[624] bez ojcowej woli Juranda ze Spychowa nie dopuszcz�.
U�kupca Amyleja Ma�ko i Zbyszko naradzali si� nad tym, co czyni�. Stary rycerz spodziewa� si� rych�ej �mierci, a �e przepowiada� mu j� tak�e znaj�cy si� na ranach franciszkanin o. Cybek, wi�c chcia� wraca� do Bogda�ca, aby by� pochowanym wedle[625] ojc�w na cmentarzu w Ostrowiu.
Nie wszyscy jednak ojce tam le�eli. By� to niegdy� liczny r�d. Czasu wojen zwo�ywali si� okrzykiem: �Grady!�, w herbie za� � mieni�c si�[626] lepszymi od innych w�odyk�w, kt�rym nie zawsze przys�ugiwa�o prawo herbu � nosili T�p� Podkow�. Roku 1331, w bitwie pod P�owcami[627], siedmdziesi�ciu czterech wojownik�w z Bogda�ca wystrzelali na bagnie kusznicy niemieccy, ocala� tylko jeden, Wojciech, przezwiskiem Tur, kt�remu kr�l W�adys�aw �okietek[628] po pogromie Niemc�w potwierdzi� osobnym przywilejem herb i ziemie bogdanieckie. Tamtych ko�ci biela�y odt�d na polach p�owieckich, Wojciech za� wr�ci� do domowych pieleszy, lecz po to tylko; by ca�kowit� zgub� rodu swego ogl�da�.
Albowiem, podczas gdy m�owie z Bogdanca gin�li pod strza�ami Niemc�w, zb�jnicy-rycerze z pobliskiego �l�ska napadli na ich gniazdo[629], spalili do cna osad�, ludno�� wysiekli lub uprowadzili w niewol� po to, by j� sprzeda� w odleg�e kraje niemieckie. Wojciech zosta� sam jeden w starym domostwie, kt�re ocala�o od ognia, jako dziedzic obszernych, ale pustych ziem, poprzednio do ca�ego w�odyczego rodu nale��cych. W pi�� lat p�niej o�eni� si� i sp�odziwszy dw�ch syn�w, Ja�ka i Ma�ka � od tura w lesie na �owach zabit.
Synowie ro�li pod opiek� matki, Kachny ze Spalenicy, kt�ra w dw�ch wyprawach pom�ci�a na �l�skich Niemcach dawne krzywdy, w trzeciej za� poleg�a. Ja�ko, doszed�szy do lat[630], poj�� w ma��e�stwo Jagienk� z Mocarzewa, z kt�r� sp�odzi� Zbyszka. Ma�ko za�, pozostawszy w stanie bez�ennym, pilnowa� maj�tno�ci i synowca, o ile pozwala�y mu na to wyprawy wojenne.
Lecz gdy w czasie wojny domowej Grzymalit�w z Na��czami [631]spalono po raz drugi cha�upy w Bogda�cu i rozproszono kmieci�w,[632] samotny Ma�ko pr�no usi�owa� go na nowo d�wign��. Nabiedziwszy si� lat niema�o, zastawi� wreszcie ziemi� krewnemu opatowi[633], sam za� z ma�ym jeszcze Zbyszkiem poci�gn�� na Litw� przeciw Niemcom.
Nigdy on jednak nie traci� z oczu Bogda�ca. Na Litw� poci�gn�� w�a�nie dlatego, by wzbogaciwszy si� �upami, z czasem powr�ci�, wykupi� ziemi�, zaludni� j� je�cami, odbudowa� gr�dek i osadzi� na nim Zbyszka. Teraz te�, po szcz�liwym ocaleniu m�odzianka, o tym tylko my�la� i nad tym naradza� si� z nim u kupca Amyleja.
Ziemi� mieli za co wykupi�. Z �up�w, z okup�w, kt�re sk�adali wzi�ci przez nich do niewoli rycerze, i z dar�w Witolda[634] zebrali zapasy do�� znaczne. Szczeg�lnie du�� korzy�� przynios�a im owa walka na �mier� z dwoma rycerzami fryzyjskimi[635]. Same zbroje, kt�re po nich wzi�li, stanowi�y w owych czasach prawdziw� maj�tno��, pr�cz zbroi za� wzi�li przecie wozy, konie, ludzi, szaty, pieni�dze i ca�y bogaty sprz�t wojenny. Wiele z tych �up�w naby� teraz kupiec Amylej, a mi�dzy innymi dwie sztuki cudnego flandryjskiego[636] sukna, kt�re przezorni i mo�ni Fryzyjczycy mieli z sob� na wozach. Ma�ko przeda� tak�e kosztown� zdobyczn� zbroj� mniemaj�c, �e wobec bliskiej �mierci na nic mu si� ju� nie przyda. P�atnerz[637], kt�ry j� naby�, odprzeda� j� na drugi dzie� Marcinowi z Wrocimowic[638] herbu P�koza z zyskiem znacznym, gdy� pancerze pochodzenia mediola�skiego ceniono w�wczas nad wszystkie w �wiecie.
Zbyszkowi te� �al by�o tej zbroi z ca�ej duszy.
� Je�li wam B�g wr�ci zdrowie � m�wi� do stryja � gdzie tak� drug� znajdziecie?
� Tam, gdziem i t� znalaz�, na jakowym innym Niemcu � odpowiedzia� Ma�ko. � Ale ju� ja si� �mierci nie wywin�. �ele�ce[639] si� mi mi�dzy �ebrami rozszczepi�o i szczebrzuch[640] osta� we mnie. Com go zmaca� i chcia�em pazurami wyci�gn��, tom go jeno g��biej zapycha�. A teraz nijakiej rady nie ma.
� Nied�wiedziego sad�a by wam si� saganek jeden i drugi napi�!
� Ba! Ojciec Cybek m�wi te�, �e dobrze by by�o, bo mo�e by si� jako drzazga wy�lizg�a. Ale sk�d tu dostan�? W Bogda�cu jeno by top�r wzi��, a pod barci�[641] na noc przykucn��!
� To i trza do Bogda�ca. Tylko mi tam gdzie w drodze nie zamrzyjcie.
Stary Ma�ko spojrza� z pewnym rozczuleniem na bratanka.
� Wiem ja, gdzie by ci si� chcia�o: na dw�r ksi�cia Janusza[642] albo do Juranda ze Spychowa, che�mi�skich Niemc�w naje�d�a�.
� Tego si� nie zapr�[643]. Razem z dworem ksi�ny rad bym do Warszawy albo do Ciechanowa pojecha�, a to z przyczyny, by jako najd�u�ej by� z Danu�k�. Nijak mi teraz bez niej, bo to nie tylko moja pani, ale i moje mi�owanie. Tak ci j� rad widz�, �e jak o niej pomy�l�, to a� mnie ci�goty bior�. P�jd� ja za ni� cho�by na kraj �wiata, ale teraz pierwsze moje prawo to wy. Nie opu�cili�cie mnie, to ja i was nie opuszcz�. Jak do Bogda�ca, to do Bogda�ca!
� To� dobry ch�op � rzek� Ma�ko.
� B�g by mnie skara�, gdyby ja by� dla was inny. Obaczcie, �e ju� wozy �aduj�, a jeden kaza�em sianem dla was wymo�ci�. Amylej�wna podarowa�a te� pierzyn� zacn�, jeno nie wiem, czy na niej od gor�ca wyle�ycie. Pojedziemy wolno razem z ksi�n� i dworem, �eby wam starunku nie zbrak�o. Potem oni nawr�c� na Mazowsze, a my do siebie � i pomagaj B�g!
� Niechbym tyle po�y�, by gr�dek na nowo wznie�� � rzek� Ma�ko � bo to wiem, �e po mojej �mierci niewiele ty b�dziesz o Bogda�cu my�la�.
� Co nie mia�bym my�le�!
� Bo ci b�d� w g�owie bitki i kochanie.
� A wam to nie by�a w g�owie wojna? W�a�nie, �em sobie ju� ca�kiem wymiarkowa�[644], co mam czyni� � i pierwsza rzecz gr�dek z d�biny mocnej zbudujem, a rowem ka�emy okopa� na porz�dek[645].
� Tak�e my�lisz? � spyta� zaciekawiony Ma�ko. � No, a jak gr�dek stanie?... Gadaj!
� Jak gr�dek stanie, dopiero� na dw�r ksi���cy do Warszawy albo do Ciechanowa pojad�.
� Po mojej �mierci?
� Je�li pr�dko zamrzecie, to po waszej �mierci, ale wprz�d[646] was godnie pochowam; a je�li Pan Jezus da wam zdrowie, to w Bogda�cu ostaniecie. Mnie ksi�na[647] obieca�a, �e tam pas rycerski od ksi�cia dostan�. Inaczej nie chcia�by si� ze mn� Lichtenstein potyka�.
� To potem do Malborga wyruszysz?
� Do Malborga albo cho�by na kraj �wiata, byle tylko Lichtensteina dosta�.
� Tego ci nie przygani�. Twoja �mier� albo jego!
� Ju� ja wam jego r�kawic� i pas do Bogda�ca przywioz� � nie b�jcie si�!
� Jeno si� strze� zdrady. U nich o zdrad� �atwo.
� Pok�oni� si� ksi�ciu Januszowi, �eby pos�a� po glejt[648] do mistrza. Teraz jest spok�j. Pojad� za glejtem do Malborga, a tam zawsze go�ci rycerstwa kupa. To wiecie? � naprz�d Lichtenstein, a potem b�d� upatrywa�, kt�rzy pawie czuby na he�mach maj� � i po kolei ich wyzywa�. Boga mi! zdarzy-li Pan Jezus zwyci�stwo, to zarazem i �lub spe�ni�.
Tak m�wi�c, Zbyszko u�miecha� si� do swoich w�asnych my�li, przy czym twarz mia� zupe�nie pachol�cia[649], kt�re zapowiada, jakich to czyn�w rycerskich dokona, gdy doro�nie.
� Hej! � rzek� kiwaj�c g�ow� Ma�ko � �eby� ty trzech rycerzy ze znakomitych rod�w pokona�, to nie tylko by� �lub spe�ni�, ale jaki by� sprz�t po nich wzi�� � mi�y Bo�e!
� Co to trzech! � zawo�a� Zbyszko. � Ju� ja w wi�zieniu powiedzia�em sobie, �e nie b�d� Danu�ce sk�pi�. Ile palc�w u r�k � nie trzech!
Ma�ko wzruszy� ramionami.
� Dziwujcie si� albo i nie wierzcie � rzek� Zbyszko � a ja przecie z Malborga do Juranda ze Spychowa pojad�. Jak�e mu si� nie pok�oni�, kiedy to Danu�kowy ojciec? I z nim b�dziem che�mi�skich Niemc�w naje�d�ali. Sami�cie przecie m�wili, �e wi�kszego wilko�aka na Niemc�w nie masz na ca�ym Mazowszu.
� A jak ci Danu�ki nie da?
� Mia�by nie da�! On swojej pomsty szuka, ja swojej. Kog� lepszego sobie upatrzy? Wreszcie, skoro ksi�na na zr�kowiny[650] pozwoli�a, to i on si� nie przeciwi.
� Ju� ja jedno miarkuj� � rzek� Ma�ko � �e ty wszystkich ludzi z Bogda�ca zabierzesz, �eby poczet mie�, jako si� rycerzowi patrzy, a ziemia ostanie bez r�k. P�ki b�d� �yw, to nie dam, ale po mojej �mierci, ju� widz�, �e zabierzesz.
� Pan B�g mi poczet obmy�li, a przecie i Janko z Tulczy krewniak, wi�c nie posk�pi.
A wtem drzwi si� otworzy�y, i jakby na dow�d, �e Pan B�g Zbyszkowi poczet obmy�li, wesz�o dw�ch ludzi, czarniawych, kr�pych, przybranych w ��te, podobne do �ydowskich kaftany, w czerwone krymki[651] i w niezmiernie szerokie hajdawery[652]. Ci, stan�wszy we drzwiach, pocz�li przyk�ada� palce do czo�a, do ust, do piersi i zarazem bi� pok�ony a� do ziemi.
� C� to za odmie�cy? � zapyta� Ma�ko. � Co�cie za jedni?
� Niewolnicy wasi � odpowiedzieli polskim �amanym j�zykiem przybysze.
� A to jak? sk�d? kto was tu przys�a�?
� Przys�a� nas pan Zawisza w darze m�odemu rycerzowi, aby�my niewolnikami jego byli.
� O dla Boga! dw�ch ch�op�w wi�cej! � zawo�a� z rado�ci� Ma�ko. � A z jakiego narodu?
� My Turki.
� Turki? � powt�rzy� Zbyszko. � B�d� mia� dw�ch Turk�w w poczcie. Widzieli�cie kiedy Turk�w?
I skoczywszy ku nim, pocz�� ich okr�ca� d�o�mi i ogl�da� jak osobliwe zamorskie stworzenia. Ma�ko za� rzek�:
� Widzie�, nie widzia�em, alem s�ysza�, �e pan z Garbowa[653] ma w s�u�bie Turk�w, kt�rych pobra�, wojuj�c nad Dunajem u cesarza rzymskiego Zygmunta[654]. Jak�e to? to�cie, psubraty, poganie?
� Pan kaza� si� ochrzci� � rzek� jeden z je�c�w.
� A wykupi� si� nie mieli�cie za co?
� My z daleka, z azjatyckiego brzegu, z Brussy[655].
Zbyszko, kt�ry chciwie zawsze s�ucha� wszelkich opowiada� wojennych, a zw�aszcza gdy chodzi�o o czyny przes�awnego Zawiszy z Garbowa, pocz�� wypytywa� ich, jakim sposobem dostali si� do niewoli. Ale w opowiadaniach je�c�w nie by�o nic nadzwyczajnego: Zawisza napad� ich kilkudziesi�ciu przed trzema laty w w�wozie, cz�ci� wytraci�, cz�ci� pochwyta� � i wielu potem rozdarowa�. Zbyszkowi i Ma�kowi serca zalewa�y si� rado�ci� na widok tak znakomitego daru, zw�aszcza �e o ludzi by�o w owych czasach trudno i posiadanie ich stanowi�o prawdziwy maj�tek.
Tymczasem po chwili nadszed� i sam Zawisza w towarzystwie Powa�y i Paszka Z�odzieja z Biskupic[656]. Poniewa� wszyscy oni pracowali nad ocaleniem Zbyszka i radzi byli, �e uda�o im si� tego dokaza�, przeto ka�dy sk�ada� mu jakowy� dar na po�egnanie i pami�tk�. Hojny pan z Taczewa da� mu kropierz[657] na konia, szeroki, bogaty, obszyty na piersiach fr�dzl� z�ot�. Paszko za� miecz w�gierski, warto�ci kilku grzywien[658]. Nadeszli potem Lis z Targowiska, Farurej[659] i Krzon z Kozichg��w z Marcinem z Wrocimowic[660], a na ostatku przyszed� Zyndram z Maszkowic[661] � ka�dy z pe�nymi r�koma.
Zbyszko wita� ich z wezbranym sercem, podw�jnie uszcz�liwiony � i z dar�w, i z tego, �e najs�awniejsi w Kr�lestwie rycerze okazuj� mu przyja��. Oni za� wypytywali go o odjazd i o zdrowie Ma�ka radz�c, jako ludzie do�wiadczeni, cho� m�odzi, rozmaite ma�cie i driakwie[662] cudownie rany goj�ce.
Lecz Ma�ko poleca� im jeno[663] Zbyszka, sam za� wybiera� si� na tamten �wiat. Trudno �y� z �elazn� drzazg� pod �ebrami. Skar�y� si� te�, �e ustawicznie krwi� spluwa i je�� nie mo�e. Kwarta wy�uskanych orzech�w, dwie pi�dzie[664] kie�basy, misa jajecznicy � ot i ca�e jego dzienne jedzenie. Ojciec Cybek puszcza� mu krew[665] kilkakrotnie, my�l�c, �e w ten spos�b odci�gnie mu gor�czk� spod serca i wr�ci ochot� do jad�a � ale i to nie pomog�o.
By� jednak tak uradowany z dar�w dla bratanka, �e w tej chwili czu� si� zdrowszym, i gdy kupiec Amylej kaza� dla uczczenia tak znakomitych go�ci przynie�� do izby bary�k� z winem � zasiad� razem z nimi do kielicha. Pocz�to rozmawia� o ocaleniu Zbyszka i o jego zr�kowinach[666] z Danu�k�. Rycerze nie w�tpili, i� Jurand ze Spychowa nie b�dzie si� chcia� sprzeciwi� woli ksi�ny, zw�aszcza je�li Zbyszko pom�ci pami�� jej matki i �lubowane pawie czuby zdob�dzie.
� Jeno[667] co do Lichtensteina � rzek� Zawisza � nie wiemy, czy ci b�dzie chcia� stan��, gdy� jest zakonnik, a do tego i jeden ze starost�w w Zakonie. Ba! powiadali ludzie z jego orszaku, �e byle doczeka�, to i wielkim mistrzem z czasem zostanie.
� Je�li walki odm�wi, to cze�� utraci � ozwa� si� Lis z Targowiska.
� Nie � odpowiedzia� Zawisza � gdy� nie jest rycerz �wiecki, zakonnikom za� nie wolno do pojedynczej walki[668] stawa�.
� A przecie� cz�sto bywa, �e staj�.
� Bo si� prawa w Zakonie popsowa�y. R�ne oni sk�adaj� �luby � i s�yn� z tego, �e ku zgorszeniu ca�ego chrze�cija�skiego �wiata raz w raz je �ami�. Ale do walki na �mier� mo�e Krzy�ak, a zw�aszcza komtur, nie stan��.
� Ha! to go chyba na wojnie dostaniesz.
� Kiedy powiadaj�, �e wojny nie b�dzie � rzek� Zbyszko � gdy� Krzy�acy boj� si� teraz naszego narodu.
Na to Zyndram z Maszkowic rzek�:
� Nied�ugo tego spokoju. Z wilkiem nie mo�e by� zgody, bo on musi cudzym �y�.
� A tymczasem mo�e nam przyjdzie z Tymurem Kulawym[669] za bary si� wzi�� � ozwa� si� Powa�a. � Ksi��� Witold kl�sk� poni�s� od Edygi[670] � to ju� pewna.
� Pewna. I wojewoda Spytko nie wr�ci� � przywt�rzy� Paszko Z�odziej z Biskupic.
� A kniazi�w litewskich si�a[671] zosta�a na polu.
� Kr�lowa nieboszczka przepowiada�a, �e tak b�dzie � rzek� pan z Taczewa.
� Ha! to mo�e i przyjdzie nam na Tymura wyruszy�.
Tu rozmowa zwr�ci�a si� na litewsk� wypraw� przeciw Tatarom. Nie by�o ju� �adnej w�tpliwo�ci, �e ksi��� Witold, w�dz wi�cej porywczy ni� bieg�y, poni�s� straszliw� kl�sk� pod Worskl�[672], w kt�rej leg�o mn�stwo bojar�w[673] litewskich, ruskich, a z nimi razem gar�� posi�kowych rycerzy polskich, a nawet i krzy�ackich. Zebrani u Amyleja biadali szczeg�lnie nad losem m�odego Spytka z Melsztyna[674], najwi�kszego pana w Kr�lestwie, kt�ry poci�gn�� na wypraw� jako ochotnik i po bitwie przepad� bez wie�ci. Wynoszono te� pod niebo jego prawdziwie rycerski post�pek, �e dostawszy od wodza nieprzyjaci� ko�pak[675] ochronny, nie chcia� takowego w czasie bitwy wdzia�, przek�adaj�c �mier� s�awn� nad �ycie z �aski poga�skiego w�adcy. Nie by�o jednak jeszcze pewno�ci, czy zgin��, czy popad� w niewol�. Z niewoli mia� zreszt� czym si� wykupi�, gdy� bogactwa jego by�y niezmierne, a w dodatku kr�l W�adys�aw pu�ci� mu by� w lenne posiadanie ca�e Podole.
Lecz kl�ska Litwin�w mog�a by� gro�n� i dla ca�ego Jagie��owego pa�stwa, nikt bowiem dobrze nie wiedzia�, czy Tatarzy zach�ceni zwyci�stwem nad Witoldem nie rzuc� si� na ziemie i grody przynale�ne do W. Ksi�stwa. W takim razie zosta�oby wci�gni�te do wojny i Kr�lestwo. Wielu te� rycerzy, kt�rzy jak Zawisza, Farurej, Dobko, a nawet i Powa�a, przywykli byli szuka� przyg�d i bitew na dworach zagranicznych, nie opuszcza�o umy�lnie Krakowa nie wiedz�c, co niedaleka przysz�o�� przyniesie. Gdyby Tamerlan, pan dwudziestu siedmiu kr�lestw, poruszy� ca�y �wiat mongolski, w�wczas niebezpiecze�stwo mog�o by� straszne. Ot� byli ludzie, kt�rzy przewidywali, �e to nast�pi.
� Je�eli b�dzie potrzeba, to si� i z samym Kulawcem zmierzymy. Nie p�jdzie mu tak �atwo z naszym narodem, jako posz�o z tymi wszystkimi, kt�re wytraci� i podbi�. A przecie inni ksi���ta chrze�cija�scy przyjd� nam w pomoc.
Na to Zyndram z Maszkowic, kt�ry p�on�� szczeg�ln� nienawi�ci� przeciw Zakonowi, odrzek� z gorycz�:
� Ksi���ta � nie wiem, ale Krzy�acy gotowi z Tatarami si� pokuma� i na nas z drugiej strony uderzy�.
� To i b�dzie wojna! � zawo�a� Zbyszko � ja przeciw Krzy�akom!
Lecz inni rycerze zacz�li zaprzecza�. Nie znaj� Krzy�acy boja�ni Bo�ej i swego dobra tylko patrz�, ale przecie poganom by przeciw chrze�cija�skiemu narodowi nie pomagali. Zreszt� Tymur daleko gdzie� w Azji wojuje, a w�dz tatarski Edyga tyle ludzi w bitwie utraci�[676], �e si� podobno w�asnego zwyci�stwa przel�k�. Ksi��� Witold zaradny jest i pewno grody dobrze opatrzy�[677], a zreszt�, chocia� nie uda�o si� tym razem Litwinom, jednak�e nie nowina im Tatar�w zwyci�a�.
� Nie z Tatarami nam, ale z Niemcami na �mier� i �ycie � rzek� Zyndram z Maszkowic � i je�li ich nie zetrzem, od nich zguba przyjdzie.
Po czym zwr�ci� si� do Zbyszka:
� A najpierw zginie Mazowsze. Znajdziesz tam zawsze robot� � nie b�j si�!
� Hej! �eby stryj by� zdr�w, zaraz bym tam poci�gn��.
� Pomagaj ci B�g! � rzek� Powa�a wznosz�c kielich.
� Na zdrowie twoje i Danu�ki!
� A na zatrat� Niemcom! � doda� Zyndram z Maszkowic.
I pocz�li go �egna�. A tymczasem wszed� dworzanin ksi�ny z soko�em na r�ku i sk�oniwszy si� obecnym rycerzom, zwr�ci� si� z jakim� dziwnym u�miechem do Zbyszka:
� Ksi�na[678] pani kaza�a wam powiedzie� � rzek� � �e przenocuje jeszcze w Krakowie, a w drog� ruszy jutro rano.
� To i dobrze � rzek� Zbyszko � ale czemu to? zali kto nie zachorza�?
� Nie. Jeno ksi�na ma go�cia z Mazowsza.
� Sam�e ksi��� przyjecha�?
� Nie ksi���, jeno Jurand ze Spychowa � odrzek� dworzanin.
Us�yszawszy to, Zbyszko zmiesza� si� okrutnie i serce pocz�o mu si� tak t�uc w piersi jak w�wczas, gdy mu czytano wyrok �mierci.
Ksi�na Anna[679] nie zdziwi�a si� zbytnio przyjazdem Juranda ze Spychowa, zdarza�o si� bowiem cz�sto, �e w�r�d ustawicznych po�cig�w, napad�w i walk z s�siednimi rycerzami niemieckimi porywa�a go nag�a t�sknota za Danusi�. W�wczas zjawia� si� niespodzianie b�d� w Warszawie, b�d� w Ciechanowie lub gdziekolwiek czasowo bawi� dw�r ksi�cia Janusza[680]. Na widok dziecka wybucha� zawsze okropn� �a�o�ci�. Danusia bowiem z up�ywem lat stawa�a si� tak do matki podobna, �e za ka�dym razem zdawa�o mu si�, �e widzi swoj� nieboszczk�, tak�, jak� niegdy� pozna� u ksi�ny Anny w Warszawie. Ludzie my�leli nieraz, �e od tej �a�o�ci skruszeje w nim wreszcie �elazne, zem�cie tylko oddane serce. Ksi�na namawia�a te� go cz�sto, by porzuciwszy sw�j krwawy Spych�w, zosta� przy dworze i przy Danusi. Sam ksi���, ceni�c jego m�stwo i znaczenie, a zarazem chc�c unikn�� k�opot�w, na jakie nara�a�y go ustawiczne zaj�cia graniczne, ofiarowa� mu urz�d miecznika[681]. Zawsze na pr�no. W�a�nie widok Danusi rozdziera� w nim dawne rany. Po kilku dniach traci� ochot� do jad�a, do snu, do rozmowy. Serce poczyna�o mu si� widocznie burzy� i zalewa� krwi�, a wreszcie znika� z dworu i wraca� w swoje bagna spychowskie, by �al i gniew we krwi zatopi�. Ludzie w�wczas m�wili: �Gorze Niemcom! wcale ci oni nie owce, ale dla Juranda owce, bo on im wilkiem�. Jako� po up�ywie pewnego czasu rozchodzi�y si� wie�ci to o pochwytanych go�ciach, ochotnikach, kt�rzy szlakiem granicznym d��yli do Krzy�ak�w, to o popalonych gr�dkach, to o zagarni�tych ch�opach lub walkach na �mier�, z kt�rych straszny Jurand zawsze wychodzi� zwyci�sko. Przy drapie�nym usposobieniu Mazur�w i rycerzy niemieckich, kt�rzy z ramienia Zakonu dzier�yli ziemi� i gr�dki do Mazowsza przyleg�e, nawet w czasach najwi�kszego pokoju mi�dzy ksi���ty mazowieckimi a Zakonem na granicy nie ustawa�a nigdy wrzawa bojowa. Nawet na �cinanie drzew w boru lub na �niwa mieszka�cy wybierali si� z kuszami lub zbrojni w dzidy. Ludzie �yli w niepewno�ci jutra, w ci�g�ym wojennym pogotowiu, w zatwardzia�o�ci serc. Nikt nie przestawa� [682]na samej obronie, ale za grabie� p�aci� grabie��, za po�og� po�og�, za napad napadem. I zdarza�o si�, �e gdy Niemcy przekradali si� cicho le�nymi rubie�ami, by ubiec jakowy� gr�dek, porwa� ch�op�w lub stada, Mazury w tym samym czasie czynili to samo. Nieraz te� spotykali si� z sob� i bili si� do upad�ego, cz�sto wszak�e tylko wodzowie wyzywali si� na �mierteln� walk�, po kt�rej zwyci�zca zabiera� poczet pokonanego przeciwnika. Tote� gdy na dw�r warszawski przychodzi�y skargi na Juranda, ksi��� odpowiada� skargami na napady poczynione w innych stronach przez rycerzy niemieckich. W ten spos�b, gdy obie strony ��da�y sprawiedliwo�ci, a nie chcia�a i nie mog�a jej uczyni� �adna � wszystkie grabie�e, po�ogi, napady uchodzi�y ca�kiem bezkarnie.
Lecz Jurand, siedz�c w swym b�otnym, poros�ym sitowiem Spychowie i p�on�c nieugaszon� ch�ci� zemsty sta� si� tak ci�kim dla swych zagranicznych s�siad�w, i� w ko�cu przestrach ich sta� si� wi�kszym od zawzi�to�ci. Pola granicz�ce ze Spychowem le�a�y od�ogiem, lasy zarasta�y dzikim chmielem i leszczyn�, ��ki szuwarem. Niejeden rycerz niemiecki, przywyk�y do prawa pi�ci w ojczy�nie, pr�bowa� osiada� w s�siedztwie Spychowa, lecz ka�dy po pewnym czasie wola� odbiec lenna[683], stad i ch�op�w, ni� �y� pod bokiem nieub�aganego m�a. Cz�sto te� rycerze zmawiali si�, aby uczyni� wsp�ln� na Spych�w wypraw�, lecz ka�da z nich ko�czy�a si� kl�sk�. Pr�bowano r�nych sposob�w. Raz sprowadzono znanego z si�y i srogo�ci rycerza znad Menu, kt�ry we wszystkich walkach bywa� zwyci�zc�, aby wyzwa� Juranda na udeptan� ziemi�. Lecz gdy stan�li w szrankach, upad�o w Niemcu jakoby przez czary serce na widok strasznego Mazura i zwr�ci� konia do ucieczki, Jurand za� mu niezbrojny[684] po�ladek kopi� przeszy� i w ten spos�b czci i �wiat�o�ci dziennej go pozbawi�. Od tej pory tym wi�ksza trwoga ogarn�a s�siad�w, i kt�ry Niemiec chocia� z daleka dymy spychowskie spostrzeg�, wnet �egna� si� i do patrona swego w niebiesiech[685] rozpoczyna� modlitw�, albowiem utrwali�a si� wiara, �e Jurand nieczystym si�om dusz� dla pomsty zaprzeda�.
Opowiadano te� o Spychowie straszliwe rzeczy: �e przez grz�skie bagna, w�r�d drzemi�cych, zaros�ych rz�s� i wodnym rdestem topielisk, wiod�a do niego droga tak w�ska, i� dw�ch m��w na koniach nie mog�o obok siebie po niej jecha�; �e po obu jej stronach wala�y si� ko�ci niemieckie, nocami za� przechadza�y si� na paj�czych nogach g�owy potopionych j�cz�c, wyj�c i wci�gaj�c ludzi razem z ko�mi w g��bin�. Powtarzano, �e w samym gr�dku cz�stok�[686] przybrany by� w czaszki ludzkie. Prawd� w tym wszystkim by�o tylko to, �e w zakratowanych jamach, wykopanych pod dworzyszczem w Spychowie, j�cza�o zawsze kilku lub kilkunastu je�c�w i �e imi� Juranda straszniejsze by�o od owych wymys��w o ko�ciotrupach i topielcach.
Zbyszko, dowiedziawszy si� o jego przybyciu, po�pieszy� do niego natychmiast, ale jako do ojca Danusi, szed� z pewnym niepokojem w sercu. �e Danu�k� obra� sobie na pani� my�li i �e jej �lubowa�, tego mu nikt nie m�g� wzbroni�, ale p�niej ksi�na wyprawi�a mu z Danu�k� zr�kowiny[687]. Co Jurand na to powie? Zgodzi si� czy nie zgodzi! i co b�dzie, je�eli jako ojciec zakrzyknie, i� nigdy tego nie dopu�ci? Pytania te przejmowa�y trwog� dusz� Zbyszka, gdy� ju� mu o Danusi� chodzi�o wi�cej ni� o wszystko na �wiecie. Otuchy dodawa�a mu tylko my�l, �e Jurand poczyta mu za zas�ug�, nie za ujm�, napa�� na Lichtensteina, bo przecie to uczyni� tak�e przez zemst� za Danusin� matk� � i omal w�asnej szyi nie straci�.
Tymczasem j�� bada� dworzanina, kt�ry po niego przyszed� do Amyleja:
� A gdzie mnie wiedziecie? � pyta� � na zamek?
� Ju�ci na zamek. Jurand razem z dworem ksi�ny stan��.
� Powiedzcie mi te�, jaki to cz�owiek?... �ebym wiedzia�, jako z nim gada�...
� Co wam powiem! To jest cz�ek zgo�a od innych ludzi odmienny. Powiadaj�, �e dawniej by� wes�, p�ki mu si� krew w w�trobie nie zapiek�a.
� A m�dry jest?
� Chytry jest, bo innych �upi, a sam si� nie da. Hej! jedno on oko ma, gdy� drugie mu Niemcy z kuszy wystrzelili, ale tym jednym do dna ci cz�owieka przejrzy. Nikt z nim na swoim nie postawi... Jeno ksi�n�, nasz� pani�, to mi�uje, bo jej dw�rk� za �on� wzi��, a teraz si� dziewka u nas hoduje.
Zbyszko odetchn��.
� To m�wicie, �e on si� woli ksi�ny nie sprzeciwi?
� Wiem ja, czego by�cie si� chcieli dowiedzie�, i com za� s�ysza�, to powiem. M�wi�a z nim ksi�na o waszych zr�kowinach, bo� nie�adnie by�oby utai�, ale co on na to rzek� � nie wiadomo.
Tak rozmawiaj�c, doszli do bramy. Kapitan �ucznik�w kr�lewskich, ten sam, kt�ry poprzednio prowadzi� Zbyszka na �mier�, skin�� mu teraz przyja�nie g�ow�, wi�c przeszed�szy warty, znale�li si� w dziedzi�cu, a potem weszli na prawo do oficyny, kt�r� zajmowa�a ksi�na.
Dworzanin, spotkawszy przed drzwiami pacho�ka, spyta�:
� A gdzie Jurand ze Spychowa?
� W Krzywej komnacie, z c�rk�.
� To tam�j � rzek� dworzanin, ukazuj�c drzwi.
Zbyszko prze�egna� si� i podni�s�szy zas�on� w otwartych drzwiach, wszed� z bij�cym sercem. Ale nie od razu dostrzeg� Juranda z Danusi�, gdy� komnata nie tylko by�a krzywa, ale i mroczna. Po chwili dopiero ujrza� jasn� g��wk� dziewczyny siedz�cej na kolanach ojca. Oni te� nie us�yszeli, gdy wszed�, wi�c zatrzyma� si� przy zas�onie, chrz�kn�� i wreszcie ozwa� si�:
� Niech b�dzie pochwalony.
� Na wieki wiek�w � odpowiedzia� wstaj�c Jurand.
W tej chwili Danusia skoczy�a ku m�odemu rycerzowi i chwyciwszy go za r�k�, pocz�a wo�a�:
� Zbyszku! Tatu� przyjechali!
Zbyszko uca�owa� jej r�ce, po czym wsta�, zbli�y� si� wraz z ni� do Juranda i rzek�:
� Przyszed�em si� wam pok�oni�; wiecie, ktom jest?
I schyli� si� lekko, czyni�c r�koma ruch, jakby go chcia� podj�� pod nogi[688]. Lecz on chwyci� jego d�o�, obr�ci� go ku �wiat�u i pocz�� mu si� w milczeniu przypatrywa�.
Zbyszko ju� by� nieco och�on��, wi�c podni�s�szy zaciekawiony wzrok ku Jurandowi, ujrza� przed sob� m�a postawy ogromnej, z p�owym w�osem i r�wnie� p�owymi w�sami, z twarz� dziobat� i jednym okiem barwy �elaza. Zdawa�o mu si�. �e oko to chce go przewierci� na wylot, tak �e zmieszanie pocz�o go zn�w ogarnia�, wreszcie nie wiedz�c, co ma rzec, a chc�c koniecznie co� powiedzie�, by przerwa� k�opotliwe milczenie, zapyta� :
� To wy�cie Jurand ze Spychowa, ociec Danusin?
Lecz tamten wskaza� mu tylko �aw� obok d�bowego krzes�a, na kt�rym sam zasiad�, i nie odrzek�szy ni s�owa, przypatrywa� mu si� dalej.
Zbyszko zniecierpliwi� si� wreszcie.
� Bo wiecie � rzek� � niesk�adnie[689] mi tak siedzie� jako na s�dzie.
Dopiero� Jurand ozwa� si�:
� Ty� chcia� bi� w Lichtensteina?
� Ano! � odrzek� Zbyszko.
W oku pana ze Spychowa b�ysn�o jakie� dziwne �wiat�o i gro�na jego twarz rozja�ni�a si� nieco. Po chwili spojrza� na Danusi� i zn�w spyta�:
� I to dla niej?
� A dla kogo� by? Musieli wam stryjko powiada�, jakom jej �lubowa� Niemcom ze �b�w pawie czuby pozdziera�. Ale nie b�dzie ich trzy, jeno co najmniej tyle, ile palc�w u obu r�k. Przez to i wam do pomsty dopomog�, bo� to przecie za Danusin� ma�[690].
� Gorze im! � odrzek� Jurand.
I zn�w zapad�o milczenie. Zbyszko jednak pomiarkowawszy, i� okazuj�c swoj� zawzi�to�� na Niemc�w, trafia do serca Jurandowego, rzek�:
� Nie daruj� ja za swoje, cho� ma�o mi ju� szyi nie uci�li.
Tu zwr�ci� si� ku Danusi i doda�:
� Ona mnie zratowa�a.
� Wiem � rzek� Jurand.
� A nie krzywi�cie o to[691]?
� Skoro� jej �lubowa�, to jej s�u�, bo jest taki rycerski obyczaj.
Zbyszko zawaha� si� nieco, lecz po chwili pocz�� m�wi� z widocznym niepokojem:
� Bo to uwa�cie... na��czk�[692] mi g�ow� nakry�a... Wszystko rycerstwo s�ysza�o i franciszkanin, kt�ry by� przy mnie krzy�em, s�ysza�, jako rzek�a: �M�j ci jest!� I pewno, i� niczyj inny do �mierci nie b�d�, tak mi dopom� B�g.
To rzek�szy, przykl�kn�� zn�w i chc�c pokaza�, �e zna rycerski obyczaj, uca�owa� z wielk� czci� oba trzewiki siedz�cej na por�czy od krzes�a Danusi, po czym wsta� i zwr�ciwszy si� do Juranda, zapyta�:
� Widzieli�cie tak� drug�... co?
A Jurand za�o�y� nagle na g�ow� swe straszne m�ob�jcze r�ce � i zamkn�wszy powieki, odrzek� g�ucho:
� Widzia�em, ale Niemce ci mi j� zabili.
� To s�uchajcie � rzek� z zapa�em Zbyszko � jedna nam krzywda i jedna pomsta. I naszych kup� z Bogda�ca, co im konie w m�ace[693] polgn�y, psubraty z kusz wystrzelali... Ju� wy nikogo lepszego ode mnie do waszej roboty nie znajdziecie... Nie nowina mi to! Spytajcie stryka. Na kopie alibo na topory, na d�ugie alibo na kr�tkie miecze, za jedno mi! A powiada� wam stryk o onych Fryzach?... Narzn� ja wam Niemc�w jako baran�w, a co do dziewczyny, to wam kl�kaj�cy[694] �lubuj�, jako si� b�d� o ni� bodaj z samym piekielnym starost�[695] potyka� i jako nie odst�pi� jej ni za ziemi�, ni za stada, ni za sprz�t �aden, a cho�by mi i zamek o szklanych oknach bez niej dawali, to i zamek porzuc�, a za ni� na kraj �wiata pow�druj�.
Jurand siedzia� czas jaki� z g�ow� w d�oniach, lecz wreszcie ockn�� si� jakoby ze snu i rzek� z �a�o�ci� i smutkiem:
� Uda�e� ty mi si�[696], pacho�ku, ale ci jej nie dam, bo nie tobie ona pisana, niebo�e!
Zbyszko, us�yszawszy to, a� oniemia� i pocz�� patrze� na Juranda okr�g�ymi oczyma, nie mog�c s�owa przem�wi�.
Lecz Danusia przysz�a mu w pomoc. Bardzo jej mi�y by� Zbyszko i mi�o jej by�o uchodzi� nie za �skrzata�, ale za ��rza��[697] dziewk�. Podoba�y jej si� i zr�kowiny[698], i s�odko�ci, jakie jej rycerzyk codziennie znosi�, wi�c teraz, gdy zrozumia�a, �e jej to wszystko chc� odj��, zsun�a si� co pr�dzej z por�czy krzes�a i ukrywszy g�ow� na kolanach ojca, pocz�a wo�a�:
� Tatulu! tatulu! bo b�dem[699] p�aka�!
On za� widocznie kocha� j� nad wszystko, gdy� po�o�y� �agodnie d�o� na jej g�owie. W twarzy jego nie by�o ni zawzi�to�ci, ni gniewu, tylko smutek.
Zbyszko tymczasem och�on�� i rzek�:
� Jak�e to? To woli boskiej chcecie si� przeciwi�?
A na to Jurand:
� Jak b�dzie wola boska, to j� dostaniesz, jeno ci mojej nie mog� przychyli�. Ba, rad bym ci przychyli�, ale nie l�a[700]...
To powiedziawszy, podni�s� Danusi� i wzi�wszy j� na r�ce, skierowa� si� ku drzwiom, gdy za� Zbyszko chcia� mu zast�pi� drog�, zatrzyma� si� jeszcze na chwil� i rzek�:
� Nie b�d� na ci� krzyw o rycerskie s�u�by, ale mnie wi�cej nie pytaj, gdy� nie mog� ci nic rzec.
I wyszed�.
Nast�pnego dnia nie unika� Jurand bynajmniej Zbyszka ani mu te� przeszkadza� w oddawaniu Danusi w drodze rozmaitych przys�ug, kt�re jako rycerz powinien by� jej oddawa�. Owszem � Zbyszko, cho� wielce w sercu strapiony, zauwa�y� przecie, i� pos�pny pan ze Spychowa spogl�da na niego �yczliwie i jakby z �alem, �e musia� mu da� tak okrutn� odpowied�. Pr�bowa� te� m�ody w�odyka[701] niejednokrotnie zbli�y� si� do niego i zacz�� z nim rozmow�. Po wyruszeniu z Krakowa, w czasie podr�y, o sposobno�� nie by�o trudno, gdy� obaj towarzyszyli ksi�nej konno. Jurand, lubo zwykle milcz�cy, rozmawia� do�� ch�tnie, ale gdy tylko Zbyszko chcia� dowiedzie� si� czego� o przeszkodach dziel�cych go od Danusi, rozmowa urywa�a si� nagle, a twarz Jurandowa czyni�a si� chmurna. My�la� Zbyszko, �e ksi�na[702] wie wi�cej � upatrzywszy zatem sposobn� chwil�, stara� si� od niej jak�kolwiek wiadomo�� wydosta�, ale ona niewiele tak�e mog�a mu powiedzie�.
� Ju�ci jest tajemnica � rzek�a. � Powiedzia� mi o tym sam Jurand, jeno prosi� zarazem, abym go nie wypytywa�a. Pewnikiem[703] przysi�g� jakow�� zwi�zan, jak to mi�dzy lud�mi bywa. B�g wszelako da, �e z czasem wszystko to wyjdzie na jaw.
� Tako by mi bez Danu�ki na �wiecie by�o jako psu na powrozie albo jak nied�wiedziowi w dole[704] � odrzek� Zbyszko. � Ni rado�ci nijakiej, ni uciechy. Nic, jedno frasunek i wzdychanie. Poszed�by ja ju� do Tawani[705] z ksi�ciem Witoldem[706], niechby mnie tam Tatarzy zabili. Ale wpierw musz� stryjca odwie��, a potem one pawie czuby Niemcom ze �b�w po�ci�ga�, jakom zaprzysi�g�. Mo�e mnie przy tym zabij� � co i wol� ni� patrze�, jako Danu�k� inny zabierze.
Ksi�na podnios�a na niego swoje dobre, niebieskie oczy i spyta�a z pewnym zdziwieniem:
� A to by� na to przyzwoli�?
� Ja? P�ki mi tchu w nozdrzach, nie b�dzie tego! Chybaby mi r�ka usch�a i topora zdzier�y�[707] nie mog�a!
� Ano, widzisz.
� Ba! Ale jako�e mi j� przeciw ojcowej woli bra�?
Na to ksi�na jakby do siebie:
� Mocny Bo�e! albo to si� i tak nie przytrafia...
Potem za� do Zbyszka:
� Zali wola boska nie mocniejsza od ojcowej? A co�e Jurand rzek�? �Jak � powiada � b�dzie wola boska, to j� dostanie�.
� To samo i mnie rzek�! � zawo�a� Zbyszko. � �Jak � powiada � b�dzie wola boska, to j� dostaniesz�.
� A widzisz?
� To� przy waszej �asce, mi�o�ciwa pani � jedyna pociecha.
� Moj� �ask� masz, a Danu�ka ci dotrzyma. Wczoraj jeszcze m�wi� jej: Danu�ka, a dotrzymasz-li ty Zbyszkowi? A ona powiada tak: �B�dem Zbyszkowa albo niczyja�. Zielona to jeszcze jagoda, ale jak co powie, to i dotrzyma, bo� to szlacheckie dziecko, nie �adna powsinoga. I matka jej by�a taka sama.
� Da�by B�g! � rzek� Zbyszko.
� Jeno pami�taj, by� i ty dotrzyma� � bo to niejeden ch�op bywa p�ochy: obiecuje wiernie mi�owa�, a zaraz ci potem d�ba[708] do innej, �e go i na postronku nie utrzymasz! Sprawiedliwie m�wi�!
� A niech�e mnie Pan Jezus wpierw skarze! � zawo�a� z zapa�em Zbyszko.
� No, to pami�taj. A jak stryjca odwieziesz, to na nasz dw�r przyje�d�aj. Zdarzy si� tam sposobno��, �e ostrogi dostaniesz[709], a potem zobaczym, jako B�g da. Danu�ka przez ten czas dojrzeje i wol� Bo��[710] poczuje, bo teraz mi�uje ci� ona wprawdzie okrutnie � inaczej nie mog� rzec � ale nie tak jeszcze, jako wyros�e dziewki mi�uj�. Mo�e te� i Jurand si� w duszy do ciebie nak�oni, bo jako miarkuj�, to on by rad. Pojedziesz i do Spychowa, i razem z Jurandem na Niemc�w, mo�e si� przytrafi�, �e mu si� jako przys�u�ysz i ca�kiem go sobie zjednasz.
� To w�a�nie, mi�o�ciwa ksi�no, tak samo my�la�em uczyni�, ale z pozwole�stwem b�dzie mi �acniej.
Rozmowa ta wielce doda�a ducha Zbyszkowi. Tymczasem jednak na pierwszym popasie stary Ma�ko zachorza� tak, �e trzeba by�o przyzosta�[711] i czeka�, p�ki cho� troch� si� do dalszej podr�y nie odzyska. Zostawi�a mu dobra ksi�na Anna Danuta wszystkie leki i driakwie, jakie z sob� mia�a, ale sama musia�a jecha� dalej, przysz�o wi�c obu rycerzom z Bogda�ca rozsta� si� z dworem mazowieckim. Pad� Zbyszko jak d�ugi do n�g naprz�d ksi�nie, potem Danusi, poprzysi�g� jej jeszcze raz wierne s�u�by rycerskie, obieca� przyjecha� rych�o do Ciechanowa albo do Warszawy, wreszcie porwa� j� w swoje silne ramiona i podni�s�szy do g�ry, j�� powtarza� wzruszonym g�osem:
� Pami�taj�e ty o mnie, kwiatuszku najmilejszy, pami�taj, rybe�ko moja z�ota!
A Danusia, obj�wszy go ramionami tak w�a�nie, jak m�odsza siostra obejmuje mi�ego brata, przy�o�y�a sw�j zadarty nosek do jego policzka i p�aka�a wielkimi jak groch �zami, powtarzaj�c:
� Nie chc� do Ciechanowa bez Zbyszka, nie chc� do Ciechanowa!
Widzia� to Jurand, ale gniewem nie wybuchn��. Owszem, po�egna� i sam bardzo �yczliwie m�odzianka, a gdy ju� siedzia� na koniu, nawr�ci� jeszcze raz ku niemu i rzek�:
� Ostawaj z Bogiem i urazy do mnie nie chowaj.
� Jakobym mia� uraz� do was chowa�, kiedy�cie Danu�k�w ojciec! � odrzek� szczerze Zbyszko.
I pochyli� mu si� do strzemion, �w za� �cisn�� mu silnie r�k� i rzek�:
� Szcz�� ci Bo�e we wszystkim!... rozumiesz?
I odjecha�. Zbyszko jednak�e zrozumia�, jak wielka �yczliwo�� tkwi�a w ostatnich jego s�owach, i wr�ciwszy do wozu, na kt�rym le�a� Ma�ko, rzek�:
� Wiecie? on by te� chcia�, jeno[712] mu co� przeszkadza. Wy�cie byli w Spychowie i rozum macie bystry, to starajcie si� wymiarkowa�, co to jest.
Lecz Ma�ko zbyt by� chory. Gor�czka, kt�r� mia� od rana, powi�kszy�a si� pod wiecz�r do tego stopnia, �e pocz�� traci� przytomno��, wi�c zamiast odpowiedzie� Zbyszkowi, spojrza� na niego jakby ze zdziwieniem, potem spyta�:
� A gdzie tu dzwoni�?
Zbyszko zl�k� si�, przysz�o mu bowiem do g�owy, �e skoro chory s�yszy dzwony, to wida�, �e ju� �mier� ku niemu idzie. Pomy�la� te�, �e stary mo�e umrze� bez ksi�dza, bez spowiedzi, a tym samym dosta� si�, je�eli zgo�a nie do piek�a, to przynajmniej na d�ugie wieki do czy��ca � wi�c postanowi� go jednak wie�� dalej, by jak najpr�dzej dojecha� do jakowej� parafii, w kt�rej Ma�ko m�g�by przyj�� Ostatnie Sakramenta[713].
W tym celu ruszyli na ca�� noc. Zbyszko siad� na w�z z sianem, na kt�rym le�a� chory, i czuwa� nad nim a� do bia�ego dnia. Od czasu do czasu poi� go winem, kt�rym zaopatrzy� ich na drog� kupiec Amylej, a kt�re spragniony Ma�ko pi� chciwie, albowiem przynosi�o mu ono widoczn� ulg�. Po drugiej kwarcie[714] odzyska� nawet przytomno��, po trzeciej za� zasn�� tak g��boko, �e Zbyszko pochyla� si� nad nim chwilami, by si� przekona�, �e nie umar�.
I na my�l o tym zdejmowa� go �al g��boki. Do czasu swego uwi�zienia w Krakowie nie zdawa� sobie nawet dobrze sprawy, jak dalece mi�uje tego stryjca, kt�ry mu by� w �yciu ojcem i matk�. Lecz teraz wiedzia� o tym dobrze, a zarazem czu�, �e po jego �mierci b�dzie okrutnie sam na �wiecie � bez krewnych, pr�cz opata[715], kt�ry trzyma� w zastawie Bogdaniec, bez przyjaci� i bez pomocy. Jednocze�nie przychodzi�o mu na my�l, �e Ma�ko, je�li umrze, to te� przez Niemc�w, przez kt�rych on sam ma�o szyi nie straci�, przez kt�rych zgin�li wszyscy jego ojce i Danusina matka, i wielu, wielu niewinnych ludzi, kt�rych zna� lub o kt�rych s�ysza� od znajomych � i a� poczyna�o go zdejmowa� zdziwienie. �Zali � m�wi� sobie � w ca�ym tym Kr�lestwie nie ma cz�owieka, kt�ry by od nich krzywdy nie dozna� i pomsty nie pragn��?� Tu przypomnia� sobie Niemc�w, z kt�rymi wojowa� pod Wilnem, i pomy�la�, �e pewnie i Tatarzy sro�ej od nich nie wojuj� i �e takiego drugiego narodu chyba na �wiecie nie ma.
�wit przerwa� mu te rozmy�lania. Dzie� wstawa� jasny, ale ch�odny. Ma�ko widocznie mia� si� lepiej, bo oddycha� r�wniej i spokojniej. Zbudzi� si� dopiero, gdy s�o�ce dobrze ju� przygrza�o, otworzy� oczy i rzek�:
� Ul�y�o mi. A gdzie jeste�my?
� Doje�d�amy do Olkusza. Wiecie?... gdzie srebro kopi� i olbory[716] do skarbu oddaj�.
� �eby tak mie�, co jest w ziemi! Ot by mo�na Bogdaniec zabudowa�!
� Wida�, �e wam lepiej � odrzek� �miej�c si� Zbyszko. � Hej! starczy�oby i na murowany zamek! Ale zajedziem do fary[717], bo tam i go�cin� nam dadz�, i b�dziecie si� mogli wyspowiada�. Wszystko jest w boskich r�ku, ale r�wno lepiej mie� sumienie na porz�dek.
� Ja grzeszny cz�owiek, rad si� pokajam � odrzek� Ma�ko. � �ni�o mi si� w nocy, �e mi diabli sk�rznie[718] z n�g �ci�gaj�... I po niemiecku z sob� szwargotali[719]. B�g �askaw, �e mi ul�y�o. A ty spa�e� krzyn�?
� Jako�em mia� spa�, kiedym was pilnowa�?
� To przylegnij sobie troch�. Jak dojedziemy, to ci� zbudz�.
� Gdzie mnie tam do spania!
� A co ci przeszkadza?
Zbyszko spojrza� na stryjca oczyma dziecka.
� A co, jak nie kochanie? A�e mnie kolki od wzdychania w do�yszku spar�y, ale si�d� troch� na konia, to mi ul�y.
I zlaz�szy z wozu, siad� na konia, kt�rego mu Turczynek, podarowany przez Zawisz�, sprawnie poda�. Ma�ko tymczasem bra� si� nieco z b�lu za bok, ale widocznie my�la� o czym innym, nie o w�asnej chorobie, bo kr�ci� g�ow�, cmoka� ustami i wreszcie rzek�:
� To� dziwuj� si�, dziwuj� i nie mog� si� wydziwowa�, sk�de� ty na to kochanie taki pa�erny[720], bo ani tw�j rodzic nie by� taki, ani ja te�.
Lecz Zbyszko zamiast odpowiedzie� wyprostowa� si� nagle w kulbace, wzi�� si� w boki, g�ow� zadar� do g�ry i hukn�� ca�� si�� piersi:
I to �hej!� run�o po lesie, odbi�o si� o pnie przydro�ne, wreszcie ozwa�o si� dalekim echem i ucich�o w g�stwinach.
A Ma�ko pomaca� si� zn�w po boku, w kt�rym ugrz�z�o niemieckie �ele�ce[722], i rzek� st�kaj�c troch�:
� Drzewiej ludzie byli m�drzejsi � rozumiesz?
Po chwili jednak zamy�li� si�, jakby sobie przypominaj�c jakie� dawne czasy, i doda�:
� Chocia� poniekt�ry bywa� i drzewiej[723] g�upi.
Ale tymczasem wyjechali z boru, za kt�rym ujrzeli szopy gwark�w[724], a dalej z�bate mury Olkusza wzniesione przez kr�la Kazimierza i wie�� fary zbudowanej przez W�adys�awa �okietka[725].
Kanonik od fary[726] wyspowiada� Ma�ka i zatrzyma� ich go�cinnie na nocleg, tak �e wyjechali dopiero nazajutrz rano. Za Olkuszem skr�cili ku �l�skowi, kt�rego granic� mieli wci�� jecha� a� do Wielkopolski. Droga sz�a po wi�kszej cz�ci puszcz�, w kt�rej pod zach�d s�o�ca odzywa�y si� cz�sto, podobne do podziemnych grzmot�w, ryki tur�w[727] i �ubr�w, nocami za� pob�yskiwa�y spo�r�d leszczynowej g�stwy oczy wilcze. Wi�ksze jednak niebezpiecze�stwo ni� od zwierza grozi�o na tej drodze w�drownikom i kupcom od niemieckich lub zniemcza�ych rycerzy ze �l�ska, kt�rych zameczki wznosi�y si� tu i �wdzie nad granic�. Wprawdzie wskutek wojny z Opolczykiem Naderspanem[728], kt�remu pomagali przeciw kr�lowi W�adys�awowi synowcowie[729] �l�scy, wi�ksz� cz�� tych zameczk�w pokruszy�y r�ce polskie, zawsze jednak trzeba si� by�o mie� na baczno�ci i zw�aszcza po zachodzie s�o�ca nie popuszcza� broni z r�ki.
Jechali jednak spokojnie, tak �e Zbyszkowi poczyna�a si� ju� droga przykrzy�, i dopiero na dzie� ko�owej jazdy od Bogda�ca pos�yszeli za sob� pewnej nocy parskanie i tupot koni.
� Jacy� ludzie jad� za nami � rzek� Zbyszko.
Ma�ko, kt�ry nie spa�, spojrza� na gwiazdy i odpowiedzia� jako cz�owiek do�wiadczony:
� �wit niedaleko. Przecie�by zb�je nie napadali przy schy�ku nocy, bo nade dniem czas im do domu.
Zbyszko wstrzyma� jednak w�z, uszykowa� ludzi w poprzek drogi czo�em do nadje�d�aj�cych, sam za� wysun�� si� naprz�d i czeka�.
Jako� po pewnym czasie ujrza� w pomroce kilkunastu konnych. Jeden z nich jecha� na czele, na kilka krok�w przed innymi, ale widocznie nie mia� zamiaru si� ukrywa�, albowiem �piewa� g�o�no. Zbyszko nie m�g� dos�ysze� s��w, ale do uszu jego dochodzi�o weso�e: �hoc! hoc!�, kt�rym nieznajomy ko�czy� ka�d� zwrotk� pie�ni.
� Nasi! � rzek� sobie.
Po chwili jednak zawo�a�:
� St�j!
� A ty se siednij � odpowiedzia� �artobliwy glos.
� Co�cie za jedni?
� Co�cie za drudzy?
� A czemu nas naje�d�acie?
� A czemu� drog� zagradzasz?
� Odpowiadaj, bo kusze napi�te.
� A u nas... wypi�te � strzelaj!
� Odkazuj�e[730] po ludzku, bo ci b�dzie bieda.
Na to odpowiedzia�a Zbyszkowi weso�a pie��:
Zdumia� si� us�yszawszy tak� odpowied� Zbyszko; a tymczasem pie�� usta�a, ale ten sam g�os spyta�:
� A jak si� ta ma stary Ma�ko? Dycha jeszcze?
Ma�ko przypodni�s� si� na wozie i rzek�:
� Dla Boga, to jacy� swoi!
Zbyszko za� ruszy� koniem naprz�d:
� Kto o Ma�ka pyta?
� A somsiad[731], Zych ze Zgorzelic. Ju� z tydzie� jad� za wami i rozpytuj� ludzi po drodze.
� Rety! Stryjku! Zych ze Zgorzelic tu jest! � zawo�a� Zbyszko.
I pocz�li si� wita� rado�nie, Zych bowiem by� istotnie ich s�siadem, a do tego cz�owiekiem dobrym i powszechnie lubionym dla wielkiej weso�o�ci.
� No, jak si� macie? pyta�, potrz�saj�c d�o� Ma�ka. � Hoc jeszcze, czyli ju� nie hoc!
� Hej, ju� nie hoc! � odrzek� Ma�ko. � Ale rad was widz�. Mi�y Bo�e, to jakbym ju� by� w Bogda�cu!
� A co wam jest, bo jak s�ysza�em, to was Niemce postrzelili?
� Postrzelili psubraty! �ele�ce[732] mi si� mi�dzy �ebrami osta�o...
� B�jcie si� Boga! No i co? A pr�bowali�cie nied�wiedziego sad�a si� napi�?
� Widzicie! � rzek� Zbyszko � ka�dy nied�wiedzie sad�o rai[733]. Byle do Bogda�ca. Zara p�jd� na noc z toporem po barcie[734].
� Mo�e Jagienka b�dzie mia�a, a nie, to po�l� pyta�.
� Jaka Jagienka? Waszej przecie by�o Ma�gochna? � spyta� Ma�ko.
� Oo! co ta Ma�gochna! Na �wi�ty Micha� b�dzie trzecia jesie�, jak Ma�gochna na ksi�ej grudzi[735]. Zadzier�ysta[736] by�a baba � Panie, �wie� nad jej dusz�! � Ale Jagienka po niej posz�a, jeno[737] �e m�oda...
...A Ma�gochnie gada�em: Nie le� na sosn�, kiedy ci pi��dziesi�t rok�w[738]. Nieprawda! Wlaz�a. A to ga��� si� u�omi�a[739] i buch! To powiadam wam, �e a� dziur� w ziemi wybi�a, ale te� we trzy dni pu�ci�a ostatni� par�.
� Panie, �wie� jej! � rzek� Ma�ko. � Pami�tam, pami�tam... kiedy to si� w boki wzi�a, a pocz�a cudowa�, to si� parobcy w siano chowali. Ale do gospodarki by�a sprawna! I z sosny jej si� zlecia�o?... Widzicie ludzie!...
� Zlecia�a jak szyszka na zim�... Oj, by� frasunek[740]. Wiecie? po pogrzebie tom si� tak z �a�o�ci upi�, �e trzy dni nie mogli mnie dobudzi�. My�leli, �em si� te� wykopyrtn��. A com si� potem nap�aka�, to by�cie cebrem nie wynie�li! Ale do gospodarstwa i Jagienka sprawna. Wszystko to teraz na jej g�owie.
� Ledwie �e j� pami�tam. Nie wi�ksza by�a, kiedym wyje�d�a�, jak toporzysko[741]. Pod koniem mog�a przej�� g�ow� o brzuch nie zawadziwszy. Ba! dawno to ju� i musia�a wyrosn��.
� Na �wi�t� Agnieszk� sko�czy�a pi�tna�cie lat; alem jej te� ju� blisko rok nie widzia�.
� A c� si� z wami dzia�o? Sk�d wracacie?
� Z wojny. Albo to mi niewola maj�cy Jagienk� w domu siedzie�?
Ma�ko, chocia� chory, na wzmiank� o wojnie nadstawi� ciekawie uszu i zapyta�:
� Byli�cie mo�e z kniaziem Witoldem[742] pod Worskl�[743]?
� A by�em � odrzek� weso�o Zych ze Zgorzelic. � No, Pan B�g mu nie poszcz�ci�: ponie�li�my kl�sk� od Edygi[744] okrutn�. Naprz�d konie nam wystrzelali. Tatar ci nie uderzy wr�cz jako rycerz chrze�cija�ski, jeno z �uk�w z daleka szyje. Ty na niego obces[745], to ci si� umknie i zn�w szyje. R�b�e z nim, co chcesz! Bo widzicie, w naszym wojsku che�pili si� rycerze bez pomiarkowania i gadali tak: �Kopij nawet nie b�dziemy pochyla� ni miecz�w dobywa�, jeno na kopytach to robactwo rozniesiem�. Tak to oni si� chwalili, a� tu jak wzi�y groty warcze�, to a� si� ciemno uczyni�o � i po bitwie, co? Ledwie jeden na dziesi�ciu �yw osta�. Dacie wiar�? Wi�cej ni� po�owa wojska, siedemdziesi�ciu kniazi�w litewskich i ruskich zosta�o na polu, a co bojarzyn�w[746] i r�nych tam dworzan, czyli jako oni zowi�: otrok�w[747], tego by�cie i bez dwie niedziele nie policzyli.
� S�ysza�em � przerwa� Ma�ko. � I naszych posi�kowych rycerzy te� si�a [748]leg�o.
� Ba, nawet i dziewi�ciu Krzy�ak�w, gdy� i ci musieli Witoldowej pot�dze s�u�y�. A naszych tak�e kupa, �e to, jako wiecie, gdzie inny si� obejrzy za siebie, tam nasz si� nie obejrzy. Dufa� najbardziej wielki knia� naszym rycerzom i nie chcia� mie� innej stra�y w bitwie ko�o siebie, jeno samych Polak�w. Hi! hi! Mostem si� te� ko�o niego po�o�yli, a jemu nic! Leg� pan Spytko z Melsztyna[749] i miecznik Bernat, i cze�nik[750] Miko�aj, i Prokop, i Przec�aw, i Dobrogost, i Ja�ko z Lazewic, i Pilik Mazur, i Warsz z Michowa, i wojewoda Socha, i Ja�ko z D�browy, i Pietrko z Mi�os�awia, i Szczepiecki, i Oderski, i Tomko �agoda. Kto by ich ta wszystkich zliczy�! A niekt�rych tom widzia� tak nabitych grotami, �e jako je�e po �mierci wygl�dali, a� �miech bra� patrze�!
Tu roze�mia� si� istotnie, jak gdyby opowiada� rzecz najweselsz� � i nagle pocz�� �piewa�:
� No, a potem co? � spyta� Zbyszko.
� Potem umkn�� wielki knia�[751], ale zaraz ducha nabra�, jako to on zwykle. Im mocniej go przygniesz, tym ci lepiej odskoczy, jak leszczynowy kierz[752]. Poskoczyli�my tedy do Tawa�skiego brodu broni� przeprawy. Przysz�a te� gar�� rycerzy nowych z Polski. No i nic! Dobrze! Na drugi dzie� nadci�gn�� Edyga z �m�[753] tatarstwa, ale ju� nic nie wsk�ra�. Hej, by�o wesele! Co on chce przez br�d, to my go w pysk. Nijak nie m�g�. Jeszcze�my ich nabili i na�apali niema�o. Ja sam pi�ciu u�owi�em, kt�rych z sob� do Zgorzelic prowadz�. Obaczycie po dniu, jakie maj� psie mordy.
� W Krakowie powiadali, �e i na Kr�lestwo mo�e przyj�� wojna.
� Albo to Edyga g�upi. Wiedzia� ci on dobrze, jakie u nas rycerstwo, a i to te�, �e najwi�ksi rycerze ostali doma, bo kr�lowa nierada by�a, �e Witold na swoj� r�k� wojny wszczyna. Ej, chytry on jest � stary Edyga! Zaraz pomiarkowa� u Tawani[754], �e knia� w si�� ro�nie, i poszed� sobie precz, hen, za dziewi�t� ziemi�!...
� A wy�cie wr�cili?
� A wr�ci�em. Ju� tam nie ma co robi�. I w Krakowie dowiedzia�em si� o was, �e�cie ma�o co przede mn� wyjechali.
� To dlatego wiedzieli�cie, �e to my?
� Wiedzia�em, �e to wy, bom si� wsz�dzie o was na popasach pyta�.
Tu zwr�ci� si� do Zbyszka:
� Hej, m�j Bo�e, to ja ci� ma�ego ostatni raz widzia�, teraz zasie cho� i po ciemku miarkuj�, �e� ch�op jak tur. A zaraz got�w by� z kuszy dzia�!... Wida�, �e na wojnie bywa�e�.
� Mnie od ma�o�ci wojna chowa�a. Niech stryjko powie, czyli mi do�wiadczenia brak.
� Nie potrzebuje mi stryjko nic m�wi�. Widzia�em w Krakowie pana z Taczewa, kt�ry mi o tobie rozpowiada�... Ale pono �w Mazur nie chce ci dziewki da�, a ja bym ta nie by� taki zawzi�ty, bo� mi si� uda�... Zapomnisz ty o tamtej, jeno zobaczysz moj� Jagienk�. To ci rzepa!...
� A nieprawda! Nie zapomn�, cho�bym i dziesi�� takich jak wasza Jagna obaczy�.
� Za ni� p�jd� Moczydo�y, gdzie jest m�yn. By�o te� na ��gach[755], jakem wyje�d�a�, dziesi�� �wierzop dobrych ze �rebi�ty... Niejeden mi si� jeszcze o Jagn� pok�oni � nie b�j si�!
Zbyszko chcia� odpowiedzie�: �Ale nie ja!� � lecz Zych ze Zgorzelic pocz�� sobie zn�w po�piewywa�:
� Wam zawsze weso�o�� i �piewanie w g�owie � zauwa�y� Ma�ko.
� Ba, a c� b�ogos�awione dusze w niebie robi�?
� �piewaj�.
� No, to widzicie! A pot�pione p�acz�. Wol� ja i�� do �piewaj�cych ni� do p�acz�cych. �wi�ty Pieter te� powie tak: �Trzeba go pu�ci� do raju, bo inaczej b�dzie jucha[756] i w piekle �piewa�a, a to nie przystoi�. Patrzcie � �wita ju�.
I rzeczywi�cie czyni� si� dzie�. Po chwili wyjechali na szerok� polan�, na kt�rej by�o ju� wcale widno. Na jeziorku zajmuj�cym wi�ksz� cz�� polany jacy� ludzie �apali ryby, ale na widok zbrojnych m��w porzucili niew�d[757] i wypad�szy z wody, pochwycili co pr�dzej za os�ki[758], za dr�gi i stan�li w gro�nej postawie, gotowi do bitki.
� Wzi�li nas za zb�j�w � rzek� �miej�c si� Zych. � Hej, rybitwy[759]! a czyi�cie wy?
Tamci stali jeszcze czas jaki� w milczeniu, spogl�daj�c nieufnie, na koniec jednak starszy mi�dzy nimi, rozpoznawszy rycerzy, odrzek�:
� Ksi�dza opata z Tulczy.
� Naszego krewniaka � rzek� Ma�ko � kt�ry Bogdaniec w zastawie trzyma. To musz� by� jego bory, ale chyba niedawno je kupi�.
� Boga� kupi� � odpowiedzia� Zych. � Wojowa� on o nie z Wilkiem z Brzozowej i wida� wywojowa�. Mieli si� nawet rok temu potyka� konno na kopie i na d�ugie miecze o ca�� t� stron�[760], ale nie wiem, jako si� sko�czy�o, bom by� wyjecha�.
� No, my swojaki � rzek� Ma�ko � z nami si� nie b�dzie dar�, a mo�e jeszcze co z zastawu odpu�ci.
� Mo�e. Z nim byle po dobrej woli, to jeszcze ze swego do�o�y. Rycerski to opat, kt�remu nie nowina he�mem g�ow� nakry�. A przy tym pobo�ny i bardzo pi�knie odprawia nabo�e�stwo. Musicie przecie pami�ta�... Jak ci huknie przy mszy, to a� jask�ki pod pu�apem z gniazd wylatuj�. No, i chwa�a Bo�a ro�nie.
� Co nie mam pami�ta�! Przecie o dziesi�� krok�w �wiece tchem w o�tarzu gasi�. Zaje�d�a��e on cho� raz do Bogda�ca?
� A jak�e. Zaje�d�a�. Pi�ciu nowych ch�op�w z �onami na karczunkach osadzi�. I u nas, w Zgorzelicach, te� bywa�, bo jako wiecie, on mi krzci�[761] Jagienk�, kt�r� zawsze bardzo nawidzi[762] i c�ruchn� j� zowie.
� Da�by B�g, �eby chcia� mi ch�op�w ostawi� � rzek� Ma�ko.
� O wa! co tam dla takiego bogacza pi�ciu ch�op�w! Wreszcie, jak Jagienka go poprosi, to ostawi.
Tu rozmowa umilk�a na chwil�, albowiem znad ciemnego boru i znad rumianej zorzy podnios�o si� jasne s�o�ce i roz�wieci�o okolic�. Powitali je rycerze zwyk�ym: �Niech b�dzie pochwalony!�, a nast�pnie, prze�egnawszy si�, pocz�li ranne pacierze.
Zych sko�czy� pierwszy i uderzywszy si� po kilkakro� w piersi, ozwa� si� do towarzysz�w:
� Teraz si� wam dobrze przypatrz�. Hej, zmienili�cie si� obaj... Wy, Ma�ku, musicie wpierw do zdrowia przyj��... Jagienka b�dzie mia�a o was staranie, bo to w waszym dworze baby nie u�wi�ci... Ano, zna�, �e wam szczebrzuch[763] tkwi mi�dzy �ebrami... I dobrze nie bardzo...
Tu zwr�ci� si� do Zbyszka:
� Poka��e si� i ty... Oj, mocny Bo�e! Pami�tam ci� male�kim, jako� przez ogon �rebakom na grzbiet �azi�, a teraz, wciorna�ci, co za rycerzyk!... Z g�by czyste pani�tko[764], ale ch�op pleczysty... Takiemu si� cho� i z nied�wiedziem bra�...
� Co mu ta nied�wied�! � rzek� na to Ma�ko. � To� m�odszy by� ni� dzi�, gdy go �w Fryzyjczyk[765] nazwa� go�ow�sem, a on, �e to nie ca�kiem mu si� spodoba�o, zaraz mu gar�ci� w�sy wydar�...
� Wiem � przerwa� Zych. � I potykali�cie si� potem, i wzi�li�cie ich poczet. Wszystko mi rozpowiada� pan z Taczewa:
I pocz�� spogl�da� na Zbyszka rozbawionymi oczyma, on za� patrzy� tak�e z wielk� ciekawo�ci� na jego d�ug� jak tyczka posta�, na chud� twarz z ogromnym nosem i na okr�g�e, pe�ne �miechu oczy.
� O! � rzek� � przy takim somsiedzie, byle B�g stryjkowi wr�ci� zdrowie � to i nie b�dzie smutku.
� Lepiej mie� weso�ego somsiada, bo z weso�ym nie mo�e by� zwady � odrzek� Zych. � A teraz pos�uchajcie, co wam po dobremu i po krze�cija�sku powiem. Doma dawno�cie nie byli i porz�dk�w nijakich w Bogda�cu nie zastaniecie. Nie m�wi�: w gospodarstwie � bo opat dobrze gospodarzy�... lasu szmat wykarczowa� i ch�op�w nowych osadzi�... Ale �e sam jeno czasem doje�d�a, wi�c w spi�arni b�d� pustki, ba, i w domu ledwie tam �awa jaka jest � albo i wi�zka grochowin[767] do spania � a choremu potrzeba wygody. Wi�c wiecie co? �jed�cie ze mn� do Zgorzelic. Zabawicie jaki miesi�czek albo dwa, to mi b�dzie po sercu[768], a bez ten czas Jagienka o Bogda�cu pomy�li. Tylko si� na ni� zdajcie i niech was g�owa o nic nie boli... Zbyszko b�dzie doje�d�a� gospodarki pilnowa�, a ksi�dza opata te� wam do Zgorzelic sprowadz�, to si� z nim zaraz porachujecie... O was, Ma�ku, b�dzie dziewka mia�a taki starunek[769] jak o ojcu � a w chorobie babski starunek od innego lepszy. No! Moi�cie wy! uczy�cie�e tak, jako was prosz�.
� Wiadoma rzecz, �e�cie dobry cz�owiek i zawsze�cie tacy byli � odrzek� z pewnym wzruszeniem Ma�ko � ale widzicie, mam-li umrze� przez t� juch� zadzior�, co mi pod ziobrem siedzi, to wol� na w�asnych �mieciach. Przy tym w domu, cho� ta cz�ek i chory, to o niejedno si� rozpyta, niejednego dopatrzy i niejedno z�adzi[770]. Je�li B�g ka�e i�� na tamten �wiat � no, to nie ma rady! Czy przy wi�kszym starunku, czy przy mniejszym � jednako si� nie wykr�cisz. Do niewyg�d my na wojnie przywykli. Mi�a i wi�cha grochowin temu, co przez kilka rok�w na go�ej ziemi sypia�. Ale za wasze serce to wam szczerze dzi�kuj�, i je�li nie ja si� wywdzi�cz�, to da B�g, Zbyszko si� wywdzi�czy.
Zych ze Zgorzelic, kt�ry s�yn�� istotnie z dobroci i uczynno�ci, pocz�� zn�w nalega� i prosi�, ale Ma�ko si� upar�: kiedy umiera�, to na w�asnym podw�rku! Cni�o[771] mu si� oto bez tego Bogda�ca ca�ymi latami, wi�c teraz, gdy granica ju� niedaleko, nie wyrzeknie si� go za nic, cho�by to mia� by� ostatni nocleg. B�g �askaw i tak, �e mu cho� pozwoli� tu si� przywlec.
Tu roztar� pi�ciami �zy, kt�re wezbra�y mu pod powiekami, obejrza� si� wko�o i rzek�:
� Je�li tu ju� bory Wilka z Brzozowej, to zaraz po po�udniu dojedziem.
� Nie Wilka z Brzozowej, jeno ninie [772]opatowe � zauwa�y� Zych.
U�miechn�� si� na to chory Ma�ko i po chwili odrzek�:
� Je�li opatowe, to mo�e kiedy� b�d� nasze.
� Ba! dopiero�cie m�wili o �mierci � zawo�a� weso�o Zych � a teraz chce wam si� opata przetrzyma�.
� Nie ja go przetrzymam, jeno Zbyszko.
Dalsz� rozmow� przerwa�y im odg�osy rog�w w boru, kt�re ozwa�y si� daleko przed nimi. Zych wstrzyma� zaraz konia i pocz�� s�ucha�.
� Kto� ci tu chyba poluje � rzek�. � Poczekajcie.
� Mo�e opat. To by dobrze by�o, �eby�my si� zaraz spotkali.
� Cichajcie no!
Tu zwr�ci� si� do orszaku:
� St�j!
Stan�li. Rogi ozwa�y si� bli�ej, a w chwil� p�niej rozleg�o si� szczekanie ps�w.
� St�j! � powt�rzy� Zych. � Ku nam id�.
Zbyszko za� zeskoczy� z konia i pocz�� wo�a�:
� Dawajcie kusz�! mo�e zwierz na nas wypadnie! wartko! wartko!
I porwawszy kusz� z r�k pacho�ka, wspar� j� o ziemi�, przycisn�� brzuchem, pochyli� si�, wypr�y� grzbiet jak �uk i chwyciwszy palcami obu r�k ci�ciw�, naci�gn�� j� w mgnieniu oka na �elazny zastawnik, za czym za�o�y� strza�� i skoczy� przed siebie w b�r.
� Napi��! bez korby ci napi��! � szepn�� Zych zdumiony przyk�adem tak nadzwyczajnej si�y.
� Ho, to morowy ch�op! � odszepn�� z dum� Ma�ko.
Tymczasem rogi i granie ps�w ozwa�o si� jeszcze bli�ej, a� nagle po prawej stronie boru rozleg� si� ci�ki tupot, trzask �amanych krz�w i ga��zi � na drog� wypad� z g�stwiny, jak piorun, stary brodaty �ubr z olbrzymi�, nisko pochylon� g�ow�, z krwawymi oczyma i wywalonym ozorem, zziajany, straszny. Trafiwszy na wyrw� przydro�n�, przesadzi�[773] j� jednym skokiem, upad� z rozp�du na przednie nogi, ale podni�s� si� i ju�, ju� mia� skry� si� w g�stwinie po drugiej stronie drogi, gdy nagle zawarcza�a z�owrogo ci�ciwa kuszy, rozleg� si� �wist grotu, po czym zwierz wspi�� si�, zakr�ci�, rykn�� okropnie i run�� jak gromem ra�ony na ziemi�.
Zbyszko wychyli� si� zza drzewa, napi�� zn�w kusz� i zbli�y� si� got�w do strza�u ku le��cemu bykowi, kt�rego zadnie[774] nogi kopa�y jeszcze ziemi�.
Lecz popatrzywszy chwil�, zawr�ci� spokojnie do orszaku i z daleka pocz�� wo�a�:
� Tak dosta�, a�e gnojem popu�ci�!
� A niech�e ci�! � ozwa� si� podje�d�aj�c Zych � od jednej strza�y!
� Ba, blisko by�o, a to przecie okrutny p�d. Obaczcie: nie tylko �ele�ce, ale i brzechwa[775] ca�kiem mu si� schowa�a pod �opatk�.
� My�liwcy musz� by� ju� blisko; pewnikiem ci go zabior�.
� Nie dam! � odpowiedzia� Zbyszko � na drodze zabit, a droga niczyja.
� A je�li to opat poluje?
� A, je�li opat, to niech go bierze.
Tymczasem z lasu wychyli�y si� naprz�d psy, kt�rych by�o kilkana�cie. Ujrzawszy zwierza, rzuci�y si� na niego ze strasznym harmidrem, zbi�y si� na nim w kup� i niebawem pocz�y si� mi�dzy sob� gry��.
� Zaraz b�d� i my�liwi � rzek� Zych. � Ot patrz! ju� s�, jeno dalej przed nami wypadli i nie widz� jeszcze zwierza. Hop! hop! bywajcie tu, bywajcie!... le�y! le�y!...
Lecz nagle umilk�, przys�oni� oczy r�k�, a po chwili ozwa� si�:
� Dla Boga! co�e to jest? Czym o�lep�, czy mi si� zdaje...
� Jeden na wronym[776] koniu na przedzie � rzek� Zbyszko.
Lecz Zych zawo�a� nagle:
� Mi�y Jezu! dy�[777] to chyba Jagienka!
I naraz pocz�� krzycze�:
� Jagna! Jagna!...
Po czym ruszy� naprz�d, ale nim zd��y� pu�ci� w cwa� podjezdka[778], Zbyszko ujrza� najdziwniejsze w �wiecie widowisko: Oto na chybkim srokaczu[779] sadzi�a ku nim, siedz�c po m�sku dziewczyna z kusz� w r�ku i z oszczepem na plecach. W rozpuszczone od p�du w�osy powszczepia�y jej si� chmielowe szyszki; twarz mia�a rumian� jak zorza, na piersiach rozche�stan� koszulin�, a na koszuli serdak we�n� do g�ry. Dopad�szy, osadzi�a na miejscu konia; przez chwil� na twarzy jej odbija�o si� niedowierzanie, zdumienie, rado�� � na koniec jednak nie mog�c �wiadectwom oczu i uszu zaprzeczy�, pocz�a krzycze� cienkim, nieco jeszcze dziecinnym g�osem:
� Tatulo! tatu� najmilejsi!
I w mgnieniu oka zsun�a si� z konia, a gdy Zych zeskoczy� tak�e dla powitania jej na ziemi�, rzuci�a mu si� na szyj�. Przez d�ugi czas Zbyszko s�ysza� tylko odg�os poca�unk�w i dwa wyrazy: �Tatulo! Jagula! Tatulo! Jagula!� � powtarzane w radosnym upojeniu.
Nadjecha�y oba poczty, nadjecha� na wozie Ma�ko, a oni jeszcze powtarzali: �Tatulo! Jagula!�, i jeszcze si� obejmowali za szyj�. A� gdy wreszcie mieli ju� do sytu powita� i okrzyk�w, pocz�a go Jagienka wypytywa�:
� To z wojny wracacie? Zdrowi�cie aby?
� Z wojny. Co nie mam by� zdr�w! A ty? A m�odsze ch�opaki? My�l�, �e zdrowe? � tak? Bo inaczej nie lata�aby� po lesie. Ale co�e ty tu robisz najlepszego, dziewczyno?
� Przecie widzicie: poluj� � odpowiedzia�a �miej�c si� Jagienka.
� W cudzych lasach?
� Opat da� mi pozwole�stwo[780]. Jeszcze przys�a� pacho�k�w do tego uczonych i psy.
Tu zwr�ci�a si� do swej czeladzi[781]:
� A odp�dzi� mi ta psy, bo sk�r� podr�!
Po czym do Zycha:
� Oj, te� rada jestem, rada, �e was widz�!... U nas wszystko dobrze.
� A jam to nierad? � odpar� Zych. � Daj�e jeszcze, dziewucho, pyska!
I pocz�li si� zn�w ca�owa�, a gdy sko�czyli, Jagna rzek�a:
� Do domu okrutny szmat drogi... take�my si� za on� besti� zagnali.
Chyba ze dwie mile�my gnali, �e ju� i konie ustawa�y. Ale t�gi �ubr � widzieli�cie?... ma on ze trzy moje strza�y w sobie, a od ostatniej musia� pa��.
� Pad� on od ostatniej, ale nie od twojej: ten to rycerzyk go ustrzeli�.
Jagienka odgarn�a d�oni� w�osy, kt�re si� jej nasun�y na oczy, i spojrza�a bystro, lubo[782] niezbyt �yczliwie na Zbyszka.
� Wiesz, kto to jest? � spyta� Zych.
� Nie wiem.
� Nie dziwota, �e� go nie pozna�a, bo wyr�s�. Ale mo�e starego Ma�ka z Bogda�ca poznasz?
� Dla Boga! to Ma�ko z Bogda�ca! � zawo�a�a Jagienka.
I zbli�ywszy si� do woza, poca�owa�a Ma�ka w r�k�.
� To�cie wy?
� A ja. Jenom na wozie, bo mnie Niemcy postrzelili.
� Jakie Niemcy? przecie to z Tatary by�a wojna? Wiem ci ja to, bom si� niema�o tatula naprosi�a, �eby mnie z sob� wzi��.
� By�a wojna z Tatary, ale my na niej nie byli, bo�my na Litwie przedtem wojowali i ja, i Zbyszko.
� A gdzie jest Zbyszko?
� To� nie pozna�a, �e to Zbyszko? � rzek� ze �miechem Ma�ko.
� To jest Zbyszko? � zawo�a�a dziewczyna spogl�daj�c zn�w na m�odego rycerza.
� A jak�e!
� Daj�e mu po znajomo�ci g�by � zawo�a� weso�o Zych.
Jagienka zwr�ci�a si� �ywo ku Zbyszkowi, lecz nagle cofn�a si� i zakrywszy r�k� oczy, rzek�a:
� Kiedy si� wstydam...
� My si� przecie od ma�o�ci znamy! � ozwa� si� Zbyszko.
� Aha! dobrze si� znamy. Pami�tam ci ja, pami�tam. Z o�m rok�w[783] temu przyjechali�cie do nas z Ma�kiem i nieboszczka matula przynie�li nam orzech�w z miodem. A wy, jak jeno starsi wyszli z izby, zaraz mnie pi�ci� w nos, a orzechy sami�cie zjedli!
� Nie uczyni�by on teraz tego! � rzek� Ma�ko. � U kniazia Witolda bywa�, w Krakowie na zamku bywa� i obyczaj dworski zna.
Lecz Jagience przysz�o co innego do g�owy, zwr�ciwszy si� bowiem do Zbyszka, spyta�a:
� To wy�cie �ubra zabili?
� Ja.
� Obejrzym, gdzie tkwi grot.
� Nie obaczycie, bo mu si� ca�kiem pochowa� pod �opatk�.
� Daj spok�j, nie prawuj si�[784] � rzek� Zych. � Widzielim wszyscy, jak go ustrzeli�, i widzielim jeszcze co� lepszego, bo kusz� w mig bez korby naci�gn��.
Jagienka spojrza�a po raz trzeci na Zbyszka, ale tym razem z podziwem:
� Naci�gn�li�cie kusz� bez korby? � spyta�a.
Zbyszko odczu� w jej g�osie jakby pewne niedowierzanie, wspar� wi�c o ziemi� kusz�, kt�r� by� poprzednio spu�ci�, naci�gn�� j� w mgnieniu oka, a� zaskrzypia�a �elazna obr�cz, po czym chc�c pokaza�, �e zna dworski obyczaj, przykl�kn�� na jedno kolano i poda� j� Jagience.
Dziewczyna za�, zamiast j� wzi�� z jego r�k, zaczerwieni�a si� nagle, sama nie wiedz�c dlaczego, i pocz�a zaci�ga� pod szyj� zgrzebn�[785] koszul�, kt�ra si� by�a od szybkiej jazdy po lesie otwar�a.
Drugiego dnia po przyje�dzie do Bogda�ca Ma�ko i Zbyszko pocz�li rozgl�da� si� po swojej starej siedzibie i wkr�tce dostrzegli, i� Zych ze Zgorzelic mia� s�uszno�� m�wi�c, �e z pocz�tku dokuczy im bieda niema�a. Z gospodarstwem sz�o jeszcze jako tako. By�o kilka �an�w[786] obrabianych przez ch�op�w dawnych albo �wie�o osadzonych przez opata[787]. Niegdy� bywa�o w Bogda�cu uprawnej ziemi daleko wi�cej, ale od czasu gdy w bitwie pod P�owcami[788] r�d Grad�w wygin�� prawie do szcz�tu[789] � zbrak�o r�k roboczych, a po napadzie �l�skich Niemc�w i po wojnie Grzymalit�w z Na��czami[790] �yzne niegdy� niwy[791] bogda�skie pozarasta�y po wi�kszej cz�ci lasem. Ma�ko nie m�g� sam da� rady. Pr�no chcia� przed kilkunastu laty przyci�gn�� wolnych kmieci�w[792] z Krze�ni i pu�ci� im ziemi� za odsepy[793] � ci bowiem woleli siedzie� na swoich w�asnych �lechach[794]� ni�li uprawia� cudzy zagon. Przywabi� jednak nieco ludzi bezdomnych; w r�nych wojnach wzi�� kilkunastu je�c�w, kt�rych po�eni�, osadzi� po chatach � i w ten spos�b wie� pocz�a si� d�wiga� na nowo. Ale trudno mu to sz�o, wi�c gdy zdarzy�a si� sposobno�� zastawu, zastawi� Ma�ko skwapliwie[795] ca�y Bogdaniec, mniemaj�c naprz�d, �e mo�nemu opatowi[796] �atwiej b�dzie zagospodarowa� ziemi�, a po wt�re, �e tymczasem jemu i Zbyszkowi wojna przysporzy ludzi i pieni�dzy. Jako� opat rz�dzi� spr�y�cie. Si�� robocz� Bogda�ca powi�kszy� o pi�� rodzin ch�opskich, stada byd�a i koni pomno�y�, a przy tym zbudowa� spichlerz, chru�cian� obor� i tak�� stajni�. Natomiast nie mieszkaj�c stale w Bogda�cu, o dom nie dba� � i Ma�ko, kt�ry marzy� czasami, �e wr�ciwszy, zastanie go otoczonym rowem i cz�stoko�em[797], zasta� wszystko tak, jak by� zostawi�, z t� chyba r�nic�, �e w�g�y[798] pokrzywi�y si� nieco, a �ciany wydawa�y si� ni�sze, bo osiad�y i zasun�y si� w ziemi�.
Dw�r sk�ada� si� z ogromnej sieni, dw�ch obszernych izb z komorami[799] i z kuchni. W izbach by�y okna z b�on, na �rodku za� ka�dej ognisko w ulepionej z gliny pod�odze, z kt�rego dym wychodzi� przez szpary w pu�apie. Pu�ap �w, czarny zupe�nie, bywa� za lepszych czas�w zarazem i w�dlarni�[800], na ko�kach bowiem powbijanych w belki wieszano w�wczas szynki wieprzowe, dzicze, nied�wiedzie i �osie, combry[801] jelenie i sarnie, grzbiety wo�owe i ca�e zwoje kie�bas. W Bogda�cu jednak haki by�y teraz puste, jak r�wnie� i p�ki biegn�ce wzd�u� �cian, na kt�rych po innych �dworach� ustawiano misy cynowe i gliniane. Tylko �ciany pod p�kami nie wydawa�y si� ju� zbyt nagie. Zbyszko bowiem kaza� ludziom porozwiesza� na nich pancerze, he�my, miecze kr�tkie i d�ugie, a dalej oszczepy, wid�y, kusze, kopie rycerskie, wreszcie tarcze i topory, i kropierze[802] na konie. Bro� czernia�a od takiego rozwieszania w dymie i trzeba by�o cz�sto j� czy�ci�, ale za to by�a wszystka pod r�k� i w dodatku czerw[803] nie toczy� drzewa w kopiach, kuszach i toporzyskach[804]. Szaty kosztowne kaza� troskliwy Ma�ko poprzenosi� do komory, w kt�rej sypia�.
W przednich izbach by�y te� w pobli�u b�oniastych okien sto�y zbite z sosnowych desek i takie� �awy, na kt�rych panowie zasiadali wraz z czeladzi�[805] do jad�a. Ludziom odwyk�ym przez d�ugie lata wojny od wyg�d nie trzeba by�o wiele, w Bogda�cu jednak brak�o chleba, m�ki i r�nych innych zapas�w, a zw�aszcza statk�w[806]. Ch�opi poznosili, co mogli, liczy� g��wnie Ma�ko na to, �e jako bywa w takich razach, przyjd� mu w pomoc s�siedzi � i rzeczywi�cie nie omyli� si�, przynajmniej co do Zycha ze Zgorzelic.
Drugiego dnia po przyje�dzie siedzia� w�a�nie stary na k�odzie przed domem, chc�c u�y� pi�knej jesiennej pogody, gdy na dziedziniec zajecha�a na tym samym wronym[807] koniu Jagienka. Czeladnik, kt�ry drzewo r�ba� ko�o p�ota, chcia� jej do zsiadania pom�c, lecz ona zeskoczywszy w jednej chwili na ziemi� zbli�y�a si� do Ma�ka, zdyszana nieco od pr�dkiej jazdy i zarumieniona jak jab�uszko.
� Niech b�dzie pochwalony! Przyjecha�am pok�oni� si� wam od tatula i zapyta� o zdrowie.
� Nie gorzej ni� by�o w drodze � odrzek� Ma�ko � cz�ek si� przynajmniej wyspa� na w�asnych �mieciach.
� Ale niewygod� musicie mie� wielk�, a choremu potrzeba starunku[808].
� Twarde my ch�opy. Ju�ci, z pocz�tku nie ma wyg�d, ale nie ma i g�odu. Kazalim[809] zar�n�� wo�u i dwie owce, mi�sa jest do��. Poznosi�y te� baby troch� m�ki i jaj, ale tego ma�o, a ju� najgorzej statk�w[810] nam brak.
� Bo ja kaza�am wy�adzi�[811] dwa wozy. Na jednym id� dwie po�ciele i statki, a na drugim spy�a[812] r�na. S� placki i m�ka, i s�onina, i suszone grzyby, jest beczu�eczka piwa, a druga miodu � i co tam by�o w domu, ze wszystkiego po trochu.
Ma�ko, kt�ry rad[813] by� zawsze z ka�dego przybytku w domu, wyci�gn�� r�k�, pog�adzi� Jagienk� po g�owie i rzek�:
� B�g zap�a� tobie i twojemu rodzicowi. Jak si� zagospodarujem, to oddamy.
� Bogdaj�e was! A czy to my Niemce, �eby�my mieli odbiera� to, co dajem!
� No, to jeszcze bardziej B�g wam zap�a�. Powiada� o tobie rodzic, jaka� gospodarna. To� ty ca�ymi Zgorzelicami bez[814] rok rz�dzi�a?
� Ano!... Jak wam b�dzie czego wi�cej potrzeba, to kogo przy�lijcie, jeno[815] takiego, co by wiedzia�, czego trzeba � bo to czasem g�upi jaki s�uga przyjedzie i nie wie, po co go przys�ali.
Tu Jagienka pocz�a si� nieco ogl�da�, a Ma�ko, spostrzeg�szy to, u�miechn�� si� i zapyta�:
� Za kim�e si� ogl�dasz?
� Nie ogl�dam si� za nikim!
� Przy�l� Zbyszka, niech za mnie tobie i Zychowi podzi�kuje. Uda� ci si�[816] Zbyszko? co?
� A, nie patrzy�am!
� To przypatrz�e mu si� teraz, bo ci w�a�nie nadchodzi.
Jako� Zbyszko nadchodzi� rzeczywi�cie od wodopoju i ujrzawszy Jagienk�, przy�pieszy� kroku. Ubrany by� w �osi kubrak[817] i okr�g�� pil�niow�[818] myck�[819], tak�, jakich u�ywano pod he�my, w�osy mia� bez p�tlika[820], obci�te r�wno nad brwiami, a po bokach sp�ywaj�ce w z�otych zwojach na ramiona � i zbli�a� si� szybko, ros�y, ho�y[821], do giermka z wielkiego domu zupe�nie podobny.
Jagienka odwr�ci�a si� ca�kiem do Ma�ka, aby przez to okaza�, �e tylko do niego przyjecha�a, lecz Zbyszko przywita� j� weso�o, a nast�pnie wzi�wszy jej r�k�, podni�s� j� do ust mimo oporu dziewczyny.
� Czemu mnie w r�k� ca�ujesz? � spyta�a � czy to ja ksi�dz?
� Nie bro�cie si�! To taki zwyczaj.
� A cho�by ci� i w drug� poca�owa� za to, co� przywioz�a � wtr�ci� Ma�ko � nie by�oby nadto.
� Co za� przywioz�a? � zapyta� Zbyszko, rozgl�daj�c si� po dziedzi�cu, nie widz�c nic wi�cej pr�cz wronego konia, kt�ry sta� przywi�zany do palika.
� Wozy jeszcze nie nadesz�y, ale przyjd� � odpowiedzia�a Jagienka.
Ma�ko pocz�� wymienia�, co przywioz�a, niczego nie opuszczaj�c, gdy za� wspomnia� o dw�ch po�cielach, Zbyszko rzek�:
� Ja tam rad i na �ubrowej sk�rze przylegam, ale dzi�kuj� wam, �e�cie i o mnie pomy�leli.
� To nie ja: tatulo... � odrzek�a czerwieni�c si� dziewczyna. � Je�li wolicie na sk�rze, to niewoli nie ma.
� Wol�, na czym wypadnie. Bywa�o, nieraz w polu, po bitwie, to si� sypia�o i z zabitym Krzy�akiem pod g�ow�.
� Albo�cie to zabili kiedy Krzy�aka? Pewno, �e nie!
Zbyszko, zamiast odpowiedzie�, pocz�� si� �mia�. Ma�ko za� zawo�a�:
� B�j�e si� Boga, dziewczyno, to ty jego nie znasz! Nic ci on innego nie czyni�, jeno[822] w Niemc�w bi�, a�e grzmia�o. Na kopie, na topory, do wszystkiego got�w, a jak Niemca z dala dopatrzy, to cho� go na powrozie trzymaj, tak si� do niego rwie. W Krakowie chcia� nawet w pos�a Lichtensteina bi�, za co ma�o mu g�owy nie uci�li. Taki to ch�op! I o Fryzach[823] dw�ch ci opowiem, po kt�rych wzi�li�my poczet i �up tak godny, �e za po�ow� tego mo�na by Bogdaniec wykupi�.
Tu Ma�ko j��[824] opowiada� o pojedynku z Fryzyjczykami, a nast�pnie o innych przygodach, jakie si� im przytrafia�y, i czynach, jakich dokonali. Potykali si� przecie zza mur�w i w otwartym polu z najwi�kszymi rycerzami, jacy w cudzoziemskich krajach �yj�. Bili w Niemc�w, bili we Francuz�w, bili w Angielczyk�w i w Burgund�w[825]. Bywali w zaciek�ych wirach bitew, �e z koni, z ludzi, ze zbroi, z Niemc�w i pi�r czyni� si� jakoby jeden k��b. A czego to oni przy tym nie widzieli! Widzieli krzy�ackie zamki z czerwonej ceg�y, litewskie grod�ce[826] drewniane i ko�cio�y, jakich ko�o Bogda�ca nie ma, i miasta, i srogie puszcze, w kt�rych nocami kwili�y powyp�dzane ze �wi�ty� litewskie bo�eczki, i r�ne, r�ne cuda; wsz�dzie za�, gdzie do bitki przysz�o, Zbyszko na przedzie, tak �e dziwowali mu si� najwi�ksi rycerze.
Jagienka, przysiad�szy na k�odzie obok Ma�ka, s�ucha�a z otwartymi ustami tego opowiadania kr�c�c g�ow�, jakby j� mia�a na �rubkach, to w stron� Ma�ka, to w stron� Zbyszka, i spogl�daj�c na m�odego rycerza z coraz wi�kszym podziwem. Wreszcie, gdy Ma�ko sko�czy�, westchn�a i rzek�a:
� Bogdaj[827] si� to ch�opakiem urodzi�!
Lecz Zbyszko, kt�ry przez czas opowiadania przygl�da� si� jej r�wnie� bacznie, my�la� w tej chwili widocznie o czym innym, gdy� niespodzianie rzek�:
� Ale te� z was kra�na[828] dziewka!
Jagienka za� odrzek�a, na wp� z niech�ci�, a na wp� ze smutkiem:
� Widzieli�cie wy kra�niejsze ode mnie.
Zbyszko jednak m�g� bez k�amstwa odpowiedzie� jej, �e wiele takich nie widzia�, gdy� od Jagienki bi� po prostu blask zdrowia, m�odo�ci i si�y. Stary opat nie pr�no mawia� o niej, �e wygl�da jak na wp� kalina[829], wp� sosenka. Wszystko w niej by�o pi�kne: i wysmuk�a postawa, i szerokie ramiona, i piersi jak ze ska�y wykute, i czerwone usta, i modre oczki bystro patrz�ce. By�a te� przybrana staranniej ni� poprzednio w lesie na �owach. Na szyi mia�a kra�ne[830] paciorki, ko�uszek otwarty na przodzie, kryty zielonym suknem, sp�dnic� z samodzia�u[831] w pr��ki i nowe buty. Nawet stary Ma�ko zauwa�y� ten pi�kny str�j i popatrzywszy na ni� przez chwil�, zapyta�:
� A czemu� to si� tak przybra�a, jako na odpust?
Lecz ona, zamiast odpowiedzie�, pocz�a wo�a�:
� Id� wozy, id�!...
Jako�, gdy wozy zajecha�y, skoczy�a ku nim, a za ni� poszed� Zbyszko. Wy�adowanie trwa�o a� do zachodu s�o�ca, ku wielkiemu zadowoleniu Ma�ka, kt�ry ka�d� rzecz z osobna ogl�da� i za ka�d� wys�awia� Jagienk�. Mrok te� ju� zapada� zupe�ny, gdy dziewczyna pocz�a si� zabiera� do domu. Przy wsiadaniu na ko� Zbyszko chwyci� j� nagle wp� i nim zd��y�a s�owo wym�wi�, podni�s� j� w g�r� i posadzi� na kulbak�[832]. W�wczas zarumieni�a si� jak zorza i zwr�ciwszy ku niemu twarz, rzek�a przyt�umionym nieco g�osem;
� Mocarny z was pacho�ek...
On za�, nie dojrzawszy jej rumie�c�w i zmieszania z powodu ciemno�ci, roze�mia� si� i zapyta�:
� A nie boicie si� zwierza?... ju� zaraz noc!
� Jest na wozie oszczep... podajcie mi go.
Zbyszko poszed� do wozu, wyj�� oszczep i wr�czy� go Jagience:
� B�d�cie zdrowi!
� B�d�cie zdrowi!
� B�g wam zap�a�! Przyjad� jutro alibo pojutrze do Zgorzelic pok�oni� si� Zychowi i wam za somsiedzk�[833] uczynno��.
� Przyje�d�ajcie! Radzi b�dziem! Wi�ta!
I ruszywszy koniem, znik�a po chwili w przydro�nych krzach[834].
Zbyszko wr�ci� do stryja.
� Czas wam do izby wraca�.
Lecz Ma�ko odrzek�, nie ruszaj�c si� z k�ody:
� Hej! co za dziewczyna! A�e podw�rze od niej poja�nia�o!
� Bo pewnie!
Nasta�a chwila milczenia. Ma�ko zdawa� si� o czym� rozmy�la�, patrz�c w ukazuj�ce si� gwiazdy, po czym zn�w rzek� jakby sam do siebie:
� I przyszczypne[835] to, i gospodarne, cho� nie ma wi�cej nad pi�tna�cie rok�w[836]...
� Ano! � rzek� Zbyszko � stary Zych mi�uje j� te� jak oko w g�owie.
� I m�wi�, �e Moczydo�y za ni� p�jd�, a tam jest w ��gach[837] stadko �wierzop[838] ze �rebi�ty.
� W borach moczyd�owskich pono� okrutne bagna?...
� Ale �eremia[839] bobrowe w nich s�.
I zn�w nasta�o milczenie. Ma�ko spogl�da� czas jaki� z ukosa na Zbyszka, a wreszcie spyta�:
� C�e� si� tak zapami�ta�[840]? O czym rozmy�lasz?
� Bo... widzicie... po Jagience tak mi si� Danu�ka przypomnia�a, a�e mnie co� w sercu zabola�o.
� Chod�my do izby � rzek� na to stary. � P�no ju�.
I wstawszy z trudem, wspar� si� na Zbyszku, kt�ry odprowadzi� go do komory.
Zbyszko pojecha� jednak zaraz nazajutrz do Zgorzelic, albowiem Ma�ko bardzo o to przynagla�. Wym�g� r�wnie� na bratanku, by wzi�� z sob� dla okaza�o�ci dw�ch pacho�k�w i przybra� si� jak najpi�kniej, aby w ten spos�b cze�� Zychowi wyrz�dzi� i nale�yt� wdzi�czno�� mu okaza�. Zbyszko ust�pi� i pojecha� wystrojony jak na wesele w t� sam� zdobyczn� jak�[841] z bia�ego at�asu[842], obszyt� z�ot� fr�dzl� i zahaftowan� w z�ote gryfy. Zych przyj�� go z otwartymi ramionami, rado�ci� i ze �piewaniem, Jagienka za�, wszed�szy na pr�g izby, stan�a jak wryta i omal nie upu�ci�a �agiewki[843] z winem na widok m�odziana, my�la�a bowiem, �e kr�lewicz jaki przyjecha�. Straci�a te� od razu �mia�o�� i siedzia�a w milczeniu, przecieraj�c tylko kiedy niekiedy oczy, jak gdyby si� chcia�a ze snu obudzi�. Zbyszko, kt�remu brak�o do�wiadczenia, my�la�, �e z niewiadomych mu przyczyn nierada go widzi, rozmawia� wi�c tylko z Zychem, s�awi�c jego s�siedzk� hojno�� i podziwiaj�c dw�r zgorzelicki, kt�ry rzeczywi�cie w niczym nie by� do bogdanieckiego podobny.
Wsz�dzie zna� tu by�o dostatek i zasobno��. W izbach by�y okna z szybami z rogu, zestruganego cienko i tak wyg�adzonego, �e by� prawie jak szk�o prze�roczysty. Nie by�o ognisk na �rodku izb, tylko wielkie kominy z okapami po rogach. Pod�oga by�a z modrzewiowych desek czysto umytych, na �cianach zbroje i mn�stwo mis b�yszcz�cych jak s�o�ca oraz pi�knie wyci�tych �y�nik�w[844], z szeregami �y�ek, z kt�rych dwie by�y ze srebra. Gdzieniegdzie wisia�y te� makatki, z�upione w wojnach lub nabyte od w�drownych kupc�w. Pod sto�ami le�a�y olbrzymie p�owe[845] sk�ry turze[846], a tako� �ubrze i dzicze. Zych z ch�ci� pokazywa� swoje bogactwa, m�wi�c co chwila, �e to Jagienkowe gospodarowanie. Zaprowadzi� tak�e Zbyszka do alkierza[847], pachn�cego ca�kiem �ywic� i mi�t�, w kt�rym u pu�apu wisia�y cale p�ki sk�r wilczych, lisich, kunich i bobrowych. Pokaza� mu sernik[848], sk�ady wosku i miodu, beczki z m�k�, sk�ady suchar�w, konopi i suszonych grzyb�w. Wzi�� go nast�pnie do spichrz�w, ob�r, stajen i chlew�w, do szop, w kt�rych by�y wozy, sprz�ty my�liwskie, sieci, i tak ol�ni� oczy jego dostatkiem, �e Zbyszko, wr�ciwszy na wieczerz�, nie m�g� utrzyma� w sobie podziwu.
� �y� nie umiera� w waszych Zgorzelicach! � rzek�.
� W Moczydo�ach bez ma�a[849] takie same porz�dki � odrzek� Zych. � Pami�tasz Moczydo�y? To przecie ku Bogda�cowi. � Drzewiej[850] wadzili si� nawet nasi ojce o granice i zapowiedzi sobie posy�ali na bitki, ale ja ta nie b�d� si� wadzi�.
Tu tr�ci� si� ze Zbyszkiem kubkiem miodu i zapyta�:
� A mo�e by� chcia� sobie co� za�piewa�?
� Nie � rzek� Zbyszko � ciekawie was s�ucham.
� Zgorzelice, widzisz, wezm� nied�wiadki. Byle si� jeno[851] kiedy� o nie nie podarli!...
� Jakie nied�wiadki?
� Ano, ch�opaki, Jagienkowi bracia.
� Hej! nie b�d� potrzebowali �apy przez zim� ssa�.
� A nie. Ale i Jagience w Moczydo�ach sperki[852] w g�bie nie zabraknie...
� Pewnikiem[853]!
� A czemu nie jesz i nie pijesz? Jagienka, nalej i jemu, i mnie.
� Jem i pij�, jako mog�.
� Jak nie b�dziesz m�g�, to si� odpasz... Pi�kny pas! Wy te� na Litwie musieli�cie wzi�� �up godny?
Nie narzekamy � odrzek� Zbyszko, korzystaj�c ze sposobno�ci, aby okaza�, �e i dziedzice Bogda�ca nie byle w�odyczkowie[854]. � Cz�� �up�w przedali�my w Krakowie i wzi�li�my czterdzie�ci grzywien[855] srebra...
� B�j si� Boga! To� za to mo�na kupi� wie�.
� Bo by�a jedna zbroja mediola�ska, kt�r� stryjko spodziewaj�cy si� �mierci sprzeda�, a to wiecie...
� Wiem! No! to warto na Litw� i��. Ja swego czasu chcia�em, alem si� boja�[856].
� Czego? Krzy�ak�w?
� E, kto by si� ta ich ba�. P�ki ci� nie zabij�, to czeg� si� ba�, a jak ci� zabij�, to ju� i nie czas na strach. Boja�em si� onych poga�skich bo�k�w, czyli diab��w. Po lasach to podobno tego jak mrowia.
� A gdzie� maj� siedzie�, kiedy im bo�nice[857] popalili?... Dawniej mieli dostatek, a teraz jeno grzybami i mr�wkami �yj�.
� Widzia�e� te� ich?
� Ja sam nie widzia�em, ale s�ysza�em, �e ludzie widzieli... Wysunie ta poniekt�ry kosmat� �apin� i zza drzewa potrz�sa ni�, �eby mu co da�...
� Powiadali to samo Ma�ko � ozwa�a si� Jagienka.
� A jak�e! prawi�[858] ci i mnie o tym w drodze � doda� Zych. � No, nie dziwota! Przecie i u nas, cho� kraj dawno krze�cija�ski, czasem si� co� po bajorach �mieje, a i w domu, cho� ksi�a o to krzycz�, lepiej zawsze skrzatom misk� z jad�em na noc ostawi�, bo inaczej tak ci skrobi� w �ciany, �e i oka nie zmru�ysz... Jagienka!... postaw, c�ruchno, pod progiem misk�!
Jagienka wzi�a glinian� misk� pe�n� klusk�w[859] z serem i postawi�a j� pod progiem. Zych za� rzek�:
� Ksi�a krzycz�, pomstuj�! Panu Jezusowi przecie przez troch� klusk�w chwa�y nie ub�dzie, a skrzat byle by� syt i �yczliwy, to i od ognia, i od z�odzieja ustrze�e.
Po czym zwr�ci� si� do Zbyszka:
� Ale mo�e by� si� odpasa� i troch� sobie za�piewa�?
� Za�piewajcie wy, bo ju� widz�, �e z dawna macie ochot�, ale mo�e panna Jagienka za�piewa?
� B�dziem po kolei �piewali � zawo�a� uradowany Zych. � Jest te� w domu pacho�ek, kt�ry nam do wt�ru na drewnianej fujarce zapiska. Wo�a� pacho�ka!
Zawo�ano pacho�ka, kt�ry siad� na zydlu[860] i w�o�ywszy �piszczk� w usta, a nast�pnie rozstawiwszy na niej palce, j�� spogl�da� po obecnych, czekaj�c, komu ma zawt�rowa�.
Oni za� pocz�li si� sprzecza�, nikt bowiem nie chcia� by� pierwszy. Kaza� wreszcie Zych da� przyk�ad Jagience, wi�c Jagienka, chocia� bardzo jej by�o wstyd Zbyszka, wsta�a z �awy, w�o�y�a r�ce pod fartuch i pocz�a:
Zbyszko otworzy� naprz�d szeroko oczy, po czym zerwa� si� na r�wne nogi i zawo�a� wielkim g�osem:
� A wy sk�d to umiecie �piewa�?
Jagienka spojrza�a na niego ze zdumieniem.
� Przecie to wszyscy �piewaj�... Co wam?
Zych za�, kt�ry s�dzi�, �e Zbyszko podpi�, zwr�ci� ku niemu rozradowan� twarz i rzek�:
� Odpasz si�! Zaraz ci ul�y!
Lecz Zbyszko sta� przez chwil� z mieni�c� si� twarz�, po czym opanowawszy wzruszenie, ozwa� si� do Jagienki:
� Przepraszam was. Cosik mi si� niespodzianie przypomnia�o. �piewajcie dalej.
� A mo�e wam smutno s�ucha�?
� Ej, gdzie tam! � odrzek� drgaj�cym g�osem. � S�ucha�bym tego przez ca�� noc.
To rzek�szy, siad� i zakrywszy d�oni� brwi, umilk�, nie chc�c �adnego s�owa uroni�.
Jagienka za�piewa�a drug� zwrotk�, lecz sko�czywszy j�, spostrzeg�a wielk� �z� staczaj�c� si� po palcach Zbyszkowej d�oni.
W�wczas przysun�a si� �ywo ku niemu i siad�szy obok, pocz�a go tr�ca� �okciem:
� No? Co wam? Nie chc�, by�cie p�akali. M�wcie, co wam jest?
� Nic, nic! � odrzek� z westchnieniem Zbyszko. � Si�a[862] by gada�... Co by�o, to przesz�o. Ju� mi weselej.
� A mo�e by�cie si� wina s�odkiego napili?
� Po�ciwa[863] dziewka! � zawo�a� Zych. � Czemu to m�wicie sobie: wy? M�w mu: Zbyszku, a ty jej: Jagienko. Znacie si� przecie od ma�o�ci...
Po czym zwr�ci� si� do c�rki:
� �e ci� tam ongi[864] spra�, to nic!... Ninie[865] tego nie uczyni.
� Nie uczyni�! � rzek� weso�o Zbyszko. � Niech�e mnie ona za to teraz spierze, je�li jej wola.
Na to Jagienka, chc�c go do reszty rozweseli�, z�o�y�a d�o� w pi�stk� i �miej�c si�, pocz�a udawa�, �e bije Zbyszka.
� A masz ci za m�j rozbity nos! a masz! a masz!
� Wina! � zawo�a� rozochocony dziedzic Zgorzelic.
Jagienka skoczy�a do komory i po chwili wynios�a kamionk�[866] z winem, dwa kubki pi�kne, wygniatane w srebrne kwiaty, roboty wroc�awskich z�otnik�w, i par� gom�ek[867] z daleka pachn�cych.
Zycha, maj�cego ju� w g�owie, rozczuli� ten widok zupe�nie, wi�c przygarn�� do siebie kamionk�, przycisn�� j� do �ona i s�dz�c widocznie, �e to Jagienka, pocz�� m�wi�:
� Oj, c�ruchno ty moja! oj, niebogo sieroto! Co ja, biedny chudzina, w Zgorzelicach poczn�, jak mi ci� zabior� � co ja poczn�!...
� A trza j� b�dzie niezad�ugo da�! � zawo�a� Zbyszko.
Zych za� w mgnieniu oka z rozczulenia przeszed� do �miechu:
� Chy! chy! A dziewce pi�tna�cie rok�w[868] i ju� j� do ch�op�w ci�gnie!... ju� jak kt�rego cho� z daleka uwidzi[869], to a�e kolanem o kolano trze!...
� Tatusiu, bo sobie p�jd� � rzek�a Jagienka.
� Nie chod�! dobrze z tob�...
Po czym j�� mruga� tajemniczo na Zbyszka.
� Zaje�d�a ich tu dw�ch: jeden m�ody Wilk, syn starego Wilka z Brzozowej, a drugi Cztan[870] z Rogowa. �eby ci� tu zastali, zaraz by wzi�li na ci� zgrzyta�, jako i na si� wzajem zgrzytaj�.
� O wa! � rzek� Zbyszko.
Po czym zwr�ci� si� do Jagienki i m�wi�c jej: ty, wedle polecenia Zycha, zapyta�:
� A ty kt�rego wolisz?
� �adnego.
� Wilk, sierdzisty[871] pacho�ek!�zauwa�y� Zych.
� Niech w inn� stron� wyje!
� A Cztan?
Jagienka pocz�a si� �mia�.
� Cztan � m�wi�a zwracaj�c si� do Zbyszka � takie ci ma kud�y na g�bie jak cap, �e mu oczu nie wida� � i sad�a tyle na nim co na nied�wiedziu.
A Zbyszko uderzy� si� w g�ow�, jakby co� sobie nagle przypominaj�c, i rzek�:
� Ale!... kiedy�cie tacy dobrzy, to was jeszcze o jedn� rzecz poprosz�: nie ma te� u was w domu nied�wiedziego sad�a, bo stryjkowi na lek potrzebne, a w Bogda�cu nie mog�em dopyta�?
� By�o � rzek�a Jagienka � ale ch�opaki na dw�r wynie�li do smarowania �uk�w � i psi do szcz�tu zjedli... Bodaj�e to!
� Nic nie osta�o?
� Do czysta wylizane!
� Ha! to nie ma innej rady, jeno trza b�dzie w boru poszuka�.
� Uczy�cie ob�aw�, bo nied�wiedzi nie brak, a je�li my�liwskiego sprz�tu chcecie, to damy.
� Gdzie mi tam czeka�! P�jd� na noc pod barcie[872].
� We�cie z pi�ciu narocznik�w[873]. S� mi�dzy nimi ch�opy sprawne.
� Nie b�d� kup� chodzi�, bo jeszcze mi zwierza sp�osz�.
� To jak�e? Z kusz� p�jdziecie?
� A co bym z kusz� w boru po ciemku zrobi�? Miesi�c[874] teraz przecie nie �wieci. Wezm� wid�y z zadziorami, top�r dobry i p�jd� jutro sam.
Jagienka umilk�a na chwil�, po czym w twarzy jej odbi� si� niepok�j.
� Poszed� od nas �o�skiego roku[875] � rzek�a � my�liwiec Bezduch i nied�wied� go rozdar�. Zawsze to jest nieprzezpieczna[876] rzecz, bo on, jak samego cz�owieka w nocy uwidzi, a tym bardziej przy barciach, to zaraz na zadnie[877] �apy staje.
� �eby ucieka�, to by si� go nie dosta�o � odrzek� Zbyszko.
Tymczasem Zych, kt�ry si� by� zdrzemn��, zbudzi� si� nagle i pocz�� �piewa�:
Po czym do Zbyszka:
� Wiesz? jest ich dw�ch: Wilk z Brzozowej i Cztan z Rogowa... a ty...
Lecz Jagienka boj�c si�, �eby Zych nie powiedzia� czego� nadto, zbli�y�a si� szybko do Zbyszka i j�a wypytywa�:
� I kiedy p�jdziesz? jutro?
� Jutro, po zachodzie s�o�ca.
� A do kt�rych barci?
� Do naszych, do bogda�skich, niedaleko od waszych kopc�w[879], wedle Radzikowego b�ota. Powiadali mi, �e tam o misia �atwo.
Zbyszko wybra� si�, jak zapowiedzia�, gdy� Ma�ko czu� si� coraz gorzej. Z pocz�tku podtrzymywa�a go rado�� i pierwsze domowe zaj�cia, lecz trzeciego dnia wr�ci�a mu gor�czka i b�l w boku ozwa� mu si�[880] z tak� si��, i� musia� si� po�o�y�. Zbyszko poszed� naprz�d w dzie�, obejrza� barci[881], zobaczy�, �e jest blisko ogromny �lad na b�ocie � i rozm�wi� si� z bartnikiem Wawrkiem, kt�ry nocami sypia� w pobli�u w sza�asie, razem z par� srogich podhalskich[882] kundli, ale w�a�nie mia� si� ju� wynie�� do wsi z powodu ch�od�w jesiennych.
Obaj rozrzucili sza�as, zabrali psy, tu i �wdzie rozsmarowali troch� miodu po pniach, by zapach zn�ci� zwierza, za czym Zbyszko wr�ci� do domu i pocz�� si� gotowa� na wypraw�. Ubra� si� dla ciep�a w kubrak �osi[883], bez r�kaw�w; na ciemi� nawdzia�[884] �elazny czepiec z drutu, aby nied�wied� nie m�g� mu obedrze� sk�ry z g�owy, wreszcie wzi�� wid�y dobrze okute, dwuz�bne, z zadziorami, i top�r stalowy, szeroki, na d�bowym toporzysku[885] nie tak kr�tkim, jakich za�ywaj�[886] cie�le. O wieczornym udoju[887] by� ju� u celu i wybrawszy sobie dogodne miejsce prze�egna� si�, zasiad� i czeka�.
Czerwone promienie zachodz�cego s�o�ca �wieci�y mi�dzy ga��ziami chojar�w[888]. Po wierzcho�kach sosen t�uk�y si� wrony, kracz�c i �opoc�c skrzyd�ami; gdzieniegdzie kica�y ku wodzie zaj�ce, czyni�c szelest po ��ciej�cych jagodziskach[889] i po opad�ych li�ciach; czasem �mign�a po buczku chybka[890] kuna. W g�szczach odzywa� si� jeszcze �wiegot ptak�w, kt�ry stopniowo ustawa�.
O samym zachodzie nie by�o w boru spokoju. Przesz�o niebawem opodal Zbyszka stadko dzik�w z wielkim ha�asem i fukaniem, a potem k�usowa�y �osie d�ugim rz�dem trzymaj�c jeden drugiemu �eb na ogonie. Suche ga��zie trzeszcza�y im pod racicami i las a� dudni�, one atoli[891] po�yskuj�c czerwono w s�o�cu, d��y�y do b�ota, gdzie im by�o noc� bezpiecznie i b�ogo. Nareszcie zorze rozpali�y si� na niebie, od kt�rych wierzcho�ki sosen zdawa�y si� p�on�� jak w ogniu, i zwolna j�o[892]si� wszystko uspokaja�. B�r szed� spa�. Mrok wstawa� od ziemi i podnosi� si� w g�r� ku �wietlistym zorzom, kt�re te� w ko�cu pocz�y omdlewa�, zas�pia� si�, czernie� i gasn��.
�Teraz p�ki si� wilki nie odezw�, to b�dzie cicho� � pomy�la� Zbyszko. �a�owa� jednak, �e nie wzi�� kuszy, m�g�by by� bowiem z �atwo�ci� po�o�y� dzika lub �osia. Tymczasem od strony b�ota dochodzi�y jeszcze czas jaki� przyt�umione odg�osy, podobne do ci�kiego st�kania i po�wistywania. Zbyszko spogl�da� ku temu b�otu z pewn� nieufno�ci�, albowiem ch�op Radzik, kt�ry mieszka� tu niegdy� w ziemnej chacie, znik� razem z rodzin�, jakby si� pod ziemi� zapad�. Jedni m�wili, �e porwali ich zb�je, byli wszelako ludzie, kt�rzy widzieli p�niej wedle[893] chaty jakie� dziwne �lady ni to ludzkie, ni zwierz�ce � i kt�rzy bardzo kr�cili nad tym g�owami, a nawet namy�lali si�, czyby nie sprowadzi� ksi�dza z Krze�ni, aby t� cha�up� po�wi�ci�. Nie przysz�o wprawdzie do tego, bo nie znalaz� si� nikt, kt�ry by chcia� tu zamieszka�, i chat�, a raczej glin� na chru�cianych �cianach, rozp�uka�y z czasem d�d�e[894] � miejsce jednak�e nie u�ywa�o[895] odt�d dobrej s�awy. Nie uwa�a� wprawdzie na to Wawrek, bartnik, kt�ry tu nocowa� latem w sza�asie, ale i o tym Wawrku r�nie m�wiono. Zbyszko, maj�c wid�y i top�r, nie obawia� si� dzikich zwierz�t � my�la� natomiast z pewnym niepokojem o si�ach nieczystych i rad te� by�, gdy owe gwary wreszcie umilk�y.
Ostatnie odblaski znik�y i uczyni�a si� noc zupe�na. Wiatr usta�, nie by�o nawet zwyk�ego szumu w wierzcho�kach sosen. Kiedy niekiedy spada�a tu i �wdzie szyszka, wydaj�c na tle og�lnego milczenia odg�os mocny i dono�ny, ale zreszt� by�o tak cicho, �e Zbyszko s�ysza� w�asny oddech.
W ten spos�b przesiedzia� d�ugi czas rozmy�laj�c naprz�d o nied�wiedziu, kt�ry m�g� nadej��, a nast�pnie o Danusi, kt�ra z dworem mazowieckim jecha�a w dalekie strony. Przypomnia� sobie, jak j� chwyci� na r�ce w chwili rozstania si� z ksi�n� i jak jej �zy sp�ywa�y mu po policzku, przypomnia� sobie jej jasn� twarz, jej przetow�os�[896] g��wk�, jej chabrowe wianuszki i jej �piewanie, jej czerwone trzewiczki z d�ugimi nosami, kt�re ca�owa� na odjezdnym � wreszcie wszystko, co zasz�o od chwili, jak si� poznali; i ogarn�� go taki �al, �e jej blisko nie ma, i taka po niej t�sknota, �e ca�kiem w niej zaton��, straci� pami��, �e jest w lesie, �e czatuje na zwierza, a natomiast pocz�� sobie m�wi� w duszy:
�P�jd� ja k�tobie[897], bo mi nie �y� bez ciebie�.
I czu�, �e tak jest � i �e musi jecha� na Mazowsze, bo inaczej skapieje[898] w Bogda�cu. Przyszed� mu na my�l Jurand i jego dziwny op�r, wi�c pomy�la�, �e tym bardziej trzeba mu jecha�, aby si� dowiedzie�, co to za tajemnica, co za przeszkody i czyby jakowy� pozew do walki na �mier� nie zdo�a� ich usun��. Wreszcie wyda�o mu si�, �e Danusia wyci�ga do niego r�ce i wo�a: �Bywaj[899], Zbyszku, bywaj!� Jak�e mu do niej nie i��!
I nie spa� � a widzia� j� tak wyra�nie, jakby w zjawieniu[900] albo we �nie. Jedzie teraz oto Danu�ka obok ksi�ny, brz�ka jej na lute�ce[901] i po�piewuje, a my�li o nim. My�li, �e go ujrzy niezad�ugo, a mo�e si� i obziera[902], czy on za nimi w skok[903] nie p�dzi � a on tymczasem w boru ciemnym.
Tu ockn�� si� Zbyszko � i ockn�� si� nie tylko dlatego, �e sobie przypomnia� b�r ciemny, ale i dla tej przyczyny, �e z dala za nim ozwa� si� jaki� szelest.
W�wczas �cisn�� mocniej wid�y w gar�ciach, nadstawi� uszu i pocz�� s�ucha�.
Szelest zbli�a� si� i po niejakim czasie sta� si� ca�kiem wyra�ny. Chrupa�y pod czyj�� ostro�n� stop� suche ga��zki, szura�y opad�e li�cie i jagodziska... Co� sz�o.
Chwilami szelest ustawa�, jak gdyby zwierz zatrzymywa� si� przy drzewach, i w�wczas robi�a si� taka cisza, �e Zbyszkowi poczyna�o a� w uszach dzwoni� � po czym zn�w odzywa�y si� kroki wolne i przezorne. W og�le by�o w tym zbli�aniu si� co� tak ostro�nego, �e Zbyszka ogarn�o zdziwienie.
� Musi si� �Stary[904]� ps�w ba�, kt�re tu by�y przy sza�asie � rzek� sobie � ale mo�e to i wilk, kt�ry mnie zwietrzy�.
Tymczasem kroki ucich�y. Zbyszko jednak s�ysza� wyra�nie, �e co� zatrzyma�o si� mo�e o dwadzie�cia albo o trzydzie�ci krok�w za nim i jakby przysiad�o. Obejrza� si� raz i drugi � ale lubo[905] pnie rysowa�y si� w zmroku do�� wyra�nie, nie m�g� nic dojrze�. Nie by�o innej rady, tylko czeka�.
I czeka� tak d�ugo, �e a� zdziwienie ogarn�o go po raz wt�ry.
� Nied�wied� nie przyszed�by tu przecie spa� pod barci�, a wilk by�by mnie ju� zawietrzy� i te� by nie czeka� do rana.
I nagle mrowie przesz�o go od st�p do g�owy.
A nu� to co �paskudnego� wylaz�o z b�ota i zachodzi mu z ty�u? Nu� niespodzianie chwyc� go jakie o�lizg�e ramiona topielca albo zajrz� mu w twarz zielone oczy upiora, nu� si� co� roze�mieje okropnie tu� za nim albo zza sosny wylezie sina g�owa na paj�czych nogach?
I uczu�, �e pod �elaznym czepcem w�osy poczynaj� mu si� je�y�.
Lecz po chwili szelest odezwa� si� przed nim � i tym razem wyra�niejszy jeszcze ni� poprzednio. Zbyszko odetchn��. Przypuszcza� wprawdzie, �e to samo �dziwo� obesz�o go, a teraz zbli�a si� z przodu. Ale to wola�. Chwyci� wygodnie wid�y, podni�s� si� cicho i czeka�.
Wtem nad g�ow� us�ysza� szum sosen, na twarzy uczu� silny powiew, ci�gn�cy od strony b�ota, a jednocze�nie do jego nozdrzy dolecia� sw�d nied�wiedzi.
Nie by�o teraz najmniejszej w�tpliwo�ci: szed� mi�!
Zbyszko jednej chwili przesta� si� ba� i pochyliwszy g�ow�, wyt�y� wzrok i s�ucha�. Kroki zbli�a�y si� ci�kie, wyra�ne, sw�d czyni� si� ostrzejszy; wkr�tce da�o si� s�ysze� sapanie i pomruk.
�Byle nie sz�o dw�ch!� � pomy�la� Zbyszko.
Ale w tej chwili zobaczy� przed sob� wielki i ciemny kszta�t zwierz�cia, kt�re id�c z wiatrem, do ostatniej chwili nie mog�o go zwietrzy�[906], tym bardziej �e zajmowa� je zapach rozsmarowanego po pniach miodu.
� Bywaj, dziadku! � zawo�a� Zbyszko wysuwaj�c si� spod sosny.
Nied�wied� rykn�� kr�tko, jakby przera�ony niespodzianym zjawiskiem, lecz by� ju� zbyt blisko, aby m�g� ratowa� si� ucieczk�, wi�c w jednej chwili podni�s� si� na zadnie �apy, rozwar�szy przednie jak do u�cisku. Tego w�a�nie czeka� Zbyszko; zebra� si� w sobie, skoczy� jak b�yskawica i ca�� si�� pot�nych ramion oraz w�asnego ci�aru wbi� wid�y w piersi zwierza.
Ca�y b�r zatrz�s� si� teraz od przera�liwego ryku. Nied�wied� chwyci� �apami wid�y, pragn�c je wyrwa�, ale zadziory przy ostrzach wstrzyma�y, wi�c poczuwszy b�l, zagrzmia� jeszcze straszliwiej. Chc�c dosi�gn�� Zbyszka, wspar� si� na wid�ach i wbi� je w siebie mocniej. Zbyszko nie wiedz�c, czy ostrza wesz�y do�� g��boko, nie puszcza� r�koje�ci. Cz�owiek i zwierz pocz�li si� szarpa� i szamota�. B�r trz�s� si� wci�� od ryku, w kt�rym brzmia�a w�ciek�o�� i rozpacz.
Zbyszko nie m�g� si� j��[907] topora, nie wbiwszy poprzednio drugiego, zaostrzonego ko�ca wide� w ziemi�, nied�wied� za� chwyciwszy za osad�[908] �apami miota� ni� i Zbyszkiem jakby rozumiej�c, o co chodzi, i � mimo b�lu, kt�ry sprawia�o mu ka�de poruszenie utkwionych g��boko ostrzy, nie daj�c si� �podeprze�. W ten spos�b straszna walka przed�u�a�a si� � i Zbyszko zrozumia�, �e si�y jego w ko�cu wyczerpi� si�. M�g� tak�e upa��, a w�wczas by�by zgin��, wi�c zebra� si� w sobie, wyt�y�[909] ramiona, rozstawi� nogi, wygi�� grzbiet jak �uk, by si� nie przewr�ci� na wznak, i pocz�� powtarza� przez zaci�ni�te z�by:
� Moja �mier� albo twoja!...
I chwyci� go wreszcie taki gniew, taka zawzi�to��, �e istotnie wola�by by� w tej chwili sam zgin�� ni� besti� pu�ci�. Wreszcie, zawadziwszy nog� o korze� sosny, zachwia� si� i by�by pad�, gdyby nie to, �e w tej chwili stan�a przy nim jaka� ciemna posta� � i drugie wid�y �podpar�y� besti�, a jednocze�nie g�os jaki� zawo�a� mu nagle tu� nad uchem:
� Toporem!...
Zbyszko w uniesieniu walki ani na jedno mgnienie oka nie zastanowi� si�, sk�d mu niespodziewana pomoc nadesz�a, natomiast chwyci� top�r i ci�� strasznie. Trzasn�y teraz wid�y z�amane ci�arem i ostatni� konwulsj� [910]zwierza � �w za� zwali� si� jakby piorunem ra�ony na ziemi� i pocz�� na niej chrapa�. Lecz zaraz usta�. Nasta�a cisza przerywana tylko g�o�nym oddechem Zbyszka, kt�ry wspar� si� o sosn�, gdy� nogi chwia�y si� pod nim. Po chwili dopiero podni�s� g�ow�, spojrza� na stoj�c� obok siebie posta� � i przel�k� si� my�l�c, �e to mo�e nie cz�owiek.
� Kto� jest? � zapyta� niespokojnie.
� Jagienka! � odpowiedzia� cienki niewie�ci g�os.
Zbyszko a� zaniem�wi� ze zdziwienia oczom w�asnym nie wierz�c. Ale w�tpliwo�ci jego nie trwa�y d�ugo, gdy� g�os Jagienki ozwa� si� znowu:
� Nakrzesam ognia...
Wraz ozwa� si� szcz�k krzesiwa o krzemie�, iskry pocz�y si� sypa� i przy ich migotliwym blasku ujrza� Zbyszko bia�e czo�o, ciemne brwi i wysuni�te naprz�d usta dziewczyny, kt�re dmucha�y w zatlon�[911] hubk�[912]. W�wczas dopiero pomy�la�, �e ona przysz�a do tego boru, �eby mu da� pomoc, �e bez jej wide� mog�oby by� z nim �le � i poczu� tak wielk� wdzi�czno�� dla niej, �e nie namy�laj�c si� d�ugo, chwyci� j� wp� i uca�owa� w oba policzki.
A jej hubka i krzesiwo wypad�y na ziemi�.
� Daj spok�j! Czego? � pocz�a powtarza� st�umionym g�osem, ale jednocze�nie nie usuwa�a mu twarzy, owszem, ustami dotkn�a nawet niby wypadkiem ust Zbyszka.
On za� pu�ci� j� i rzek�:
� B�g ci zap�a�. Nie wiem, co by si� bez ciebie przygodzi�o[913].
A Jagienka kucn�wszy w ciemno�ci, by odnale�� krzesiwo i hubk�, pocz�a si� t�umaczy�:
� Boja�am si�[914] o ciebie, bo Bezduch poszed� te� z wid�ami i z toporem � i nied�wied� go ozdar�[915]. Bro� czego Bo�e, Ma�kowi by�oby markotno, a on przecie i tak ledwie dycha... No, to i wzi�am wid�y, i posz�am.
� To� to ty zachodzi�a tam za sosny?
� Ja.
� A ja my�la�, �e to �z�e�.
� Niema�y i mnie strach bra�, bo tu ko�o Radzikowego b�ota w nocy bez ognia niedobrze.
� Czemu� si� nie obezwa�a[916]?
� Bom si� ba�a, �e mnie odp�dzisz.
I to rzek�szy, zn�w zacz�a krzesa�, a nast�pnie po�o�y�a na hubk� k�aczek suchych konopnych pa�dzierzy[917], kt�re wnet strzeli�y jasnym p�omieniem.
� Mam dwie szczypki[918] � rzek�a � a ty nazbieraj wartko[919] sucharzy[920]; b�dzie ogie�.
Jako� po chwili buchn�o rzeczywi�cie weso�e ognisko, kt�rego blask roz�wieci� ogromne, rude cielsko nied�wiedzia le��ce w ka�u�y krwi.
� Hej, sroga stwora! � ozwa� si� z pewn� che�pliwo�ci� Zbyszko.
� Ale ci �eb prawie calu�ki rozwalony! o Jezu!
To powiedziawszy, schyli�a si� i zanurzy�a r�k� w kud�y nied�wiedzie, aby przekona� si�, czy zwierz du�o ma w sobie sad�a, po czym podnios�a si� z weso�� twarz�:
� B�dzie sad�a na jakie dwa roki!
� A wid�y po�amane, patrz!
� To i bieda, bo co ja w domu powiem?
� Albo co?
� Bo tatu� nie byliby mnie wcale do boru pu�cili, wi�c musia�am czeka�, p�ki si� wszyscy nie pok�ad�.
Po chwili za� doda�a:
� Nie powiadaj[921] te�, �em tu by�a, �eby nade mn� nie cudowali.
� Ale ci� pod dom odprowadz�, bo jeszcze wilcy na ci� napadn�, a wide� nie masz.
� No � dobrze!
I tak rozmawiali czas jaki� przy weso�ym brzasku ogniska, nad trupem nied�wiedzia, podobni oboje do jakich� m�odych le�nych stworze�.
Zbyszko popatrza� na wdzi�czn� twarz Jagienki o�wiecon� blaskiem p�omienia i rzek� z mimowolnym zdziwieniem:
� Ale takiej drugiej dziewczyny jak ty, to chyba na �wiecie nie ma. Tobie by na wojn� chodzi�!
Ona za� spojrza�a mu na chwil� w oczy, po czym odrzek�a prawie smutno:
� Ja wiem... ale nie �miej si� ze mnie.
Jagienka sama wytopi�a du�y garnek nied�wiedziego sad�a, kt�rego pierwsz� kwart�[922] wypi� Ma�ko z ochot�, albowiem by�o �wie�e, nie przypalone i mia�o zapach dzi�gielu, kt�rego znaj�ca si� na lekach dziewczyna dorzuci�a w miar�[923] do garnka. Pokrzepi� si� te� zaraz Ma�ko na duchu i nabra� nadziei, �e wyzdrowieje.
� Tego mi by�o trzeba � m�wi�. � Jak si� w cz�eku wszystko godnie[924] wyt�u�ci, to si� mo�e i ta, psia ma�, drzazga kt�r�dy wypsnie[925].
Nast�pne kwarty[926] nie smakowa�y mu jednak tak dobrze jak pierwsza, ale pi� przez rozum[927]. Jagienka dodawa�a mu te� otuchy, m�wi�c:
� B�dziecie zdrowi. Biludowi z Ostroga wbili ogniwa od kolczugi[928] g��boko pod karkiem, a od sad�a mu wysz�y. Jeno[929], jak si� rana otworzy, trzeba skromem[930] bobrowym zatyka�.
� A skrom masz?
� Mamy. Je�li zasie �wie�ego b�dzie trzeba, to p�jdziem ze Zbyszkiem do �eremi�w[931]. O bobra nietrudno. Ale nie wadzi�oby[932] tak�e, �eby�cie jakiemu �wi�temu co przyobiecali, takiemu, kt�ry jest patronem od ran.
� Mnie ju� to przez g�ow� przechodzi�o, tylko �e nie wiem dobrze: kt�remu? �wi�ty Jerzy[933] jest patronem rycerz�w: on ci strze�e wojennika[934] od przygody i w�dy[935] m�stwa we wszelakiej potrzebie mu przydawa[936], a powiadaj�, �e cz�sto osob� w�asn� po sprawiedliwej stronie staje i niemi�ych Bogu bi� pomaga. Ale taki, co sam rad[937] bije, rzadko rad sam smaruje, i od tego mo�e by� inny, kt�remu on nie b�dzie chcia� wchodzi� w drog�. Ka�dy �wi�ty ma w niebie sw�j urz�d i swoj� gospodark� � to si� wie! A jeden do drugiego nigdy si� nie miesza, bo z tego mog�yby niezgody wynikn��, w niebie za� nie przystoi si� �wi�tym wadzi� alibo si� potyka�... S� Kosma i Damian[938], te� wielcy �wi�ci, do kt�rych si� medycy modl� o to, by chor�bska na �wiecie nie wygin�y, gdy� inaczej nie mieliby co je��. Jest tak�e �wi�ta Apolonia[939] od z�b�w i �wi�ty Liboriusz [940]od kamienia � ale to wszystko nie to! Przyjedzie opat[941], to mi powie, do kogo mam si� uda� � bo i nie byle kleryk wszystkie tajemnice boskie posiad�, i nie ka�dy takie rzeczy wie, chocia� ma g�ow� wygolon�[942].
� A �eby�cie samemu Panu Jezusowi �lubowali.
� Pewnie, �e On nad wszystkimi. Ale to by�oby tak, jakoby mi, nie przymierzaj�c, tw�j ojciec ch�opa pobi�, a ja bym do Krakowa do kr�la na skarg� jecha�. Co by mi ta kr�l powiedzia�? Powiedzia�by tak: �Ja nad ca�ym Kr�lestwem gospodarz, a ty do mnie z twoim ch�opem przychodzisz! A to nie masz urz�d�w? nie mo�esz i�� do grodu, do mojego kasztelana[943] i po�rzednika[944]?� Pan Jezus jest gospodarzem nad ca�ym �wiatem � rozumiesz? � a od mniejszych spraw ma �wi�tych.
� To ja wam powiem � rzek� Zbyszko, kt�ry nadszed� na koniec rozmowy � �lubujcie naszej nieboszczce kr�lowej, �e je�li si� za wami przyczyni, to pielgrzymk� do Krakowa, do jej grobu odprawicie. Albo to si� tam ma�o cud�w ju� w naszych oczach przygodzi�o[945]? Po co obcych �wi�tych szuka�, kiedy jest swoja Pani od innych lepsza.
� Ba! �ebym to wiedzia�, �e ona od ran!
� A cho�by ta i nie by�a od ran! Nie b�dzie si� �mia� na ni� skrzywi� byle �wi�ty, a skrzywi si�, to jeszcze sam od Pana Boga oberwie, bo� to przecie nie �adna zwyczajna nawojka[946], ale kr�lowa polska...
� Kt�ra w ostatku[947] poga�sk� krain� do krze�cija�skiej wiary przywiod�a. To� m�drze rzek� � odpowiedzia� Ma�ko. � Wysoko ona tam musi siada� w boskim wiecu i pewno, �e lada pacho�ek przeciw niej nie wsk�ra. Tak te� uczyni�, jak radzisz, �ebym tak zdr�w by�!
Rada ta podoba�a si� i Jagience, kt�ra nie mog�a oprze� si� podziwieniu dla Zbyszkowego rozumu, a Ma�ko uczyni� uroczysty �lub tego samego wieczora i odt�d z wi�ksz� jeszcze otuch� pi� nied�wiedzie sad�o, wygl�daj�c z dnia na dzie� niechybnego uzdrowienia. Po tygodniu jednak pocz�� traci� nadziej�. M�wi�, �e sad�o �burzy� mu w �ywocie[948], a na sk�rze, wedle[949] ostatniego �ebra, co� mu ro�nie jakoby guz. Po dziesi�ciu dniach by�o jeszcze gorzej: guz ur�s� i poczerwienia�, a sam Ma�ko zes�ab� bardzo, i gdy przysz�a gor�czka, pocz�� zn�w gotowa� si� na �mier�.
A� pewnej nocy zbudzi� nagle Zbyszka:
� Zapal wartko[950] �uczywo � rzek� � bo co�ci si� dzieje ze mn�, ale nie wiem, czy co dobrego, czy z�ego.
Zbyszko zerwa� si� na r�wne nogi i nie krzesz�c ognia, rozdmucha� w przyleg�ej do komory izbie ognisko, zapali� od niego smoln� szczypk�[951] i wr�ci�.
� Co z wami?
� Co ze mn�! Guz mi co� przebod�o, pewno zadziora! Trzymam ci j�, ale wydoby� nie mog�! czuj� jeno, jako mi pod pazdurami[952] brz�ka i zbyrczy[953]...
� Zadziora! nic innego. Chy�cie[954] dobrze i ci�gnijcie.
Ma�ko j�� si� przekr�ca� i sycze� z b�lu, ale tka� [955]palce coraz g��biej, p�ki nie obj�� dobrze twardego przedmiotu: wreszcie szarpn�� i wyci�gn��.
� O Jezu!
� Jest? � spyta� Zbyszko.
� Jest. A� na mnie zimne poty uderzy�y. Ale jest: patrzaj!
To rzek�szy, pokaza� Zbyszkowi pod�ugowat�, ostr� drzazg�, kt�ra si� by�a od �le ukutego grotu od�upa�a i od kilku miesi�cy tkwi�a w ciele.
� Chwa�a Bogu i kr�lowej Jadwidze! Teraz b�dziecie zdrowi.
� Mo�e[956], �e mi ul�y�o, ale okrutnie boli � m�wi� Ma�ko, wyciskaj�c guz, z kt�rego pocz�a wyp�ywa� obficie krew pomieszana z rop�. � Tyle b�dzie tego paskudztwa w cz�eku mniej, to i musi choro��[957] popu�ci�. Jagienka m�wi�a, �e teraz trzeba b�dzie skromem bobrowym zatyka�.
� P�jdziemy po bobra zaraz jutro.
Ma�kowi jednak�e zrobi�o si� zaraz nazajutrz znakomicie lepiej. Spa� do p�na, a zbudziwszy si�, wo�a� o jedzenie. Na nied�wiedzie sad�o nie m�g� ju� patrze�, ale za to rozbito mu dwadzie�cia jaj do rynki, gdy� na wi�cej nie chcia�a przez ostro�no�� Jagienka pozwoli�. On za� spo�y� je �apczywie wraz z p�bochenkiem chleba i popi� garncem piwa, po czym j��[958] wo�a�, by mu przywiedli[959] Zycha, bo mu si� uczyni�o weso�o.
Pos�a� wi�c Zbyszko jednego ze swoich Turczynk�w, darowanych przez Zawisz�[960], po Zycha, kt�ry siad� na ko� i przyjecha� po po�udniu, w�a�nie wtedy kiedy m�odzi wybierali si� do Odstajanego jeziorka po bobry. By�o z pocz�tku �miechu, �art�w i �piewania przy miodzie bez miary, ale p�niej starzy pocz�li rozmawia� o dzieciach i wychwala� ka�dy swoje.
� Co to za ch�op Zbyszko! � m�wi� Ma�ko � to takiego drugiego na �wiecie nie ma. A m�ne to, a wartkie[961] jako ry�, a sprawne. Wiecie! jak go na �mier� w Krakowie prowadzili, to tak dziewki w oknach piszcza�y, jakby je kto z ty�u stoj�cy szyd�em k�u�, i to jakie dziewki: rycerskie i kasztela�skie[962] c�rki, o r�nych cudnych mieszczkach nie wspominaj�c.
� A niech ta b�d� i kasztela�skie, i cudne, a od mojej Jagienki nie lepsze! � odrzek� Zych ze Zgorzelic.
� Albo ja wam m�wi�, �e lepsze? Milszej dziewki ku ludziom ni�e Jagienka chyba nie znale��.
� Ja te� na Zbyszka nic nie powiadam: kusz� ci bez pokr�tki[963] naci�ga!...
� I nied�wiedzia sam jeden podeprze. Widzieli�cie, jak go ci��? Ca�y �eb z jedn� �ap� odwali�.
� �eb odwali�, ale podpar� nie sam, Jagienka mu pomog�a.
� Pomog�a?... nie m�wi� mi nic.
� Bo jej obieca�... �e to dziewce wstyd po nocy do boru chodzi�. Mnie zaraz powiedzia�a, jako by�o. Inne rade zmy�laj�, ale ona prawdy nie ukryje. Szczerze rzek�szy, nie by�em rad, bo kto ta wie... Chcia�em j� skrzycze�, ona zasie powiedzia�a tak: �Jak ja sama wianka nie upilnuje, to i wy, tatulu, nie upilnujecie, ale nie b�jcie si�. Zbyszko te� wie, co rycerska cze��.
� Bo pewno. Przecie i dzi� sami poszli.
� Ale przed wieczorem wr�c�. Po nocy diabe� najgorszy, a wstydzi� si� dziewce nie potrzeba, bo ciemno.
Ma�ko pomy�la� chwil�, po czym rzek� jakby do siebie:
� A wszelako[964] radzi[965] si� oni widz�...
� Ba! �eby to innej nie by� �lubowa�.
� To, jak wiecie, jest rycerski obyczaj... Kt�ry by z m�odych swojej paniej nie mia�, tego inni za prostaka uwa�aj�... �lubowa� on pawie czuby i te musi ze �b�w pozdziera�, gdy� poprzysi�g� na rycersk� cze��; Lichtensteina te� musi dosta�, ale od innych �lub�w mo�e go opat[966] uwolni�.
� Opat zjedzie lada dzie�...
� My�licie? � spyta� Ma�ko, po czym ozwa� si� zn�w:
� Wreszcie co tam takie �lubowanie, kiedy Jurand wr�cz mu powiedzia�, �e dziewki nie da! Czy j� innemu obieca�, czy na s�u�b� Bo�� ochwiarowa�[967], tego ja nie wiem � ale wr�cz powiedzia�, �e nie da...
� M�wi��em wam � zapyta� Zych � �e opat tak Jagienk� mi�uje, jakby by�a jego? Ostatni raz to jej rzek� tak: �Krewnych mam jeno po k�dzieli[968], ale z tej k�dzieli wi�cej b�dzie nici dla ciebie ni� dla nich�.
Na to Ma�ko spojrza� niespokojnie, a nawet podejrzliwie na Zycha i dopiero po chwili odpowiedzia�:
� Naszej krzywdy przecie by�cie nie chcieli...
� Za Jagienk� p�jd� Moczydo�y � rzek� wymijaj�co Zych.
� Zaraz?
� Zaraz. Innej bym nie popu�ci�, a jej popuszcz�.
� Bogdaniec i tak w po�owie Zbyszk�w[969], a da B�g zdrowie, to mu go zagospodaruj� jako si� patrzy. Mi�ujecie� wy Zbyszka?
Na to Zych pocz�� mruga� oczyma i rzek�:
� Gorzej to, �e jako� Jagienka, byle kto o nim wspomnia�, zaraz si� do �ciany obraca.
� A jak wspominacie innych?
� Jak innego wspomn�, to jeno prychnie i powiada: �czeg�?!�
� Ano widzicie. Da B�g, �e przy takiej dziewce zapomni Zbyszko o tamtej. Ja stary, a te� bym zapomnia�... Napijecie si� miodu?
� Napij� si�.
� No, opat... ju�ci m�dry cz�owiek! Bywaj� mi�dzy opatami, jako wiecie, ca�kiem �wieccy ludzie, ale ten, cho� mi�dzy mnichami nie siedzi � przecie jest ksi�dz � a ksi�dz zawsze lepiej poradzi od zwyk�ego cz�eka, bo i na czytaniu si� zna, i z Duchem �wi�tym jest w poblisko�ci. A wy, �e dziewczynie zaraz Moczydo�y pu�cicie � to s�usznie. Ja te�, byle Pan Jezus do zdrowia pom�g�, co b�d� m�g� Wilkowi z Brzozowej kmieci�w odm�wi�[970], to odm�wi�. Po �rebiu[971] dobrej ziemi ka�demu dam, bo w Bogda�cu ziemi nie brak. A Wilkowi[972] niech si� na Bo�e Narodzenie[973] pok�oni� i do mnie przyjd�. Albo to im nie wolno? Z czasem to i gr�dek w Bogda�cu zbuduj�, godny kasztelik z d�b�w i z rowem wok�... Zbyszko i Jagienka niech sobie ninie[974] na polowiczko[975] razem chadzaj�... My�l�, �e i �niegu niezad�ugo czeka�... Wezwyczai[976] si� jedno do drugiego � i ch�opak o tamtej zapomni. Niech sobie chadzaj�. Co tam d�ugo gada�! Daliby�cie mu Jagienk� czy nie dali?
� Da�bym. Z dawna my to przecie uradzili[977], �eby jedno by�o dla drugiego, a Moczydo�y i Bogdaniec dla naszych wnuk�w.
� Grady! � zawo�a� z rado�ci� Ma�ko. � B�g da, �e posypie si� ich jak gradu. � Opat b�dzie ich nam krzci�...
� Byle nad��y�! � zawo�a� weso�o Zych. � Ale was to ju� dawno w takiej rado�ci nie widzia�em.
� Bo mi pocieszno w sercu... Zadziora wysz�a, a co do Zbyszka, wy si� o niego nie b�jcie. Wczoraj, jak Jagienka na ko� siada�a... wiecie... wiatr d��... Pytam ja tedy Zbyszka: �Widzia�e�?� � a jego zaraz ci�goty[978] wzi�y. I tom te� zmiarkowa�[979], �e z pocz�tku ma�o ze sob� gadali, a teraz, jak razem chodz�, to ci�gle jedno ku drugiemu szyj� obraca i tak uradzaj�... uradzaj�!... Napijcie si� jeszcze.
� Napij� si�...
� Za zdrowie Zbyszka i Jagienki!
Stary Ma�ko nie myli� si� m�wi�c, �e Zbyszko i Jagienka radzi[980] z sob� przestaj�[981], a nawet �e t�skni� do siebie. Jagienka pod pozorem odwiedzin chorego Ma�ka przyje�d�a�a cz�stokro� do Bogda�ca, z ojcem lub sama, Zbyszko przez sam� wdzi�czno�� wpada� co czas jaki� do Zgorzelic, wi�c wraz z up�ywem dni wyrodzi�a si� mi�dzy nimi bliska za�y�o�� i przyja��. Pocz�li si� lubi� i ch�tnie z sob� �uradza�, to jest rozmawia� o wszystkim, co ich mog�o obchodzi�. By�o te� troch� wzajemnego podziwu w tej przyja�ni, albowiem m�ody i �liczny Zbyszko, kt�ry i na wojnie si� ju� ws�awi�, i w gonitwach[982] bra� udzia�, i na pokojach kr�lewskich bywa�, wydawa� si� dziewczynie w por�wnaniu z takim Cztanem z Rogowa lub z Wilkiem z Brzozowej prawdziwym dworskim rycerzem i niemal kr�lewiczem, jego za� zdumiewa�a chwilami uroda dziewczyny. My�la� wiernie o swojej Danusi, nieraz jednak, gdy spojrza� niespodzianie na Jagienk�, czy to w lesie, czy w domu, mimo woli m�wi� sobie: �Hej! to ci �ania!� � gdy za� wzi�wszy j� pod boki, wsadza� na konia i wyczuwa� pod d�o�mi jej czerstwe[983], jakby z kamienia wykrzesane[984] cia�o, to a� go ogarnia� niepok�j i � jak powiada� Ma�ko: � �bra�y go ci�goty[985]�, a zarazem co� poczyna�o mu chodzi� po ko�ciach i morzy� go niby sen.
Jagienka, z natury harda, skora do wy�miewania, a nawet zaczepna, stawa�a si� stopniowo z nim coraz pokorniejsza, zupe�nie jak s�u�ka, kt�ra tylko w oczy patrzy, w czym by us�u�y� i dogodzi�, on za� rozumia� t� jej wielk� przychylno��, by� jej wdzi�czen[986] i coraz mu milej by�o z ni� przestawa�[987]. W ko�cu, zw�aszcza od czasu gdy Ma�ko pocz�� pija� nied�wiedzie sad�o, widywali si� prawie codziennie, a po wyj�ciu szczebrzucha[988] z rany, wybrali si� razem na bobry po �wie�y skrom[989] do gojenia bardzo potrzebny.
Wzi�li kusz�, siedli na ko� i pojechali naprz�d do Moczydo��w, kt�re mia�y by� w przysz�o�ci wianem[990] Jagienkowym, potem pod las, gdzie zostawili konie pacho�kowi, i dalej poszli piechot�, gdy� przez g�stw� i mokrad�a trudno by�o przejecha�. Po drodze pokaza�a Jagienka za rozleg��, pokryt� szuwarami ��k� sin� wst�g� lasu i rzek�a:
� To bory Cztana z Rogowa.
� Tego, kt�ry by ci� rad wzi��?
A ona pocz�a si� �mia�:
� Wzi��by, �ebym si� jeno[991] da�a!
� �acnie[992] mu si� obronisz, maj�c Wilka do pomocy, kt�ry, jako s�ysza�em, na tamtego z�by szczerzy. I dziwno mi to nawet, �e si� jeszcze nie pozwali na �mier�.
� Bo tatulo, jad�c na wojn�, powiedzieli im tak: �Je�li si� pobijecie, to �adnego na oczy nie chc� widzie�. To i c� mieli robi�? Jak s� w Zgorzelicach, to na si� sapi�, ale potem pij� razem w gospodzie w Krze�ni, p�ki pod �awy nie pozlatuj�.
� G�upie ch�opy!
� Czemu?
� Bo jak Zycha nie by�o doma, powinien by� jeden alibo drugi nast�pi� na Zgorzelice i si�� ci� bra�. C� by Zych uczyni�, je�liby wr�ciwszy, znalaz� ci� z dzieciakiem na r�ku!
A modre oczy Jagienki zaiskrzy�y si� od razu:
� To my�lisz, �ebym si� by�a da�a? A czy to w Zgorzelicach nie ma ludzi, a ja to nie umiem chyci�[993] oszczepu albo kuszy? Niechby spr�bowali! Pogna�abym ja ka�dego do domu, jeszcze bym sama Rog�w albo Brzozow� najecha�a. Wiedzieli tatu�, �e mog� przezpiecznie[994] na wojn� i��.
I tak m�wi�c, pocz�a marszczy� swe �liczne brwi i potrz�sa� tak gro�nie kusz�, �e a� Zbyszko roze�mia� si� i rzek�:
� No, tobie rycerzem by�, nie dziewczyn�.
Ona za�, uspokoiwszy si�, odrzek�a:
� Cztan mnie strzeg� od Wilka, a Wilk od Cztana. By�am ci ja zreszt� pod opatow�[995] opiek�, a z opatem lepiej nikomu nie zadziera�...
� O wa! � odpowiedzia� Zbyszko � wszyscy si� tu opata boj�! A ja, niech mi tak �wi�ty Jerzy[996] pomaga, jako ci m�wi� prawd�, �e nie boja�bym si� ni opata, ni Zycha, ni zgorzelickich osacznik�w[997], ni ciebie, jeno bym ci� bra�...
Na to Jagienka zatrzyma�a si� na miejscu i podni�s�szy oczy na Zbyszka, spyta�a jakim� dziwnym, mi�kkim i przewlek�ym g�osem:
� Bra�by�?...
Po czym usta jej rozchyli�y si� i czeka�a odpowiedzi, zarumieniona jak zorza.
Lecz on widocznie my�la� tylko o tym, co by uczyni� na miejscu Cztana lub Wilka, po chwili bowiem potrz�sn�� sw� z�ot� g�ow� i m�wi� dalej:
� Co tu dziewce z ch�opami wojowa�, kiedy jej trzeba za m��! Nie zdarzy-li si� trzeci, to jednego z nich musisz wybra�, bo jak�e?
� Ty mi tego nie powiadaj � odpowiedzia�a smutno dziewczyna.
� Bo co? Dawnom tu nie bywa�, wi�c nie wiem, zali[998] tu jest kto ko�o Zgorzelic, kt�ry by ci si� wi�cej uda�?...
� Hej! � odrzek�a Jagienka. � Daj spok�j!
I szli dalej w milczeniu, przedzieraj�c si� przez g�stw� tym bardziej zbit�, �e krze[999] i drzewa pokryte by�y dzikim chmielem. Zbyszko szed� naprz�d, rozrywaj�c zielone zwoje, �ami�c tu i �wdzie ga��zie, Jagienka za� pod��a�a za nim z kusz� na plecach jak jakowa� boginka my�liwa.
� B�dzie � rzek�a � za t� g�stwin� g��boka struga, ale wiem miejsce, gdzie jest br�d.
� Mam sk�rznie[1000] za kolana, to i sucho przejdziem � odpar� Zbyszko.
Jako� po niejakim czasie trafili na strug�. Jagienka znaj�ca dobrze moczydolskie lasy odnalaz�a z �atwo�ci� br�d, pokaza�o si� jednak, �e rzeczu�ka nieco wezbra�a od deszcz�w i �e woda jest do�� g��boka. W�wczas Zbyszko nie pytaj�c chwyci� dziewczyn� na r�ce.
� Przesz�abym i tak � rzek�a Jagienka.
� Trzymaj si� szyi! � odpowiedzia� Zbyszko.
I szed� zwolna przez rozlan� wod�, pr�buj�c za ka�dym krokiem nog�, czy nie trafi na g��bin�, dziewczyna za� przytula�a si� wedle rozkazu do niego, wreszcie gdy ju� byli niedaleko drugiego brzegu, rzek�a:
� Zbyszku!
� Ano?
� Nie p�jdem[1001] ni za Cztana, ni za Wilka...
On tymczasem doni�s� j�, spu�ci� uwa�nie na szczerk[1002] i odpowiedzia� nieco wzburzony:
� A niech ci ta B�g da jak najlepszego! Nie b�dzie on mia� krzywdy.
Do Odstajanego jeziorka nie by�o ju� daleko. Jagienka, id�c teraz na przedzie, odwraca�a si� niekiedy i k�ad�c palce na usta, nakazywa�a Zbyszkowi milczenie. Szli w�r�d k�p �ozin[1003] i szarych wierzb po gruncie mokrym i niskim. Od prawej strony dolatywa�y ich gwary ptasie, kt�rym dziwi� si� Zbyszko, gdy� by�a to ju� pora odlotu.
� Tam oparzelisko[1004] � szepn�a Jagienka � gdzie kaczki zimuj�, ale i w jeziorku woda jeno[1005] z brzegu na wielkie mrozy zamarza. Obacz, jako dymi...
Zbyszko spojrza� przez �ozin� i spostrzeg� przed sob� jakoby tuman mg�y: by�o to Odstajane jeziorko.
Jagienka zn�w przy�o�y�a palec do ust i po chwili doszli. Dziewczyna pierwsza wczo�gn�a si� cicho na grub� star� wierzb�, pochylon� ca�kiem nad wod�. Zbyszko poszed� za jej przyk�adem i przez d�ugi czas le�eli spokojnie, nie widz�c przed sob� nic z powodu mg�y, s�ysz�c tylko �a�o�liwy pisk czajek i rybitew nad g�owami. Wreszcie jednak powia� wiatr, zaszele�ci� �ozin�, ��ciej�cymi li��mi wierzb, i ods�oni� zapad�� to� jeziorka, zmarszczon� nieco od powiewu i pust�.
� Nie wida�? � szepn�� Zbyszko.
� Nie wida�. Cichaj!...
Jako� po chwili wiatr opad� i nasta�a cisza zupe�na. W�wczas na powierzchni wody zaczernia�a jedna g�owa, potem druga � a wreszcie znacznie bli�ej spu�ci� si� do wody z brzegu du�y b�br ze �wie�o uci�t� ga��zi� w pysku i pocz�� p�yn�� w�r�d rz�sy i kacze�ca, podnosz�c paszcz� w g�r� i holuj�c ga��� przed sob�. Zbyszko, le��c na pniu poni�ej Jagienki, ujrza� nagle, jak �okcie jej poruszy�y si� cicho, a g�owa pochyli�a si� ku przodowi: widocznie mierzy�a[1006] do zwierza, kt�ry nie podejrzewaj�c �adnego niebezpiecze�stwa, przep�ywa� nie dalej ni� na p� strzelenia ku niezaros�ej toni.
Wreszcie zawarcza�a ci�ciwa kuszy, a jednocze�nie g�os Jagienki zawo�a�:
� Jest! jest!...
Zbyszko wdrapa� si� w mgnieniu oka wy�ej i spojrza� przez ga��zie na wod�: b�br to zanurza� si�, to wyp�ywa� na powierzchni�, kozio�kuj�c przy tym i ukazuj�c chwilami ja�niejszy od grzbietu brzuch.
� Dobrze dosta�! zaraz si� uspokoi! � rzek�a Jagienka.
I zgad�a, gdy� ruchy zwierza stawa�y si� coraz s�absze, a po up�ywie jednej zdrowa�ki sp�yn�� na powierzchni� brzuchem do g�ry.
� P�jd� po niego � rzek� Zbyszko.
� Nie chod�. Tu z brzegu jest mu�u na kilku ch�op�w. Kto nie wie, jak sobie poradzi�, utopi si� na pewno.
� To jak�e go dostaniem?
� Ju� on wieczorem b�dzie w Bogda�cu, niech ci� o to g�owa nie boli: a nam czas do domu...
� Ale� go dobrze ustrzeli�a!
� Ba! nie pierwszego!...
� Inne dziewki boj� si� i spojrze� na kusz�, a z tak� to cho�by ca�e �ycie po boru chodzi�!...
Jagienka, s�ysz�c t� pochwa��, u�miechn�a si� z rado�ci, ale nie odrzek�a nic, i poszli t� sam� drog� przez �ozin�. Zbyszko pocz�� wypytywa� o �eremia[1007] bobrowe, ona za� opowiada�a mu, ile jest bobr�w na Moczydo�ach, ile na Zgorzelicach i jak sobie po jeziorkach i strugach bobruj�.
Nagle jednak uderzy�a si� d�oni� po biodrze.
� Ot!�zawo�a�a � zabaczy�am[1008] grot�w na wierzbie. Czekaj!
I nim zd��y� odpowiedzie�, �e sam po nie p�jdzie, skoczy�a jak sarna z powrotem, a po chwili znik�a mu z oczu. Zbyszko czeka� i czeka�, a� wreszcie pocz�� si� dziwi�, dlaczego jej tak d�ugo nie ma.
� Chyba pogubi�a groty i szuka ich � rzek� sobie � ale p�jd�, obacz�, czy jej si� co nie sta�o...
Zaledwie jednak przeszed� par� krok�w, gdy dziewczyna zjawi�a si� przed nim z kusz� w r�ku, ze �miej�c� si� rumian� twarz� i z bobrem na plecach.
� Dla Boga! � zawo�a� Zbyszko � a ty jake� go wy�owi�a?
� Jak? wlaz�am do wody i tyla! mnie nie pierwszyzna, a ciebie nie chcia�am pu�ci�, bo kto tam nie wie, jak p�ywa�, zaraz go mu� wci�gnie.
� A jam ci tu czeka� jak kto g�upi! Chytra z ciebie dziewka.
� No to i co? Mia�am si� przy tobie rozdziewa�[1009] czy jak?
� To� i grot�w nie zapomnia�a?
� A nie, jeno chcia�am ci� odwie�� od brzegu.
� Ba, a �ebym tak za tob� poszed�, to bym dopiero dziwo zobaczy�. By�oby si� nad czym cudowa�! Hej!...
� Cichaj!
� Jak mi B�g mi�y, takem ju� szed�.
� Cichaj!...
Po chwili za�, chc�c widocznie odwr�ci� rozmow�, rzek�a:
� Wy�mij mi warkocz, bo mi okrutnie plecy moczy.
Zbyszko chwyci� jedn� r�k� warkocz blisko g�owy, drug� za� pocz�� go wykr�ca�, m�wi�c przy tym:
� Najlepiej go rozple�, to wiatr zaraz wysuszy.
Lecz ona nie chcia�a tego uczyni� z powodu g�stwiny, przez kt�r� musieli si� przedziera�. Zbyszko wzi�� teraz bobra na plecy, Jagienka za�, id�c na przedzie, m�wi�a:
� Pr�dko teraz Ma�ko wyzdrowieje, bo na rany nie masz nad nied�wiedzie sad�o do �rodka, a bobrowy skrom na wierzch. Za jakie dwie niedziele[1010] na ko� b�dzie siada�.
� Daj�e mu Bo�e! � odrzek� Zbyszko. � Czekam te� tego jak zbawienia, bo mi nijak od chorego odje�d�a�, a ci�ko mi tu siedzie�.
� Ci�ko ci tu siedzie�? � spyta�a Jagienka. � Czemu to?
� To ci nic Zych nie m�wi� o Danusi?
� Co� mi tam m�wi�... Wiem... ona ci� na��czk�[1011] nakry�a... wiem!... M�wi� mi tak�e, �e ka�dy rycerz �luby jakowe� czyni, �e b�dzie swojej paniej[1012] s�u�y�... Ale powiada�, �e to nic � taka s�u�ba... bo poniekt�ry, cho� �eniaty[1013], a te� jakowej� pani s�u�y. A ta Danusia, Zbyszku, to co? � powiadaj!... co ona Danusia?
I przysun�wszy si� blisko, podnios�a oczy i pocz�a patrze� z wielkim niepokojem w jego twarz, on za�, nie zwr�ciwszy najmniejszej uwagi na jej trwo�ny g�os i spojrzenie, rzek�:
� Pani ci to jest moja, ale i kochanie najmilejsze. Nie m�wi� ja tego nikomu, ale tobie powiem jakoby w�a�nie siostrze, bo si� od ma�ego znamy. Poszed�by ja za ni� za dziewi�t� rzek� i za dziewi�te morze, do Niemc�w i do Tatar�w, gdy� nie ma takiej drugiej w calu�kim �wiecie. Niech stryk w Bogda�cu siedzi, a ja za� przed si� ku niej pow�druj�... Co mi ta bez niej Bogdaniec, co statek[1014], co stada, co opatowe bogactwa! Si�d�, ot na ko� i na zamry[1015] pojad�, a tak mi dopom� B�g, jako �e to, com jej �lubowa�, spe�ni�, chyba �e wprz�dy sam legn�.
� Nie wiedzia�am... � odpar�a g�ucho Jagienka.
Zbyszko za� pocz�� jej opowiada�, jako si� z Danusi� w Ty�cu poznali, jak jej zaraz �lubowa�, i wszystko, co nast�pi�o potem, wi�c swoje uwi�zienie, ratunek, jaki mu da�a Danusia, Jurandow� odmow�, po�egnanie, swoje t�sknoty i wreszcie rado�� z tego, �e po wyzdrowieniu Ma�ka b�dzie m�g� jecha� do kochanej dziewczyny, by spe�ni�, co jej obieca�. Opowiadanie przerwa� mu dopiero widok pacho�ka z ko�mi, kt�ry czeka� na skraju lasu.
Jagienka siad�a zaraz na ko� i pocz�a si� �egna� ze Zbyszkiem.
� Niech pacho�ek jedzie z bobrem za tob�, a ja nawr�c� do Zgorzelic.
� A to nie pojedziesz do Bogda�ca? Zych tam jest.
� Nie. Tatulo mieli wr�ci� i mnie kazali.
� No, to B�g ci zap�a� za bobra.
� Z Bogiem...
I po chwili Jagienka zosta�a sama. Jad�c przez wrzosy ku domowi, czas jaki� ogl�da�a si� za Zbyszkiem, a gdy znik� wreszcie za drzewami, zakry�a oczy d�oni�, jakby chroni�c si� od blasku s�o�ca. Wkr�tce jednak spod r�ki pocz�y jej sp�ywa� po policzkach �zy wielkie i pada� jedna za drug� jak groch na siod�o i grzyw� ko�sk�.
Po rozmowie ze Zbyszkiem Jagienka przez trzy dni nie ukazywa�a si� w Bogda�cu, atoli[1016] czwartego wpad�a z wiadomo�ci�, �e opat[1017] przyjecha� do Zgorzelic. Ma�ko przyj�� nowin� z pewnym wzruszeniem. Mia� on wprawdzie z czego sp�aci� sum� zastawn�, a nawet wyliczy�, �e do�� mu zostanie na pomno�enie osadnik�w, zaprowadzenie stad i inne potrzeby gospodarskie, niemniej jednak du�o w ca�ej sprawie zale�a�o od �yczliwo�ci bogatego krewnego, kt�ry m�g� na przyk�ad ch�op�w, osadzonych przez si� na �rebiach[1018], zabra� albo zostawi�, i tym samym zni�y� albo powi�kszy� warto�� maj�tku.
Wypyta� zatem Ma�ko bardzo dok�adnie Jagienk� o opata, jaki przyjecha�: wes� czy chmurny, co o nich m�wi� i kiedy zjedzie do Bogda�ca? � ona za� odpowiada�a mu roztropnie na pytania, staraj�c si� pokrzepi� go i uspokoi� we wszystkim.
M�wi�a, i� opat przyjecha� zdr�w i wes�, ze znacznym pocztem, w kt�rym pr�cz zbrojnych pacho�k�w by�o kilku kleryk�w-wagant�w[1019] i ryba�t�w[1020], �e po�piewuje z Zychem i rad podaje ucha pie�niom, nie tylko duchownym, lecz i �wieckim. Zauwa�y�a te�, �e rozpytywa� z wielk� troskliwo�ci� o Ma�ka, a opowiada� Zychowych o przeprawach [1021]Zbyszka w Krakowie chciwie s�ucha�.
� Sami najlepiej wiecie, co wam czyni� nale�y � rzek�a w ko�cu m�dra dziewczyna � ale ja tak my�l�, i�e wypada�oby Zbyszkowi zaraz jecha�, starszego krewnego powita�, nie czekaj�c, a� on pierwszy do Bogda�ca zjedzie.
Ma�kowi trafi�a ta rada do przekonania, wi�c kaza� przywo�a� Zbyszka i rzek� mu:
� Przybierz si� pi�knie i pojedziesz pod nogi opata podj��, cze�� mu wyrz�dzi�, aby i on ci� umi�owa�.
Nast�pnie zwr�ci� si� do Jagienki:
� Nie dziwowa�bym si�, cho�by� by�a g�upia, bo� od tego niewiasta, ale �e rozum masz, to si� dziwuj�. Powiedz�e mi, jako mam najlepiej opata ugo�ci� i czym go ucieszy�, gdy tu przyjedzie?
� Co do jad�a, sam powie, na co ma ochot�; lubi on dobrze podje��, ale byle du�o by�o szafranu, to i nie przebredza[1022].
Ma�ko, s�ysz�c to, porwa� si� za g�ow�.
� Sk�d ja mu szafranu wezm�!...
� Przywioz�am � rzek�a Jagienka.
� A bogdaj si� takie dziewki na kamieniu rodzi�y! � zawo�a� uradowany Ma�ko. � I ku oczom to mi�e, i gospodarne, i roztropne, i ludziom �yczliwe! Hej! �ebym tak by� m�ody, zaraz bym ci� bra�!...
Na to Jagienka spojrza�a nieznacznie na Zbyszka i westchn�wszy cicho, m�wi�a dalej:
� Przywioz�am te� i ko�ci, i kubek, i sukno, bo on po ka�dym jedzeniu rad si� ko��mi zabawia[1023].
� Mia� ten obyczaj i drzewiej[1024], a gniewliwy[1025] przy tym bywa� okrutnie.
� Gniewliwy to on ci i teraz bywa; nieraz kubkiem o ziemi� pra�nie i precz za drzwi do pola[1026] wyskoczy. Ale potem �miej�cy si� wraca i sam pierwszy nad swoim gniewem wydziwia... Wy go przecie znacie... Jeno[1027] mu si� nie przeciwi�, to nie ma lepszego cz�owieka na �wiecie.
� A kto by mu si� tam sprzeciwia�, kiedy on i rozum ma od innych wi�kszy!
Tak to oni ze sob� rozmawiali, gdy tymczasem Zbyszko przebiera� si� w alkierzu[1028]. Wyszed� wreszcie tak pi�kny, �e Jagienk� a� ol�ni�o, zupe�nie jak w�wczas, gdy pierwszy raz przyjecha� w swojej bia�ej jace[1029] do Zgorzelic. Ale tym razem zdj�� j� g��boki �al na my�l, �e ta jego uroda nie dla niej i �e on inn� umi�owa�.
Ma�ko za� rad by�, pomy�la� bowiem, �e opat[1030] pewno sobie Zbyszka upodoba i przy uk�adach nie b�dzie czyni� trudno�ci. Ucieszy� si� nawet t� my�l� tak dalece, i� postanowi� jecha� razem.
� Ka� mi wymo�ci� w�z � rzek� do Zbyszka � mog�em jecha� z Krakowa a�e do Bogda�ca z �ele�cem[1031] mi�dzy �ebrami, to mog� teraz bez �ele�ca do Zgorzelic.
� Byle was nie zamroczy�o � rzek�a Jagienka.
� Ej, nic mi nie b�dzie, bo ju� czuj� w sobie moc. A cho�by mnie ta troch� i zamroczy�o, b�dzie wiedzia� opat, jakom ku niemu �pieszy�, i tym hojniejszym si� oka�e.
� Milsze mi wasze zdrowie ni� jego hojno�� � ozwa� si� Zbyszko.
Lecz Ma�ko upar� si� i postawi� na swoim. Po drodze st�ka� troch�, nie przestawa� jednak dawa� Zbyszkowi nauk, jak si� ma zachowa� w Zgorzelicach, szczeg�lniej za� zaleca� mu pos�usze�stwo i pokor� wobec mo�nego krewnego, kt�ry nigdy nie znosi� najmniejszego oporu.
Przyjechawszy do Zgorzelic, znale�li Zycha i opata na przy�apie[1032], spogl�daj�cych przed si� na pogodny �wiat Bo�y i popijaj�cych wino. Za nimi, pod �cian�, siedzia�o rz�dem na �awie sze�ciu pocztowych[1033], w tym dw�ch ryba�t�w i jeden p�tnik[1034], kt�rego �atwo by�o rozezna� po zakrzywionym kiju, obo�ce[1035] u pasa i po ma��owinach naszytych na ciemnej opo�czy. Inni wygl�dali na kleryk�w, albowiem g�owy mieli z wierzchu pogolone, odzie� jednak�e nosili �wieck�, pasy z byczej sk�ry, a przy boku kordy[1036].
Na widok Ma�ka, kt�ry zajecha� na wozie, ruszy� si� �ywo[1037] Zych, opat za�, widocznie bacz�c na sw� duchown� godno��, zosta� na miejscu, pocz�� tylko co� m�wi� do swoich kleryk�w, kt�rych jeszcze kilku wysypa�o si� przez otwarte drzwi izby. Zbyszko i Zych wprowadzili pod r�ce s�abego Ma�ka na przy�ap[1038].
� Trocha jeszcze nie mog� � rzek� Ma�ko, ca�uj�c opata w r�k� � alem przyjecha�, aby si� wam, dobrodziejowi mojemu, pok�oni�, za gospodarstwo w Bogda�cu podzi�kowa� i o b�ogos�awie�stwo poprosi�, kt�re grzesznemu cz�owiekowi najpotrzebniejsze.
� S�ysza�em, �e�cie zdrowsi � rzek� opat, �ciskaj�c go za g�ow� � i �e�cie si� do grobu naszej nieboszczki kr�lowej ofiarowali.
� Bo nie wiedz�c, do kt�rego �wi�tego si� uda�, do niej si� uda�em.
� Dobrze�cie uczynili! � zawo�a� zapalczywie opat � lepsza ona od innych i niechby jej kt�ry �mia� pozazdro�ci�!
I w jednej chwili gniew wyst�pi� mu na oblicze, policzki nap�yn�y krwi�, oczy pocz�y si� iskrzy�.
Znali t� jego zapalczywo�� obecni, wi�c Zych pocz�� si� �mia� i wo�a�:
� Bij, kto w Boga wierzy!
Opat za� odsapn�� rozg�o�nie, potoczy� oczyma po obecnych, za czym roze�mia� si�, r�wnie nagle jak poprzednio wybuchn�� i spojrzawszy na Zbyszka, zapyta�:
� A to wasz bratanek i m�j krewniak?
Zbyszko pochyli� si� i uca�owa� go w r�k�.
� Ma�ego widzia�em; nie pozna�bym! � m�wi� opat. � Poka� si� jeno[1039]!
I pocz�� go ogl�da� od st�p do g�owy bystrymi oczyma, a wreszcie rzek�:
� Zbyt urodziwy! panna to, nie rycerz!
Na to Ma�ko:
� Brali t� pann� Niemce w taniec, ale co ci j� kt�ry wzi��, wnet si� wykopyrtn��[1040] i ju� nie wsta�.
� I kusz� bez pokr�tki[1041] napnie! � zawo�a�a nagle Jagienka.
Opat zwr�ci� si� ku niej:
� A ty tu czego?
Ona za� zaczerwieni�a si� tak, �e a� szyja i uszy jej sta�y si� r�owe, i odrzek�a ogromnie zmieszana:
� Bom widzia�a...
� Strze��e si�, by ci� przypadkiem nie ustrzeli�; musia�aby� si� bez trzy kwarta�y[1042] goi�...
Na to ryba�towie, p�tnik i klerycy-waganci[1043] wybuchn�li jednym gromkim �miechem, od kt�rego Jagienka stropi�a si�[1044] do reszty, tak �e opat ulitowa� si� nad ni� i podni�s�szy rami�, ukaza� jej olbrzymi r�kaw swej sukni.
� Pochowaj si�, dziewucho � rzek� � bo ci krew z jag�d[1045] try�nie.
Tymczasem Zych usadzi� Ma�ka na �awie i kaza� przynie�� wina, po kt�re skoczy�a Jagienka. Opat zwr�ci� oczy na Zbyszka i pocz�� tak m�wi�:
� Do�� krotochwil[1046]! Nie dla sromoty[1047] ja ci� do dziewki por�wna�, jeno z weso�o�ci dla twojej urody, kt�rej i niejedna dziewka mog�aby pozazdro�ci�. Ale wiem, �e� ch�op na schwa�! S�ysza�em i o twoich uczynkach pod Wilnem, i o Fryzach[1048], i o Krakowie. Powiadali mi Zych o wszystkim � rozumiesz!...
Tu pocz�� patrze� przenikliwie w oczy Zbyszka i po chwili ozwa� si� znowu:
� I�e� trzy pawie czuby poprzysi�g�, to ich sobie szukaj! Chwalebny to jest i Bogu mi�y uczynek nieprzyjaci� naszego plemienia �ciga�... Ale je�eli� � i co innego przy tym �lubowa�, to wiedz, �e ci� tu na poczekaniu mog� od onych �lub�w rozwi�za�, bo takow� moc mam.
� Hej! � rzek� Zbyszko � jak cz�owiek co Panu Jezusowi w duszy obieca�, to jaka� moc mo�e go od tego rozwi�za�?
Us�yszawszy to, Ma�ko spojrza� z pewn� obaw� na opata, lecz on widocznie by� w wybornym humorze, gdy� zamiast wybuchn�� gniewem pogrozi� weso�o palcem Zbyszkowi i rzek�:
� To ci m�drala! Bacz[1049], by ci si� nie przygodzi�o to, co Niemcowi Beyhardowi.
� A co mu si� przygodzi�o? � spyta� Zych.
� A spalili go na stosie.
� Za co?
� Bo gada�, �e �wiecki cz�ek potrafi tak samo tajemnice boskie wyrozumie� jako i osoba duchowna.
� Surowie ci go pokarali!
� Ale s�usznie! � zagrzmia� opat � gdy� przeciw Duchowi �wi�temu poblu�ni�. C� to sobie my�licie! Mo�e-li cz�ek �wiecki co z tajemnic boskich wymiarkowa�?
� Nijak nie mo�e! � ozwali si� zgodnym ch�rem w�drowni klerycy.
� A wy, �szpylmany[1050]�, cicho siedzie�! � rzek� opat � bo�cie te� �adni duchowni, cho� g�owy macie pogolone.
� Nie szpylmany my ju� ni goliardowie[1051], jeno waszej mi�o�ci dworzanie � odpowiedzia� jeden z nich, zagl�daj�c w tym�e czasie do du�ej konwi[1052], od kt�rej z daleka bi� zapach s�odu[1053] i chmielu.
� Patrzcie!... m�wi jakoby z beczki!�zawo�a� opat. � Hej, ty kud�aty! A czego do konwi zagl�dasz? �aciny tam na dnie nie znajdziesz.
� Ja te� nie �aciny szukam, jedno piwa, kt�rego nie mog� nale��.
Opat za� zwr�ci� si� do Zbyszka, kt�ry ze zdziwieniem spogl�da� na tych dworzan, i rzek�:
� Wszystko to
� Wiedzia�em � odrzek� ochryp�ym g�osem p�tnik � ale jak mnie wzi�a frybra[1058] na Dunaju trz���, tak i wszystko wytrz�s�a.
� Najbardziej si� mieczom dziwuj� � rzek� Zbyszko � bo takich nigdy u w�drownych kleryk�w nie widzia�em.
� Im wolno � rzek� opat � gdy� nie maj� �wi�ce�, a �e ja tak�e kord[1059] przy boku nosz�, to nie dziwota. Rok temu pozwa�em Wilka z Brzozowej na udeptan� ziemie o te bory, przez kt�re�cie przeje�d�ali do Bogda�ca. Nie stawi� si�...
� Jako�e mia� duchownemu stawa�? � przerwa� Zych.
Na to zaperzy� si�[1060] opat i uderzywszy pi�ci� w st�, zawo�a�:
� Gdym we zbroi, to ja nie ksi�dz, jeno �lachcic!... A on nie stan��, bo mnie wola� z pacho�kami noc� w Tulczy najecha�. Ot, dlaczego kord przy boku nosz�!...
Umilkli, zas�yszawszy �acin�, Zych, Ma�ko i Zbyszko i schylili g�owy przed m�dro�ci� opata, gdy� �aden ni jednego s�owa nie wyrozumia�; on za� toczy� jeszcze czas jaki� woko�o gniewnymi oczyma, a wreszcie rzek�:
� Kto go wie, czy on i tu na mnie napadnie?
� Owa! niech jeno napadnie � zawo�ali w�drowni klerycy, chwytaj�c za r�koje�� miecz�w.
� A niechby napad�! Cni si�[1062] ju� i mnie bez bitki.
� Nie uczyni on tego � rzek� Zych � pr�dzej z pok�onem i zgod� przyjdzie. Bor�w si� ju� wyrzek�, a o syna mu chodzi... Wiecie!... Ale niedoczekanie jego!...
Tymczasem opat uspokoi� si� i rzek�:
� M�odego Wilka widzia�em, jako pi� z Cztanem z Rogowa w gospodzie w Krze�ni. Nie uznali[1063] nas zrazu, by�o ciemno � i precz[1064] uradzali o Jagience.
Tu zwr�ci� si� do Zbyszka:
� I o tobie.
� A oni czego ode mnie chcieli?
� Oni od ciebie niczego nie chcieli, jeno nie po my�li im to, i� jest w pobli�u Zgorzelic trzeci. Tak tedy m�wi Cztan do Wilka: �Jak mu sk�r� wygarbuj�[1065], to przestanie by� g�adki�. A Wilk m�wi: �Mo�e si� nas b�dzie boja�[1066], a nie, to mu gnaty w mig po�ami�!� A potem pocz�li si� obaj upewnia�, �e si� b�dziesz boja�.
Us�yszawszy to, Ma�ko spojrza� na Zycha, Zych na niego, i oblicza obu przybra�y wyraz chytry i radosny. �aden nie by� pewny, czy opat s�ysza� istotnie tak� rozmow�, czy te� zmy�la dlatego jedynie, by Zbyszkowi doda� bod�ca; natomiast rozumieli obaj, a zw�aszcza znaj�c dobrze Zbyszka Ma�ko, �e nie by�o na �wiecie lepszego sposobu, aby go popchn�� do Jagienki.
A opat jakby umy�lnie doda�:
� I po prawdzie, morowe to ch�opy!...
Zbyszko za� nie pokaza� po sobie nic, tylko pocz�� pyta� Zycha jakim� jakby nieswoim g�osem:
� A to jutro niedziela?
� Niedziela.
� Na msz� �wi�t� za� pojedziecie?
� Ano!...
� Dok�d? do Krze�ni?
� Bo najbli�ej. Gdzie�by�my jechali?
� No, to dobrze!
Zbyszko, dogoniwszy Zycha i Jagienk� jad�cych w towarzystwie opata[1067] i jego kleryk�w do Krze�ni, przy��czy� si� do nich i jecha� razem, chodzi�o mu bowiem o to, by dowie�� opatowi, �e si� ni Wilka z Brzozowej, ni Cztana z Rogowa nie l�ka i chowa� si� przed nimi nie my�li. Zdziwi�a go zn�w w pierwszej chwili uroda Jagienki, bo chocia� nieraz widywa� j� i w Zgorzelicach, i w Bogda�cu przybran� pi�knie do go�ci, ale nigdy tak, jak teraz do ko�cio�a. Odzie� mia�a z czerwonego sukna podbit� gronostajami[1068], czerwone r�kawiczki i gronostajowy, naszyty z�otem kapturek na g�owie, spod kt�rego wysuwa�y si� na ramiona dwa warkocze. Nie siedzia�a te� na koniu po m�sku, ale na wysokim siodle z por�cz� i z �aweczk� pod stopy, kt�re ledwie by�o wida� spod d�ugiej i u�o�onej w r�wne zagi�tki sp�dnicy. Zychowi, kt�ry pozwala� dziewczynie ubiera� si� w domu w ko�uch i ja�owicze[1069] buty, chodzi�o o to, by przed ko�cio�em ka�dy pozna�, i� przyjecha�a nie c�rka byle szarego w�odyczki[1070] albo �ciecia�ki [1071], lecz panna z mo�nego rycerskiego domu. W tym celu konia jej prowadzi�o dw�ch wyrostk�w[1072], przybranych od do�u obcis�o, od g�ry w buchaste[1073] szaty, jakie nosili zwykle paziowie. Czterech dworskich ludzi jecha�o z ty�u, a z nimi opatowi klerycy, z kordami[1074] i lutniami[1075] przy pasach. Zbyszko podziwia� wielce ca�y orszak, szczeg�lnie za� Jagienk�, wygl�daj�c� jak obrazek, i opata, kt�ry w czerwieni i z olbrzymimi r�kawami u sukni wydawa� mu si� jak jaki podr�uj�cy ksi���. Najskromniej ze wszystkich przybrany by� sam Zych, kt�ry dba� o okaza�o�� dla innych, dla siebie za� tylko o weso�o�� i �piewanie.
Zr�wnawszy si�, jechali w szeregu: opat, Jagienka, Zbyszko i Zych. Opat z pocz�tku kaza� �piewa� nabo�ne pie�ni swoim szpylmanom[1076] � p�niej atoli [1077], maj�c ich dosy�, pocz�� rozmawia� ze Zbyszkiem, kt�ry z u�miechem spogl�da� na jego pot�ny kord, nie mniejszy od dwur�cznych niemieckich brzeszczot�w.
� Widz� � rzek� z powag� � �e cudujesz si� nad moim mieczem: wiedz przeto, �e synody[1078] zezwalaj� duchownym na miecze, a nawet na balisty[1079] i katapulty w podr�y � my zasie jeste�my w podr�y. Wreszcie gdy Ojciec �wi�ty miecz�w i czerwonych szat ksi�om zabrania�, to pewnikiem my�la� o ludziach niskiego stanu, �lachcica bowiem B�g stworzy� do broni, i kto by mu chcia� j� odj��, ten by si� odwiecznym Jego wyrokom przeciwia�.
� Widzia�em ksi�cia mazowieckiego Henryka, kt�ry si� w szrankach[1080] potyka� � odrzek� Zbyszko.
� Nie to mu si� te� gani, �e si� potyka� � odpowiedzia�, podnosz�c w g�r� palec opat � ale to, �e si� o�eni�, i do tego nieszcz�liwie, albowiem
Tu a� zatrzyma� konia i pocz�� naucza� z wi�ksz� jeszcze powag�:
� Kto-li bo masz si� �eni�, czyli
�
Wszyscy s�uchali w wielkim skupieniu s��w opata, dziwi�c si� jego wymowie i bieg�o�ci w Pi�mie, on za� nie m�wi� rzekomo wprost do Zbyszka, owszem, wi�cej zwraca� si� do Zycha i Jagienki, jakby szczeg�lnie ich chcia� zbudowa�. Jagienka jednak poj�a widocznie, o co chodzi, gdy� spogl�da�a pilnie spod swoich d�ugich rz�s na ch�opaka, kt�ry namarszczy� brew i spu�ci� g�ow� niby g��boko rozwa�aj�c to, co s�ysza�.
Po chwili orszak ruszy� dalej, ale w milczeniu; dopiero gdy ju� Krze�ni� by�o wida�, zmaca� si� opat po pasie, obr�ci� go ku przodowi, tak aby �atwo by�o chwyci� za r�koje�� korda, i rzek�:
� A stary Wilk z Brzozowej pewnie z dobrym pocztem przyjedzie.
� Pewnie � potwierdzi� Zych � ale co� tam s�udzy gadali, �e zachorza�.
� A jeden z moich kleryk�w s�ysza�, �e ma na nas nast�pi�[1094] przed gospod� po ko�ciele.
� Nie uczyni�by on tego bez zapowiedzi i zw�aszcza po mszy �wi�tej.
� Niech mu tam B�g ze�le upami�tanie. Ja wojny z nikim nie szukam i krzywdy cierpliwie znosz�.
Tu obejrza� si� na swoich szpylman�w i rzek�:
� Nie wydobywa� mi miecz�w i pami�ta�, �e�cie duchowni s�udzy, a dopiero gdyby tamci pierwsi wydobyli, to w nich!
Zbyszko za�, jad�c wedle Jagienki, wypytywa� j� ze swej strony o sprawy, o kt�re mu g��wnie chodzi�o.
� Cztana i m�odego Wilka zastaniem niechybnie w Krze�ni � m�wi�. � Poka�esz mi ich z daleka, abym wiedzia�, kt�rzy s�.
� Dobrze, Zbyszku � odrzek�a Jagienka.
� Przed ko�cio�em i po ko�ciele zapewne ci� oni spotykaj�. Co�e w�wczas robi�?
� S�u�� mi, jako umiej�.
� Nie b�d� ci dzi� s�u�yli, rozumiesz?
A ona odrzek�a zn�w niemal z pokor�:
� Dobrze, Zbyszku.
Dalsz� rozmow� przerwa� im g�os drewnianych ko�atek, gdy� w Krze�ni nie by�o jeszcze dzwon�w. Po chwili dojechali. Z t�um�w czekaj�cych na msz� przed ko�cio�em wysun�li si� natychmiast m�ody Wilk i Cztan z Rogowa, lecz Zbyszko uprzedzi� ich, zeskoczy� z konia, nim zdo�ali dobiec, i chwyciwszy pod boki Jagienk�, zsadzi� j� z siod�a, po czym wzi�� za r�k� i spogl�daj�c na nich wyzywaj�co, prowadzi� do ko�cio�a.
W przedsionku ko�cielnym czeka� ich nowy zaw�d. Obaj pospieszyli do kropielnicy[1095] i obaj zanurzywszy w ni� r�ce wyci�gn�li je do dziewczyny. Lecz to samo uczyni� Zbyszko, ona za� dotkn�a jego palc�w, a nast�pnie prze�egna�a si� i z nim razem wesz�a do ko�cio�a. Wtedy nie tylko m�ody Wilk, ale i Cztan z Rogowa, chocia� mia� rozum mia�ki[1096], domy�li� si�, i� to wszystko by�o uczynione umy�lnie, i obydw�ch ogarn�� gniew tak dziki, �e a� w�osy pocz�y si� im je�y� pod p�tlikami[1097]. Zachowali zaledwie tyle przytomno�ci, �e w gniewie nie chcieli, boj�c si� kary boskiej, wchodzi� do ko�cio�a; natomiast Wilk wypad� z przedsionka i lecia� jak szalony przez cmentarz mi�dzy drzewami, sam nie wiedz�c dok�d. Cztan lecia� za nim tak�e nie wiedz�c, w jakim to czyni celu.
Zatrzymali si� a� w rogu parkanu, gdzie le�a�y wielkie kamienie przygotowane pod fundamenta dzwonnicy, kt�r� miano stawia� w Krze�ni. Tam Wilk, chc�c sp�dzi� z�o��, kt�ra burzy�a mu si� a� pod szyj� w piersiach, chwyci� za jeden z g�az�w i j�� nim potrz�sa� ze wszystkich si�, co widz�c Cztan chwyci� go tak�e i po chwili pocz�li obaj toczy� go ze w�ciek�o�ci� przez ca�y cmentarz, a� ku wrotom ko�cielnym.
Ludzie patrzyli na nich ze zdziwieniem mniemaj�c, �e uczynili �lub jakowy� i �e w ten spos�b chc� si� do budowy dzwonnicy przyczyni�. Lecz im wysi�ek �w ul�y� znacznie, tak �e oprzytomnieli obaj, stali tylko bladzi z nat�enia, sapi�c i spogl�daj�c na si� niepewnym wzrokiem.
Milczenie przerwa� pierwszy Cztan z Rogowa.
� No i co? � spyta�.
� A co?�odpowiedzia� Wilk.
� Zaraz-li go napadniem?
� Jako�e w ko�ciele b�dziesz napada�?
� Nie w ko�ciele, jeno[1098] po mszy.
� Z Zychem jest � i z opatem. A to� zabaczy�, co m�wi� Zych, �e niech-li si� zdarzy bitka, obydw�ch ze Zgorzelic wy�enie[1099]. Gdyby nie to, by�bym ci dawno �ebra po�omi�[1100].
� Albo ja tobie! � odpar� Cztan, �ciskaj�c swe pot�ne pi�ci.
I oczy pocz�y im si� skrzy� z�owrogo, lecz wnet pomiarkowali obaj, �e teraz wi�cej im potrzeba zgody ni� kiedykolwiek. Nieraz ju� oni bili si� z sob�, lecz zawsze jednali si� po bitce, bo chocia� rozdziela�a ich mi�o�� do Jagienki, jednak �y� bez siebie nie mogli i t�sknili jeden do drugiego zawsze. Obecnie za� mieli wsp�lnego wroga i czuli obaj, �e jest to wr�g okrutnie niebezpieczny.
Po chwili Cztan spyta�:
� Co robi�? Chyba mu zapowied�[1101] pos�a� do Bogda�ca?
Wilk, kt�ry by� m�drzejszy, nie wiedzia� jednak�e na razie, co robi�. Na szcz�cie przysz�y mu w pomoc ko�atki, kt�re ozwa�y si� znowu na znak, i� nabo�e�stwo si� poczyna. Wi�c rzek�:
� Co robi�? P�j�� na msz�, a potem b�dzie, co B�g da.
Ucieszy� si� z tej rozumnej odpowiedzi Cztan z Rogowa.
� Mo�e ta Pan Jezus nas natchnie � rzek�.
� I pob�ogos�awi � doda� Wilk.
� Po sprawiedliwo�ci.
I poszli do ko�cio�a, a wys�uchawszy pobo�nie nabo�e�stwa nabrali otuchy. Nie stracili g��w nawet w�wczas, gdy Jagienka po mszy w przedsionku znowu przyj�a wod� �wi�con� z r�ki Zbyszka. Na cmentarzu przy wrotach podj�li pod nogi Zycha, Jagienk�, a nawet i opata[1102], cho� ten by� nieprzyjacielem starego Wilka z Brzozowej. Na Zbyszka patrzyli wprawdzie spode �ba, ale �aden nie warkn��, chocia� serca skowyta�y im w piersiach z b�lu, z gniewu i zazdro�ci, gdy� nigdy Jagienka nie wydawa�a im si� tak cudn� i tak do kr�lewny podobn�. Dopiero gdy �wietny orszak ruszy� z powrotem i gdy z dala dosz�a ich weso�a pie�� w�drownych kleryk�w, Cztan pocz�� ociera� pot ze swych zaros�ych policzk�w i parska� jak ko�. Wilk za� ozwa� si�, zgrzytaj�c z�bami:
� Do gospody! do gospody! gorze[1103] mi!...
Po czym pami�taj�c, co im poprzednio ul�y�o, chwycili zn�w g�az i potoczyli go zapalczywie na dawne miejsce.
Zbyszko za� jecha� wedle Jagienki, s�uchaj�c pie�ni opatowych szpylman�w, lecz gdy ujechali pi�� albo sze�� staja�[1104], zatrzyma� nagle konia i rzek�:
� Ba, mia�em da� na msz� za stryjkowe zdrowie i zabaczy�em[1105], wr�c� si�.
� Nie wracaj! � zawo�a�a Jagienka � po�lem ze Zgorzelic.
� Wr�c�, a wy nie czekajcie na mnie. Z Bogiem!
� Z Bogiem! � rzek� opat.�Jed�!
I twarz mu powesela�a, a gdy Zbyszko znik� im z oczu, tr�ci� nieznacznie Zycha i rzek�:
� Rozumiecie?
� Co mam rozumie�?
� Pobije si� w Krze�ni z Wilkiem i Cztanem, jako amen w pacierzu, ale tegom chcia� i do tegom prowadzi�.
� To morowe ch�opy! Jeszcze go porani�, i co z tego?
� Jak to co z tego? Je�li za Jagienk� si� pobije, to jak�e mu potem o tej Jurand�wnie my�le�? Jagienka ci mu odt�d b�dzie pani� � nie tamta; tego za� chc�, bo to m�j krewny i uda� mi si�!
� Ba, a �lubowanie?
� Na poczekaniu go rozgrzesz�! Zali�cie nie s�yszeli, �em to ju� obieca�?
� Wasza g�owa na wszystko poradzi � odrzek� Zych.
Opat uradowa� si� pochwa��, po czym przysun�� si� do Jagienki i zapyta� :
� Czego�e� taka frasobliwa[1106]?
Ona pochyli�a si� w siodle i chwyciwszy r�k� opatow� podnios�a j� do ust:
� Ojcze krzestny, a mo�e by�cie te� podes�ali z paru szpylman�w do Krze�ni.
� Po co? Popij� mi si� w gospodzie i tyla.
� Ale mo�e jakowej zwadzie przeszkodz�.
Opat spojrza� jej bystro w oczy i nagle rzek� ostro:
� A cho�by go tam i zabili!
� To niech i mnie zabij�! � zawo�a�a Jagienka.
I gorycz, kt�ra nagromadzi�a si� z �alem w jej piersiach od czasu rozmowy ze Zbyszkiem, sp�yn�a teraz nag�ym potokiem �ez. Widz�c to, opat obj�� ramieniem dziewczyn�, tak �e nakry� j� prawie ca�� swoim olbrzymim r�kawem, i pocz�� m�wi�:
� Nie b�j si�, c�ruchno, o nic. Zwada mo�e si� przygodzi�[1107], ale przecie i tamci s� �lacht�, przeto go kup� nie napadn�, jeno na pole rycerskim obyczajem pozw�, a ju� tam on da sobie rady, cho�by si� na raz z obydwoma mia� potyka�. A co do Jurand�wny, o kt�rej s�ysza�a�, to ci jeno tyle rzek�, �e drzewo na tamt� �o�nic� w nijakim boru nie ro�nie.
� Skoro mu tamta milsza, to i ja o niego nie dbam! � odpowiedzia�a przez �zy Jagienka.
� To czeg� chlipiesz?
� Bo si� o niego boj�.
� Ot, babski rozum! � rzek� �miej�c si� opat.
Po czym schyliwszy si� do ucha Jagienki pocz�� m�wi�:
� Pomiarkuj si�, dziewczyno, �e cho� ci� i we�mie, to te� nieraz zdarzy mu si� potyka�, bo od tego �lachcic.
Tu schyli� si� jeszcze ni�ej i doda�:
� A we�mie ci� � i to niezad�ugo, jako B�g w niebie!
� Za�by tam bra�! � odpowiedzia�a Jagienka.
A jednocze�nie pocz�a si� u�miecha� przez �zy i spogl�da� na opata, jakby si� go chcia�a zapyta�, sk�d to wie.
A tymczasem Zbyszko wr�ciwszy do Krze�ni zajecha� wprost do ksi�dza, chcia� bowiem rzeczywi�cie da� na msz� za zdrowie Ma�ka; po za�atwieniu za� tej sprawy uda� si� wprost do gospody, w kt�rej spodziewa� si� znale�� m�odego Wilka z Brzozowej i Cztana z Rogowa.
Jako� zasta� obydw�ch, a opr�cz tego pe�no ludzi � i szlachty, i skartabell�w[1108], i kmieci�w, i kilku �sowizdrza��w[1109]� pokazuj�cych rozmaite niemieckie sztuki. W pierwszej chwili nie m�g� jednak�e nikogo rozezna�, gdy� okna karczmy z b�onami z wo�owych p�cherzy ma�o przepuszcza�y �wiat�a � i dopiero gdy miejscowy pacho�ek dorzuci� na komin szczypek[1110] sosnowych, ujrza� w k�cie za �agwiami piwa w�ochaty pysk Cztana i srog�, zapalczyw� twarz Wilka z Brzozowej.
Wtedy pocz�� i�� zwolna ku nim, roztr�caj�c po drodze ludzi i doszed�szy, uderzy� pi�ci� w st�, a� zagrzmia�o w ca�ej gospodzie.
A oni podnie�li si� natychmiast i j�li �piesznie przekr�ca� na sobie sk�rzane pasy, nim jednak�e chwycili za r�koje�ci, Zbyszko rzuci� na st� r�kawic� i m�wi�c przez nos, jak mieli zwyczaj m�wi� rycerze przy wyzwaniu, ozwa� si� w nast�puj�ce, niespodziane dla nikogo s�owa:
� Pakliby[1111] kt�ry z was dw�ch albo z innych ludzi rycerskich w izbie b�d�cych przeciwi� si� temu, i�e najcudniejsza i najcnotliwsza dziewka na �wiecie jest panna Danuta Jurand�wna ze Spychowa, tego pozywam na walk� konn� albo piesz� do pierwszego kl�kni�cia alibo[1112] do ostatniego tchu.
Zdumieli si� Wilk i Cztan, r�wnie jak by�by zdumia� si� opat, gdyby co� podobnego us�ysza� � i przez chwil� s�owa nie mogli przem�wi�. Co to za panna? Im przecie o Jagienk�, nie o ni� chodzi�o?... A je�li temu �bikowi nie o Jagienk� idzie, to czego od nich chce? Czemu ich rozsierdzi� przed ko�cio�em ? Po co tu przyszed� i po co szuka z nimi zaczepki ? � Od tych pyta� zrobi�a im si� w g�owie taka kasza, �e pootwierali szeroko usta, Cztan za� wytrzeszczy� tak oczy, jakby nie cz�owieka, ale jakby jakie� dziwo niemieckie mia� przed sob�.
Lecz bystrzejszy Wilk, kt�ry zna� nieco rycerskie zwyczaje i wiedzia�, �e nieraz innym niewiastom rycerze s�u�by �lubuj�, a z innymi si� �eni�, pomy�la�, �e i w tym wypadku tak by� mo�e i �e gdy zdarza si� taka sposobno�� uj�cia si� za Jagienk�, to nale�y w lot z niej skorzysta�.
Wi�c wysun�� si� zza sto�u i zbli�ywszy si� ze z�owrog� twarz� do Zbyszka, zapyta�:
� Jak to, psubracie, to nie Jagienka Zych�wna najcudniejsza?
Za nim wysun�� si� Cztan � a ludzie pocz�li si� wok� nich kupi�, bo ju� wszystkim by�o wiadomo, �e si� to na byle czym nie sko�czy.
Jagienka, wr�ciwszy do domu, wys�a�a natychmiast parobka do Krze�ni, aby dowiedzia� si�, czy w gospodzie nie zasz�a jakowa� bitka albo czy kto kogo nie wyzwa�. Ten jednak�e, dostawszy na drog� skojca[1113], pocz�� pi� z ksi�ymi s�ugami i nie my�la� o powrocie. Drugi, wys�any do Bogda�ca, kt�ry mia� zapowiedzie� Ma�kowi przyjazd opata, wr�ci� spe�niwszy polecenie i zarazem oznajmi�, �e widzia� Zbyszka zabawiaj�cego si� ze starym dziedzicem w ko�ci.
Uspokoi�o to w cz�ci Jagienk�, wiedz�c bowiem o do�wiadczeniu i sprawno�ci Zbyszkowej, nie tyle ba�a si� dla niego wyzwania, ile jakowej� dora�nej ci�kiej przygody w karczmie. Mia�a te� ochot� razem z opatem[1114] jecha� do Bogda�ca, ale �w sprzeciwi� si� temu, pragn�� bowiem rozm�wi� si� z Ma�kiem w sprawie zastawu i w innej, jeszcze wa�niejszej, przy kt�rej nie chcia� mie� za �wiadka Jagienki.
Zreszt� wybiera� si� na noc. Dowiedziawszy si� o szcz�liwym powrocie Zbyszka, wpad� w wyborny humor i kaza� swoim klerykom-wagantom[1115] �piewa� i huka� tak, �e a� si� b�r trz�s�, a w samym Bogda�cu a� kmiecie[1116] wygl�dali z cha�up patrz�c, czy si� nie pali albo czy nieprzyjaciel nie nast�pi�. Ale jad�cy naprz�d p�tnik z krzyw� lag�[1117] uspokaja� ich, i� to jedzie osoba duchowna wysokiej godno�ci � wi�c k�aniali mu si�, a niekt�rzy nawet k�adli na piersi znak krzy�a; on za� widz�c, jak go szanuj�, jecha� w dumie radosnej, rad ze �wiata i pe�en dla ludzi �yczliwo�ci.
Ma�ko i Zbyszko, zas�yszawszy krzyki i �piewy, wyszli a� do wr�t na jego spotkanie. Niekt�rzy z kleryk�w bywali ju� z opatem w Bogda�cu, ale byli i tacy, kt�rzy przy��czywszy si� niedawno do kompanii, nie widzieli go dotychczas nigdy. Tym upad�y serca na widok n�dznego domu, kt�ry nie m�g� i�� w por�wnanie z obszernym dworzyszczem w Zgorzelicach. Skrzepi� ich jednakowo� widok dymu dobywaj�cego si� przez s�omiane poszycie dachu, a zw�aszcza nabrali ca�kiem otuchy, gdy wszed�szy do izby, poczuli zapach szafranu i rozmaitych mi�siw, a zarazem spostrzegli dwa sto�y pe�ne cynowych mis, jeszcze wprawdzie pustych, ale tak ogromnych, i� ka�de oczy musia�y powesele� na ich widok. Na mniejszym stole �wieci�a przygotowana dla opata misa ca�a srebrna i taka� cudnie rze�biona �agiewka[1118], obie zdobyte razem z innymi skarbami na Fryzach[1119].
Ma�ko i Zbyszko pocz�li zaraz prosi� do sto�u, lecz opat, kt�ry by� dobrze podjad� na odjezdnym w Zgorzelicach, odm�wi�, tym bardziej �e zajmowa�o go co innego. Od pierwszej chwili przybycia spogl�da� on bacznie, a zarazem niespokojnie na Zbyszka, jakby chcia� �lad�w bitki na nim dopatrzy�, widz�c za� spokojn� twarz m�odzianka, niecierpliwi� si� widocznie, a� wreszcie nie m�g� ju� d�u�ej ciekawo�ci swej pohamowa�.
� P�jdziemy do alkierza[1120] � rzek� � o zastawie uradza�. Nie przeciwcie si�, bo si� zgniewam!
Tu zwr�ci� si� do kleryk�w i zagrzmia�:
� A wy, cicho mi siedzie� i pode drzwiami nie pods�uchiwa�!
To rzek�szy, otworzy� drzwi do alkierza, w kt�re zaledwie m�g� si� pomie�ci�, i wszed�, a za nim weszli Zbyszko i Ma�ko. Tam, gdy siedli na skrzyniach, opat zwr�ci� si� do m�odego rycerza.
� By�e� z nawrotem[1121] w Krze�ni? � zapyta�.
� By�em.
� No i co?
� A da�em na msz� za stryjowe zdrowie, i tyla.
Opat poruszy� si� niecierpliwie na skrzyni.
�Ha! � pomy�la� � nie spotka� si� ni z Cztanem, ni z Wilkiem; mo�e ich nie by�o, a mo�e ich nie szuka�. Omyli�em si�!� Ale z�y by�, �e si� pomyli� i �e go wyrachowanie zawiod�o, wi�c zaraz poczerwienia�o mu oblicze i pocz�� sapa�.
� Gadajmy o zastawie! � rzek� po chwili. �Macie pieni�dze?... bo jak nie, to dziedzina moja!...
Na to Ma�ko, kt�ry wiedzia�, jak z nim post�powa�, podni�s� si� w milczeniu, otworzy� skrzyni�, na kt�rej siedzia�, wydoby� z niej przygotowany ju� widocznie worek z grzywnami[1122] i rzek�:
� Ubodzy�my ludzie, ale pieni�dze mamy, i co si� nale�y, to p�acimy, jako stoi w �li�cie[1123]� i jakom znakiem krzy�a �wi�tego sam po�wiadczy�[1124]. Je�eliby�cie zasie chcieli jeszcze za porz�dki i za dobytek dop�aty, to te� nie b�dziem si� sprzeczali, jeno zap�acim, co ka�ecie, i pod nogi was, dobrodzieja naszego, podejmiem.
To rzek�szy, pochyli� mu si� do kolan, a za nim uczyni� te� to samo Zbyszko. Opat, kt�ry spodziewa� si� spor�w i targ�w, wielce by� takim post�powaniem zaskoczony, a nawet i nie ca�kiem rad[1125], gdy� przy targach chcia� stawia� r�ne swoje warunki, a tymczasem sposobno�� omin�a.
Wi�c oddaj�c �list�, czyli kwit zastawny, na kt�rym Ma�ko by� znakiem krzy�a podpisany, rzek�:
� Czego mi o dop�acie prawicie[1126]?
� Bo nie chcem[1127] darmoch bra� � odpowiedzia� chytrze Ma�ko wiedz�c, �e im wi�cej b�dzie si� w tym wypadku sprzecza�, tym wi�cej zyska.
Jako� opat zaperzy� si�[1128] w mgnieniu oka:
� Widzicie ich! Nie chc� od krewnych darmoch bra�! Chleb ludzi bodzie[1129]! Nie bra�em pustki i nie oddaj� pustki, a jak mi si� spodoba i tym tu oto workiem prasn��, to i prasn�!
� Tego nie uczynicie! � zawo�a� Ma�ko.
� Nie uczyni�? Ot mi wasz zastaw! ot mi wasze grzywny! Da�em, bo moja �aska, a cho�by mi wola by�a na go�ci�cu ostawi�, to wam do tego nic. Ot, jak nie uczyni�!
To rzek�szy, porwa� worek za zwitk� i grzmotn�� nim o pod�og�, a� z rozp�k�ego p��tna posypa�y si� pieni�dze.
� B�g zap�a�! B�g wam zap�a�, ojcze i dobrodzieju! � pocz�� wo�a� Ma�ko, kt�ry tylko czeka� na t� chwil�. � Od innego bym nie wzi��, ale od krewniaka i duchownego � wezm�...
Opat za� spogl�da� czas jaki� gro�nie to na niego, to na Zbyszka, wreszcie rzek�:
� Wiem ci ja, cho� i gniewaj�cy si�, co robi�; za czym trzymajcie, co�cie dostali, bo to wam te� zapowiadam, �e wi�cej jednego skojca nie uwidzicie.
� Nie spodziewali�my si� i tego.
� Ale wiedzcie, �e co po mnie zostanie, to we�mie Jagienka.
� I ziemi�?�spyta� naiwnie Ma�ko.
� I ziemi�! � hukn�� opat.
Na to przed�u�y�a si� Ma�kowi twarz, ale opanowa� si� i rzek�:
� Ej, co tam o �mierci my�le�! Niech wam Pan Jezus da sto lat albo i wi�cej, a przedtem biskupstwo zacne.
� A cho�by!... albo to ja gorszy od innych! � odrzek� opat.
� Nie gorszy, jeno lepszy.
Te s�owa podzia�a�y uspokajaj�co na opata, gdy� w og�le gniew jego by� kr�tkotrwa�y.
� No � rzek� � wy�cie moi krewni, a ona tylko krze�niaczka, ale ja mi�uj� i j�, i Zycha od dawnych lat. Lepszego cz�eka ni� Zych nie ma na �wiecie, i lepszej dziewki ni� Jagienka te�! Co b�dzie mia� kto na nich powiedzie�?
I pocz�� toczy� wyzywaj�cym wzrokiem, lecz Ma�ko nie tylko nie przeczy�, ale skwapliwie potwierdzi�, �e godniejszego s�siada pr�no by w ca�ym Kr�lestwie szuka�.
� A co do dziewki � rzek� � c�rki rodzonej wi�cej bym nie mi�owa�, ni�li j� mi�uj�. Za jej to przyczyn� przyszed�em do zdrowia i tego jej do �mierci nie zapomn�.
� Pot�pieni b�dziecie i jeden, i drugi, je�li zapomnicie � rzek� opat � i pierwszy was za to przekln�. Ja krzywdy waszej nie chc�, bo�cie moi krewni, i dlatego wymy�li�em spos�b, �eby to, co po mnie zostanie, by�o i Jagienkowe, i wasze � rozumiecie?
� Da�by B�g, aby si� to sta�o! � odrzek� Ma�ko. � Mi�y Jezu! piecht�[1130] bym poszed� do grobu Kr�lowej w Krakowie i na �ys� G�r�, aby si� drzewu Krzy�a �wi�tego pok�oni�.
Uradowa� si� opat szczero�ci�, z jak� m�wi� Ma�ko, u�miechn�� si� i rzek�:
� Dziewka ma prawo przebiera�, bo i g�adka[1131], i wiano godne, i r�d zacny! Co ta dla niej Cztan albo Wilk, kiedy i wojewodzi�ski syn nie by�by nadto. Ale niechbym tak ja, nie przymierzaj�c, kogo zaswata� � to by za niego posz�a, bo mnie mi�uje i wie, �e jej �le nie poradz�...
� Dobrze temu b�dzie, kogo zaswatacie � rzek� Ma�ko.
Lecz opat zwr�ci� si� do Zbyszka:
� A ty co?
� Ano, ja tako my�l�, jako i stryjko...
Zacne oblicze opata rozja�ni�o si� jeszcze bardziej; uderzy� Zbyszka d�oni� w �opatk�, a� si� rozleg�o w alkierzu, i zapyta�:
� Czemu� to przy ko�ciele ni Cztana, ni Wilka do Jagienki nie dopu�ci�?... co?...
� By za� nie my�leli, �e si� ich boj�, i by�cie nie my�leli i wy.
� Ale i �wi�con� wod� jej poda�e�.
� A poda�em.
Opat uderzy� go po raz drugi:
� To... to j� bierz!
� Bierz j�! � zawo�a� jak echo Ma�ko.
Na to Zbyszko zagarn�� pod siatk� w�osy i odpowiedzia� spokojnie:
� Jako�e j� mam bra�, kiedym ja przed o�tarzem w Ty�cu Danusi Jurand�wnie �lubowa�?
� �lubowa�e� pawie czuby, to ich szukaj, a Jagienk� zaraz bierz.
� Nie � odrzek� Zbyszko � potem jak na mnie na��czk�[1132] rzuci�a, �lubowa�em, �e j� za �on� wezm�.
Twarz opata pocz�a nabiega� krwi�; uszy mu posinia�y, a oczy pocz�y wychodzi� na wierzch: zbli�y� si� do Zbyszka i rzek� pot�umionym przez gniew g�osem:
� Twoje �luby plewa, a ja wiatr � rozumiesz! Ot!
I dmuchn�� mu w g�ow� tak pot�nie, �e a� p�tlik[1133] zlecia�, a w�osy rozsypa�y si� w nie�adzie po ramionach i plecach. W�wczas Zbyszko zmarszczy� brwi i patrz�c opatowi wprost w oczy rzek�:
� W moim �lubowaniu moja cze��, a nad moj� czci� ja sam str�a[1134]!
Us�yszawszy to, nieprzywyk�y do oporu opat straci� do tego stopnia dech, i� mowa by�a mu na czas jaki� odj�ta. Nasta�o z�owrogie milczenie, kt�re przerwa� wreszcie Ma�ko:
� Zbyszku! � zawo�a� � upami�taj si�! co� jest?
Opat tymczasem podni�s� rami� i wskazuj�c m�odzianka, pocz�� krzycze�:
� Co mu jest? Ja wiem, co mu jest: dusza w nim nie rycerska i nie �lachecka, jeno zaj�cza. To mu jest, �e si� Cztana i Wilka boi!
A Zbyszko, kt�ry nie straci� ani na chwil� zimnej krwi, ruszy� niedbale ramionami i odpowiedzia�:
� O wa! porozbija�em im �by w Krze�ni.
� B�j si� Boga! � zawo�a� Ma�ko.
Opat patrza� czas jaki� na Zbyszka wytrzeszczonymi oczyma. Gniew walczy� w nim o lepsz� z podziwem, a jednocze�nie przyrodzony bystry rozum pocz�� mu przypomina�, �e z tego pobicia Wilka i Cztana mo�e dla swych zamiar�w korzy�� wyci�gn��.
Wi�c och�on�wszy nieco, krzykn�� na Zbyszka:
� Czemu� nie gada�?
� Bo mi by�o wstyd. My�la�em, �e mnie pozw�, jako rycerzom przysta�o, na walk� konn� albo piesz�, ale to zb�je, nie rycerze. Pierwszy Wilk udar� desk� ze sto�u, Cztan udar� drug�, i do mnie! To i c�em mia� robi�? Chwyci�em �aw� te�, no... i wiecie!...
� �ywi aby? � zapyta� Ma�ko.
� �ywi, jeno ich zamroczy�o. Ale jeszcze przy mnie pocz�li[1135] dycha�.
Opat s�ucha�, tar� czo�o, po czym zerwa� si� nagle ze skrzyni, na kt�rej by� poprzednio przysiad� dla lepszego namys�u, i zawo�a�:
� Poczkaj[1136]!... Ja ci teraz co� powiem!
� A co powiecie? � zapyta� Zbyszko.
� To ci powiem, �e je�li� ty si� za Jagienk� bi� i ludziom przez ni� �by rozwala�, to� ty naprawd� jej rycerz, nie czyj inny, i musisz j� bra�.
To rzek�szy, wzi�� si� w boki i pocz�� spogl�da� tryumfalnie na Zbyszka, lecz �w u�miechn�� si� tylko i rzek�:
� Hej, dobrzem ja wiedzia�, dlaczego�cie chcieli mnie na nich napu�ci�, ale to wam zgo�a chybi�o.
� Czemu chybi�o?... gadaj!
� Bo ja im kaza� przy�wiadczy�, jako najg�adsza i najcnotliwsza dziewka w �wiecie jest Danu�ka Jurand�wna, a oni w�a�nie uj�li si� za Jagienk�, i z tego by�a bitka.
Us�yszawszy to, opat sta� przez chwil� na miejscu jak skamienia�y i tylko po mruganiu oczyma mo�na by�o pozna�, �e �yw jeszcze. Nagle zawr�ci� si� na miejscu, wywali� nog� drzwi alkierza, wpad� do izby, tam chwyci� krzyw� lag� z r�k p�tnika i pocz�� ni� ok�ada� swoich szpylman�w, rycz�c przy tym jak ranny tur:
� Na ko�, skomorochy[1137]! na ko�, psiawiary! Noga moja w tym domu nie postanie! Na ko�, kto w Boga wierzy! Na ko�!...
I zn�w wywaliwszy drzwi, wyszed� na dziedziniec, a przera�eni klerycy-waganci[1138] za nim. Tak ruszywszy hurmem do szopy, pocz�li w mig kulbaczy�[1139] konie. Pr�no Ma�ko pogoni� za opatem, pr�no prosi�, b�aga�, bo�y� si�[1140], �e nie winien � nic nie pomog�o! Opat kl��, przeklina� dom, ludzi, pola, a gdy podano mu konia, skoczy� na niego bez strzemion i pu�ci� si� w cwa� z miejsca, z rozwianymi przez wiatr r�kawami, podobny do olbrzymiego czerwonego ptaka. Klerycy lecieli za nim w trwodze na kszta�t stada, kt�re pod��a za przewodnikiem.
Ma�ko spogl�da� czas jaki� za nimi, a� gdy znikli w boru, wr�ci� zwolna do izby i rzek� do Zbyszka, kiwaj�c pos�pnie g�ow�:
� C�e� ty najlepszego narobi�!...
� Nie by�oby tego, gdybym by� sobie wcze�niej pojecha�, a �em nie pojecha�, to przez was.
� Jak to przeze mnie?
� Ba, bom nie chcia� was chorych odje�d�a�.
� A teraz jako b�dzie?
� A teraz pojad�.
� Dok�d?
� Na Mazury, do Danu�ki... � i pawich czub�w szuka� mi�dzy Niemc�w.
Ma�ko pomilcza� chwil�, po czym rzek�:
� �List� odda�, ale zastaw jest i w ksi�dze s�dowej zapisany. Nie daruje nam tera[1141] opat ni skojca.
� To niech nie daruje. Pieni�dze macie, a ja na drog� nie potrzebuj�. Przecie mnie wsz�dzie przyjm� i koniom dadz� �re�; a by�em mia� pancerz na grzbiecie a kord[1142] w gar�ci, to i o nic nie dbam.
Ma�ko zamy�li� si� i pocz�� rozwa�a� wszystko, co si� sta�o. Nic nie posz�o po jego my�li ni wedle jego serca. Sam on �yczy� sobie tak�e z ca�ej duszy Jagienki dla Zbyszka; zrozumia� jednak, �e nie mo�e by� chleba z tej m�ki i �e wobec gniewu opata, wobec Zycha i Jagienki, wreszcie wobec b�jki z Cztanem i Wilkiem lepiej, �eby sobie Zbyszko pojecha�, ni� �eby mia� by� dalszych niezg�d i poswark�w[1143] przyczyn�.
� Ha! � rzek� wreszcie � �b�w krzy�ackich i tak musisz szuka�, wi�c skoro nie ma innej rady, to jed�. Niech si� ta stanie wedle woli Pana Jezusowej... Ale mnie trzeba zaraz do Zgorzelic; mo�e jako Zycha i opata przejednam... Zycha mi osobliwie �al.
Tu spojrza� w oczy Zbyszkowi i spyta� nagle:
� A tobie Jagienki nie �al?
� Niech�e jej B�g da zdrowie i wszystko najlepsze! � odrzek� Zbyszko.
Ma�ko czeka� cierpliwie przez kilka dni, czy nie dojdzie go jaka wie�� ze Zgorzelic lub czy opat si� nie udobrucha, a� wreszcie sprzykrzy�a mu si� niepewno�� i czekanie i postanowi� sam wybra� si� do Zycha. Wszystko, co si� sta�o, sta�o si� bez jego winy, chcia� jednak wiedzie�, czy Zych nie czuje i do niego urazy, bo co do opata by� pewnym, �e gniew jego b�dzie odt�d ci��y� i na Zbyszku, i na nim.
Chcia� jednak uczyni� wszystko, co by�o w jego mocy, by �w gniew z�agodzi�, wi�c jad�c rozmy�la� i uk�ada� sobie, co komu w Zgorzelicach powie, aby uraz� zmniejszy� i star� s�siedzk� przyja�� zachowa�. My�li jednak nie klei�y mu si� jako� w g�owie, rad te� by�, �e zasta� sam� Jagienk�, kt�ra przyj�a go po staremu pok�onem, uca�owaniem r�ki � s�owem: przyja�nie, cho� troch� smutno.
� A ojciec doma[1144]? � zapyta�.
� Doma, jeno si� wybrali z opatem na �owy. Ma�o patrze�, jak wr�c�...
To rzek�szy, wprowadzi�a go do izby, w kt�rej zasiad�szy, milczeli oboje przez d�u�sz� chwil�, po czym dziewczyna spyta�a pierwsza:
� Cni si�[1145] wam samemu w Bogda�cu?
� Cni � odpowiedzia� Ma�ko. � A to ju� wiesz, �e Zbyszko pojecha�?
Jagienka westchn�a cicho:
� Wiem. Wiedzia�am tego samego dnia � i my�la�am... �e wst�pi cho� dobre s�owo rzec, a nie wst�pi�.
� Jak�e mu by�o wst�powa�! � rzek� Ma�ko � to� opat chybaby go rozerwa� na dwoje, a i ojciec tw�j nierad by go te� widzia�.
Ona za� potrz�sn�a g�ow� i odrzek�a:
� Ej! Nie da�aby ja mu krzywdy uczyni� nikomu.
Na to Ma�ko, cho� serce mia� hartowne[1146], wzruszy� si� jednak, przyci�gn�� do si� dziewczyn� i rzek�:
� B�g z tob�, dziewucho! Tobie smutek, ale i mnie smutek, bo to ci jeno[1147] rzek�, �e ni opat, ni ociec rodzony nie mi�uj� ci� barziej[1148] ode mnie. Niechbym by� lepiej sczez� [1149]od tej rany, z kt�rej mnie wygoi�a�, byle on ciebie bra�, nie inn�.
A na Jagienk� przysz�a taka chwila �alu i t�sknoty, w kt�rej cz�owiek nie potrafi niczego w sobie zatai� � i rzek�a:
� Nie obacz� ju� ja go nigdy, a je�li obacz�, to z Jurand�wn� � wola�abym zasi� wpierw oczy wyp�aka�.
I podni�s�szy ko�ce fartucha, przes�oni�a nim oczy, kt�re zasz�y jej �zami.
A Ma�ko:
� Daj spok�j! Pojecha� ci, bo pojecha�, ale za �ask� bosk� z Jurand�wn� nie wr�ci.
� Co nie ma wr�ci�! � ozwa�a si� spod fartucha Jagienka.
� Bo mu Jurand nie chce dziewki da�.
Na to Jagienka ods�oni�a nagle twarz i zwr�ciwszy si� do Ma�ka, spyta�a �ywo:
� M�wi� mi! � ale prawda-li to?
� Prawda, jako B�g na niebie.
� A czemu?
� Kto jego wie. �lubowanie jakie� czy co, a na �lubowanie nie ma rady!
Uda� mu si� Zbyszko, ile �e[1150] mu obiecowa� do pomsty pomaga�, ale i to nie pomog�o. Na nic by�o i ksi�ny Anny[1151] swatanie. Ni pro�by, ni namowy, ni rozkazania nie chcia� Jurand s�ucha�. Powiada�, �e nie mo�e. No, i wida� przyczyna takowa jest, �e nie mo�e, a to cz�ek twardy, kt�ry tego, co rzek�, nie zmieni. Ty, dziewczyno, nie tra� otuchy i pokrzep si�. Po sprawiedliwo�ci musia� ch�op jecha�, bo� te pawie grzebienie w ko�ciele zaprzysi�g�. Dziewka te� go na��czk� przykry�a na znak, �e go chce za m�a bra�, bez[1152] co mu g�owy nie uci�li � za to jej powinien[1153] � nie ma co gada�. Nie b�dzie, da B�g, ona jego, ale on jest wedle prawa jej. Zych na niego krzyw[1154], opat pewnikiem pomstuje, a �e sk�ra cierpnie, mnie te� gniewno, a wszelako pomiarkowawszy, co on mia� robi�? Skoro tamtej powinien, to i trza mu by�o jecha�. Przecie jest �lachcic. Ale ci to jeno[1155] powiadam, �e je�li go tam gdzie Niemce godnie[1156] nie poko�acz�, to jak pojecha�, tak i wr�ci � i wr�ci nie tylko do mnie starego, nie tylko do Bogda�ca, ale do ciebie, bo ci� strasznie rad[1157] widzia�.
� Gdzie on mnie ta rad widzia�! � rzek�a Jagienka.
Ale jednocze�nie przysun�a si� do Ma�ka i tr�ciwszy go �okciem, zapyta�a:
� Sk�d wiecie? � co? Pewnie nieprawda?...
� Sk�d wiem? � odrzek� Ma�ko. � Bo widzia�em, jak mu ci�ko by�o odje�d�a�. I jeszcze by�o tak, �e jak ju� stan�o na tym, �e ma jecha�, tak pytam ja go: �A nie �al ci te� Jagienki?� � A on prawi: �Niech�e jej B�g da zdrowie i wszystko najlepsze�. I tak ci zaraz wzi�� wzdycha�, jakby mia� kowalski miech w brzuchu...
� Pewnie nieprawda!... � powt�rzy�a ciszej Jagienka � ale powiadajcie jeszcze...
� Jak mi B�g mi�y, prawda!... Ju� mu tamta nie b�dzie tak po tobie smakowa�, bo to i sama wiesz, �e j�drniejszej a za� urodziwszej dziewki na ca�ym �wiecie nie znale��. Czu� on do ciebie wol� Bo��[1158] � nie b�j si� � mo�e i wi�cej ni� ty do niego.
� Boga� tam[1159]! � zawo�a�a Jagienka.
I pomiarkowawszy, co w pr�dko�ci[1160] wyrzek�a, zakry�a rumian� jak jab�ko twarz r�kawem, a Ma�ko u�miechn�� si�, poci�gn�� r�k� po w�sach i rzek�:
� Hej, �eby ja by� m�ody! Ale ty si� pokrzep, bo ju� widz�, jako b�dzie: Pojedzie, ostrogi[1161] na dworze mazowieckim zyszcze[1162], gdy� tam granica blisko i o Krzy�aka nietrudno... Ju�ci wiem, �e i mi�dzy Niemcami bywaj� t�dzy rycerze, a �elazo od jego sk�ry nie odskoczy, ale tak my�l�, �e byle kt�ry rady mu nie da, bo to jucha do bitki okrutnie sprawna. Patrz�e, jako Cztana z Rogowa i Wilka z Brzozowej w mig potarmosi�, cho� to przecie, m�wi�, ch�opy na schwa� i mocarne jak nied�wiedzie. Przywiezie on swoje czuby, jeno Jurand�wny nie przywiezie, bo i ja gada�em z Jurandem i wiem, jako jest. No, a potem co? Potem tu wr�ci, bo gdzie�by mia� wraca�.
� Kiedy tam wr�ci?
� Ba! je�li nie wytrzymasz, to ci nie b�dzie krzywdy. Ale tymczasem powt�rz opatowi i Zychowi to, co ci m�wi�. Niechby ta w gniewie na Zbyszka cho� troch� pofolgowali[1163].
� Jako�e mam m�wi�? Tatu� wi�cej frasobliwi[1164] ni� gniewni, ale przy opacie i wspomnie� o Zbyszku nieprzezpiecznie[1165]. Da� ci on i mnie, i tatusiowi za tego pacho�ka, kt�rego Zbyszkowi pos�a�am.
� Za jakiego pacho�ka?
� Wiecie. By� tu u nas Czech, co go tatu� pojmali pod Boles�awcem, dobry pacho�ek i wierny. Wo�ali na niego Hlawa. Tatu� mi go dali do pos�ug, bo si� powiada� tamtejszym w�odyk�[1166], a ja da�am ci mu zbroiczk� godn� i pos�a�am go Zbyszkowi, aby mu s�u�y� i strzeg� go w przygodzie[1167], a bro� Bo�e czego, �eby da� zna�... Da�am ci mu i trzosik na drog�, a on zaprzysi�g� mi na zbawienie duszy, �e do �mierci b�dzie Zbyszkowi wiernie s�u�y�.
� Moja� ty dziewczyno! B�g ci zap�a�! a Zych si� nie przeciwi�?
� Co si� mia� przeciwi�! Zrazu ca�kiem tatu� nie pozwalali, dopiero jak wzi�am go pod nogi podejmowa�, tak i stan�o na moim. Z tatusiem nijakiego k�opotu nie masz, ale jak opat zwiedzia� si� o tym od swoich skomoroch�w[1168], w mig pe�niu�k� izb� nakl�� i taki by� s�dny dzie�, �e tatu� do stod� uciekli. Dopiero wieczorem ulitowa� si� opat moich �ez i jeszcze mi paciorki podarowa�... Ale ja rada by�am pocierpie�, byle Zbyszko poczet mia� wi�kszy.
� Jak mi B�g mi�y, tak nie wiem, czy wi�cej jego mi�uj�, czy ciebie, ale on i tak poczet wzi�� zacny � i pieni�dzy te� mu da�em, cho� nie chcia�... No, Mazury przecie nie za morzem...
Dalsz� rozmow� przerwa�o im ujadanie ps�w, okrzyki i odg�osy tr�b mosi�nych przed domem. Us�yszawszy to, Jagienka rzek�a:
� Tatu� i opat wr�cili z �ow�w. P�jdziemy na przy�ap[1169], bo lepiej, �eby was opat pierwej z daleka uwidzia�[1170], nie za� znienacka w izbie.
To rzek�szy, wyprowadzi�a Ma�ka na przy�ap, z kt�rego ujrzeli w podw�rzu na �niegu kup� ludzi, koni, ps�w, a zarazem pobodzone oszczepami lub postrzelone z kuszy �osie i wilki. Opat ujrzawszy Ma�ka, zanim jeszcze zsiad� z konia, cisn�� w jego stron� oszczepem, nie dlatego wprawdzie, aby go ugodzi�, ale by w ten spos�b tym dowodniej[1171] sw� zawzi�to�� przeciw bogdanieckim ludziom okaza�. Lecz Ma�ko sk�oni� mu si� z dala czapk�, jak gdyby nic nie zauwa�y�, Jagienka za� nie zauwa�y�a tego istotnie, gdy� przede wszystkim zdumia�a j� obecno�� dw�ch jej zalotnik�w w orszaku.
� S� Cztan i Wilk! � zawo�a�a � musieli si� w boru z tatusiem zdyba�[1172].
A Ma�ka a� zak�u�o co� w dawnej ranie na ich widok. W lot przez g�ow� przebieg�a mu my�l, �e jeden z nich mo�e dosta� Jagienk�, a z ni� Moczydo�y, opatowe ziemie, bory i pieni�dze... I �al wesp� ze z�o�ci� chwyci�y go za serce, zw�aszcza �e po chwili ujrza� rzecz now�. Oto Wilk z Brzozowej, cho� z jego ojcem chcia� si� niedawno opat potyka�, skoczy� teraz do jego strzemienia, aby mu pom�c zsi��� z konia, on za� zsiadaj�c, opar� si� przyja�nie na ramieniu m�odego szlachcica.
�Pogodzi si� opat ze starym Wilkiem takowym sposobem � pomy�la� Ma�ko � �e za dziewczyn� odda bory i ziemie�.
Lecz przerwa� mu owe przykre my�li g�os Jagienki, kt�ra w tej samej chwili rzek�a:
� Wygoili si� ju� po Zbyszkowym biciu, ale cho�by tu co dnia przyje�d�ali � niedoczekanie ich!
Ma�ko spojrza� � twarz dziewczyny by�a rumiana zar�wno z gniewu, jak i z zimna, a modre jej oczy iskrzy�y si� gniewem, pomimo i� wiadomo jej by�o dobrze, �e Wilk i Cztan za ni� w�a�nie uj�li si� w gospodzie i przez ni� zostali pobici.
Wi�c Ma�ko rzek�:
� Ba! uczynisz, co opat ka�e.
A ona na to z miejsca:
� Opat uczyni, co ja zechc�.
�Mi�y Bo�e! � pomy�la� Ma�ko � i ten g�upi Zbyszko takiej dziewki odbie�a�[1173]!�
A�tymczasem �g�upi Zbyszko� wyjecha� by� z Bogda�ca istotnie z ci�kim sercem. Naprz�d, by�o mu jako� obco i nieswojo bez stryjca, z kt�rym dotychczas od dawnych lat si� nie roz��cza� i do kt�rego tak nawyk�, �e sam teraz dobrze nie wiedzia�, jak si� bez niego i w podr�y, i na wojnie obejdzie. Po wt�re[1174], �al mu by�o i Jagienki, bo chocia� m�wi� sobie, �e jedzie do Danusi, kt�r� mi�owa� z ca�ej duszy, jednak�e bywa�o mu tak dobrze przy Jagience, i� teraz dopiero uczu�, jaka przy niej by�a rado��, a jaki bez niej mo�e by� smutek. I a� sam si� dziwi� swojemu �alowi, a nawet si� nim zaniepokoi�, bo �eby to t�skni� po Jagience, jak brat t�skni po siostrze, nic by to by�o. Ale on spostrzeg�, �e mu si� �cni[1175]� za tym, by j� przed si� pod boki bra� i na konia sadza� albo z kulbaki[1176] zdejmowa�, by j� przez strugi przenosi�, wod� jej z warkocza wykr�ca�, by z ni� po lasach chadza� i patrze� na ni�, i �uradza� z ni�. Tak za� do tego przywyk� i takie mu to by�o mi�e, �e gdy teraz pocz�� o tym my�le�, zaraz si� zapami�ta� i ca�kiem zapomnia�, �e w d�ug� drog� a� na Mazury jedzie, a natomiast stan�a mu w oczach ta chwila, gdy Jagienka da�a mu pomoc w lesie, gdy si� z nied�wiedziem boryka�[1177]. I zda�o mu si�, �e to by�o wczoraj, jak r�wnie� �e wczoraj chodzili na bobry do Odstajanego jeziorka. Nie widzia� jej przecie w�wczas, gdy si� wp�aw po bobra pu�ci�a, a teraz zda�o mu si�, �e j� widzi � i zaraz pocz�y go bra� takie same ci�goty[1178], jakie bra�y go par� tygodni temu, gdy wiatr nazbyt z Jagienkow� sukni� poswawoli�. Potem za� przypomnia� sobie, jak jecha�a wspaniale przybrana do ko�cio�a w Krze�ni i jak si� dziwi�, �e taka prosta dziewczyna naraz wyda�a mu si� niby dwornie jad�ce wysokiego rodu pani�tko[1179]. Wszystko to sprawi�o, �e ko�o serca zacz�o mu si� czyni� jako� ba�amutnie[1180], zarazem b�ogo i smutno, i po��dliwie, a gdy jeszcze pomy�la�, �e by�by z ni� m�g� uczyni�, co chcia�, i jak j� te� ku niemu ci�gn�o, jak mu patrzy�a w oczy i jak si� do niego garn�a, to ledwie �e na koniu m�g� usiedzie�. �Niechbym jej by� gdzie dopad� i cho� po�egna�, a obj�� na drog� � m�wi� sobie � mo�e by mnie by�o popu�ci�o� � ale wnet uczu�, �e to nieprawda i �e nie by�oby go popu�ci�o, gdy� na sam� my�l o takim po�egnaniu pocz�y mu skry po sk�rze chodzi�, chocia� na �wiecie by� przymrozek.
A� wreszcie przestraszy� si� owych wspomnie� nazbyt do ��dz podobnych i strz�sn�� je z duszy jak suchy �nieg z opo�czy[1181].
� Do Danu�ki jad�, do mojej najmilejszej! � rzek� sobie.
I wraz zmiarkowa�, �e to jest inne kochanie, jakby pobo�niejsze i mniej po ko�ciach chodz�ce. Powoli te�, w miar� jak w strzemionach marz�y mu nogi, a ch�odny wiatr studzi� mu krew, wszystkie my�li jego polecia�y ku Danusi Jurand�wnie. Tej � to by� naprawd� powinien. Gdyby nie ona, dawno by jego g�owa by�a spad�a na krakowskim rynku. Przecie gdy wyrzek�a wobec rycerzy i mieszczan: �M�j ci jest� � to go przez to samo katom z r�k odj�a � i od tej pory on tak nale�y do niej jak niewolnik do pana. Nie on j� bra�, ale ona jego wzi�a; na to �adne sprzeciwianie si� Jurandowe nie poradzi. Ona jedna mog�aby go odp�dzi�, jako pani mo�e s�ug� odp�dzi�, chocia� on i w�wczas nie poszed�by daleko, bo go i w�asne �lubowanie wi��e. Pomy�la� jednak, �e ona go nie odp�dzi, �e raczej p�jdzie za nim z mazowieckiego dworu cho�by na kraj �wiata � i pomy�lawszy to, pocz�� j� wys�awia� w duszy ze szkod� Jagienki, jakby to by�a wy��cznie jej wina, �e go napastowa�y pokusy i �e dwoi�o si� w nim serce. Nie przysz�o mu do g�owy teraz, �e Jagienka wygoi�a starego Ma�ka, a pr�cz tego, �e bez jej pomocy by�by mu mo�e nied�wied� obdar� owej nocy ze sk�ry g�ow� � i burzy� si�[1182] przeciw Jagience rozmy�lnie, s�dz�c, �e tym sposobem Danusi si� zas�u�y i we w�asnych oczach si� usprawiedliwi.
A wtem nadjecha� Czech Hlawa wys�any przez Jagienk� � prowadz�c ze sob� jucznego konia.
� Pochwalony! � rzek�, k�aniaj�c si� nisko.
Zbyszko widzia� go raz lub dwa razy w Zgorzelicach, ale go nie pozna�, wi�c ozwa� si�:
� Pochwalony na wieki wiek�w. A co� za jeden?
� Wasz pacho�ek, slowutny[1183] panie.
� Jak to m�j pacho�ek? Tamci moi pacho�cy � rzek�, ukazuj�c na dw�ch Turczynk�w, podarowanych mu przez Sulimczyka Zawisz�[1184], i na dw�ch t�gich parobk�w, kt�rzy siedz�c na mierzynach[1185], prowadzili rycerskie ogiery � tamci moi � a ciebie kto przys�a�?
� Panna Jagienka Zych�wna ze Zgorzelic.
� Panna Jagienka?
Zbyszko dopiero co w�a�nie burzy� si� by� przeciw niej i serce jego pe�ne by�o jeszcze niech�ci, wi�c rzek�:
� Wr��e do dom i podzi�kuj pannie za �ask�, bo ci� nie chc�.
Lecz Czech potrz�sn�� g�ow�.
� Nie wr�c�, panie. Mnie wam podarowali, a pr�cz tego ja zaprzysi�g� do �mierci wam s�u�y�.
� Je�li mi ci� podarowali, to� m�j s�uga.
� Wasz, panie.
� Wi�c rozkazuj�� wr�ci�.
� Ja zaprzysi�g�, a cho� ja jeniec spod Boles�awca i chudy pacho�ek, ale w�odyczka[1186]...
A Zbyszko rozgniewa� si�:
� Ruszaj precz! Jak�e to! B�dziesz mi za� przeciw mojej woli s�u�y� czy co? Ruszaj, bo ka�� kusz� napi��.
Czech za� odtroczy�[1187] spokojnie sukienn� opo�cz� podbit� wilkami, odda� j� Zbyszkowi i rzek�:
� Panna Jagienka i to wam przys�a�a, panie.
� Chcesz, abych ci ko�ci po�omi�[1188]? � zapyta� Zbyszko, bior�c drzewce z r�k parobka.
� A jest i trzosik na wasze rozkazanie � odrzek� Czech.
Zbyszko zamierzy� si� drzewcem, lecz wspomnia�, �e pacho�ek, chocia� jeniec, jest jednak�e z rodu w�odyk�, kt�ren[1189] widocznie dlatego tylko zosta� u Zycha, �e nie mia� si� za co wykupi� � wi�c opu�ci� ratyszcze[1190].
Czech za� pochyli� mu si� do strzemienia i rzek�:
� Nie gniewajcie si�, panie. Nie ka�ecie mi ze sob� jecha�, to pojad� za wami o stajanie[1191] albo o dwa, ale pojad�, bom to na zbawienie duszy mojej zaprzysi�g�.
� A jak ci� ka�� ubi� albo zwi�za�?
� Jak mnie ka�ecie ubi�, to nie b�dzie m�j grzech, a jak mnie ka�ecie zwi�za�, to ostan�, p�ki mnie dobrzy ludzie nie rozwi��� alibo wilcy nie zjedz�.
Zbyszko nie odpowiedzia� � ruszy� jeno[1192] koniem przed siebie, a za nim ruszyli jego ludzie. Czech z kusz� za plecami i z toporem na ramieniu wl�k� si� z ty�u zatulaj�c si� w kosmat� sk�r� �ubrz�, albowiem pocz�� d�� ostry wiatr, nios�cy krupki �niegowe.
Nawa�nica wzmaga�a si� nawet z ka�d� chwil�. Turczynkowie, lubo w to�ubach[1193], kostnieli od niej, parobcy Zbyszkowi pocz�li �zabija� r�ce, a on sam, b�d�c r�wnie� przybrany nie do�� ciep�o, rzuci� raz i drugi oczyma na wilcz� opo�cz� przywiezion� przez Hlaw� i po chwili rzek� do Turczynka, aby mu j� poda�.
I owin�wszy si� w ni� szczelnie, wkr�tce poczu� ciep�o rozchodz�ce si� po ca�ym ciele. Wygodny by� szczeg�lnie kaptur, kt�ry os�ania� mu oczy i znaczn� cz�� twarzy, tak i� wicher przesta� mu prawie dokucza�. W�wczas mimo woli pomy�la�, �e Jagienka to jednak poczciwa z ko�ciami[1194] dziewka � i wstrzyma� nieco konia, albowiem wzi�a go ch�� wypyta� Czecha o ni� i o wszystko, co si� w Zgorzelicach dzia�o.
Wi�c skin�wszy na pacho�ka, rzek�:
� Zali stary Zych wie, �e ci� panna do mnie wys�a�a?
� Wie � odpowiedzia� Hlawa.
� I nie przeciwi� si�?
� Przeciwi�.
� Powiadaj�e, jako by�o.
� Pan chodzi� po izbie, a panna za nim. On krzycza�, a panienka nic � jeno co si� ku niej nawr�ci�, to ona mu do kolan. I ani s�owa. Powiada wreszcie panisko: �Czy� og�uch�a, �e nic nie m�wisz na moje przyczyny[1195]? Przem�w, bo wreszcie pozwol�, a jak pozwol�, to mi opat �eb urwie!�
Dopiero� panna pomiarkowa�a[1196], �e ju� na swoim postawi, i nu� z p�aczem dzi�kowa�. Pan jej wymawia�, �e go pozbad�a[1197], i narzeka�, �e we wszystkim musi by� jej wola, w ko�cu za� rzek�: �Przyrzecz mi, �e chy�kiem nie wyskoczysz �egna� si� z nim, to pozwol�, inaczej nie�. Dopiero� zafrasowa�a si�[1198] panienka, ale przyrzek�a � i pan rad by�, bo oni oba z opatem okrutnie si� tego bali, by jej nie przysz�a ch�� widzie� si� z wasz� mi�o�ci�... No, nie na tym koniec, bo p�niej panna chcia�a, by by�y dwa konie, a pan broni�, panna chcia�a wilczury[1199] i trzosika, pan broni�. Ale co tam z takich zakazowa�! �eby jej si� umy�li�o dom spali�, to by te� panisko przysta�. � Dlatego jest drugi ko�, jest wilczura i jest trzosik...
�Po�ciwa dziewka!� � pomy�la� w duchu Zbyszko.
Po chwili za� zapyta� g�o�no:
� A z opatem nie by�o biedy?...
Czech u�miechn�� si� jak roztropny pacho�ek, kt�ry zdaje sobie spraw� ze wszystkiego, co si� wok� niego dzieje, i odrzek�:
� Oni to oboje w tajemnicy przed opatem czynili, a nie wiem, co by�o, gdy si� dowiedzia�, bom wcze�niej wyjecha�. Opat jako opat! � huknie czasem i na panienk�, ale potem to jeno oczyma za ni� wodzi i patrzy, czyli jej zbyt nie pokrzywdzi�. Sam widzia�em, jako j� raz skrzycza�, a potem do skrzyni poszed�, �a�cuch przyni�s� taki, �e zacniejszego i w Krakowie nie dosta� � i powiada jej: �na!� � Poradzi sobie ona i z opatem, gdy� i ojciec rodzony wi�cej jej nie mi�uje.
� Pewnie, �e tak jest.
� Jak B�g na niebie...
Tu umilkli i jechali dalej w�r�d wiatru i �nie�nych krup�w; nagle jednak Zbyszko powstrzyma� konia, gdy� z pobocza le�nego ozwa� si� jaki� �a�osny g�os, na wp� przyt�umiony przez szum le�ny:
� Chrze�cijanie, ratujcie Bo�ego s�ug� w nieszcz�ciu!
I jednocze�nie na drog� wybieg� cz�owiek, przybrany w odzie� na wp� duchown�, na wp� �wieck�, i stan�wszy przed Zbyszkiem, pocz�� wo�a�:
� Ktokolwiek jeste�, panie, daj pomoc cz�owiekowi i bli�niemu w ci�kiej przygodzie!
� Co� si� przytrafi�o i co� zacz? � zapyta� m�ody rycerz.
� S�ugam Bo�y, chocia� bez �wi�ce�, a przygodzi�o mi si�[1200], i� dzisiejszego rana wyrwa� mi si� ko�, skrzynie ze �wi�to�ciami nios�cy. Zosta�em sam, bez broni, a wiecz�r si� zbli�a i rych�o czeka�, jako luty[1201] zwierz ozwie si� w boru. Zgin�, je�li mnie nie poratujecie.
� Je�liby� z mojej przyczyny zgin�� � odrzek� Zbyszko � musia�bym za twoje grzechy odpowiada�, ale po czym�e poznam, �e prawd� m�wisz i �e� nie powsinoga[1202] jakowy� albo nie rzezimieszek, jakich wielu po drogach si� w��czy?
� Po skrzyniach poznasz, panie. Niejeden odda�by trzos nabity dukatami, byle posi��� to, co si� w nich znajduje, ale ja tobie darmo z nich udziel�, byle�cie mnie i moje skrzynie zabrali.
� M�wisz, �e� s�uga Bo�y, a tego nie wiesz, �e poratunek nie dla ziemskich, jeno[1203] dla niebieskich trzeba dawa� nagr�d. Ale jak�e� to skrzynie ocali�, skoro ci nios�cy je ko� uciek�?
� Bo konia, nimem go odnalaz�, wilcy w lesie na polance zar�n�li, a zasi� skrzynie osta�y, kt�re ja do drogi przywlok�em, aby czeka� na zmi�owanie i pomoc dobrych ludzi. To rzek�szy i chc�c zarazem da� dow�d, �e prawd� m�wi, wskaza� na dwie �ubowe[1204] skrzynki le��ce pod sosn�. Zbyszko patrzy� na niego do�� nieufnie, gdy� cz�owiek nie wydawa� mu si� zbyt zacnym, a przy tym mowa jego, lubo czysta, zdradza�a pochodzenie z dalekich stron. Nie chcia� jednak�e odm�wi� mu pomocy i pozwoli� mu przysi��� si� wraz ze skrzyniami, kt�re okaza�y si� dziwnie lekkie, na lu�nego konia, kt�rego powodowa�[1205] Czech.
� Niech B�g pomno�y twoje zwyci�stwa, m�ny rycerzu! � rzek� nieznajomy.
Po czym, widz�c m�odocian� twarz Zbyszkow�, doda� p�g�osem:
� A r�wnie� twoje w�osy na brodzie.
I po chwili jecha� obok Czecha. Przez czas jaki� nie mogli rozmawia�, albowiem d�� silny wiatr i w boru szum by� okrutny, lecz gdy si� nieco uspokoi�o, Zbyszko us�ysza� za sob� nast�puj�c� rozmow�:
� Nie przecz� ci, �e w Rzymie by�e�, ale wygl�dasz na piwo��opa � m�wi� Czech.
� Strze� si� wiekuistego pot�pienia � odrzek� nieznajomy � albowiem m�wisz do cz�owieka, kt�ry zesz�ej Wielkanocy jad� jaja na twardo z Ojcem �w. Nie m�w mi na takie zimno o piwie, chyba o grzanym, ale je�li masz gdzie przy sobie g�siorek[1206] z winem, to daj mi dwa lub trzy �yki, a ja ci miesi�c czy��ca odpuszcz�.
� Nie masz �wi�ce�, bom s�ysza�, �e� sam o tym m�wi�, jako�e wi�c odpu�cisz mi miesi�c czy��ca?
� �wi�ce� nie mam, ale g�ow� mam ogolon�[1207], gdy� na to pozwole�stwo otrzyma�em, pr�cz tego odpusty i relikwie wo��.
� W tych �ubach[1208]? � zapyta� Czech.
� W tych �ubach. A gdyby�cie wszystko ujrzeli, co mam, padliby�cie na twarze nie tylko wy, ale i wszystkie sosny w boru razem z dzikimi zwierz�ty.
Lecz Czech, kt�ry by� pacho�ek roztropny i do�wiadczony, spojrza� podejrzliwie na przekupnia odpust�w i rzek�:
� A wilcy konie zjedli?
� Zjedli, gdy� s� diab�om pokrewni, ale pop�kali. Jednegom ci rozpukni�tego na w�asne oczy widzia�. Je�li masz wino, to daj, bo cho� wiatr usta�, alem przemarz�, siedz�c przy drodze.
Czech wina jednak nie da� i zn�w jechali w milczeniu, a� przekupie� reiikwij sam pocz�� pyta�:
� Dok�d jedziecie?
� Daleko. Ale tymczasem do Sieradza. Pojedziesz z nami?
� Bo musz�. Prze�pi� si� w stajni, a jutro mo�e mi ten pobo�ny rycerz konia podaruje � i rusz� dalej.
� Sk�d�e jeste�?
� Spod pruskich pan�w, spod Malborga.
Us�yszawszy to, Zbyszko zwr�ci� g�ow� i kiwn�� na nieznajomego, aby si� przybli�y�.
� Spod Malborga jeste�? � rzek�. � Stamt�d jedziesz?
� Spod Malborga.
� Ale chyba nie Niemiec, ile �e nasz� mow� dobrze m�wisz. Jako ci� wo�aj�?
� Niemiec jestem, a wo�aj� mnie Sanderus; wasz� mow� m�wi�, gdy� si� w Toruniu urodzi�em, gdzie wszystek nar�d tak m�wi. P�niej mieszka�em w Malborgu, ale i tam to samo! Ba! nawet i bracia zakonni wasz� mow� rozumiej�.
� A dawno� z Malborga?
� By�em, panie, w Ziemi �w., potem za� w Konstantynopolu i w Rzymie, sk�d przez Francj� wr�ci�em do Malborga, a z Malborga jecha�em na Mazowsze, obwo��c relikwie �wi�te, kt�re pobo�ni chrze�cijanie radzi dla zbawienia duszy kupuj�.
� By�e� w P�ocku czyli te� w Warszawie?
� By�em i tu, i tu. Niech B�g da zdrowie obum ksi�nom! Nie pr�no ksi�n� Aleksandr�[1209] nawet panowie pruscy mi�uj�, bo to �wi�tobliwa pani � chocia� i ksi�na Anna[1210] Januszowa nie gorsza.
� Widzia�e� w Warszawie dw�r?
� Nie napotka�em go w Warszawie, jeno w Ciechanowie, gdzie mnie oboje ksi�stwo jako s�ug� Bo�ego go�cinnie przyj�li i hojnie na drog� obdarowali. Ale i ja te� zostawi�em im relikwie, kt�re b�ogos�awie�stwo boskie musz� na nich �ci�gn��.
Zbyszko chcia� zapyta� o Danusi�, ale naraz zdj�a go jakby pewna nie�mia�o�� i pewien wstyd, zrozumia� bowiem, �e by�oby to samo, co zwierzy� si� z mi�o�ci przed nieznajomym, gminnego pochodzenia cz�ekiem, kt�ry przy tym wygl�da� podejrzanie i m�g� by� prostym oszustem. Wi�c po chwili milczenia spyta�:
� Jakie� to relikwie po �wiecie wozisz?
� Wo�� i odpusty[1211], i relikwie, kt�re to odpusty s� r�ne: s� ca�kowite i na pi��set lat, i na trzysta, i na dwie�cie, i na mniej, ta�sze, aby i ubodzy ludzie mogli je nabywa� i tym sposobem czy��cowe m�ki sobie skraca�. Mam odpusty na przesz�e grzechy i na przysz�e, ale nie my�lcie, panie, abym pieni�dze, za kt�re je kupuj�, sobie chowa�... Kawa�ek czarnego chleba i �yk wody � ot, co dla mnie � a reszt�, co zbieram, do Rzymu odwo��, aby si� z czasem na now� wypraw� krzy�ow�[1212] zebra�o. Je�dzi ci wprawdzie po �wiecie wielu wydrwigrosz�w, kt�rzy wszystko maj� fa�szywe: i odpusty, i relikwie, i piecz�cie, i �wiadectwa � i takich s�usznie Ojciec �wi�ty listami �ciga, ale mnie przeor[1213] sieradzki krzywd� i niesprawiedliwo�� wyrz�dzi� � gdy� moje piecz�cie s� prawdziwe. Obejrzyjcie, panie, wosk i sami powiecie.
� A c� przeor sieradzki?
� Ach, panie! Bogdajbym nies�usznie mniema�, �e heretyck� nauk� Wiklefa[1214] zara�on. Ale je�li, jako mi wasz giermek powiedzia�, jedziecie do Sieradza, tedy[1215] mu si� wol� nie pokazowa�, aby go do grzechu i blu�nierstw przeciw �wi�to�ciom nie przywodzi�.
� To si� znaczy, niewiele m�wi�c, �e ci� wzi�� za oszusta i rzezimieszka[1216]?
� �eby� to mnie, panie! odpu�ci�bym mu dla mi�o�ci bli�niego, jak zreszt� ju� uczyni�em, ale on przeciw towarom moim �wi�tym poblu�ni�, za co, obawiam si� wielce, �e pot�piony zostanie bez ratunku.
� Jakie� to masz towary �wi�te?
� Takie, �e si� i m�wi� o nich z nakryt� g�ow� nie godzi, ale tym razem, maj�c gotowe odpusty, daj� wam, panie, pozwolenie nie zrzuca� kaptura, gdy� wiatr dmie znowu. Kupicie za to odpu�cik na popasie i grzech nie b�dzie wam policzon. Czego ja nie mam! Mam kopyto osio�ka, na kt�rym odby�a si� ucieczka do Egiptu, kt�re znalezione by�o ko�o piramid. Kr�l arago�ski[1217] dawa� mi za nie pi��dziesi�t dukat�w dobrym z�otem. Mam pi�ro ze skrzyde� archanio�a Gabriela, kt�re podczas Zwiastowania uroni�; mam dwie g�owy przepi�rek zes�anych Izraelitom na puszczy; mam olej, w kt�rym poganie �w. Jana chcieli usma�y� � i szczebel z drabiny, o kt�rej si� �ni�o Jakubowi � i �zy Marii Egipcjanki[1218], i nieco rdzy z klucz�w �w. Piotra... Ale wszystkiego wymieni� nie zdo�am, dlatego �em przemarz�, a tw�j giermek, panie, nie chcia� mi da� wina, a po wt�re dlatego, �e do wieczora bym nie sko�czy�.
� Wielkie s� te relikwie, je�li prawdziwe! � rzek� Zbyszko.
� Je�li prawdziwe? We�, panie, dzid� z r�k pacho�ka i nadstaw, bo diabe� jest w pobli�u, kt�ry ci takie my�li poddaje. Trzymaj go, panie, na d�ugo�� kopii. A nie chcesz-li nieszcz�cia na si� sprowadzi�, to kup u mnie odpust za ten grzech � inaczej w trzech niedzielach[1219] umrze ci kto�, kogo najwi�cej na �wiecie mi�ujesz.
Zbyszko przel�k� si� gro�by, gdy� przysz�a mu na my�l Danusia, i odrzek�:
� To� nie ja nie wierz�, jeno przeor dominikan�w w Sieradzu.
� Obejrzyjcie, panie, sami wosk na piecz�ciach; a co do przeora, B�g wie, zali on jeszcze �yw, albowiem pr�dka bywa sprawiedliwo�� boska.
Lecz gdy przyjechali do Sieradza, pokaza�o si�, �e przeor by� �yw.
Zbyszko uda� si� nawet do niego, aby da� na dwie msze, z kt�rych jedna mia�a si� odprawi� na intencj� Ma�ka, druga na intencj� owych pawich pi�ropusz�w, po kt�re Zbyszko jecha�. Przeor, jak wielu w�wczas w Polsce, by� cudzoziemcem, rodem z Cylii, ale przez czterdzie�ci lat �ycia w Sieradzu wyuczy� si� dobrze polskiej mowy i by� wielkim nieprzyjacielem Krzy�ak�w.
Za czym, dowiedziawszy si� o Zbyszkowym przedsi�wzi�ciu, rzek�:
� Wi�ksza ich jeszcze spotka kara boska, ale i ciebie od tego, co� zamierzy�, nie odwodz�[1220], naprz�d z tej przyczyny, i�e� zaprzysi�g�, a po wt�re, �e za to, co tu w Sieradzu uczynili, nigdy ich dosy� polska r�ka nie przyci�nie.
� Co�e uczynili? � zapyta� Zbyszko, kt�ry rad by� wiedzie� o wszystkich nieprawo�ciach krzy�ackich.
Na to staruszek przeor roz�o�y� d�onie i naprz�d pocz�� odmawia� g�o�no �Wieczny odpoczynek�, potem za� siad� na zydlu[1221], przez chwil� oczy trzyma� zamkni�te, jakby chc�c zebra� dawne wspomnienia, i wreszcie tak m�wi� pocz��:
� Sprowadzi� ich tu Wincenty z Szamotu�[1222]. By�o mi wtedy dwana�cie rok�w[1223] i w�a�niem przyby� tu z Cylii, sk�d mnie wuj m�j Petzoldt, kustosz, zabra�. Krzy�acy napadli w nocy na miasto i zaraz je podpalili. Widzieli�my z mur�w, jako w rynku m��w, dzieci i niewiasty �cinali mieczami albo jako niemowl�ta rzucali w ogie�... Widzia�em zabijanych i ksi�y, gdy� w z�o�ci swej nie przepuszczali nikomu. A zdarzy�o si�, i� przeor Miko�aj, z Elbl�ga rodem b�d�c, zna� komtura[1224] Hermana, kt�ry wojskiem przewodzi�. Wyszed� on tedy ze starszymi bra�mi do owego lutego[1225] rycerza i kl�kn�wszy przed nim, zaklina� go po niemiecku, aby si� chrze�cija�skiej krwi ulitowa�. Kt�ren[1226] mu rzek�: �Nie rozumiem� � i dalej rzeza� ludzi nakaza�. Wtedy to wyci�to i zakonnik�w, a z nimi wuja mego Petzoldta, a zasi� Miko�aja koniowi do ogona przywi�zali[1227]... A nad ranem nie by�o jednego �ywego cz�owieka w mie�cie, pr�cz Krzy�ak�w i pr�cz mnie, kt�ry si� na belce ode dzwonu zatai�em. B�g ich ju� pokara� za to pod P�owcami, ale oni ci�gle na zgub� tego chrze�cija�skiego Kr�lestwa dybi� i p�ty dyba� b�d�, p�ki ich ca�kiem nie zetrze rami� boskie.
� Pod P�owcami[1228] to� � odrzek� Zbyszko � wszyscy prawie m�owie z rodu mego wygin�li; ale ich nie �a�uj�, skoro B�g kr�la �okietka[1229] tak wielkim zwyci�stwem udarowa� i dwadzie�cia tysi�cy Niemc�w wygubi�.
� Doczekasz ty si� jeszcze wi�kszej wojny i wi�kszych zwyci�stw � rzek� przeor.
� Amen! � odpowiedzia� Zbyszko.
I pocz�li m�wi� o czym innym. M�ody rycerz wypytywa� troch� o przekupnia relikwii, kt�rego zdyba�[1230] w drodze, i dowiedzia� si�, i� wielu podobnych oszust�w w��czy si� po drogach, durz�c[1231] �atwowiernych ludzi. M�wi� mu tak�e przeor, i� s� bulle papieskie nakazuj�ce biskupom �ciga� podobnych przekupni�w, i kt�ren by nie mia� prawdziwych list�w i piecz�ci, zaraz go s�dzi�. Poniewa� �wiadectwa owego w��cz�gi wyda�y si� przeorowi podejrzane, wi�c chcia� go zaraz do jurysdykcji[1232] biskupiej odes�a�. Je�liby si� okaza�o, �e prawdziwym jest wys�annikiem od odpust�w, tedyby mu si� krzywda nie sta�a. Ale on wola� uciec. Mo�e jednak ba� si� mitr�gi[1233] w podr�y � ale przez t� ucieczk� w jeszcze wi�ksze podejrzenie si� poda�.
Pod koniec odwiedzin zaprosi� te� przeor Zbyszka na odpoczynek i nocleg do klasztoru, lecz �w nie m�g� si� na to zgodzi�, chcia� bowiem wywiesi� kart� przed gospod� z wyzwaniem na �walk� piesz� alibo konn�� wszystkich rycerzy, kt�rzy by zaprzeczyli, �e panna Danuta Jurand�wna jest najurodziwsz� i najcnotliwsz� dziewk� w Kr�lestwie � nie wypada�o za� �adn� miar� wywiesza� takowego wyzwania na furcie klasztornej. Ni przeor, ni inni ksi�a nie chcieli mu nawet karty napisa�, skutkiem czego m�ody rycerz wpad� w wielki k�opot i ca�kiem nie wiedzia�, jak sobie poradzi�.
A� dopiero po powrocie do gospody przysz�o mu na my�l uda� si� o pomoc do przekupnia odpust�w.
� Przeor zgo�a nie wie, czyli� nie hultaj � rzek� � bo powiada tak: �Czego by si� mia� ba� biskupiego s�du, gdyby prawe[1234] mia� �wiadectwa��� � Nie boj� si� te� biskupa � odrzek� Sariderus �jeno mnich�w, kt�rzy si� na piecz�ciach nie znaj�. W�a�nie chcia�em do Krakowa jecha�, ale �e konia nie mam, wi�c musz� czeka�, p�ki mi go kto� nie podaruje. Ale tymczasem pismo po�l�, do kt�rego w�asn� piecz�� przy�o��.
� Jam te� sobie pomy�la�, i� je�li poka�e si�, �e znasz pismo, to b�dzie znak, �e� nie prostak. Ale jak�e list po�lesz?
� Przez jakiego p�tnika[1235] albo w�drownego mnicha. Ma�o� to ludzi do Krakowa do grobu kr�lowej je�dzi?
� A mnie potrafisz kart� napisa�?
� Wypisz�, panie, wszystko, co ka�ecie � g�adko a do rzeczy, cho�by na desce.
� Lepiej, �e na desce � rzek� uradowany Zbyszko � bo to si� nie zedrze i na p�niej si� przyda.
Jako�, gdy po up�ywie pewnego czasu pacholikowie znale�li i przynie�li �wie�� desk�, zabra� si� Sanderus do pisania. Co tam napisa�, tego Zbyszko przeczyta� nie umia�, ale kaza� zaraz przybi� wyzwanie na wrotach, pod nim za� zawiesi� tarcz�, kt�rej Turczynkowie pilnowali na przemian. Kto by w ni� kopi� uderzy�, ten by da� znak, �e wyzwanie przyjmuje. W Sieradzu jednak brak�o widocznie ochotnik�w do takich spraw, tego bowiem dnia ani nazajutrz do po�udnia nie zad�wi�cza�a tarcza ani razu od uderzenia � o po�udniu za� wybra� si� strapiony nieco m�odzie�czyk w dalsz� drog�.
Jednak�e przedtem jeszcze przyszed� do Zbyszka Sanderus i rzek� mu:
� Gdyby�cie, panie, wywiesili tarcz� w krajach pan�w pruskich, pewnie by ju� teraz giermek musia� na was rzemienie od zbroi doci�ga�.
� Jak to! przecie Krzy�ak, jako zakonnik, nie mo�e mie� damy, w kt�rej si� kocha, bo mu nie wolno.
� Nie wiem, czy im wolno, jeno wiem, �e je miewaj�. Prawda, �e Krzy�ak bez zgorszenia do pojedynczej walki stan�� nie mo�e, gdy� przysi�ga, �e tylko za wiar� b�dzie si� wesp� z drugimi potyka�, ale tam pr�cz zakonnik�w si�a jest i �wieckich rycerzy z dalekich stron, kt�rzy panom pruskim w pomoc przychodz�. Ci patrz� jeno, z kim by si� sczepi�, a szczeg�lniej rycerze francuscy.
� O wa! widzia�em ja ich pod Wilnem, a da B�g zobacz� i w Malborgu.
Potrzeba mi pawich pi�r z he�m�w, bom to �lubowa� � rozumiesz?
� Kupcie, panie, ode mnie dwie albo trzy krople potu �w. Jerzego[1236], kt�re wyla�, ze smokiem walcz�c. �adna relikwia lepiej si� rycerzowi nie przygodzi. Dacie mi za to konia, na kt�rego kazali�cie mi si� przysi���, to wam jeszcze i odpust do�o�� za t� krew chrze�cija�sk�, kt�r� w walce przelejecie.
� Daj spok�j, bo si� za� zgniewam. Nie b�d� twego towaru bra�, p�ki nie wiem, czy dobry.
� Jedziecie, panie, jako�cie rzekli, na dw�r mazowiecki do ksi�cia Janusza. Spytajcie si� tam, ile relikwi�w[1237] ode mnie nabrali � i sama ksi�na, i rycerze, i panny na weselach, na kt�rych by�em.
� Na jakich weselach? � zapyta� Zbyszko.
� Jako zwyczajnie przed adwentem. �enili si� rycerze jeden przez drugiego, bo ludzie prawi�, �e b�dzie wojna mi�dzy kr�lem polskim a pruskimi pany o ziemi� dobrzy�sk�... M�wi te� sobie poniekt�ry: �Bogu wiadomo, czy �yw b�d� � i chce przedtem szcz�liwo�ci z niewiast� za�y�.
Zbyszka zaj�a mocno wie�� o wojnie, ale jeszcze mocniej to, co Sanderus m�wi� o zam�ciach, wi�c zapyta�:
� Jakie� tam dziewki si� wyda�y?
� A dw�rki ksi�ny. Nie wiem, czy jedna osta�a, bom s�ysza�, jako ksi�na m�wi�a, �e przyjdzie jej nowych s�u�ebnych niewiast[1238] szuka�.
Us�yszawszy to, Zbyszko umilk� na chwil�, po czym spyta� nieco zmienionym g�osem:
� A panna Danuta Jurand�wna, kt�rej imi� na desce stoi, te� si� wyda�a ?
Sanderus zawaha� si� z odpowiedzi�, naprz�d dlatego, �e sam nic dobrze nie wiedzia�, a po wt�re, �e pomy�la�, i� utrzymuj�c rycerza w niepewno�ci, nabierze nad nim pewnej przewagi i potrafi go lepiej wyzyska�. Ju� on poprzednio rozwa�y� to w duszy, i� nale�y mu si� trzyma� tego rycerza, kt�ren poczet mia� zacny i opatrzon by� dostatnio. Sanderus zna� si� na ludziach i na rzeczach. Wielka m�odo�� Zbyszka pozwala�a mu przypuszcza�, �e b�dzie to pan hojny a nieopatrzny[1239] i �atwo groszem rzucaj�cy. Zobaczy� ju� by� tak�e ow� kosztown� zbroj� mediola�sk� i ogromne ogiery bojowe, kt�rych byle kto posiada� nie m�g� � wi�c powiedzia� sobie, �e przy takim pani�tku b�dzie si� mia�o i go�cinno�� po dworach zapewnion�, i niejedn� sposobno�� do zyskownej sprzeda�y odpust�w, i bezpiecze�stwo w drodze � i wreszcie obfito�� jad�a i napoju, o kt�r� mu przede wszystkim chodzi�o.
Zatem, us�yszawszy Zbyszkowe pytanie, namarszczy� czo�o, podni�s� w g�r� oczy, jakby nat�aj�c pami��, i odrzek�:
� Panna Danuta Jurand�wna... A sk�d ona jest?
� Jurand�wna Danuta ze Spychowa.
� Widzia�em ci ja je wszystkie, ale jak tam na kt�r� wo�ali � nie bardzo pomn�[1240].
� M��dka[1241] to jeszcze jest, na lute�ce grywaj�ca, kt�ra �piewaniem ksi�n� rozwesela.
� Aha... m��dka... na lute�ce[1242] grywaj�ca... wychodzi�y i m��dki... Nie czarna� ona jest jako agat?
Zbyszko odetchn��.
� To nie ta! Tamta bia�a jako �nieg, jeno na jagodach[1243] rumiana � i p�owa[1244].
A na to Sanderus:
� Bo jedna, czarna jak agat[1245], przy ksi�nie osta�a, a inne prawie wszystkie si� wyda�y.
� Przecie m�wisz, �e �prawie wszystkie�, to si� znaczy, �e nie co do jednej. Na mi�y B�g, chcesz-li ode mnie co mie�, to sobie przypomnij.
� Tak we trzy albo cztery dni to bym sobie przypomnia� � a najmilszy by�by mi ko�, kt�ry by moje �wi�te towary nosi�.
� To go dostaniesz, byle� prawd� rzek�.
Wtem Czech, kt�ry s�ucha� tej rozmowy od pocz�tku i u�miecha� si� w gar��, ozwa� si�:
� Prawda b�dzie wiadoma na mazowieckim dworze.
Sanderus popatrzy� na niego przez chwil�, po czym rzek�:
� A to my�lisz, �e si� dworu mazowieckiego boj�?
� Ja nie m�wi�, �e si� dworu mazowieckiego boisz, jeno �e zaraz ni te� po trzech dniach z koniem nie odjedziesz, a poka�e si� li, �e� ze�ga�, to i na w�asnych nogach nie odejdziesz, bo ci je Jego Mi�o�� ka�e po�ama�.
� Jako �ywo! � rzek� Zbyszko.
Sanderus pomy�la�, �e wobec takiej zapowiedzi lepiej by� ostro�nym, i odrzek�:
� Gdybym chcia� ze�ga�, to by�bym od razu powiedzia�, �e si� wydala albo �e si� nie wyda�a, a ja rzek�em: nie pomn�. �eby� mia� rozum, to by� zaraz cnot� moj� z tej odpowiedzi wymiarkowa�.
� Nie brat m�j rozum twojej cnocie, bo ona mo�e by� psu siostra.
� Nie szczeka moja cnota, jako tw�j rozum; a kto za �ycia szczeka, ten snadnie[1246] mo�e wy� po �mierci.
� I pewnie! Twoja cnota nie b�dzie po �mierci wy�a, jeno zgrzyta�a, chyba �e za �ycia na us�ugach diab�u z�by straci.
I pocz�li si� k��ci�, gdy� Czech wartki[1247] mia� j�zyk i na ka�de s�owo Niemca dwa znajdowa�. Lecz tymczasem da� Zbyszko rozkaz odjazdu i niebawem ruszyli, wypytawszy wprz�d dobrze ludzi bywa�ych o drog� do ��czycy.
Wkr�tce za Sieradzem wjechali w g�uche bory, kt�rymi wi�ksza cz�� kraju by�a poro�ni�ta. Lecz �rodkiem ich szed� go�ciniec, miejscami nawet okopany, miejscami na nizinach wymoszczony okr�glakami, zabytek kr�la Kazimierzowej gospodarki[1248]. Wprawdzie po jego �mierci w�r�d zawieruchy wojennej, jak� wzniecili Na��cze i Grzymalici[1249], podupad�y nieco drogi, lecz za Jadwigi po uspokojeniu Kr�lestwa zawrza�y zn�w w r�kach zabieg�ego[1250] ludu �opaty po bagnach, siekiery po lasach i pod koniec jej �ycia wsz�dzie ju� kupiec m�g� mi�dzy znaczniejszymi grodami prowadzi� swoje �adowne wozy bez obawy, i� mu si� po�ami� w�r�d wyboj�w lub pogrz�zn� w m�akach[1251]. Zwierz chyba dziki lub zb�je mogli wstr�t czyni�[1252] po drogach, lecz od zwierza by�y kaganki na noc, za� kusze do obrony w dzie�, a zb�j�w, zawalidrog�w mniej by�o ni� w krajach o�ciennych. Zreszt�, kto jecha� z pocztem i zbrojny, ten m�g� si� niczego nie obawia�.
Zbyszko te� nie obawia� si� zb�j�w ni zbrojnych rycerzy, a nawet i nie my�la� o nich, gdy� opad� go srogi niepok�j � i dusz� ca�� by� na mazowieckim dworze. Zastanie-li jeszcze swoj� Danu�k� dw�rk� ksi�ny, czyli te� �on� jakiego mazowieckiego rycerza � sam nie wiedzia� i od rana do nocy bi� si� z my�lami nad tym pytaniem. Czasem wydawa�o mu si� to niepodobie�stwem, by ona mia�a o nim zapomnie� � lecz chwilami przychodzi�o mu do g�owy, �e mo�e Jurand przyby� na dw�r ze Spychowa i wyda� dziewk� za m�� za jakiego s�siada lub przyjaciela. M�wi� on przecie jeszcze w Krakowie, �e nie Zbyszkowi Danusia pisana i �e mu jej odda� nie mo�e � wi�c widocznie przyrzek� j� komu� innemu, widocznie by� zwi�zan przysi�g�, a teraz przysi�gi dotrzyma�. Zbyszkowi, gdy o tym my�la�, zda�o si� rzecz� pewn�, �e ju� nie ujrzy Danu�ki dziewczyn�[1253]. Wo�a� w�wczas Sanderusa i zn�w go bada�, zn�w wypytywa�, ale �w m�ci� coraz bardziej. Nieraz ju�, ju� przypomina� sobie dw�rk� Jurand�wn� i jej wesele � a potem nagle wsadza� palec w usta, zamy�la� si� i odpowiada�: �Chyba nie ta!� W winie, kt�re mu mia�o jasno�� w g�owie czyni�, nie odnajdowa� te� Niemiec pami�ci � i trzyma� ci�gle m�odego rycerza mi�dzy �mierteln� obaw� a nadziej�.
Jecha� wi�c Zbyszko w trosce, zmartwieniu i niepewno�ci. Po drodze nie my�la� ju� wcale ni o Bogda�cu, ni o Zgorzelicach, tylko o tym, co mu nale�y czyni�. Przede wszystkim nale�a�o jecha� dowiedzie� si� prawdy na mazowieckim dworze, jecha� wi�c spiesznie, zatrzymuj�c si� tylko na kr�tkie noclegi po dworach, gospodach i miastach, aby koni nie zniszczy�. W ��czycy kaza� wywiesi� zn�w desk� z wyzwaniem przed bram�, rozumuj�c sobie w duszy, �e czy Danu�ka jeszcze trwa w panie�skim stanie, czy za m�� wysz�a, zawsze jest pani� jego serca i potyka� si� o ni� powinien. Ale w ��czycy nie bardzo kto umia� wyzwanie przeczyta�, ci za� z rycerzy, kt�rym odczytali je biegli w pi�mie klerycy, wzruszali ramionami, nie znaj�c obcego obyczaju i m�wi�c: �G�upi to jaki� jedzie, bo jak�e mu kto ma przy�wiadczy� albo si� sprzeciwi�, skoro onej dziewki na oczy nie widzia��. A Zbyszko jecha� dalej w coraz wi�kszym strapieniu i z coraz wi�kszym po�piechem.
Nigdy on nie ustawa� kocha� swojej Danu�ki, ale w Bogda�cu i w Zgorzelicach �uradzaj�c� prawie co dzie� z Jagienk� i patrz�c na jej urod�, nie tak cz�sto o tamtej my�la�, a teraz dniem i noc� nie schodzi�a mu ni z oczu, ni z pami�ci, ni z my�li. We �nie nawet widywa� j� przed sob�, przetow�os�[1254], z lutni� w r�ku, w czerwonych trzewikach i z wianeczkiem na g�owie. Wyci�ga�a do niego r�ce, a Jurand j� od niego odci�ga�. Rankiem, gdy sny pierzcha�y, przychodzi�a zaraz na ich miejsce t�sknota wi�ksza, ni� by�a przedtem � i nigdy tak Zbyszko tej dziewczyny nie kocha� w Bogda�cu, jak zacz�� j� kocha� w�a�nie teraz, gdy nie by� pewien, czy mu jej nie zabrali. Przychodzi�o mu te� do g�owy, �e pewnie j� po niewoli wydali, wi�c jej w duszy nie oskar�a�, zw�aszcza �e dzieckiem b�d�c, woli swej jeszcze mie� nie mog�a. Burzy� si� natomiast w duszy przeciw Jurandowi i przeciw ksi�nie Januszowej, a gdy pomy�la� o Danusinym m�u, zaraz serce podnosi�o mu si� a� po szyj� w piersiach i gro�nie si� na pacho�k�w, wioz�cych pod oponami[1255] zbroje, ogl�da�. Uk�ada� te� sobie, �e s�u�y� jej nie przestanie i �e cho�by j� cudz� �on� zasta�, to pawie grzebienie z�o�y� jej u n�g musi. Ale by�o w tej my�li wi�cej �alu ni� pociechy, bo ca�kiem nie wiedzia�, co pocznie potem.
Pociesza�a go tylko my�l o wielkiej wojnie. Chocia� nie chcia�o mu si� bez Danu�ki �y�, nie obiecywa� sobie, �e koniecznie zginie, natomiast czu�, �e tak mu si� jako� zapodzieje w czasie wojny dusza i pami��, i� zb�dzie wszelkich innych trosk i frasunk�w[1256]. A wielka wojna wisia�a jakby w powietrzu. Nie wiadomo by�o, sk�d si� bra�y o niej wie�ci, gdy� mi�dzy kr�lem a Zakonem panowa� spok�j � a jednak�e wsz�dy, gdzie Zbyszko zajecha�, nie m�wiono o niczym innym. Ludzie mieli jakby przeczucie, �e to nast�pi� musi, a niekt�rzy m�wili otwarcie: �Po c� nam si� by�o z Litw� ��czy�, je�li nie przeciw onym wilkom krzy�ackim? Raz wi�c trzeba z nimi sko�czy�, aby za� d�u�ej nie szarpali nam wn�trzno�ci�. Inni wszelako powiadali: �Szaleni mnichowie! ma�o im by�o P�owc�w! �mier� jest nad nimi, a oni jeszcze ziemi� dobrzy�sk�[1257] porwali, kt�r� wraz z krwi� wyrzyga� musz��. I gotowano si� po wszystkich ziemiach Kr�lestwa powa�nie, bez che�pliwo�ci, jako zwyczajnie do boju na �mier� i �ycie, ale z g�uch� zawzi�to�ci� pot�nego ludu, kt�ry zbyt d�ugo krzywdy znosi� i wreszcie do wymierzenia straszliwej kary si� gotowa�. Po wszystkich dworach spotyka� Zbyszko ludzi przekonanych, �e lada dzie� trzeba b�dzie na ko� siada�, i a� dziwi� si� temu, albowiem mniemaj�c r�wnie� jak i inni, �e do wojny przyj�� musi, nie s�ysza� jednak o tym, by mia�a nast�pi� tak pr�dko. Nie przysz�o mu wszelako do g�owy, �e ludzka ch�� wyprzedza w tym razie[1258] wypadki. Wierzy� innym, nie sobie, i radowa� si� w sercu na widok owej przedwojennej krz�taniny, kt�r� na ka�dym spotyka� kroku. Wsz�dzie wszystkie inne troski ust�powa�y trosce o konie i zbroje, wsz�dzie ogl�dano w wielkim skupieniu kopie, miecze, topory, rohatyny[1259], he�my, pancerze, rzemienie przy napierstnikach[1260] i kropierzach[1261]. Kowale dzie� i noc bili m�otami w �elazne blachy, kowaj�c zbroje grube, ci�kie, kt�re by ledwie d�wign�� mogli wytworni rycerze z Zachodu, ale kt�re z �atwo�ci� nosili krzepcy �dziedzice� z Wielkopolski i Ma�opolski. Starcy wydobywali ze skrzy� w alkierzach[1262] sple�nia�e worki z grzywnami[1263] na wojenn� wypraw� dla dzieci. Raz nocowa� Zbyszko u mo�nego szlachcica Bartosza z Bielaw, kt�ry maj�c dwudziestu dw�ch t�gich syn�w, zastawi� liczne ziemie klasztorowi w �owiczu, aby zakupi� dwadzie�cia dwa pancerze, tyle� he�m�w i innych przybor�w na wojn�.
Wi�c Zbyszko, cho� o tym w Bogda�cu nie s�ysza�, my�la� tak�e, �e zaraz przyjdzie do Prus poci�gn��, i dzi�kowa� Bogu, �e tak przednio jest na wypraw� opatrzon. Jako� zbroja jego budzi�a powszechny podziw. Brano go za wojewodzi�skie dziecko, a gdy powiada� ludziom, �e prostym jest tylko szlachcicem i �e tak� zbroj� mo�na u Niemc�w kupi�, byle godnie toporem zap�aci�, wzbiera�y serca ochot� wojenn�. Lecz niejeden na widok tej zbroi nie mog�c po��dliwo�ci pot�umi�, dogania� Zbyszka na go�ci�cu i m�wi�: �Nu� by� si� o ni� spotka�?� Ale on, maj�c drog� piln�, nie chcia� si� potyka�, a Czech kusz� naci�ga�. Przesta� nawet Zbyszko wywiesza� po gospodach desk� z wyzwaniem, albowiem pomiarkowa�, i� im g��biej od granic w kraj wje�d�a�, tym mniej si� ludzie na tym rozumieli i tym bardziej poczytywali go za g�upiego.
Na Mazowszu mniej ludzie m�wili o wojnie. Wierzyli i tu, �e b�dzie, ale nie wiedzieli kiedy. W Warszawie spok�j by�, tym bardziej �e dw�r bawi� w Ciechanowie, kt�ry ksi��� Janusz[1264] po dawnym napadzie litewskim przebudowywa�, a raczej ca�kiem na nowo wznosi�, gdy� z dawnego zosta� tylko zamek. W grodzie warszawskim przyj�� Zbyszka Ja�ko Socha, starosta zamkowy, syn wojewody Abrahama, kt�ry pod Worskl�[1265] poleg�. Ja�ko zna� Zbyszka, gdy� by� z ksi�n� w Krakowie, wi�c te� i ugo�ci� go z rado�ci� � on za�, nim do jad�a i napoju zasiad�, zaraz pocz�� go wypytywa� o Danusi� i o to, czy si� wraz z innymi dw�rkami ksi�ny nie wyda�a.
Lecz Socha nie umia� mu na to odpowiedzie�. Ksi�stwo bawili na zamku ciechanowskim od wczesnej jesieni. W Warszawie zosta�a tylko gar�� �ucznik�w i on dla stra�y. S�ysza�, �e by�y w Ciechanowie r�ne uciechy i wesela, jak bywa zwyczajnie przed adwentem, ale kt�ra by z dw�rek za m�� posz�a, a kt�ra si� osta�a, o to, jako cz�ek �onaty, nie wypytywa�.
� My�l� wszelako � m�wi� � �e Jurand�wna si� nie wyda�a, gdy�by si� to bez Juranda oby� nie mog�o, a nie s�ysza�em, aby przyje�d�a�. Bawi� te� u ksi�stwa w go�cinie dwaj bracia zakonni, komturowie[1266], jeden z Jansborku, a drugi ze Szczytna, a z nimi podobno jacy� go�cie zagraniczni � a wtedy Jurand nigdy nie przyje�d�a, gdy� jego widok bia�ego p�aszcza do szale�stwa zaraz przywodzi. Nie by�o zasi� Juranda, nie by�o i wesela! A chcesz, to po�l� ci go�czego zapyta�, kt�remu pilno wraca� ka��, cho� jako �ywo tak my�l�, �e Jurand�wn� w panie�skim jeszcze stanie napotkasz.
� Sam zaraz jutro pojad�, ale za pociech� B�g ci zap�a�. Niech jeno konie odpoczn�, to pojad�, gdy� nie b�d� mia� spokoju, p�ki si� prawdy nie dowiem, B�g ci wszelako zap�a�, bo zaraz mi ul�y�o.
Socha nie poprzesta� jednak na tym i pocz�� si� przepytywa� mi�dzy szlacht� bawi�c� przygodnie w zamku i mi�dzy �o�nierzami, czy kto czego o weselu Jurand�wny nie s�ysza�. Nie s�ysza� jednak nikt � cho� znale�li si� tacy, kt�rzy byli w Ciechanowie, a nawet i na niekt�rych weselach: �Chybaby kto j� wzi�� w ostatnich tygodniach albo w ostatnich dniach�. Jako� mog�o si� i tak zdarzy�, gdy� w owych czasach nie tracili ludzie czasu na namys�. Ale tymczasem Zbyszko poszed� spa� wielce pokrzepiony. Ju� w �o�u b�d�c, namy�la� si�, czy nie odp�dzi� nazajutrz Sanderusa, pomy�la� jednak, �e hultaj mo�e mu si� dla swej znajomo�ci niemieckiej mowy przyda� w�wczas, gdy si� przeciw Lichtensteinowi wybierze. Pomy�la� tak�e, �e Sanderus nie ok�ama� go, a chocia� by� nabytkiem kosztownym, gdy� jad� i pi� po gospodach za czterech, by� jednak us�u�ny i okazywa� nowemu panu pewne przywi�zanie. Nadto posiada� tak�e sztuk� pisania, czym g�rowa� nad giermkiem Czechem i nad samym Zbyszkiem.
To wszystko sprawi�o, i� m�ody rycerz pozwoli� mu jecha� ze sob� do Ciechanowa, z czego Sanderus by� rad nie tylko dla wiktu[1267], ale i dlatego, i� zauwa�y�, �e w zacnym towarzystwie wi�cej wzbudza ufno�ci i �acniej[1268] znajduje kupc�w na sw�j towar. Po jeszcze jednym noclegu w Nasielsku, jad�c ni zbyt wartko, ni zbyt wolno, ujrzeli nast�pnego dnia pod wiecz�r mury ciechanowskiego zamku. Zbyszko zatrzyma� si� w gospodzie, aby wdzia� na si� zbroj� i wjecha� obyczajem rycerskim do zamku, w he�mie i z kopi� w r�ku � za czym siad� na olbrzymiego zdobycznego ogiera i uczyniwszy w powietrzu znak krzy�a � ruszy� przed siebie.
Lecz nie ujecha� i dziesi�ciu krok�w, gdy jad�cy z ty�u Czech por�wna� si� z nim i rzek�:
� Wasza mi�o��, rycerze jacy� za nami wal�, Krzy�aki chyba czy co?
Zbyszko zawr�ci� konia i nie dalej jak na p� stajania za sob� ujrza� okaza�y poczet, na kt�rego czele jecha�o dw�ch rycerzy na t�gich pomorskich koniach, obaj w pe�nych zbrojach, ka�dy w bia�ym p�aszczu z czarnym krzy�em i w he�mie z wysokim pawim pi�ropuszem.
� Krzy�acy, na mi�y B�g! � rzek� Zbyszko.
I mimo woli pochyli� si� w siodle i z�o�y� kopi� w p� ucha ko�skiego, co widz�c Czech splun�� w gar�cie, aby mu si� nie �lizga�o w nich toporzysko.
Czeladnicy Zbyszkowi, ludzie bywali i znaj�cy obyczaj wojenny, stan�li tak�e w gotowo�ci � nie do walki wprawdzie, albowiem w spotkaniach rycerskich s�u�ba nie bra�a udzia�u, ale do odmierzenia miejsca pod bitw� konn� lub do udeptania za�nie�onej ziemi pod piesz�. Jeden Czech tylko szlachcicem b�d�c, mia� si� ku robocie, lecz i on spodziewa� si�, �e Zbyszko przem�wi, zanim uderzy, i w duszy mocno si� nawet dziwi�, i� m�ody pan pochyli� kopi� przed wyzwaniem.
Lecz i Zbyszko opami�ta� si� w por�. Przypomnia� sobie sw�j szalony uczynek pod Krakowem, gdy nieopatrznie chcia� bi� w Lichtensteina � i wszystkie nieszcz�cia, jakie z tego wynik�y, wi�c podni�s� kopi�, odda� j� Czechowi i nie dobywaj�c miecza, ruszy� koniem ku rycerzom zakonnym.
Zbli�ywszy si�, zauwa�y�, �e pr�cz nich by� jeszcze trzeci rycerz, r�wnie� z pi�rami na g�owie, i czwarty, niezbrojny, d�ugow�osy, kt�ry wydawa� mu si� Mazurem.
Widz�c za� ich, rzek� sobie w duszy : ��lubowa�em mojej panience w wi�zieniu nie trzy czuby, jeno tyle, ile palic�w u r�k, ale trzy, byle to nie byli pos�owie � mog�oby by� zaraz�. Jednak�e pomy�la�, �e to w�a�nie musz� by� jacy� pos�owie do ksi�cia mazowieckiego, wi�c westchn�wszy, ozwa� si� g�o�no:
� Pochwalony Jezus Chrystus!
� Na wieki wiek�w � odpowiedzia� d�ugow�osy niezbrojny je�dziec.
� Szcz�� wam Bo�e.
� I wam, panie.
� Chwa�a �w. Jerzemu!
� Nasz ci to patron. Witajcie, panie, w podr�y.
Tu pocz�li si� sobie k�ania�, a nast�pnie Zbyszko wymieni�, kto jest, jakiego herbu, zawo�ania i sk�d na dw�r mazowiecki pod��a, d�ugow�osy za� rycerz oznajmi�, i� zowie si� J�drek z Kropiwnicy i go�ci ksi�ciu wiedzie: brata Gotfryda, brata Rotgiera oraz pana Fulka de Lorche z Lotaryngii[1269], kt�ry u Krzy�ak�w bawi�c, chce ksi�cia mazowieckiego, a zw�aszcza ksi�n�[1270], c�rk� s�awnego �Kynstuta[1271]�, na w�asne oczy obaczy�. Przez ten czas, gdy wymieniano ich nazwiska, rycerze zagraniczni, siedz�c prosto na koniach, pochylali raz po raz przybrane w �elazne he�my g�owy, s�dz�c bowiem ze �wietnej zbroi Zbyszkowej mniemali, �e ksi��� kogo� znacznego, mo�e krewnego lub syna, na spotkanie ich wys�a�.
J�drek za� z Kropiwnicy m�wi� dalej:
� Komtur[1272], jakoby�cie po naszemu rzekli: starosta z Jansborku, bawi w go�cinie u ksi�cia, kt�remu rozpowiada� o tych trzech rycerzach, jako maj� �ywn� ochot� przyby�, ale nie �mi�, a zw�aszcza �w rycerz z Lotaryngii, on bowiem z daleka b�d�c, mniema�, �e za krzy�ack� granic� zaraz mieszkaj� Saraceny[1273], z kt�rymi wojna nie ustaje. Ksi���, jako ludzki pan, wnet mnie na granic� pos�a�, abym ich bezpiecznie w�r�d zamk�w przeprowadzi�.
� To bez waszej pomocy nie mogliby przejecha�?
� Jest nasz nar�d okrutnie na Krzy�ak�w zawzi�ty, a to z przyczyny nie tyle ich napa�ci � bo i my do nich zagl�damy, ile z przyczyny wielkiej ich zdradliwo�ci, �e to, je�li ci� Krzy�ak ob�api, a z przodu w g�b� ci� ca�uje, to z ty�u got�w ci� w tym samym czasie no�em �gn��[1274], kt�ren obyczaj zgo�a jest �wi�ski i nam Mazurom przeciwny... ba! ju�ci!... Pod dach i Niemca ka�dy przyjmie, i go�ciowi krzywdy nie uczyni, ale na drodze rad mu zast�pi. A s� i tacy, kt�rzy nic innego nie czyni�, przez pomst� alibo dla chwa�y, kt�r� daj B�g ka�demu.
� Kt�ren�e jest mi�dzy wami najs�awniejszy?
� Jest jeden taki, �e lepiej by Niemcu �mier� obaczy� ni� jego; zowie si� Jurand ze Spychowa.
Zadrga�o w m�odym rycerzu serce, gdy us�ysza� to nazwisko � i wraz postanowi� poci�gn�� J�drka z Kropiwnicy za j�zyk.
� Wiem! � rzek� � s�ysza�em: to �w, kt�rego c�rka Danuta dw�rk� ksi�ny by�a, p�ki si� nie wyda�a.
I to rzek�szy, pocz�� pilnie patrzy� w oczy mazowieckiego rycerza, tamuj�c prawie dech w piersiach, �w za� odrzek� z wielkim zdziwieniem:
� A wam to kto powiada�? Dy�[1275] to m��dka[1276]. Bywa po prawdzie, �e i takie wychodz� za m��, ale Jurand�wna nie wysz�a. Sze�� dni temu, jak wyjecha�em z Ciechanowa i widzia�em j� przy ksi�nie. Jako�e jej w adwencie wychodzi�?
Zbyszko, s�ysz�c to, wyt�y� ca�� si�� woli, by nie pochwyci� Mazura za szyj� i nie zakrzykn�� mu: �B�g ci zap�a� za nowin�!� � pohamowa� si� jednak i rzek�:
� Bo s�ysza�em, �e j� Jurand komu� odda�.
� Ksi�na chcia�a j� odda�, nie Jurand, jeno przeciw woli Jurandowej nie mog�a. Chcia�a j� odda� jednemu rycerzowi w Krakowie, kt�ry dziewce �lubowa� i kt�rego ona mi�uje.
� Mi�uje ci go? � zakrzykn�� Zbyszko.
Na to J�drek spojrza� na niego bystro, u�miechn�� si� i rzek�:
� Wiecie, jako� strasznie si� o t� dziewuch� przepytujecie.
� Przepytuj� o znajomych, ku kt�rym jad�.
Ma�o Zbyszkowi wida� by�o twarzy spod he�mu, ledwie oczy, nos i troch� policzk�w, ale za to nos i policzki tak by�y czerwone, �e skory do drwin, a przechera[1277], Mazur rzek�:
� Pewnikiem od mrozu tak wam g�ba pokra�nia�a jako wielkanocne jaje!
A m�odzian zmiesza� si� jeszcze bardziej i odpowiedzia�:
� Pewnikiem...
Ruszyli i jechali czas jaki� w milczeniu, tylko konie parska�y, wyrzucaj�c z nozdrzy s�upy pary � i obcy rycerze pocz�li mi�dzy sob� szwargota�[1278].
Lecz po chwili J�drek z Kropiwnicy zapyta�:
� Jako�e was zowi�, bom niedobrze dos�ysza�?
� Zbyszko z Bogda�ca.
� Moi�cie wy! A to� tamtemu, co to Jurand�wnie �lubowa�, podobnie by�o.
� Zali my�licie, �e si� zapr�[1279]? � odpowiedzia� pr�dko i z dum� Zbyszko.
� Bo i nie ma czego. Mi�y Bo�e, to wy�cie �w Zbyszko, kt�remu dziewucha na��czk�[1280] g�ow� nakry�a! Po powrocie z Krakowa wszystkie dw�rki o niczym innym nie gada�y, jeno o was, a niejednemu to a� �luzy[1281], s�uchaj�cy[1282], po jagodach[1283] ciek�y. To�cie wy! Hej! rado�� te� b�dzie na dworze... �e to i ksi�na was nawidzi.
� B�g jej b�ogos�aw i wam tak�e za dobr� nowin�... Bo jak mi powiedzieli, �e si� wyda�a, to a�em �cierp�.
� Co si� mia�a wyda�!... �akoma to jest rzecz taka dziewka, bo za ni� ca�y Spych�w stoi, ale cho� si�a jest g�adkich[1284] ch�op�w na dworze, �aden ci jej w �lepia nie zagl�da�, bo ka�den i jej uczynek, i wasze �lubowanie szanowa�. Nie by�aby te� dopu�ci�a do tego i ksi�na. Hej! b�dzie rado��. Po prawdzie przekomarzali si� czasem dziewusze! Powie jej kto: �Nie wr�ci tw�j rycerz� � to ona jeno pi�tami przytupuje: �Wr�ci! wr�ci!� � chocia� nieraz, gdy kto jej rzek�, �e�cie inn� wzi�li, to i do p�akania przychodzi�o.
Rozczuli�y te s�owa Zbyszka, ale zarazem chwyci� go gniew na ludzkie gadanie, wi�c rzek�:
� Kto o mnie takie rzeczy szczeka�, to go pozw�!
A J�drek z Kropiwnicy pocz�� si� �mia�:
� Baby na przek�r gada�y! B�dziecie pozywa� baby? Mieczem przeciw k�dzieli [1285]nie poradzisz!
Zbyszko rad, �e mu B�g zes�a� tak weso�ego i �yczliwego towarzysza, pocz�� go wypytywa� o Danusi�, potem o obyczaje mazowieckiego dworu, i zn�w o Danusi�, potem o ksi�cia Janusza, o ksi�n�, i zn�w o Danusi� � na koniec jednak, wspomniawszy o swych �lubach, rozpowiedzia� J�drkowi, co s�ysza� po drodze o wojnie � jako si� ludzie do niej gotuj�, jako jej z dnia na dzie� czekaj� � a wreszcie zapyta�, czyli i w ksi�stwach mazowieckich tak samo my�l�.
Lecz dziedzic Kropiwnicy nie my�la�, aby wojna by�a tak bliska. Gadaj� ludzie, �e nie mo�e inaczej by�, ale on s�ysza� oto, jak raz sam ksi��� m�wi� do Miko�aja z D�ugolasu, �e pochowali rogi Krzy�acy i �e byle kr�l nastawa�, to i z ziemi dobrzy�skiej[1286], kt�r� porwali, odst�pi�, bo si� pot�gi jego boj� � albo przynajmniej b�d� spraw� przew��czy�, p�ki si� dobrze nie przygotuj�.
� Zreszt� � rzek� � ksi��� niedawno do Malborga je�dzi�, gdzie pod niebytno�� mistrza wielki marsza�ek go podejmowa� i gonitwy dla niego wyprawi�, a teraz u ksi�cia komtury bawi� � i ot, nowi go�cie jeszcze jad�...
Tu jednak zastanowi� si� przez chwil� i doda�:
� Powiadaj� ludzie, �e te Krzy�aki nie bez przyczyny u nas i u ksi�cia Ziemowita w P�ocku siedz�. Chcieliby oni pono[1287], �eby w razie wojny nasi ksi���ta nie wspomagali kr�la polskiego, jeno[1288] ich, a je�li si� nie dadz� do tego poci�gn��, to �eby cho� na boku spokojnie ostali � ale tego nie b�dzie...
� B�g da, �e nie b�dzie. Jak�eby�cie to w domu usiedzieli? Wasi ksi���ta przecie Kr�lestwu Polskiemu powinni. Nie usiedzicie, my�l�.
� Nie usiedzimy � odrzek� J�drek z Kropiwnicy.
Zbyszko spojrza� zn�w na obcych rycerzy i na ich pawie pi�ra:
� To i ci po to jad�?
� Bracia zakonni, mo�e i po to. Kto ich wie?
� A �w trzeci?
� Trzeci jedzie, bo ciekawy.
� Znaczny jaki� musi by�.
� Ba! woz�w idzie za nim okutych trzy z godnym sprz�tem, a ludzi pocztowych jest dziewi�ciu. Bogdajby si� z takim zewrze�! A�e �lina do g�by idzie.
� Ale nie mo�ecie?
� Jak�e! To� mi ksi��� kaza� ich strzec. W�os im z g�owy nie spadnie do Ciechanowa.
� A nu�bym ich pozwa�? Nu�by si� chcieli ze mn� potyka�?
� Tedy musieliby�cie si� wpierw ze mn� potyka�, bo p�kim �yw, nie b�dzie z tego nic.
Zbyszko, us�yszawszy, to spojrza� przyja�nie na m�odego szlachcica i rzek�:
� Rozumiecie, co rycerska cze��. Z wami nie b�d� si� potyka�, bom wam przyjacielem, ale w Ciechanowie, da B�g, przyczyn� przeciw Niemcom znajd�.
� W Ciechanowie r�bcie sobie, co wam si� podoba. Nie obejdzie si� te� tam bez jakowych� gonitw, to mo�e p�j�� i na ostre, byle ksi��� i komturowie dali pozwole�stwo.
� Mam ci ja tak� desk�, na kt�rej stoi pozwanie dla ka�dego, kto by nie przyzna�, �e panna Danuta Jurand�wna najcnotliwsza i najg�adsza dziewka na �wiecie. Ale wiecie... wsz�dy ludzie jeno ramionami ruszali i �miali si�.
� Bo te� to jest obcy obyczaj, a prawd� rzek�szy, g�upi, kt�rego u nas ludzie nie znaj�, chyba gdzie� na pograniczach. To i ten tu Lotary�czyk zaczepia� po drodze szlacht�, ka��c jak�� swoj� pani� nad inne wys�awia�. Ale go nikt nie rozumia�, a jam do bitki nie dopuszcza�.
� Jak to? kaza� swoj� pani� wys�awia�? B�jcie si� Boga! Chyba �e wstydu w oczach nie ma.
Tu spojrza� na zagranicznego rycerza, jakby si� chc�c przekona�, jak te� wygl�da cz�owiek, kt�ry wstydu w oczach nie ma, ale w duszy musia� jednak przyzna�, i� Fulko de Lorche nie wygl�da� wcale na zwyk�ego zawalidrog�. Owszem, spod uchylonej przy�bicy patrzy�y oczy �agodne i wychyla�a si� twarz m�oda, a pe�na jakiego� smutku.
� Sanderus! � zawo�a� nagle Zbyszko.
� Do us�ug � odpowiedzia� zbli�aj�c si� Niemiec.
� Zapytaj si� tego rycerza, jaka jest najcnotliwsza i najcudniejsza dziewka na �wiecie.
� Jaka jest najcudniejsza i najcnotliwsza dziewka na �wiecie? � zapyta� Sanderus.
� Ulryka de Elner! � odpowiedzia� Fulko de Lorche.
I podni�s�szy oczy w g�r�, pocz�� raz po razu wzdycha�, Zbyszkowi za�, gdy us�ysza� takie blu�nierstwo, oburzenie zapar�o dech w piersi, a gniew chwyci� go tak wielki, �e zdar� na miejscu ogiera; zanim jednak zdo�a� przem�wi�, J�drek z Kropiwnicy przedzieli� go koniem od cudzoziemca i rzek�:
� Nie b�dziecie si� tu wadzi�.
Lecz Zbyszko zwr�ci� si� zn�w do przekupnia relikwij.
� Powiedz mu ode mnie, �e sow� mi�uje.
� Pan m�j m�wi, szlachetny rycerzu, �e mi�ujecie sow�! � powt�rzy� jak echo Sanderus.
Na to pan de Lorche pu�ci� cugle i praw� r�k� pocz�� odpina�, a nast�pnie �ci�ga� �elazn� r�kawic�, po czym rzuci� j� w �nieg przed Zbyszkiem, �w za� skin�� na swego Czecha, aby j� podj�� ostrzem kopii.
Wtem J�drek z Kropiwnicy zwr�ci� si� do Zbyszka z twarz� ju� gro�n� i rzek�:
� Nie spotkacie si�, powiadam, p�ki si� moje str�owanie nie sko�czy. Nie pozwol�, ni jemu, ni wam.
� Przecie ja go nie pozwa�em, jeno[1289] on mnie.
� Ale za sow�. Do�� mi tego, a kt�ry by si� przeciwi�... Ej�e!... wiem i ja, jako pas okr�ci�.
� Nie chc� si� z wami bi�.
� A musieliby�cie ze mn�, bo ja tamtego poprzysi�g� broni�.
� To jak�e b�dzie? � spyta� uparty Zbyszko.
� Ciechan�w niedaleko.
� Ale co Niemiec pomy�li?
� Niech mu wasz cz�owiek powie, �e tu spotkania by� nie mo�e i �e pierwej [1290]musi by� ksi���ce pozwole�stwo dla was, a komturowe dla niego.
� Ba! a je�eli pozwole�stwa nie dadz�?
� To si� przecie znajdziecie. Do�� gadania.
Zbyszko widz�c, �e nie ma rady, i rozumiej�c, �e J�drek z Kropiwnicy nie mo�e istotnie na bitk� pozwoli�, zawo�a� zn�w Sanderusa, aby wyt�umaczy� lotary�skiemu rycerzowi, �e bi� si� b�d�, dopiero jak stan� na miejscu. De Lorche, wys�uchawszy s��w Niemca, skin�� g�ow� na znak, �e rozumie, a nast�pnie wyci�gn�wszy ku Zbyszkowi r�k�, potrzyma� przez chwil� jego d�o� i �cisn�� j� mocno po trzykro�, co wedle zwyczaj�w rycerskich oznacza�o, �e bi� si� ze sob� gdziekolwiek i kiedykolwiek musz�.
Po czym w pozornej zgodzie ruszyli ku ciechanowskiemu zamkowi, kt�rego t�pe wie�e wida� ju� by�o na tle zarumienionego nieba.
Wjechali jeszcze za widna, lecz nim opowiedzieli si� przy bramach zamkowych i nim spuszczono most, nasta�a g��boka noc. Przyj�� ich i ugo�ci� znajomy Zbyszkowy, Miko�aj z D�ugolasu, kt�ren przywodzi� za�odze z�o�onej z gar�ci rycerstwa i trzystu niechybnych �ucznik�w puszcza�skich.
Zaraz na wst�pie dowiedzia� si� ku wielkiemu swemu strapieniu Zbyszko, �e dworu nie by�o. Ksi���, chc�c uczci� komtur�w ze Szczytna i z Jansborka, wyprawi� wielkie �owy w puszczy, na kt�re uda�a si� dla przydania okaza�o�ci widowisku i ksi�na wraz z dworskimi pannami. Ze znajomych niewiast znalaz� Zbyszko tylko Ofk�, wdow� po Krzychu z Jarz�bkowa, kt�ra by�a klucznic� w zamku. Ta rada mu by�a bardzo, albowiem od czasu powrotu z Krakowa opowiada�a ka�demu, kto chcia� i nie chcia�, o jego mi�o�ci do Danusi i przygodzie z Lichtensteinem. Jedna�y jej te opowiadania wielki mir[1291] w�r�d m�odszych dworzan i panien � by�a wi�c wdzi�czna Zbyszkowi � i teraz stara�a si� pocieszy� m�odzianka w smutku, jakim przej�a go nieobecno�� Danusi.
� Nie poznasz jej � m�wi�a. � Dziewczynie roki id�, i w szatkach ju� jej szwy poczynaj� pod szyj� trzaska�, bo wszystko w niej p�cznieje. Nie skrzat to ju� taki, jaki by�, i inaczej ci� mi�uje ni� dawniej. Teraz niech jej kto jeno krzyknie do ucha: �Zbyszko� � to jakby j� kto szyd�em �gn��[1292].
Taka ju� nas wszystkich niewiast dola, przeciw czemu nie ma rady, gdy� to z rozkazania boskiego... A stryjko tw�j, powiadasz, zdrowi? Czemu za� nie przyjechali?... Ju�ci, �e taka dola... Cni si�, cni[1293] samej niewie�cie na �wiecie...
�aska boska, �e dziewczyna n�g nie po�ama�a, bo co dzie� na wie�� wy�azi, a na drog� spogl�da... Ka�da z nas potrzebuje przyjacielstwa...
� Popas� jeno konie i pojad� ku niej � cho�by i noc� pojad� � odpowiedzia� Zbyszko.
� Uczy� to, jeno przewodnika z zamku we�, bo w puszczy zab��dzisz.
Jako� na wieczerzy, kt�r� Miko�aj z D�ugolasu dla go�ci wyprawi�, o�wiadczy� Zbyszko, �e zaraz za ksi�ciem pojedzie i o przewodnika prosi.
Zdro�eni bracia zakonni poprzysuwali si� po uczcie do olbrzymich komin�w, na kt�rych p�on�y ca�e pnie sosnowe, i postanowili jecha� dopiero nazajutrz, po wypoczynku. Lecz de Lorche wypytawszy si�, o co chodzi, oznajmi� ch�� jechania razem ze Zbyszkiem, m�wi�c, �e inaczej mogliby si� sp�ni� na �owy, kt�re chcia� widzie� koniecznie.
Po czym zbli�y� si� do Zbyszka i wyci�gn�wszy do� r�k�, zn�w trzykrotnie �cisn�� jego palce.
Lecz nie mia�o i tym razem przyj�� mi�dzy nimi do bitki, gdy� Miko�aj z D�ugolasu dowiedziawszy si� od J�drka z Kropiwnicy, o co im chodzi, wzi�� od obydw�ch s�owo, �e si� bez wiedzy ksi�cia i komtur�w[1294] potyka� nie b�d�, w razie za� oporu grozi� zamkni�ciem bram. Zbyszkowi chcia�o si� jak najpr�dzej zobaczy� Danusi�, wi�c nie �mia� si� sprzeciwia�, de Lorche za�, kt�ry bi� si� ch�tnie, gdy by�o trzeba, ale nie by� cz�owiekiem krwio�erczym, poprzysi�g� bez trudno�ci na sw� rycersk� cze��, i� b�dzie czeka� na pozwolenie ksi�cia, tym bardziej �e post�puj�c przeciwnie, obawia�by si� mu ubli�y�. Chodzi�o te� Lotary�czykowi[1295], kt�ry nas�uchawszy si� pie�ni o turniejach, lubi� �wietne zgromadzenia i okaza�e uroczysto�ci, aby potyka� si� w�a�nie wobec dworu, dostojnik�w i dam � gdy� s�dzi�, �e w ten spos�b zwyci�stwo jego nabierze wi�kszego rozg�osu i tym �atwiej z�ote ostrogi mu wyjedna. Przy tym zaciekawia� go kraj i ludzie, wi�c po my�li by�a mu zw�oka � zw�aszcza �e Miko�aj z D�ugolasu, kt�ren[1296] lata cale u Niemc�w w niewoli przesiedzia� i z cudzoziemcami m�g� �atwo si� rozm�wi�, dziwy opowiada� o �owach ksi���cych na r�ne bestie nie znane ju� w krajach zachodnich. O p�nocy wi�c ruszyli razem ze Zbyszkiem ku Przasnyszowi, maj�c ze sob� swe zbrojne poczty i ludzi z kagankami dla ochrony od wilk�w, kt�re zbieraj�c si� zim� w nieprzeliczone gromady, mog�y okaza� si� gro�ne nawet dla kilkunastu je�d�c�w, cho�by najlepiej uzbrojonych. Z tej strony Ciechanowa nie brak�o ju� tak�e las�w, kt�re niedaleko za Przasnyszem przechodzi�y w olbrzymi� puszcz� kurpiesk�[1297], ��cz�c� si� na wsch�d z nieprzebytymi borami Podlasia i dalszej Litwy.
Przed niedawnymi czasy tymi to borami sp�ywa�a zwykle na Mazowsze, omijaj�c jednak gro�nych miejscowych osadnik�w, dzicz litewska, kt�ra w r. 1337 dosz�a a� pod Ciechan�w i zburzy�a miasto. De Lorche z najwi�ksz� ciekawo�ci� s�ucha� opowiada� o tym starego przewodnika, Ma�ka z Turoboj�w, albowiem pa�a� w duszy ch�ci� zmierzenia si� z Litwinami, kt�rych � jak i inni rycerze zachodni � za Saracen�w[1298] uwa�a�. Przyby� on przecie w te strony na wypraw� krzy�ow�[1299], pragn�c uzyska� s�aw� i zbawienie duszy, a jad�c mniema�, �e wojna nawet i z Mazurami, jako z poga�skim przez p� narodem, tak�e zupe�ny odpust zapewnia. Oczom te� prawie nie wierzy�, gdy wjechawszy w Mazowsze, ujrza� ko�cio�y po miastach, krzy�e na wie�ach, duchownych, rycerzy ze �wi�tymi znamionami na zbrojach i nar�d bujny wprawdzie, zapalczywy, do zwady i bitki pochopny[1300], ale chrze�cija�ski i wcale od Niemc�w, w�r�d kt�rych m�ody rycerz przeje�d�a�, nie drapie�niejszy. Wi�c gdy mu prawiono[1301], �e od wiek�w ten nar�d Chrystusa wyznaje, sam nie wiedzia�, co o Krzy�akach my�le�, a gdy si� dowiedzia�, �e i Litw� ju� nieboszczka kr�lowa krakowska ochrzci�a, zdumienie jego, a zarazem i troska nie mia�y granic.
Wi�c pocz�� rozpytywa� Ma�ka z Turoboj�w, czy w owych lasach, ku kt�rym jad�, nie ma przynajmniej smok�w, kt�rym ludzie musz� ofiarowywa� dziewice i z kt�rymi mo�na by walczy�. Lecz odpowied� Ma�ka i pod tym wzgl�dem sprawi�a mu zaw�d zupe�ny.
� W borach jest rozmaity godny zwierz, jako wilcy, tury[1302], �ubry i nied�wiedzie, z kt�rymi do�� jest roboty � odrzek� Mazur. � Mo�e te� po bagnach s� i duchy nieczyste, ale o smokach nie s�ysza�em, a cho�by i by�y, pewnie by�my im dziewek nie dawali, ale kup� by�my na nie poszli. Ba, gdyby by�y, ju� by dawno osadnicy puszcza�scy pasy z ich sk�ry nosili!
� Co to za nar�d i czyby nie mo�na z nim walczy�? � spyta� de Lorche.
� Walczy� z nim mo�na, ale niezdrowo � odrzek� Ma�ko � a wreszcie rycerzowi nie przystoi, gdy� to jest nar�d ch�opski.
� Szwajcarowie tak�e s� ch�opami. Zali ci Chrystusa wyznaj�?
� Nie masz innych na Mazowszu, a ci s� ludzie nasi i ksi���cy. Widzieli�cie przecie �ucznik�w na zamku. Sami to Kurpie, albowiem nie masz nad nich �ucznik�w w �wiecie.
� Anglicy i Szkoci, kt�rych na dworze burgundzkim widzia�em...
� Widzia�em ich i w Malborgu � przerwa� Mazur. � T�gie pacho�ki, ale nie daj im B�g kiedy przeciw tym stawa�! U nich dzieciak w siedmiu leciech p�ty je�� nie dostanie, p�ki jad�a strza�� z wierzcho�ka sosny nie zrzuci.
� O czym gadacie? � zapyta� nagle Zbyszko, o kt�rego uszy odbi� si� kilkakrotnie wyraz: Kurpie.
� O �ucznikach kurpieskich i angielskich. Prawi ten rycerz, i�e angielscy, a zasi� szkoccy, nad wszystkimi celuj�.
� Widzia�em ich i ja pod Wilnem. O wa! s�ysza�em ich groty ko�o uszu. Byli te� tam i rycerze ze wszystkich kraj�w, kt�rzy zapowiadali, �e nas bez soli zjedz�, ale popr�bowawszy raz i drugi, stracili do jad�a ochot�.
Ma�ko roz�mia� si� i powt�rzy� s�owa Zbyszkowe panu de Lorche.
� M�wili o tym na r�nych dworach � odrzek� Lotary�czyk � chwalono tam zawzi�to�� waszych rycerzy, ale przyganiano im, i� pogan przeciw Krzy�owi broni�.
� Bronili�my nar�d, kt�ry chcia� si� ochrzci�, przeciw napa�ciom i niesprawiedliwo�ci. Niemcy to chc� ich w poga�stwie utrzyma�, aby pow�d do wojny mieli.
� B�g to os�dzi � rzek� de Lorche.
� Mo�e i niezad�ugo ju� � odpowiedzia� Ma�ko z Turoboj�w.
Lecz Lotary�czyk zas�yszawszy, i� Zbyszko by� pod Wilnem, pocz�� si� go o nie wypytywa�, albowiem wie�� o walkach i pojedynkach rycerskich tam stoczonych rozesz�a si� ju� szeroko po �wiecie. Szczeg�lniej �w pojedynek, na kt�ry wyzwa�o si� czterech rycerzy polskich i czterech francuskich, podnieci� wyobra�ni� wojownik�w zachodnich. Wi�c de Lorche pocz�� spogl�da� z wi�kszym szacunkiem na Zbyszka, jako na cz�owieka, kt�ry w tak s�awnych bojach bra� udzia� � i radowa� si� w sercu, i� nie z byle kim przyjdzie mu si� potyka�.
Jechali wi�c dalej w pozornej zgodzie, �wiadcz�c sobie grzeczno�ci na postojach i cz�stuj�c si� wzajem winem, kt�rego de Lorche mia� znaczne zapasy w wozach. Lecz gdy z rozmowy mi�dzy nim a Ma�kiem z Turoboj�w okaza�o si�, �e Ulryka de Elner naprawd� nie jest pann�, ale czterdziestoletni� zam�n� niewiast�, maj�c� sze�cioro dzieci, wzburzy�a si� tym bardziej dusza w Zbyszku, �e �w dziwny cudzoziemiec �mie �bab� nie tylko z Danu�k� por�wnywa�, ale i pierwsze�stwa dla niej wymaga�.
Pomy�la� jednakowo�, �e mo�e to by� cz�owiek niespe�na zmys��w, kt�remu ciemna izba i batogi wi�cej by si� przyda�y od podr�y po �wiecie � i my�l ta powstrzyma�a w nim wybuch natychmiastowego gniewu.
� Czy nie my�licie � rzek� do Ma�ka � �e z�y duch rozum mu pomiesza�? Mo�e te� siedzi mu diabe� w g�owie jako czerw[1303] w orzechu i got�w po nocy na kt�rego z nas przeskoczy�. Trzeba si� nam mie� na baczno�ci...
Us�yszawszy to, Ma�ko z Turoboj�w zaprzeczy� wprawdzie, ale pocz�� jednak spogl�da� z pewnym niepokojem na Lotary�czyka i w ko�cu rzek�:
� Czasem bywa, �e ich w op�tanym siedzi sto, i wi�cej, a ciasno-li im, to radzi[1304] pomieszkania w innych ludziach szukaj�. Najgorszy te� taki diabe�, kt�rego baba na�le.
Po czym zwr�ci� si� nagle do rycerza:
� Pochwalony Jezus Chrystus!
� I ja go chwal� � odpowiedzia� z pewnym zdziwieniem de Lorche.
Ma�ko z Turoboj�w uspokoi� si� zupe�nie.
� No, widzicie � rzek� � �eby w nim z�e siedzia�o, zaraz by si� zapieni� alboby go o ziem rzuci�o, bom go nagle zagabn��[1305]. Mo�em jecha�.
Jako� ruszyli dalej spokojnie. Z Ciechanowa do Przasnysza nie by�o zbyt daleko i latem goniec na dobrym koniu m�g� we dwie godziny przebiec drog� dziel�c� dwa miasta. Ale oni jechali daleko[1306] wolniej z powodu nocy, postoj�w i zasp �nie�nych le��cych w lasach, a poniewa� wyjechali znacznie po p�nocy, wi�c do my�liwskiego dworu ksi���cego, kt�ry le�a� za Przasnyszem, na brzegu bor�w, przybyli dopiero o brzasku. Dw�r sta� prawie oparty o puszcz�, du�y, niski, drewniany, maj�cy jednak�e szyby w oknach ze szklanych gom�ek[1307]. Przed dworem wida� by�o �urawie studzienne i dwie szopy dla koni, naok� za� dworu roi�o si� od sza�as�w, skleconych napr�dce z sosnowych ga��zi, i od namiot�w ze sk�r. Przy szarzej�cym dopiero dniu b�yszcza�y jasno przed namiotami ogniska, a wok� nich stali osacznicy [1308]w ko�uchach we�n� do g�ry, w to�ubach[1309] lisich, wilczych i nied�wiedzich.
Panu de Lorche wyda�o si�, �e widzi dzikie bestie na dw�ch �apach przed ogniem, albowiem wi�kszo�� tych ludzi przybrana by�a w czapki uczynione ze �b�w zwierz�cych. Niekt�rzy stali wsparci na oszczepach, inni na kuszach, niekt�rzy zaj�ci byli zwijaniem ogromnych sieci i powroz�w � inni obracali nad w�glami pot�ne �wierci �ubrze i �osie, przeznaczone widocznie na ranny posi�ek. Blask p�omienia pada� na �nieg, o�wiecaj�c zarazem te dzikie postacie poprzes�aniane nieco dymem ognisk, mg�� oddech�w i par� podnosz�c� si� z pieczonych mi�siw. Za nimi wida� by�o zar�owione pnie olbrzymich sosen i nowe gromady ludzi, kt�rych mnogo�� dziwi�a nieprzywyk�ego do widoku takich �owieckich zebra� Lotary�czyka.
� Wasi ksi���ta � rzek� � na �owy jakoby na wojenne wyprawy chodz�.
� Jakby�cie wiedzieli � odrzek� Ma�ko z Turoboj�w � �e nie brak im ni my�liwskiego sprz�tu, ni te� ludzi. To s� osacznicy ksi���cy, ale s� te� i inni, kt�rzy dla targu z puszcza�skich komyszy[1310] tu przychodz�.
� Co b�dziem czynili? � przerwa� Zbyszko � we dworze �pi� jeszcze.
� Ano, zaczekamy, a� si� pobudz� � odpar� Ma�ko. � Przecie nie b�dziem do drzwi ko�ata� i ksi�cia, pana naszego, budzi�.
To rzek�szy, zaprowadzi� ich do ogniska, przy kt�rym osacznicy ponarzucali im sk�r �ubrzych i nied�wiedzich, a nast�pnie pocz�li ich skwapliwie cz�stowa� dymi�cym mi�sem � s�ysz�c za� obc� mow�, j�li si� skupia�, a�eby na Niemca popatrze�. Wnet roznios�o si� przez ludzi Zbyszkowych, �e to jest rycerz �a� zza morza� � i w�wczas sta�o si� naok� tak ciasno, �e pan na Turobojach musia� u�y� powagi, aby cudzoziemca od zbytniej ciekawo�ci uchroni�. De Lorche zauwa�y� te� w t�umie niewiasty, poprzybierane przewa�nie r�wnie� w sk�ry, ale rumiane jak jab�ka i nadzwyczaj urodziwe, wi�c pocz�� pyta�, czy one tak�e w �owach bior� udzia�.
Ma�ko Turobojski wyja�ni� mu, �e do �ow�w one nie nale��, ale �e przybywaj� wraz z osacznikami[1311] przez babsk� ciekawo�� albo jakby na jarmark, dla kupna miejskich towar�w i sprzeda�y le�nych bogactw. Jako� tak by�o w istocie; �w dworzec[1312] ksi���cy by� jakby ogniskiem, naok� kt�rego, nawet w czasie nieobecno�ci ksi�cia, kupi�y si�[1313] dwa �ywio�y: miejski i le�ny. Osacznicy nie lubili wychodzi� z puszczy, gdy� nieswojo im by�o bez szumu drzew nad g�owami, wi�c Przasnyszanie zwozili na ow� le�n� kraw�d� s�ynne swe piwa, m�k� mielon� w miejskich wiatrakach lub na wodnych m�ynach na W�gierce, s�l rzadk� w puszczy i poszukiwan� chciwie, �elaziwo, rzemienie i tym podobny owoc ludzkiej przemy�lno�ci, a brali w zamian sk�ry, kosztowne futra, suszone grzyby, orzechy, zio�a w chorobach przydatne lub bry�ki bursztynu, o kt�re mi�dzy Kurpiami nie by�o zbyt trudno. Z tego powodu oko�o ksi���cego dworca wrza� jakby ustawiczny targ, kt�ry pot�gowa� si� jeszcze w czasie ksi���cych �ow�w, gdy i obowi�zek, i ciekawo�� wywabia�y mieszka�c�w z g��bin le�nych.
De Lorche s�ucha� opowiada� Ma�kowych, przypatruj�c si� z zaj�ciem postaciom osacznik�w, kt�rzy �yj�c w zdrowym, �ywicznym powietrzu i karmi�c si�, jak zreszt� wi�kszo�� ch�op�w �wczesnych, przewa�nie mi�sem � zdumiewali nieraz zagranicznych w�drowc�w wzrostem i si��, Zbyszko za�, siedz�c przy ogniu, spogl�da� ustawicznie na drzwi i okna dworca, zaledwie mog�c wytrwa� na miejscu. �wieci�o si� tylko jedno okno, widocznie od kuchni, gdy� dym wychodzi� przez szpary mi�dzy nie do�� szczelnie dopasowanymi szybami. Inne by�y ciemne, po�yskuj�ce tylko od blask�w dnia, kt�ry biela� z ka�d� chwil� i posrebrza� coraz mocniej o�nie�on� puszcz� za dworem. W ma�ych drzwiach wybitych w bocznej �cianie domostwa ukazywa�a si� czasem s�u�ba w barwie ksi���cej � i z wiadrami lub cebrami na powerkach[1314] bieg�a po wod� do studzien. Ludzie ci, zapytywani, czy wszyscy �pi� jeszcze, odpowiadali, �e dw�r strudzon wczorajszymi �owami spoczywa dot�d, ale �e ju� warzy si� strawa na ranny posi�ek przed wyruszeniem.
Jako� przez okno kuchenne pocz�� wydobywa� si� zapach t�uszcz�w i szafranu, kt�ry rozszed� si� daleko mi�dzy ogniskami. Skrzypn�y wreszcie i otwar�y si� drzwi g��wne, odkrywaj�c wn�trze suto o�wieconej sieni � i na ganek wyszed� cz�owiek, w kt�rym Zbyszko na pierwszy rzut oka pozna� jednego z ryba�t�w[1315], kt�rych w swoim czasie widzia� mi�dzy s�u�b� ksi�ny w Krakowie. Na �w widok, nie czekaj�c na Ma�ka z Turoboj�w ni na de Lorche, skoczy� Zbyszko z takim p�dem ku dworowi, �e a� zdziwiony Lotary�czyk zapyta�:
� Co si� sta�o temu m�odemu rycerzowi?
� Nic si� nie sta�o � odrzek� Ma�ko z Turoboj�w �jeno mi�uje jedn� dw�rk� ksi�ny i rad by j� jako najpr�dzej uwidzie�.
� Ach! � odpowiedzia� de Lorche, przyk�adaj�c obie d�onie do serca.
I podni�s�szy oczy w g�r�, pocz�� wzdycha� raz po razu tak �a�o�nie, �e a� Ma�ko wzruszy� ramionami i w duchu rzek�: �Zaliby do swojej starki[1316] tak wzdycha�? Nu�by szczerze[1317] by� niespe�na rozumu?� Ale tymczasem wprowadzi� go do dworca i obaj znale�li si� w obszernej sieni, przybranej rogami tur�w, �ubr�w, �osi i jeleni, i o�wieconej przez p�on�ce na pot�nym kominie suche k�ody. W �rodku sta� nakryty kilimkiem st� z przygotowanymi misami do jad�a, w sieni by�o zaledwie kilku dworzan, z kt�rymi rozmawia� Zbyszko. Ma�ko z Turoboj�w zapozna� ich z panem de Lorche, ale �e nie umieli po niemiecku, musia� sam dalej dotrzymywa� mu towarzystwa. Jednak�e dworzan przybywa�o co chwila, ch�op�w po wi�kszej cz�ci na schwa�, surowych jeszcze, ale ros�ych, pleczystych, p�owow�osych, poprzybieranych ju� jak do puszczy. Ci, kt�rzy znali Zbyszka i wiedzieli o jego przygodach krakowskich, witali si� z nim jak ze starym przyjacielem � i zna� by�o, �e ma mir[1318] mi�dzy nimi.
Inni patrzyli na niego z takim podziwem, z jakim zwykle patrzy si� na cz�owieka, nad kt�rego karkiem wisia� top�r katowski. Naok� s�ycha� by�o g�osy: �Ju�ci! Jest ksi�na, jest Jurand�wna, zaraz j� tu ujrzysz, niebo��, i na �owy z nami pojedziesz�. A wtem weszli dwaj go�cie krzy�accy, brat Hugo de Danveld, starosta z Ortelsburga, czyli ze Szczytna, kt�rego krewny by� w swoim czasie marsza�kiem, i Zygfryd de L�we, tak�e z zas�u�onej w Zakonie rodziny � w�jt z Jansborku. Pierwszy do�� m�ody jeszcze, ale oty�y, z twarz� chytrego piwo��opa i grubymi, wilgotnymi wargami, drugi wysoki o rysach surowych, ale szlachetnych. Zbyszkowi wyda�o si�, �e Danvelda widzia� niegdy� przy ksi�ciu Witoldzie[1319] i �e go Henryk, biskup p�ocki, zwali� w gonitwach z konia, lecz wspomnienia owe pomiesza�o mu wej�cie ksi�cia Janusza[1320], ku kt�remu zwr�cili si� z pok�onami i Krzy�acy, i dworzanie. Zbli�y� si� ku niemu de Lorche i komturowie[1321], i Zbyszko, on za� wita� uprzejmie, ale z powag� na swej bezw�sej, wie�niaczej twarzy, okolonej w�osami obci�tymi r�wno nad czo�em, a spadaj�cymi a� na ramiona po obu bokach. Wnet zagrzmia�y za oknami tr�by na znak, �e ksi��� zasiada do sto�u: zagrzmia�y raz, drugi, trzeci, a� za trzecim razem otworzy�y si� du�e drzwi po prawej stronie izby i ukaza�a si� w nich ksi�na Anna[1322], maj�c przy sobie cudn� przetow�os� dzieweczk� z lutni� zawieszon� na ramieniu.
Ujrzawszy je, Zbyszko wysun�� si� naprz�d i z�o�ywszy przy ustach r�ce, kl�kn�� na oba kolana w postawie pe�nej czci i uwielbienia.
Na ten widok szmer uczyni� si� w sali, gdy� zdziwi� Mazur�w post�pek Zbyszka, a nawet niekt�rych i zgorszy�. �A wiera � m�wili starsi � pewnikiem nauczy� si� tego obyczaju od zamorskich jakowych� rycerzy, a mo�e zgo�a[1323] od pogan, gdy� nie masz go nawet mi�dzy Niemcami�. M�odzi wszelako my�leli: �Nie dziwota, to� dziewce szyj� powinien�. A ksi�na i Jurand�wna nie pozna�y zrazu Zbyszka, gdy� kl�kn�� plecami do ognia i twarz mia� w cieniu. Ksi�na my�la�a w pierwszej chwili, i� to kt�ry� z dworzan, zawiniwszy co� wzgl�dem ksi�cia, prosi jej o wstawiennictwo, lecz Danusia, kt�ra wzrok mia�a bystrzejszy, post�pi�a krok naprz�d � i pochyliwszy sw� jasn� g�ow�, krzykn�a nagle cienkim, przera�liwym g�osem:
� Zbyszko!
Po czym, nie my�l�c o tym, �e patrzy na ni� ca�y dw�r i zagraniczni go�cie, skoczy�a jak sarna ku m�odemu rycerzowi i obj�wszy go ramionami, pocz�a ca�owa� jego oczy, usta, policzki, tul�c si� do niego i piszcz�c przy tym z wielkiej rado�ci p�ty, p�ki nie zagrzmieli jednym wielkim �miechem Mazurowie i p�ki ksi�na nie poci�gn�a j� za ko�nierz ku sobie.
W�wczas spojrza�a po ludziach i stropiwszy si�[1324] okrutnie, z r�wn� szybko�ci� schowa�a si� za ksi�n� ukrywszy si� w fa�dach jej sp�dnicy, tak �e jej ledwie wierzch g�owy by�o wida�.
Zbyszko obj�� nogi pani, ta za� podnios�a go i pocz�a wita�, a zarazem wypytywa� si� o Ma�ka: czy zmar�, czy te� �yw, a je�li �yw, czy nie przyjecha� tak�e na Mazowsze? Zbyszko odpowiada� niezbyt przytomnie na te pytania, albowiem przechylaj�c si� na obie strony, stara� si� dojrze� za ksi�n� Danu�k�, kt�ra to wychyla�a si� przez ten czas ze sp�dnicy pani, to zn�w dawa�a nurka w jej fa�dy. Mazurowie w boki si� brali na owo widowisko, �mia� si� i sam ksi���, a� wreszcie, gdy wniesiono gor�ce misy, zwr�ci�a si� rozradowana pani do Zbyszka i rzek�a:
� S�u��e nam, mi�y s�u�ko, a bogdaj nie tylko przy jedle[1325], ale i na zawsze.
Potem za� do Danusi:
� A ty, mucho utrapiona, wyle��e raz zza sp�dnicy, bo mi j� do reszty oberwiesz.
Wi�c Danusia wysz�a zza sp�dnicy, sp�oniona, pomieszana, podnosz�ca co chwila na Zbyszka oczy l�kliwe, zawstydzone, a ciekawe � i tak cudna, �e a� rozp�yn�o si� serce nie tylko w Zbyszku, ale i w innych m�ach: starosta krzy�acki ze Szczytna pocz�� przyk�ada� raz po razu d�o� do swych grubych, wilgotnych warg, de Lorche za� zdumia� si�; podni�s� obie r�ce w g�r� i zapyta�:
� Na �wi�tego Jakuba z Kompostelli, kto jest ta dziewica?
Na to starosta ze Szczytna, kt�ry przy oty�o�ci by� niski, podni�s� si� na palce i rzek� do ucha Lotary�czyka:
� C�rka diab�a.
De Lorche popatrzy� na niego, mrugaj�c oczyma, nast�pnie zmarszczy� brwi i zacz�� m�wi� przez nos:
� Nie praw to rycerz, kt�ry przeciw pi�kno�ci szczeka.
� Nosz� z�ote ostrogi � i jestem zakonnikiem � odpar� z wynios�o�ci� Hugo de Danveld.
Tak wielka by�a cze�� dla pasowanych rycerzy, i� Lotary�czyk spu�ci� g�ow�, lecz po chwili odrzek�:
� A jam krewny ksi���t Brabantu[1326].
�
Lecz nie zd��y� nic opowiedzie�, albowiem w tej chwili ksi��� Janusz[1328] zasiad� do �niadania, a dowiedziawszy si� poprzednio od w�jta z Jansborku o wielkich pokrewie�stwach pana de Lorche, da� mu znak, aby siad� ko�o niego. Naprzeciw zaj�a miejsce ksi�na z Danusi�. Zbyszko za� stan��, jak ongi w Krakowie, za ich krzes�ami do us�ugi. Danusia trzyma�a g�ow�, jak mog�a najni�ej, nad misk�, bo wstyd jej by�o ludzi, ale troch� na bok, by Zbyszko m�g� widzie� jej twarz. On za� patrza� chciwie i z zachwyceniem na jej jasn�, drobn� g�ow�, na r�owy policzek, na ramiona przybrane w obcis�� odzie�, kt�re przestawa�y ju� by� dziecinne, i czu�, �e wzbiera w nim jakby rzeka nowej mi�o�ci, kt�ra zalewa mu ca�e piersi. Czu� tak�e na oczach, na ustach i na twarzy �wie�e jej poca�unki. Niegdy� dawa�a mu je ona tak jak siostra bratu i on przyjmowa� je jak od mi�ego dziecka. Teraz, na �wie�e ich wspomnienie, dzia�o si� z nim to, co czasem dzia�o si� przy Jagience: bra�y go ci�goty i ogarnia�a go omdla�o��, pod kt�r� tai� si� �ar jak w przysypanym popio�em ognisku. Danusia wydawa�a mu si� doros�� zupe�nie pann� � bo te� i rzeczywi�cie wyros�a, rozkwit�a. A przy tym tyle i tak ci�gle m�wiono przy niej o mi�o�ci, �e r�wnie jak p�czek kwiatowy przygrzany s�o�cem kra�nieje i otwiera si� coraz bardziej, tak i jej otworzy�y si� oczy na mi�o�� � i skutkiem tego by�o w niej teraz co�, czego nie by�o poprzednio � jaka� uroda, ju� nie tylko dziecinna, i jaka� pon�ta, mocna, upajaj�ca, bij�ca od niej tak, jak bije ciep�o od p�omienia albo zapach od r�y.
Zbyszko to czu�, ale nie zdawa� sobie z tego sprawy, gdy� si� zapami�ta�.
Zapomnia� nawet o tym, �e trzeba przy stole s�u�y�. Nie widzia�, �e dworzanie patrz� na niego, tr�caj� si� �okciami, �e pokazuj� sobie ich oboje z Danusi� i �miej� si�. Nie zauwa�y� r�wnie� ani jakby skamienia�ej ze zdumienia twarzy pana de Lorche, ani wypuk�ych oczu krzy�ackiego starosty ze Szczytna, kt�re ustawicznie utkwione by�y w Danusi�, i odbijaj�c zarazem p�omie� komina, wydawa�y si� tak czerwone i b�yszcz�ce jak wilcze.
Ockn�� si� dopiero, gdy tr�by ozwa�y si� ponownie, daj�c znak, �e czas do puszczy � i gdy ksi�na Anna Danuta, zwr�ciwszy si� ku niemu, rzek�a:
� Przy nas pojedziesz, aby� za� mia� uciech� i dziewce o kochaniu m�g� prawi�[1329], czego i ja rada pos�ucham.
To powiedziawszy, wysz�a z Danusi�, aby si� na ko� przybra�. Zbyszko za� skoczy� na podw�rzec, na kt�rym trzymano ju� pokryte s�dzielizn�[1330] i parskaj�ce konie dla ksi�stwa, go�ci i dworzan. Na dziedzi�cu nie by�o tak rojno jak przedtem, gdy� osacznicy wyszli ju� pierwej z sieciami i poton�li w puszczy. Ogniska poprzygasa�y, dzie� uczyni� si� jasny, mro�ny, �nieg skrzypia�, a z drzew poruszanych lekkim powiewem sypa�a si� sad�[1331] sucha, iskrz�ca. Wkr�tce wyszed� i siad� na ko� ksi���, maj�c za sob� pacho�ka z kusz� i z oszczepem tak d�ugim i ci�kim, �e ma�o kto m�g� nim w�ada�; ksi��� jednak w�ada� nim z �atwo�ci�, albowiem, jak i inni Piastowie mazowieccy, posiada� si�� nadzwyczajn�. Bywa�y nawet i takie niewiasty w tym rodzie, kt�re wychodz�c za obcych ksi���t, zwija�y w palcach przy weselnych ucztach szerokie tasaki �elazne[1332]. Blisko ksi�cia trzyma�o si� te� dw�ch m��w gotowych w nag�ym razie do pomocy, a wybranych ze wszystkich dziedzic�w ziemi warszawskiej i ciechanowskiej, strasznych na samo wejrzenie, o barach jak pnie le�ne � na kt�rych patrza� z podziwem przyby�y z daleka pan de Lorche.
Tymczasem wysz�a i ksi�na z Danusi�, obie przybrane w kaptury ze sk�r bia�ych �asic. Nieodrodna c�rka Kiejstuta lepiej umia�a �szy� z �uku ni� ig��, niesiono wi�c i za ni� ozdobn�, nieco tylko l�ejsz� od innych kusz�.
Zbyszko, przykl�kn�wszy na �niegu, wyci�gn�� d�o�, na kt�rej pani wspar�a, siadaj�c na ko� � nog�, po czym uni�s� w g�r� Danusi�, tak samo jak w Bogda�cu unosi� Jagienk� � i ruszyli. Orszak wyci�gn�� si� w d�ugiego w�a: skr�ci� na prawo od dworu mieni�c si� i migoc�c na brzegu puszczy jak barwna krajka [1333]na brzegu ciemnego sukna, a nast�pnie pocz�� si� w ni� z wolna zanurza�.
Byli ju� do�� g��boko w boru, gdy ksi�na, zwr�ciwszy si� do Zbyszka, rzek�a:
� Przecz�e[1334] nie gadasz? Nu�e, m�w do niej.
Zbyszko, lubo tak zach�cony, milcza� jeszcze przez chwil�, albowiem opanowa�a go jaka� nie�mia�o�� � i dopiero po up�ywie jednej lub dw�ch zdrowasiek ozwa� si�:
� Danu�ka!
� Co, Zbyszku?
� Mi�uj� ci� tak...
Tu zaci�� si�, szukaj�c s��w, o kt�re by�o mu trudno, bo chocia� kl�ka� jak zagraniczny rycerz przed dziewczyn�, cho� wszelkimi sposobami cze�� jej okazywa� i stara� si� unika� gminnych wyra�e�, jednak�e pr�no si� sili� na dworno��, gdy� maj�c dusz� poln�, tylko po prostu umia� m�wi�.
Wi�c i teraz po chwili rzek�:
� Mi�uj� ci� tak, a�e mi dech zapiera!
Ona za� podnios�a na niego spod �asiczego kapturka modre ocz�ta i twarz wyszczypan� na r�owo przez zimne le�ne powietrze:
� I ja, Zbyszku! � odrzek�a jakby z po�piechem.
Po czym zaraz nakry�a oczy rz�sami, bo ju� wiedzia�a, co to jest mi�o��.
� Hej, krocie ty moje! hej, dziewczyno ty moja! � zawo�a� Zbyszko.
� Hej!...
I znowu umilk� ze szcz�cia i ze wzruszenia, lecz dobra, a zarazem ciekawa ksi�na przysz�a im powt�rnie z pomoc�:
� Powiadaj�e � rzek�a � jako ci si� cni�o[1335] bez niej, a zdarzy si� li g�szczyk, to cho�by� j� tam i w g�b� poca�owa�, nie b�d� krzywa[1336], bo� to najlepiej o twoim kochaniu za�wiadczy.
Wi�c pocz�� opowiada�, �jako mu si� cni�o� bez niej i w Bogda�cu przy dogl�daniu Ma�ka, i mi�dzy �somsiadami�. O Jagience nic tylko nie wspomnia� chytry wykr�tnik � ale zreszt�[1337] szczerze m�wi�, bo w tej chwili tak kocha� �liczn� Danusi�, �e chcia�o mu si� chwyci� j�, przesadzi� na swego konia, wzi�� przed si� i trzyma� przy piersiach.
Nie �mia� jednak tego uczyni�; natomiast gdy pierwszy g�szczyk przedzieli� ich od jad�cych za nimi dworzan i go�ci, pochyli� si� ku niej, obj�� j� i pochowa� twarz w �asiczy kaptur, �wiadcz�c tym uczynkiem o swej mi�o�ci.
Ale �e zim� nie ma li�ci na krzach leszczynowych, dojrza� go Hugo von Danveld i pan de Lorche, dojrzeli go r�wnie� dworzanie i pocz�li mi�dzy sob� m�wi�:
� Pobo�ka� [1338]ci j� przy ksi�nie! Wier�, jako wnet im pani weselisko wyprawi.
� Chwacki to jaki� pacho�ek, ale i ona siarczysta Jurandowa krew!
� Krzemie� to i krzesiwo, cho� dziewka niby trusia. P�jd� z nich iskry, nie b�j si�! Przywar� ci do niej jak kleszcz do �ywej sk�ry!
Tak oni rozmawiali, �miej�c si�, lecz starosta krzy�acki ze Szczytna zwr�ci� ku panu de Lorche sw� ko�l�, z�� i lubie�n� twarz � i zapyta�:
� Czy chcieliby�cie, panie, by jaki Merlin[1339] zmieni� was czarnoksi�sk� moc� w tamtego oto rycerzyka?
� A wy, panie? � zapyta� de Lorche.
Na to Krzy�ak, w kt�rym widocznie zawrza�a zazdro�� i ��dza, �ci�gn�� niecierpliw� r�k� konia i zawo�a�:
� Na moj� dusz�!...
W tej chwili jednak opami�ta� si� i pochyliwszy g�ow�, odrzek�:
� Zakonnikiem jestem, kt�ry �lubowa� czysto��.
I spojrza� bystro na Lotary�czyka, w obawie, czy nie zobaczy na jego twarzy u�miechu, albowiem pod tym wzgl�dem Zakon z�� mia� s�aw� u ludzi, a mi�dzy zakonnikami Hugo de Danveld najgorsz�. By� on przed kilku laty pomocnikiem w�jta w Sambii i tam skargi na niego sta�y si� tak g�o�ne, �e pomimo ca�ej pob�a�liwo�ci, z jak� patrzano na podobne sprawy w Malborgu, musiano go przenie�� na dow�dc� zamkowej za�ogi w Szczytnie. Przybywszy w ostatnich dniach z tajnymi zleceniami na dw�r ksi�cia i ujrzawszy cudn� Jurand�wn�, zapa�a� do niej ��dz�, dla kt�rej wiek Danusi nie by� �adnym hamulcem, albowiem w tych czasach m�odsze od niej wychodzi�y za m��. Lecz �e zarazem wiedzia� Danveld, jaki by� r�d dziewczyny, i �e imi� Juranda ��czy�o si� ze strasznym wspomnieniem w jego pami�ci, wi�c i jego ��dza wyros�a na podk�adzie dzikiej nienawi�ci.
A de Lorche pocz�� go w�a�nie wypytywa� o te dzieje.
� Nazwali�cie, panie, t� pi�kn� dziewic� c�rk� diab�a; dlaczego�cie j� tak nazwali?
Danveld pocz�� na to opowiada� histori� Z�otoryi: jako przy odbudowywaniu zamku porwano szcz�liwie ksi�cia wraz z dworem i jako w tym zdarzeniu zgin�a matka Jurand�wny, za kt�r� Jurand m�ci� si� od owej pory w okropny spos�b na wszystkich rycerzach zakonnych. I nienawi�� bucha�a z Krzy�aka przy tym opowiadaniu jak p�omie�, albowiem mia� i osobiste do niej powody. Oto i on sam zetkn�� si� przed dwoma laty z Jurandem, ale w�wczas na widok strasznego �Dzika ze Spychowa� pierwszy raz w �yciu upad�o w nim serce tak nikczemnie, �e opu�ci� dw�ch swoich krewnych, ludzi, �upy i jak ob��kany ucieka� dzie� ca�y a� do Szczytna, gdzie z trwogi na d�ugi czas zachorza�[1340]. Gdy przyszed� do zdrowia, wielki marsza�ek Zakonu odda� go pod s�d rycerski, kt�rego wyrok uniewinni� go wprawdzie, gdy Danveld poprzysi�g� na krzy� i cze��, �e rozhukany ko� uni�s� go z pola walki � ale zamkn�� mu drog� do wy�szych dostoje�stw w Zakonie. Krzy�ak zamilcza� wprawdzie teraz o tych wypadkach przed panem de Lorche, natomiast wypowiedzia� tyle skarg na okrucie�stwo Juranda i zuchwa�o�� ca�ego polskiego narodu, �e wszystko to zaledwie mog�o pomie�ci� si� w g�owie Lotary�czyka.
� My wszelako � rzek� po chwili � jeste�my u Mazur�w, nie u Polak�w?
� To osobne ksi�stwo, ale jeden nar�d � odpowiedzia� starosta jednaka ich bezecno�� i jednaka przeciw Zakonowi zawzi�to��. B�g daj, aby niemiecki miecz ca�e to plemi� wygubi�!
� S�usznie m�wicie, panie; bo �eby ten ksi���, kt�ry na poz�r zacny si� wydaje, �mia� zamek przeciw wam w waszych ziemiach wznosi� � o podobnym bezprawiu nawet i mi�dzy poganami nie s�ysza�em.
� Zamek on wznosi� przeciw nam, ale Z�otoryja le�y w jego, nie w naszych ziemiach.
� Tedy chwa�a Chrystusowi, �e wam da� nad nim zwyci�stwo. Jako�e sko�czy�a si� ta wojna?
� Nie by�o w�wczas wojny.
� A wasze zwyci�stwo pod Z�otoryj�?
� B�g nam w�a�nie i w tym pob�ogos�awi�, �e ksi��� by� bez wojska, jeno[1341] z dworem i niewiastami.
Na to de Lorche spojrza� ze zdumieniem na Krzy�aka.
� Jak to? Wi�c w czasie pokoju napadli�cie na niewiasty i na ksi�cia, kt�ry we w�asnych ziemiach zamek budowa�?
� Dla chwa�y Zakonu i chrze�cija�stwa nie masz bezecnych uczynk�w.
� A �w�e straszny rycerz jeno za m�od� ma��onk� pomsty szuka, zabit� przez was czasu pokoju?
� Kto przeciw Krzy�akowi r�k� podnosi, synem ciemno�ci jest.
Zaduma� si�, us�yszawszy to, pan de Lorche, ale nie mia� ju� czasu Danveldowi odpowiedzie�, gdy� wyjechali na obszern�, za�nie�onym szuwarem pokryt� polank�, na kt�rej ksi��� zsiad� z konia, a za nim pocz�li zsiada� i inni.
Biegli le�nicy pocz�li pod wodz� wielkiego �owczego[1342] rozstawia� my�liwych d�ugim rz�dem na skraju polany, tak aby b�d�c sami w ukryciu, mieli przed sob� pust� przestrze�, u�atwiaj�c� strza�y z kusz i �uk�w. Dwa kr�tsze boki polany obstawione by�y sieciami, za kt�rymi taili si� borowi �nawrotnicy�, kt�rych obowi�zkiem by�o nawraca� zwierza ku strzelcom lub je�li, nie daj�c si� sp�oszy�, zapl�tywa� si� w sieciach, dobija� go oszczepami. Nieprzeliczone gromady Kurpi�w, umiej�tnie rozstawione w tak zwan� otok�[1343], mia�y p�dzi� wszelkie �ywe stworzenie z g��bin le�nych na polan�. Za strzelcami zn�w znajdowa�a si� sie�, rozpi�ta w tym celu, by zwierz, kt�ry zdo�a przedrze� si� przez ich szereg, zosta� ni� powstrzymany i w jej skr�tach dobity.
Ksi��� stan�� w po�rodku szeregu w lekkim zag��bieniu, kt�re bieg�o przez ca�� szeroko�� polany. G��wny �owczy, Mrokota z Mocarzewa, wybra� mu to stanowisko, wiedz�c, �e tym w�a�nie wg��bieniem b�dzie pomyka�[1344] przed otok� najgrubszy zwierz z puszczy. Sam ksi��� mia� w r�ku kusz�, tu� pod bokiem pana sta� oparty o drzewo ci�ki oszczep, a nieco z ty�u trzymali si� dwaj �bro�cy� z toporami na ramionach, ogromni, do pni le�nych podobni, kt�rzy pr�cz topor�w mieli jeszcze gotowe napi�te kusze dla podania ksi�ciu[1345] w razie potrzeby. Ksi�na[1346] i Jurand�wna nie zsiada�y z koni, albowiem nie zezwala� na to nigdy ksi��� ze wzgl�du na niebezpiecze�stwo od tur�w[1347] i �ubr�w, przed kt�rych w�ciek�o�ci� �atwiej si� by�o w razie wypadku chroni� konno ni� pieszo. De Lorche, lubo[1348] wezwany przez ksi�cia, aby zaj�� miejsce po prawej jego stronie, prosi�, aby mu wolno by�o zosta� dla obrony dam na koniu, i sta� opodal ksi�ny do d�ugiego gwo�dzia podobny, z rycersk� kopi�, z kt�rej podrwiwali z cicha pod w�sem Mazurowie jako z broni ma�o na �owach przydatnej. Natomiast Zbyszko wbi� oszczep w �nieg, kusz� przekr�ci� na plecy i stoj�c przy koniu Danusi, podnosi� ku niej g�ow�, chwilami szepta� do niej, a chwilami obejmowa� jej nogi i ca�owa� kolana, albowiem wcale si� ju� przed lud�mi ze swoj� mi�o�ci� nie kry�.
Uspokoi� si� dopiero w�wczas, gdy Mrokota z Mocarzewa, kt�ry w puszczy o�miela� si� i na samego ksi�cia burcze�, nakaza� mu gro�nie milczenie.
Tymczasem daleko, daleko w g��bi puszczy ozwa�y si� rogi kurpieskie[1349], kt�rym z polany odpowiedzia� kr�tko wrzaskliwy g�os krzywu�y[1350] � po czym nasta�a cisza zupe�na. Ledwie niekiedy zaskrzecza�a s�jka w wierzcho�kach sosen, niekiedy zakrakali jak kruki ludzie z otoki. My�liwi wyt�yli oczy na bia��, pust� przestrze�, na kt�rej wiatr porusza� oszronionym sitowiem i bezlistnymi krzami[1351] wikliny � ka�dy czeka� z niecierpliwo�ci�, jaki te� pierwszy zwierz pojawi si� na �niegu � w og�le za� wr�ono sobie �owy obfite i wspania�e, gdy� puszcza roi�a si� od �ubr�w, tur�w, dzik�w. Kurpie wykurzyli te� z bar�og�w[1352] i kilka nied�wiedzi, kt�re zbudzone w ten spos�b chodzi�y po g�szczach, z�e, g�odne i czujne, domy�laj�c si�, �e wkr�tce przyjdzie im stoczy� walk� nie o spokojny sen zimowy, ale o �ycie.
Trzeba by�o jednak czeka� d�ugo, gdy� ludzie, kt�rzy parli zwierza ku klamrom otoki i ku polanie, zaj�li ogromny szmat boru i szli z tak daleka, �e do uszu my�liwych nie dochodzi�o nawet szczekanie ps�w, kt�re zaraz po odezwaniu si� tr�b spuszczone zosta�y ze smyczy. Jeden z nich, spuszczony widocznie za wcze�nie albo te� w��cz�cy si� luzem za ch�opami, ukaza� si� na polanie i przebieg�szy j� ca�� z nosem ku ziemi, przeszed� mi�dzy my�liwcami. I zn�w uczyni�o si� pusto i cicho, tylko nawrotnicy krakali ci�gle jak krucy, daj�c w ten spos�b zna�, �e wkr�tce robota si� rozpocznie.
Jako� po up�ywie kilku pacierzy na skraju pojawi�y si� wilki, kt�re jako najczujniejsze pierwsze usi�owa�y si� wynie�� z obierzy[1353]. By�o ich kilka. Ale wypad�szy na polan� i zawietrzywszy wok� ludzi, da�y zn�w nurka w b�r, szukaj�c widocznie innego wyj�cia. Potem dziki wynurzywszy si� z kniei, pocz�y biec d�ugim, czarnym �a�cuchem przez za�nie�on� przestrze�, podobne z dala do swojskiej trzody chlewnej, kt�ra na wo�anie gospodarnej niewiasty zd��a, trz�s�c uszyma, ku chacie. Ale �a�cuch �w zatrzymywa� si�, s�ucha�, wietrzy� � zawraca� i zn�w s�ucha�; wyboczy�[1354] ku sieciom i poczuwszy nawrotnik�w, zn�w pu�ci� si� ku my�liwym, chrapi�c, zbli�aj�c si� coraz ostro�niej, ale coraz bardziej, p�ki wreszcie nie rozleg� si� szcz�k �elaznych zastawnik�w przy kuszach, warkot grot�w i p�ki pierwsza krew nie splami�a bia�ej, �nie�ystej pod�cieli. W�wczas rozleg� si� okrzyk i stado rozproszy�o si�, jakby w nie piorun uderzy�; jedne posz�y na o�lep przed siebie, drugie rzuci�y si� ku sieciom, inne pocz�y biega� to w pojedynk�, to po kilka, mieszaj�c si� z innym zwierzem, od kt�rego zaroi�a si� tymczasem polana. Ju� te� dochodzi�y wyra�nie do uszu g�osy rog�w, ujadanie ps�w i daleki gwar ludzi id�cych w g��wnej �awie z g��bi boru. Mieszka�cy le�ni, odp�dzani z bok�w przez rozci�gni�te szeroko w puszczy skrzyd�a otoki, zape�niali coraz szczelniej le�n� ��k�. Nic podobnego nie mo�na by�o zobaczy� nie tylko w krajach zagranicznych, ale nawet i w innych ziemiach polskich, w kt�rych nie by�o ju� takich puszcz jak na Mazowszu. Krzy�acy, chocia� bywali na Litwie, gdzie czasem zdarza�o si�, �e �ubry, uderzaj�c na wojsko, sprawia�y w nim zamieszanie � dziwili si� niepoma�u tej niezmiernej ilo�ci zwierza, a zw�aszcza dziwi� si� pan de Lorche. Stoj�c przy ksi�nie i dw�rkach jak �uraw na stra�y, a nie mog�c si� z �adn� rozm�wi�, pocz�� on ju� by� nudzi� si�, marzn�� w swej �elaznej zbroi i mniema�, �e �owy chybi�y. A� oto ujrza� przed sob� ca�e stada lekkonogich sarn, p�owych jeleni i �osi�w o �bach ci�kich, ukoronowanych, pomieszane z sob�, wichrz�ce po polanie, o�lepione trwog� i szukaj�ce na pr�no wyj�cia. Ksi�na, w kt�rej na ten widok zagra�a Kiejstutowa, ojcowska krew, wypuszcza�a grot za grotem w ow� pstr� ci�b�[1355], pokrzykuj�c z rado�ci za ka�dym razem, gdy ugodzony jele� lub �o� wspina� si� w p�dzie do g�ry, a nast�pnie wali� si� ci�ko i kopa� �nieg nogami. Inne dw�rki pochyla�y te� cz�sto twarze ku kuszom, albowiem wszystkie ogarn�� zapa� my�liwski. Jeden tylko Zbyszko nie my�la� o �owach, ale wspar�szy �okcie na kolanach Danusi, a g�ow� na d�oniach, patrzy� jej w oczy, ona za�, na wp� �miej�ca si�, na wp� zawstydzona, pr�bowa�a mu zamyka� palcami powieki, niby nie mog�c takiego wzroku wytrzyma�.
Lecz uwag� pana de Lorche zwr�ci� ogromny, siwy na karku i �opatkach nied�wied�, kt�ry niespodzianie wychyn�� z szuwar�w w pobli�u strzelc�w. Ksi��� strzeli� do niego z kuszy, a nast�pnie wypad� ku niemu z oszczepem i gdy zwierz podni�s� si�, rycz�c okropnie, na zadnie �apy � sk�u� go na oczach ca�ego dworu tak sprawnie i szybko, �e �aden z dwu �bro�c�w� nie potrzebowa� u�y� topora. Pomy�la� tedy m�ody Lotary�czyk, �e jednak niewielu pan�w, na dworach kt�rych bawi�[1356] po drodze, wa�y�oby si� na tak� zabaw� i �e z takimi ksi���ty i z takim ludem ci�k� mo�e Zakon mie� kiedy� przepraw� i ci�kie prze�y� godziny. Lecz w dalszym ci�gu zobaczy� sk�ute w ten sam spos�b przez innych my�liwych srogie, bia�ok�ywe ody�ce, ogromne, daleko wi�ksze i zacieklejsze od tych, na kt�re polowano w lasach Ni�szej Lotaryngii i w puszczach niemieckich. Tak wprawnych i dufnych[1357] w si�� d�oni �owc�w ani te� takich uderze� oszczepem nie widzia� pan de Lorche nigdzie � co, jako cz�owiek bywa�y, t�umaczy� sobie tym, �e wszyscy ci w�r�d niezmiernych bor�w siedz�cy ludzie przywykaj� od dzieci�cych lat do kuszy i oszczepu � za czym i do wi�kszej w ich u�yciu dochodz� od innych bieg�o�ci. Polana us�a�a si� wreszcie g�sto trupami wszelkiego rodzaju zwierz�t, lecz �owom daleko jeszcze by�o do ko�ca. Owszem, najciekawsza a zarazem najbardziej niebezpieczna ich chwila mia�a dopiero nadej��, gdy� otoka wpar�a w�a�nie na pusta�[1358] kilkana�cie �ubr�w i tur�w. Chocia� w lasach trzyma�y si� one zwykle osobno, sz�y teraz pomieszane razem, ale bynajmniej nie o�lep�e z trwogi, raczej gro�ne ni� przera�one. Nie sz�y te� zbyt szybko, jakby pewne w poczuciu okrutnej si�y, �e z�ami� wszelkie zapory i przejd� � ziemia jednak zacz�a dudni� pod ich ci�arem. Brodate byki, id�ce na czele gromady ze �bami nisko nad ziemi�, zatrzymywa�y si� chwilami jakby rozwa�aj�c, w kt�r� stron� uderzy�. Z potwornych ich p�uc wydobywa� si� g�uchy ryk do podziemnego grzmotu podobny, z nozdrz�w dymi�o par�, a kopi�c �nieg przednimi nogami, zdawa�y si� upatrywa� spod grzyw krwawymi oczyma ukrytego nieprzyjaciela.
Tymczasem nawrotnicy podnie�li ogromny krzyk, kt�remu od strony g��wnej �awy i od skrzyde� otoki odpowiedzia�y setki gromkich g�os�w; zawrza�y rogi i piszcza�ki; zadr�a�a puszcza a� hen do najdalszych g��bin, a jednocze�nie wypad�y na polan� ze strasznym harmidrem goni�ce po tropie psy kurpieskie. Widok ich wprawi� w mgnieniu oka we w�ciek�o�� samice maj�ce przy sobie m�ode. Id�ce dot�d z wolna stado rozproszy�o si� w szalonym po�cigu po ca�ej polanie. Jeden z tur�w, p�owy, olbrzymi, niemal potworny byk, ogromem �ubry przenosz�cy[1359], pu�ci� si� w ci�kich skokach ku szeregowi strzelc�w, zawr�ci� ku prawej stronie polany, po czym ujrzawszy o kilkadziesi�t krok�w mi�dzy drzewami konie, zatrzyma� si� i hucz�c pocz�� ora� nogami ziemi�, jakby podniecaj�c si� do skoku i walki.
Na ten straszny widok nawrotnicy podnie�li krzyk jeszcze wi�kszy, w szeregu za� my�liwych ozwa�y si� przera�liwe g�osy: �Ksi�na, ksi�na! ratujcie pani�!� Zbyszko porwa� za utkwiony w �niegu oszczep i skoczy� na skraj lasu, za nim skoczy�o kilku Litwin�w gotowych zgin�� w obronie c�rki Kiejstuta � a wtem zgrzytn�a w r�kach pani kusza, za�wiszcza� grot i przeleciawszy ponad schylonym �bem zwierz�cia, utkwi� w jego karku � Dosta�! � zawo�a�a ksi�na � nie p�jdzie...
Ale dalsze jej s�owa zg�uszy� ryk tak straszliwy, �e a� konie przysiad�y na zadach. Tur rzuci� si� jak burza wprost na pani�, lecz nagle z nie mniejszym p�dem wypad� spomi�dzy drzew m�ny pan de Lorche i pochylony na koniu, z kopi� wyci�gni�t� jak na rycerskim turnieju, run�� wprost na zwierza.
Obecni ujrzeli przez jedno mgnienie oka kopi� utkwion� w karku byka, kt�ra wnet wygi�a si� jak pa��k i prys�a w drobne z�amki, za czym olbrzymi rogaty �eb znikn�� ca�kiem pod brzuchem konia pana de Lorche i zanim kto z obecnych zdo�a� wykrzykn��, i rumak, i je�dziec wylecieli jak z procy w powietrze.
Ko�, spad�szy na bok, pocz�� bi� w przed�miertnych drgawkach nogami, opl�tuj�c je we w�asne wyprute trzewia, pan de Lorche le�a� w pobli�u bez ruchu, podobny na �niegu do �elaznego klina, tur za� zdawa� si� przez chwil� waha�, czy nie pomin�� ich i nie uderzy� na inne konie, lecz maj�c tu� przed sob� te pierwsze ofiary, zwr�ci� si� zn�w ku nim i j�� pastwi� si� nad nieszcz�snym rumakiem, gniot�c go �bem i orz�c z w�ciek�o�ci� rogami jego otwarty brzuch.
Z boru jednak�e sypn�li si� ludzie na ratunek obcego rycerza. Zbyszko, kt�remu chodzi�o o ochron� ksi�ny i Danusi, dobieg� pierwszy i wbi� ostrze oszczepu pod �opatk� zwierz�cia. Lecz uderzy� z takim rozmachem, �e oszczep przy nag�ym zwrocie tura p�k� mu w r�ku, on sam za� upad� twarz� w �nieg. �Zgin��! zgin��!� � ozwa�y si� g�osy biegn�cych z pomoc� Mazur�w. Tymczasem �eb byka pokry� Zbyszka i przycisn�� go do ziemi. Od strony ksi�cia ju�, ju� nadbiegali dwaj pot�ni �bro�cy� � byliby jednak przybyli za p�no, gdyby na szcz�cie nie uprzedzi� ich darowany przez Jagienk� Zbyszkowi Czech Hlawa. Ten dopad� przed nimi i podni�s�szy obur�cz szeroki top�r, ci�� w pochylony kark tura tu� za rogami.
Ci�cie by�o tak straszne, �e zwierz run�� jak gromem ra�ony z przer�banymi kr�gami i �bem niemal do po�owy odwalonym; lecz padaj�c, przygni�t� Zbyszka. Obaj �bro�cy� odci�gn�li w mgnieniu oka potworne cielsko, a tymczasem ksi�na i Danusia zeskoczywszy z koni, nadbieg�y, nieme z przera�enia, do rannego m�odzianka. On za� blady, ca�y zalany krwi� tura i w�asn�, podni�s� si� nieco, spr�bowa� wsta�, ale zachwia� si�, upad� na kolana i wspar�szy si� na r�ku, zdo�a� przem�wi� jedno tylko s�owo:
� Danu�ka...
Po czym wyrzuci� krew ustami i ciemno�ci obj�y mu g�ow�. Danusia chwyci�a go przez plecy za ramiona, ale nie mog�c go utrzyma�, pocz�a krzycze� o ratunek. Jako� otoczono go ze wszystkich stron, tarto �niegiem, wlewano wino do ust, wreszcie �owczy Mrokota z Mocarzewa rozkaza� po�o�y� go na opo�czy i tamowa� krew za pomoc� mi�kkich hubek borowych.
� �yw b�dzie, je�li jeno ziobra, nie pacierze[1360], ma po�amione � rzek�, zwracaj�c si� do ksi�ny.
Wszelako inne dw�rki zaj�y si� przy pomocy my�liwc�w ratunkiem pana de Lorche. Obracano nim na wszystkie strony, szukaj�c na zbroi dziur lub wgi�� uczynionych przez rogi byka, ale pr�cz �lad�w �niegu, kt�ry wbi� si� mi�dzy z�o�enia blach, nie mo�na by�o znale�� innych. Tur m�ci� si� g��wnie na koniu, kt�ry le�a� obok ju� martwy, maj�c pod brzuchem wszystkie swe wn�trzno�ci, pan de Lorche za� nie by� ugodzon. Omdla� tylko wskutek upadku � i jak si� pokaza�o p�niej, r�k� praw� mia� ze stawu wybit�. Teraz jednak, gdy zdj�to mu he�m i wlano do ust wina, wnet otworzy� oczy, oprzytomnia� � i widz�c pochylone nad sob� zatroskane twarze dw�ch m�odych i ho�ych dw�rek, rzek� po niemiecku:
� Pewniem ju� w raju i anio�owie s� nade mn�?
Dw�rki nie zrozumia�y wprawdzie tego, co powiedzia�, ale rade, �e o�y� i przem�wi�, pocz�y si� do niego u�miecha� i przy pomocy my�liwc�w podnios�y go z ziemi, on za� j�kn��, poczuwszy b�l w prawej r�ce, lew� wspar� si� na ramieniu jednego z �anio��w� � i przez chwil� sta� nieruchomo, boj�c si� kroku post�pi�, gdy� nie czu� si� pewny w nogach. Za czym powi�d� m�tnym jeszcze wzrokiem po pobojowisku: ujrza� p�owe cielsko tura, kt�re z bliska wydawa�o si� potwornie wielkie, ujrza� �ami�c� r�ce nad Zbyszkiem Danusi� � i samego Zbyszka na opo�czy.
� Ten to rycerz przyby� mi z pomoc�? � zapyta�. � �ywy-li?
� Ci�ko pobit � odpowiedzia� jeden z umiej�cych po niemiecku dworzan.
� Nie z nim, ale za niego b�d� si� odt�d potyka�! � rzek� Lotary�czyk.
Lecz w tej chwili ksi���, kt�ry poprzednio sta� nad Zbyszkiem, zbli�y� si� do niego i pocz�� go wys�awia�: �e swoim �mia�ym post�pkiem ochroni� od srogiego niebezpiecze�stwa ksi�n� i inne niewiasty, a mo�e i �ycie im ocali� � za co, pr�cz rycerskich nagr�d, otoczy go chwa�a u ludzi, kt�rzy teraz �yj�, i u potomnych.
� W dzisiejszych zniewie�cia�ych czasach � rzek� � coraz mniej prawych[1361] rycerzy je�dzi po �wiecie, b�d�cie mi wi�c go�ciem jako najd�u�ej albo i ca�kiem na Mazowszu osta�cie, gdzie �ask� moj� ju�e�cie zdobyli, a mi�o�� ludzk� r�wnie� �atwie[1362] cnymi uczynkami zdob�dziecie!
Rozp�ywa�o si� od takich s��w chciwe na s�aw� serce pana de Lorche, gdy za� pomy�la�, �e tak przewa�nego czynu rycerskiego dokona� i na takie pochwa�y zarobi� w owych dalekich ziemiach polskich, o kt�rych tyle dziwnych rzeczy opowiadano na Zachodzie � z rado�ci nie czu� prawie wcale b�lu w zwichni�tym ramieniu. Rozumia�, �e rycerz, kt�ry na dworze brabanckim[1363] lub burgundzkim[1364] b�dzie m�g� opowiedzie�, i� na �owach ocali� �ycie ksi�nie mazowieckiej, b�dzie chodzi� w chwale jak w s�o�cu. Pod wp�ywem tych my�li chcia� nawet zaraz i�� do ksi�ny i na kl�czkach jej wierne s�u�by �lubowa�, ale i sama pani, i Danusia zaj�te by�y Zbyszkiem.
�w oprzytomnia� znowu na chwil�, ale tylko u�miechn�� si� do Danusi, podni�s� d�o� do pokrytego zimnym potem czo�a i zaraz powt�rnie omdla�.
Do�wiadczeni �owcy widz�c, jak zawar�y si�[1365] przy tym jego r�ce, a usta pozosta�y otwarte, m�wili mi�dzy sob�, �e nie wy�yje, lecz do�wiadcze�si jeszcze Kurpie, z kt�rych niejeden nosi� na sobie �lady nied�wiedzich pazur�w, dziczych k��w lub �ubrzych rog�w, lepsz� czynili nadziej� twierdz�c, �e r�g tura obsun�� si� mi�dzy �ebrami rycerza, �e mo�e jedno z nich albo dwa s� z�amane, ale krzy� ca�y, gdy� inaczej nie m�g�by si� m�ody pan ani na chwil� przypodnie��. Pokazywali te�, �e w miejscu, gdzie upad� Zbyszko, by�a jakby zaspa �nie�na i to w�a�nie go ocali�o � albowiem zwierz, przycisn�wszy go mi�dzyro�em[1366], nie podo�a� zgnie�� mu do szcz�tu[1367] piersi ni krzy�a. Nieszcz�ciem lekarz ksi���cy, ksi�dz Wyszoniek z Dziewanny, nie by� na �owach, cho� zwykle na nich bywa�, albowiem zaj�ty by� tym razem wypiekaniem op�atk�w we dworze. Skoczy� po niego dowiedziawszy si� o tym Czech, tymczasem jednak ponie�li Kurpie Zbyszka na opo�czy do ksi���cego dworu. Danusia chcia�a i�� przy nim piechot�, lecz ksi�na sprzeciwi�a si� temu, albowiem droga by�a daleka i w parowach le�nych le�a�y ju� g��bokie �niegi, chodzi�o za� o po�piech. Starosta krzy�acki, Hugo de Danveld, pom�g� wi�c dziewczynie si��� na ko�, a nast�pnie jad�c przy niej, tu� za lud�mi, kt�rzy nie�li Zbyszka, rzek� po polsku przyciszonym g�osem, tak aby przez ni� tylko m�g� by� s�yszany: Mam w Szczytnie cudowny balsam goj�cy, kt�ry od pewnego pustelnika w Hercy�skim Lesie[1368] dosta�em i kt�ry m�g�bym we trzech dniach sprowadzi�.
� B�g wam wynagrodzi, panie! � odpowiedzia�a Danusia.
� B�g zapisuje ka�dy mi�osierny uczynek, ale czy mam i od was spodziewa� si� zap�aty?
� Jako� mog� wam zap�aci�?
Krzy�ak przysun�� si� bli�ej z koniem, widocznie chcia� co� m�wi�, ale si� zawaha� i dopiero po chwili rzek�:
� W Zakonie, pr�cz braci, s� i siostry... Jedna z nich przywiezie balsam goj�cy, a wtedy powiem o zap�acie.
Ksi�dz Wyszoniek opatrzy� rany Zbyszka, uzna�, i� tylko jedno �ebro jest z�amane, ale pierwszego dnia nie r�czy� za wyzdrowienie, nie wiedzia� bowiem, �czy si� w chorym nie przekr�ci�o serce i czy si� w nim w�troba nie oberwa�a�.
Pana de Lorche opanowa�a te� pod wiecz�r niemoc tak wielka, i� musia� si� po�o�y�, na drugi dzie� za� nie m�g� ni r�k�, ni nog� bez wielkiego b�lu we wszystkich ko�ciach poruszy�. Ksi�na i Danusia oraz inne dw�rki pilnowa�y chorych i warzy�y[1369] dla nich wedle przepisu ksi�dza Wyszo�ka rozliczne smarowania i driakwie[1370]. Zbyszko jednak�e ci�ko by� pobity i od czasu do czasu oddawa� krew ustami, co wielce niepokoi�o ksi�dza Wyszo�ka. By� jednak�e przytomny i na drugi dzie�, lubo[1371] jeszcze os�abiony bardzo, dowiedziawszy si� od Danusi, komu �ycie zawdzi�cza, przywo�a� swego Czecha, aby mu podzi�kowa� i wynagrodzi�. Musia� jednak przy tym pomy�le�, �e mia� go od Jagienki i �e gdyby nie jej �yczliwe serce, by�by zgin��. My�l ta by�a mu nawet ci�ka, czu� bowiem, �e nie wyp�aci si� nigdy poczciwej dziewczynie dobrem za dobre i �e b�dzie dla niej tylko zmartwie� i okrutnego smutku przyczyn�. Powiedzia� sobie wprawdzie zaraz: �To� si� na dwoje nie rozetn� � ale na dnie duszy zosta� mu jakby wyrzut sumienia, Czech za� zaogni� jeszcze �w wewn�trzny niepok�j.
� Przysi�g�em mojej panience � rzek� � na w�odycz�[1372] cze��, �e was b�d� strzeg� � to i b�d�, bez nijakiej nagrody. Jej to, nie mnie, powinni�cie, panie, za ratunek.
Zbyszko nie odpowiedzia�, jeno[1373] pocz�� oddycha� ci�ko � a Czech pomilcza� przez chwil�, po czym ozwa� si� znowu:
� Je�liby�cie kazali mi skoczy� do Bogda�ca, to skocz�. Mo�e by�cie radzi[1374] starego pana ujrzeli, gdy� B�g to wie, co z wami b�dzie.
� A co powiada ksi�dz Wyszoniek? � zapyta� Zbyszko.
� Ksi�dz Wyszoniek powiada, �e poka�e si� to na nowiu[1375], a do nowiu jeszcze cztery dni.
� Hej! to nie trzeba ci do Bogda�ca. Albo zamr� przedtem, nim stryk[1376] nad��y, albo ozdrowiej�.
� Pos�aliby�cie cho� pismo do Bogda�ca. Sanderus czysto wszystko wypisze. B�d� przynajmniej o was wiedzie� i bogdaj na msz� dadz�.
� Daj mi teraz spok�j, bom s�aby. Je�li zamr�, wr�cisz do Zgorzelic i powiesz, jak co by�o � wtedy dadz� na msz�. A mnie tu pochowaj� albo w Ciechanowie.
� Chyba �e w Ciechanowie albo w Przasnyszu, bo w boru jeno Kurpie si� grzebi�, nad kt�rymi wilcy wyj�. S�ysza�em te� od s�u�by, �e ksi��� za dwa dni razem ze dworem do Ciechanowa, a potem do Warszawy wraca.
� Przecie� mnie tu nie ostawi�[1377] � odrzek� Zbyszko.
Jako� odgad�, bo ksi�na tego� dnia jeszcze uda�a si� do ksi�cia z pro�b�, aby pozwoli� jej zabawi� w puszcza�skim dworcu wraz z Danusi�, z pannami s�u�ebnymi i z ksi�dzem Wyszo�kiem, kt�ry przeciwny by� pr�dkiemu przewo�eniu Zbyszka do Przasnysza. Pan de Lorche mia� si� po dw�ch dniach znacznie lepiej i pocz�� wstawa�, dowiedziawszy si� jednak, �e �damy� zostaj�, pozosta� tak�e, aby towarzyszy� im w drodze powrotnej i w razie napadu Saracen�w[1378] broni� ich od z�ej przygody. Sk�d si� mieli wzi�� owi Saraceni � tego pytania nie zadawa� sobie m�ny Lotary�czyk.
Nazywano tak wprawdzie na dalekim Zachodzie Litwin�w � od nich jednak nie mog�o grozi� �adne niebezpiecze�stwo c�rce Kiejstuta[1379], rodzonej siostrze Witolda[1380], a stryjecznej pot�nego �kr�la krakowskiego�, Jagie��y[1381]. Ale pan de Lorche zbyt d�ugo bawi� mi�dzy Krzy�aki, aby mimo wszystkiego, co na Mazowszu s�ysza� i o chrzcie Litwy, i o po��czeniu dwu koron na g�owie jednego w�adcy, nie mia� przypuszcza�, �e od Litwin�w zawsze wszystkiego z�ego mo�na si� spodziewa�. Tak m�wili Krzy�acy, a on jeszcze nie ca�kiem straci� wiar� w ich s�owa.
Ale tymczasem zaszed� wypadek, kt�ry pad� cieniem mi�dzy go�ci krzy�ackich i ksi�cia Janusza. Na dzie� przed wyjazdem dworu przybyli bracia Gotfryd i Rotgier, kt�rzy byli zostali poprzednio w Ciechanowie, a z nimi przyjecha� niejaki pan de Fourcy jako zwiastun niepomy�lnej dla Krzy�ak�w nowiny. Oto zdarza�o si�, �e go�cie zagraniczni bawi�cy[1382] u starosty krzy�ackiego w Lubawie, a wi�c on, pan de Fourcy, a dalej pan de Bergow i pan Majneger, obaj z rodzin poprzednio ju� w Zakonie zas�u�onych, nas�uchawszy si� wie�ci o Jurandzie ze Spychowa, nie tylko si� ich nie ul�kli, ale postanowili wywabi� w pole s�ynnego wojownika, aby przekona� si�, czy rzeczywi�cie jest tak straszny, za jakiego go g�osz�. Starosta sprzeciwia� si� wprawdzie, powo�uj�c si� na pok�j mi�dzy Zakonem a ksi�stwami mazowieckimi, w ko�cu jednak, mo�e w nadziei, i� uwolni si� od gro�nego s�siada, nie tylko postanowi� patrze� przez szpary[1383] na wypraw�, ale i knecht�w[1384] zbrojnych na ni� pozwoli�. Rycerze pos�ali wyzwanie Jurandowi, kt�ry je skwapliwie przyj�� pod warunkiem, �e ludzi odprawi�, a samotrze� z nim i z dwoma towarzyszami b�d� si� potykali na samej granicy Prus i Spychowa. Gdy jednak nie chcieli ani knecht�w odprawi�, ani z ziem spychowskich ust�pi�, napad� na nich, knecht�w wytraci�, pana Majnegera sam okrutnie kopi� przeb�d�, a pana de Bergow wzi�� w niewol� i do piwnic spychowskich wtr�ci�. De Fourcy jeden si� ocali� i po trzechdniowym b��kaniu si� po mazowieckich lasach, dowiedziawszy si� od smolarzy, i� w Ciechanowie bawi� bracia zakonni, przedar� si� do nich, aby razem z nimi zanie�� skarg� przed majestat ksi�cia, prosi� o kar� i o rozkaz uwolnienia pana de Bergow. Wie�ci te wnet zm�ci�y dobre stosunki mi�dzy ksi�ciem i go��mi, gdy� nie tylko dwaj przybyli bracia, ale i Hugo de Danveld, i Zygfryd de L�we pocz�li natarczywie upomina� si� u ksi�cia, aby raz przecie uczyni� sprawiedliwo�� Zakonowi, uwolni� granic� od drapie�nika i rycza�tem kar� za wszystkie winy wymierzy�. Szczeg�lniej Hugo de Danveld, maj�cy w�asne dawne rachunki z Jurandem, kt�rych wspomnienie piek�o go b�lem i wstydem � upomina� si� niemal gro�nie o zemst�.
� P�jdzie skarga do wielkiego mistrza � m�wi� � i je�li sprawiedliwo�ci od waszej ksi���cej mo�ci nie uzyskamy, on sam potrafi j� uczyni�, cho�by za owym zb�jem ca�e Mazowsze stan�o.
Lecz ksi���, lubo[1385] z natury �agodny, rozgniewa� si� i rzek�:
� Jakiej�e to sprawiedliwo�ci si� domagacie? Gdyby Jurand pierwszy na was nast�pi�[1386], wsie popali�, stada zagarn�� i ludzi pobi�, pewnie bym go na s�d wezwa� i kar� mu odmierzy�. Ale wasi to sami go naszli. Wasz starosta knecht�w na wypraw� pozwoli� � a c�e Jurand? Jeszcze wyzwanie przyj��, a tego jeno ��da�, by ludzie odeszli. Jako�e mam go za to kara� alibo na s�d pozywa�? Zaczepili�cie strasznego m�a, kt�rego si� wszyscy boj�, i dobrowolnie �ci�gn�li�cie kl�sk� na wasze g�owy � wi�c czeg� chcecie? Zali[1387] mam mu rozkaza�, aby si� nie broni�, gdy si� wam spodoba go najecha�?
� Nie Zakon go napastowa�, jeno go�cie, obcy rycerze � odpar� Hugo.
� Za go�ci Zakon odpowiada, a do tego byli z nimi knechci z lubawskiej za�ogi.
� Mia��e starosta go�ci jako na rze� wyda�?
Na to ksi��� zwr�ci� si� do Zygfryda i rzek�:
� Patrzcie�e, w co si� sprawiedliwo�� w waszych u�ciech[1388] obraca i zali wasze wykr�ty nie obra�aj� Boga?
Lecz surowy Zygfryd odrzek�:
� Pan de Bergow musi by� z niewoli wypuszczon, albowiem m�owie z jego rodu bywali starszymi w Zakonie i wielkie Krzy�owi oddali us�ugi.
� A �mier� Majnegera musi by� pomszczona � doda� Hugo de Danveld.
Ksi���, us�yszawszy to, odgarn�� na obie strony w�osy i wstawszy z �awy, pocz�� i�� ku Niemcom z twarz� z�owrog�, po chwili jednak wspomnia� widocznie, �e byli jego go��mi, wi�c pohamowa� si� raz jeszcze, po�o�y� r�k� na ramieniu Zygfryda i rzek�:
� S�uchajcie, starosto: krzy� na p�aszczu nosicie, wi�c odpowiedzcie wedle sumienia � na ten krzy�! � praw[1389]-li by� Jurand czy te� nie praw?
� Pan de Bergow musi by� z niewoli wypuszczon � odpowiedzia� Zygfryd de L�we.
Nasta�a chwila milczenia, po czym ksi��� rzek�:
� B�g[1390], daj mi cierpliwo��.
Zygfryd za� m�wi� dalej g�osem ostrym, do ci�� miecza podobnym:
� Ta krzywda, kt�ra nas w osobach go�ci naszych spotka�a � to jeno nowa sposobno�� do skargi. Jak Zakon Zakonem, nigdy, ni w Palestynie, ni w Siedmiogrodzie[1391], ni mi�dzy dotychczas poga�sk� Litw�, nie uczyni� nam jeden zwyk�y m�� tyle z�ego, ile ten zb�j ze Spychowa. Wasza Ksi���ca Mo��! my sprawiedliwo�ci i kary ��damy nie za jedn� krzywd�, ale za tysi�c, nie za jedn� bitw�, ale za pi��dziesi�t, nie za krew raz przelan�, ale za ca�e lata takowych post�pk�w, za kt�re ogie� niebieski powinien by� spali� to bezbo�ne gniazdo z�o�ci i okrucie�stwa. Czyje� tam j�ki wo�aj� o pomst� do Boga? � nasze! Czyje �zy? � nasze! Pr�no zanosili�my skargi, pr�no wo�ali o s�d. Nigdy nie uczyniono nam zado��!
Us�yszawszy to, ksi��� Janusz pocz�� kiwa� g�ow� i odrzek�:
� Hej! nieraz drzewiej[1392] Krzy�acy go�cili w Spychowie i nie by� Jurand waszym wrogiem, p�ki mu umi�owana niewiasta na waszym powrozie nie skona�a. Ale ile� to razy zaczepiali�cie go sami, chc�c go zg�adzi�, jako i ninie[1393], za to, �e pozywa� i zwyci�a� waszych rycerzy? Ile razy nasadzali�cie[1394] na niego zb�jc�w albo bili�cie do niego z kusz w boru? Nast�powa�[1395] ci on na was, prawda, bo go piek�a zemsta � ale czyli� wy lub rycerze, kt�rzy na ziemiach waszych siedz�, nie nast�powali na spokojnych ludzi na Mazowszu, nie zagarniali stad, nie palili wsi�w, nie mordowali m��w, niewiast i dzieci? A gdym si� skar�y� mistrzowi, to mi odpowiada� z Malborga: Zwyczajna graniczna swawola!� Dajcie mi spok�j! Nie wam przystoi si� skar�y�, kt�rzy�cie chwycili mnie samego, bez broni, w czasie pokoju, na mojej w�asnej ziemi � i gdyby nie strach przed gniewem kr�la krakowskiego, to mo�e bym dotychczas w podziemiach waszych j�cza�. Tak odp�acili�cie si� mnie, kt�ry z rodu waszych dobrodziej�w pochodz�. Dajcie mi spok�j, bo nie wam gada� o sprawiedliwo�ci!
Us�yszawszy to, Krzy�acy spojrzeli po sobie niecierpliwie, gdy� przykro i wstyd im by�o, �e ksi��� wspomnia� o zaj�ciu pod Z�otoryj� wobec pana de Fourcy, wi�c Hugo de Danveld, chc�c po�o�y� koniec dalszej o tym rozmowie, rzek�:
� Z wasz� ksi���c� mo�ci� zdarzy�a si� omy�ka, kt�r��my nie ze strachu przed kr�lem krakowskim, ale dla sprawiedliwo�ci naprawili, a za graniczn� swawol� mistrz nasz nie mo�e odpowiada�, bo ile jest kr�lestw na �wiecie, wsz�dy na granicach niespokojne duchy swawol�.
� To sam to gadasz, a s�du na Juranda wo�asz. Czego�e chcecie?
� Sprawiedliwo�ci i kary.
Ksi��� zacisn�� swe ko�ciste pi�ci i powt�rzy�:
� B�g, daj mi cierpliwo��!
� Niech wasz ksi���cy majestat wspomni te� i na to � m�wi� dalej Danveld � �e nasi swywolnicy[1396] krzywdz� jeno �wieckich i nie nale��cych do niemieckiego plemienia ludzi, wasi za� przeciw niemieckiemu Zakonowi r�k� podnosz�, przez co samego Zbawiciela obra�aj�. A jakich�e m�k i kar dosy� na krzywdzicieli Krzy�a?
� S�uchaj! � rzek� ksi��� � Bogiem nie wojuj, bo Go nie oszukasz!
I po�o�ywszy r�ce na ramionach Krzy�aka, potrz�sn�� nim silnie, on za� stropi� si�[1397] zaraz i pocz�� �agodniejszym ju� g�osem:
� Je�li prawda, �e go�cie pierwsi naszli Juranda i �e nie odes�ali ludzi, nie pochwal� im tego, ale czy istotnie Jurand przyj�� wyzwanie?
To rzek�szy, pocz�� patrze� na pana de Fourcy, mrugaj�c przy tym nieznacznie oczyma, jakby mu chc�c da� do zrozumienia, �eby zaprzeczy� � lecz �w, nie mog�c czy nie chc�c tego uczyni�, odrzek�:
� Chcia�, by�my odes�awszy ludzi samotrze�[1398] si� z nim potykali.
� Pewni jeste�cie?
� Na moj� cze��! Ja i de Bergow zgodzili�my si�, ale Majneger nie przysta�[1399].
Wtem ksi��� przerwa�:
� Starosto ze Szczytna! wy lepiej od innych wiecie, �e Jurand nie uchybi� wyzwaniu.
Tu zwr�ci� si� do wszystkich i rzek�:
� Kt�ry by z was chcia� go pozwa� na piesz� alibo na konn� walk�, daj� na to pozwole�stwo. Je�liby Jurand by� zabit lub pojman, pan Bergow wyjdzie bez wykupu z niewoli. Wi�cej ode mnie nie ��dajcie, bo nie wsk�racie.
Lecz po tych s�owach zapad�a cisza g��boka. I Hugo de Danveld, i Zygfryd de L�we, i brat Rotgier, i brat Gotfryd, jakkolwiek m�ni, zbyt dobrze znali strasznego dziedzica Spychowa, by kt�rykolwiek z nich podj�� z nim walk� na �mier� i �ycie. M�g� to uczyni� chyba cz�owiek obcy, pochodz�cy z dalekich stron, jak de Lorche lub Fourcy, ale de Lorche nie by� obecny przy rozmowie, za� pan de Fourcy nadto pe�en by� jeszcze wewn�trznego przera�enia.
� Raz go widzia�em � mrukn�� z cicha � i nie chc� widzie� wi�cej.
Za� Zygfryd de L�we rzek�:
� Zakonnikom nie wolno jest w pojedynczej walce si� potyka�, chyba za osobnym mistrza i wielkiego marsza�ka pozwoleniem, ale my tu nie pozwole�stwa na walk� ��damy, jeno by de Bergow by� z niewoli wypuszczon, a Jurand na gardle skaran.
� Nie wy prawa w tej ziemi stanowicie.
� Bo�my do tej pory cierpliwie ci�kie s�siedztwo znosili. Ale mistrz nasz potrafi wymierzy� sprawiedliwo��.
� Zasi�[1400] mistrzowi i wam od Mazowsza!
� Za mistrzem stoj� Niemcy i cesarz rzymski[1401].
� A za mn� kr�l polski, kt�remu wi�cej ziem i narod�w podlega.
� Czy wasza ksi���ca mo�� chce wojny z Zakonem?
� Gdybym chcia� wojny, nie czeka�bym was na Mazowszu, jeno szed� ku wam, ale i ty mi nie gro�, bo� si� nie boj�.
� C� mam donie�� mistrzowi?
� Wasz mistrz o nic nie pyta�. M�w mu, co chcesz.
� Tedy sami wymierzym kar� i pomst�.
Na to ksi��� wyci�gn�� rami� i pocz�� kiwa� gro�nie palcem przy samej twarzy Krzy�aka.
� Waruj si�[1402]! � rzek� st�umionym przez gniew g�osem � waruj si�! Jam ci pozwoli� wyzwa� Juranda, ale gdyby� z wojskiem zakonnym wdar� mi si� do kraju, tedy na ci� uderz� � i wi�niem, nie go�ciem, tu osi�dziesz.
I widocznie cierpliwo�� jego by�a ju� wyczerpana, gdy� cisn�� ze wszystkich si� czapk� o st� i wyszed� z izby trzasn�wszy drzwiami. Krzy�acy pobladli ze w�ciek�o�ci, a pan de Fourcy spogl�da� na nich jak b��dny.
� Co tedy b�dzie? � spyta� pierwszy brat Rotgier.
A Hugo de Danveld przyskoczy� niemal z pi�ciami do pana de Fourcy.
� Po co� powiedzia�, �e wy�cie pierwsi na�li[1403] Juranda?
� Bo prawda!
� Trzeba ci by�o ze�ga�.
� Jam tu przyjecha� bi� si�, nie �ga�.
� T�go si� bi�e� � ni s�owa!
� A ty� to nie pomyka� przed Jurandem do Szczytna?
�
� I wszystko jedno, co rzek� � wtr�ci� brat Gotfryd. � Bez s�du nie skaraliby Juranda, a na s�dzie rzecz by musia�a wyj�� na wierzch.
� Co tedy[1405] b�dzie? � powt�rzy� brat Rotgier.
Nasta�a chwila milczenia, po czym zabra� g�os surowy i zawzi�ty Zygfryd de L�we.
� Trzeba z tym krwawym psem raz sko�czy�! � rzek�. � De Bergow musi by� z wi�z�w wydobyty. �ci�gniem za�ogi ze Szczytna, z Insburka, z Lubawy, wezwiem che�mi�sk� szlacht� i uderzym na Juranda... Czas z nim sko�czy�!
Lecz przebieg�y Danveld, kt�ry umia� ka�d� rzecz na obie strony rozwa�y�, za�o�y� r�ce na g�ow�, namarszczy� si� i po namy�le rzek�:
� Bez pozwolenia mistrza nie mo�na.
� Je�li si� uda, to mistrz pochwali! � ozwa� si� brat Gotfryd.
� A je�li si� nie uda? Je�li ksi��� ruszy kopijnik�w i uderzy na nas?
� Jest pok�j mi�dzy nim i Zakonem: nie uderzy!
� Ba! jest pok�j, ale my go pierwsi naruszym. Za�ogi nasze przeciw Mazurom nie wystarcz�.
� To mistrz ujmie si� za nami i b�dzie wojna.
Danveld zn�w si� namarszczy� i zamy�li�:
� Nie! nie! � rzek� po chwili. � Je�li si� uda, mistrz b�dzie w duchu rad... P�jd� pos�y do ksi�cia, b�d� uk�ady i ujdzie nam bezkarnie. Ale w razie kl�ski Zakon nie ujmie si� za nami i wojny ksi�ciu nie wypowie... Innego by na to trzeba mistrza... Za ksi�ciem stoi kr�l polski, a z nim mistrz nie zadrze...
� Wszelako wzi�li�my ziemi� dobrzy�sk�[1406], to wida� nie strach nam Krakowa.
� Bo by�y pozory... Opolczyk[1407]... Wzi�li�my niby zastaw, a i to...
Tu obejrza� si� naok� i zni�onym g�osem doda�:
� S�ysza�em w Malborgu, i� gdyby wojn� grozili, to byle nam zastaw wr�cono � oddamy.
� Ach! � rzek� brat Rotgier � gdyby tu mi�dzy nami by� Markwart Salzbach[1408] albo Szomberg[1409], kt�ry szczeni�ta Witoldowe wydusi� � ci znale�liby rad� na Juranda. C� Witold[1410]! namiestnik Jagie���w[1411]! Wielki knia�, a pomimo tego Szombergowi nic... Wydusi� Witoldowi dzieci � i nic mu!... Zaprawd�, brak mi�dzy nami ludzi, kt�rzy na wszystko potrafi� znale�� spos�b...
Us�yszawszy to, Hugo de Danveld wspar� �okcie na stole, g�ow� na r�kach i na d�ugi czas zatopi� si� w rozmy�laniu. Nagle rozja�ni�y mu si� oczy, obtar� wedle zwyczaju wierzchem d�oni wilgotne, grube wargi i rzek�:
� B�ogos�awiona niech b�dzie chwila, w kt�rej wspomnieli�cie, pobo�ny bracie, imi� m�nego brata Szomberga.
� Czemu tak? Zali�cie[1412] co� obmy�lili? � spyta� Zygfryd de L�we.
� M�wcie �ywo! � zawo�ali bracia Rotgier i Gotfryd.
� S�uchajcie � rzek� Hugo. � Jurand ma tu c�rk�, jedyne dziecko, kt�r� jako �renic� oka mi�uje.
� Ma! znamy j�. Mi�uje j� i ksi�na Anna Danuta[1413].
� Tak. Ot� s�uchajcie, gdyby�cie porwali t� dziewk�, Jurand odda�by za ni� nie tylko Bergowa, ale wszystkich je�c�w, siebie samego i Spych�w w dodatku!
� Na krew �w. Bonifacego przelan� w Dochum! � zawo�a� brat Gotfryd � by�oby tak, jako m�wicie!
Po czym zamilkli, jakby przestraszeni �mia�o�ci� i trudno�ciami przedsi�wzi�cia.
Dopiero po chwili brat Rotgier zwr�ci� si� do Zygfryda de L�we:
� Rozum wasz i do�wiadczenie � rzek� � r�wne s� m�stwu; co tedy o tym mniemacie?
� Mniemam, �e sprawa warta rozwagi.
� Bo � m�wi� dalej Rotgier � dziewka jest przyboczn� ksi�ny � ba, wi�cej, gdy� prawie c�rk� umi�owan�. Pomy�lcie, pobo�ni bracia, jaki powstanie ha�as.
A Hugo de Danveld pocz�� si� �mia�.
� Sami�cie m�wili � rzek� � �e Szomberg[1414] wytru� czy te� wydusi� Witoldowe[1415] szczeni�ta � i c� mu za to? Ha�as oni z byle przyczyny podnosz�, ale gdyby�my pos�ali mistrzowi Juranda na �a�cuchu, czeka nas pewniej nagroda ni� kara.
� Tak � ozwa� si� de L�we � sposobno�� do najazdu jest. Ksi��� wyje�d�a, Anna Danuta zostaje tu jeno z dworskimi dziewki. Jednak�e najazd na dw�r ksi���cy w czasie pokoju � nie byle sprawa. Dw�r ksi���cy � nie Spych�w. To zn�w jak w Z�otoryi! Zn�w p�jd� skargi do wszystkich kr�lestw i do papie�a na gwa�ty Zakonu; zn�w odezwie si� z gro�b� przekl�ty Jagie��o[1416], a mistrz � znacie go przecie: rad on uchwyci, co si� da chwyci�, ale wojny z Jagie��� nie chce... Tak! krzyk si� podniesie we wszystkich ziemiach Mazowsza i Polski.
� A tymczasem ko�ci Juranda zbielej� na haku � odpar� brat Hugo. � Kto wreszcie m�wi wam, by j� tu z dworca spod boku ksi�ny porywa�?
� Przecie nie z Ciechanowa, gdzie pr�cz szlachty jest trzystu �ucznik�w.
� Nie. Ale zali[1417] Jurand nie mo�e zachorze�[1418] i przys�a� ludzi po dziewk�. Nie wzbroni jej wtedy ksi�na jecha�, a je�li dziewka w drodze przepadnie, kto powie wam lub mnie: �Ty� j� porwa�!� � Ba! � odrzek� zniecierpliwiony de L�we � sprawcie, by Jurand zachorza� i dziewk� wezwa�...
Na to u�miechn�� si� z tryumfem Hugo i odrzek�:
� Mam ci ja u siebie z�otnika, kt�ry z Maiborga za z�odziejstwo wyp�dzon w Szczytnie osiad� i kt�ry ka�d� piecz�� wyci�� potrafi; mam i ludzi, kt�rzy, cho� nasi poddani, z mazurskiego narodu pochodz�... Zali mnie jeszcze nie rozumiecie?...
� Rozumiem! � zawo�a� z zapa�em brat Gotfryd.
A Rotgier podni�s� d�onie do g�ry i rzek�:
� Niech ci B�g szcz�ci, pobo�ny bracie, bo ni Markwart Salzbach[1419], ni Szomberg[1420] nie znale�liby lepszego sposobu.
Po czym przymru�y� oczy, jakby chcia� dojrze� co� dalekiego.
� Widz� Juranda � rzek� �jako z powrozem na szyi stoi przy Gda�skiej bramie w Malborgu i jako kopi� go nogami knechty nasze...
� A dziewka zostanie s�u�k� Zakonu � doda� Hugo.
Us�yszawszy to, de L�we zwr�ci� oczy na Danvelda, on za� uderzy� si� zn�w wierzchem d�oni w usta i rzek�:
� A teraz do Szczytna nam jak najpr�dzej!
Jednak�e przed wyruszeniem do Szczytna czterej bracia i de Fourcy przyszli jeszcze po�egna� si� z ksi�ciem[1421] i ksi�n�[1422].
By�o to po�egnanie niezbyt przyjazne, wszelako ksi��� nie chc�c, wedle starego polskiego obyczaju, wypuszcza� go�ci z domu z pr�nymi r�koma podarowa� ka�demu z braci pi�kny b�am[1423] kuni i po grzywnie[1424] srebra, oni za� przyj�li z rado�ci�, zapewniaj�c, �e jako zakonnicy zaprzysi�eni na ub�stwo nie zatrzymaj� tych pieni�dzy dla siebie, ale rozdadz� je ubogim, kt�rym zarazem polec� si� modli� za zdrowie, s�aw� i przysz�e zbawienie ksi�cia. U�miechali si� pod w�sem z tych zapewnie� Mazurowie, albowiem dobrze znana im by�a chciwo�� zakonna, a jeszcze lepiej k�amstwa Krzy�ak�w. Powtarzano na Mazowszu, �e �jako tch�rz cuchnie, tak Krzy�ak ��e�. Ksi��� te� jeno[1425] machn�� r�k� na podobn� podzi�k�, a po ich wyj�ciu rzek�, i� rakiem[1426] chyba pojecha�by do nieba za przyczyn� modlitw krzy�ackich.
Lecz przedtem jeszcze, przy po�egnaniu si� z ksi�n�, w chwili gdy Zygfryd de L�we ca�owa� jej r�k�, Hugo von Danveld zbli�y� si� do Danusi, po�o�y� d�o� na jej g�owie i g�aszcz�c j�, rzek�:
� Nam przykazano dobrem za z�e p�aci� i mi�owa� nawet nieprzyjaci� naszych, wi�c przyjedzie tu siostra zakonna i przywiezie wam, panienko, goj�cy balsam hercy�ski[1427].
� Jako�e mam wam podzi�kowa�, panie? � odpowiedzia�a Danusia.
� B�d�cie przyjaci�k� Zakonu i zakonnik�w.
Zauwa�y� t� rozmow� de Fourcy, a �e uderzy�a go przy tym uroda dziewczyny, wi�c gdy ju� ruszyli ku Szczytnu, zapyta�:
� Co to za pi�kna dw�rka, z kt�r� rozmawiali�cie na odjezdnym?
� C�rka Juranda! �odpowiedzia� Krzy�ak.
A pan de Fourcy zdziwi� si�.
� Ta, kt�r� macie pochwyci�?
� Ta. A gdy j� pochwycim, Jurand nasz.
� Nie wszystko wida� z�e, co od Juranda pochodzi. Warto by� str�em takiego je�ca.
� My�licie, �e �atwiej by by�o wojowa� z ni� ni� z Jurandem?
� To znaczy, �e my�l� tak samo jak i wy. Ojciec wr�g Zakonu, a do c�rki m�wili�cie miodem smarowane s�owa i w dodatku obiecali�cie jej balsam.
Hugo de Danveld uczu� widocznie potrzeb� usprawiedliwienia si� kilkoma s�owy.
� Obieca�em jej balsam � rzek� � dla tego m�odego rycerza, kt�ry od tura [1428]pobit i z kt�rym, jako wiecie, jest zm�wiona[1429]. Je�li podnios� krzyk po pochwyceniu dziewki, powiemy, �e�my nie tylko nie chcieli jej krzywdy, ale�my jej jeszcze leki przez chrze�cija�skie mi�osierdzie posy�ali.
� Dobrze � rzek� de L�we. � Trzeba jeno[1430] pos�a� kogo� pewnego.
� Po�l� jedn� pobo�n� niewiast�, ca�kiem Zakonowi oddan�. Przyka�� jej patrzy� i s�ucha�. Gdy ludzie nasi niby od Juranda przyb�d�, znajd� gotowe porozumienie...
� Takich ludzi trudno b�dzie dobra�.
� Nie. Nar�d u nas m�wi tym samym j�zykiem. S� te� w mie�cie, ba! nawet mi�dzy knechtami[1431] w za�odze, ludzie, kt�rzy prawem �cigani z Mazowsza zbiegli � zb�je, z�odzieje � prawda, ale �adnej trwogi nie znaj�cy i na wszystko gotowi. Tym obiecn�, je�li wsk�raj�, wielkie nagrody, je�li nie wsk�raj� � powr�z.
� Ba! a nu� zdradz�?
� Nie zdradz�, bo na Mazowszu ka�dy dawno na �amanie ko�em[1432] zarobi� i nad ka�dym wyrok ci�y. Trzeba im tylko da� och�do�ne[1433] szaty, aby ich za prawych[1434] Jurandowych pacho�k�w poczytano � i g��wna rzecz: list z piecz�ci� od Juranda.
� Nale�y wszystko przewidzie� � rzek� brat Rotgier. � Jurand po ostatniej bitwie zechce mo�e zobaczy� ksi�cia, aby si� na nas poskar�y�, a siebie usprawiedliwi�. B�d�c w Ciechanowie, zajedzie do c�rki, do le�nego dworca. Mo�e si� wtedy przygodzi�[1435], �e nasi ludzie, przybywszy po Jurand�wn�, natkn� si� na samego Juranda.
� Ci ludzie, kt�rych wybior�, s� szelmy[1436] kute na cztery nogi. B�d� oni wiedzie�, �e je�li si� natkn� na Juranda, p�jd� na haki[1437]. Ich g�owa w tym, �eby si� nie spotkali.
� Jednak mo�e si� zdarzy�, �e ich pochwyc�.
� Tedy wyprzemy si� i ich, i listu. Kto nam dowiedzie, �e to my�my ich wys�ali? Wreszcie: nie b�dzie porwania, nie b�dzie krzyku, a �e kilku wisielc�w [1438]Mazury po�wiertuj�, nie stanie si� przez to szkoda dla Zakonu.
A brat Gotfryd, najm�odszy mi�dzy zakonnikami, rzek�:
� Nie rozumiem tej waszej polityki ani tej waszej boja�ni, aby si� nie wyda�o, �e dziewka z naszego nakazu porwana. Maj�c j� raz w r�ku, musimy przecie pos�a� kogo� do Juranda i powiedzie� mu: �Twoja c�rka jest u nas � chcesz-li, by odzyska�a wolno��, oddaj za ni� de Bergowa i siebie samego..�. Jak�e inaczej?... Ale wtedy b�dzie wiadomo, �e to my nakazali�my dziewczyn� pochwyci�.
� Prawda! � rzek� pan de Fourcy, kt�remu niezbyt przypad�a do smaku ca�a sprawa.
� Po co ukrywa� to, co musi si� wyda�.
A Hugo de Danveld pocz�� si� �mia� i zwr�ciwszy si� do brata Gotfryda, zapyta�:
� Jak dawno nosicie bia�y p�aszcz?
� Sko�czy si� sze�� lat na pierwsz� niedziel� po �wi�tej Tr�jcy.
� Jak go przenosicie jeszcze sze��, b�dziecie lepiej rozumieli sprawy Zakonu. Jurand zna nas lepiej ni� wy. Powie mu si� tak: �Twojej c�rki pilnuje brat Szomberg[1439] i je�li s�owo pi�niesz � to wspomnij na dzieci Witolda[1440]...� � A p�niej?
� P�niej de Bergow b�dzie wolny, a Zakon b�dzie tak�e uwolnion od Juranda.
� Nie! � zawo�a� brat Rotgier � wszystko jest tak rozumnie pomy�lane, �e B�g powinien pob�ogos�awi� naszemu przedsi�wzi�ciu.
� B�g b�ogos�awi wszelkim uczynkom maj�cym na celu dobro Zakonu � rzek� pos�pny Zygfryd de L�we.
I jechali dalej w milczeniu � a przed nimi na dwa lub trzy strzelania z kuszy sz�y ich poczty, aby torowa� drog�, kt�ra sta�a si� kopna[1441], albowiem w nocy spad� �nieg obfity. Na drzewach le�a�a bogata oki��[1442], dzie� by� chmurny, ale ciep�y, tak �e z koni podnosi� si� opar. Z las�w ku ludzkim siedliskom lecia�y stada wron, nape�niaj�c powietrze pos�pnym krakaniem.
Pan de Fourcy pozosta� nieco za Krzy�akami i jecha� w g��bokim zamy�leniu. By� on od kilku lat go�ciem Zakonu, bra� udzia� w wyprawach na �mud�, gdzie odznaczy� si� wielkim m�stwem i podejmowany wsz�dy tak, jak tylko Krzy�acy umieli podejmowa� rycerzy z dalekich stron, przywi�za� si� do nich mocno, a nie maj�c w�asnej fortuny, zamierza� wst�pi� w ich szeregi. Tymczasem to przesiadywa� w Malborgu, to odwiedza� znajome komandorie[1443], szukaj�c w podr�ach rozrywki i przyg�d. Przybywszy �wie�o do Lubawy wraz z bogatym de Bergowem i zas�yszawszy o Jurandzie, pocz�� p�on�� ��dz� zmierzenia si� z m�em, kt�rego otacza�a groza powszechna.
Przybycie Majnegera, kt�ry ze wszystkich walk wychodzi� zwyci�zc�, przyspieszy�o wypraw�. Komtur z Lubawy da� na ni� ludzi; naopowiada� jednak tyle trzem rycerzom nie tylko o okrucie�stwie, ale o podst�pach i wiaro�omstwie Juranda, i� gdy �w za��da�, by odprawili �o�nierzy, nie chcieli si� na to zgodzi�, boj�c si�, �e gdy to uczyni�, otoczy ich, wytraci lub wtr�ci do piwnic spychowskich. W�wczas Jurand mniemaj�c, �e chodzi im nie tylko o walk� rycersk�, ale i o grabie�, uderzy� na nich wst�pnym bojem i zada� im kl�sk� okrutn�. De Fourcy widzia� Bergowa obalonego wraz z koniem, widzia� Majnegera z od�amem w��czni w brzuchu, widzia� ludzi pr�no b�agaj�cych o lito��. Sam ledwo zdo�a� si� przebi� � i kilka dni tu�a� si� po drogach i lasach, gdzie by�by zamar� z g�odu lub sta� si� �upem dzikiego zwierza, gdyby wypadkiem nie dosta� si� do Ciechanowa, w kt�rym znalaz� braci Gotfryda i Rotgiera. Z ca�ej wyprawy wyni�s� uczucie upokorzenia, wstydu, nienawi�ci, zemsty i �alu za Bergowem, kt�ry by� mu bliskim przyjacielem. Tote� z ca�ej duszy przy��czy� si� do skargi zakonnych rycerzy, gdy domagali si� kary i wolno�ci dla nieszcz�snego towarzysza, a gdy ta skarga pozosta�a bezowocn� � w pierwszej chwili got�w by� zgodzi� si� na wszystkie �rodki, kt�re wiod�y do zemsty nad Jurandem. Teraz jednak ozwa�y si� w nim nagle skrupu�y. Przys�uchuj�c si� rozmowom zakonnik�w, a zw�aszcza temu, co m�wi� Hugo de Danveld, niejednokrotnie nie m�g� oprze� si� zdziwieniu. Poznawszy bli�ej w ci�gu kilku lat Krzy�ak�w, widzia� ju� wprawdzie, �e nie s� oni tacy, za jakich przedstawiaj� ich w Niemczech i na Zachodzie. W Malborgu pozna� jednak�e kilku prawych i surowych rycerzy; ci, sami cz�sto rozwodzili skargi nad zepsuciem braci, nad ich rozpust�, brakiem karno�ci � i de Fourcy czu�, �e maj� s�uszno��, ale sam b�d�c rozpustnym i niekarnym, nie bra� zbyt za z�e innym tych wad, zw�aszcza �e wszyscy rycerze zakonni nagradzali je m�stwem. Widzia� ich przecie pod Wilnem uderzaj�cych piersi� o pier� polskich rycerzy, przy zdobywaniu zamk�w bronionych z nadludzk� uporczywo�ci� przez posi�kowe polskie za�ogi; widzia� ich gin�cych pod ciosami topor�w i miecz�w, w szturmach og�lnych lub w pojedynczych walkach. Byli nieub�agani i okrutni dla Litwy, ale byli zarazem jako lwy � i chodzili w chwale jak w s�o�cu. Teraz jednak wyda�o si� panu de Fourcy, �e Hugo de Danveld m�wi takie rzeczy i podaje takie sposoby, na kt�re wzdrygn�� si� powinna dusza w ka�dym rycerzu � a za� inni bracia nie tylko nie powstaj� na niego z gniewem, ale przytakuj� ka�demu jego s�owu. Wi�c zdziwienie ogarnia�o go coraz wi�ksze i wreszcie zaduma� si� g��boko, czy mu przystoi do takich uczynk�w r�k� przyk�ada�. Gdyby bowiem chodzi�o tylko o porwanie dziewczyny, a nast�pnie o wymienienie jej za Bergowa, by�by si� mo�e na to zgodzi�, chocia� poruszy�a go i uj�a za serce uroda Danusi. Gdyby przysz�o mu by� jej str�em, nie mia�by tak�e nic przeciwko temu, a nawet nie by� pewien, czyby z r�k jego wysz�a tak�, jak� w nie wpad�a. Ale Krzy�akom sz�o widocznie o co innego.
Oni przez ni� chcieli dosta� wraz z Bergowem i samego Juranda � obieca� mu, �e j� wypuszcz�, je�li si� za ni� odda, a potem zamordowa� go, a z nim razem, dla ukrycia oszustwa i zbrodni � zapewne i dziewczyn�. Wszak�e ju� grozili jej losem dzieci Witoldowych na wypadek, gdyby Jurand �mia� si� skar�y�. �Niczego nie chc� dotrzyma� � oboje oszuka� i oboje zg�adzi� � rzek� sobie de Fourcy � a przecie krzy� nosz� i czci wi�cej od innych przestrzega� winni�. � I burzy�a si� w nim dusza co chwila mocniej na tak� bezczelno��, ale postanowi� jeszcze sprawdzi�, o ile jego podejrzenia s� s�uszne � wi�c podjecha� zn�w do Danvelda i zapyta�:
� A je�li Jurand si� wam odda, czy wypu�cicie dziewk�?
� Gdyby�my j� wypu�cili, ca�y �wiat wnet by wiedzia�, �e to my chwycili�my oboje � odrzek� Danveld.
� Ba, c� z ni� uczynicie?
Na to Danveld pochyli� si� ku m�wi�cemu i ukaza� w u�miechu swe spr�chnia�e z�by spod grubych warg.
� O co pytacie? Czy o to, co uczynimy z ni� przedtem, czy o to, co potem?
Lecz Fourcy wiedz�c ju�, co chcia� wiedzie�, zamilk� � przez chwil� jeszcze zdawa� si� walczy� z sob�, a nast�pnie podni�s� si� nieco na strzemionach i rzek� tak g�o�no, aby go wszyscy czterej zakonnicy us�yszeli:
� Pobo�ny brat Ulryk von Jungingen[1444], kt�ry jest wzorem i ozdob� rycerstwa, rzek� mi raz tak: �Jeszcze mi�dzy starymi w Malborgu znajdziesz godnych Krzy�a rycerzy, ale ci, kt�rzy na pogranicznych komandoriach siedz�, zaka��[1445] jeno Zakonowi przynosz��.
� Wszyscy�my grzeszni, ale Panu naszemu s�u�ymy � odrzek� Hugo.
� Gdzie wasza rycerska cze��? Nie przez haniebne uczynki Panu si� s�u�y � chyba �e nie Zbawicielowi s�u�ycie. Kt� to wasz Pan? Wiedzcie przeto, �e nie tylko do niczego r�ki nie przy�o��, ale i wam nie pozwol�...
� Na co nie pozwolicie?
� Na podst�p, na zdrad�, na ha�b�.
� A jako�e mo�ecie nam zabroni�? W bitwie z Jurandem postradali�cie poczet i wozy. �y� musicie tylko z �aski Zakonu � i z g�odu zamrzecie, je�li wam kawa�ka chleba nie rzucim. A w dodatku: wy�cie jeden, nas czterech � jako�e nie pozwolicie?
� Jako nie pozwol�? � powt�rzy� Fourcy. � Mog� nawr�ci� do dworca i ostrzec ksi�cia, mog� przed ca�ym �wiatem wasze zamiary rozg�osi�.
Na to spojrzeli po sobie bracia zakonni i twarze zmieni�y im si� w okamgnieniu. Szczeg�lniej Hugo de Danveld popatrzy� przez d�ug� chwil� pytaj�cym wzrokiem w oczy Zygfryda de L�we, po czym za� zwr�ci� si� do pana de Fourcy:
� Przodkowie wasi � rzek� � s�ugiwali ju� w Zakonie � i wy chcecie do niego wst�pi�, ale my zdrajc�w nie przyjmujem.
� Ja za� nie chc� ze zdrajcami s�u�y�.
� Ej�e! nie spe�nicie waszej gro�by. Wiecie, �e Zakon umie kara� nie tylko zakonnik�w...
A de Fourcy, kt�rego podnieci�y te s�owa, wydoby� miecz, lew� r�k� schwyci� za ostrze, praw� d�o� po�o�y� na r�koje�ci i rzek�:
� Na t� r�kojmi� maj�c� kszta�t krzy�a, na g�ow� �w. Dionizego[1446], mego patrona, i na moj� rycersk� cze��, ostrzeg� ksi�cia mazowieckiego i mistrza.
Hugo de Danveld zn�w popatrzy� pytaj�cym wzrokiem na Zygfryda de L�we, a �w przymkn�� powieki jakby daj�c znak, �e si� na co� zgadza.
W�wczas Danveld ozwa� si� jakim� dziwnie g�uchym i zmienionym g�osem:
� �w. Dionizy m�g� nie�� pod pach� sw� uci�t� g�ow�, ale gdy wasza raz spadnie...
� Grozicie mi? � przerwa� de Fourcy.
� Nie, jeno zabijam! � odpowiedzia� Danveld.
I pchn�� go no�em w bok z tak� si��, �e a� ostrze schowa�o si� w ciele po krzy�yk. De Fourcy zawrzasn�� strasznym g�osem, przez chwil� usi�owa� chwyci� praw� r�k� miecz, kt�ry poprzednio trzyma� w lewej, ale upu�ci� go na ziemi�, w tym samym za� czasie pozostali trzej bracia pocz�li go �ga�[1447] bez lito�ci no�ami w szyj�, w plecy, w brzuch, dop�ki nie spad� z konia.
Po czym nasta�o milczenie. De Fourcy, krwawi�c okropnie z kilkunastu ran, drga� na �niegu i dar� go powykrzywianymi przez konwulsje palcami.
Spod o�owianego nieba dochodzi�o tylko krakanie wron, lec�cych z g�uchych puszcz ku ludzkim siedliskom.
A nast�pnie pocz�a si� �pieszna rozmowa morderc�w:
� Ludzie nic nie widzieli! � rzek� zdyszanym g�osem Danveld.
� Nic. Poczty s� na przedzie; nie wida� ich � odpar� L�we.
� S�uchajcie: b�dzie pow�d do nowej skargi. Rozg�osim, �e mazowieccy rycerze napadli na nas i zabili nam towarzysza. Podniesiem krzyk � a� go w Malborgu us�ysz�, �e nawet na go�ci ksi��� nasadza morderc�w. S�uchajcie! nale�y m�wi�, i� Janusz nie tylko nie chcia� wys�ucha� naszych skarg na Juranda, ale kaza� zamordowa� skar�yciela.
De Fourcy przewr�ci� si� tymczasem w ostatniej konwulsji na wznak i le�a� nieruchomy, z krwaw� pian� na ustach i z przera�eniem w martwych ju�, szeroko otwartych oczach. Brat Rotgier popatrzy� na niego i rzek�:
� Uwa�cie[1448], pobo�ni bracia, jako B�g karze sam zamiar zdrady.
� Co�my uczynili, uczynili�my dla dobra Zakonu � odrzek� Gotfryd. � Chwa�a tym...
Lecz przerwa�, bo w tej samej chwili z ty�u za nimi, na zakr�cie �nie�nej drogi, ukaza� si� jaki� je�dziec, kt�ry p�dzi� co ko� wyskoczy. Ujrzawszy go, Hugo de Danveld zawo�a� pr�dko:
� Ktokolwiek ten cz�owiek jest � musi zgin��.
A de L�we, kt�ry, lubo[1449] najstarszy mi�dzy bra�mi, mia� wzrok nadzwyczaj bystry, rzek�:
� Poznaj� go: to �w giermek, kt�ry tura toporem zabi�. Tak jest: to on!
� Pochowajcie no�e, aby si� nie sp�oszy� � m�wi� Danveld. � Ja zn�w pierwszy uderz�, wy za mn�.
Tymczasem Czech dojecha� i o dziesi�� lub o�m krok�w zapar� konia w �nieg. Dojrza� trupa w ka�u�y krwi, konia bez je�d�ca i zdumienie odbi�o mu si� na twarzy, ale trwa�o tylko przez jedno mgnienie oka. Po chwili zwr�ci� si� do braci, tak jakby nic nie widzia�, i rzek�:
� Czo�em, m�ni rycerze!
� Poznali�my ci� � odpowiedzia� zbli�aj�c si� z wolna Danveld. � Masz-li co do nas?
� Wys�a� mnie rycerz Zbyszko z Bogda�ca, za kt�rym kopi� nosz�, a kt�ry od tura na �owach pobit sam nie m�g� ku wam.
� Czego chce od nas tw�j pan?
� Za to, �e�cie nies�usznie Juranda ze Spychowa oskar�yli z ujm� dla jego rycerskiej czci, pan m�j ka�e wam powiedzie�, i�e�cie nie jako prawi rycerze czynili, ale jako psi szczekali; a kt�ren by by� krzyw[1450] o te s�owa, tego pozywa na walk� piesz� alibo konn�, a� do ostatniego tchu, do kt�rej stanie, gdzie mu wska�ecie, gdy tylko za �ask� i zmi�owaniem Bo�ym dzisiejsza krzypota[1451] go popu�ci.
� Powiedz panu swemu, �e rycerze zakonni obelgi cierpliwie dla imienia Zbawiciela znosz�, zasi� do walki bez osobliwego pozwole�stwa mistrza albo wielkiego marsza�ka stawa� nie mog�, o kt�re to pozwole�stwo jednak�e b�dziem do Malborga pisali. Czech zn�w spojrza� na trupa pana de Fourcy, albowiem do niego to g��wnie by� pos�any. Zbyszko wiedzia� ju� przecie, �e zakonnicy do pojedynk�w nie staj�, zas�yszawszy jednak, �e by� mi�dzy nimi rycerz �wiecki, jego szczeg�lniej chcia� pozwa�, s�dz�c, �e tym sobie ujmie i zjedna Juranda.
Tymczasem rycerz �w le�a� oto teraz zar�ni�ty jak w� mi�dzy czterema Krzy�akami. Czech nie zrozumia� wprawdzie, co zasz�o, ale poniewa� by� od dziecka ze wszelkimi niebezpiecze�stwy oswojon, wi�c zwietrzy� jakie� niebezpiecze�stwo. Zdziwi�o go te� i to, �e Danveld, m�wi�c z nim, zbli�a� si� coraz bardziej ku niemu, inni za� pocz�li zje�d�a� na boki, jakby go chcieli nieznacznie okr��y�. Z tych powod�w pocz�� si� mie� na baczno�ci, zw�aszcza �e nie mia� przy sobie broni, bo jej w po�piechu wzi�� nie zd��y�.
A Danveld tymczasem by� tu� i m�wi� dalej:
� Obieca�em twemu panu balsam goj�cy, wi�c �le mi si� za uczynno�� wyp�aca. Zwyk�a to zreszt� u Polak�w rzecz... ale �e ci�ko jest pobit i wkr�tce przed Bogiem mo�e stan��, wi�c powiedz mu...
Tu wspar� lew� d�o� na ramieniu Czecha.
� Wi�c powiedz mu, �e ja, ot, jak odpowiadam!...
I w tej samej chwili b�ysn�� no�em przy gardle giermka. Lecz nim zdo�a� pchn��, Czech, kt�ry ju� od dawna �ledzi� jego ruchy, chwyci� go swymi �elaznymi r�koma za prawic�, wygi�� j�, zakr�ci�, a� chrupn�y stawy i ko�ci � i dopiero us�yszawszy okropny ryk b�lu, wspi�� konia � i pomkn�� jak strza�a, zanim inni zdo�ali mu zast�pi�. Bracia Rotgier i Gotfryd pocz�li go goni�, ale wnet wr�cili, przera�eni strasznym krzykiem Danvelda. De L�we podtrzymywa� go pod ramiona, on za� z twarz� blad� i zarazem zsinia�� krzycza� tak, �e a� pocztowi, jad�cy przy wozach znacznie na przedzie, wstrzymali konie.
� Co wam jest? � pytali bracia.
Lecz de L�we kaza� im jecha� co si�, sprowadzi� w�z, albowiem Danveld widocznie nie m�g� si� na kulbace[1452] utrzyma�. Po chwili zimny pot okry� mu czo�o i zemdla�. Po sprowadzeniu wozu u�o�ono go na s�omie i ruszono ku granicy. De L�we pili�[1453], albowiem rozumia�, �e po tym, co zasz�o, nie mo�na czasu traci� nawet dla opatrunku Danvelda. Siad�szy przy nim na wozie, wyciera� od czasu do czasu �niegiem jego twarz, ale nie m�g� przywr�ci� mu przytomno�ci.
Dopiero w pobli�u granicy Danveld otworzy� oczy i pocz�� obziera� si�[1454] jakby ze zdziwieniem doko�a.
� Jak wam jest? � spyta� L�we.
� Nie czuj� b�lu, ale nie czuj� i r�ki � odrzek� Danveld.
� Bo wam ju� zdr�twia�a � dlatego i b�l min��. W ciep�ej izbie wr�ci. Tymczasem podzi�kujcie Bogu i za chwil� ulgi.
A Rotgier i Gotfryd zbli�yli si� zaraz do wozu.
� Sta�o si� nieszcz�cie � rzek� pierwszy � co teraz b�dzie?
� Powiemy � odpar� s�abym g�osem Danveld � �e giermek zamordowa� de Fourcy�ego.
� Nowa ich zbrodnia i winowajca wiadomy! � doda� Rotgier.
Czech tymczasem polecia� jednym p�dem wprosi do le�nego dworca i zastawszy jeszcze w nim ksi�cia[1455], opowiedzia� jemu pierwszemu, co si� sta�o. Na szcz�cie, znale�li si� dworzanie, kt�rzy widzieli, �e giermek wyjecha� bez broni. Jeden z nich krzykn�� mu by� nawet na drog� p�artem, aby wzi�� jakie �elaziwo, bo inaczej Niemcy go poko�acz�, �w jednak, boj�c si�, aby rycerze nie przejechali tymczasem granicy, skoczy� na konia tak jak sta�, w ko�uchu tylko, i pogna� za nimi. �wiadectwa te rozproszy�y wszelkie w�tpliwo�ci ksi�cia co do tego, kto m�g� by� zab�jc� de Fourcy�ego, ale nape�ni�y go niepokojem i gniewem tak wielkim, �e w pierwszej chwili chcia� wys�a� po�cig za Krzy�akami, aby ich w �a�cuchach odes�a� wielkiemu mistrzowi na ukaranie. Po chwili jednak sam zmiarkowa�[1456], �e po�cig nie zdo�a�by ju� dosi�gn�� rycerzy przed granic�, i rzek�:
� Wy�l� wszelako pismo do mistrza, aby zasi� wiedzia�, co oni tu wyrabiaj�. �le si� poczyna dzia� w Zakonie, bo drzewiej pos�uch by� okrutny, a teraz byle komtur[1457] na swoj� r�k� poczyna. Dopust Bo�y, ale za dopustem idzie kara.
Po czym zamy�li� si�, a po chwili zn�w pocz�� m�wi� do dworzan:
� Tego jeno[1458] nie mog�em nijak wyrozumie�, po co oni go�cia zabili � i �eby nie to, �e pacho�ek bez broni pojecha�, mia�bym na niego pos�dzenie.
� Ba � rzek� ksi�dz Wyszoniek � a po c� by go pacho� mia� zabija�, kt�ren[1459] go przedtem nigdy nie widzia�, a po drugie, cho�by i mia� bro�, jak�e mu by�o jednemu na pi�ciu uderzy� � i na ich poczty zbrojne.
� Ju�ci prawda � rzek� ksi���. � Musia� si� im �w go�� w czym przeciwi� albo mo�e nie chcia� tak �ga�, jako im by�o trzeba, bom i to ju� widzia�, �e mrugali na niego, aby powiedzia�, �e Jurand pierwszy zacz��.
A Mrokota z Mocarzewa rzek�:
� Chwacki[1460] to pacho�, je�li on temu psu Danveldowi r�k� pokruszy� � Powiada, �e s�ysza�, jak w Niemcu gnaty chrupn�y � odpowiedzia� ksi��� � i miarkuj�c z tego, jako si� w boru popisa� � mo�e to by�! Wida� i s�uga, i pan sierdzite[1461] ch�opy. �eby nie Zbyszko, by�by si� tur[1462] na konie rzuci�. I Lotary�czyk, i on wielce si� do zratowania ksi�nej [1463]przyczynili...
� Pewnie, �e sierdzity ch�op � przywt�rzy� ksi�dz Wyszoniek. � Ot i teraz, ledwie dycha, a jednak si� za Jurandem uj�� i tamtych pozwa�... Takiego w�a�nie Jurandowi trzeba zi�cia.
� Co� ta Jurand inaczej w Krakowie gada�, ale teraz my�l�, �e si� nie przeciwi � rzek� ksi���.
� Pan Jezus to sprawi � ozwa�a si� ksi�na, kt�ra wszed�szy w�a�nie w tej chwili, us�ysza�a koniec rozmowy. � Nie mo�e si� Jurand teraz przeciwi�, byleby B�g Zbyszkowi zdrowie powr�ci�. Ale i z naszej strony musi by� te� nagroda.
� Najlepsza dla niego nagroda b�dzie Danu�ka, a ja te� my�l�, �e j� dostanie, a to przez t� przyczyn�, �e jak si� baby na co zawezm�, to przeciw nim i taki Jurand nie poradzi.
� Albo nie po sprawiedliwo�ci si� zawzi�am? � zapyta�a ksi�na. � �eby Zbyszko by� p�ochy[1464], to nie m�wi�, ale wierniejszego chyba na �wiecie nie ma. I dziewczyna te�. Krokiem teraz od niego nie odst�pi � i po g�bie go g�adzi, a on si� do niej w bole�ci �mieje. A�e mi samej czasem �luzy[1465] z oczu pociekn�! Sprawiedliwie m�wi�!... Takiemu kochaniu warto pom�c, bo i Matka Boska rada na szcz�liwo�� ludzk� patrzy.
� Byle by�a wola boska � rzek� ksi��� � to i szcz�liwo�� si� zdarzy. Ale co prawda, to ma�o mu przez t� dziewczyn� g�owy nie uci�li, a teraz znowu tur go starmosi�.
� Nie powiadaj, �e �przez ni��! � zawo�a�a �ywo ksi�na � bo� nie kto inny, jeno Danu�ka go w Krakowie zratowa�a.
� Prawda. Ale �eby nie ona, nie by�by w Lichtensteina bi�, aby mu pi�ra ze �ba zedrze�, a za Lorchego to� by karku tak ochotnie nie nadstawi�. Co zasi� do nagrody, to rzek�em ju�, �e im obum si� nale�y, i w Ciechanowie j� obmy�l�.
� Niczego by Zbyszko tak rad[1466] nie widzia� jak rycerskiego pasa i z�otych ostr�g.
Ksi��� u�miechn�� si� na to dobrotliwie i odrzek�:
� To niech�e mu je dziewczyna poniesie, a gdy krzypota[1467] go popu�ci, w�wczas dopilnujem, aby wszystko wedle zwyk�ego obyczaju si� odby�o. Niech mu wnet poniesie, bo pr�dka rado�� najlepsza!
Ksi�na, us�yszawszy to, u�ciska�a pana wobec dworzan, potem uca�owa�a kilkakrotnie jego r�ce, on za� u�miecha� si� wci��, a wreszcie rzek�:
� Widzicie... No! dobra ci rzecz do g�owy przysz�a! �e te� to Duch �w. i niewiastom krzyny rozumu nie posk�pi�! Zawo�aj�e teraz dziewczyn�.
� Danu�ka! Danu�ka! � zawo�a�a ksi�na.
I po chwili we drzwiach bocznej komory ukaza�a si� Danusia, z zaczerwienionymi od bezsenno�ci oczyma i z dwojakami[1468] w r�ku, pe�nymi dymi�cej kaszy, kt�r� ksi�dz Wyszoniek ok�ada� pot�uczone ko�ci Zbyszka, a kt�r� stara dw�rka w�a�nie przed chwil� jej odda�a.
� P�jd��e tu jeno do mnie, sierotko! � rzek� ksi��� Janusz. � Postaw dwojaki i chod�.
I gdy zbli�y�a si� z pewn� nie�mia�o�ci�, �Pan� bowiem wzbudza� w niej zawsze pewn� obaw�, przygarn�� j� z dobroci� do siebie i pocz�� g�adzi� po twarzy, m�wi�c:
� Ano, bieda na ci�, dziecko, przysz�a � co?
� Ju�ci! � odpowiedzia�a Danusia.
I maj�c smutek w sercu, a �zy na pogotowiu, pocz�a zaraz p�aka�, ale cichutko, by ksi�cia nie urazi�; on za� zn�w spyta�:
� Czeg� p�aczesz?
� Bo Zbyszko chory � odrzek�a, wk�adaj�c pi�stki w oczy.
� Nie b�j si�, nic mu nie b�dzie. Prawda, ojcze Wyszo�ku?
� Hej! bli�ej mu ta za wol� bosk� do �lubu ni� do truch�y[1469] � odpowiedzia� dobry ksi�dz Wyszoniek.
A ksi��� rzek�:
� Poczekaj! tymczasem dam ci dla niego lek, kt�ren mu ul�y albo go i ca�kiem uzdrowi.
� Balsam Krzy�aki przys�a�y? � zawo�a�a �ywo Danusia, odejmuj�c od oczu r�ce.
� Tym, co Krzy�aki przy�l�, psa lepiej posmaruj, nie za� rycerzyka, kt�rego mi�ujesz. Ale ja dam ci co innego.
Po czym zwr�ci� si� do dworzan i zawo�a�:
� Chybaj[1470] mi ta kt�ry do komory po ostrogi i pas!
Po chwili za�, gdy mu je przyniesiono, rzek� do Danusi:
� Bierz, a nie� Zbyszkowi � i powiedz mu, �e od tej pory jest przepasan[1471]. Je�li zamrze, to przed Bogiem jako
Us�yszawszy to, Danusia naprz�d podj�a Pana pod nogi, po czym chwyci�a jedn� r�k� oznaki rycerskie, drug� dwojaki i skoczy�a do izby, w kt�rej le�a� Zbyszko. Ksi�na, nie chc�c traci� widoku ich rado�ci, posz�a za ni�.
Zbyszko ci�ko by� chory, ale ujrzawszy Danusi�, zwr�ci� ku niej poblad�� z bole�ci twarz i zapyta�:
� A Czech, jag�dko, wr�ci�?
� Co tam Czech! � odpowiedzia�a dziewczyna. � Lepsz� ja ci tu nowin� przynosz�. Pan ci� rycerzem pasowa� i ot, co ci przeze mnie posy�a.
To rzek�szy, po�o�y�a przy nim pas i z�ote ostrogi. Zbyszkowi zap�on�y rado�ci� i zdumieniem blade policzki, spojrza� na Danusi�, potem na oznaki, a nast�pnie przymkn�� oczy i pocz�� powtarza�:
� Jak�e to m�g� mnie rycerzem pasowa�?
A gdy w tej chwili wesz�a ksi�na, przypodni�s� si� nieco na ramionach i pocz�� jej dzi�kowa� a przeprasza� mi�o�ciw� pani�, �e jej do n�g nie mo�e pa��, gdy� wraz odgad�, �e to za jej wstawiennictwem spotka�o go takie szcz�cie. Lecz ona kaza�a mu zachowa� si� spokojnie i w�asnymi r�koma pomog�a Danusi u�o�y� zn�w jego g�ow� na wezg�owiu. Tymczasem nadszed� ksi���, a z nim ksi�dz Wyszoniek, Mrokota i kilku innych dworzan. Ksi��� Janusz z daleka da� znak r�k�, by Zbyszko si� nie rusza�, a nast�pnie, siad�szy przy �o�u, tak przem�wi�:
� Wiecie! Nie ma to ludziom by� dziwno, �e za m�ne a zacne uczynki jest zap�ata, bo je�liby cnota mia�a osta� bez nagrody, tedy i nieprawo�ci ludzkie chodzi�yby po �wiecie bez kary. A �e� ty �ywota nie szcz�dzi� i z utrat� zdrowia od srogiej �a�oby nas broni�, przeto[1473] pozwalamy ci pasem rycerskim si� przepasa� i we czci a s�awie odt�d chadza�.
� Mi�o�ciwy panie � odrzek� Zbyszko � ja bym i dziesi�ciu �ywot�w nie �a�owa�...
Lecz nie m�g� nic wi�cej powiedzie� i ze wzruszenia, i dlatego, i� ksi�na po�o�y�a mu r�k� na ustach, gdy� ksi�dz Wyszoniek nie pozwala� mu m�wi�. Ksi��� za� m�wi� dalej:
� Tak my�l�, �e powinno�ci rycerskie znasz i �e b�dziesz godnie one[1474] ozdoby nosi�. Zbawicielowi naszemu jako si� patrzy masz s�u�y�, a ze starost� piekielnym[1475] wojowa�. Pomaza�cowi ziemskiemu[1476] masz by� wierny, wojny nies�usznej unika� i niewinno�ci w ucisku broni�, w czym ci pomagaj B�g i �wi�ta Jego M�ko!
� Amen � rzek� ksi�dz Wyszoniek.
Ksi��� za� wsta�, prze�egna� Zbyszka i na odchodnym doda�:
� A jak wyzdrowiejesz, to prosto do Ciechanowa jed�, gdzie i Juranda sprowadz�.
W�trzy dni p�niej przyjecha�a zapowiedziana niewiasta z hercy�skim[1477] balsamem, a z ni� razem przyby� i kapitan �ucznik�w ze Szczytna z listem podpisanym przez braci i opatrzonym piecz�ci� Danvelda, w kt�rym Krzy�acy niebo i ziemi� brali na �wiadk�w krzywd, kt�re ich na Mazowszu spotka�y, i pod zagro�eniem pomsty Bo�ej wo�ali o kar� za zamordowanie �ukochanego towarzysza i go�cia�. Danveld podyktowa� do listu i skarg� od siebie, upominaj�c si� w s�owach zarazem pokornych i gro�nych o zap�at� za ci�kie kalectwo i o wyrok �mierci na czeskiego pacho�ka. Ksi��� przedar� list w oczach kapitana, rzuci� mu pod nogi i rzek�:
� Przys�a� tu ich, krzy�ackie macie, mistrz po to, aby mnie zjednali, a oni mnie do gniewu przywiedli. Powiedz�e im ode mnie, �e sami go�cia u�miercili i pacho�ka chcieli u�mierci� � o czym do mistrza napisz� i to te� dodam, aby innych pos��w wybiera�, je�li chce, bym w razie wojny z kr�lem krakowskim po �adnej stronie nie stan��.
� Mi�o�ciwy panie � odpar� kapitan � czy jeno[1478] tak� odpowied� mam pot�nym i pobo�nym braciom odnie��?
� Je�li� nie dosy�, powiedz im jeszcze, �e ich za psubrat�w, nie za prawych[1479] rycerzy uwa�am.
I na tym sko�czy�o si� pos�uchanie. Kapitan odjecha�, bo i ksi��� tego� dnia odjecha� do Ciechanowa. Zosta�a tylko �siostra� z balsamem, kt�rego nieufny ksi�dz Wyszoniek u�y� jednak�e nie chcia�, tym bardziej �e chory poprzedniej nocy zasn�� dobrze, a nazajutrz obudzi� si� wprawdzie os�abiony bardzo, ale bez gor�czki. Siostra po wyje�dzie ksi�cia wyprawi�a zaraz z powrotem jednego ze swoich s�ug niby po nowe lekarstwo � po �jaje bazyliszka�, kt�re, jak twierdzi�a, mia�o moc przywracania si� nawet konaj�cym � sama za� chodzi�a po dworcu, pokorna, nie w�adn�ca jedn� r�k�, przybrana w �wieck� wprawdzie, ale podobn� do zakonnej odzie� � z r�a�cem i ma�� p�tnicz�[1480] tykw�[1481] u pasa. M�wi�c dobrze po polsku, dopytywa�a z wielk� troskliwo�ci� s�u�b� i o Zbyszka, i o Danusi�, kt�rej przy sposobno�ci podarowa�a r�� jerycho�sk�[1482], a na drugi dzie� w czasie snu Zbyszka, gdy dziewczyna siedzia�a w izbie jadalnej, przysun�a si� do niej i rzek�a:
� Bo�e wam b�ogos�aw, panienko. Dzi� w nocy po pacierzu �ni�o mi si�, �e przez �nieg padaj�cy sz�o ku wam dw�ch rycerzy, ale jeden doszed� pierwej i w bieluchny p�aszcz was obwin��, a drugi za� rzek�:��nieg jeno widz�, a jej nie ma� � i wr�ci� si�.
A Danusia, kt�rej chcia�o si� spa�, otworzy�a zaraz ciekawie swe modre oczy i spyta�a:
� A co to znaczy?
� To znaczy, �e ten was dostanie, kt�ry was najbardziej mi�uje.
� To Zbyszko! � odrzek�a dziewczyna.
� Nie wiem, bom mu twarzy nie widzia�a, widzia�am jeno[1483] bia�y p�aszcz, a potem obudzi�am si� zaraz, gdy� Pan Jezus zsy�a mi ka�dej nocy b�le w nogach, a r�k� ca�kiem mi odj��.
� A �e to wam ten balsam nie pom�g�?
� Nie pomo�e mi, panienko, i balsam, gdy� to za ci�ki grzech m�j, a chcecie wiedzie�, za jaki, to opowiem.
Danusia skin�a g�ow� na znak, �e chce wiedzie�, wi�c siostra m�wi�a dalej:
� S� w Zakonie i s�u�ki, i niewiasty, kt�re cho� �lub�w nie czyni�, bo nawet i m�ate by� mog�, wszelako powinno�ci wzgl�dem Zakonu wedle rozkazania braci pe�ni� s� obowi�zane. A kt�r� takowa �aska i cze�� ma spotka�, ta otrzymuje pobo�ne poca�owanie od brata-rycerza, na znak, �e odt�d uczynkami i mow� Zakonowi ma s�u�y�. Ach, panienko! � i mnie tak wielka �aska mia�a spotka�, ale ja w grzesznej zatwardzia�o�ci, zamiast j� przyj�� wdzi�cznie, pope�ni�am ci�ki grzech i kar� na si� �ci�gn�am.
� C�e�cie takiego uczynili?
� Brat Danveld przyszed� do mnie i da� mi zakonne poca�owanie, ja zasi� my�l�c, i� on to przez swawol� jakow�� czyni, podnios�am na niego bezbo�n� r�k�...
Tu zacz�a si� bi� w piersi i powt�rzy�a kilkakrotnie:
� Bo�e, b�d� mi�o�ciw mnie grzesznej.
� I c� si� sta�o? � zapyta�a Danusia.
� I zaraz mi r�k� odj�o i od tej pory kalek� jestem. M�oda by�am i g�upia � nie wiedzia�am! a jednak kara na mnie spad�a. Bo cho�by niewie�cie si� wyda�o, �e brat zakonny chce co� z�ego uczyni�, niech Bogu s�d ostawi, a sama si� nie sprzeciwia, gdy� kto si� Zakonowi albo krzy�owemu bratu sprzeciwi, tego gniew Bo�y dosi�gnie...
Danusia s�ucha�a tych s��w z przykro�ci� i l�kiem, siostra za� pocz�a wzdycha� i dalej �ale rozwodzi�.
� Nie staram jeszcze i dzi� � m�wi�a � ledwie mi trzydzie�ci rok�w[1484], ale B�g razem z r�k� odj�� m�odo�� i urod�.
� �eby nie r�ka � odrzek�a Danusia � to by�cie jeszcze nie mogli narzeka�...
Po czym nasta�o milczenie. Nagle siostra, jakby sobie co� przypomniawszy, rzek�a:
� A �ni�o mi si�, �e was jaki� rycerz w bia�y p�aszcz na �niegu owin��. Mo�e to by� Krzy�ak! gdy� oni te� bia�e p�aszcze nosz�.
� Nie chc� ja ni Krzy�ak�w, ni ich p�aszcz�w � odpowiedzia�a dziewczyna.
Lecz dalsz� rozmow� przerwa� ksi�dz Wyszoniek, kt�ry wszed�szy do komory, kiwn�� na Danusi� i rzek�:
� Chwal�e Boga i chod� do Zbyszka! Zbudzi� si� i je�� wo�a. Znacznie go popu�ci�o[1485].
Jako� tak by�o rzeczywi�cie. Zbyszko mia� si� lepiej i ksi�dz Wyszoniek mia� ju� prawie pewno��, �e b�dzie zdr�w, gdy nagle niespodziane zdarzenie pomiesza�o wszystkie rachuby i nadzieje. Oto od Juranda przybyli wys�annicy z pismem do ksi�ny, zawieraj�cym same z�e i straszne nowiny. W Spychowie spali�a si� cz�� Jurandowego gr�dka, on sam za� zosta� przy ratunku p�on�c� belk� przyt�uczon. Ksi�dz Kaleb, kt�ry w imieniu jego list pisa�, donosi� wprawdzie, �e wyzdrowie� jeszcze Jurand mo�e, ale �e skry i w�gle tak przypali�y mu jedyne pozosta�e oko, i� ju� mu niewiele �wiat�a w nim pozosta�o � i grozi mu niechybna �lepota.
Z tej przyczyny wzywa� Jurand c�rk�, by spiesznie przybywa�a do Spychowa, bo chce j� widzie� jeszcze, zanim ciemno�ci go ogarn�. M�wi� te�, �e odt�d ma ju� pozosta� przy nim, bo je�li nawet mi�dzy �lepcami, kt�rzy po proszonym chlebie mi�dzy lud�mi chadzaj�, ma ka�dy jakowe� pachol�, kt�re go za r�k� wiedzie i drog� mu pokazuje, czemu� by on tej ostatniej pociechy mia� by� pozbawion i mi�dzy obcymi umiera�? By�y te� pokorne podzi�ki dla ksi�ny, kt�ra dziewczyn� jakby rodzona matka hodowa�a � a w ko�cu obiecywa� Jurand, �e cho� i �lepy, raz jeszcze do Warszawy przyjedzie, aby upa�� pani do n�g i o �ask� i opiek� na dalsze lata dla Danusi jej prosi�.
Ksi�na, gdy jej ojciec Wyszoniek przeczyta� �w list, przez jaki� czas s�owa prawie nie mog�a przem�wi�. Mia�a ona nadziej�, �e gdy Jurand, kt�ry pi�� lub sze�� razy do roku przyje�d�a� do dziecka, przyjedzie na bliskie �wi�ta, w�wczas go powag� w�asn� i ksi�cia Janusza przejedna dla Zbyszka i zgod� jego na bliskie wesele uzyska. Tymczasem list �w nie tylko burzy� jej zamiary, ale pozbawia� jej zarazem i Danusi, kt�r� kocha�a na r�wni z w�asnymi dzie�mi. Przysz�o jej do g�owy, �e Jurand mo�e i wyda zaraz dziewczyn� za kt�rego z s�siad�w, aby reszty dni pomi�dzy swoimi do�y�. O Zbyszku nie by�o co i my�le�, aby m�g� do Spychowa jecha�, gdy� �ebra dopiero mu si� zacz�y zrasta�, i zreszt�, kt� m�g� wiedzie�, jak by by� w Spychowie przyj�ty? Wiedzia�a przecie pani, �e Jurand wr�cz mu swego czasu Danusi odm�wi� � i jej samej powiedzia�, �e dla tajemnych przyczyn nigdy na ich po��czenie nie zezwoli. Wi�c w ci�kim frasunku[1486] kaza�a wezwa� do siebie starszego spomi�dzy przys�anych ludzi, aby go o nieszcz�cie spychowskie rozpyta�, a zarazem czego� si� o zamiarach Jurandowych dowiedzie�.
I zdziwi�a si� nawet, gdy na jej wezwanie wszed� cz�owiek zupe�nie nieznany, nie za� stary Tolima, kt�ry tarcz� za Jurandem nosi� i zwykle z nim razem przyje�d�a� � �w jednak odpowiedzia� jej, �e Tolima w bitce ostatniej z Niemcami okrutnie poszczerbion ze �mierci� w Spychowie si� zmaga, za� Jurand ci�k� chorob� z�o�ony o pr�dki powr�t c�rki prosi, gdy� coraz mniej widzi, a za dni par� mo�e i ca�kiem o�lepnie. Prosi� nawet usilnie wys�annik, by zaraz, jak tylko konie odetchn�, wolno by�o wzi�� dziewczyn�, ale �e to by� wiecz�r, sprzeciwi�a si� temu stanowczo pani � zw�aszcza by i Zbyszkowi, i Danusi, i sobie do reszty serca przez pr�dkie po�egnanie nie rozdziera�.
A Zbyszko ju� wiedzia� o wszystkim i le�a� w izbie jakby uderzony obuchem w g�ow�, a gdy pani wesz�a i �ami�c r�ce, ozwa�a si� zaraz z proga: �Nie ma rady, bo� to przecie ojciec!� � powt�rzy� za ni� jak echo: �Nie ma rady� � i zamkn�� oczy jak cz�owiek, kt�ry si� spodziewa, �e zaraz �mier� do niego przyst�pi.
Lecz �mier� nie nadesz�a, cho� w piersiach zbiera� mu si� �al coraz wi�kszy, a przez g�ow� przelatywa�y mu my�li coraz ciemniejsze, takie w�a�nie jak chmury, kt�re gnane wichrem jedna za drug� przys�aniaj� blask s�oneczny i gasz� wszelk� rado�� na �wiecie. Rozumia� bowiem Zbyszko r�wnie jak i ksi�na, �e gdy Danusia raz do Spychowa wyjedzie, b�dzie dla niego tak jak stracona. Tu wszyscy byli dla niego �yczliwi, tam Jurand mo�e go nawet przyj�� ani wys�ucha� nie zechce, zw�aszcza je�li go wi��e �lub lub jaka� inna nieznana przyczyna, r�wnie jak religijny �lub wa�na. Zreszt�, gdzie mu tam jecha� do Spychowa, gdy oto chory jest i ledwie si� mo�e na �o�u poruszy�. Przed kilku dniami, gdy z �aski ksi�cia spad�y na� z�ote ostrogi wraz z rycerskim pasem, my�la�, �e rado�� przemo�e [1487]w nim chorob�, i modli� si� z ca�ej duszy, aby rych�o[1488] m�g� powsta� i z Krzy�akami si� zmierzy�, ale teraz straci� zn�w wszelk� nadziej�, czu� bowiem, �e gdy mu zbraknie przy �o�u Danusi, to razem z ni� zbraknie mu i ochoty do �ycia, i si� do walki ze �mierci�. Przyjdzie oto dzie� jutrzejszy i pojutrzejszy, nadejdzie wreszcie Wigilia i �wi�ta, ko�ci go b�d� tak samo bola�y i tak samo b�dzie go chwyta�o omdlenie, a nie b�dzie przy nim tej jasno�ci, kt�ra po ca�ej izbie rozchodzi si� od Danusi, ni tego uradowania oczu, kt�re na ni� patrz�. Co za pociecha i co za os�oda by�a pyta� kilka razy na dzie�: �Mi�ym ci?� � i widzie� j� potem, jak sobie przys�ania �miej�ce si� i zawstydzone oczy d�oni� albo te� pochyla si� i odpowiada: �A kt� inny?� Obecnie za� tylko choroba zostanie i b�l zostanie, i t�sknota, a szcz�cie odejdzie � i nie wr�ci.
�zy zab�ys�y w oczach Zbyszkowych i stoczy�y mu si� z wolna po policzkach, po czym zwr�ci� si� do ksi�ny i rzek�:
� Mi�o�ciwa pani, ju� ja tak my�l�, �e Danu�ki wi�cej w �yciu nie obacz�.
A pani, sama stroskana, odpowiedzia�a:
� Bo i nie dziwno by by�o, �eby� zamar� od �a�o�ci. Ale Pan Jezus jest mi�osierny.
Po chwili za�, chc�c go jednak cho� troch� pokrzepi�, doda�a:
� Chocia� �eby, nie przymierzaj�c, Jurand umar� przed tob�, to opieku�stwo przesz�oby na ksi�cia i na mnie, a my by�my ci dziewczyn� zaraz oddali.
� Kiedy on tam umrze! � odrzek� Zbyszko.
Lecz nagle widocznie jaka� nowa my�l b�ysn�a mu w g�owie, gdy� przypodni�s� si�, siad� na �o�u i rzek� zmienionym g�osem:
� Mi�o�ciwa pani...
Wtem przerwa�a mu Danusia, kt�ra wbieg�szy z p�aczem, pocz�a od progu wo�a�:
� To ju� wiesz, Zbyszku! Oj, �al mi tatusia, ale �al i ciebie, niebo��!
Zbyszko za�, gdy zbli�y�a si� ku niemu, ogarn�� zdrowym ramieniem swoje kochanie i pocz�� m�wi�:
� Jak�e mi �y� bez ciebie, dziewczyno? Nie po tom tu przez rzeki i bory jecha�, nie po tom ci �lubowa� i s�u�y�, abym ci� za� mia� utraci�. Hej, nie pomo�e �al, nie pomo�e p�akanie, ba! i �mier� sama, bo cho�by i murawa na mnie poros�a, dusza o tobie nie zapomni, by i na Pana Jezusowym dworze, by i u samego Boga Ojca na pokojach... I rzek�, rady nie ma, a rada musi by�, bo bez niej nijak! Krzypot�[1489] w ko�ciach czuj� i bole�� srog�, ale cho� ty padnij pani do n�g, bo ja nie mog� � i pro� o zmi�owanie nad nami.
Danusia, pos�yszawszy to, pr�dko skoczy�a do n�g ksi�nej i obj�wszy je ramionami, pochowa�a sw� jasn� twarz w zagi�ciach jej ci�kiej sukni, pani za� zwr�ci�a pe�ne lito�ci, ale zarazem zdziwione oczy na Zbyszka.
� W czym�e ja wam mog� okaza� zmi�owanie? �zapyta�a. � Nie puszcz� dziecka do chorego rodzica, to i gniew Bo�y �ci�gn�.
Zbyszko, kt�ry poprzednio przypodni�s� si� by� na �o�u, zesun�� si� zn�w na wezg�owie i przez jaki� czas nie odpowiada�, gdy� mu tchu brak�o.
Powoli jednak pocz�� posuwa� na piersiach jedn� r�k� ku drugiej, a� wreszcie z�o�y� je jak do modlitwy.
� Odpocznij � rzek�a ksi�na � potem zasi� powiadaj, o co ci idzie, a ty, Danu�ka, wsta� mi od kolan.
� Pofolguj[1490], ale nie wstawaj i pro� wraz ze mn� � ozwa� si� Zbyszko.
Po czym j�� m�wi� s�abym i przerywanym g�osem:
� Mi�o�ciwa pani... By� ci mi Jurand przeciwny w Krakowie... b�dzie i tu, ale gdyby ojciec Wyszoniek da� mi �lub z Danu�k�, to � niechby potem i jecha�a do Spychowa, bo mi jej �adna moc ludzka nie odejmie...
S�owa te by�y dla ksi�ny Anny czym� tak niespodzianym, �e a� zerwa�a si� z �awy, po czym zn�w siad�a i jakby nie rozumiej�c dobrze, o co chodzi, rzek�a:
� Rany boskie!... ksi�dz Wyszoniek?...
� Mi�o�ciwa pani!... Mi�o�ciwa pani! � prosi� Zbyszko.
� Mi�o�ciwa pani � powtarza�a za nim Danusia, obejmuj�c zn�w kolana ksi�ny.
� Jako�e to by� mo�e bez pozwole�stwa rodzicielskiego...
� Zakon[1491] Bo�y mocniejszy! � odpowiedzia� Zbyszko.
� B�jcie�e si� Boga!
� Kto ojciec, je�li nie ksi���?... kto matka, je�li nie wy, mi�o�ciwa pani!
A Danusia na to:
� Mi�o�ciwa matuchno!
� Prawda, �e to ja by�am jej i jestem jako matka � rzek�a ksi�na � i z mojej te� r�ki Jurand dosta� �on�. Prawda! A jakby raz �lub by� � to i przepad�o. Mo�e by si� Jurand i posierdzi�[1492], ale przecie i on ksi�ciu jako panu swojemu powinien. Wreszcie mo�na by mu zrazu nie m�wi�, dopiero gdyby dziewczyn� chcia� innemu da� albo mniszk� uczyni�... Je�li za� �luby jakowe uczyni� � to i nie b�dzie jego winy. Przeciw woli boskiej nikt nie poradzi... Dla Boga �ywego, mo�e to i wola boska!
� Inaczej nie mo�e by�! � zawo�a� Zbyszko.
Lecz ksi�na, ca�a jeszcze wzruszona, rzek�a:
� Poczekajcie, niech si� opami�tam[1493]! �eby tu ksi��� by�, zaraz bym do niego posz�a i zapyta�abym: mam-li Danu�k� da�, czyli te� nie?... Ale bez niego si� boj�... A� mi dech zapar�o, a tu i czasu na nic nie ma, bo i dziewczyna musi jutro jecha�!... O mi�y Jezu! niechby �eniata jecha�a � by�by ju� spok�j. Jeno nie mog� si� opami�ta� � i czego� mi strach. A tobie nie strach, Danu�ka? � gadaj�e!
� Ju� ja bez tego zamr�! � przerwa� Zbyszko.
A Danu�ka podnios�a si� od kolan ksi�ny i poniewa� istotnie by�a przez dobr� pani� nie tylko do poufa�o�ci dopuszczana, ale i pieszczona, wi�c chwyci�a j� za szyj� i pocz�a �ciska� z ca�ej si�y.
Lecz ksi�na rzek�a:
� Bez ojca Wyszo�ka nic wam nie powiem. Skocz�e po niego co pr�dzej!
Danusia skoczy�a po ojca Wyszo�ka, Zbyszko za� zwr�ci� sw� wyblad�� twarz do ksi�ny i rzek�:
� Co mi Pan Jezus przeznaczy�, to b�dzie, ale za t� pociech� niech wam B�g, mi�o�ciwa pani, nagrodzi.
� Jeszcze mnie nie b�ogos�aw � odrzek�a ksi�na � bo nie wiadomo, co si� stanie. I musisz mi te� na cze�� poprzysi�c, �e je�li �lub b�dzie, nie wzbronisz dziewczynie do rodziciela zaraz jecha�, aby� bro� Bo�e, przekle�stwa jego na siebie i na ni� nie �ci�gn��.
� Na moj� cze��! � rzek� Zbyszko.
� To i pami�taj! A Jurandowi niech dziewczyna zrazu nic nie m�wi. Lepiej, aby go nowina nie oparzy�a jak ogie�. Po�lemy po niego z Ciechanowa, by z Danu�k� przyje�d�a�, i wtedy sama mu powiem albo te� ksi�cia uprosz�. Jak zobaczy, �e nie ma rady, to si� i zgodzi. Nie by� ci on przecie krzyw?
� Nie � rzek� Zbyszko � nie by� mi krzyw[1494], wi�c mo�e i rad b�dzie w duszy, �e Danu�ka b�dzie moja. Bo je�li �lubowa�, to ju� nie b�dzie jego winy, je�li nie dotrzyma.
Wej�cie ksi�dza Wyszo�ka z Danusi� przerwa�o dalsz� rozmow�. Ksi�na wezwa�a go w tej chwili do narady i z wielkim zapa�em pocz�a mu opowiada� o Zbyszkowych zamiarach, lecz on zaledwie us�yszawszy, o co idzie, prze�egna� si� ze zdumienia i rzek�:
� W imi� Ojca i Syna, i Ducha!... jak�e ja to mog� uczyni�! To� przecie adwent!
� Dla Boga! prawda! � zawo�a�a ksi�na.
I nasta�o milczenie; tylko strapione twarze okazywa�y, jakim ciosem by�y dla wszystkich s�owa ojca Wyszo�ka. On za� po chwili rzek�:
� Gdyby dyspensa[1495] by�a, to bym si� i nie przeciwi�, bo mi was �al. O Jurandowe pozwole�stwo niekoniecznie bym pyta�, bo skoro pani mi�o�ciwa pozwala i za zgod� ksi�cia pana naszego zar�cza � no! � to oni ojciec i matka dla ca�ego Mazowsza. Ale bez dyspensy biskupiej � nie mog�. Ba! �eby to ksi�dz biskup Jakub z Kurdwanowa by� mi�dzy nami, mo�e by dyspensy nie odm�wi� � cho� to surowy jest ksi�dz, nie taki, jak by� jego poprzednik, biskup Mamphiolus, kt�ren na wszystko powiada�:
� Biskup Jakub z Kurdwanowa mi�uje wielce i ksi�cia, i mnie � wtr�ci�a pani.
� Tote� dlatego m�wi�, �e dyspensy by nie odm�wi�, ile �e s� do tego przyczyny... Dziewczyna musi jecha�, a �w m�odzianek chorzeje i mo�e zamrze�... Hm!
� Ju� ja bym tam i p�niej biskupa Jakuba o dyspens� uprosi�a � i cho�by te� nie wiem jak by� surowy, nie odm�wi on mi tej �aski... Ej, ur�czam[1498], �e nie odm�wi.
Na to ksi�dz Wyszoniek, kt�ry by� cz�ek dobry i mi�kki, rzek�:
� S�owo pomazanki boskiej � wielkie s�owo... Strach mi ksi�dza biskupa, ale to wielkie s�owo!... M�g�by te� m�odzianek co do katedry w P�ocku przyobieca�... Nie wiem... Zawsze� to, p�ki dyspensa nie nadejdzie, b�dzie grzech � i to nie kogo innego, jeno m�j... Hm! Pan Jezus po prawdzie jest mi�osierny i je�li kto zgrzeszy nie dla w�asnego zysku, jeno z politowania nad ludzk� bied�, to tym �atwiej przebacza!... Ale grzech b�dzie i nu�by si� biskup zaci��[1499], kto mi da odpust?
� Biskup si� nie zatnie! � zawo�a�a ksi�na Anna.
A Zbyszko rzek�:
� Ten Sanderus, kt�ren[1500] ze mn� przyjecha�, ma gotowe na wszystko odpusty. Ksi�dz Wyszoniek mo�e i niezupe�nie wierzy� w odpusty Sanderusa, ale rad by� chwyci� si� cho�by pozoru, byle tylko Zbyszkowi i Danusi przyj�� z pomoc�, gdy� dziewczyn�, kt�r� zna� od ma�ego, kocha� bardzo. Wreszcie pomy�la�, �e w najgorszym razie spotka� go mo�e pokuta ko�cielna, wi�c zwr�ci� si� do ksi�ny i rzek�:
� Ksi�dz ci ja jestem, ale i ksi���cy s�uga. Jako�e, mi�o�ciwa pani, rozka�ecie?
� Nie chc� ja rozkazywa�, wol� prosi� � odpowiedzia�a pani. � Ale je�li ten Sanderus ma odpusty...
� Sanderus ma. Jeno o biskupa chodzi. Srogie on tam w P�ocku z kanonikami synody[1501] odprawuje.
� Biskupa si� nie b�jcie. Zabroni� on, jako s�ysza�em, ksi�om miecz�w, kusz i r�nej swawoli, ale dobrze czyni� nie zabroni�.
Ksi�dz Wyszoniek podni�s� oczy i r�ce w g�r�:
� To niech�e si� stanie wedle waszej woli.
Na te s�owa rado�� opanowa�a serca. Zbyszko zn�w osiad� na wezg�owiu, a ksi�na, Danusia i ojciec Wyszoniek siedli ko�o �o�a i pocz�li �uradza�, jak rzecz nale�y uczyni�. Wi�c postanowili zachowa� tajemnic�, tak aby w domu �ywa dusza o tym nie wiedzia�a; postanowili te�, �e i Jurand nie powinien nic wiedzie�, p�ki mu sama pani w Ciechanowie o wszystkim nie oznajmi. Natomiast mia� ksi�dz Wyszoniek napisa� list od ksi�ny do Juranda, by zaraz przyje�d�a� do Ciechanowa, gdzie i lepsze leki na jego kalectwo mog� si� znale��, i samotno�� mniej mu b�dzie dokucza�. Uradzili na koniec, �e i Zbyszko, i Danusia przyst�pi� do spowiedzi, �lub za� odb�dzie si� noc�, gdy ju� wszyscy spa� si� pok�ad�.
Przysz�o Zbyszkowi na my�l, �eby wzi�� giermka Czecha na �wiadka �lubu, ale porzuci� ten zamiar, przypomniawszy sobie, �e ma go od Jagienki. Przez chwil� stan�a mu w pami�ci jakby �ywa, tak i� zda�o mu si�, �e widzi jej rumian� twarz, jej zap�akane oczy i s�yszy g�os prosz�cy: �Nie czy� mi tego! nie p�a� mi z�em za dobre i niedol� za kochanie!� A� nagle chwyci�a go wielka lito�� nad ni�, gdy� czu�, �e jej si� stanie ci�ka krzywda, po kt�rej nie znajdzie pociechy ni pod zgorzelickim dachem, ni w g��bi boru, ni w polu, ni w darach opata[1502], ni w zalotach Cztana i Wilka. Wi�c rzek� jej w duchu: �Daj ci B�g wszystko najlepsze, dziewczyno, ale cho�bym ci rad i nieba przychyli� � nie poradz�. I rzeczywi�cie przekonanie, �e nie by�o to w jego mocy, przynios�o mu nawet ulg� i wr�ci�o spokojno��, tak �e zaraz pocz�� my�le� tylko o Danusi i o �lubie. Nie m�g� si� jednak obej�� bez pomocy Czecha, wi�c lubo postanowi� zamilcze� przed nim o tym, co si� mia�o sta�, kaza� go do siebie przywo�a� i rzek� mu:
� Przyst�pi� dzi� do spowiedzi i do Sto�u Pa�skiego, przybierz mnie przeto [1503]jak najoch�do�niej[1504], jakobym na kr�lewskie pokoje mia� i��.
Czech przel�k� si� nieco i pocz�� patrze� mu w twarz, co zrozumiawszy, Zbyszko rzek�:
� Nie b�j si�, nie tylko na �mier� ludzie si� spowiadaj�, a tym bardziej �e id� �wi�ta, na kt�re ojciec Wyszoniek z ksi�n� do Ciechanowa wyjedzie i nie b�dzie ksi�dza bli�ej ni� w Przasnyszu.
� A wasza mi�o�� nie pojedzie? � spyta� giermek.
� Je�li wyzdrowiej�, to pojad�, ale to w boskim r�ku.
Wi�c Czech si� uspokoi� i skoczywszy do �ub�w[1505], przyni�s� ow� bia�� jak�[1506] zdobyczn�, z�otem szyt�, w kt�r� rycerz ubiera� si� zwykle na wielkie uroczysto�ci, a te� i pi�kny kobierczyk dla okrycia n�g i �o�a, za czym podni�s�szy Zbyszka przy pomocy dw�ch Turczynk�w, umy� go, uczesa� jego d�ugie w�osy, na kt�re na�o�y� szkar�atn� przepask�, wreszcie wspar� tak przybranego o czerwone poduszki i rad z w�asnego dzie�a, rzek�:
� �eby jeno wasza mi�o�� pl�sa� mog�a, to cho�by i wesele wyprawi�!
� Musia�oby si� oby� bez pl�s�w � odrzek� z u�miechem Zbyszko.
A tymczasem ksi�na rozmy�la�a r�wnie� w swojej izbie, jak przybra� Danusi�, gdy� dla jej niewie�ciej natury by�a to sprawa wielkiej wagi i za nic nie chcia�aby przyzwoli�, by mi�a jej wychowanka stan�a w codziennej szacie do �lubu. S�u�ki, kt�rym powiedziano, �e dziewczyna te� do spowiedzi w barw� niewinno�ci si� przybiera, �atwo znalaz�y w skrzyni bia�� sukienk�, ale bieda by�a z przybraniem g�owy. Na my�l o tym opanowa� pani� jaki� dziwny smutek, tak i� pocz�a wyrzeka�.
� Gdzie ja dla ciebie, sierotko � m�wi�a � wianek ruciany w tym boru wynajd�! Ni tu kwiatuszka jakowego, ni li�cia, chyba si� mchy gdzie pod �niegiem zieleni�.
A Danusia, stoj�c z rozpuszczonymi ju� w�osami, zatroska�a si� tak�e, bo i jej chodzi�o o wianek; po chwili jednak ukaza�a na r�wnianki[1507] z nie�miertelnik�w wisz�ce na �cianach izby i rzek�a:
� Cho�by i z tego co uwi�, bo nic innego nie znajdziem, a Zbyszko we�mie mnie i w takim wianku.
Ksi�na nie chcia�a si� z pocz�tku na to zgodzi�, boj�c si� z�ej wr�by, ale �e w dworcu, do kt�rego tylko na �owy przyje�d�ano, nie by�o �adnych kwiat�w, wi�c sko�czy�o si� na nie�miertelnikach. Tymczasem nadszed� ojciec Wyszoniek, kt�ry poprzednio wyspowiada� ju� Zbyszka, i zabra� dziewczyn� do spowiedzi, a potem zapad�a g�ucha noc. S�u�ba po wieczerzy posz�a z rozkazu ksi�ny spa�. Wys�a�cy Jurandowi pok�adli si� jedni w czeladnej[1508], inni przy koniach w stajniach. Wkr�tce ognie w s�u�ebnych izbach zasu�y[1509] si� popio�em na trzonach i pogas�y, a� wreszcie uczyni�o si� ca�kiem cicho w le�nym dworze i tylko psy szczeka�y od czasu do czasu na wilki w stron� boru.
Jednak�e u ksi�ny, u ojca Wyszo�ka i u Zbyszka okna nie przestawa�y �wieci�, rzucaj�c czerwone blaski na �nieg pokrywaj�cy dziedziniec. Oni za� czuwali w ciszy, s�uchaj�c bicia w�asnych serc � niespokojni i przej�ci uroczysto�ci� chwili, kt�ra zaraz nadej�� mia�a. Jako� po p�nocy ksi�na wzi�a za r�k� Danusi� i poprowadzi�a j� do izby Zbyszkowej, gdzie ojciec Wyszoniek czeka� ju� na nich z Panem Bogiem. W izbie pali� si� wielki ogie� w grabie[1510] i przy jego obfitym, ale nier�wnym �wietle ujrza� Zbyszko Danusi�, blad� nieco od bezsenno�ci, bia��, z wiankiem nie�miertelnik�w na skroni, przybran� w sztywn�, spadaj�c� a� do ziemi sukienk�. Powieki mia�a ze wzruszenia przymkni�te, r�czyny opuszczone wzd�u� sukni � i przypomina�a tak jakie� malowania na szybach[1511], by�o w niej co� tak ko�cielnego, �e Zbyszka zdj�o zdziwienie na jej widok, pomy�la� bowiem, �e nie dziewczyn� ziemsk�, ale jak�� duszyczk� niebiesk� ma wzi�� za �on�.
A pomy�la� to jeszcze bardziej, gdy kl�k�a ze z�o�onymi d�o�mi do komunii i przechyliwszy w ty� g�ow�, zamkn�a ca�kiem oczy. Wyda�a mu si� nawet w�wczas jak umar�a i a� l�k chwyci� go za serce. Nie trwa�o to jednak d�ugo, gdy� pos�yszawszy g�os ksi�dza:
Zbyszko i Danusia pozostali jaki� czas w milczeniu, ksi�dz Wyszoniek za� wzi�� kielich i odni�s� go do kapliczki dworskiej. Po chwili wr�ci�, ale nie sam, tylko z panem de Lorche, i widz�c zdziwienie na twarzach obecnych, po�o�y� naprz�d palec na ustach, jakby chc�c jakiemu� niespodzianemu okrzykowi zapobiec, po czym za� rzek�:
� Rozumia�em, �e b�dzie lepiej, aby by�o dw�ch �wiadk�w �lubu, i dlatego wpierw jeszcze ostrzeg�em tego rycerza, kt�ren mi na cze�� i na relikwie akwizgra�skie[1514] poprzysi�g�, �e tajemnicy, p�ki b�dzie trzeba, dochowa.
A pan de Lorche przykl�k� naprz�d przed ksi�n�, potem przed Danusi�, nast�pnie za� podni�s� si� i sta� w milczeniu, przybrany w uroczyst� zbroj�, po kt�rej zagi�ciach pe�ga�y czerwone �wiate�ka od ognia, d�ugi, nieruchomy, pogr��on jakby w zachwycie, gdy� i jemu ta bia�a dziewczyna z wiankiem nie�miertelnik�w na skroni wyda�a si� jakby anio�em widzianym na szybie w gotyckim tumie[1515].
Lecz ksi�dz postawi� j� przy �o�u Zbyszka i narzuciwszy im stu�� na r�ce, rozpocz�� zwyk�y obrz�dek. Ksi�nie sp�ywa�y �zy jedna za drug� po poczciwej twarzy, lecz w duszy nie czu�a w tej chwili niepokoju, s�dzi�a bowiem, �e dobrze czyni, ��cz�c tych dwoje cudnych i niewinnych dzieci. Pan de Lorche kl�kn�� po raz wt�ry i wsparty obiema r�koma na r�koje�ci miecza wygl�da� zupe�nie jak rycerz, kt�ry ma widzenie � tych za� dwoje powtarza�o kolejno s�owa ksi�dza: �Ja... bior�... ciebie sobie...� � a do wt�ru tym s�owom cichym i s�odkim gra�y zn�w �wierszcze w szparach komina i trzaska� ogie� w grabie[1516]. Po sko�czonym obrz�dku Danusia pad�a do n�g ksi�nie, kt�ra b�ogos�awi�a oboje, a gdy wreszcie odda�a ich w opiek� mocom niebieskim, rzek�a:
� Radujcie si� teraz, bo ju� ona twoja, a ty jej.
W�wczas Zbyszko wyci�gn�� swe zdrowe rami� do Danusi, ona za� obj�a go r�cz�tami za szyj� i przez chwil� s�ycha� by�o, jak powtarzali sobie z ustami przy ustach:
� Moja� ty, Danusko.
� M�j ty, Zbyszku.
Lecz zaraz potem Zbyszko zes�ab�, gdy� za du�o by�o na jego si�y wzrusze� � i zesun�wszy si� na poduszki, pocz�� oddycha� ci�ko. Nie przysz�o jednak na� omdlenie i nie przesta� si� u�miecha� do Danusi, kt�ra obciera�a mu twarz zroszon� zimnym potem, a nawet nie przesta� powtarza� jeszcze: �Moja� ty, Danu�ka� � na co ona pochyla�a za ka�dym razem sw� przetow�os�[1517] g�ow�. Widok ten wzruszy� do reszty pana de Lorche, kt�ry o�wiadczy�, �e gdy w �adnym kraju nie przygodzi�o mu si� widzie� serc tak czu�ych, przeto poprzysi�ga uroczy�cie, jako got�w jest potyka� si� pieszo lub konno z ka�dym rycerzem, czarnoksi�nikiem lub smokiem, kt�ry by ich szcz�liwo�ci �mia� stan�� na zawadzie. I rzeczywi�cie poprzysi�g� ow� zapowied� natychmiast na maj�cej kszta�t krzy�yka r�koje�ci od mizerykordii[1518], to jest ma�ego miecza, kt�ry s�u�y� rycerzom do dobijania rannych. Ksi�na i ojciec Wyszoniek wezwani byli na �wiadk�w tej przysi�gi.
Lecz pani, nie rozumiej�c �lubu bez jakowego� wesela, przynios�a wina � wi�c pili nast�pnie wino. Godziny nocy p�yn�y jedna za drug�. Zbyszko, przezwyci�ywszy s�abo��, przygarn�� zn�w Danusi� i rzek�:
� Skoro mi ci� Pan Jezus odda�, nikt mi ci� nie odbierze, ale mi �al, �e wyje�d�asz, jag�dko moja najmilsza.
� Do Ciechanowa z tatulem przyjedziem � odpowiedzia�a Danusia.
� Byle ci� choro�� jaka� nie napad�a � albo co... Bo�e ci� strze� od z�ej przygody... Musisz do Spychowa � wiem!... Hej!... Bogu najwy�szemu i mi�o�ciwej pani dzi�kowa�, �e� ju� moja � bo ju�ci co �lub, to tego moc ludzka nie odrobi.
�e jednak �lub ten odby� si� w nocy i tajemniczo, i �e zaraz po nim mia�o nast�pi� rozstanie, wi�c chwilami jaki� dziwny smutek ogarnia� nie tylko Zbyszka, ale i wszystkich. Rozmowa rwa�a si�. Od czasu do czasu przygasa� te� ogie� w grabie � i g�owy pogr��a�y si� w mroku. Ksi�dz Wyszoniek dorzuca� w�wczas na w�gle nowe bierwiona[1519], a gdy zapiszcza�o co �a�o�nie w szczapie, jako cz�sto bywa przy �wie�ym drzewie, m�wi�:
� Duszo pokutuj�ca, czego ��dasz?
Odpowiada�y mu �wierszcze, a potem wzmagaj�cy si� p�omie�, kt�ry wydobywa� z cienia bezsenne twarze, odbija� si� w zbroi pana de Lorche, roz�wietlaj�c zarazem bia�� sukienk� i nie�miertelniki na g�owie Danusi.
Psy na dworze pocz�y zn�w poszczekiwa� w stron� boru takim szczekaniem jak na wilki.
I w miar� jak p�yn�y godziny nocy, coraz cz�ciej zapada�o milczenie, a� wreszcie ksi�na rzek�a:
� Mi�y Jezu! ma-li tak by� po �lubie, lepiej by p�j�� spa�, ale skoro mamy czuwa� do rania[1520], to i zagraj�e nam jeszcze, kwiatuszku, ostatni raz przed odjazdem na lute�ce[1521] � mnie i Zbyszkowi.
Danusia, kt�ra czu�a zm�czenie i senno��, rada by�a czymkowiek si� orze�wi�, wi�c skoczy�a po lutni� i wr�ciwszy z ni�, po chwili siad�a przy ��ku Zbyszka.
� Co mam gra�? � zapyta�a.
� Co? � rzek�a ksi�na � a c� by jak nie on� pie��, kt�r�� w Ty�cu �piewa�a, kiedy to ci� pierwszy raz Zbyszko ujrza�!
� Hej! pami�tam � i do �mierci nie zabacz�[1522] � rzek� Zbyszko. � Jakem, bywa�o, to gdzie us�ysza�, to a�e mi �luzy[1523] z oczu p�yn�y.
� To i za�piewam! � rzek�a Danusia.
I zaraz pocz�a brz�ka� na lute�ce, nast�pnie za�, zadar�szy jak zwykle g��wk� do g�ry, za�piewa�a:
Lecz nagle g�os si� jej za�ama�, usta pocz�y si� trz���, a spod zamkni�tych rz�s �zy wydostawa�y si� przemoc� na policzki. Przez chwil� stara�a si� ich nie pu�ci� spod powiek, ale nie mog�a � i w ko�cu rozp�aka�a si� serdecznie, zupe�nie jak w�wczas, gdy ostatni raz �piewa�a t� pie�� Zbyszkowi w krakowskim wi�zieniu, gdy my�la�a, �e mu nazajutrz szyj� utn�.
� Danu�ka! co ci, Danu�ka? � pyta� Zbyszko.
� Czego p�aczesz? Jakie�e to wesele! � zawo�a�a ksi�na. � Czego?
� Nie wiem � odpowiedzia�a �kaj�c Danu�ka � tak ci mi smutno!... taki �al!... Zbyszka i pani...
Wi�c zatroskali si� wszyscy i nu� j� pociesza�, nu� t�umaczy� jej, �e to nie na d�ugo tego odjazdu i �e pewnie jeszcze na �wi�ta zjad� z Jurandem do Ciechanowa. Zbyszko zn�w obj�� j� ramieniem, przytula� do piersi i wyca�owywa� �zy z oczu � ucisk jednak pozosta� we wszystkich sercach � i w tym ucisku zbiega�y im godziny nocy.
A� wreszcie na dziedzi�cu rozleg� si� odg�os tak nag�y i przera�liwy, �e a� wzdrygn�li si� wszyscy. Ksi�na, zerwawszy si� z �awy, zawo�a�a:
� Olaboga! �urawie studzienne! Konie poj�!
A ksi�dz Wyszoniek spojrza� w okno, w kt�rym szklane gom�ki przybiera�y barw� szaraw�, i ozwa� si�:
� Noc ju� bieleje i dzie� si� czyni.
Po czym wyszed� z izby i wr�ciwszy po niejakim czasie, rzek�:
� Dnieje, chocia� b�dzie ciemny dzie�. To Jurandowi ludzie konie poj�. Czas ci do drogi, niebogo!...
Na te s�owa i ksi�na, i Danusia uderzy�y w g�o�ny p�acz i obie wraz ze Zbyszkiem pocz�y wyrzeka�, tak jak wyrzekaj� ludzie pro�ci, gdy im przychodzi si� rozsta�, to jest, �e by�o w tym wyrzekaniu co� obrz�dkowego i zarazem jakby p�-zawodzenie, p�-�piewanie, kt�re wylewa si� z dusz polnych tak przyrodzon� drog�, jak lej� si� �zy z oczu.
Lecz Zbyszko przytuli� po raz ostatni Danusi� do piersi i trzyma� j� d�ugo, dop�ty, dop�ki mu tchu starczy�o i dop�ki ksi�na nie oderwa�a jej od niego, aby j� przebra� na drog�.
Tymczasem rozednia�o zupe�nie. We dworcu rozbudzili si� wszyscy i pocz�li si� krz�ta�. Do Zbyszka wszed� Czech, giermek, dowiedzie� si� o zdrowie i pyta� o rozkazy.
� Przyci�gnij �o�e do okna � rzek� mu rycerz.
Czech przyci�gn�� z �atwo�ci� �o�e do okna, ale zdziwi� si�, gdy Zbyszko kaza� mu je otworzy� � us�ucha� jednak i tego rozkazu, nakry� tylko pana w�asnym ko�uchem, gdy� na dworze ch�odno by�o, cho� chmurno � i pada� �nieg mi�kki a obfity.
Zbyszko pocz�� patrze�: na dziedzi�cu przez lec�ce z chmur p�atki �niegowe wida� by�o sanki, wok� nich siedzieli na zszerszenia�ych[1526] i dymi�cych koniach ludzie Jurandowi. Wszyscy byli zbrojni, a niekt�rzy mieli blachy na ko�uchach, w kt�rych przegl�da�y si� blade i pos�pne promienie dnia. Las zasu�o[1527] ca�kiem �niegiem; p�ot�w i ko�owrota prawie nie mo�na by�o dojrze�.
Danusia wpad�a jeszcze do izby Zbyszka ca�a ju� zakutana w ko�uszek i lisi� szub�[1528]; jeszcze raz obj�a za szyj� i jeszcze raz rzek�a mu na po�egnanie:
� Chocia� i odje�d�am, tom twoja.
A on ca�owa� jej r�ce, policzki i oczy, kt�re ledwie by�o wida� spod lisiego puchu, i m�wi�:
� Bo�e ci� strze�! Bo�e ci� prowad�! Moja� ty ju�, moja do �mierci!
I gdy zn�w oderwano j� od niego, podni�s� si�, ile m�g�, wspar� g�ow� na oknie i patrza�; wi�c poprzez p�atki �niegowe jakby przez jakow�� zas�on� widzia�, jak Danusia siada�a do sanek, jak ksi�na trzyma�a j� d�ugo w obj�ciach, jak ca�owa�y j� dworki i jak ksi�dz Wyszoniek �egna� j� znakiem krzy�a na drog�. Obr�ci�a si� jeszcze przed samym odjazdem ku niemu i wyci�gn�a r�ce:
� Ostawaj z Bogiem, Zbyszku!
� Bo�e, daj w Ciechanowie ci� obaczy�...
Ale �nieg pada� tak obfity, jakby chcia� wszystko zg�uszy� i wszystko przes�oni�, wi�c te ostatnie s�owa dosz�y ich tak przyt�umione, �e obojgu wyda�o si�, i� wo�aj� na siebie � ju� z daleka.
Po obfitych �niegach nasta�y ci�kie mrozy i dni pogodne, suche. Dniem bory iskrzy�y si� w promieniach s�o�ca, l�d pop�ta�[1529] rzeki i ustali�[1530] bagna. Przysz�y jasne noce, w�r�d kt�rych mr�z wzmaga� si� do tego stopnia, �e drzewa p�ka�y z hukiem w lesie; ptactwo zbli�a�o si� do domostw; drogi sta�y si� niebezpieczne z powodu wilk�w, kt�re j�y[1531] si� zbiera� w stada i napada� nie tylko na pojedynczych ludzi, lecz i na wsie. Lud jednak radowa� si� w dymnych chatach[1532] przy ogniskach, przepowiadaj�c po mro�nej zimie rok urodzajny, i weso�o czeka� �wi�t, kt�re mia�y niebawem nadej��.
Le�ny dworzec ksi���cy opustosza�. Ksi�na[1533] wraz z dworem i ksi�dzem Wyszo�kiem wyjecha�a do Ciechanowa. Zbyszko, znacznie ju� zdrowszy, ale nie do�� jeszcze mocny, by na ko� si���, zosta� w dworcu razem ze swymi lud�mi, z Sanderusem, z giermkiem Czechem i z miejscow� s�u�b�, nad kt�r� mia�a doz�r stateczna szlachcianka pe�ni�ca obowi�zki gospodyni.
Lecz dusza w rycerzu rwa�a si� do m�odej �ony. By�a mu wprawdzie niezmiern� os�od� my�l, �e Danusia ju� jest jego i �adna moc ludzka nie zdo�a mu jej odj��, ale z drugiej strony ta� sama my�l pot�gowa�a jego t�sknot�.
Po ca�ych dniach wzdycha� do tej chwili, w kt�rej b�dzie m�g� dworzec opu�ci�, i rozwa�a�, co w�wczas ma uczyni�, gdzie jecha� i jak Juranda przejedna�. Miewa� te� chwile ci�kiego niepokoju, ale w og�le przysz�o�� przedstawia�a mu si� rado�nie. Kocha� Danu�k� i �uska� he�my z pawimi pi�rami � oto mia�o by� jego �ycie. Cz�stokro� bra�a go ochota porozmawia� o tym z Czechem, kt�rego polubi�, ale zauwa�y�, �e Czech, oddany dusz� ca�� Jagience, nierad rozmawia� o Danusi, on za� zwi�zany tajemnic� nie m�g� mu powiedzie� wszystkiego, co si� sta�o.
Zdrowie jego polepsza�o si� jednak z ka�dym dniem. Na tydzie� przed Wigili� dosiad� po raz pierwszy konia i cho� czu�, �e nie m�g�by jeszcze tego uczyni� w zbroi, jednak�e nabra� otuchy. Nie spodziewa� si� zreszt�, by mia�a go zaskoczy� potrzeba pr�dkiego przywdziania pancerza i he�mu, a w najgorszym razie tuszy�[1534], i� wkr�tce b�dzie mia� i na to do�� si�. W izbie pr�bowa� dla zabicia czasu podnosi� miecz i sz�o mu nie�le; top�r okaza� si� tylko dla niego za ci�ki, mniema� wszelako, �e chwyciwszy toporzysko[1535] w obie d�onie zdo�a�by ju� skutecznie machn��.
Na koniec, na dwa dni przed Wigili�, kaza� wymo�ci� wozy, pokulbaczy�[1536] konie i oznajmi� Czechowi, �e pojad� do Ciechanowa. Wierny giermek zatroska� si� nieco, zw�aszcza �e na dworze by� mr�z trzaskaj�cy, ale Zbyszko rzek� mu:
� Nie twoja g�owa, G�owaczu (tak go bowiem z polska nazywa�). Nic tu po nas w tym dworcu, a cho�bym mia� zachorze�, to� starunku[1537] w Ciechanowie nie zabraknie. Wreszcie pojad� nie konno, ale w saniach, po szyj� w sianie i pod sk�rami, a dopiero pod samym Ciechanowem na ko� si� przesi�d�.
I tak si� sta�o. Czech ju� przezna�[1538] swego m�odego pana i wiedzia�, �e niedobrze mu si� przeciwia�, a jeszcze gorzej nie spe�ni� w lot rozkazu; wi�c w godzin� p�niej ruszono. W chwili odjazdu Zbyszko, widz�c Sanderusa �aduj�cego si� na sanie wraz ze swoj� skrzyni�, rzek� mu:
� A ty czego� si� do mnie przyczepi� jak rzep do owczej we�ny?... M�wi�e�, �e chcesz do Prus.
� M�wi�em, �e chc� do Prus � rzek� Sanderus � ale jak�e mi tam samemu i�� w takie �niegi? Wilcy mnie zjedz�, nim pierwsza gwiazda zejdzie, a tu te� nie mam po co ostawa�. Wolej[1539] mi w mie�cie ludzi pobo�no�ci� budowa�, �wi�tym towarem ich darzy� i z diabelskich obierzy[1540] ratowa�, jakom Ojcu wszystkiego chrze�cija�stwa[1541] w Rzymie zaprzysi�g�. A pr�cz tego okrutniem wasz� mi�o�� pokocha�, wi�c jej nie opuszcz� przed odej�ciem do Rzymu, bo mo�e si� zdarzy i jakow� przys�ug� odda�.
� Zawsze on za was, panie, got�w zje�� i wypi� � rzek� na to Czech � i tak� przys�ug� najbardziej rad by odda�. Ale je�li nas za wielka chmara wilk�w w przasnyskim boru opadnie, to im go rzucim na odpraw�[1542], bo na nic lepszego si� nie przygodzi[1543].
� A wy patrzcie, by wam grzeszne s�owo do w�s�w nie przymarz�o � odpar� Sanderus � gdy� takowe sople tylko w piekielnym ogniu topniej�.
� O wa! � rzek� G�owacz, si�gaj�c r�kawic� do w�s�w, kt�re ledwie poczyna�y mu si� sypa� � pierwej[1544]spr�buj� zagrza� piwa na popasie, ale tobie go nie dam.
� A przykazanie jest: spragnionego napoi�. Nowy grzech!
� To ci dam wiadro wody, a tymczasem na�ci[1545], co mam pod r�k�.
I tak m�wi�c, nabra� �niegu, ile m�g� dwiema r�kawicami obj��, i rzuci� nim w brod� Sanderusa, ale �w uchyli� si� i rzek�:
� Nic po was w Ciechanowie, bo tam ju� jest chowany[1546] nied�wiadek, co �niegiem praska.
Tak to oni przekomarzali si� ze sob�, dosy� si� lubi�c wzajemnie. Zbyszko jednak�e nie zabroni� Sanderusowi jecha� ze sob�, albowiem cudaczny �w cz�owiek bawi� go, a zarazem zdawa� si� by� istotnie do niego przywi�zany. Ruszyli wi�c z dworca le�nego jasnym rankiem w mr�z tak wielki, �e trzeba by�o konie okrywa�. Ca�a kraina le�a�a pod obfitym �niegiem.
Dachy chat ledwie by�o spod niego wida�, a miejscami dymy zdawa�y si� wychodzi� wprost z bia�ych zasp i sz�y w g�r� strzeliste, r�owe od poranku, rozszerzone u szczytu w ki�cie, podobne do rycerskich pi�ropusz�w.
Zbyszko jecha� na wozie, raz, dla zaoszcz�dzenia si�, a po wt�re, dla wielkiego zimna, przed kt�rym �atwiej si� by�o uchroni� w wymoszczonych sianem i sk�rami wozach. Kaza� te� G�owaczowi przysi��� si� do siebie i mie� kusz� na podor�dziu[1547] od wilk�w, tymczasem za� gaw�dzi� z nim weso�o.
� W Przasnyszu � rzek� � jeno[1548] konie popasiem, rozgrzejem si� i zaraz ruszymy dalej.
� Do Ciechanowa?
� Naprz�d do Ciechanowa pa�stwu si� pok�oni� i nabo�e�stwa za�y�.
� A potem? � pyta� G�owacz.
Zbyszko u�miechn�� si� i odrzek�:
� Potem, kto wie, czy nie do Bogda�ca.
Czech spojrza� na niego ze zdziwieniem. W g�owie b�ysn�a mu my�l, �e mo�e m�ody pan wyrzek� si� Jurand�wny, i wyda�o mu si� to tym podobniejszym do prawdy, poniewa� Jurand�wna wyjecha�a, o uszy za� Czecha odbi�a si� w le�nym dworcu wiadomo��, �e pan na Spychowie przeciwny[1549] by� m�odemu rycerzowi. Wi�c ucieszy� si� poczciwy giermek, bo chocia� mi�owa� Jagienk�, ale patrza� na ni�, tak jak na gwiazd� na niebie i rad by by� okupi� jej szcz�cie cho�by krwi� w�asn�, Zbyszka te� pokocha� i z ca�ej duszy pragn�� obojgu do �mierci s�u�y�.
� To ju� wasza mi�o�� osi�dzie na dziedzinie! � rzek� z rado�ci�.
� Jak�e mi na dziedzinie siedzie� � odpowiedzia� Zbyszko � kiedym owych rycerzy krzy�owych pozwa�, a przedtem jeszcze Lichtensteina?
M�wi� de Lorche, �e pono� mistrz ma kr�la w go�cin� do Torunia zaprosi�, to si� do kr�lewskich poczt�w przyczepi� � i tak my�l�, �e w Toruniu Pan Zawisza z Garbowa[1550] alibo pan Powa�a z Taczewa[1551] wyprosi mi u pana naszego pozwole�stwo, abym si� m�g� na ostre[1552] z tymi mnichami potyka�. Pewnikiem[1553] wyst�pi� oni z giermkami, wi�c i tobie przyjdzie si� spotka�.
� Ju� bym te� chyba sam mnichem osta�, gdyby mia�o by� inaczej � rzek� Czech.
Zbyszko spojrza� na niego z zadowoleniem.
� No i nie b�dzie temu dobrze, kt�ry ci si� pod �elaziwo nawinie. Pan Jezus da� ci si�� okrutn�, ale �le by� uczyni�, gdyby� ni� zbytnio puszy�, albowiem prawemu giermkowi pokora przystoi.
Czech pocz�� kiwa� g�ow� na znak, �e si�� nie b�dzie puszy�, ale jej te� i na Niemc�w nie posk�pi � a Zbyszko u�miecha� si� w dalszym ci�gu, ale ju� nie do giermka, tylko do w�asnych my�li.
� Stary pan b�dzie rad[1554], gdy wr�cim � rzek� po chwili G�owacz � i w Zgorzelicach te� b�d� radzi.
Zbyszkowi stan�a Jagienka tak w oczach, jakby przy nim siedzia�a na saniach. Bywa�o to zawsze, �e gdy wypadkiem o niej pomy�la�, to widzia� j� ogromnie wyra�nie...
�Nie! � rzek� sobie � nie b�dzie ona rada, bo je�li wr�c� do Bogda�ca, to z Danu�k�, a ona niech bierze innego...� Tu mign�li mu przed oczyma: Wilk z Brzozowej i m�ody Cztan z Rogowa � i nagle uczyni�o mu si� przykro na my�l, �e dziewczyna mo�e p�j�� w r�ce jednego z tych dw�ch. �Wolej [1555]by lepszego jakiego znalaz�a � m�wi� sobie w duszy � bo to piwo��opy i kostery[1556], a dziewka uczciwa jest�. Pomy�la� te� i o tym �e stryjowi, gdy si� dowie o tym, co zasz�o, b�dzie okrutnie markotno[1557], ale pocieszy� si� wraz my�l�, �e Ma�kowi chodzi�o zawsze w pierwszym rz�dzie o r�d i o dostatki, kt�re mog�y znaczenie rodu podnie��. Jagienka by�a wprawdzie bli�ej, bo o miedz�, ale za to Jurand wi�kszy by� dziedzic od Zycha ze Zgorzelic, wiec �atwo by�o przewidzie�, �e Ma�ko nie b�dzie d�ugo krzyw[1558] o taki zwi�zek, tym bardziej �e wiedzia� przecie o mi�o�ci bratanka i o tym, ile �w Danusi zawdzi�cza... Pomruczy, a potem b�dzie rad i pocznie Danu�k� mi�owa� jak w�asne dziecko!
I nagle serce w Zbyszku poruszy�o si� przywi�zaniem i t�sknot� do tego stryjca, kt�ry by� cz�owiek twardy, a przecie tak go kocha� jak �renic� oka; w bitwach jego wi�cej strzeg� ni�li siebie, dla niego �up bra�, dla niego zabiega� o maj�tno��. Dw�ch ich by�o oto samotnik�w na �wiecie! � krewnych nawet nie mieli, chyba dalekich jak opat � wi�c gdy, bywa�o, przysz�o im si� czasem roz��czy�, to jeden bez drugiego nie wiedzia�, co pocz��, a zw�aszcza stary, kt�ry niczego ju� dla siebie nie po��da�.
� Hej! b�dzie rad, b�dzie rad! � powtarza� sobie Zbyszko � i tego bym jeno chcia�, �eby mnie i Jurand tak przyj��, jako on mnie przyjmie.
I pr�bowa� sobie wyobrazi�, co te� powie i pocznie Jurand, gdy si� o �lubie dowie. By�o w tej my�li troch� niepokoju, ale niezbyt wiele, w�a�nie dlatego �e ju� klamka zapad�a. Na bitk� nie wypada�o przecie Jurandowi go wyzywa�, gdyby za� zbytnio si� sprzeciwia�, to m�g� mu Zbyszko odpowiedzie� tak: �Przysta�cie[1559], p�ki prosz�, bo wasze prawo do Danu�ki ludzkie, a moje boskie � i nie wasza teraz ona, jeno moja�. Co� tam zas�ysza� w swoim czasie od pewnego kleryka bieg�ego w Pi�mie, �e niewiasta powinna porzuci� ojca i matk�, a p�j�� za m�em � wi�c czu�, �e przy nim wi�ksza moc. Nie spodziewa� si� jednak, by mi�dzy nim a Jurandem mia�o doj�� a� do zawzi�tej niezgody i z�o�ci, liczy� bowiem, �e du�o wsk�raj� pro�by Danusi, a r�wnie wiele, je�li nie wi�cej, wstawiennictwo ksi�cia, kt�rego Jurand by� podw�adnym, i ksi�ny, kt�r� umi�owa� jako opiekunk� swego dziecka.
W Przasnyszu radzono im zosta� na nocleg, ostrzegaj�c ich przed wilkami, kt�re z powodu mroz�w pozbija�y si� w stada tak wielkie, �e napada�y nawet gromadnie jad�cych ludzi. Zbyszko jednak nie chcia� na to zwa�a�, albowiem zdarzy�o si�, i� w gospodzie spotkali kilku rycerzy mazowieckich z pocztami, kt�rzy te� jechali do ksi�cia do Ciechanowa, i kilku zbrojnych kupc�w z samego Ciechanowa, prowadz�cych �adowne wozy z Prus. W tak wielkiej kupie nie by�o niebezpiecze�stwa, wi�c ruszyli na noc, cho� pod wiecz�r zerwa� si� nagle wiatr, nagna� chmur i pocz�a si� zadymka. Jechali, trzymaj�c si� blisko jedni drugich, ale tak wolno, i� Zbyszko pocz�� my�le�, i� nie zd��� na Wili�[1560]. W niekt�rych miejscach trzeba by�o rozkopywa� zaspy, gdy� konie wcale nie mog�y przej��. Szcz�ciem, droga le�na nie by�a b��dna. Jednak�e zmierzch ju� by� na �wiecie, gdy dojrzeli Ciechan�w.
Mo�e nawet byliby je�dzili wok� miasta w�r�d �nie�nych tuman�w i po�wistu wichr�w, nie domy�laj�c si�, �e s� tu�, gdyby nie ognie p�on�ce na wzniesieniu, na kt�rym budowano nowy zamek. Nikt ju� dobrze nie wiedzia�, czy w wigili� Bo�ego Narodzenia palono te ognie dla go�ci, czy dla jakiego� staro�ytnego zwyczaju, ale te� i nikt ze Zbyszkowych towarzysz�w teraz o tym nie my�la� � wszyscy bowiem chcieli znale�� jak najpr�dzej ochron� w mie�cie.
Tymczasem zamie� zwi�ksza�a si� coraz bardziej. Ostry i mro�ny wiatr ni�s� niezmierne tumany �nie�ne, targa� drzewami, hucza�, szala�, podrywa� ca�e zaspy, podnosi� je w g�r�, skr�ca�, rozpyla�, przykrywa� nimi wozy, konie, ci�� po twarzach podr�nik�w jakby ostrym piaskiem � t�umi� im oddech w piersiach i mow�. G�osu ko�atek przytwierdzonych do dyszl�w nie by�o wcale s�ycha�, natomiast w wyciu i po�wi�cie wichru odzywa�y si� jakie� g�osy �a�osne jakby wycie wilcze, jakby odleg�e r�enie koni, a czasem jakby pe�ne trwogi ludzkie wo�anie o ratunek. Wyczerpane konie pocz�y si� spiera� bokami o siebie i i�� coraz wolniej.
� Hej, kurniawa[1561] te� to, kurniawa! � rzek� zdyszanym g�osem Czech � szcz�cie, panie, �e�my pod miastem i �e owe ognie si� pal�, bo inaczej �le by by�o z nami.
� Kto w polu, temu �mier� � odrzek� Zbyszko � ale owo i ognia ju� nie widz�.
� Bo tuman[1562] taki, �e i ogie� nie prze�wieci. A mo�e rozmiot�o drwa i w�gle.
Na innych wozach rozmawiali tak�e kupcy i rycerze, �e kogo zamie� z dala od siedzib ludzkich u�api, ten ju� dzwon�w jutro nie us�yszy. Lecz Zbyszko zaniepokoi� si� nagle i rzek�:
� Nie daj B�g, aby tam Jurand by� gdzie w drodze.
Czech, lubo[1563] ca�kiem zaj�ty wpatrywaniem si� w stron� ognisk, us�yszawszy s�owa Zbyszka odwr�ci� jednak g�ow� i zapyta�:
� To pan ze Spychowa mia� zjecha�?
� Mia�.
� Z pann�?
� A ogie� to ci naprawd� przes�oni�o � odpowiedzia� Zbyszko.
I rzeczywi�cie p�omie� przygas�, ale natomiast na drodze tu� przy koniach i saniach zjawi�o si� kilku je�d�c�w.
� A czego nast�pujesz? � zawo�a� czujny Czech, chwytaj�c kusz�. � Kto wy?
� Ludzie ksi���cy, wys�ani w pomoc podr�nym.
� Niech b�dzie pochwalony Jezus Chrystus!
� Na wieki wiek�w.
� Prowad�cie do miasta! � ozwa� si� Zbyszko.
� Czy nikt z was nie osta�?
� Nikt.
� Sk�d jedziecie?
� Od Przasnysza.
� A wi�cej podr�nych nie widzieli�cie po drodze?
� Nie widzieli�my. Ale mo�e znajd� si� na innych go�ci�cach.
� Na wszystkich ludzie szukaj�. Jed�cie za nami. Zjechali�cie z drogi! W prawo!
I zawr�cili konie. Przez czas jaki� s�ycha� by�o tylko szum wichru.
� Si�a[1564] go�ci w starym zamku? � spyta� po chwili Zbyszko.
Najbli�szy je�dziec nie dos�yszawszy pochyli� si� ku niemu:
� Jako za� m�wicie, panie?
� Pytam, czy si�a go�ci u ksi�stwa?
� Po staremu: jest do��!
� A dziedzica ze Spychowa nie ma?
� Nie ma, ale go czekaj�. Pojechali te� ludzie naprzeciw.
� Z kagankami?
� Za�by tam wiatr pozwoli�!
Lecz dalej nie mogli rozmawia�, bo szum zamieci wzm�g� si� jeszcze.
� Czyste diabelskie wesele! � ozwa� si� Czech.
Zbyszko jednak kaza� mu milcze� i paskudnego imienia nie wywo�ywa�.
� Nie wiesz to � rzek� � �e w takie �wi�ta diabelska moc truchleje i �e diab�y w przer�ble si� chowaj�? Jednego raz pod Sandomierzem rybacy przed Wili� w niewodzie[1565] znale�li: trzyma� szczupaka w pysku, ale jak go g�os dzwon�w doszed�, zaraz omdla�, oni zasie kijami go t�ukli a� do wieczerzy. Ju�ci wichura t�ga jest, ale to z Pana Jezusowego pozwole�stwa, kt�ren wida� chce, �eby jutrzejszy dzie� by� tym rado�niejszy.
� Ba! Byli�my tu� pod miastem, a wszelako gdyby nie ci ludzie, je�dziliby�my mo�e i do p�nocka, gdy� ju�e�my z drogi zjechali � odpowiedzia� G�owacz.
� Bo ogie� przygas�.
Tymczasem wjechali jednak rzeczywi�cie do miasta. Zaspy �niegowe le�a�y tam w ulicach jeszcze wi�ksze, tak wielkie, �e w wielu miejscach zakrywa�y niemal okna, z kt�rego to powodu b��dz�c za miastem, nie mogli dojrze� �wiate�. Ale natomiast wicher mniej tu dawa� si� we znaki. Na ulicach by�y pustki, mieszczanie siedzieli ju� przy Wilii. Przed niekt�rymi domami ch�opcy z jas�eczkami[1566] i z koz� �piewali, mimo zamieci, kol�dy. Na rynku te� by�o wida� ludzi poowijanych w grochowiny[1567] i udaj�cych nied�wiedzi, ale w og�le by�o pusto. Kupcy, kt�rzy towarzyszyli Zbyszkowi i innej szlachcie w drodze, zostali w mie�cie, owi za� jechali dalej do starego zamku, w kt�rym mieszka� ksi���[1568] i kt�ry, maj�c ju� szyby szklane, zaja�nia� przed nimi weso�o mimo zawiei, gdy podjechali bli�ej.
Zwodzony most na rowie by� spuszczony, gdy� dawne czasy litewskich napad�w min�y, a Krzy�acy, przewiduj�c wojn� z kr�lem polskim, sami szukali przyja�ni ksi�cia mazowieckiego. Jeden z ludzi ksi���cych zad�� w r�g i wnet otworzono bram�. By�o przy niej kilkunastu �ucznik�w, ale na murach i blankach[1569] ani �ywej duszy, gdy� ksi��� pozwoli� stra�om zej��. Naprzeciw go�ci wyszed� stary Mrokota, kt�ry ju� by� przyjecha� przed dwoma dniami, i powitawszy ich w imieniu ksi�cia zaprowadzi� do izb, w kt�rych mogli si� przybra� godniej do sto�u.
Zbyszko pocz�� go zaraz wypytywa� o Juranda ze Spychowa, �w za� odrzek�, �e go nie ma, ale si� go spodziewaj�, gdy� obieca� przecie przyjecha�, a gdyby by� zachorza� mocniej, to da�by zna�. Wys�ali jednak naprzeciw kilkunastu je�d�c�w, bo takiej zawiei najstarsi ludzie nie pami�taj�.
� To mo�e niezad�ugo tu b�d�.
� Wiera[1570], �e niezad�ugo. Ksi�na kaza�a postawi� dla nich miski przy wsp�lnym stole.
Wi�c Zbyszko, cho� zawsze strach mu by�o troch� Juranda, uradowa� si� w sercu i m�wi� sobie: �Cho�by te� nie wiem, co czyni�, tego nie odrobi, �e to �ona moja przyje�d�a, moja niewiasta, moja Danu�ka najmilsza!� I gdy sobie to powtarza�, ledwie w�asnemu szcz�ciu m�g� uwierzy�. Po czym pomy�la�, �e mo�e mu tam ju� wszystko wyzna�a, mo�e go przejedna�a i uprosi�a, �eby j� zaraz odda�. �Po prawdzie, to i c� ma lepszego do zrobienia? Jurand jest ch�op m�dry i wie, �e cho�by mi jej broni�, to j� i tak wezm�, bo moje prawo mocniejsze�. Tymczasem przebieraj�c si�, rozmawia� z Mrokot�, wypytuj�c o zdrowie ksi�cia, a szczeg�lnie ksi�ny, kt�r� jeszcze od bytno�ci w Krakowie pokocha� jak matk�. Rad te� by� dowiedziawszy si�, �e w zamku wszyscy zdrowi i weseli, chocia� ksi�na wielce po swojej mi�ej �piewaczce t�skni�a.
Grywa jej teraz na lute�ce Jagienka, kt�r� ksi�na do�� lubi, ale ju� nie tak.
� Jaka Jagienka? � zapyta� ze zdziwieniem Zbyszko.
� Jagienka z D�ugolasu, wnuczka starego pana z D�ugolasu. G�adka[1571] dziewka, w kt�rej si� �w Lotary�czyk rozkocha�.
� To pan de Lorche tu jest?
� Gdzie by mia� by�? Przecie z le�nego dworca tu przyjecha� i siedzi, bo mu dobrze. Nie brak naszemu ksi�ciu nigdy go�ci.
� Rad go obacz�, bo to rycerz, kt�remu w niczym nie przygani�[1572].
� I on te� was mi�uje. Ale ju� chod�my, gdy� ksi�stwo wraz do sto�u zasi�d�.
I poszli. W sali sto�owej w dw�ch kominach pali�y si� wielkie ognie, nad kt�rymi czuwali pacho�kowie, i roi�o si� ju� od go�ci i dworzan. Ksi��� wszed� pierwszy w towarzystwie wojewody i kilku przybocznych. Zbyszko pochyli� mu si� do kolan, a nast�pnie uca�owa� jego r�k�.
On za� �cisn�� go za g�ow�, nast�pnie odwi�d�szy go nieco na stron�, rzek�:
� Ju�ci o wszystkim wiem. Mruczno mi by�o[1573] z pocz�tku, �e�cie to bez mego pozwole�stwa uczynili, ale po prawdzie nie by�o czasu, bom ja w on� por� by� w Warszawie, gdzie i �wi�ta chcia�em przep�dzi�. Wiadoma wreszcie rzecz, i� jak si� niewiasta czego chyci[1574], to si� i nie przeciw, bo nic nie wsk�rasz. Ksi�na pani wam �yczy jak matka, a i ja zawdy[1575] wol� jej dogodzi� ni� si� przeciwi�, z takowej przyczyny, aby za� smutku i p�akania jej oszcz�dzi�.
Zbyszko pochyli� si� po raz wt�ry do kolan ksi���cych.
� Daj B�g waszej ksi���cej mi�o�ci ods�u�y�.
� Chwali� Jego imi�, �e� ju� zdr�w. Powiedz�e ksi�nie, jakom ci� �yczliwie przyj��, to si� niewiasta ucieszy! Boga mi! Jej uciecha � moja uciecha! Jurandowi za tob� dobre s�owo te� rzekn� i tak my�l�, �e pozwole�stwo da, bo on te� ksi�n� mi�uje.
� Cho�by i nie chcia� da�, to moje prawo pierwsze.
� Twoje prawo pierwsze i musi si� zgodzi�, ale b�ogos�awie�stwa mo�e wam umkn��. Przemoc� mu tego nikt nie wydrze, a bez rodzicielskiego b�ogos�awie�stwa nie masz i boskiego.
Zatroska� si� Zbyszko, us�yszawszy te s�owa, gdy� dot�d o tym nie pomy�la�. W tej chwili jednak wesz�a ksi�na z Jagienk� z D�ugolasu i z innymi dw�rkami, wi�c skoczy� pok�oni� si� pani, ona za� powita�a go jeszcze �askawiej od ksi�cia i zaraz pocz�a mu m�wi� o spodziewanym przyje�dzie Juranda. Oto misy dla nich zastawione, a ludzie wys�ani, by ich przeprowadzi� w�r�d zamieci. Z wieczerz� wigilijn� czeka� ju� d�u�ej nie podobna, bo pan tego nie lubi, ale oni pewnie zjad�, nim wieczerza si� sko�czy.
� Co do Juranda � m�wi�a ksi�na � b�dzie wedle natchnienia Bo�ego. Albo mu powiem dzi� wszystko, albo jutro po pasterce, a ksi��� te� przyobieca�, �e swoje s�owo do�o�y. Zawzi�ty bywa Jurand, ale nie dla tych, kt�rych mi�uje, i nie dla tych, kt�rym powinien.
Tu pocz�a m�wi� Zbyszkowi, jak si� ma z te�ciem zachowa�, by go, bro� Bo�e, nie urazi� i do zawzi�to�ci nie przywie��. By�a w og�le dobrej my�li, ale kto by lepiej zna� �wiat i patrzy� bystrzej od Zbyszka, ten zauwa�y�by w s�owach jej pewien niepok�j. Mo�e by�o tak dlatego, �e pan ze Spychowa nie by� w og�le cz�owiek �atwy, a mo�e te� pocz�a si� ksi�na trwo�y� nieco tym, �e ich tak d�ugo nie by�o wida�. Wieja[1576] stawa�a si� na dworze coraz okrutniejsza i wszyscy m�wili, �e kogo w szczerym polu z�apie, ten mo�e i zosta�; ksi�nie jednak�e przychodzi�o do g�owy i inne przypuszczenie: mianowicie, �e Danu�ka wyzna�a ojcu, i� jest ju� �lubem ze Zbyszkiem po��czona, a �w, obraziwszy si�, postanowi� wcale do Ciechanowa nie przyje�d�a�. Nie chcia�a jednak pani zwierzy� si� Zbyszkowi z tych my�li, a nawet nie by�o na to i czasu, gdy� pacho�cy pocz�li wnosi� jad�o i zastawia� je na stole. Zd��y� wszelako Zbyszko podj�� j� jeszcze pod nogi i zapyta�:
� A je�li przyjad�, to jako�e b�dzie, mi�o�ciwa pani? M�wi� mi Mrokota, �e dla Juranda jest osobna izba, gdzie te� i dla giermk�w znajdzie si� siano na pos�anie. Ale jako�e b�dzie?...
A ksi�na pocz�a si� �mia� i uderzywszy go z lekka r�kawic� po twarzy, rzek�a:
� Cichaj! Czeg�? Widzicie go!
I odesz�a ku ksi�ciu, przed kt�rym r�kodajni[1577] wysun�li ju� krzes�o, aby m�g� na nim zasi���. Przedtem jednak jeden z nich poda� mu p�ask� mis�, pe�n� cienko pokrajanego placka i op�atk�w, kt�rymi ksi��� mia� si� dzieli� z go��mi, dworzany i s�u�b�. Drug� podobn� trzyma� dla ksi�ny pi�kny wyrostek[1578], syn kasztelana[1579] sochaczewskiego. Po przeciwnej stronie sto�u sta� ksi�dz Wyszoniek, kt�ry mia� b�ogos�awi� ustawion� na pachn�cym sianie wieczerz�. A wtem we drzwiach ukaza� si� cz�owiek pokryty �niegiem i pocz�� wo�a� g�o�no:
� Mi�o�ciwy panie!
� Czego? � rzek� ksi���, nierad[1580], i� mu przerywaj� obrz�dek.
� Na Radzanowskim go�ci�cu ca�kiem przysypa�o jakich� podr�nych. Ludzi nam trzeba wi�cej, by ich odgrze��[1581].
Zl�kli si�, us�yszawszy to, wszyscy, zatrwo�y� si� ksi��� i zwr�ciwszy si� do kasztelana sochaczewskiego, zakrzykn��:
� Konnych z �opatami �ywo.
Po czym do zwiastuna nowiny:
� Wiela przysypanych?
� Nie moglim zmiarkowa�. Dmie okrutnie. S� konie i wozy. Znaczny poczet.
� Nie wiecie, czyj za�?
� Ludzie m�wi�: dziedzica ze Spychowa.
Zbyszko, us�yszawszy nieszcz�sn� nowin�, nie pytaj�c nawet i o pozwolenie ksi�cia, skoczy� do stajen i kaza� konie siod�a�. Czech, kt�ry jako szlachetnie urodzony giermek znajdowa� si� z nim na sali, zaledwie zdo�a� wr�ci� do izby i przynie�� ciep�� lisiur�[1582]; nie pr�bowa� jednak�e m�odego pana wstrzymywa�, gdy� maj�c z przyrodzenia[1583] rozum t�gi, wiedzia�, �e wstrzymywanie na nic si� nie przyda, a mitr�ga[1584] mo�e okaza� si� zgubn�. Siad�szy na drugiego konia, pochwyci� jeszcze w bramie od od�wiernego kilka pochodni i wnet ruszyli razem z ksi���cymi lud�mi, kt�rych wartko sprawi�[1585] stary kasztelan[1586]. Za bram� ogarn�y ich nieprzebite ciemno�ci ale wichura wydawa�a si� im mniejsza. Byliby mo�e zaraz za miastem zb��dzili, gdyby nie �w cz�owiek, kt�ry pierwszy da� zna� o wypadku, a kt�ry teraz prowadzi� ich tym szybciej i pewniej, �e mia� przy sobie psa ju� poprzednio z drog� obeznanego. Na otwartym polu wicher pocz�� znowu siec ich ostro po twarzach, g��wnie jednak dlatego, �e jechali w cwa�. Go�ciniec by� kopny[1587], miejscami za� tak zawiany, �e trzeba by�o zwalnia�, gdy� konie zapada�y po brzuchy. Ludzie ksi���cy pozapalali pochodnie, kaganki i jechali w�r�d dymu i p�omieni, w kt�re wiatr d�� z tak� si��, jakby je chcia� oderwa� od smolnych szczap i ponie�� na pola i bory. Droga by�a daleka � min�li osady bli�sze Ciechanowa, a nast�pnie Niedzborz, po czym skierowali si� w stron� Radzanowa. Za Niedzborzem burza pocz�a jednak ucisza� si� rzeczywi�cie. Uderzenia wichru sta�y si� s�absze i nie nios�y ju� w sobie ca�ych tuman�w �nie�nych. Niebo poja�nia�o. Z g�ry sypa� jeszcze czas jaki� �nieg, ale wkr�tce usta�. Potem tu i owdzie w szczelinach chmur b�ysn�a gwiazda. Konie pocz�y parska� � je�d�cy odetchn�li swobodniej. Gwiazd przybywa�o z ka�d� chwil� i bra� mr�z. Po up�ywie kilku pacierzy uciszy�o si� zupe�nie.
Pan de Lorche, kt�ry jecha� obok Zbyszka, j��[1588] go pociesza�, m�wi�c, �e niezawodnie Jurand w chwili niebezpiecze�stwa my�la� przede wszystkim o ocaleniu c�rki i �e cho�by wszystkich odkopali zmarz�ych, j� znajd� niezawodnie �yw�, a mo�e i �pi�c� pod sk�rami. Ale Zbyszko ma�o go rozumia�, a wreszcie nie mia� i czasu go s�ucha�, gdy� po niejakiej chwili przewodnik jad�cy na przedzie skr�ci� z go�ci�ca.
M�ody rycerz wysun�� si� naprz�d i pocz�� pyta�:
� Czemu zbaczamy?
� Bo ich nie na go�ci�cu zasypa�o, jeno tam, hen! Widzicie, panie, ten olszniak[1589]?
To rzek�szy, ukaza� r�k� ciemniej�ce w dali zaro�la, kt�re mo�na by�o dojrze� na bia�ej p�aszczy�nie �niegowej, gdy� chmury ods�oni�y tarcz� ksi�yca i noc sta�a si� widna.
� Wida� zjechali z go�ci�ca.
� Zjechali z go�ci�ca i je�dzili w k�ko wedle[1590] rzeki. W czasie wiei[1591] i zadymki �atwo si� taka rzecz przygodzi. Je�dzili i je�dzili, p�ki konie nie usta�y.
� Jako�e�cie ich znale�li?
� Pies doprowadzi�.
� W pobli�u nie ma jakich chat?
� S�, ale po tamtej stronie rzeki. Tu zaraz Wkra.
� W konie! � zawo�a� Zbyszko.
Ale rozkaza� by�o �atwiej ni� rozkaz wykona�, bo jakkolwiek bra� ostry mr�z, na ��ce jednak le�a� �nieg niezamarz�y jeszcze, sypki, �wie�o nawiany i g��boki, w kt�rym konie zapada�y wy�ej kolan; musieli wi�c posuwa� si� z wolna. Nagle dosz�o ich szczekanie psa, wprost za� przed nimi zamajaczy� gruby i garbaty pie� wierzby, nad kt�rym po�yskiwa�a w �wietle ksi�yca korona bezlistnych pr�t�w.
� Tamci s� dalej � rzek� przewodnik � w pobli�u olszniaka; ale i tu co� musi by�.
� Jest zaspa pod wierzb�. Po�wie�cie!
Kilku ludzi ksi���cych zsiad�o z koni i pocz�o �wieci� pochodniami, po czym zaraz jeden zawo�a�:
� Cz�owiek pod �niegiem! Wida� g�ow�, ot tu!
� Jest i ko�! � zawo�a� zaraz drugi.
� Odkopa�!
�opaty pocz�y zanurza� si� w �nieg i odrzuca� go na obie strony.
Po chwili ujrzano siedz�c� pod drzewem posta� ludzk� ze schylon� na piersi g�ow� i czapk� g��boko zasuni�t� na twarz. Jedna r�ka trzyma�a lejce konia, kt�ry le�a� obok z nozdrzami zarytymi w �nieg. Widocznie cz�owiek odjecha� od orszaku, mo�e dlatego, by dosta� si� pr�dzej do mieszka� ludzkich i sprowadzi� pomoc, a gdy ko� mu pad�, w�wczas schroni� si� pod wierzb� po stronie przeciwnej od wiatru � i tam skrzep�[1592].
� Po�wie�! � zawo�a� Zbyszko.
Pacho�ek przysun�� pochodni� do twarzy zmarz�ego, ale rys�w trudno by�o zrazu rozezna�. Dopiero gdy drugi pacho� uni�s� pochylon� g�ow� do g�ry, ze wszystkich piersi wyrwa� si� jeden okrzyk:
� Pan ze Spychowa!
Zbyszko kaza� go porwa� dwom ludziom i ratowa� w najbli�szej chacie, sam za� nie trac�c chwili, skoczy� wraz z pozosta�� s�u�b� i przewodnikiem na ratunek reszty orszaku. Po drodze my�la�, �e tam znajdzie Danu�k�, �on� swoj�, mo�e nie�yw� � i wypiera� ostatni dech z konia, kt�ry bucha� si� w �niegu po piersi. Szcz�ciem nie by�o ju� daleko � najwy�ej kilka staja�[1593]. Z ciemno�ci ozwa�y si� g�osy: �Bywaj!� � ludzi, kt�rzy poprzednio zostali przy zasypanych. Zbyszko dopad� i zeskoczy� z koma:
� Do �opat!
Dwoje sani by�o ju� odkopanych przez tych, kt�rzy pozostali na stra�y. Konie i ludzie w nich zmarzli bez ratunku. Gdzie s� inne zaprz�gi, mo�na by�o pozna� po pag�rkach �nie�nych, chocia� nie wszystkie same by�y ca�kiem pokryte. Przy niekt�rych wida� by�o konie, brzuchami wsparte o zaspy, rw�ce si� jakby do biegu, zakrzep�e w ostatnim wysileniu. Przed jedn� par� sta� cz�owiek z dzid� w r�ku, zanurzony po pas w �niegu, nieruchomy jak s�up; w dalszych pacho�kowie pomarli przy koniach, trzymaj�c je przy pysku. �mier� ich zaskoczy�a widocznie w chwili, gdy chcieli wydobywa� konie ze �nie�nych zawa��w. Jeden zaprz�g na samym ko�cu orszaku ca�kiem by� nie przysypany. Wo�nica siedzia� skulony na przedzie z r�koma przy uszach, za� w tyle le�a�o dw�ch ludzi; d�ugie rzuty �niegowe nawiane w poprzek ich piersi ��czy�y si� z zasp� le��c� obok i przykrywa�y ich jak po�ciel, a oni zdawali si� spa� cicho i spokojnie. Lecz inni pogin�li, walcz�c do ostatka z zawiej�, albowiem skrzepli w postawach pe�nych wysilenia. Kilka sa� by�o wywr�conych; u niekt�rych po�amane dyszle. �opaty odkrywa�y co chwila grzbiety ko�skie wypr�one jak �uki lub �by wbite z�bami w �nieg, ludzi w saniach i obok sa� � lecz na �adnych nie znaleziono niewiast. Zbyszko chwilami pracowa� �opat�, a� pot zlewa� mu czo�o; chwilami �wieci� w oczy trupom z bij�cym sercem, czy nie ujrzy mi�dzy nimi kochanej twarzy � wszystko na pr�no! P�omie� o�wieca� tylko gro�ne w�sate twarze spychowskich zabijak�w � ni Danusi, ni �adnej innej niewiasty nie by�o nigdzie.
� Co to jest? � pyta� si� siebie ze zdumieniem m�ody rycerz.
I wo�a� na ludzi pracuj�cych opodal, pytaj�c czy czego nie odkryli; lecz ci odkrywali samych m��w. Wreszcie robota by�a sko�czona. Pacho�kowie pozaprz�gali do sani w�asne konie i siad�szy na koz�y, ruszyli z trupami ku Niedzborzu, by tam w ciep�ym dworze pr�bowa� jeszcze, czyli kt�rego ze zmar�ych nie b�dzie mo�na przywr�ci� do �ycia. Zbyszko z Czechem i dwoma lud�mi pozosta�. Na my�l mu przysz�o, �e mo�e sanie z Danusi� od��czy�y si� od orszaku; mo�e Jurand, je�li, jak nale�a�o si� spodziewa�, zaprz�one by�y w konie najlepsze, kaza� im jecha� naprz�d; a mo�e zostawi� je gdzie przy chacie po drodze. Zbyszko sam nie wiedzia�, co ma pocz��; w ka�dym razie chcia� przepatrzy� pobliskie zaspy, olszniak, a potem nawr�ci� i szuka� po go�ci�cu.
Ale w zaspach nie znaleziono nic. W olszniaku b�ysn�y im jeno[1594] kilkakro� �wieczki[1595] wilcze, nigdzie jednak nie trafili na �lady ludzi i koni. ��ka, mi�dzy olszniakiem a go�ci�cem l�ni�a si� teraz w blasku ksi�yca i na bia�ej, smutnej jej powierzchni wida� by�o wprawdzie z dala tu i �wdzie kilka ciemniejszych plam, ale by�y to tak�e wilki, kt�re za zbli�eniem si� ludzi poczyna�y szybko umyka�.
� Wasza mi�o��! � rzek� wreszcie Czech � pr�no tu je�dzim i szukamy, bo panny ze Spychowa nie by�o w orszaku.
� Na go�ciniec! � odpowiedzia� Zbyszko.
� Nie znajdziem i na go�ci�cu. Patrza�em ja dobrze, czy na kt�rych saniach nie by�o jakowych �ub�w[1596], a w nich bia�og�owskich[1597] przyodziewk�w. Nie by�o nic. Panna osta�a w Spychowie.
Zbyszka uderzy�a trafno�� tej uwagi, wi�c odrzek�:
� Daj B�g, aby tak by�o, jako m�wisz.
A Czech poszed� jeszcze g��biej po rozum do g�owy:
� Gdyby by�a gdzie w saniach, starszy pan nie by�by od niej odjecha�, albo odje�d�aj�c, wzi��by j� przed siebie na ko� i byliby�my j� przy nim znale�li.
� Jed�my tam jeszcze raz � rzek� Zbyszko zaniepokojonym g�osem.
Na my�l bowiem przysz�o mu, �e mo�e tak i by�o, jak m�wi� Czech. Nu� nie szukali do�� starannie! Nu� Jurand wzi�� przed siebie na konia Danusi�, a potem, gdy ko� pad�, Danusia odesz�a od ojca, chc�c znale�� dla niego jakow�� pomoc. W takim razie mog�a znajdowa� si� gdzie pod �niegiem w pobli�u.
Ale G�owacz, jakby odgad�szy te my�li, powt�rzy�:
� W takim razie znalaz�by si� na saniach przyodziewek, bo� nie jecha�aby na dw�r jeno w tych szatach, kt�re na sobie mia�a.
Mimo tej s�usznej uwagi pojechali jednak�e pod wierzb� � ale ni pod ni�, ni na staje[1598] woko�o nie znale�li nic. Juranda ju� byli zabrali ludzie ksi���cy do Niedzborza i wok� by�o pusto zupe�nie. Czech zauwa�y� jeszcze, �e pies, kt�ry bieg� przy przewodniku i kt�ry znalaz� Juranda, by�by znalaz� i panienk�. W�wczas Zbyszko odetchn��, nabra� bowiem niemal pewno�ci, �e Danusia zosta�a w domu. Umia� nawet zda� sobie spraw�, dlaczego si� tak sta�o: oto Danusia widocznie wyzna�a wszystko ojcu, �w za�, nie zgodziwszy si� na ma��e�stwo, umy�lnie ostawi� j� w domu, sam za� przyjecha� wytoczy� spraw� przed ksi�cia i szuka� jego wstawiennictwa do biskupa. Na t� my�l Zbyszko nie m�g� oprze� si� uczuciu pewnej ulgi, a nawet i rado�ci, gdy� zrozumia�, �e wraz ze �mierci� Juranda znik�y wszelkie przeszkody. �Jurand nie chcia�, ale Pan Jezus chcia� � rzek� sobie m�ody rycerz � i wola boska zawsze mocniejsza�. Teraz jecha� mu tylko do Spychowa i bra� Danu�k� jak swoj�, a potem jeno �lub spe�ni�, kt�ry te� na samym pograniczu �atwiejszy by� do spe�nienia ni� w dalekim Bogda�cu. �Wola boska! wola boska!� � powtarza� sobie w duszy. Nagle jednak zawstydzi� si� tej pr�dkiej rado�ci i zwr�ciwszy si� do Czecha, rzek�:
� Ju�ci mi go �al i g�o�no to przy�wiadczam[1599].
� Ludzie m�wili, �e Niemcy ba�y si� go jak �mierci � odrzek� giermek.
Po chwili za� zapyta�: Wr�cim teraz do zamku?
� Przez Niedzb�rz � odpowiedzia� Zbyszko.
Jako� wst�pili do Niedzborza i zajechali przede dw�r, w kt�rym przyj�� ich stary dziedzic �elech. Juranda ju� nie znale�li, lecz �elech powiedzia� im dobr� nowin�:
� Tarli go tu �niegiem, ledwie nie do ko�ci � rzek� � i wino mu wlewali w g�b�, a potem parzyli go w �a�ni, gdzie te� pocz�� i dycha�.
� �yje? � zapyta� z rado�ci� Zbyszko, kt�ry na t� wie�� zapomnia� o swoich w�asnych sprawach.
� �yje, ale czy wy�yje, B�g wie, bo dusza nierada z p� drogi wraca�.
� Czemu za� go powie�li?
� Bo przys�ali od ksi�cia. Co by�o pierzyn w domu, to go nimi przykryli i powie�li.
� A nie powiada� o c�rce nic?
� Ledwie �e zacz�� dycha�; mowy nie odzyska�.
� A inni?
� A inni u Boga ju� za piecem. Nie b�d� niebo��ta na pasterce, chyba na tej, kt�r� sam Pan Jezus w niebie odprawi.
� �aden nie o�y�?
� �aden. Chod�cie do izby, miast w sieni rozmawia�. A je�li chcecie ich widzie�, to le�� wedle[1600] ognia w czeladnej[1601]. Chod�cie do izby.
Lecz oni spieszyli si� i nie chcieli wej��, cho� stary �elech ci�gn�� ich, bo rad �apa� ludzi, aby z nimi �ugwarzy�[1602]�. Mieli jeszcze z Niedzborza do Ciechanowa szmat drogi i Zbyszka pali�o jak ogniem, by co pr�dzej zobaczy� Juranda i czego� si� od niego dowiedzie�.
Jechali wi�c, jak mogli, spiesznie po zawianym go�ci�cu. Gdy przyjechali, by�o ju� po p�nocy i pasterka ko�czy�a si� w�a�nie w zamkowej kaplicy. Do uszu Zbyszka doszed� ryk wo��w i beczenie k�z, kt�re to g�osy udawali wedle starego zwyczaju pobo�ni, na pami�tk� tego, �e Pan urodzi� si� w stajence. Po mszy przysz�a do Zbyszka ksi�na[1603] z twarz� stroskan�, pe�n� przestrachu i pocz�a wypytywa�:
� A Danu�ka?
� Nie masz jej. Zali[1604] Jurand nie przem�wi�, bo jako s�ysza�em, �yje?
� Jezusie mi�osierny!... Kara to boska i gorze[1605] nam! Nie przem�wi� ci Jurand i le�y jak drewno.
� Nie b�jcie si�, mi�o�ciwa pani. Danu�ka osta�a w Spychowie.
� Sk�d wiesz?
� Bo w �adnych saniach ni �ladu przyodziewku. Nie by�by ci jej przecie wi�z� w jednej ko�uszynie.
� Prawda, jak mi B�g mi�y!
I wnet oczy pocz�y jej b�yska� rado�ci�, a po chwili zawo�a�a:
� Hej! Jezusiczku, co� si� dzi� narodzi�, nie gniew wida� Tw�j, jeno b�ogos�awie�stwo jest nad nami.
Zastanowi�o j� jednak przybycie Juranda bez dziewczyny, wi�c pyta�a dalej:
� Czemu by za� mia� j� ostawia�?
Zbyszko wy�uszczy� jej swoje domys�y. Wyda�y si� jej one s�uszne, ale nie przejmowa�y jej zbytni� obaw�.
� B�dzie nam teraz Jurand �ycie zawdzi�cza� � rzek�a � a po prawdzie, to i tobie, bo� i ty je�dzi� go odgrzebywa�. Ju� by te� kamie� chyba w piersi mia�, �eby si� d�u�ej upiera�! Jest te� w tym dla niego i przestroga boska, by z Sakramentem �wi�tym nie wojowa�. Jak tylko si� obaczy[1606] a przem�wi, zaraz mu to powiem.
� Trzeba, �eby si� pierwej[1607] obaczy�, gdy� jeszcze nie wiadomo, dlaczego Danu�ki nie wzi��. A nu� chora?
� Nie powiadaj byle czego! I tak mi markotno[1608], �e jej nie ma. �eby by�a chora, to by jej nie odjecha�!
� Prawda! � rzek� Zbyszko.
I poszli do Juranda. W izbie gor�co by�o jak w �a�ni i widno zupe�nie, gdy� na kominie pali�y si� ogromne k�ody sosnowe. Ksi�dz Wyszoniek czuwa� nad chorym, kt�ry le�a� na �o�u pod nied�wiedzimi sk�rami, z twarz� blad�, z polepionymi od potu w�osami i z zamkni�tymi oczyma. Usta mia� otwarte i robi� piersiami jakby z trudem, ale tak silnie, �e a� sk�ry, kt�rymi by� nakryty, podnosi�y si� i opada�y od oddechu.
� Jako�e jest? � spyta�a ksi�na.
� Wla�em mu dzbaniec grzanego wina w g�b� � odrzek� ksi�dz Wyszoniek � i poty na niego przysz�y.
� �pi czy nie �pi?
� Mo�e i nie �pi, bo bokami okrutnie robi.
� A pr�bowali�cie do niego gada�?
� Pr�bowa�em, ale nie odpowiada nic i tak my�l�, �e przed �witaniem nie przem�wi.
� B�dziem czeka� �witania � rzek�a ksi�na.
Ksi�dz Wyszoniek j��[1609] nalega�, by uda�a si� na spoczynek, ale ona nie chcia�a go s�ucha�. Chodzi�o jej zawsze i we wszystkim o to, by dor�wna� w cnotach chrze�cija�skich, a zatem i w dogl�daniu chorych, zmar�ej kr�lowej Jadwidze, i odkupi� swymi zas�ugami dusz� ojca; nie pomija�a wi�c �adnej sposobno�ci, by w chrze�cija�skim od wiek�w kraju okaza� si� gorliwsz� od innych i tym zatrze� pami��, �e urodzi�a si� w poga�stwie.
A opr�cz tego pali�a j� ch��, by dowiedzie� si� czego� z ust Juranda o Danusi, nie by�a bowiem zupe�nie o ni� spokojna. Siad�szy wi�c przy jego �o�u, pocz�a odmawia� r�aniec, a nast�pnie i drzema�. Zbyszko, kt�ry nie by� jeszcze zupe�nie zdr�w, a w dodatku strudzi� si� nad miar� jazd� nocn�, poszed� wkr�tce za jej przyk�adem i po up�ywie godziny posn�li oboje tak mocno, �e byliby mo�e dospali do bia�ego dnia, gdyby nie to, �e o �witaniu obudzi� ich g�os dzwonka z zamkowej kaplicy.
Ale g�os �w rozbudzi� i Juranda, kt�ry otworzy� oczy, siad� nagle na �o�u i j�� rozgl�da� si� wok�, mrugaj�c przy tym oczyma.
� Pochwalony Jezus Chrystus!... Jako�e wam? � rzek�a ksi�na.
Lecz on widocznie nie oprzytomnia� jeszcze, gdy� patrza� na ni�, jakby jej nie poznawa�, i po chwili zawo�a�:
� Bywaj! bywaj! rozkopa� zasp�!
� W imi� Bo�e: ju�e�cie w Ciechanowie! � ozwa�a si� zn�w pani.
Jurand za� zmarszczy� czo�o jak cz�owiek, kt�ry z trudem zbiera my�li, i odrzek�:
� W Ciechanowie?... Dziecko czeka i... ksi�stwo... Danu�ka! Danu�ka!...
I nagle, zamkn�wszy oczy, upad� zn�w na wezg�owie. Zbyszko i ksi�na zl�kli si�, czy nie umar�, lecz w tej samej chwili piersi jego pocz�y si� porusza� g��bokim oddechem jak u cz�owieka, kt�rego pochwyci� twardy sen.
Ojciec Wyszoniek przy�o�y� palec do ust i da� znak r�k�, by go nie budzi�, po czym szepn��:
� Mo�e tak prze�pi ca�y dzie�.
� Tak, ale co on m�wi�? � zapyta�a ksi�na.
� M�wi�, �e dziecko czeka w Ciechanowie � odpowiedzia� Zbyszko.
� Bo si� nie opami�ta� � obja�ni� ksi�dz.
Ojciec Wyszoniek obawia� si� nawet, czy i po powt�rnym rozbudzeniu nie chwyci Juranda dur[1610] i nie odejmie mu na d�ugo przytomno�ci. Tymczasem obieca� ksi�nie i Zbyszkowi, �e im da zna�, gdy stary rycerz przem�wi, a po ich odej�ciu sam uda� si� na spoczynek. Jako� Jurand rozbudzi� si� dopiero w drugie �wi�to[1611] przed samym po�udniem, ale za to zupe�nie przytomny. Ksi�na[1612] i Zbyszko byli przy tym obecni, wi�c on, siad�szy na �o�u, spojrza� na ni�, pozna� i rzek�:
� Mi�o�ciwa pani... Dlaboga, tom ja w Ciechanowie?
� I przespali�cie �wi�to � odrzek�a pani.
� �niegi mnie przysypa�y. Kto mnie zratowa�?
� Ten rycerz: Zbyszko z Bogda�ca. Pami�tacie, w Krakowie...
A Jurand popatrzy� chwil� swoim zdrowym okiem na m�odzie�ca i rzek�:
� Pami�tam... A gdzie Danu�ka?
� Nie jecha�a przecie z wami? � spyta�a z niepokojem ksi�na.
� Jak�e mia�a ze mn� jecha�, kiedy to ja do niej jecha�?
Zbyszko i ksi�na spojrzeli po sobie w mniemaniu, �e to jeszcze gor�czka m�wi przez usta Jurandowe, po czym pani rzek�a:
� Ocknijcie si�, na mi�y B�g! Nie by�o-li z wami dziewczyny?
� Dziewczyny? Ze mn�? � spyta� ze zdumieniem Jurand.
� Bo wasi ludzie pogin�li, ale jej mi�dzy nimi nie znale�li. Czemu�cie j� ostawili w Spychowie?
�w za� powt�rzy� jeszcze raz, ale ju� z trwog� w g�osie:
� W Spychowie? To� ona przy was, mi�o�ciwa pani, nie przy mnie!
� Przecie przys�ali�cie po ni� do le�nego dworca ludzi i pismo!
� W imi� Ojca i Syna! � odpowiedzia� Jurand. � Zgo�a[1613] po ni� nie posy�a�em.
W�wczas ksi�na przyblad�a nagle.
� Co to jest? � rzek�a � zali[1614] wy�cie pewni, �e przytomnie m�wicie?
� Na mi�osierdzie boskie, gdzie dziecko? � zawo�a� zrywaj�c si� Jurand.
Ojciec Wyszoniek, us�yszawszy to, wyszed� pospiesznie z izby, a ksi�na m�wi�a dalej:
� S�uchajcie: przyby� poczet zbrojny i pisanie od was do le�nego dworca po Danu�k�. W pi�mie by�o, �e was belki w po�arze przyt�uk�y... �e�cie na wp� o�lepli i �e chcecie dziecko widzie�... Wzi�li Danu�k� i pojechali...
� Gorze[1615]! � zawo�a� Jurand. � Jako B�g na niebie, tak ni ognia nijakiego w Spychowie nie by�o, ni ja po ni� nie posy�a�em!
A wtem wr�ci� ksi�dz Wyszoniek z listem, kt�ry poda� Jurandowi, i zapyta�:
� Nie waszego to ksi�dza pisanie?
� Nie wiem.
� A piecz��?
� Piecz�� moja. Co w pi�mie stoi?
Ojciec Wyszoniek odczyta� pismo, Jurand s�ucha�, chwytaj�c si� za w�osy, po czym rzek�:
� Pismo zmy�lone!... piecz�� udana! Gorze[1616] duszy mojej! Chwycili mi dziecko i zatrac�!
� Kto?
� Krzy�aki!
� Rany boskie! Ksi�ciu trzeba oznajmi�! Niech pos��w �le do mistrza! � zawo�a�a pani. � Jezu mi�osierny, ratuj�e j� i wspomagaj!...
I to rzek�szy, wybieg�a z krzykiem z izby. Jurand wyskoczy� z �o�a i pocz�� gor�czkowo wci�ga� szaty na sw�j olbrzymi grzbiet. Zbyszko siedzia� jak skamienia�y, ale po chwili zaci�ni�te z�by jego pocz�y zgrzyta� z�owrogo.
� Sk�d wiecie, �e Krzy�aki j� porwa�y? � zapyta� ksi�dz Wyszoniek.
� Na m�k� Bo�� przysi�gn�!
� Czekajcie!... Mo�e by�. Przyje�d�ali skar�y� si� na was do le�nego dworca... Chcieli pomsty na was...
� I oni j� porwali! � zawo�a� nagle Zbyszko.
To rzek�szy, wybieg� z izby i poskoczywszy do stajen, kaza� zaprz�ga� wozy i konie siod�a�, sam nie wiedz�c dobrze, dlaczego to czyni. Rozumia� tylko, �e trzeba i�� na ratunek Danusi � i to zaraz � i a� do Prus � i tam wyrwa� j� z wrogich r�k albo zgin��.
Po czym wr�ci� do komnaty, by powiedzie� Jurandowi, �e or� i konie zaraz b�d� gotowe. By� pewien, �e Jurand z nim pojedzie. W sercu wrza� mu gniew, b�l i �al � ale jednocze�nie nie traci� nadziei, zdawa�o mu si� bowiem, �e we dw�ch z gro�nym rycerzem ze Spychowa potrafi� wszystkiego dokaza� � i �e mog� si� porwa� cho�by na ca�� pot�g� krzy�ack�.
W izbie, pr�cz Juranda, ojca Wyszo�ka i pani, zasta� tak�e ksi�cia[1617] i pana de Lorche oraz starego pana z D�ugolasu, kt�rego ksi���, dowiedziawszy si� o sprawie, wezwa� tak�e na narad�, a to dla jego rozumu i doskona�ej znajomo�ci Krzy�ak�w, u kt�rych przesiedzia� d�ugie lata w niewoli.
� Potrzeba poczyna� roztropnie, by za� zapalczywo�ci� nie zgrzeszy� i dziewki nie zgubi� � m�wi� pan z D�ugolasu. � Mistrzowi nale�y si� zaraz poskar�y� i je�li W. Ks. Mo�� da do niego pisanie, to ja pojad�.
� Pisanie dam i wy z nim pojedziecie � rzek� ksi���. � Nie damy dziecku zgin��, tak mi dopom� B�g i �wi�ty Krzy�. Mistrz boi si� wojny z kr�lem polskim i chodzi mu o to, by sobie i Semka[1618], brata mego, i mnie zjedna�... Ju�ci nie z jego rozkazania j� porywano � i naka�e j� odda�.
� A je�li z jego rozkazania? � spyta� ksi�dz Wyszoniek.
� Chocia� to Krzy�ak, wi�cej w nim uczciwo�ci ni� w innych � odrzek� ksi��� � i jakom wam rzek�, pr�dzej by on mi teraz chcia� wygodzi� ni� mnie rozgniewa�. Pot�ga Jagie��owa nie �miech... Hej! zalewali oni nam sad�a za sk�r�, p�ki mogli, ale ninie[1619] obaczyli si�[1620], �e jak jeszcze i my Mazury pomo�em Jagielle, to b�dzie �le...
Lecz pan z D�ugolasu pocz�� m�wi�:
� Prawda jest. Krzy�aki po pr�nicy niczego nie czyni�; tote� tak miarkuj�[1621], �e je�li dziewk� porwali, to jeno[1622] dlatego, by Jurandowi miecz z r�k wytr�ci� i alibo wykup wzi��, alibo j� wymieni�.
Tu zwr�ci� si� do pana ze Spychowa:
� Kogo macie teraz z je�c�w?
� De Bergowa � odpowiedzia� Jurand.
� Znaczny� to kto?
� Widzi si�[1623], �e znaczny.
Pan de Lorche, us�yszawszy nazwisko de Bergowa, pocz�� o niego wypytywa� i dowiedziawszy si�, o co idzie, rzek�:
� To krewny hrabiego Geldrii[1624], wielkiego dobrodzieja Zakonu i z rodu Zakonowi zas�u�onego.
� Tak jest � rzek� pan z D�ugolasu, przet�umaczywszy obecnym jego s�owa. � De Bergowowie wielkie piastowali dostoje�stwa w Zakonie.
� A przecie� Danveld i de L�we okrutnie si� o niego upominali � rzek� ksi���. � Co kt�ry g�b� otworzy�, to m�wi�, �e de Bergow musi by� wolny. Jako B�g w niebie, tak niechybnie po to oni dziewk� porwali, by de Bergowa wydosta�.
� Za czym j� i oddadz� � rzek� ksi�dz.
� Ale lepiej by wiedzie�, gdzie jest � rzek� pan z D�ugolasu. � Bo dajmy, �e mistrz spyta: komu mam rozkaza�, by j� odda�? C� mu powiemy?
� Gdzie jest? � rzek� g�ucho Jurand. � Nie trzymaj� oni jej pewnie na pograniczu, ze strachu, bym jej nie odbi�, jeno gdzie� j� na dalekie mierzeje[1625] wi�lane albo morskie wywie�li.
A Zbyszko rzek�:
� Znajdziem j� i odbijem.
Lecz ksi��� wybuchn�� nagle t�umionym gniewem:
� Z dworca mojego psubraty j� porwa�y, przeto i mnie poha�bi�y, a tego im nie daruj�, p�kim �yw. Do�� mi ich zdrad! do�� napastliwo�ci! Wolej[1626] ka�demu wilko�ak�w mie� za s�siad�w! Ale teraz musi mistrz tych komtur�w[1627] pokara� i dziewk� wr�ci�, a do mnie pos��w z przeprosinami s�a�. Inaczej � wici[1628] roze�l�!
Tu uderzy� pi�ci� w st� i doda�:
� O wa! Brat z P�ocka p�jdzie za mn�, i Witold[1629], i kr�la Jagie��owa pot�ga. Do�� folgi[1630]! �wi�ty by cierpliwo�� przez nozdrza wyparskn��. Ju�e mi do��!
Umilkli wszyscy, czekaj�c z narad�, p�ki si� w nim gniew nie uspokoi.
Anna Danuta za� ucieszy�a si�, �e ksi��� bierze tak do serca spraw� Danusi, albowiem wiedzia�a, i� by� cierpliwy, ale i zawzi�ty, i �e gdy raz co przedsi�we�mie, to ju� nie zaniecha, p�ki na swoim nie postawi. Po czym zabra� g�os ksi�dz Wyszoniek.
� By� niegdy� w Zakonie pos�uch � rzek� � i �aden komtur nie �mia� bez pozwole�stwa kapitu�y[1631] i mistrzowego nic na swoj� r�k� poczyna�. Dlatego B�g poda� w ich r�ce kraje tak znaczne, �e prawie ich nad wszelk� inn� ziemsk� pot�g� wywy�szy�. Ale teraz nie masz mi�dzy nimi ni pos�uchu, ni prawdy, ni uczciwo�ci, ni wiary. Nic, jeno chciwo�� a z�oba[1632] taka, jakoby wilkami, nie lud�mi byli. Jak�e im s�ucha� przykaza� mistrza albo kapitu�y, skoro� i boskich nie s�uchaj�? Ka�dy na swoim zamku jako ksi��� udzielny siedzi � i jeden drugiemu w z�em pomaga. Poskar�ym si� mistrzowi � a oni si� zapr�[1633]. Mistrz ka�e im dziewk� odda�, a oni nie oddadz� � albo te� rzekn�: �Nie masz jej u nas, bo�my jej nie porywali�. Ka�e im przysi�c, to i przysi�gn�. Co tedy nam robi�?
� Co robi�? � rzek� pan z D�ugolasu. � Niech Jurand jedzie do Spychowa. Je�li j� porwali dla okupu albo by j� na de Bergowa wymieni�, to musz� da� zna� i dadz� zna� nie komu innemu, jeno Jurandowi.
� Porwali j� ci, kt�rzy do le�nego dworca przyje�d�ali � rzek� ksi�dz.
� To ich mistrz pod s�d odda albo ka�e im pole Jurandowi da�[1634].
� Pole � zawo�a� Zbyszko � mnie musz� da�, bom ja ich wpierw pozwa�!
A Jurand odj�� r�ce od twarzy i zapyta�:
� Kt�rzy to byli w le�nym dworcu?
� By� Danveld i stary de L�we, i dw�ch braci: Gotfryd i Rotgier � odpowiedzia� ksi�dz. � Skar�yli si� i chcieli, by ksi��� wam rozkaza� de Bergowa z niewoli wypu�ci�. Ale ksi���, dowiedziawszy si� od Fourcy�ego, �e Niemcy to pierwsi was napadli, zgromi� ich i z niczym odprawi�.
� Jed�cie do Spychowa � rzek� ksi��� � bo oni tam si� zg�osz�. Nie uczynili tego dot�d dlatego, �e Danveldowi giermek tego oto m�odego rycerza rami� pokruszy�, gdy im pozwanie wozi�. Jed�cie do Spychowa, a jak si� zg�osz�, to mnie dawajcie zna�. Oni wam dziecko za de Bergowa ode�l�, ale ja przeto pomsty nie poniecham, bo i mnie poha�bili z dworca j� mojego bior�c.
Tu gniew pocz�� go chwyta� na nowo, gdy� istotnie Krzy�acy wyczerpali wszelk� jego cierpliwo�� � i po chwili doda�:
� Hej! dmuchali i dmuchali w ogie�, ale w ko�cu pyski poparz�.
� Zapr� si�! � powt�rzy� ksi�dz Wyszoniek.
� Jak raz Jurandowi oznajmi�, �e dziewka u nich, to si� nie b�d� mogli zaprze� � odpowiedzia� nieco niecierpliwie Miko�aj z D�ugolasu. � Wierz�, �e jej na pograniczu nie trzymaj� � i �e, jako s�usznie wymiarkowa� Jurand, do dalszych zamk�w albo na morskie mierzeje j� wywie�li, ale gdy b�dzie dow�d, �e to oni � to si� przed mistrzem nie zapr�.
A Jurand pocz�� powtarza� jakim� dziwnym i zarazem strasznym g�osem:
� Danveld, L�we, Gotfryd i Rotgier...
Miko�aj z D�ugolasu poleci� jeszcze wys�a� bywa�ych[1635] a przebieg�ych ludzi do Prus, aby si� w Szczytnie i Insborku wywiedzieli, czy Jurand�wna tam jest, a je�li nie, to dok�d zosta�a wywieziona; po czym ksi��� wzi�� kostur w r�k� i wyszed�, by wyda� odpowiednie rozkazy, ksi�na za� zwr�ci�a si� do Juranda, chc�c go dobrym s�owem pokrzepi�:
� Jako�e wam jest? � spyta�a.
�w za� przez chwil� nic nie odpowiedzia�, jakby nie s�ysza� pytania, a potem nagle rzek�:
� Jakoby mnie kto w dawn� ran� ugodzi�.
� Ale ufajcie w mi�osierdzie boskie; wr�ci Danu�ka, jeno im de Bergowa oddajcie.
� Nie po�a�owa�bym im i krwi.
Ksi�na zawaha�a si�, czyby mu zaraz o �lubie nie wspomnie�, ale pomy�lawszy nieco, nie chcia�a przyrzuca� nowego zmartwienia do ci�kich ju� i tak nieszcz�� Juranda i przy tym ogarn�� j� jaki� strach. �B�d� jej szukali ze Zbyszkiem, niech mu Zbyszko przy sposobno�ci powie � rzek�a sobie � a ninie[1636] w g�owie by si� mu mog�o do reszty pomiesza�. Wi�c wola�a m�wi� o czym innym.
� Wy nas nie winujcie � rzek�a. � Przyjechali ludzie w waszych barwach, z pismem z wasz� piecz�ci� oznajmuj�cym, jako�cie chorzy, jako oczy wam gasn� i jako na dziecko raz jeszcze spojrze� chcecie. Jak�e si� by�o przeciwi� i ojcowego przykazania nie spe�ni�?
Jurand za� podj�� j� pod nogi.
� Ja nikogo nie winuj�, mi�o�ciwa pani.
� I to wiedzcie, �e B�g j� wam odda, bo oko Jego jest nad ni�. Ze�le on jej poratowanie, jako na ostatnich �owach zes�a�, gdy srogi tur[1637] na nas uderzy� � a Pan Jezus natchn�� Zbyszka, �eby nas broni�. Sam ci o ma�o nie strada� �ywota i d�ugo potem chorza�, ale Danu�k� i mnie obroni�, za co mu ksi��� da� pas i ostrogi. Widzicie!... R�ka boska jest nad ni�. Pewnie, �e dziecka �al. My�la�am, �e z wami przyjedzie, �e j� obacz�, najmilsz�, a tymczasem...
I g�os jej zadr�a�, i �zy pu�ci�y si� z oczu, a w Jurandzie t�umiona dotychczas rozpacz zerwa�a si� na chwil�, nag�a i straszna jak wicher. Chwyci� r�koma swe d�ugie w�osy, a g�ow� pocz�� bi� w belki �ciany, j�cz�c i powtarzaj�c chrapliwym g�osem:
� Jezu! Jezu! Jezu!...
Lecz Zbyszko skoczy� ku niemu i potrz�sn�wszy go z ca�� si�� za ramiona, zawo�a�:
� W drog� nam! Do Spychowa!
Czyj to poczet? � zapyta� nagle Jurand, ockn�wszy si� za Radzanowem z zamy�lenia jakby ze snu.
� M�j � odpowiedzia� Zbyszko.
� A ludzie moi wszyscy pogin�li?
� Widzia�em ich nie�ywych w Niedzborzu.
� Nie masz starych towarzysz�w!
Zbyszko nie odrzek� nic i jechali dalej w milczeniu a szybko, gdy� chcieli jak najpr�dzej by� w Spychowie, spodziewaj�c si�, �e mo�e zastan� tam jakich wys�annik�w krzy�ackich. Na szcz�cie ich przysz�y zn�w mrozy i drogi by�y przetarte, wi�c mogli po�piesza�. Pod wiecz�r Jurand zn�w przem�wi� i pocz�� wypytywa� o owych braci zakonnych, kt�rzy byli w le�nym dworcu, a Zbyszko opowiada� mu wszystko � i o ich skargach, i o odje�dzie, i o �mierci pana de Fourcy, i o post�pku swego giermka, kt�ry w tak straszny spos�b pokruszy� rami� Danvelda, a podczas tego opowiadania przypomnia�a mu si� i uderzy�a go jedna okoliczno��, to jest bytno�� owej niewiasty w le�nym dworcu, kt�ra przywioz�a od Danvelda balsamy goj�ce. Na popasie pocz�� wi�c wypytywa� o ni� i Czecha, i Sanderusa � ale obaj nie wiedzieli dok�adnie, co si� z ni� sta�o. Zdawa�o im si�, �e odjecha�a albo razem z tymi lud�mi, kt�rzy przybyli po Danusi�, albo wnet po nich. Zbyszkowi przysz�o teraz do g�owy, �e to m�g� by� kto� nas�any w tym celu, aby tych ludzi przestrzec na wypadek, gdyby Jurand znajdowa� si� w�asn� osob� we dworcu. W takim razie nie podawaliby si� za ludzi ze Spychowa, mogli za� mie� przygotowane jakie� inne pismo, kt�re by byli oddali ksi�nie zamiast zmy�lonego Jurandowego listu. Wszystko to by�o u�o�one z piekieln� zr�czno�ci� i m�ody rycerz, kt�ry dotychczas zna� Krzy�ak�w tylko z pola, po raz pierwszy pomy�la�, �e pi�ci na nich nie do��, ale �e trzeba umie� zm�c[1638] ich i g�ow�. My�l ta by�a mu przykra, albowiem jego ogromny �al i b�l zmieni�y si� w nim przede wszystkim w ��dz� walki i krwi. Nawet ratunek dla Danusi przedstawia� mu si� jako szereg bitew kup� lub w pojedynk�; tymczasem teraz pozna�, �e trzeba mo�e b�dzie ch�� pomsty i �upania �b�w wzi�� jak nied�wiedzia na �a�cuch i szuka� ca�kiem nowych dr�g ocalenia i odzyskania Danusi. My�l�c o tym, �a�owa�, �e nie ma przy nim Ma�ka. Ma�ko bowiem r�wnie by� przebieg�y, jak m�ny. Postanowi� jednak i sam wys�a� ze Spychowa Sanderusa do Szczytna, aby ow� niewiast� odszuka� i stara� si� od niej wywiedzie�, co si� z Danusi� sta�o. M�wi� sobie, �e cho�by Sanderus chcia� go zdradzi�, to niewiele sprawie zaszkodzi, a w razie przeciwnym mo�e znaczne mu us�ugi odda�, albowiem rzemios�o jego otwiera�o mu wsz�dzie dost�p.
Chcia� jednak naradzi� si� przedtem z Jurandem, od�o�y� wszelako t� rzecz do Spychowa, tym bardziej �e zapad�a noc i zdawa�o mu si�, �e Jurand, siedz�c na wysokim siodle rycerskim, usn�� z trud�w, zm�czenia i ci�kiej troski. Ale Jurand dlatego tylko jecha� z g�ow� spuszczon�, �e mu j� pochyli�o nieszcz�cie. I wida�, �e ci�gle o nim rozmy�la�, �e serce jego pe�ne by�o okrutnych obaw, gdy� wreszcie rzek�:
� Wolejbym[1639] by� zamarz� pod Niedzborzem! Ty� to mnie odgrzebywa�?
� Ja, z innymi.
� A na onych �owach ty� mi dziecko ratowa�!
� Jako�em mia� czyni�?
� I teraz mi pomo�esz?
A w Zbyszku wybuchn�a zarazem mi�o�� do Danu�ki i nienawi�� do Krzy�ak�w�krzywdzicieli tak wielka, �e a� wsta� na siodle i j�� m�wi� przez zaci�ni�te z�by, jakby z trudem:
� S�uchajcie, co rzek�: cho�by mi przysz�o z�bami pruskie zamki gry��, to je zgryz�, a j� dostan�.
I nasta�a chwila milczenia. M�ciwa i niepohamowana natura Juranda ozwa�a si� te� widocznie z ca�� si�� pod wp�ywem Zbyszkowych s��w, gdy� pocz�� zgrzyta� w ciemno�ci, a po chwili powtarza� zn�w nazwiska:
� Danveld, L�we, Rotgier i Gotfryd!
I w duszy my�la�, �e je�li zechc�, by im Bergowa odda�, to go odda, je�li ka�� mu dop�aci�, to dop�aci, cho�by mia� ca�y Spych�w do ceny przyrzuci�[1640], ale p�niej biada tym, kt�rzy na to jedyne dziecko jego r�k� podnie�li!
Przez ca�� noc sen nie zamkn�� im ani na chwil� powiek. Nad ranem ledwie si� poznali, tak twarze ich by�y zmienione przez t� jedn� noc. Juranda uderzy� wreszcie ten b�l i ta zawzi�to�� Zbyszka, wi�c rzek�:
� Na��czk�[1641] ci� ona przykry�a i �mierci wydar�a � wiem. Ale te� j� mi�ujesz?
Zbyszko spojrza� mu prosto w oczy z twarz� niemal zuchwa�� i odpowiedzia�: � To �ona moja.
Na to Jurand powstrzyma� konia i patrzy� na Zbyszka, mrugaj�c ze zdumienia.
� Jako powiadasz? � zapyta�.
� M�wi�, �e ona niewiasta moja, a ja jej m��.
Rycerz ze Spychowa przykry� r�kawic� oczy, jak gdyby olsn��[1642] od nag�ego uderzenia pioruna, po czym nie odrzek� nic, po chwili ruszy� koniem i wysun�wszy si� na czo�o orszaku, jecha� w milczeniu.
Ale Zbyszko, jad�c za nim, nie m�g� d�ugo wytrzyma� i rzek� sobie w duszy: �Wol�, �eby gniewem wybuchn��, ni� �eby si� zaci���. Wi�c podjecha� ku niemu i tr�ciwszy strzemieniem w jego strzemi�, pocz�� m�wi�:
� Pos�uchajcie, jako to by�o. Co Danu�ka dla mnie uczyni�a w Krakowie, to wiecie, ale tego nie wiecie, �e w Bogda�cu swatali mi Jagienk�, Zychow� c�rk�, ze Zgorzelic. Stryj m�j, Ma�ko, chcia�; rodzic jej, Zych, chcia�; a i krewny opat[1643], bogacz, tak�e... Co wam tam d�ugo prawi�[1644]? � u�ciwa dziewka i jak �ania, a wiano[1645] te� godne[1646]. Ale nie mog�o to by�. By�o mi Jagienki �al, ale jeszcze wi�kszy �al Danu�ki � i zabra�em si� ku niej na Mazowsze, bo szczerze wam rzek�: nie mog�em d�u�ej �y�. Wspomnijcie, jako�cie sami mi�owali � wspomnijcie! � a nie b�dzie wam dziwota.
Tu przerwa� Zbyszko, czekaj�c na jakie� s�owo z ust Juranda, lecz gdy �w milcza�, j�� m�wi� dalej:
� W le�nym dworcu B�g mi da�, �em i pani�[1647], i Danu�k� od tura[1648] na �owach zratowa�. I zaraz pani m�wi�a: �Teraz ju� Jurand nie b�dzie przeciwny, bo jako�e mu si� nie wyp�aci� za taki uczynek?� Ale ja i wtedy bez waszego rodzicielskiego pozwole�stwa nie my�la�em jej bra�. Ba! i nijak mi by�o, bo mnie zwierz luty[1649] tak starmosi�, �e ledwie duszy ze mnie nie wy�en��[1650]. Ale potem � wiecie � przyszli ci ludzie po Danu�k�, by j� niby do Spychowa powie��, a jam jeszcze z �o�a nie wstawa�. My�la�em, �e ju� jej nigdy nie ujrz�. My�la�em, �e j� do Spychowa we�miecie i komu innemu oddacie. W Krakowie byli�cie mi przecie przeciwni... Ju�em my�la�, �e zamr�. Hej, mocny Bo�e, co to by�a za noc! Nic, jeno strapienie; nic, jeno[1651] �a�o��! My�la�em, �e jak mi ona odjedzie, to ju� i s�o�ce nie wzejdzie. Wyrozumcie wy ludzkie kochanie i ludzk� bole��...
I a� �zy zadrga�y na chwil� w g�osie Zbyszka, ale �e serce mia� m�ne, wi�c si� opanowa� i rzek�:
� Ludzie przyjechali po ni� w wiecz�r i chcieli j� zaraz bra�, ale ksi�na kaza�a im czeka� do rana. A� tu Pan Jezus zes�a� mi my�l, aby si� ksi�nie pok�oni� i o Danu�k� j� prosi�. My�la�em, �e je�li zamr�, to cho� t� jedn� b�d� mia� pociech�. Wspomnijcie, �e dziewczyna mia�a jecha�, a ja ostawa�em chory i �mierci bliski. Nie by�o te� czasu prosi� was o pozwole�stwo. Ksi�cia[1652] nie by�o ju� w le�nym dworcu, wi�c wagowa�a si�[1653] Pani na obie strony, bo nie mia�a si� kogo poradzi�. Ale zlitowali si� wreszcie oboje z ksi�dzem Wyszo�kiem nade mn� � i ksi�dz Wyszoniek da� nam �lub... Moc boska, prawo boskie...
A Jurand przerwa� g�ucho:
� I kara boska.
� Czemu za� ma by� kara? � zapyta� Zbyszko. � Pomiarkujcie[1654] jeno, �e przys�ali po ni� przed �lubem i czyby by�, czyby go nie by�o, tak samo by j� powie�li.
Lecz Jurand zn�w nie odrzek� nic i jecha� zamkni�ty w sobie, mroczny i z twarz� tak skamienia��, �e Zbyszko, lubo zrazu uczu� ulg�, jak� sprawia zawsze wyznanie rzeczy d�ugo tajonej, zl�k� si� wreszcie i pocz�� m�wi� sobie w duszy z coraz wi�kszym niepokojem, �e stary rycerz zaci�� si� w gniewie i �e odt�d b�d� dla siebie jak obcy i nieprzyja�ni ludzie.
I przysz�a na� chwila wielkiego pogn�bienia. Nigdy, od czasu jak wyjecha� z Bogda�ca, nie by�o mu tak �le. Zdawa�o mu si� teraz, �e nie ma �adnej nadziei ni przejednania Juranda, ni, co gorsza, uratowania Danusi, �e wszystko na nic i �e w przysz�o�ci spadn� na niego tylko coraz wi�ksze nieszcz�cia i coraz wi�ksza niedola. Ale pogn�bienie to trwa�o kr�tko, a raczej zgodnie z jego natur� wnet zmieni�o si� w gniew, ch�� sporu i walki. �Nie chce zgody � m�wi� sobie, my�l�c o Jurandzie � niech b�dzie niezgoda, niech b�dzie co chce!� I got�w by� skoczy� do oczu samemu Jurandowi. Chwyci�a go te� ��dza bitki z kimkolwiek o cokolwiek, byle co� robi�, byle da� uj�cie �alom, goryczy i gniewowi, byle znale�� jakow�� ulg�.
A tymczasem zajechali do karczmy na rozdro�u, zwanej �wietlik, gdzie Jurand w czasie powrotu z dworu ksi���cego do Spychowa dawa� zwykle vypoczynek ludziom i koniom. Mimo woli uczyni� to i teraz. Po chwili obaj ze Zbyszkiem znale�li si� w osobnej izbie. Nagle Jurand zatrzyma� si� przed m�odym rycerzem i utkwiwszy w nim wzrok, zapyta�:
� To� ty dla niej tu przyw�drowa�?
�w za� odpowiedzia� prawie szorstko:
� My�licie, �e si� zapr�[1655]?
I pocz�� patrze� wprost w oczy Juranda, got�w na gniew gniewem wybuchn��. Lecz na twarzy starego wojownika nie by�o zawzi�to�ci, by� tylko smutek prawie bez granic.
� I dziecko� mi ratowa�? � spyta� po chwili. � I mnie� odgrzeb�?...
A Zbyszko spojrza� na niego ze zdziwieniem i obaw�, czy mu si� w g�owie nie miesza, gdy� Jurand powtarza� zupe�nie te same pytania, kt�re ju� poprzednio by� zada�.
� Si�d�cie sobie � rzek� � bo widzi mi si�, �e�cie jeszcze s�abi.
Lecz Jurand podni�s� r�ce, po�o�y� je na ramionach Zbyszka � i nagle przygarn�� go z ca�� si�� do piersi; �w za�, och�on�wszy z chwilowego zdumienia, chwyci� go wp� i trzymali si� tak d�ugo, gdy� przykuwa�y ich do siebie wsp�lne strapienia i wsp�lna niedola.
Gdy za� si� pu�cili, Zbyszko �cisn�� jeszcze za kolana starszego rycerza, a nast�pnie pocz�� ca�owa� go ze �zami w oczach po r�ku.
� Nie b�dziecie mi przeciwni? � pyta�.
A na to Jurand odrzek�:
� By�em ci przeciwny, bom j� w duszy Bogu ofiarowa�.
� Wy�cie ofiarowali j� Bogu, a B�g mnie. Wola Jego!
� Wola Jego! � powt�rzy� Jurand � jeno trzeba nam teraz i mi�osierdzia.
� Komu� B�g pomo�e, je�li nie ojcu, kt�ry szuka dziecka, je�li nie m�owi, kt�ry szuka �ony? Zb�jom nie b�dzie ci pomaga�.
� A przecie j� porwali � odpowiedzia� Jurand.
� To im de Bergowa oddacie.
� Oddam wszystko, co chc�.
Lecz na my�l o Krzy�akach zbudzi�a si� w nim wnet stara nienawi�� i obj�a go jak p�omie�, gdy� po chwili doda� przez zaci�ni�te z�by:
� I do�o��, czego nie chc�.
� Jam im te� poprzysi�g� � odpowiedzia� Zbyszko � ale teraz trzeba nam do Spychowa.
I pocz�� pili�[1656], by siod�ano konie. Jako�, gdy zjad�y obroki[1657], a ludzie rozgrzali si� troch� w izbach, ruszono dalej, chocia� na dworze czyni� si� ju� mrok. Poniewa� droga by�a jeszcze daleka, a na noc bra� mr�z okrutny, przeto Jurand i Zbyszko, kt�rzy nie odzyskali jeszcze wszystkich si�, jechali w saniach. Zbyszko opowiada� o stryjcu Ma�ku, do kt�rego w duszy t�skni�, i �a�owa�, �e go nie ma, gdy� zar�wno mog�o si� przyda� jego m�stwo, jak chytro��, kt�ra przeciw takim nieprzyjacio�om wi�cej jeszcze od m�stwa jest potrzebna. W ko�cu zwr�ci� si� do Juranda i zapyta�:
� A wy�cie chytrzy?... Bo ja � to nijak nie potrafi�.
� I ja nie � odpowiedzia� Jurand. � Nie chytro�ci� ja z nimi wojowa�, jeno t� r�k� i t� bole�ci�, kt�ra we mnie osta�a.
� Ju�ci ja to rozumiem � rzek� m�ody rycerz. � Przez to rozumiem, �e Danu�k� mi�uj� i �e j� porwali. Gdyby, uchowaj B�g...
I nie doko�czy�, bo na sam� my�l o tym poczu� w piersi nie ludzkie, ale wilcze serce. Przez czas jaki� jechali w milczeniu bia��, zalan� �wiat�em miesi�cznym[1658] drog�, po czym Jurand pocz�� m�wi� jakby sam do siebie:
� Bo gdyby mieli przyczyn� do pomsty nade mn� � nie m�wi�! Ale na mi�y B�g! nie mieli... Wojowa�em z nimi w polu, gdym w poselstwie od naszego ksi�cia do Witolda[1659] chadza�, ale tu by�em jako s�siad s�siadom... Bartosz Na��cz czterdziestu rycerzy, kt�rzy ku nim �li, chwyci�, skowa�[1660] i w podziemiach w Ko�minie zamkn��. Musieli mu Krzy�acy p� woza pieni�dzy za nich nasypa�. A ja, trafi� si� li go�� Niemiec, kt�ry do Krzy�ak�w ci�gn��, tom go jeszcze jako rycerz rycerza podejmowa� i obdarza�. Nieraz te� i Krzy�acy do mnie przez bagna przyje�d�ali. Nie by�em im wtedy ci�ki, a oni mi to uczynili, czego bym ja i dzi� jeszcze najwi�kszemu nieprzyjacielowi nie uczyni�...
I straszne wspomnienia pocz�y go targa� z coraz wi�ksz� si��, g�os zamar� mu na chwil� w piersi, po czym m�wi� na wp� z j�kiem:
� Jedn� ci mia�em jako owieczk�, jako jedno serce w piersiach, a oni j� na powr�z jak psa chwycili i zbiela�a im na powrozie... Teraz zn�w dziecko... Jezu! Jezu!
I zn�w zapad�o milczenie. Zbyszko podni�s� ku ksi�ycowi sw� m�od� twarz, w kt�rej malowa�o si� zdziwienie, nast�pnie spojrza� na Juranda i zapyta�:
� Ojcze!... To� by im lepiej by�o na mi�o�� ludzk� ni� na pomst� zarabia�. Po co oni tyle krzywd wszystkim narodom i wszystkim ludziom czyni�?
A Jurand roz�o�y� jakby z rozpacz� r�ce i odrzek� g�uchym g�osem:
� Nie wiem...
Zbyszko rozmy�la� czas jaki� nad w�asnym pytaniem, po chwili jednak my�l jego wr�ci�a do Juranda.
� Ludzie m�wi�, �e�cie godn� pomst� wywarli � rzek�, Jurand tymczasem zdusi� w sobie b�l, opami�ta� si� i pocz�� m�wi�:
� Bom im poprzysi�g�... I Bogum poprzysi�g�, �e je�li mi pomst� da spe�ni�, to Mu to dziecko, kt�re mi osta�o[1661], oddam. Dlategom ci by� przeciwny. A teraz nie wiem: wola to Jego by�a, czyli te� gniew Jego rozbudzili�cie waszym uczynkiem.
� Nie � rzek� Zbyszko. � To�em wam ju� m�wi�, �e cho�by �lubu nie by�o, i tak by�yby j� psubraty chwyci�y. B�g przyj�� wasz� ch��, a Danu�k� mnie podarowa�, bo bez takowej Jego woli nic by�my nie wsk�rali.
� Ka�dy grzech jest przeciw woli Bo�ej.
� Grzech jest, ale nie sakrament. Sakrament przecie boska rzecz.
� To i dlatego nie ma rady.
� A chwa�a Bogu, nie ma! Nie narzekajcie te� na to, bo nikt by wam tak nie pom�g� przeciw tym zb�jom, jako ja pomog�. Obaczycie! Za Danu�k� swoj� drog� im zap�acim, ale je�li �ywie jeszcze cho� jeden z tych, kt�rzy wasz� nieboszczk� porywali, zdajcie go mnie, a obaczycie!
Lecz Jurand pocz�� trz��� g�ow�.
� Nie � odpowiedzia� pos�pnie � z tych �aden nie �ywie...
Przez czas jaki� s�ycha� by�o tylko parskanie koni i przyt�umiony odg�os kopyt uderzaj�cych o wyje�d�on� drog�.
� Raz w nocy � m�wi� dalej Jurand � us�ysza�em jaki� g�os jakoby ze �ciany wychodz�cy, kt�ry mi rzek�: �Do�� pomsty!� � ale ja nie us�ucha�em, bo to nie by� g�os nieboszczki.
� A co to m�g� by� za g�os? � zapyta� z niepokojem Zbyszko.
� Nie wiem. Cz�sto w Spychowie co� w �cianach gada, a czasem j�czy, bo du�o ich na �a�cuchach w podziemiu pomar�o.
� A wam ksi�dz co m�wi?
� Ksi�dz �wi�ci� gr�dek i m�wi� te�, �eby zemsty poniecha�, ale nie mog�o to by�. Sta�em si� im zbyt ci�ki i p�niej sami chcieli si� m�ci�.
Czynili zasadzki i pozywali w pole... Tak by�o i teraz. Majneger i de Bergow pierwsi mnie pozwali.
� Brali�cie kiedy wykup?
� Nigdy. Z tych, kt�rych chwyci�em, pierwszy de Bergow �yw wyjdzie.
Rozmowa usta�a, gdy� skr�cili z szerszego go�ci�ca na w�sz� drog�, kt�r� jechali d�ugo, gdy� sz�a kr�to, a miejscami zmienia�a si� jakby we wpadlin�[1662] le�n�, pe�n� zasp �nie�nych, trudnych do przebycia. Wiosn� albo latem, podczas d�d��w[1663] droga ta musia�a by� prawie nieprzyst�pna.
� Czy to ju� ku Spychowowi jedziem? � zapyta� Zbyszko.
� Tak � odrzek� Jurand. � Boru jeszcze szmat znaczny, a potem zaczn� si� oparzeliska[1664], w�r�d kt�rych gr�dek... Za oparzeliskami s� ��gi [1665]i suche pola, za� do gr�dka mo�na dojecha� tylko grobl�. Nieraz chcieli mnie Niemcy dosta�, ale nie mogli i si�a[1666] ich ko�ci pr�chnieje po le�nych brze�kach.
� I trafi� nie�atwo � rzek� Zbyszko. � Je�li Krzy�aki ludzi z listami wyszl�[1667], jako�e trafi�?
� Nieraz ju� wysy�ali i maj� takich, kt�rzy drog� wiedz�[1668].
� Bogdaje�my ich zastali w Spychowie! � rzek� Zbyszko.
Tymczasem �yczenie to mia�o si� urzeczywistni� wcze�niej, ni� m�ody rycerz my�la�, albowiem wyjechawszy z boru na odkryt� p�aszczyzn�, na kt�rej le�a� w�r�d bagien Spych�w, ujrzeli przed sob� dw�ch konnych i niskie sanie, w kt�rych siedzia�y trzy ciemne postacie.
Noc by�a bardzo jasna, wi�c na bia�ym pod�cielisku �nieg�w wida� by�o ca�� gromad� doskonale. Jurandowi i Zbyszkowi uderzy�y �ywiej serca na ten widok, kto bowiem m�g� jecha� do Spychowa w�r�d nocy, je�li nie wys�a�cy krzy�accy?
Zbyszko kaza� wo�nicy jecha� �ywiej, wi�c wkr�tce zbli�yli si� tak znacznie, �e us�yszano ich, i dwaj konni, kt�rzy czuwali widocznie nad bezpiecze�stwem sani, zwr�cili si� ku nim i pozdejmowawszy kusze z ramion, pocz�li wo�a�:
�
� Niemcy! � szepn�� Zbyszkowi Jurand.
Po czym podni�s� g�os i rzek�:
� Moje prawo pyta�, twoje odpowiada�! Kto wy?
� Podr�ni.
� Jacy podr�ni?
� Pielgrzymi.
� Sk�d?
� Ze Szczytna.
� Oni! � szepn�� zn�w Jurand.
Tymczasem sanki por�wna�y si�[1670] ze sob�, a jednocze�nie na przodzie przed nimi ukaza�o si� sze�ciu konnych. By�a to spychowska stra�, kt�ra dniem i noc� czuwa�a nad grobl� wiod�c� do gr�dka. Przy koniach bieg�y psy straszne i ogromne, ca�kiem do wilk�w podobne.
Stra�nicy, poznawszy Juranda, pocz�li wykrzykiwa� na jego cze��, lecz w okrzykach tych brzmia�o i zdziwienie, �e dziedzic wraca tak wcze�nie i niespodzianie, lecz on ca�kiem zaj�ty by� wys�a�cami, wiec zn�w zwr�ci� si� ku nim:
� Dok�d jedziecie? � zapyta�.
� Do Spychowa.
� Czego tam chcecie?
� To mo�emy jeno[1671] samemu panu powiedzie�.
Jurand mia� ju� na ustach: �Jam jest pan ze Spychowa� � ale si� powstrzyma� rozumiej�c, �e rozmowa nie mo�e si� odbywa� przy ludziach. Natomiast spytawszy jeszcze, czy maj� jakowe listy, i otrzymawszy odpowied�, �e polecono im ustnie si� rozm�wi�, kaza� jecha� nieledwie co ko� wyskoczy. Zbyszkowi by�o r�wnie� tak pilno do wiadomo�ci o Danusi, �e nie umia� na nic innego zwr�ci� uwagi. Niecierpliwi� si� tylko, gdy jeszcze dwukrotnie stra�e zast�powa�y im drog� na grobli; niecierpliwi� si�, gdy spuszczano most na fosie, za kt�r� stercza� na wa�ach olbrzymi ostrok�[1672], a chocia� poprzednio nieraz bra�a go ciekawo�� obaczy�, jak wygl�da ten z�owrogiej s�awy gr�dek, na kt�rego wspomnienie Niemcy �egnali si� znakiem krzy�a � teraz nie widzia� nic pr�cz krzy�ackich wys�a�c�w, od kt�rych m�g� us�ysze�, gdzie jest Danusia i kiedy b�dzie wr�cona jej wolno��. Nie przewidzia� za�, �e za chwil� czeka go ci�ki zaw�d. Pr�cz konnych, dodanych dla obrony, i wo�nicy, poselstwo ze Szczytna sk�ada�o si� z dw�ch os�b: jedn� z nich by�a ta� sama niewiasta, kt�ra swego czasu przywozi�a balsam goj�cy do le�nego dworca, drug� m�ody p�tnik[1673]. Niewiasty Zbyszko nie pozna�, albowiem jej w le�nym dworcu nie widzia�, p�tnik za� od razu wyda� mu si� jakim� przebranym giermkiem.
Jurand wnet wprowadzi� oboje do naro�nej izby � i stan�� przed nimi ogromny i prawie straszny w blasku p�omienia, kt�ry pada� na niego od p�on�cego w kominie ognia.
� Gdzie dziecko? � zapyta�.
Oni jednak�e zl�kli si�, stan�wszy oko w oko z gro�nym m�em. P�tnik[1674], cho� twarz mia� zuchwa��, trz�s� si� po prostu jak li��, a i pod niewiast� dr�a�y nogi. Wzrok jej przeszed� z oblicza Juranda na Zbyszka, nast�pnie na b�yszcz�c�, �ys� g�ow� ksi�dza Kaleba i zn�w wr�ci� do Juranda, jakby z zapytaniem, co tamci dwaj tu robi�.
� Panie � odrzek�a wreszcie � nie wiemy, o co pytacie, ale przys�ano nas ku wam w sprawach wa�nych. Wszelako ten, kt�ry nas wys�a�, rozkaza� nam wyra�nie, aby rozmowa z wami odby�a si� bez �wiadk�w.
� Nie mam dla nich tajemnic! � rzek� Jurand.
� Ale my je mamy, szlachetny panie � odrzek�a niewiasta � i je�li ka�ecie im zosta�, to o nic innego prosi� was nie b�dziemy, tylko aby�cie nam pozwolili jutro odjecha�.
Na twarzy nieprzywyk�ego do oporu Juranda odbi� si� gniew. Przez chwil� p�owe[1675] jego w�sy pocz�y si� porusza� z�owrogo, lecz pomy�la�, �e idzie o Danusi�, i pohamowa� si�. Zbyszko zreszt�, kt�remu chodzi�o przede wszystkim o to, by rozmowa odby�a si� jak najpr�dzej, i kt�ry by� pewien, �e Jurand mu j� powt�rzy, rzek�:
� Skoro tak ma by�, osta�cie sami.
I wyszed� wraz z ksi�dzem Kalebem, zaledwie jednak znalaz� si� w g��wnej izbie obwieszonej tarczami i broni� zdobyt� przez Juranda, gdy G�owacz zbli�y� si� ku niemu.
� Panie � rzek� � to ta sama niewiasta.
� Jaka niewiasta?
� Od Krzy�ak�w, kt�ra przywozi�a balsam hercy�ski[1676]. Pozna�em j� od razu i Sanderus pozna� j� tak�e. Przyje�d�a�a wida� na przeszpiegi, a teraz wie ona pewnie, gdzie jest panienka.
� I my b�dziem wiedzie� � rzek� Zbyszko. � Zali[1677]znacie tak�e i tego p�tnika?
� Nie � odpowiedzia� Sanderus. � Ale nie kupujcie, panie, od niego odpust�w, bo to fa�szywy p�tnik. Gdyby go na m�ki po�o�y�, si�a mo�na by si� od niego dowiedzie�.
� Czeka�! � rzek� Zbyszko.
Tymczasem w izbie naro�nej, zaledwie drzwi si� zamkn�y za Zbyszkiem i ksi�dzem Kalebem, siostra zakonna przysun�a si� szybko do Juranda i pocz�a szepta�:
� Wasz� c�rk� zb�je porwali.
� Z krzy�em na p�aszczach?
� Nie. Ale B�g pob�ogos�awi� pobo�nym braciom, �e j� odbili i teraz ona jest u nich.
� Gdzie jest? � pytam.
� Pod opiek� pobo�nego brata Szomberga[1678] � odrzek�a, krzy�uj�c r�ce na piersiach i schylaj�c si� pokornie.
A Jurand, us�yszawszy straszne nazwisko kata Witoldowych[1679] dzieci, zblad� jak p��tno; po chwili siad� na �awie, przymkn�� oczy i pocz�� d�oni� rozciera� zimny pot, kt�ry uperli� mu czo�o.
Co widz�c p�tnik, jakkolwiek nie umia� przedtem pohamowa� strachu, wspar� si� teraz w boki, rozwali� si� na �awie, wyci�gn�� nogi i spojrza� na Juranda oczyma pe�nymi pychy i pogardy.
Nasta�o d�ugie milczenie.
� I brat Markwart[1680] pomaga bratu Szombergowi w czuwaniu nad ni� � rzek�a zn�w niewiasta. � Pilna[1681] to opieka i nie stanie si� panience krzywda.
� Co mam czyni�, by mi j� oddali? � zapyta� Jurand.
� Upokorzy� si� przed Zakonem! � rzek� z dum� p�tnik.
Us�yszawszy to, Jurand wsta�, podszed� ku niemu i pochyliwszy si� nad nim rzek� st�umionym, strasznym g�osem:
� Milcze�!...
A p�tnik przerazi� si� znowu. Wiedzia�, �e mo�e grozi� i mo�e rzec co� takiego, co powstrzyma i z�amie Juranda, ale zl�k� si�, �e wpierw, nim s�owo przem�wi, stanie si� z nim co� okropnego; wi�c zamilk�, oczy okr�g�e, jakby skamienia�e ze strachu, utkwi� w gro�nej twarzy spychowskiego pana i siedzia� bez ruchu � tylko broda pocz�a mu si� trz��� silnie.
Jurand za� zwr�ci� si� do siostry zakonnej:
� List macie?
� Nie, panie. Nie mamy listu. Co mamy do powiedzenia, kazano nam ustnie powiedzie�.
� Za czym[1682] m�wcie!
A ona powt�rzy�a jeszcze raz, jakby pragn�c, by Jurand wbi� sobie to dobrze w pami��:
� Brat Szomberg i brat Markwart czuwaj� nad panienk�, przeto wy, panie, hamujcie sw�j gniew... Ale nie stanie si� jej nic z�ego, bo cho� przez wiele lat krzywdzili�cie ci�ko Zakon, jednak�e bracia chc� wam dobrem za z�e wyp�aci�, je�li uczynicie zado�� sprawiedliwym ich ��daniom.
� Czego chc�?
� Chc�, aby�cie uwolnili pana de Bergowa.
Jurand odetchn�� g��boko.
� Oddam im de Bergowa � rzek�.
� I innych bra�c�w, kt�rych w Spychowie macie.
� Jest dw�ch giermk�w Majnegera i de Bergowa, pr�cz ich pacho�k�w.
� Macie ich uwolni�, panie, i wynagrodzi� za uwi�zienie.
� Nie daj B�g, abym si� o dziecko mia� targowa�.
� Tego te� po was spodziewali si� pobo�ni zakonnicy � rzek�a niewiasta � ale to jeszcze nie wszystko, co mi kazano powiedzie�. Wasz� c�rk�, panie, porwali jacy� ludzie, zapewne zb�je i zapewne dlatego, aby wzi�� od was okup bogaty... B�g pozwoli� braciom, �e j� odbili � i teraz niczego wi�cej nie ��daj�, tylko aby�cie im towarzysza i go�cia oddali. Ale bracia wiedz� i wy wiecie, panie, jaka w tym kraju jest ku nim nienawi�� i jak niesprawiedliwie s�dz� wszystkie ich, cho�by najpobo�niejsze uczynki. Z tego powodu bracia s� pewni, i� gdyby tu ludzie dowiedzieli si�, �e c�rka wasza jest u nich, zaraz by pocz�li ich pos�dza�, �e to oni j� porwali, i w ten spos�b za sw� cnot� zebraliby jeno oszczerstwa i skargi... O tak! �li i z�o�liwi ludzie tutejsi nieraz im si� ju� tak wyp�acali, na czym s�awa pobo�nego Zakonu cierpia�a bardzo � o kt�r� bracia dba� musz�, i przeto k�ad� ten jeszcze tylko warunek, aby�cie sami i ksi�ciu tej krainy, i wszystkiemu srogiemu rycerstwu o�wiadczyli � jako i jest prawda � �e nie bracia krzy�owi, jeno zb�je wasz� c�rk� porwali i �e od zb�j�w musieli�cie j� wykupywa�.
� Prawda jest � rzek� Jurand � �e zb�je mi dziecko porwali i od zb�j�w musz� j� wykupywa�...
� Nikomu te� nie macie inaczej m�wi�, bo gdyby cho� jeden cz�owiek dowiedzia� si�, �e�cie uk�adali si� z bra�mi, gdyby cho� jedna �ywa dusza albo gdyby cho� jedna skarga posz�a czy to do mistrza, czy do kapitu�y[1683] � tedyby ci�kie zrodzi�y si� trudno�ci...
Na twarzy Juranda odbi� si� niepok�j. W pierwszej chwili wydawa�o mu si� do�� naturalnym, �e komturowie[1684] ��daj� tajemnicy z obawy przed odpowiedzialno�ci� i nies�aw�, ale teraz zrodzi�o si� w nim podejrzenie, �e mo�e by� i jaka� inna przyczyna, �e za� nie umia� sobie zda� z niej sprawy, wi�c chwyci� go l�k taki, jaki chwyta najodwa�niejszych ludzi, gdy niebezpiecze�stwo zagra�a nie im samym, lecz ich bliskim i kochanym.
Postanowi� jednak�e dowiedzie� si� czego� wi�cej od zakonnej s�u�ki.
� Komturowie chc� tajemnicy � rzek� � ale jako� tajemnica ma si� zachowa�, gdy de Bergowa i tamtych innych za dziecko wypuszcz�?
� Powiecie, �e�cie wzi�li okup za pana de Bergowa, aby mie� czym zb�jom zap�aci�.
� Ludzie nie uwierz�, bom nigdy okupu nie bra� � odrzek� pos�pnie Jurand.
� Bo nigdy nie chodzi�o o wasze dziecko � odrzek�a sycz�cym g�osem s�u�ka.
I zn�w nasta�o milczenie, po czym p�tnik, kt�ry przez ten czas nabra� ducha i os�dzi�, �e Jurand musi si� ju� teraz wi�cej hamowa�, rzek�:
� Taka jest wo�a braci Szomberga i Markwarta.
S�u�ka za� m�wi�a dalej:
� Oto powiecie, �e ten p�tnik, kt�ry przyjecha� ze mn�, przywi�z� wam okup, my za� odjedziem st�d ze szlachetnym panem de Bergow i z je�cami.
� Jak to? � rzek� Jurand, marszcz�c brwi � zali my�licie, �e wam oddam je�c�w, nim mi dziecko wr�cicie?
� Uczy�cie, panie, jeszcze inaczej. Mo�ecie sami jecha� po c�rk� do Szczytna, dok�d wam j� bracia przywioz�.
� Ja? do Szczytna?
� Bo gdyby j� zn�w zb�jcy w drodze porwali, zn�w pos�d wasz i tutejszych ludzi pad�by na pobo�nych rycerzy, i dlatego ci wol� j� wam do r�k w�asnych odda�.
� A kto za� zar�czy mi, �e wr�c�, gdy sam wlez� wilkowi w gardziel?
� Cnota braci, sprawiedliwo�� ich i pobo�no��.
Jurand pocz�� chodzi� po izbie. Pocz�� ju� przewidywa� zdrad� i obawia� si� jej, ale czu� jednocze�nie, �e Krzy�acy mog� mu na�o�y� warunki, jakie im si� podoba � i �e jest wobec nich bezsilny.
Jednak�e przyszed� mu widocznie do g�owy jaki� spos�b, gdy� zatrzymawszy si� nagle przed p�tnikiem, pocz�� mu si� bystro przypatrywa�, po czym zwr�ci� si� do s�u�ki i rzek�:
� Dobrze. Pojad� do Szczytna. Wy i ten cz�owiek, kt�ry ma na sobie szaty p�tnicze, ostaniecie tu do mego powrotu, po kt�rym odjedziecie z de Bergowem i z je�cami.
� Nie chcecie, panie, zawierzy� zakonnikom � rzek� p�tnik � jak�e wi�c oni maj� wam zawierzy�, �e wr�ciwszy wypu�cicie nas i de Bergowa?
Twarz Juranda poblad�a ze wzburzenia i nasta�a gro�na chwila, w kt�rej ju�, ju� zdawa�o si�, �e chwyci p�tnika za pier� i we�mie go pod kolano � lecz zdusi� w sobie gniew, odetchn�� g��boko i pocz�� m�wi� z wolna i dobitnie:
� Kto�kolwiek jest, nie naginaj zbyt mojej cierpliwo�ci, aby za� nie p�k�a.
A p�tnik zwr�ci� si� do siostry:
� M�wcie! co wam kazano.
� Panie � rzek�a � waszej przysi�dze na miecz i na rycersk� cze�� nie o�mieliliby�my si� nie wierzy�, ale i wam nie przystoi sk�ada� przed lud�mi prostego stanu przysi�gi, i nas nie po wasz� przysi�g� przys�ano.
� Po c� was przys�ano?
� Powiedzieli nam bracia, i� macie, nie m�wi�c nic nikomu, stawi� si� w Szczytnie z panem de Bergow i z je�cami.
Na to ramiona Juranda pocz�y si� cofa� w ty�, a palce rozszerza� si� na kszta�t szpon�w drapie�nego ptaka; na koniec, stan�wszy przed niewiast�, pochyli� si� tak, jakby chcia� jej m�wi� do ucha, i rzek�:
� Azali nie powiedziano wam, �e ka�� was i Bergowa ko�em po�ama� w Spychowie?
� Wasza c�rka jest w mocy braci, a pod opiek� Szomberga i Markwarta � odrzek�a z naciskiem siostra.
� Zb�jc�w, trucicieli, kat�w! � wybuchn�� Jurand.
� Kt�rzy potrafi� nas pom�ci�, a kt�rzy rzekli nam na odjezdnym tak: �Je�liby nie mia� spe�ni� wszystkich naszych rozkaz�w, lepiej by by�o, by ta dziewka umar�a, jako i Witoldowe[1685] dzieci pomar�y�. Wybierajcie!
� I zrozumiejcie, �e�cie w mocy komtur�w � ozwa� si� p�tnik. � Nie chc� oni uczyni� wam krzywdy, i starosta ze Szczytna przysy�a wam przez nas s�owo, �e wolni wyjedziecie z jego zamku � ale chc�, by�cie za te, kt�re�cie im wyrz�dzili, przyszli pok�oni� si� przed krzy�ackim p�aszczem i b�aga� o �ask� zwyci�zc�w. Chc� wam przebaczy�, ale wpierw chc� zgi�� wasz hardy kark. G�osili�cie ich za zdrajc�w i krzywoprzysi�zcow � wi�c chc�, by�cie si� zdali na ich wiar�. Wr�c� wolno�� i wam, i c�rce � ale musicie o ni� b�aga�. Deptali�cie ich � musicie przysi�c, i� r�ka wasza nigdy si� na bia�y p�aszcz nie wzniesie.
� Tak chc� komturowie � doda�a niewiasta � a z nimi Markwart i Szomberg.
Nasta�a chwila �miertelnej ciszy. Zdawa�o si� tylko, �e gdzie� mi�dzy belkami pu�apu jakie� przyt�umione echo powtarza jakby z przera�eniem: �Markwart... Szomberg�. Zza okien dochodzi�y te� nawo�ywania Jurandowych �ucznik�w czuwaj�cych na wa�ach przy ostrokole gr�dka.
P�tnik i s�u�ka zakonna przez d�ugi czas spogl�dali to na siebie, to na Juranda, kt�ry siedzia� oparty o �cian�, nieruchomy i z twarz� pogr��on� w cieniu padaj�cym na ni� od p�ku sk�r, zawieszonego przy oknie. W g�owie pozosta�a mu jedna tylko my�l, �e je�li nie uczyni tego, czego Krzy�acy chc� � udusz� mu dziecko; je�li za� uczyni, to i tak mo�e nie uratowa� ani Danusi, ani siebie. I nie widzia� �adnej rady, �adnego wyj�cia. Czu� nad sob� niemi�osiern� przemoc, kt�ra go zgniot�a. W duszy widzia� ju� �elazne r�ce Krzy�aka na szyi Danusi � znaj�c ich bowiem, nie w�tpi� ani chwili, �e j� zamorduj�, zakopi� w wale zamkowym, a potem si� wypr�, wyprzysi�gn� � i w�wczas kt� zdo�a im dowie��, �e to oni j� porwali? Mia� wprawdzie Jurand w r�ku wys�a�c�w, m�g� ich zawie�� ksi�ciu, m�kami wydoby� z nich zeznania � ale Krzy�acy mieli Danusi� � i mogli tak�e nie po�a�owa� dla niej m�k. I przez chwil� zdawa�o mu si�, �e dziecko wyci�ga do niego r�ce z daleko�ci, prosz�c o ratunek. Gdyby cho� wiedzia� na pewno, �e ona jest w Szczytnie, m�g�by ruszy� tej samej nocy ku granicy, napa�� na nie spodziewaj�cych si� napadu Niemc�w, wzi�� zamek, wyci�� za�og� i uwolni� dziecko � ale jej mog�o nie by� i pewnie nie by�o w Szczytnie. Jeszcze mign�o mu b�yskawic� przez g�ow�, �e gdyby chwyci� niewiast� i p�tnika, a zawi�z� ich wprost do wielkiego mistrza, mo�e mistrz wydoby�by z nich zeznania i kaza� mu odda� c�rk�, ale b�yskawica ta jak zapali�a si�, tak i wnet zgas�a... Przecie ci ludzie mogli powiedzie� mistrzowi, �e przyjechali wykupi� Bergowa i �e nic o �adnej dziewczynie nie wiedz�. Nie! ta droga nie wiod�a do niczego � ale kt�ra� wiod�a? Pomy�la� bowiem, �e je�li pojedzie do Szczytna, to go skuj� i wtr�c� do podziemia, a Danusi i tak nie puszcz�, cho�by dlatego, by si� nie wyda�o, �e j� porwali. A tymczasem �mier� jest nad jedynym dzieckiem, �mier� nad ostatni� drog� g�ow�!... I wreszcie my�li pocz�y mu si� pl�ta�, a bole�� sta�a si� tak wielka, �e przesili�a si� i przesz�a w odr�twienie. Siedzia� nieruchomie dlatego, �e cia�o jego sta�o si� martwe, jakby wykute z kamienia. Gdyby chcia� podnie�� si� w tej chwili, nie by�by zdo�a� tego dokaza�[1686].
Tymczasem tamtym sprzykrzy�o si� d�ugie czekanie, wi�c s�u�ka zakonna podnios�a si� i rzek�a:
� Ju� i �wit niezad�ugo � wi�c pozw�lcie nam odej��, panie, albowiem potrzebujemy spoczynku.
� I posi�ku po d�ugiej drodze � doda� p�tnik.
Po czym oboje sk�onili si� Jurandowi i � wyszli.
On za� siedzia� dalej bez ruchu, jakby uj�ty snem lub martwy.
Ale po chwili drzwi uchyli�y si� i ukaza� si� w nich Zbyszko, a za nim ksi�dz Kaleb.
� C� wys�a�cy? czego chc�? � zapyta� m�ody rycerz, zbli�aj�c si� do Juranda.
Jurand drgn��, ale zrazu nie odrzek� nic, pocz�� tylko mruga� mocno jak cz�owiek zbudzony z twardego snu.
� Panie, czy�cie nie chorzy? � ozwa� si� ksi�dz Kaleb, kt�ry znaj�c lepiej Juranda, spostrzeg�, i� dzieje si� z nim co� dziwnego.
� Nie � odrzek� Jurand.
� A Danu�ka? � dopytywa� dalej Zbyszko. � Gdzie jest i co wam rzekli? Z czym przyjechali?
� Z wy-ku-pem � odpowiedzia� z wolna Jurand.
� Z wykupem za Bergowa?
� Za Bergowa...
� Jak to za Bergowa? co wam jest?
� Nic...
Lecz w g�osie jego by�o co� tak niezwyk�ego i jakby zniedo��nia�ego, �e tamtych obu chwyci�a nag�a trwoga, zw�aszcza �e przy tym Jurand m�wi� o wykupie, nie o zamianie Bergowa na Danusi�.
� Na mi�y B�g! � zawo�a� Zbyszko � gdzie Danu�ka?
� Nie masz jej u Krzy-�a-k�w, nie! � odpowiedzia� sennym g�osem Jurand.
I nagle zwali� si� jak martwy z �awy na pod�og�.
Nazajutrz o po�udniu wys�a�cy widzieli si� z Jurandem, a w jaki� czas p�niej wyjechali, zabrawszy z sob� de Bergowa, dw�ch giermk�w i kilkunastu innych je�c�w. Jurand wezwa� nast�pnie ojca Kaleba, kt�remu podyktowa� list do ksi�cia z oznajmieniem, �e Danusi nie porwali rycerze zakonni, ale �e zdo�a� odkry� jej schronienie i ma nadziej�, i� w ci�gu kilku dni j� odzyszcze[1687]. To samo powt�rzy� i Zbyszkowi, kt�ry od wczorajszej nocy szala� ze zdumienia i trwogi. Stary rycerz nie chcia� jednak odpowiada� na �adne jego pytania, o�wiadczy� mu natomiast, by czeka� cierpliwie i tymczasem nic nie przedsi�bra� dla uwolnienia Danusi, gdy� to jest rzecz zbyteczna. Pod wiecz�r zamkn�� si� zn�w z ksi�dzem Kalebem, kt�remu naprz�d rozkaza� spisa� sw� ostatni� wol�, potem za� spowiada� si�, a po przyj�ciu komunii wezwa� przed siebie Zbyszka i starego, wiecznie milcz�cego Tolim�, kt�ry bywa� mu towarzyszem we wszystkich wyprawach i walkach, a w czasie spokoju gospodarzy� w Spychowie.
� Oto jest � rzek�, zwracaj�c si� do starego wojownika i podnosz�c g�os, jakby m�wi� do cz�owieka, kt�ry nie dos�yszy � m�� mojej c�rki, kt�r� na ksi���cym dworze za�lubi�, na co i moj� zgod� uzyska�. Ten ci ma tu przeto by� po mojej �mierci panem i za� dziedzicem gr�dka, ziem, bor�w, �ug�w[1688], ludzi i wszelakiego statku[1689], kt�ry si� w Spychowie znajduje...
Us�yszawszy to, Tolima zdumia� si� bardzo i pocz�� zwraca� sw� kwadratow� g�ow� w stron� Zbyszka, to w stron� Juranda; nie rzek� jednak nic, gdy� prawie nigdy nic nie m�wi�, tylko pochyli� si� przed Zbyszkiem i obj�� z lekka d�o�mi jego kolana.
A Jurand m�wi� dalej:
� Kt�r� to wol� moj� spisa� ksi�dz Kaleb, a pod pismem piecz�� si� moja na wosku znajduje; ty za� masz �wiadczy�, �e� to ode mnie s�ysza� i �em rozkaza�, aby tu dla tego m�odego rycerza taki sam pos�uch by� jako i dla mnie. Za� co jest w skarbcu �up�w i pieni�dzy, to mu poka�esz � i b�dziesz mu wiernie w pokoju i na wojnie do �mierci s�u�y�. S�ysza�e�?
Tolima podni�s� r�ce do uszu i skin�� g�ow�, po czym na dany znak przez Juranda sk�oni� si� i odszed�, rycerz za� zwr�ci� si� do Zbyszka i rzek� z naciskiem:
� Tym, co jest w skarbcu, mo�na cho�by najwi�ksz� chciwo�� pokusi� � i nie jednego, ale stu bra�c�w wykupi�. Pami�taj.
Lecz Zbyszko spyta�:
� A czemu to ju� zdajecie[1690] mi Spych�w?
� Wi�cej ci ja ni� Spych�w zdaj�, bo dziecko.
� I �mierci godzina niewiadoma � rzek� ksi�dz Kaleb.
� Ju�ci niewiadoma � powt�rzy� jakby ze smutkiem Jurand. � To�e niedawno �niegi mnie przysypa�y, a chocia� B�g mnie zratowa�, nie ma ju� we mnie dawnej si�y...
� Na mi�y B�g! � zawo�a� Zbyszko � co� si� w was odmieni�o od wczoraj i o �mierci ni� o Danusi radziej[1691] m�wicie. Na mi�y B�g!
� Wr�ci Danu�ka, wr�ci � odpowiedzia� Jurand � nad ni� jest opieka boska. Ale jak wr�ci... s�uchaj... Bierz ty j� do Bogda�ca, a Spych�w na Tolim� zdaj... To cz�ek wierny, a tu ci�kie s�siedztwo... Tam ci jej na powr�z nie wezm�... tam przezpieczniej[1692]...
� Hej! � zakrzykn�� Zbyszko � a wy ju� jakby z tamtego �wiata gadacie. C� to jest?
� Bom ju� przez p� by� na tamtym �wiecie, a teraz tak mi si� widzi[1693], �e jakowa� choro�� mnie ima[1694]. I chodzi mi o dziecko... to� ja j� jedn� mam. A i ty, cho� wiem, �e j� mi�ujesz...
Tu przerwa� i wydobywszy z pochwy kr�tki mieczyk, zwany mizerykordi�[1695], zwr�ci� go r�koje�ci� ku Zbyszkowi:
� Przysi�gnij�e mi jeszcze na ten krzy�yk, jako jej nigdy nie pokrzywdzisz i b�dziesz statecznie[1696] mi�owa�...
A Zbyszkowi a� �zy stan�y nagle w oczach; w jednej chwili rzuci� si� na kolana i po�o�ywszy palec na r�koje�ci, zawo�a�:
� Na �wi�t� M�k�, tak jej nie pokrzywdz� i b�d� statecznie mi�owa�!
� Amen � rzek� ksi�dz Kaleb.
Jurand za� pochowa� w pochw� mizerykordi� i otworzy� mu ramiona:
� To� mi i ty dziecko!...
Po czym rozeszli si�, bo noc ju� zapad�a g��boka, a od kilku ju� dni nie zaznali dobrego wywczasu[1697]. Zbyszko jednak�e wsta� nazajutrz �witaniem, albowiem wczoraj zl�k� si� istotnie, czy nie idzie na Juranda jakowa� choroba, i chcia� teraz dowiedzie� si�, jak starszy rycerz sp�dzi� noc.
Przed drzwiami Jurandowej izby natkn�� si� na Tolim�, kt�ry z niej w�a�nie wychodzi�.
� A jako�e pan? � zdrowi? � zapyta�.
�w za� sk�oni� si�, a nast�pnie otoczy� ucho d�oni� i rzek�:
� Wasza mi�o�� co ka��?
� Pytam: jak si� ma pan? � powt�rzy� g�o�niej Zbyszko.
� Pan pojecha�.
� Dok�d?
� Nie wiem. We zbroi...
�wit pocz�� w�a�nie bieli� drzewa, krze[1698] i bry�y wapienne rozrzucone tu i �wdzie po polach, gdy naj�ty przewodnik id�cy przy koniu Juranda zatrzyma� si� i rzek�:
� Pozw�lcie mi odetchn��, panie rycerzu, bom si� zasapa�. Odwil� jest i mg�a, ale to ju� niedaleko...
� Doprowadzisz mnie do go�ci�ca, a potem wr�cisz � odrzek� Jurand.
� Go�ciniec b�dzie w prawo za borkiem, a z pag�rka zaraz zamek ujrzycie.
To rzek�szy, ch�op pocz�� �zabija� r�ce, to jest uderza� d�o�mi pod pachy, gdy� by� zzi�b� od rannej wilgoci, po czym przysiad� na kamieniu, bo si� przy tej robocie jeszcze bardziej zasapa�.
� A nie wiesz, jest-li komtur w zamku? � zapyta� Jurand.
� Gdzie by za� mia� by�, kiedy chory?
� Co�e mu?
� Ludzie m�wi�, �e go rycerze polscy sprali � odrzek� stary ch�op.
I w g�osie jego czu� by�o jakby pewne zadowolenie. By� poddanym krzy�ackim, ale jego mazurskie serce radowa�o si� przewag� polskich rycerzy.
Jako� po chwili doda�:
� Hej! mocni nasi panowie, ale im z nimi ci�ko.
Lecz zaraz potem spojrza� bystro na rycerza i jakby chc�c si� upewni�, �e nie spotka go nic z�ego za s�owa, kt�re mu si� niebacznie wymkn�y, rzek�:
� Wy, panie, po naszemu m�wicie, wy�cie nie Niemiec?
� Nie � odrzek� Jurand � ale prowad� dalej.
Ch�op wsta� i pocz�� zn�w i�� przy koniu. Po drodze zasuwa� niekiedy d�o� w kalet�[1699], wydostawa� z niej gar�� niemielonego �yta i wsypywa� j� sobie do ust, gdy za� zaspokoi� w ten spos�b pierwszy g��d, pocz�� t�umaczy�, dlaczego je surowe ziarno, chocia� Jurand, zbyt zaj�ty w�asnym nieszcz�ciem i w�asnymi my�lami, nawet tego nie dostrzeg�.
� Chwa�a Bogu i za to � m�wi�. � Ci�kie �ycie pod naszymi niemieckimi panami. Ponak�adali podatki i od mlewa[1700] takie, �e ubogi cz�ek musi z plew�[1701] ziarno gry�� jak bydl�. A gdzie �arna[1702] w cha�upie znajd�, tam ch�opa skatuj�, dobytek zagarn�, ba! dzieciom i babom nie przepuszcz�... Nie boj� si� oni ni Boga, ni ksi�y, jako i wielborskiego proboszcza, kt�ry im to przygania�, na �a�cuch wzi�li. Oj, ci�ko pod Niemcem! Co tam cz�ek ziarna mi�dzy dwoma kamieniami ugniecie, to t� przygar�� m�ki na �wi�t� niedziel� chowa, a w pi�tek tak je�� musi jako ptacy. Ale chwa�a Bogu i za to, bo przyjdzie-li przedn�wek[1703], to i tego nie stanie[1704]... Ryby �owi� nie wolno... zwierza bi� te�... Nie tak jak na Mazowszu.
W ten spos�b wyrzeka� krzy�acki ch�op, m�wi�c przez p� do siebie, przez p� do Juranda, a tymczasem min�li pusta�[1705] pokryt� utulonymi pod �niegiem bry�ami wapienia i weszli w las, kt�ry w zarannym �wietle wydawa� si� siwy i od kt�rego bi� surowy, wilgotny ch��d. Rozednia�o ju� zupe�nie; inaczej trudno by�oby Jurandowi przejecha� le�n� dro�yn� id�c� nieco w g�r� i tak ciasn�, �e miejscami olbrzymi jego bojowy ko� zaledwie m�g� si� przecisn�� w�r�d pni. Lecz borek sko�czy� si� wkr�tce i po up�ywie kilku pacierzy znale�li si� na szczycie bia�ego pag�rka, kt�rego �rodkiem bieg� wyje�d�ony go�ciniec.
� To i droga � rzek� ch�op � traficie teraz, panie, sami.
� Trafi� � odrzek� Jurand. � Wracaj, cz�eku, do domu.
I si�gn�wszy r�k� do sk�rzanej torby przymocowanej na przedzie siod�a, wydoby� z niej srebrny pieni�dz i poda� go przewodnikowi. Ch�op, przezwyczajony wi�cej[1706] do raz�w ni� do datk�w z r�k miejscowych krzy�ackich rycerzy, oczom prawie nie chcia� wierzy� i porwawszy pieni�dz, przypad� g�ow� do strzemienia Juranda i obj�� je r�koma.
� O Jezusie, Maryjo! � zawo�a�. � B�g zap�a� waszej wielmo�no�ci!
� Ostawaj z Bogiem.
� Niech was boska moc prowadzi. Szczytno przed wami.
To rzek�szy, raz jeszcze pochyli� si� do strzemienia i znikn��. Jurand zosta� na wzg�rzu sam i spogl�da� we wskazanym mu przez wie�niaka kierunku na szar�, wilgotn� opon�[1707] mg�y, kt�ra zas�ania�a przed nim �wiat. Za t� mg�� kry� si� �w z�owrogi zamek, ku kt�remu popycha�a go przemoc i niedola. Blisko, ju� blisko! a potem co si� ma sta� i spe�ni�, to si� stanie i spe�ni... Na t� my�l w sercu Juranda, obok trwogi i niepokoju o Danusi�, obok gotowo�ci wykupienia jej z wrogich r�k cho�by krwi� w�asn�, zrodzi�o si� nowe, nies�ychanie gorzkie a nie znane mu dotychczas nigdy uczucie upokorzenia. Oto on, Jurand, na kt�rego wspomnienie dr�eli pograniczni komturowie[1708], jecha� teraz na ich rozkaz z powinn� g�ow�[1709]. On, kt�ry tylu ich zwyci�y� i podepta�, czu� si� teraz zwyci�onym i podeptanym. Nie zwyci�yli go wprawdzie w polu, nie odwag� i rycersk� si��, niemniej jednak czu� si� zwyci�onym. I by�o to dla niego czym� tak nies�ychanym, i� zdawa�o mu si�, �e ca�y porz�dek �wiata zosta� na nice[1710] wywr�cony. On jecha� ukorzy� si� Krzy�akom, on, kt�ry gdyby nie chodzi�o o Danusi�, wola�by sam jeden potyka� si� ze wszystkimi si�ami Zakonu. Albo� nie trafia�o si�, �e pojedynczy rycerz, maj�c wyb�r mi�dzy sromot�[1711] a �mierci�, uderza� na ca�e wojska? A on czu�, �e mo�e mu si� przygodzi�[1712] i sromota, i na my�l o tym wy�o w nim serce z b�lu, jak wyje wilk, uczuwszy w sobie grot.
Lecz by� to cz�owiek maj�cy nie tylko cia�o, lecz i dusz� z �elaza. Umia� �ama� innych, umia� i siebie.
� Nie rusz� si� � rzek� sobie � p�ki nie sp�tam tego gniewu, kt�rym m�g�bym zgubi�, nie za� wybawi� dziecko. I wraz schwyci� si� jakby za bary ze swoim hardym sercem, ze swoj� zawzi�to�ci� i ��dz� boju. Kto by go widzia� na onym wzg�rzu, we zbroi, bez ruchu, na ogromnym koniu, rzek�by, �e to jaki� olbrzym ulany z �elaza, i nie pozna�by, �e �w nieruchomy rycerz toczy w tej chwili najci�sz� ze wszystkich walk, jakie kiedykolwiek w �yciu stoczy�. Lecz on zmaga� si� z sob� p�ty, p�ki si� nie zm�g� i p�ki nie poczu�, �e wola go nie zawiedzie.
Tymczasem mg�y rzed�y i jakkolwiek nie rozproszy�y si� do cna, jednak�e zamajacza�o w ko�cu w nich co� ciemniejszego. Jurand odgad�, �e to s� mury szczytnie�skiego zamku. Na ten widok nie ruszy� si� jeszcze z miejsca, ale pocz�� si� modli� tak gor�co i gorliwie, jak modli si� cz�owiek, kt�remu na �wiecie pozosta�o ju� tylko boskie mi�osierdzie.
I gdy wreszcie ruszy� koniem, poczu�, �e w serce poczyna mu wst�powa� jakowa� otucha. Got�w by� teraz znie�� wszystko, co go mog�o spotka�. Przypomnia� mu si� �w. Jerzy, potomek najwi�kszego rodu w Kapadocji, kt�ry znosi� r�ne ha�bi�ce katusze[1713], a jednak�e nie tylko czci nie strada�[1714], lecz na prawicy Bo�ej jest posadzon i patronem wszystkiego rycerstwa mianowany. Jurand s�ysza� nieraz opowiadania o jego przygodach od p�tnik�w[1715] przyby�ych z dalekich krain i wspomnieniem ich ukrzepi� [1716]w sobie teraz serce.
Z wolna pocz�a si� w nim budzi� nawet i nadzieja. Krzy�acy s�yn�li wprawdzie z m�ciwo�ci, przeto nie w�tpi�, �e wywr� nad nim pomst� za wszystkie kl�ski, jakie im zada�, za ha�b�, kt�ra spada�a na nich po ka�dym spotkaniu, i za strach, w jakim przez tyle lat �yli.
Ale to w�a�nie dodawa�o mu ducha. My�la�, �e Danusi� porwali po to tylko, by go dosta�, wi�c gdy go dostan�, to co im po niej? Tak! Jego skuj� niechybnie i nie chc�c trzyma� w pobli�u Mazowsza, wy�l� do jakich odleg�ych zamk�w, gdzie mo�e do ko�ca �ycia przyjdzie mu j�cze� w podziemiu, ale Danusi� b�d� woleli pu�ci�. Cho�by te� wysz�o na jaw, �e go podst�pem dostali i gn�bi�, nie we�mie im tego zbyt za z�e ni wielki mistrz, ni kapitu�a, bo przecie on, Jurand, bywa� istotnie ci�kim Krzy�akom i wytoczy� z nich wi�cej krwi ni� jakikolwiek inny rycerz w �wiecie. Natomiast ten sam wielki mistrz mo�e by ich i pokara� za uwi�zienie niewinnej dziewczyny, a do tego wychowanki ksi�cia, o kt�rego przychylno�� stara� si� wobec gro��cej wojny z kr�lem polskim usilnie.
I nadzieja ogarnia�a go coraz pot�niej. Chwilami wydawa�o mu si� rzecz� niemal pewn�, �e Danusia wr�ci do Spychowa, pod Zbyszkow� mo�n� opiek�... �A ch�op t�gi jest � my�la� � nie da ci jej nikomu ukrzywdzi�. I pocz�� przypomina� sobie z pewnym rozrzewnieniem wszystko, co o Zbyszku wiedzia�: �Bi� w Niemc�w pod Wilnem, na pojedynk� z nimi chadza�, Fryz�w[1717], kt�rych ze stryjcem pozwali, po�wiertowa�, w Lichtensteina te� bi�, od tura[1718] dziecko broni� i tamtych czterech pozwa�, kt�rym pewnikiem nie daruje�. Tu podni�s� Jurand oczy ku g�rze i rzek�:
� Ja j� Tobie, Bo�e, a Ty Zbyszkowi!
I uczyni�o mu si� jeszcze ra�niej, s�dzi� bowiem, �e skoro j� B�g m�odziankowi podarowa�, to przecie[1719] nie pozwoli Niemcom z siebie zadrwi�, z r�k ich j� wyrwie, cho�by ca�a pot�ga krzy�acka nie puszcza�a. Lecz potem zn�w j�� my�le� o Zbyszku: �Ba! nie tylko ch�op t�gi, ale i szczery jak z�oto. B�dzie jej strzeg�, b�dzie j� mi�owa� i daj, Jezu, dziecku jako mo�esz najlepiej, ale widzi mi si�, �e przy nim nie po�a�uje ni ksi���cego dworca, ni ojcowego kochania...� Na t� my�l powieki Juranda zwilgotnia�y nagle i w sercu zerwa�a mu si� ogromna t�sknota. Chcia�by przecie jeszcze dziecko w �yciu widzie� i kiedy�, kiedy� umrze� w Spychowie przy tych dwojgu, nie za� w ciemnych piwnicach krzy�ackich. Ale wola boska!... Szczytno by�o ju� wida�. Mury rysowa�y si� we mgle coraz wyra�niej, bliska ju� by�a godzina ofiary, wi�c zacz�� si� jeszcze pokrzepia� i tak do siebie m�wi�:
� Ju�ci, �e wola boska! Ale wiecz�r �ywota bliski. Kilka rok�w[1720] wi�cej, kilka mniej, wyjdzie na jedno. Hej! chcia�oby si� jeszcze na oboje dzieci pojrze�, ale po sprawiedliwo�ci, to cz�ek si� na�y�. Czego mia� dozna�, dozna�, kogo mia� pom�ci�, pom�ci�. A teraz co? Radziej[1721] do Boga ni� do �wiata, a skoro trzeba przycierpie�, to trzeba. Danu�ka ze Zbyszkiem, cho�by im by�o najlepiej, nie zapomn�. Pewnie, �e nieraz b�d� wspomina� a uradza�: gdzie te� jest? �yw-li czy te� ju� u Boga w wiecu?... B�d� przepytywa� i mo�e si� dowiedz�. �apczywi s� na pomst� Krzy�acy, ale i na wykup �apczywi. Zbyszko by nie po�a�owa�, aby cho� ko�ci wykupi�. A na msz� to z pewno�ci� nieraz dadz�. Uczciwe u obojga serca i kochaj�ce, za co ich, Bo�e, i Ty, Matko Naj�wi�tsza, b�ogos�aw.
Go�ciniec stawa� si� nie tylko coraz szerszy, ale si� i zaludnia�. Ci�gn�y ku miastu wozy z drzewem i s�om�. Skotarze[1722] p�dzili byd�o. Od jezior wieziono na saniach zmarz�� ryb�. W jednym miejscu czterech �ucznik�w wiod�o na �a�cuchu ch�opa, wida� za jakie� przewinienie, na s�d, gdy� r�ce mia� z ty�u zwi�zane, a na nogach kajdany, kt�re zawadzaj�c o �nieg, ledwie pozwoli�y mu si� porusza�. Ze zdyszanych jego nozdrzy i ust wychodzi� oddech w kszta�cie k��b�w pary, a oni, pop�dzaj�c go, �piewali. Ujrzawszy Juranda, pocz�li spogl�da� na niego ciekawie, dziwi�c si� widocznie ogromowi je�d�ca i konia, ale na widok z�otych ostr�g i rycerskiego pasa pospuszczali kusze ku ziemi na znak powitania i czci. W miasteczku by�o jeszcze ludniej i gwarniej, ust�powano jednak z po�piechem zbrojnemu m�owi z drogi, �w za� przejecha� g��wn� ulic� i skr�ci� ku zamkowi, kt�ry otulony w tumany[1723] podnosz�ce si� z fosy zdawa� si� jeszcze spa�.
Lecz nie wszystko naok� spa�o, a przynajmniej nie spa�y wrony i kruki, kt�rych ca�e stada wichrzy�y si� na podniesieniu stanowi�cym dojazd do zamku, �opoc�c skrzyd�ami i kracz�c. Jurand, podjechawszy bli�ej, zrozumia� pow�d tego ptasiego wiecu. Oto obok drogi wiod�cej do bramy zamkowej sta�a obszerna szubienica, na niej za� wisia�y cia�a czterech mazurskich ch�op�w krzy�ackich. Nie by�o najmniejszego powiewu, wi�c trupy, kt�re zdawa�y si� spogl�da� na w�asne stopy, nie ko�ysa�y si�, chyba w�wczas gdy czarne ptactwo siada�o im na ramiona i na g�owy, przepychaj�c si� wzajem, tr�caj�c w powrozy i dziobi�c o pospuszczane g�owy. Niekt�rzy wisielcy musieli wisie� ju� od dawna, gdy� czaszki ich by�y ca�kiem nagie, a nogi niezmiernie wyd�u�one. Za zbli�eniem si� Juranda stado zerwa�o si� z wielkim szumem, ale wnet zawr�ci�o w powietrzu i pocz�o si� sadowi� na poprzecznej belce szubienicy. Jurand przejecha� mimo[1724] czyni�c znak krzy�a, zbli�y� si� do przekopu i stan�wszy w miejscu, w kt�rym nad bram� wznosi� si� most zwodzony, uderzy�[1725] w r�g.
Po czym zatr�bi� raz, drugi, trzeci i czeka�. Na murach nie by�o �ywej duszy i zza bramy nie dochodzi� �aden g�os. Po chwili jednak ci�ka, widoczna za krat� klapa, wmurowana w pobli�u zamku bramy, podnios�a si� ze zgrzytem i w otworze ukaza�a si� brodata g�owa niemieckiego knechta[1726].
�
� Jurand ze Spychowa! � odpowiedzia� rycerz.
Po tych s�owach klapa zamkn�a si� na nowo i nasta�o g�uche milczenie.
Czas pocz�� p�yn��. Za bram� nie s�ycha� by�o �adnego ruchu, tylko od strony szubienicy dochodzi�o krakanie ptactwa.
Jurand sta� jeszcze d�ugo, zanim podni�s� r�g i uderzy� we� powt�rnie.
Ale odpowiedzia�a mu zn�w cisza.
W�wczas zrozumia�, �e trzymaj� go przed bram� przez krzy�ack� pych�, kt�ra wobec zwyci�onego nie ma granic, dlatego by go upokorzy� jak �ebraka. Odgad� te�, �e przyjdzie mu tak czeka� mo�e a� do wieczora albo i d�u�ej. Wi�c w pierwszej chwili zawrza�a w nim krew; chwyci�a go nag�a ch�� zsi��� z konia, podnie�� jeden z g�az�w, kt�re le�a�y przed przekopem, i rzuci� nim w krat�. Tak by�by w innym razie uczyni� i on, i ka�dy inny mazowiecki albo polski rycerz, i niechby potem wypadli zza bramy bi� si� z nim. Ale wspomniawszy, po co tu przyby�, opami�ta� si� i powstrzyma�.
�Zalim[1728] si� nie ofiarowa� za dziecko?� � rzek� sobie w duszy.
I czeka�.
Tymczasem w wyz�bieniach mur�w pocz�o co� czernie�. Ukazywa�y si� futrzane nakrycia g��w, ciemne kapice i nawet �elazne blachy, spod kt�rych spogl�da�y na rycerza ciekawe oczy. Przybywa�o ich z ka�d� chwil�, bo ju� te� ten gro�ny Jurand wyczekuj�cy samotnie pod krzy�ack� bram� by� dla za�ogi nie byle widowiskiem. Kto go dawniej ujrza� przed sob�, ujrza� �mier�, a teraz mo�na by�o patrze� na niego bezpiecznie. G�owy podnosi�y si� coraz wy�ej, a� wreszcie wszystkie wyz�bienia bli�sze bramy pokry�y si� knechtami. Jurand pomy�la�, �e zapewne i starsi musz� na niego spogl�da� przez kraty okien w przybramnej wie�y, i podni�s� wzrok ku g�rze, ale tam okna powycinane by�y w g��bokich murach i patrze� przez nie by�o niepodobna, chyba w dal. Za to na blankach[1729] czereda[1730], kt�ra z pocz�tku spoziera�a[1731] na niego w milczeniu, pocz�a si� odzywa�. Ten i �w powt�rzy� jego imi�, tu i �wdzie ozwa�y si� �miechy, ochryp�e g�osy pokrzykiwa�y jak na wilka coraz g�o�niej, coraz zuchwalej, a gdy widocznie nikt nie przeszkadza� ze �rodka, pocz�to wreszcie miota� na stoj�cego rycerza �niegiem.
�w, jakby mimo woli, ruszy� przed siebie koniem, w�wczas na jedn� chwil� bry�y �niegu przesta�y lecie�, g�osy ucich�y, a nawet i niekt�re g�owy poznika�y za murami. Gro�ne musia�o by� istotnie Jurandowe imi�. Wnet jednak najtch�rzliwsi opami�tali si�, �e dzieli ich od strasznego Mazura r�w i mur, wi�c zn�w grube[1732] �o�dactwo pocz�o miota� nie tylko bry�kami �niegu, ale lodu i nawet gruzu i kamyk�w, kt�re z brz�kiem odbija�y si� od zbroi i kropierza[1733] pokrywaj�cego konia.
� Ofiarowa�em si� za dziecko � powtarza� sobie Jurand.
I czeka�. Przysz�o po�udnie, mury opustosza�y, gdy� knecht�w odwo�ano na obiad. Nieliczni ci, kt�rym przypad�o str�owa�, jedli jednak na murach, a po spo�yciu strawy zabawiali si� znowu ciskaniem na g�odnego rycerza ogryzionych gnat�w. Pocz�li te� przekomarza� si� z sob� i zapytywa� si� wzajem, kt�ry podejmie si� zej�� i da� mu po karku pi�ci� albo dr�giem oszczepu. Inni, wr�ciwszy z obiadu, wo�ali na niego, �e je�li zmierzi�o[1734] mu si� czeka�, to si� mo�e powiesi�, gdy� na szubienicy jest jeden wolny hak z gotowym powrozem. I w�r�d takich szyderstw, w�r�d nawo�ywa� wybuch�w �miechu i przekle�stw zbiega�y popo�udniowe godziny. Kr�tki zimowy dzie� chyli� si� stopniowo ku wieczorowi, a most wisia� wci�� w powietrzu i brama pozostawa�a zamkni�ta.
Lecz pod wiecz�r wsta� wiatr, rozwia� mg�y, oczy�ci� niebo i ods�oni� zorze. �niegi uczyni�y si� modre[1735], a p�niej fioletowe. Nie by�o mrozu, ale noc zapowiada�a si� pogodna. Z mur�w zeszli zn�w ludzie, pr�cz stra�y, kruki i wrony odlecia�y od szubienicy ku lasom. Wreszcie poczernia�o niebo i cisza nasta�a zupe�na.
�Nie otworz� przed noc� bramy� � pomy�la� Jurand.
I na chwil� przesz�o mu przez g�ow�, by nawr�ci� ku miastu, ale zaraz porzuci� t� my�l. �Chc� tego, bym tu sta� � m�wi� sobie w duszy. � Je�li nawr�c�, ju�ci nie puszcz� mnie do dom, jeno otocz�, pojmaj�, a potem rzekn�, �e mi nic nie powinni, bo mnie si�� wzi�li, a cho�bym za� po nich przejecha�, to i tak musz� wr�ci�...�
Niezmierna, podziwiana przez obcych kronikarzy wytrzyma�o�� polskich rycerzy na ch��d, g��d i trudy nieraz pozwala�a im dokonywa� czyn�w, na kt�re nie mogli si� zdoby� bardziej zniewie�ciali ludzie z Zachodu. Jurand za� posiada� t� wytrzyma�o�� w wi�kszej jeszcze od innych mierze, wi�c cho� g��d pocz�� mu ju� od dawna skr�ca� wn�trzno�ci, a zamr�z wieczorny przenikn�� przez pokryty blachami ko�uch, postanowi� czeka�, cho�by mia� skona� pod t� bram�.
Nagle jednak, nim jeszcze zapanowa�a zupe�na noc, us�ysza� za sob� chrz�st krok�w na �niegu.
Obejrza� si�: sz�o ku niemu od strony miasta sze�ciu zbrojnych we w��cznie i halabardy, w �rodku za� mi�dzy nimi szed� si�dmy, podpieraj�c si� mieczem.
�Mo�e im bram� otworz� i z nimi wjad� � pomy�la� Jurand. � Si�� nie b�d� mnie przecie chcieli bra� ni zabi�, bo ich za ma�o; gdyby wszelako uderzyli na mnie, to znak, �e nie chc� niczego dotrzyma�, i wtedy � gorze[1736] im!�
Tak pomy�lawszy, podni�s� stalowy top�r wisz�cy mu przy siodle, tak ci�ki, �e za ci�ki nawet na dwie r�ce zwyk�ego m�a � i ruszy� ku nim koniem.
Lecz oni nie my�leli na niego uderza�. Owszem, knechtowie wbili zaraz w �nieg tylca w��czni i halabard � �e za� noc nie by�a jeszcze ca�kiem ciemna, wi�c Jurand spostrzeg�, �e osady dr�� im jednak nieco w r�ku.
�w za� si�dmy, kt�ry wydawa� si� starszym, wyci�gn�� spiesznie przed siebie lewe rami� i zwr�ciwszy d�o� do g�ry palcami, ozwa� si�:
� Wy�cie, rycerzu, Jurand ze Spychowa?
� Jam jest...
� Chcecieli s�ucha�, z czym mnie przys�ano?
� Silny i pobo�ny komtur von Danveld ka�e wam powiedzie�, panie, �e p�ki nie zsi�dziecie z konia, brama nie b�dzie wam otworzona.
Jurand pozosta� chwil� bez ruchu, nast�pnie zsiad� z konia, po kt�rego w tej chwili poskoczy� jeden z w��cznik�w.
� I bro� ma nam by� oddana � ozwa� si� zn�w cz�owiek z mieczem.
Pan ze Spychowa zawaha� si�. Nu� potem uderz� na bezbronnego i zad�gaj� go jak zwierz�, nu� chwyc� i wtr�c� do podziemia? Lecz po chwili pomy�la�, �e gdyby tak mia�o by�, to by ich jednak przys�ano wi�cej. Bo gdyby si� na niego mieli rzuci�, zbroi od razu na nim nie przebod�, a w�wczas on m�g�by wydrze� bro� pierwszemu z brzega i wytraci� wszystkich, nimby nadbieg�a pomoc. Znali go przecie.
� I cho�by te� � rzek� sobie � chcieli wytoczy� ze mnie krew, to�em ja nie po co innego tu przyby�.
Tak pomy�lawszy, rzuci� naprz�d top�r, nast�pnie miecz, nast�pnie mizerykordi� � i czeka�. Oni za� chwycili to wszystko, po czym �w cz�owiek, kt�ry do niego przemawia�, oddaliwszy si� na kilkana�cie krok�w, zatrzyma� si� i pocz�� m�wi� zuchwa�ym, podniesionym g�osem:
� Za wszystkie krzywdy, kt�re� Zakonowi wyrz�dzi�, masz z rozkazu komtura przywdzia� na si� �w zgrzebny[1737] w�r, kt�ry ci zostawiam, przywi�za� u szyi na powrozie pochw� od miecza i czeka� w pokorze u bramy, poki ci �aska komtura nie rozka�e jej otworzy�.
I po chwili Jurand pozosta� sam w ciemno�ci i ciszy. Na �niegu czernia� przed nim pokutniczy w�r i powr�z, on za� sta� d�ugo, czuj�c, �e mu si� w duszy co� rozprz�ga, co� �amie, co� kona i mrze i �e oto po chwili nie b�dzie ju� rycerzem, nie b�dzie ju� Jurandem ze Spychowa, lecz n�dzarzem, niewolnikiem bez imienia, bez s�awy, bez czci.
Wi�c up�yn�y jeszcze d�ugie chwile, nim zbli�y� si� do pokutniczego wora i pocz�� m�wi�:
� Jako� mog� inaczej post�pi�? Ty, Chryste, wiesz: dziecko niewinne udusz�, je�li nie uczyni� wszystkiego, co mi ka��. I to te� wiesz, �e dla w�asnego �ywota tego bym nie uczyni�! Gorzka rzecz ha�ba!... gorzka! � Ale i Ciebie przed �mierci� ha�bili. Ano, w Imi� Ojca i Syna...
Po czym pochyli� si�, wdzia� na si� w�r, w kt�rym by�y poprzecinane otwory na g�ow� i r�ce, nast�pnie u szyi zawiesi� na powrozie pochw� od miecza �i powl�k� si� przed bram�.
Nie zasta� jej otwartej, ale teraz by�o mu ju� wszystko jedno, czy mu j� pr�dzej, czy p�niej otworz�. Zamek pogr��y� si� w milczeniu nocy, stra�e tylko obwo�ywa�y si� kiedy niekiedy po naro�nikach. W wiezy przybramnej �wieci�o wysoko jedno okienko, inne by�y ciemne.
Godziny nocy p�yn�y jedna za drug�, na niebo wzbi� si� sierp ksi�yca i roz�wieci� pos�pne mury zamku. Cisza uczyni�a si� taka, ze Jurand m�g�by s�ysze� bicie w�asnego serca. Ale on zdr�twia�, skamienia� ca�kiem, jakby z niego wyj�to dusz�, i nie zdawa� ju� sobie sprawy z niczego. Zosta�a mu tylko jedna my�l, �e przesta� by� rycerzem, Jurandem ze Spychowa, ale czym jest � nie wiedzia�... Chwilami tak�e majaczy�o mu si� co�, �e w�r�d nocy od tych wisielc�w, kt�rych z rana widzia�, idzie ku niemu cicho po �niegu �mier�...
Nagle drgn�� i rozbudzi� si� zupe�nie:
� O Chryste mi�o�ciwy! co to jest?!
Z wysokiego okienka w przybramnej wie�y ozwa�y si� jakie� zaledwie z pocz�tku dos�yszalne d�wi�ki lutni. Jurand, jad�c do Szczytna, by� pewien, �e nie ma Danusi w zamku, a jednak ten g�os lutni po nocy wzburzy� w nim w jednej chwili serce. Wyda�o mu si�, �e on te d�wi�ki zna i �e to nie kto inny gra, tylko ona � jego dziecko! jego kochanie... Wi�c pad� na kolana, z�o�y� r�ce jak do modlitwy i dygoc�c jak w gor�czce, s�ucha�.
A wtem na wp� dziecinny i jakby niezmiernie st�skniony g�os pocz�� �piewa�:
Jurand chcia� odezwa� si�, wykrzykn�� kochane imi�, ale s�owa uwi�z�y mu w gardle, jakby je �cisn�a �elazna obr�cz. Nag�a fala b�lu, �ez, t�sknoty, niedoli wezbra�a mu w piersiach, wi�c rzuci� si� twarz� w �nieg i j�� w uniesieniu wo�a� ku niebu w duszy jakby w dzi�kczynnej modlitwie:
� O Jezu! dy�[1738] s�ysz� jeszcze dziecko! o Jezu!!...
I szlochanie pocz�o targa� jego olbrzymim cia�em.
W g�rze t�skny g�os �piewa� dalej w�r�d niezm�conej nocnej ciszy:
Rankiem gruby, brodaty knecht niemiecki pocz�� kopa� w biodro le��cego przy bramie rycerza.
� Na nogi, psie!... Brama otwarta i komtur ka�e ci stan�� przed sob�.
Jurand zbudzi� si� jakby ze snu. Nie chwyci� knechta za gard�o, nie skruszy� go w �elaznych r�kach, twarz mia� cich� i niemal pokorn�; podni�s� si� i nie m�wi�c ni s�owa, poszed� za �o�dakiem przez bram�.
Zaledwie jednak j� przeszed�, gdy ozwa� si�[1740] za nim zgrzyt �a�cuch�w i most zwodzony pocz�� podnosi� si� do g�ry, w samej za� bramie spad�a ci�ka �elazna krata...
Jurand, znalaz�szy si� na podw�rzu zamkowym, nie wiedzia� zrazu[1742], dok�d i��, gdy� knecht[1743], kt�ry go przeprowadzi� przez bram�, opu�ci� go i uda� si� ku stajniom. Przy blankach[1744] stali wprawdzie �o�dacy, to pojedynczo, to po kilku razem, ale twarze ich by�y tak zuchwa�e, a spojrzenia tak szydercze, i� �atwo by�o rycerzowi odgadn��, �e mu drogi nie wska��, a je�eli na pytanie odpowiedz�, to chyba grubia�stwem lub zniewag�. Niekt�rzy �mieli si�, pokazuj�c go sobie palcami; inni pocz�li na� zn�w miota� �niegiem, tak samo jak dnia wczorajszego. Lecz on, spostrzeg�szy drzwi wi�ksze od innych, nad kt�rymi wykuty by� w kamieniu Chrystus na krzy�u, uda� si� ku nim w mniemaniu, �e je�li komtur i starszyzna znajduj� si� w innej cz�ci zamku lub w innych izbach, to go kto� przecie musi z b��dnej drogi nawr�ci�.
I tak si� sta�o. W chwili gdy Jurand zbli�y� si� do owych drzwi, obie ich po�owy otworzy�y si� nagle i stan�� przed nimi m�odzianek z wygolon� g�ow�[1745] jak klerycy, ale przybrany w sukni�[1746] �wieck�, i zapyta�:
� Wy�cie, panie, Jurand ze Spychowa?
� Jam jest.
� Pobo�ny komtur[1747] rozkaza� mi prowadzi� was. P�jd�cie za mn�.
I pocz�� go wie�� przez sklepion� wielk� sie� ku schodom. Przy schodach jednak zatrzyma� si� i obrzuciwszy Juranda oczyma, zn�w spyta�:
� Broni za� nie macie przy sobie �adnej? Kazano mi was obszuka�.
Jurand podni�s� do g�ry oba ramiona, tak aby przewodnik m�g� dobrze obejrze� ca�� jego posta�, i odpowiedzia�:
� Wczoraj odda�em wszystko.
W�wczas przewodnik zni�y� g�os i rzek� prawie szeptem:
� Tedy strze�cie si� gniewem wybuchn��, bo�cie pod moc� i przemoc�.
� Ale� i pod wol� bosk� � odpowiedzia� Jurand.
I to rzek�szy, spojrza� uwa�nie na przewodnika, a spostrzeg�szy w jego twarzy co� w rodzaju politowania i wsp�czucia rzek�:
� Uczciwo�� patrzy ci z oczu, pacho�ku. Odpowiesz�e mi szczerze na to, o co spytam?
� �pieszcie si�, panie � rzek� przewodnik.
� Oddadz� dziecko za mnie?
A m�odzieniec podni�s� brwi ze zdziwieniem:
� To wasze dziecko tu jest?
� C�rka.
� Owa panna w wie�y przy bramie?
� Tak jest. Przyrzekli j� odes�a�, je�li im si� sam oddam.
Przewodnik poruszy� r�k� na znak, �e nic nie wie, ale twarz jego wyra�a�a niepok�j i zw�tpienie.
A Jurand spyta� jeszcze:
� Prawda-li, �e strzeg� jej Szomberg[1748] i Markwart[1749]?
� Nie ma tych braci w zamku. Odbierzcie j� jednak, panie, nim starosta Danveld ozdrowieje.
Us�yszawszy to, Jurand zadr�a�, ale nie by�o ju� czasu pyta� o nic wi�cej, gdy� doszli do sali na pi�trze, w kt�rej Jurand mia� stan�� przed obliczem starosty szczytnie�skiego. Pacho�ek, otworzywszy drzwi, cofn�� si� na powr�t ku schodom.
Rycerz ze Spychowa wszed� i znalaz� si� w obszernej komnacie, bardzo ciemnej, gdy� szklane, oprawne w o��w gom�ki przepuszcza�y niewiele �wiat�a, a przy tym dzie� by� zimowy, chmurny. W drugim ko�cu komnaty pali� si� wprawdzie na wielkim kominie ogie�, ale �le wysuszone k�ody ma�o dawa�y p�omienia. Dopiero po niejakim czasie, gdy oczy Juranda oswoi�y si� ze zmrokiem, dostrzeg� w g��bi st� i siedz�cych za nim rycerzy, a dalej za ich plecami ca�� gromad� zbrojnych giermk�w i r�wnie zbrojnych knecht�w, mi�dzy kt�rymi b�azen zamkowy trzyma� na �a�cuchu oswojonego nied�wiedzia.
Jurand potyka� si� niegdy� z Danveldem, po czym widzia� go dwukrotnie na dworze ksi�cia mazowieckiego jako pos�a, ale od tych termin�w[1750] up�yn�o kilka lat; pozna� go jednak pomimo mroku natychmiast i po oty�o�ci, i po twarzy, a wreszcie po tym, �e siedzia� za sto�em w po�rodku, w por�czastym krze�le, maj�c r�k� uj�t� w drewniane �upki[1751], opart� na por�czy. Po prawej jego stronie siedzia� stary Zygfryd de L�we z Insburka, nieub�agany wr�g polskiego plemienia w og�le, a Juranda ze Spychowa w szczeg�lno�ci; po lewej m�odsi bracia Gotfryd i Rotgier. Danveld zaprosi� ich umy�lnie, aby patrzyli na jego tryumf nad gro�nym wrogiem, a zarazem nacieszyli si� owocami zdrady, kt�r� na wsp�k�[1752]uknuli i do kt�rej wykonania dopomogli. Siedzieli wi�c teraz wygodnie, przybrani w mi�kkie, z ciemnego sukna szaty, z lekkimi mieczami przy boku � rado�ni, pewni siebie, spogl�daj�c na Juranda z pych� i z tak� niezmiern� pogard�, kt�r� mieli zawsze w sercach dla s�abszych i zwyci�onych.
D�ugi czas trwa�o milczenie, albowiem pragn�li si� nasyci� widokiem m�a, kt�rego przedtem po prostu si� bali, a kt�ry teraz sta� przed nimi ze spuszczon� na piersi g�ow�, przybrany w zgrzebny[1753] w�r pokutniczy, z powrozem u szyi, na kt�rym wisia�a pochwa miecza.
Chcieli te� widocznie, by jak najwi�ksza liczba ludzi widzia�a jego upokorzenie, gdy� przez boczne drzwi, prowadz�ce do innych izb, wchodzi�, kto chcia�, i sala zape�ni�a si� niemal do po�owy zbrojnymi m�ami. Wszyscy patrzyli z niezmiern� ciekawo�ci� na Juranda, rozmawiaj�c g�o�no i czyni�c nad nim uwagi. On za� widz�c ich, nabra� w�a�nie otuchy, albowiem my�la� w duszy: �Gdyby Danveld nie chcia� dotrzyma� tego, co obiecywa�, nie wzywa�by tylu �wiadk�w�.
Tymczasem Danveld skin�� r�k� i uciszy� rozmowy, po czym da� znak jednemu z giermk�w, �w za� zbli�y� si� do Juranda i chwyciwszy d�oni� za powr�z otaczaj�cy jego szyj�, przyci�gn�� go o kilka krok�w bli�ej do sto�u.
A Danveld spojrza� z tryumfem po obecnych i rzek�:
� Patrzcie, jako moc Zakonu zwyci�a z�o�� i pych�.
� Daj tak B�g zawsze! � odpowiedzieli obecni.
Nasta�a zn�w chwila milczenia, po kt�rej Danveld zwr�ci� si� do je�ca:
� K�sa�e� Zakon jako pies zapieniony[1754], przeto[1755] B�g sprawi�, �e jako pies stoisz przed nami, z powrozem na szyi, wygl�daj�c �aski i zmi�owania.
� Nie r�wnaj mnie z psem, komturze � odrzek� Jurand � bo czci ujmujesz tym, kt�rzy potykali si� ze mn� i z mojej r�ki polegli.
Na te s�owa szmer powsta� mi�dzy zbrojnymi Niemcami: nie wiadomo by�o, czy rozgniewa�a ich �mia�o�� odpowiedzi, czy uderzy�a jej s�uszno��.
Lecz komtur nie by� rad z takiego obrotu rozmowy, wi�c rzek�:
� Patrzcie, oto tu jeszcze pluje nam w oczy hardo�ci� i pych�!
A Jurand wyci�gn�� w g�r� d�onie jak cz�owiek, kt�ry niebiosa wzywa na �wiadki, i odrzek� kiwaj�c g�ow�:
� B�g widzi, �e moja hardo�� zosta�a za bram� tutejsz�. B�g widzi i b�dzie s�dzi�, czy ha�bi�c m�j stan rycerski, nie poha�bili�cie si� i sami. Jedna jest cze�� rycerska, kt�r� ka�dy, kto opasan, szanowa� winien.
Danveld zmarszczy� brwi, ale w tej chwili b�azen zamkowy pocz�� brz�ka� �a�cuchem, na kt�rym trzyma� nied�wiadka, i wo�a�:
� Kazanie! kazanie! przyjecha� kaznodzieja z Mazowsza! S�uchajcie! Kazanie!
Po czym zwr�ci� si� do Danvelda:
� Panie! � rzek� � graf[1756] Rosenheim, gdy go dzwonnik za wcze�nie na kazanie dzwonieniem rozbudzi�, kaza� mu zje�� sznur dzwonniczy od w�z�a do w�z�a; ma i �w kaznodzieja powr�z na szyi � ka�cie mu go zje��, nim kazania doko�czy.
I to rzek�szy, pocz�� patrze� na komtura nieco niespokojnie, nie by� bowiem pewien, czy �w roze�mieje si�, czy ka�e go za niewczesne odezwanie si� wysmaga�. Lecz bracia zakonni, g�adcy, uk�adni, a nawet i pokorni, gdy nie poczuwali si� w sile, nie znali natomiast �adnej miary wobec zwyci�onych; wi�c Danveld nie tylko skin�� g�ow� skomorochowi[1757] na znak, �e na ur�gowisko pozwala, lecz i sam wybuchn�� grubiaristwem tak nies�ychanym, �e na twarzach kilku m�odszych giermk�w odbi�o si� zdumienie.
� Nie narzekaj, �e� poha�biono � rzek� � bo cho�bym ci� psiarczykiem uczyni�, lepszy psiarczyk zakonny ni� wasz rycerz!
A o�mielony b�azen pocz�� krzycze�:
� Przynie� zgrzeb�o, wyczesz mi nied�wiedzia, a on ci wzajem kud�y �ap� wyczesze!
Na to tu i owdzie ozwa�y si� �miechy, jaki� g�os zawo�a� spoza plec�w braci zakonnych:
� Latem b�dziesz trzcin� na jeziorze kosi�!
� I raki na �cierwo �owi�! � zawo�a� inny. Trzeci za� doda�:
� A teraz pocznij wrony od wisielc�w odgania�! Nie zbraknie� tu roboty.
Tak to oni szydzili ze strasznego im niegdy� Juranda. Powoli weso�o�� ogarn�a zgromadzenie. Niekt�rzy, wyszed�szy zza sto�u, pocz�li zbli�a� si� do je�ca, opatrywa� go z bliska i m�wi�: �To� jest �w dzik ze Spychowa, kt�remu nasz komtur k�y powybija�; pian� pewnie ma w pysku; rad by kogo ci��, ale nie mo�e!� Danveld i inni bracia zakonni, kt�rzy chcieli z pocz�tku da� pos�uchaniu jaki� uroczysty poz�r s�du, widz�c, �e rzecz obr�ci�a si� inaczej, popodnosili si� tak�e z �aw i pomieszali si� z tymi, kt�rzy zbli�yli si� ku Jurandowi.
Nie by� wprawdzie z tego rad[1758] stary Zygfryd z Insburka, ale sam komtur mu rzek�: �Rozmarszczcie si�, b�dzie jeszcze wi�ksza uciecha!� I pocz�li tak�e ogl�da� Juranda, gdy� to by�a sposobno�� rzadka, albowiem kt�ry z rycerzy lub knecht�w widzia� go przedtem tak blisko, ten zwykle zamyka� oczy potem na wieki. Wi�c niekt�rzy m�wili tak�e: �Pleczysty[1759] jest, chocia� ma ko�uch pod worem; mo�na by go grochowinami[1760] owin�� i po jarmarkach prowadza�...� Inni za� j�li[1761] wo�a� o piwo, aby dzie� sta� im si� jeszcze weselszy.
Jako� po chwili zadzwoni�y kopiaste dzba�ce, a ciemna sala wype�ni�a si� zapachem spadaj�cej spod pokryw piany. Rozweselony komtur rzek�: �Tak w�a�nie dobrze, niech nie my�li, �e jego poha�bienie wielka rzecz!� Wi�c znowu zbli�ali si� do niego i tr�caj�c go pod brod� konwiami, m�wili: �Rad by� pi�, mazurski ryju!� � a niekt�rzy, ulewaj�c na d�onie, chlustali mu w oczy, on za� sta� mi�dzy nimi, zahukany, zel�ony, a� wreszcie ruszy� ku staremu Zygfrydowi i widocznie czuj�c, �e nie wytrzyma ju� d�ugo, pocz�� krzycze� tak g�o�no, aby zag�uszy� gwar panuj�cy w sali:
� Na m�k� Zbawiciela i duszne zbawienie, oddajcie mi dziecko, jako�cie obiecali!
I chcia� chwyci� praw� d�o� starego komtura, lecz �w odsun�� si� szybko i rzek�:
� Z dala, niewolniku! czego chcesz?
� Wypu�ci�em z je�stwa Bergowa i przyszed�em sam, bo�cie obiecali, �e za to oddacie mi dziecko, kt�re si� tu znajduje.
� Kto ci obiecywa�? � spyta� Danveld.
� W sumieniu i wierze ty, komturze!
� �wiadk�w nie znajdziesz, ale za nic �wiadkowie, gdy chodzi o cze�� i s�owo.
� Na twoj� cze��! na cze�� Zakonu! � zawo�a� Jurand.
� Tedy[1762] c�rka b�dzie ci oddana! � odpowiedzia� Danveld.
Po czym zwr�ci� si� do obecnych i rzek�:
� Wszystko, co go tu spotka�o � niewinna to igraszka, nie w miar� jego wyst�pk�w i zbrodni. Ale �e�my przyrzekli wr�ci� mu c�rk�, je�li si� stawi i upokorzy przed nami, tedy wiedzcie, �e s�owo Krzy�aka ma by� jako s�owo Bo�e niewzruszonym i �e ow� dziewk�, kt�r��my rozb�jnikom odj�li, darujem teraz wolno�ci�, a po przyk�adnej pokucie za grzechy przeciw Zakonowi i jemu do domu wr�ci� dozwolimy.
Zdziwi�a niekt�rych taka mowa, gdy� znaj�c Danvelda i jego dawne do Juranda urazy, nie spodziewali si� po nim tej uczciwo�ci. Wi�c stary Zygfryd, a z nim razem Rotgier i brat Gotfryd spogl�dali na niego, podnosz�c ze zdumienia brwi i marszcz�c czo�a, �w jednak�e uda�, �e tych pytaj�cych spojrze� nie widzi, i rzek�:
� C�rk� ci pod stra�� ode�lem, ty za� tu ostaniesz, p�ki stra� nasza bezpiecznie nie wr�ci i p�ki okupu nie zap�acisz.
Jurand sam by� nieco zdumiony, albowiem ju� by� straci� nadziej�, by nawet dla Danusi ofiara jego mog�a si� na co� przyda�, wi�c spojrza� na Danvelda prawie z wdzi�czno�ci� i odpowiedzia�:
� B�g ci zap�a�, komturze!
� Poznaj rycerzy Chrystusa � rzek� Danveld.
A na to Jurand:
� Ju�ci z niego wszelkie mi�osierdzie! Ale �em te� dziecka k�s czasu[1763] nie ogl�da�, pozw�l�e mi dziewk� obaczy� i pob�ogos�awi�.
� Ba, i nie inaczej jak wobec nas wszystkich, aby za� byli �wiadkowie naszej wiary i �aski.
To rzek�szy, kaza� przybocznemu giermkowi sprowadzi� Danusi�, sam za� zbli�y� si� do von L�wego, Rotgiera i Gotfryda, kt�rzy otoczywszy go, pocz�li szybk� i �yw� rozmow�.
� Nie przeciwi� si�, lubo[1764] nie taki� mia� zamiar � m�wi� stary Zygfryd.
A gor�cy, s�ynny z m�stwa i okrucie�stwa Rotgier m�wi�:
� Jak to? nie tylko dziewk�, ale i tego diabelskiego psa wypu�cisz, aby zn�w k�sa�?
� Nie tak ci jeszcze b�dzie k�sa�! � zawo�a� Gotfryd.
� Ba!... zap�aci okup! � odpar� niedbale Danveld.
� Cho�by wszystko odda�, w rok dwa razy tyle z�upi.
� Nie przeciwi� si� co do dziewki � powt�rzy� Zygfryd � ale na tego wilka nieraz jeszcze owieczki zakonne zap�acz�.
� A nasze s�owo? � spyta� u�miechaj�c si� Danveld.
� Inaczej m�wi�e�...
Danveld wzruszy� ramionami.
� Ma�o wam by�o uciechy? � spyta�. � Chcecie wi�cej?
Inni za� otoczyli zn�w Juranda i w poczuciu chwa�y, kt�ra z uczciwego post�pku Danvelda spad�a na wszystkich ludzi zakonnych, pocz�li mu si� che�pi� do oczu:
� A co, �amignacie! � m�wi� kapitan zamkowych �ucznik�w � nie tak by post�pili twoi poga�scy bracia z chrze�cija�skim naszym rycerzem!
� Krew za� nasz� to� pija�?
� A my ci za kamie� chlebem...
Ale Jurand nie uwa�a� ju� ni na pych�, ni na pogard�, kt�ra by�a w ich s�owach: serce mia� wezbrane a rz�sy wilgotne. My�la�, �e oto za chwil� zobaczy Danusi� i �e zobaczy j� istotnie z ich �aski, wi�c spogl�da� na m�wi�cych prawie ze skruch� i wreszcie odrzek�:
� Prawda! prawda! bywa�em wam ci�ki, ale... nie zdradliwy.
Wtem w drugim ko�cu sali jaki� g�os krzykn�� nagle: �Wiod� dziewk�!�� i naraz w ca�ej sali uczyni�o si� milczenie. �o�nierze rozst�pili si� na obie strony, gdy� jakkolwiek �aden z nich nie widzia� dot�d Jurand�wny, a wi�ksza ich cz�� z powodu tajemniczo�ci, kt�r� Danveld otacza� swe uczynki, nie wiedzia�a nawet nic o jej pobycie w zamku, jednak�e ci, kt�rzy wiedzieli, zd��yli ju� teraz szepn�� innym o przecudnej jej urodzie. Wszystkie wi�c oczy skierowa�y si� z nadzwyczajn� ciekawo�ci� na drzwi, przez kt�re mia�a si� ukaza�.
Tymczasem naprz�d ukaza� si� giermek, za nim znana wszystkim s�u�ka zakonna, ta sama, kt�ra je�dzi�a do le�nego dworca, za ni� za� wesz�a przybrana bia�o dziewczyna, z rozpuszczonymi w�osami przewi�zanymi wst��k� na czole.
I nagle w ca�ej sali rozleg� si� na kszta�t grzmotu jeden ogromny wybuch �miechu. Jurand, kt�ry w pierwszej chwili skoczy� by� ku c�rce, cofn�� si� nagle i sta� blady jak p��tno, spogl�daj�c ze zdumieniem na spiczast� g�ow�, na sine usta i na nieprzytomne oczy niedojdy[1765], kt�r� mu oddawano jako Danusi�.
� To nie moja c�rka! � rzek� trwo�nym g�osem.
� Nie twoja c�rka? � zawo�a� Danveld. � Na �wi�tego Liboriusza z Padebornu! To albo�my nie twoj� zb�jom odbili, albo ci j� jaki� czarownik zmieni�, bo innej nie masz[1766] w Szczytnie.
Stary Zygfryd, Rotgier i Gotfryd zamienili z sob� szybkie spojrzenia, pe�ne najwi�kszego podziwu nad przebieg�o�ci� Danvelda, ale �aden z nich nie mia� czasu odezwa� si�, gdy� Jurand pocz�� wo�a� okropnym g�osem:
� Jest! jest w Szczytnie! S�ysza�em, jako �piewa�a, s�ysza�em g�os mojego dziecka!
Na to Danveld obr�ci� si� do zebranych i rzek� spokojnie a dobitnie:
� Bior� was tu obecnych na �wiadk�w, a szczeg�lnie ciebie, Zygfrydzie z Insburka, i was, pobo�ni bracia, Rotgierze i Gotfrydzie, �e wedle s�owa i uczynionej obietnicy oddaj� t� dziewk�, o kt�rej pobici przez nas zb�jcy powiadali, jako jest c�rk� Juranda ze Spychowa. Je�li za� ni� nie jest � nie nasza w tym wina, ale raczej wola Pana naszego, kt�ry w ten spos�b chcia� wyda� Juranda w nasze r�ce.
Zygfryd i dwaj m�odsi bracia sk�onili g�owy na znak, �e s�ysz� i b�d� w potrzebie �wiadczyli. Potem zn�w zmienili szybkie spojrzenia � gdy� by�o to wi�cej, ni� sami mogli si� spodziewa�: schwyta� Juranda, nie odda� mu c�rki, a jednak pozornie dotrzyma� obietnicy, kt� inny by to potrafi�!
Lecz Jurand rzuci� si� na kolana i pocz�� zaklina� Danvelda na wszystkie relikwie w Malborgu, a potem na prochy i g�owy rodzic�w, by odda� mu prawdziwe jego dziecko i nie post�powa� jako oszust i zdrajca �ami�cy przysi�gi i obietnice. W g�osie jego tyle by�o rozpaczy i prawdy, �e niekt�rzy pocz�li si� domy�la� podst�pu, innym za� przychodzi�o na my�l, �e mo�e naprawd� jaki czarownik odmieni� posta� dziewczyny.
� B�g patrzy na twoj� zdrad�! � wo�a� Jurand. � Na rany Zbawiciela! na godzin� �mierci twojej, oddaj mi dziecko!
I wstawszy z kl�czek, szed� zgi�ty we dwoje ku Danveldowi, jakby chcia� mu obj�� kolana, i oczy b�yszcza�y mu prawie szale�stwem, a g�os �ama� mu si� na przemian b�lem, trwog�, rozpacz� i gro�b�. Danveld za�, s�ysz�c wobec wszystkich zarzuty zdrady i oszustwa, pocz�� parska� nozdrzami, wreszcie gniew buchn�� mu na twarz jak p�omie�, wi�c chc�c do reszty zdepta� nieszcz�nika, posun�� si� r�wnie� ku niemu i pochyliwszy si� do jego ucha, szepn�� przez zaci�ni�te z�by:
� Je�li� j� oddam � to z moim b�kartem[1767]...
Lecz w tej samej chwili Jurand rykn�� jak buhaj[1768]: obie jego d�onie chwyci�y Danvelda i podnios�y go w g�r�. W sali rozleg� si� przera�liwy krzyk: �Oszcz�d�!!� � po czym cia�o komtura uderzy�o z tak straszn� si�� o kamienn� pod�og�, �e m�zg z roztrzaskanej czaszki obryzga� bli�ej stoj�cych Zygfryda i Rotgiera.
Jurand skoczy� ku bocznej �cianie, przy kt�rej sta�y zbroje, i porwawszy wielki dwur�czny miecz, run�� jak burza na skamienia�ych z przera�enia Niemc�w.
Byli to ludzie przywykli do bitew, rzezi i krwi, a jednak upad�y w nich serca tak dalece, �e nawet gdy odr�twienie min�o, pocz�li si� cofa� i pierzcha�, jak stado owiec pierzcha przed wilkiem, kt�ry jednym uderzeniem k��w zabija. Sala zabrzmia�a okrzykami przera�enia, tupotem n�g ludzkich, brz�kiem przewracanych naczy�, wyciem pacho�k�w, rykiem nied�wiedzia, kt�ry wyrwawszy si� z r�k skomorocha, pocz�� wdrapywa� si� na wysokie okno � i rozpaczliwym wo�aniem o zbroje, o tarcze, o miecze i kusze. Zab�ys�a wreszcie bro� i kilkadziesi�t ostrzy skierowa�o si� ku Jurandowi, lecz on niebaczny na nic, na wp� ob��kany, sam skoczy� ku nim i rozpocz�a si� walka dzika, nies�ychana, podobniejsza do rzezi ni� do or�nej rozprawy. M�ody i zapalczywy brat Gotfryd pierwszy zast�pi� drog� Jurandowi, lecz �w odwali� mu b�yskawic� miecza g�ow� wraz z r�k� i �opatk�; za czym pad� z jego r�ki kapitan �ucznik�w i ekonom zamkowy von Bracht i Anglik Hugues, kt�ry cho� nie bardzo rozumia�, o co chodzi, litowa� si� jednak nad Jurandem i jego m�k�, a wydoby� or� dopiero po zabiciu Danvelda. Inni, widz�c straszliw� si�� i rozp�tanie m�a, zbili si� w kup�, by razem stawi� op�r, ale spos�b ten gorsz� jeszcze sprowadzi� kl�sk�, gdy� on z w�osem zje�onym na g�owie, z ob��kanymi oczyma, ca�y oblany krwi� i krwi� dysz�cy, rozhukany, zapami�ta�y, �ama�, rozrywa� i rozcina� strasznymi ci�ciami miecza t� zbit� ci�b�[1769], wal�c ludzi na pod�og� spluskan� posok�[1770], jak burza wali krze[1771] i drzewa. I przysz�a zn�w chwila okropnej trwogi, w kt�rej zdawa�o si�, �e ten straszliwy Mazur sam jeden wytnie i wymorduje tych wszystkich ludzi i �e r�wnie jak wrzaskliwa psiarnia nie mo�e bez pomocy strzelc�w pokona� srogiego ody�ca[1772], tak i ci zbrojni Niemcy do tego stopnia nie mog� si� zr�wna� z jego pot�g� i w�ciek�o�ci�, �e walka z nim jest tylko dla nich �mierci� i zagub�.
� Rozproszy� si�! otoczy� go! z ty�u razi�[1773]! � krzykn�� stary Zygfryd de L�we.
Wi�c rozbiegli si� po sali, jak rozprasza si� stado szpak�w na polu, na kt�re runie z g�ry jastrz�b krzywodzioby, lecz nie mogli go otoczy�, albowiem w szale bojowym zamiast szuka� miejsca do obrony, pocz�� ich goni� wok� �cian i kogo dogna� � ten mar� jakby ra�ony gromem. Upokorzenia, rozpacz, zawiedziona nadzieja, zmienione w jedn� ��dz� krwi, zdawa�y si� mno�y� w dziesi�cioro jego okrutn� przyrodzon� si��. Mieczem, do kt�rego najt�si mi�dzy Krzy�aki[1774] mocarze potrzebowali obu r�k, w�ada� jak pi�rem, jedn�. Nie szuka� �ycia, nie szuka� ocalenia, nie szuka� nawet zwyci�stwa, szuka� pomsty, i jako ogie� albo jako rzeka, kt�ra zerwawszy tamy, niszczy �lepo wszystko, co jej pr�dowi op�r stawi, tak i on, straszliwy, za�lepiony niszczyciel � porywa�, �ama�, depta�, mordowa� i gasi� �ywoty ludzkie.
Nie mogli go razi� przez plecy, gdy� z pocz�tku nie mogli go dogna�, a przy tym pospolici �o�dacy bali si� zbli�a� nawet z ty�u, rozumiej�c, �e gdyby si� obr�ci�, �adna moc ludzka nie wyrwie ich �mierci. Innych chwyci�o zupe�ne przera�enie na my�l, �e zwyk�y m�� nie m�g�by sprawi� tylu kl�sk i �e maj� do czynienia z cz�owiekiem, kt�remu jakie� nadludzkie si�y w pomoc przychodz�.
Lecz stary Zygfryd, a z nim brat Rotgier wpadli na galeri�, kt�ra bieg�a ponad wielkimi oknami sali, i pocz�li nawo�ywa� innych aby chronili si� za nimi, ci za� czyni�c to skwapliwie, tak �e na w�skich schodkach przepychali si� wzajem, pragn�c jak najpr�dzej dosta� si� na g�r� i stamt�d razi� mocarza, z kt�rym wszelka walka wr�cz okazywa�a si� niepodobn�. Wreszcie ostatni zatrzasn�� drzwi prowadz�ce na ch�r i Jurand pozosta� sam na dole. Z galerii ozwa�y si� krzyki rado�ci, tryumfu i wnet pocz�y lecie� na rycerza d�bowe ci�kie zydle, �awy i �elazne kuny[1775] od pochodni. Jeden z pocisk�w trafi� go w czo�o nad brwiami i zala� mu krwi� twarz. Jednocze�nie rozwar�y si� wielkie drzwi wchodowe i przywo�ani przez g�rne okna knechci wpadli hurmem do sali, zbrojni w dzidy, halabardy, topory, kusze, w ostroko�y, dr�gi, powrozy i we wszelk� bro�, jak� ka�dy m�g� napr�dce pochwyci�.
A szalony Jurand obtar� lew� r�k� krew z twarzy, aby nie �mi�a[1776] mu wzroku, zebra� si� w sobie � i rzuci� si� na ca�y t�um. W sali rozleg�y si� zn�w j�ki, szcz�k �elaza, zgrzyt z�b�w i przera�liwe g�osy mordowanych m��w.
W�tej samej sali wieczorem siedzia� za sto�em stary Zygfryd de L�we, kt�ry po w�jcie Danveldzie obj�� tymczasem zarz�d Szczytna, a obok niego brat Rotgier, rycerz de Bergow, dawny jeniec Juranda, i dwaj szlachetni m�odzie�cy, nowicjusze[1777], kt�rzy wkr�tce przywdzia� mieli bia�e p�aszcze. Wicher zimowy wy� za oknami, wstrz�sa� o�owiane osady okien, chwia� p�omieniem pochodni pal�cych si� w �elaznych kunach, a kiedy niekiedy wypycha� z komina k��by dymu na sal�. Mi�dzy bra�mi, chocia� zebrali si� na narad�, panowa�a cisza, albowiem czekali na s�owo Zygfryda, �w za�, wspar�szy �okcie na stole i spl�t�szy d�onie na siwej pochylonej g�owie, siedzia� pos�pny, z twarz� w cieniu i z ponurymi my�lami w duszy.
� Nad czym mamy radzi�? � spyta� wreszcie brat Rotgier.
Zygfryd podni�s� g�ow�, popatrzy� na m�wi�cego i zbudziwszy si� z zamy�lenia, rzek�:
� Nad kl�sk�, nad tym, co powie mistrz i kapitu�a, i nad tym, by z naszych uczynk�w nie wynik�a szkoda dla Zakonu.
Po czym umilk� zn�w, lecz po chwili rozejrza� si� naok� i poruszy� nozdrzami:
� Tu czu� jeszcze krew.
� Nie, komturze[1778] � odpowiedzia� Rotgier � kaza�em zmy� pod�og� i wykadzi� siark�. Tu czu� siark�[1779].
A Zygfryd spojrza� dziwnym wzrokiem po obecnych i rzek�:
� Zmi�uj si�, Duchu �wiat�o�ci, nad dusz� brata Danvelda i brata Gotfryda!
Oni za� zrozumieli, �e wzywa� mi�osierdzia boskiego nad tymi duszami i �e wzywa� dlatego, i� po wzmiance o siarce przysz�o mu na my�l piek�o, wi�c dreszcz przebieg� im przez ko�ci i odrzekli wszyscy naraz:
� Amen! amen! amen!
Przez chwil� zn�w by�o s�ycha� wycie wiatru i drganie osad okiennych.
� Gdzie cia�o komtura i brata Gotfryda? � spyta� starzec.
� W kaplicy; ksi�a �piewaj� nad nimi litanie.
� W trumnach ju�?
� W trumnach, jeno[1780] komtur g�ow� ma zakryt�, bo i czaszka, i twarz zmia�d�one. � Gdzie inne trupy? i ranni?
� Trupy na �niegu, aby zesztywnia�y, zanim porobi� trumny, a ranni opatrzeni ju� w szpitalu.
Zygfryd spl�t� powt�rnie d�onie nad g�ow�:
� I to jeden cz�owiek uczyni�!... Duchu �wiat�o�ci, miej w swojej pieczy Zakon, gdy przyjdzie do wielkiej wojny z tym wilczym plemieniem!
Na to Rotgier podni�s� wzrok w g�r�, jakby co� sobie przypominaj�c, i rzek�:
� S�ysza�em pod Wilnem, jako w�jt sambijski m�wi� bratu swemu, mistrzowi: �Je�li nie uczynisz wielkiej wojny i nie wytracisz ich tak, aby i imi� nie zosta�o � tedy biada nam i naszemu narodowi�.
� Daj B�g takow� wojn� i spotkanie z nimi! � rzek� jeden ze szlachetnych nowicjusz�w.
Zygfryd spojrza� na niego przeci�gle, jak gdyby mia� ochot� powiedzie�: �Mog�e� dzi� spotka� si� z jednym z nich� � lecz widz�c drobn� i m�od� posta� nowicjusza, a mo�e wspomniawszy, �e i sam, cho� s�awion z odwagi, nie chcia� i�� na pewn� zgub�, zaniecha� wym�wki i zapyta�:
� Kt�ry z was widzia� Juranda?
� Ja � odrzek� de Bergow.
� �yje?
� �yje, le�y w tej samej sieci, w kt�ra�my go zapl�tali. Gdy si� ockn��, chcieli go knechci[1781] dobi�, ale kapelan nie pozwoli�.
� Dobi� nie mo�na. Cz�ek to znaczny mi�dzy swymi i by�by krzyk okrutny � odpar� Zygfryd. � Niepodobna[1782] te� b�dzie ukry� tego, co zasz�o, gdy� zbyt wielu by�o �wiadk�w.
� Jako wi�c mamy m�wi� i co czyni�? � spyta� Rotgier.
Zygfryd zamy�li� si� i wreszcie tak rzek�:
� Wy, szlachetny grafie de Bergow, jed�cie do Malborga do mistrza. J�czeli�cie w niewoli u Juranda i jeste�cie go�ciem Zakonu, wi�c jako go�ciowi, kt�ry niekoniecznie potrzebuje m�wi� na stron� zakonnik�w, tym snadniej[1783] wam uwierz�. M�wcie przeto, co�cie widzieli, �e Danveld, odbiwszy pogranicznym �otrzykom jakow�� dziewczyn� i my�l�c, �e to dziewka Jurandowa, da� zna� o tym Jurandowi, kt�ren te� przyby� do Szczytna, i... co si� dalej sta�o � sami wiecie...
� Wybaczcie, pobo�ny komturze � rzek� de Bergow. � Ci�k� niewol� znosi�em w Spychowie i jako go�� wasz rad[1784] bym zawsze �wiadczy� za wami, ale dla pokoju sumienia mego powiedzcie mi: zali[1785] nie by�o prawdziwej Jurand�wny w Szczytnie i zali nie zdrada Danvelda doprowadzi�a do sza�u strasznego jej rodzica?
Zygfryd de L�we zawaha� si� przez chwil� z odpowiedzi�; w naturze jego le�a�a g��boka nienawi�� do polskiego plemienia, le�a�o okrucie�stwo, kt�rym nawet Danvelda przewy�sza�, i drapie�no��, gdy chodzi�o o Zakon, i pycha, i chciwo��, ale nie by�o w nim zami�owania do niskich[1786] wykr�t�w. Najwi�ksz� te� gorycz� i zgryzot� �ycia jego by�o, �e w ostatnich czasach sprawy zakonne przez niekarno�� i swawol� u�o�y�y si� w ten spos�b, �e wykr�ty sta�y si� jednym z najwalniejszych[1787] i nieodzownych[1788] ju� �rodk�w zakonnego �ycia. Przeto pytanie de Bergowa poruszy�o w nim t� najbole�niejsz� stron� duszy i dopiero po d�ugiej chwili milczenia rzek�:
� Danveld stoi przed Bogiem i B�g go s�dzi, a wy, grafie, je�li was zapytaj� o domys�y, tedy[1789] m�wcie, co chcecie: je�li zasie[1790] o to, co widzia�y oczy wasze, tedy powiedzcie, i� nim spl�tali�my sieci� w�ciek�ego m�a, widzieli�cie dziewi�ciu trup�w, pr�cz rannych na tej pod�odze, a mi�dzy nimi trup Danvelda, brata Gotfryda, von Brachta i Huga, i dw�ch szlachetnych m�odzian�w... Bo�e, daj im wieczny odpoczynek. Amen!
� Amen! amen! � powt�rzyli zn�w nowicjusze.
� I m�wcie tak�e � doda� Zygfryd � �e jakkolwiek Danveld chcia� przycisn�� nieprzyjaciela Zakonu, nikt tu jednak pierwszy miecza na Juranda nie wydoby�.
� B�d� m�wi� jeno[1791]to, co widzia�y oczy moje � odrzek� de Bergow.
� Przed p�noc� za� b�d�cie w kaplicy, gdzie i my przyjdziemy modli� si� za dusze zmar�ych � odpowiedzia� Zygfryd.
I wyci�gn�� do niego r�k�, zarazem na znak podzi�ki i po�egnania, albowiem pragn�� do dalszej narady pozosta� tylko z bratem Rotgierem, kt�rego mi�owa� jak �renic� oka i jak tylko ojciec m�g� mi�owa� jedynego syna. W Zakonie czyniono nawet z powodu tej niezmiernej mi�o�ci r�ne przypuszczenia, ale nikt nic dobrze nie wiedzia�, zw�aszcza �e rycerz, kt�rego Rotgier uwa�a� za ojca, �y� jeszcze na swym zameczku w Niemczech i nie wypiera� si� tego syna nigdy.
Jako� po odej�ciu Bergowa Zygfryd wyprawi� r�wnie� i dw�ch nowicjusz�w pod pozorem, aby dopilnowali roboty trumien dla pobitych przez Juranda prostych knecht�w, a gdy drzwi zamkn�y si� za nimi, zwr�ci� si� �ywo[1792] do Rotgiera i rzek�:
� S�uchaj, co� powiem: jedna jest tylko rada, aby �adna �ywa dusza nie dowiedzia�a si� nigdy, �e prawdziwa Jurand�wna by�a u nas.
� Nie b�dzie to trudno � odrzek� Rotgier � gdy� o tym, �e ona tu jest, nie wiedzia� nikt pr�cz Danvelda, Gotfryda, nas dw�ch i tej s�u�ki zakonnej, kt�ra jej dozoruje. Ludzi, kt�rzy j� przywie�li z le�nego dworca, kaza� Danveld popoi�[1793] i powiesi�. Byli tacy w za�odze, kt�rzy si� czego� domy�lali, ale tym pomiesza�a w g�owie owa niedojda[1794] i sami nie wiedz� teraz, czy sta�a si� pomy�ka z naszej strony, czy te� jaki� czarownik naprawd� przemieni� Jurand�wn�.
� To dobrze � rzek� Zygfryd.
� Ja za� my�la�em, szlachetny komturze, czyby, poniewa� Danveld nie �yje, nie zwali� na niego ca�ej winy...
� I przyzna� si� przed ca�ym �wiatem, �e�my w czasie pokoju i uk�ad�w z ksi�ciem mazowieckim porwali z jego dworu wychowank� ksi�ny i ulubion� jej dwork�? Nie, to nie mo�e by�!... Na dworze widziano nas razem z Danveldem i wielki szpitalnik[1795], jego krewny, wie, i�e�my przedsi�brali zawsze wszystko razem... Gdy oskar�ym Danvelda, zechce si� m�ci� za jego pami��...
� Rad�my nad tym � rzek� Rotgier.
� Rad�my i znajd�my dobr� rad�, bo inaczej biada nam! Gdyby Jurand�wn� odda�, to ona sama powie, �e�my nie od zb�j�w j� odebrali, jeno �e ludzie, kt�rzy j� pochwycili, zawiedli j� wprost do Szczytna.
� Tak jest.
� I nie tylko o odpowiedzialno�� mi chodzi. B�dzie si� ksi��� skar�y� kr�lowi polskiemu i wys�a�cy ich nie omieszkaj� krzycze� na wszystkich dworach na nasze gwa�ty, na nasz� zdrad�, na nasz� zbrodni�. Ile mo�e by� z tego szkody dla Zakonu! Sam mistrz, gdyby wiedzia� prawd�, powinien rozkaza� nam ukry� t� dziewk�.
� A czy i tak, gdy ona przepadnie, nie b�d� oskar�ali nas? � zapyta� Rotgier.
� Nie! Brat Danveld by� cz�owiekiem przebieg�ym. Czy pami�tasz, �e postawi� warunek Jurandowi, aby nie tylko sam stawi� si� w Szczytnie, ale by przedtem og�osi� i do ksi�cia napisa�, i� jedzie c�rk� od zb�j�w wykupywa� i wie, �e nie ma jej u nas.
� Prawda, ale jak�e usprawiedliwim w takim razie to, co sta�o si� w Szczytnie?
� Powiemy, i� wiedz�c, �e Jurand szuka dziecka, a odj�wszy zb�jom jakow�� dziewk�, kt�ra nie umia�a powiedzie�, kto jest, dali�my zna� o tym Jurandowi, my�l�c, �e to by� mo�e jego c�rka, �w za�, przybywszy, wpad� na widok tej dziewki w szale�stwo i op�tan przez z�ego ducha rozla� tyle krwi niewinnej, �e i niejedna potyczka wi�cej nie kosztuje.
� Zaprawd� � odrzek� Rotgier � m�wi przez was rozum i do�wiadczenie wieku. Z�e uczynki Danvelda, cho�by�my na niego tylko win� zwalili, zawsze by posz�y na karb[1796] Zakonu, zatem na karb nas wszystkich, kapitu�y[1797] i samego mistrza; tak za� wyka�e si� nasza niewinno��, wszystko za� spadnie na Juranda, na z�o�� polsk� i zwi�zki ich z piekielnymi mocami...
� I niech nas s�dzi w�wczas, kto chce: papie� czy cesarz rzymski!
� Tak.
Nasta�a chwila milczenia, po czym brat Rotgier spyta�:
� Wi�c co uczynim z Jurand�wn�?
� Rad�my.
� Dajcie j� mnie.
A Zygfryd popatrzy� na niego i odpowiedzia�:
� Nie! S�uchaj, m�ody bracie! Gdy chodzi o Zakon, nie folgujcie[1798] m�owi ni niewie�cie, ale nie folgujcie i sobie. Danvelda dosi�g�a r�ka Bo�a, bo nie tylko chcia� pom�ci� krzywdy Zakonu, ale i w�asnym chuciom[1799] dogodzi�.
� �le mnie s�dzicie! � rzek� Rotgier.
� Nie folgujcie sobie � przerwa� mu Zygfryd � bo zniewie�ciej� w was cia�a i dusze, i kolano tamtego twardego plemienia przyci�nie kiedy� pier� wasz� tak, i� nie powstaniecie wi�cej.
I po raz trzeci wspar� pos�pn� g�ow� na r�ku, ale widocznie rozmawia� tylko z w�asnym sumieniem i o sobie tylko my�la�, gdy� po chwili rzek�:
� I na mnie du�o ci��y krwi ludzkiej, du�o b�lu, du�o �ez... I ja, gdy chodzi�o o Zakon i gdym widzia�, �e sam� si�� nie wsk�ram, nie waha�em si� szuka� innych dr�g; ale gdy stan� przed tym Panem, kt�rego czcz� i mi�uj�, rzekn� mu: �To uczyni�em dla Zakonu, a dla siebie � wybra�em jeno cierpienie�.
Po czym chwyci� r�koma skronie, a g�ow� i oczy podni�s� w g�r� i zawo�a�:
� Wyrzeczcie si� rozkoszy i rozpusty, zatwardzijcie wasze cia�a i serca, gdy� oto widz� bia�o�� or�owych pi�r na powietrzu i szpony or�a, czerwone od krwi krzy�ackiej...
Dalsze s�owa przerwa�o mu uderzenie wichru tak straszne, �e jedno okno w g�rze nad galeri� otworzy�o si� z trzaskiem, a ca�a sala nape�ni�a si� wyciem, po�wistem zawiei oraz p�atkami �niegu.
� W imi� Ducha �wiat�o�ci! Z�a ta noc � rzek� stary Krzy�ak.
� Noc mocy nieczystych � odrzek� Rotgier. � Ale dlaczego, panie, zamiast: w imi� Boga, m�wicie: �w imi� Ducha �wiat�o�ci[1800]�?
� Duch �wiat�o�ci to B�g � odpar� starzec, po czym, jakby chc�c odwr�ci� rozmow�, spyta�: � A przy ciele Danvelda s� ksi�a?
� S�...
� Bo�e, b�d� mu mi�o�ciw!
I umilkli obaj, po czym Rotgier przywo�a� pacho�k�w, kt�rym rozkaza� zamkn�� okno i obja�ni� pochodnie, a gdy poszli precz, zn�w zapyta�:
� Co uczynicie z Jurand�wn�? We�miecie j� st�d do Insburka?
� Wezm� j� do Insburka i uczyni� z ni� to, czego dobro Zakonu wymaga� b�dzie.
� Ja zasi� co mam czyni�?
� Masz�li w duszy odwag�?
� C�em takiego uczyni�, aby�cie mieli o tym w�tpi�?
� Nie w�tpi�, bo ci� znam, a za twoje m�stwo mi�uj� ci� wi�cej ni� kogokolwiek w �wiecie. Tedy jed� na dw�r ksi�cia mazowieckiego i opowiedz mu wszystko, co si� tu sta�o, tak jake�my miedzy sob� u�o�yli.
� Mog� si� na pewn� zgub� nara�a�?
� Je�li twa zguba wyjdzie na chwa�� Krzy�a i Zakonu, to powiniene�. Ale nie! Nie czeka ci� zguba. Oni go�ciowi krzywdy nie czyni�: chybaby ci� kto chcia� pozwa�, jako uczyni� �w m�ody rycerz, kt�ry nas wszystkich pozwa�... On lub kto inny, lecz to przecie niestraszne...
� Daj to B�g! mog� mnie jednak chwyci� i do podziemi wtr�ci�.
� Nie uczyni� tego. Pami�taj, �e jest list Jurandowy do ksi�cia, a ty pojedziesz pr�cz tego skar�y� na Juranda. Opowiesz wiernie, co uczyni� w Szczynie, i musz� ci uwierzy�... Oto pierwsi dali�my mu zna�, �e jest jaka� dziewka, pierwsi zaprosili�my go, by przyby� i obaczy� j�, a on przyjecha�, oszala�, komtura zabi�, ludzi nam powytraca�. Tak b�dziesz m�wi�, a oni c� ci na to powiedz�? Ju�ci �mier� Danvelda rozg�osi si� po ca�ym Mazowszu. Wobec tego zaniechaj� skarg. Jurand�wny b�d� oczywi�cie szukali, ale skoro sam Jurand pisa�, �e nie u nas jest, wi�c nie na nas padnie pos�d. Trzeba nadrobi� odwag� i pozamyka� im paszcz�ki, bo i to tak�e pomy�l�, �e gdyby�my byli winni, nikt z nas nie odwa�y�by si� przyjecha�.
� Prawda. Po pogrzebie Danvelda wyrusz� zaraz w drog�.
� Niech ci� B�g b�ogos�awi, synaczku! Gdy wszystko uczynim jak nale�y, tedy nie tylko nie zatrzymaj� ci�, ale si� musz� wyprze� Juranda, aby�my za� nie mogli rzec: Oto jak oni z nami post�puj�!
� I tak trzeba si� b�dzie skar�y� na wszystkich dworach.
� Wielki szpitalnik[1801] dopilnuje tego i dla dobra Zakonu, i jako krewny Danvelda.
� Ba, ale gdyby ten diabe� spychowski wy�y� i odzyska� wolno��...
A Zygfryd pocz�� patrze� pos�pnie przed siebie, nast�pnie za� odpowiedzia� z wolna i dobitnie:
� Cho�by odzyska� wolno��, nigdy on nie wypowie jednego s�owa skargi na Zakon.
Po czym j�� jeszcze naucza� Rotgiera, co ma m�wi� i czego ��da� na mazowieckim dworze.
Wie�� o zaj�ciu w Szczytnie przyby�a jednak do Warszawy przed bratem Rotgierem i wzbudzi�a tam zdumienie i niepok�j. Ani sam ksi���[1802], ani nikt z dworu nie m�g� zrozumie�, co zasz�o. Przed niedawnym czasem, w�a�nie gdy Miko�aj z D�ugolasu mia� jecha� do Malborga z listem ksi�cia, w kt�rym ten�e skar�y� si� gorzko na porwanie przez niesfornych pogranicznych komtur�w[1803] Danusi i niemal gro�nie upomina� si� o niezw�oczne jej oddanie, przyszed� list od dziedzica ze Spychowa oznajmiaj�cy, �e c�rka jego pochwycona zosta�a nie przez Krzy�ak�w, ale przez zwyczajnych zb�j�w nadgranicznych, i �e wkr�tce b�dzie za okup uwolniona. Wskutek tego pose� nie pojecha�, nikomu bowiem ani przez g�ow� nie przesz�o, �eby Krzy�acy wymogli takie pismo na Jurandzie pod gro�b� �mierci dziecka. Trudno by�o i tak zrozumie�, co zasz�o, gdy� warcho�owie[1804] pograniczni, tak poddani ksi�cia jak i Zakonu, czynili wzajemne na si� napady latem, nie za� zim�, gdy �niegi zdradza�y ich �lady. Napadali te� zwykle kupc�w albo dopuszczali si� grabie�y po wioskach, chwytaj�c ludzi i zagarniaj�c ich stada, by jednak o�mielili si� zahaczy� samego ksi�cia i porwa� jego wychowank�, a przy tym c�rk� pot�nego i wzbudzaj�cego powszechn� obaw� rycerza, to zdawa�o si� przechodzi�[1805] wprost wiar� ludzk�. Na to jednak, jak r�wnie� na inne w�tpliwo�ci, by� odpowiedzi� list Juranda z jego w�asn� piecz�ci� i przywieziony tym razem przez cz�owieka, o kt�rym wiedziano, �e pochodzi ze Spychowa; wobec czego wszelkie podejrzenia sta�y si� niemo�liwe, ksi��� tylko wpad� w gniew, w kt�rym go dawno nie widziano, i nakaza� po�cig opryszk�w na ca�ej granicy swego ksi�stwa, wezwawszy zarazem ksi�cia p�ockiego[1806], aby uczyni� r�wnie� to samo i r�wnie� nie szcz�dzi� kar na zuchwalc�w.
A w�wczas w�a�nie przysz�a wie�� o tym, co zdarzy�o si� w Szczytnie.
I przechodz�c z ust do ust, przysz�a powi�kszona dziesi�ciokrotnie, opowiadano, i� Jurand, przybywszy samosze��[1807] do zamku, wpad� przez otwarte bramy i uczyni� w nim rze� tak�, i� z za�ogi ma�o kto pozosta�, �e musiano posy�a� po ratunek do pobliskich zamk�w, zwo�ywa� rycerstwo i zbrojne zast�py ludu pieszego, kt�re dopiero po dw�ch dniach obl�enia zdo�a�y wedrze� si� na powr�t do zamku i tam zg�adzi� Juranda zar�wno jak jego towarzysz�w. M�wiono te�, �e wojska owe wejd� prawdopodobnie teraz w granice i �e wielka wojna niechybnie si� rozpocznie. Ksi���, kt�ry wiedzia�, jak wiele zale�y wielkiemu mistrzowi na tym, by na wypadek wojny z kr�lem polskim si�y obu ksi�stw mazowieckich pozosta�y na stronie, nie wierzy� tym wie�ciom, albowiem nietajnym mu by�o, �e gdyby Krzy�acy rozpocz�li wojn� z nim lub z Ziemowitem p�ockim[1808], �adna si�a ludzka nie powstrzyma Polak�w z Kr�lestwa, mistrz za� obawia� si� tej wojny. Wiedzia�, �e musi przyj��, ale pragn�� j� odwlec, raz dlatego, �e by� pokojowego ducha, a po wt�re dlatego, �e aby zmierzy� si� z pot�g� Jagie��y[1809], trzeba by�o przygotowa� si��, jakiej nigdy dotychczas Zakon nie wystawi� i zarazem zapewni� sobie pomoc ksi���t i rycerstwa nie tylko w Niemczech, ale na ca�ym Zachodzie.
Nie obawia� sie wi�c ksi��� wojny, chcia� jednak wiedzie�, co si� sta�o, co ma naprawd� my�le� o zaj�ciu w Szczytnie, o znikni�ciu Danusi i o tych wszystkich wie�ciach, kt�re przychodzi�y znad granicy, wi�c te�, jakkolwiek nie cierpia� Krzy�ak�w, rad[1810] by�, gdy pewnego wieczora kapitan �ucznik�w doni�s� mu, �e przyjecha� rycerz zakonny i prosi o pos�uchanie.
Przyj�� go jednak wynio�le i jakkolwiek natychmiast pozna�, �e to jest jeden z braci, kt�rzy byli w le�nym dworcu, uda�, �e go sobie nie przypomina, i zapyta�, kto jest, sk�d przybywa i co go do Warszawy sprowadza.
� Jestem brat Rotgier � odpowiedzia� Krzy�ak � i przed niedawnym czasem mia�em zaszczyt pochyli� si� do kolan waszej ksi���cej mi�o�ci.
� Czemu za�, bratem b�d�c, nie masz na sobie zakonnych znamion?
Rycerz pocz�� t�umaczy� si�, �e bia�ego p�aszcza z krzy�em nie przywdzia� tylko dlatego, i� gdyby to by� uczyni�, niechybnie by�by pojman lub zabit przez mazowieckie rycerstwo: wsz�dzie na ca�ym �wiecie, we wszystkich kr�lestwach i ksi�stwach, znak krzy�a na p�aszczu ochrania, zjednywa �yczliwo�� i go�cinno�� ludzk�, i tylko w jednym ksi�stwie mazowieckim krzy� na pewn� zgub� nara�a cz�owieka, kt�ry go nosi.
Lecz ksi��� przerwa� mu gniewnie:
� Nie krzy� � rzek� � bo krzy� i my ca�ujem, jeno[1811] wasza niecnota... A je�li was gdzie indziej lepiej przyjmuj�, to dlatego, �e was mniej znaj�.
Po czym widz�c, �e rycerz stropi� si�[1812] bardzo tymi s�owy, zapyta�:
� By�e� w Szczytnie, albo�li wiesz, co si� tam sta�o?
� By�em w Szczytnie i wiem, co si� tam sta�o � odrzek� Rotgier � a przybywam tu nie jako czyj� wys�annik, ale z tej jeno przyczyny, �e do�wiadczony i �wi�tobliwy komtur[1813] z Insburka rzek� mi: Nasz mistrz mi�uje pobo�nego ksi�cia i ufa w jego sprawiedliwo��, wi�c gdy ja po�piesz� do Malborga, ty jed� na Mazowsze i przedstaw nasz� krzywd�, nasze poha�bienie, nasz� niedol�. Ju�ci nie pochwali sprawiedliwy Pan gwa�ciciela pokoju i srogiego napastnika, kt�ry rozla� tyle krwi chrze�cija�skiej, jakby nie Chrystusa, ale szatana by� s�ug�.
I tu pocz�� opowiada� wszystko, co sta�o si� w Szczytnie: jako Jurand przez nich samych wezwany, aby zobaczy�, czy dziewczyna, kt�r� zb�jom odj�li[1814], nie jest jego c�rk�, zamiast wdzi�czno�ci� si� wyp�aci� wpad� w sza�; jak zabi� Danvelda, brata Gotfryda, Anglika Huga, von Brachta i dw�ch szlachetnych giermk�w, nie licz�c knecht�w[1815]; jak oni, pomni na przykazania boskie, nie chc�c zabija�, musieli w ko�cu spl�ta� sieci� strasznego m�a, kt�ry w�wczas przeciw sobie samemu podni�s� bro� i porani� si� okrutnie; jak wreszcie nie tylko w zamku, ale i w mie�cie byli ludzie, kt�rzy w�r�d wichury zimowej s�yszeli podczas nocy po walce straszliwe jakie� �miechy i g�osy wo�aj�ce w powietrzu: �Nasz Jurand! krzywdziciel Krzy�a! rozlewca krwi niewinnej! Nasz Jurand!�
I ca�e opowiadanie, a zw�aszcza ostatnie s�owa Krzy�aka wielkie uczyni�y wra�enie na wszystkich obecnych. Zdj�� ich po prostu strach, czy istotnie Jurand nie wezwa� w pomoc si� nieczystych � i zapad�o g�uche milczenie. Lecz ksi�na, kt�ra by�a obecna przy pos�uchaniu i kt�ra kochaj�c Danusi�, nosi�a w sercu nieutulony �al po niej, zwr�ci�a si� z niespodzianym pytaniem do Rotgiera:
� M�wicie, rycerzu � rzek�a � �e odbiwszy dziewczyn�niedojd� my�leli�cie, i� to Jurandowa c�rka, i dlatego wezwali�cie go do Szczytna?
� Tak, mi�o�ciwa pani � odrzek� Rotgier.
� A jako�e�cie mogli to my�le�, skoro�cie w le�nym dworze widzieli przy mnie prawdziw� Jurand�wn�?
Na to brat Rotgier zmiesza� si�, gdy� nie by� przygotowany na podobne pytanie. Ksi��� powsta� i utkwi� surowy wzrok w Krzy�aku, za� Miko�aj z D�ugolasu, Mrokota z Mocarzewa, Ja�ko z Jagielnicy i inni rycerze mazowieccy przyskoczyli zaraz do mnicha, pytaj�c na przemian gro�nymi g�osami:
� Jako�e�cie mogli to my�le�? M�w, Niemcze! Jako to by� mog�o?
A brat Rotgier och�on�� i rzek�:
� My, zakonnicy, nie podnosim oczu na niewiasty. By�o w le�nym dworze przy mi�o�ciwej ksi�nie dw�rek niema�o, ale kt�ra by�a mi�dzy nimi Jurand�wna, nikt z nas nie wiedzia�.
� Danveld wiedzia� � ozwa� si� Miko�aj z D�ugolasu. � Gada� ci z ni� nawet na �owach.
� Danveld stoi przed Bogiem � odpar� Rotgier � i powiem o nim jeno to, �e nazajutrz znaleziono rozkwit�e r�e na jego trumnie, kt�rych, jako w czasie zimowym, nie mog�a po�o�y� r�ka ludzka.
Zn�w nasta�o milczenie.
� Sk�d wiedzieli�cie o porwaniu Jurand�wny?�zapyta� ksi���.
� Sama bezbo�no�� i zuchwalstwo uczynku zrobi�y go rozg�o�nym[1816] tu i u nas. Wi�c dowiedziawszy si� o tym, dali�my na msze dzi�kczynne, �e jeno zwyk�a dw�rka, a nie kt�re z rodzonych dzieci waszych mi�o�ci by�o porwane z le�nego dworca.
� Ale to mi zawsze dziwno, �e�cie mogli niedojd� poczyta�[1817] za c�rk� Juranda.
Na to brat Rotgier:
� Danveld m�wi� tak: �Cz�sto szatan zdradza swych s�ug, wi�c mo�e odmieni� Jurand�wn�.
� Zb�je wszelako nie mogli, jako prostacy, podrobi� pisma Kalebowego i piecz�ci Juranda. Kt� m�g� to uczyni�?
� Z�y duch.
I zn�w nikt nie umia� znale�� odpowiedzi.
Rotgier za� pocz�� patrzy� pilnie w oczy ksi�ciu i rzek�:
� Zaiste, s� mi jako miecze w piersi te pytania, albowiem pos�d w nich tkwi i podejrzenie. Ale ja, ufny w sprawiedliwo�� Bo�� i w moc prawdy, pytam wasz� ksi���c� mo��: zali[1818] sam Jurand pos�dza� nas o ten uczynek, a je�li pos�dza�, to czemu, nim wezwali�my go do Szczytna, szuka� na ca�ym pograniczu zb�j�w, aby od nich c�rk� wykupi�?
� Ju�ci... prawda! � rzek� ksi���. � Cho�by� co ukry� przed lud�mi, nie ukryjesz przed Bogiem. Pos�dza� was w pierwszej chwili, ale potem... potem my�la� co innego.
� Oto jak blask prawdy zwyci�a ciemno�ci! � rzek� Rotgier.
I potoczy� zwyci�skim wzrokiem po sali, pomy�la� bowiem, �e w g�owach krzy�ackich wi�cej jest obrotno�ci i rozumu ni� w polskich i �e to plemi� zawsze b�dzie �upem i karmi� Zakonu, r�wnie jak mucha bywa �upem i karmi�[1819] paj�ka.
Wi�c, porzuciwszy poprzedni� uk�adno��, przyst�pi� ku ksi�ciu i pocz�� m�wi� g�osem podniesionym i natarczywym:
� Nagr�d� nam, panie, nasze straty, nasze krzywdy, nasze �zy i nasz� krew! Twoim by� ten piekielnik poddanym, wi�c w imi� Boga, z kt�rego w�adza kr�l�w i ksi���t wyp�ywa, w imi� sprawiedliwo�ci i Krzy�a, nagr�d� nam nasze krzywdy i krew!
A ksi��� popatrzy� na niego w zdumieniu:
� Na mi�y B�g! �rzek� � czeg� ty chcesz? Je�li Jurand wytoczy� w szale�stwie wasz� krew, zali ja mam za jego szale�stwa odpowiada�?
� Twoim by�, panie, poddanym � rzek� Krzy�ak � w twoim ksi�stwie le�� jego ziemie, jego wsie i jego gr�d, w kt�rym wi�zi� s�ug Zakonu; niechaj wi�c chocia� ta maj�tno��, niech chocia� te ziemie i �w bezbo�ny kasztel [1820]stan� si� odt�d w�asno�ci� Zakonu. Zaprawd� nie b�dzie to godna zap�ata za t� szlachetn� krew przelan�! Zaprawd� nie wskrzesi ona zmar�ych, ale mo�e cho� w cz�ci uspokoi gniew Bo�y i zetrze nies�aw�, kt�ra inaczej na ca�e to ksi�stwo spadnie. O, panie! Wsz�dzie posiada Zakon ziemie i zamki, kt�re �aska i pobo�no�� chrze�cija�skich ksi���t mu nada�a, jeno tu nie masz ni pi�dzi[1821] ziemi w jego w�adaniu. Niech�e nasza krzywda, kt�ra o pomst� do Boga wo�a, cho� tak nam si� nagrodzi, aby�my mogli powiedzie�, �e i tu �ywi� ludzie maj�cy w sercach boja�� Bo��.
Us�yszawszy to, ksi��� zdumia� si� jeszcze wi�cej i dopiero po d�ugiej chwili milczenia odrzek�:
� Rany boskie!... A w�dy[1822], je�li ten wasz Zakon tutaj siedzi, z czyjej�e �aski, je�li nie z �aski przodk�w moich? Ma�o� wam jeszcze tych kraj�w, ziem i miast, kt�re do nas i do naszego kraju niegdy� nale�a�y, a kt�re dzisiaj s� wasze? �yje przecie jeszcze dziewka Jurandowa, gdy� nikt nam o jej �mierci nie doni�s�, wy za� ju� chcecie sierocie wiano [1823] zagarn�� i sierocym chlebem wasze krzywdy sobie nagrodzi�?
� Panie, przyznajesz krzywd� � rzek� Rotgier � wi�c tak j� nagr�d�, jako ci twoje ksi���ce sumienie i twoja sprawiedliwa dusza naka�e.
I znowu rad by� w sercu, gdy� my�la� sobie: �Teraz nie tylko nie b�d� skar�yli, ale b�d� jeszcze uradza�, jakby samym r�ce umy� i z tej sprawy si� wykr�ci�. Nikt ju� nic nam nie zarzuci i s�awa nasza b�dzie jako bia�y p�aszcz zakonny � bez skazy�.
A wtem ozwa� si� niespodzianie g�os starego Miko�aja z D�ugolasu:
� Pomawiaj� was o chciwo�� i B�g wie, czyli nie s�usznie, bo oto i w tej sprawie wi�cej wam o zysk ni� o cze�� Zakonu chodzi.
� Prawda! � odrzekli ch�rem rycerze mazowieccy.
A Krzy�ak post�pi� kilka krok�w, podni�s� dumnie g�ow� i mierz�c ich wynios�ym wzrokiem, rzek�:
� Nie przybywam tu jako pose�, jeno jako �wiadek sprawy i rycerz zakonny got�w czci Zakonu krwi� w�asn� do ostatniego tchnienia broni�!... Kto by tedy[1824], wbrew temu, co m�wi� sam Jurand, �mia� Zakon o uczestnictwo w porwaniu onego[1825] c�rki pos�dza� � niechaj podniesie ten rycerski zak�ad i niechaj zda si� na s�d Bo�y!
To rzek�szy, rzuci� przed nich rycersk� r�kawic�, kt�ra upad�a na pod�og�, oni za� stali w g�uchym milczeniu, bo cho� niejeden z nich rad by by� wyszczerbi� miecz na krzy�ackim karku, jednak�e bali si� s�du Bo�ego. Nikomu nie by�o tajno, �e Jurand wyra�nie o�wiadczy�, i� nie rycerze zakonni porwali mu dziecko, ka�dy przeto [1826]w duszy my�la�, �e jest s�uszno��, a zatem b�dzie i zwyci�stwo po stronie Rotgiera.
�w za� uzuchwali� si� tym bardziej i wspar�szy si� w boki, zapyta�:
� Jest-li taki, kt�ren by podni�s� t� r�kawic�?
A wtem jaki� rycerz, kt�rego wej�cia poprzednio nikt nie zauwa�y� i kt�ry od niejakiego czasu s�ucha� przy drzwiach rozmowy, wyst�pi� na �rodek, podni�s� r�kawic� i rzek�:
� Jam ci jest!
I powiedziawszy to, rzuci� swoj� prosto w twarz Rotgiera, po czym j�� m�wi� g�osem, kt�ry w�r�d powszechnego milczenia rozlega� si� jak grzmot po sali:
� Wobec Boga, wobec dostojnego ksi�cia i wszystkiego zacnego rycerstwa tej ziemi m�wi� ci, Krzy�aku, �e szczekasz jako pies przeciw sprawiedliwo�ci a prawdzie � i pozywam ci� w szranki[1827] na walk� piesz� alibo konn�, na kopie, na topory, na kr�tkie alibo d�ugie miecze � i nie na niewol�, jeno do ostatniego tchnienia, na �mier�!
W sali mo�na by by�o us�ysze� przelatuj�c� much�. Wszystkie oczy zwr�ci�y si� na Rotgiera i na wyzywaj�cego rycerza, kt�rego nikt nie pozna�, albowiem na g�owie mia� he�m, wprawdzie bez przy�bicy, ale z kolistym okapem schodz�cym ni�ej uszu, kt�ry zakrywa� zupe�nie g�rn� cz�� twarzy, na doln� za� rzuca� cie� g��boki. Krzy�ak nie mniej by� zdumiony od wszystkich. Pomieszanie, blado�� i w�ciek�y gniew mign�y mu tak po twarzy, jak b�yskawica miga po nocnym niebie. Schwyci� d�oni� �osiow� r�kawic�, kt�ra obsun�wszy mu si� z oblicza, zahaczy�a na ko�cu naramiennika, i zapyta�:
� Kto� jest, kt�ry wyzywasz sprawiedliwo�� bosk�?
A �w odpi�� sprz�czk� pod brod�, zdj�� he�m, spod kt�rego ukaza�a si� jasna, m�oda g�owa, i rzek�:
� Zbyszko z Bogda�ca, m�� Jurandowej c�rki.
Zdziwili si� wszyscy i Rotgier wraz z innymi, gdy� nikt z nich pr�cz obojga ksi�stwa, ojca Wyszo�ka i de Lorchego nie wiedzia� o �lubie Danusi, Krzy�acy za� byli pewni, �e pr�cz ojca nie ma Jurand�wna innego przyrodzonego obro�cy, lecz w tej chwili wyst�pi� pan de Lorche i rzek�:
� Na moj� rycersk� cze�� po�wiadczam prawd� s��w jego; kto by za� �mia� w�tpi�, oto moja r�kojmia[1828].
Rotgier, kt�ry nie zna�, co to trwoga, i w kt�rym serce burzy�o si� w tej chwili gniewem, by�by mo�e podni�s� i t� r�kawic�, ale wspomniawszy, �e ten, kt�ry j� rzuci�, by� sam przez si� mo�nym panem, a w dodatku, krewnym hrabiego Geldrii, powstrzyma� si�, uczyni� za� tak tym bardziej, �e sam ksi��� wsta� i zmarszczywszy brwi, rzek�:
� Nie wolno tej r�kojmi podnosi�, albowiem i ja po�wiadczam, jako prawd� powiedzia� �w rycerz.
Krzy�ak, us�yszawszy to, sk�oni� si�, po czym rzek� do Zbyszka:
� Je�li� wola, to pieszo, w zamkni�tych szrankach[1829] na topory.
� Jam ci� ju� i tak wprz�d [1830]pozwa� � odpowiedzia� Zbyszko.
� Bo�e, daj zwyci�stwo sprawiedliwo�ci � zawo�ali mazowieccy rycerze.
O�Zbyszka niepok�j by� na ca�ym dworze tak mi�dzy rycerstwem, jak mi�dzy niewiastami, gdy� lubiono go powszechnie, wobec za� listu Juranda nikt nie w�tpi�, �e s�uszno�� jest po stronie Krzy�aka. Z drugiej strony wiedziano, �e Rotgier jest jednym ze s�awniejszych braci w Zakonie. Giermek van Krist rozpowiada�, mo�e umy�lnie, mi�dzy mazowieck� szlacht�, �e pan jego, nim zosta� zbrojnym mnichem, zasiada� raz u sto�u honorowego Krzy�ak�w, do kt�rego to sto�u dopuszczano tylko s�ynnych w �wiecie rycerzy, takich, kt�rzy odbyli wypraw� do Ziemi �wi�tej albo te� walczyli zwyci�sko przeciw olbrzymom-smokom lub mo�nym[1831]czarnoksi�nikom. S�ysz�c takie opowiadania van Krista, a zarazem i che�pliwe zapewnienia, �e pan jego nieraz potyka� si� z mizerykordi�[1832] w jednej, a toporem lub mieczem w drugiej r�ce, z pi�ciu naraz przeciwnikami, niepokoili si� Mazurowie, i poniekt�ry m�wi�: �Hej, gdyby tu by� Jurand, ten da�by i takim dw�m rady, jemu nigdy si� �aden Niemiec nie odj��[1833], ale m�odziankowi gorze! gdy� tamten si��, laty i �wiczeniem g�ruje�. Wi�c inni �a�owali, �e nie podnie�li r�kawicy, twierdz�c, �e gdyby nie owa wiadomo�� od Juranda, niechybnie byliby to uczynili... �Ale wyroku boskiego strach...� Wymieniano te� przy sposobno�ci i dla wzajemnej pociechy nazwiska mazowieckich i w og�le polskich rycerzy, kt�rzy b�d� na dworskich igrzyskach, b�d� goni�c na ostre[1834], liczne nad zachodnimi rycerzami odnosili zwyci�stwa, przede wszystkim za� Zawisz� z Garbowa[1835], z kt�rym �aden rycerz w chrze�cija�stwie mierzy� si� nie m�g�. Lecz byli i tacy, kt�rzy co do Zbyszka mieli tak�e dobr� nadziej�: �Nie u�omek[1836] ci to jest � m�wili � i jako�wa[1837]s�yszeli, godnie[1838] ju� raz Niemcom porozwala� �by na udeptanej ziemi�. Lecz szczeg�lnie skrzepi�y si� serca z powodu uczynku giermka Zbyszkowego, Czecha Hlawy, kt�ry w wigili�[1839] spotkania s�ysz�c van Krista opowiadaj�cego o nies�ychanych zwyci�stwach Rotgiera, a b�d�c m�odzianem porywczym, chwyci� tego� van Krista za brod�, zadar� mu g�ow� i rzek�: �Je�li� nie wstyd �ga� wobec ludzi, sp�jrz w g�r�, �e to i B�g ci� s�yszy!� I trzyma� go tak przez tyle czasu, ile trzeba na zm�wienie �Ojcze nasz�, za� �w, wreszcie uwolnion, zaraz j�� go wypytywa� o r�d i dowiedziawszy si�, �e pochodzi z w�odyk�w[1840], pozwa� go tak�e na topory.
Ucieszyli si� tedy tym post�pkiem Mazurowie i zn�w niejeden m�wi�: �Ju�e tacy nie b�d� chrama�[1841] na boisku[1842] i byle po ich stronie by�a prawda a B�g, nie wynios� zdrowych gnat�w te krzy�ackie macie�. Lecz w�a�nie Rotgier tak potrafi� zasypa� piaskiem oczy wszystkim, �e wielu niepokoi�o si� o to, po kt�rej stronie prawda � i sam ksi���[1843] podziela� ten niepok�j.
Wi�c wieczorem przed bitk� wezwa� Zbyszka na rozmow�, przy kt�rej obecn� by�a tylko ksi�na[1844], i zapyta�:
� Pewny�e�, �e B�g b�dzie z tob�? Sk�d wiesz, �e oni chycili [1845]Danu�k�? Zali[1846] Jurand m�wi� ci co? Bo, ot, widzisz � tu jest list Jurandowy � pismo ksi�dza Kaleba, a jego piecz��, i w tym li�cie Jurand powiada, i� wie, �e to nie Krzy�acy. Co on ci m�wi�?
� M�wi�, �e to nie Krzy�acy.
� Jako�e tedy [1847]mo�esz �ycie wa�y� i na s�d boski stawa�?
A Zbyszko umilk�, tylko przez czas jaki� drga�y mu szcz�ki i �zy zbiera�y si� w oczach.
� Ja nic nie wiem, mi�o�ciwy panie � rzek�. � Wyjechali�my st�d razem z Jurandem i po drodze przyzna�em mu si� do �lubu. Pocz�� w�wczas narzeka�, i�e to mo�e by� krzywda Bo�a, ale gdym mu rzek�, �e to wola Bo�a, uspokoi� si� � i przebaczy�. Przez ca�� drog� m�wi�, �e nikt inny nie porwa� Danusi, jeno[1848] Krzy�acy, a potem ju� ja sam nie wiem, co si� sta�o!... Do Spychowa przyjecha�a ta sama niewiasta, kt�ra przywioz�a dla mnie jakowe� leki do le�nego dworu, a z ni� jeszcze jeden wys�annik. Zamkn�li si� z Jurandem i uradzali[1849]. Co m�wili, te� nie wiem, jeno po onej[1850] rozmowie w�a�ni s�udzy nie mogli pozna� Juranda, bo taki by�, jakby go z truch�y[1851] wyj�to. Powiedzia� nam: �Nie Krzy�acy�, ale Bergowa i co mia� je�c�w z podziemia pu�ci�, B�g wie dlaczego, sam za� pojecha� bez �adnego giermka ni s�ugi... M�wi�, �e jedzie do zb�j�w Danu�k� wykupi�, a mnie przykaza� czeka�. Ano! � czeka�em. A� tu przychodzi wiadomo�� ze Szczytna, �e Jurand namordowa� Niemc�w i sam leg�! O, mi�o�ciwy panie! Ju� mnie parzy�a spychowska ziemia i ma�om nie oszala�. Ludzi wsadzi�em na ko�, by pom�ci� �mier� Jurandow�, a tu ksi�dz Kaleb powiada: �Kasztelu[1852] nie we�miesz, a wojny nie wszczynaj. Jed� do ksi�cia, mo�e tam co o Danu�ce wiedz��. Tom i przyjecha�, i w�a�nie trafi�em, jako �w pies szczeka� o krzy�ackiej krzywdzie i Jurandowym szale�stwie... Jam, panie, podni�s� jego r�kawic�, bom go ju� przedtem pozwa�, a chocia� nie wiem nic, to jedno wiem tylko, �e to �garze s� piekielni � bez wstydu, bez czci i wiary! Patrzcie, mi�o�ciwi pa�stwo! To� oni zad�gali[1853] Fourcy�ego, a na mojego giermka chcieli zwali� ten uczynek. Na Boga! zad�gali go jako wo�u, a potem do ci�, Panie, przyszli po pomst� i po zap�at�! Kto tedy przysi�gnie, �e nie na�gali i przedtem przed Jurandem, i teraz przed tob�, panie?... Nie wiem, nie wiem, gdzie Danu�ka! alem go pozwa�, bo cho�by mi te� i �ywota strada� przysz�o, wolej[1854] mi �mier� ni� �ywot bez mojego kochania, bez mojej najmilszej na �wiecie ca�ym.
To rzek�szy, zerwa� w uniesieniu p�tlik[1855] z g�owy, a� w�osy rozsypa�y mu si� po ramionach, i chwyciwszy je, pocz�� szlocha� ci�ko. Ksi�na Anna Danuta, sama do g��bi strapiona strat� Danusi i lituj�c si� nad jego b�lem, po�o�y�a mu r�ce na g�owie i rzek�a:
� Bo�e ci� wspomagaj, pociesz i b�ogos�aw!
Ksi���[1856] nie sprzeciwi� si� pojedynkowi, gdy� wedle[1857] �wczesnych obyczaj�w nie by� w mo�no�ci[1858] tego uczyni�. Wym�g� tylko, by Rotgier napisa� list do mistrza i do Zygfryda de L�we, �e sam pierwszy rzuci� r�kawic� rycerzom mazowieckim, wskutek czego staje do walki z m�em Jurand�wny, kt�ry zreszt� ju� pierwej[1859] go by� pozwa�. T�umaczy� si� te� Krzy�ak wielkiemu mistrzowi, �e je�li staje bez pozwolenia, to dlatego, �e chodzi o cze�� Zakonu i odwr�cenie szpetnych podejrze�, kt�re by ha�b� przynie�� mog�y, a kt�re on, Rotgier, got�w jest zawsze w�asn� krwi� okupi�. List ten wys�any by� natychmiast do granicy przez jednego z pacho�k�w rycerza, dalej za� mia� i�� do Malborga poczt�, kt�r� Krzy�acy na wiele lat przed innymi wynale�li i zaprowadzili w swoich ziemiach.
Tymczasem na podw�rcu zamkowym ubito �nieg i posypano go popio�em, aby nogi walcz�cych nie grz�z�y lub nie �lizga�y si� po g�adkiej powierzchni. W ca�ym zamku panowa� ruch nadzwyczajny. Wzruszenie tak opanowa�o rycerzy i dw�rki, �e w nocy poprzedzaj�cej bitw� nikt nie spa�. M�wiono sobie, �e walka konna na kopie, a nawet na miecze, cz�sto ko�czy si� na ranach, natomiast piesza, a zw�aszcza na straszliwe topory, zawsze bywa �miertelna. Wszystkie serca by�y po stronie Zbyszka, ale w�a�nie im kto wi�cej mia� przyja�ni dla niego lub dla Danusi, z tym wi�kszym niepokojem przypomina� sobie, co rozpowiadano o s�awie i sprawno�ci Krzy�aka. Wiele niewiast sp�dzi�o noc w ko�ciele, gdzie te� po odbytej przed ksi�dzem Wyszo�kiem spowiedzi kaja� si�[1860] i Zbyszko. M�wi�y wi�c jedna do drugiej, patrz�c na jego prawie ch�opi�c� twarz: �To� to jeszcze dzieciuch!... jak�e mu m�od� g�ow� pod niemiecki top�r oddawa�?� I tym gorliwiej modli�y si� dla niego o wspomo�enie. Ale gdy �witaniem podni�s� si� i szed� przez kaplic�, aby przywdzia� zbroj� w izbie zamkowej, znowu przyby�o im nieco serca, gdy� g�owa i twarz Zbyszka by�y wprawdzie ch�opi�ce, natomiast cia�o nad miar� ros�e i silne, tak i� wydawa� im si� ch�opem na schwa�, kt�ry poradzi sobie cho�by z najt�szym m�em.
Bitka mia�a si� odby� na podw�rzu zamkowym, kt�re wko�o otacza� kru�ganek.
Gdy dzie� uczyni� si� ju� zupe�ny, przybyli ksi��� i ksi�na[1861] razem z dzie�mi i zasiedli w �rodku mi�dzy s�upami, sk�d najlepiej wida� by�o ca�y podw�rzec. Obok nich zaj�li miejsca co przedniejsi dworzanie, szlachetne niewiasty i rycerstwo. Zape�ni�y si� wszystkie k�ty kru�ganku[1862]; czelad�[1863] usadowi�a si� za wa�em, kt�ry utworzon by� z wymiecionego �niegu, niekt�rzy poprzyczepiali si� na wykuszach[1864], a nawet na dachu. Tam prostactwo gwarzy�o mi�dzy sob�: �Daj B�g, aby si� nasz nie da�!� Dzie� by� zimny, wilgotny, ale jasny; powietrze roi�o si� od kawek, kt�re zamieszkiwa�y dachy i szczyty baszt, a kt�re sp�oszone niezwyk�ym ruchem, ko�owa�y z wielkim �opotaniem skrzyde� nad zamkiem. Mimo ch�odu ludzie potnieli [1865]ze wzruszenia, a gdy ozwa�a si�[1866] pierwsza tr�ba oznajmuj�ca wej�cie zapa�nik�w, wszystkie serca pocz�y bi� jak m�oty.
Oni za� weszli z przeciwnych stron szrank�w[1867] i zatrzymali si� na kra�cach. Ka�dy z patrz�cych utai� w�wczas dech w piersiach, ka�dy pomy�la�, �e oto niezad�ugo dwie dusze ulec� ku s�dowym progom boskim, a dwa trupy zostan� na �niegu � i usta oraz jagody[1868] niewiast poblad�y i posinia�y na t� my�l, oczy za� m��w wpatrzone by�y jak w t�cz� w przeciwnik�w, ka�dy bowiem pragn�� z samej postawy i z uzbrojenia ich wywr�y� sobie, na czyj� stron� padnie zwyci�stwo.
Krzy�ak przybrany by� w szmelcowany[1869] b��kitny pancerz, w takie� nabiodrza i w taki� he�m z podniesion� przy�bic� i ze wspania�ym pawim pi�ropuszem na grzebieniu. Zbyszkowi piersi, boki i grzbiet opina�a pyszna mediola�ska zbroja, kt�r� by� swego czasu zdoby� na Fryzach[1870]. Na g�owie mia� he�m z okapem nie zamkni�ty i bez pi�r, na nogach bycze sk�rznie[1871]. Na lewych ramionach d�wigali tarcze z herbami: na krzy�ackiej by�a u g�ry szachownica, u do�u trzy lwy stoj�ce na zadnich[1872] �apach, na Zbyszkowej � t�pa podkowa[1873]. W prawicach d�wigali szerokie, straszne topory, osadzone na d�bowych poczernia�ych toporzyskach[1874], d�u�szych ni� rami� ros�ego m�a. Towarzyszyli im giermkowie: Hlawa, zwany przez Zbyszka G�owaczem � i van Krist, obaj przybrani w ciemne �elazne blachy, obaj r�wnie� z toporami i tarczami: van Krist mia� w herbie krzak janowca, herb Czecha podobny by� do Pomiana, z t� r�nic�, �e zamiast topora tkwi� w byczej g�owie kr�tki miecz do po�owy w oku pogr��on.
Tr�ba ozwa�a si� po raz drugi, a za trzecim mieli przeciwnicy wedle umowy na si� nast�pi�[1875]. Dzieli�a ich ju� teraz tylko niewielka, posypana szarym popio�em przestrze�, nad t� za� przestrzeni� unosi�a si� jako z�owrogi ptak � �mier�. Zanim jednak dano trzeci znak, Rotgier zbli�y� si� ku s�upom, mi�dzy kt�rymi siedzieli ksi�stwo, podni�s� sw� zakut� w stal g�ow� i ozwa� si� g�osem tak dono�nym, �e s�yszano go we wszystkich zak�tkach kru�ganku:
� Bior� na �wiadka Boga, ciebie, dostojny panie, i ca�e rycerstwo tej ziemi, jakom nie winien tej krwi, kt�ra b�dzie przelana.
Na te s�owa �cisn�y si� zn�w serca, �e Krzy�ak tak by� pewien siebie i swego zwyci�stwa. Lecz Zbyszko, maj�c dusz� prost�, zwr�ci� si� do swego Czecha i rzek�:
� �mierdzi mi ta krzy�acka chwalba, gdy� by�aby do rzeczy po mojej �mierci, nie za� p�kim �yw. Ma te� �w samochwa� pawi czub na he�mie, a ja nasamprz�d[1876] takich trzy �lubowa�, a potem, ile palic�w[1877] u r�k. B�g zdarzy�[1878]!
� Panie... � zapyta� Hlawa, pochylaj�c si� i nabieraj�c w r�ce nieco popio�u ze �niegiem, aby toporzysko nie �lizga�o mu si� w d�oniach � mo�e da Chrystus, �e pr�dko uwin� si� z tym pruskim chmyzem[1879], zali mi wolno b�dzie w�wczas je�li nie si�gn�� Krzy�aka, to przynajmniej wsadzi� mu toporzysko mi�dzy kolana i zwali� go na ziemi�?
� Bo�e ci� uchowaj! � zawo�a� �ywo Zbyszko � ha�b� by� okry� mnie i siebie.
A wtem zabrzmia� po raz trzeci g�os tr�by. Us�yszawszy to, giermkowie skoczyli jeden ku drugiemu �ywo[1880] i zapalczywie, rycerze za� posun�li si� ku sobie wolniej i rozwa�niej, jako a� do pierwszego starcia nakazywa�a ich dostojno�� i powaga.
Ma�o kto zwa�a� na giermk�w, ale ci z do�wiadczonych m��w i z czeladzi[1881], kt�rzy na nich patrzyli, zrozumieli od razu, jak okrutna przewaga jest po stronie Hlawy. Top�r chodzi� ci�ej w r�ku Niemca, a r�wnie� i ruchy jego tarczy by�y wolniejsze. Spod puklerza[1882] wida� by�o jego nogi d�u�sze, ale w�t�e i mniej spr�yste od pot�nych, pokrytych obcis�ym ubraniem n�g Czecha. Hlawa natar� te� tak zapalczywie, �e van Krist prawie od pierwszej chwili musia� ci� cofa�. Zrozumiano od razu, �e jeden z tych przeciwnik�w zwali� si� na drugiego jak burza, �e prze, naciska, razi jak piorun, drugi za� w poczuciu, �e �mier� nad nim, broni si� tylko, aby jak najbardziej op�ni� okropn� chwil�. Jako� tak by�o istotnie. �w samochwa�, kt�ry w og�le stawa� do bitki tylko w�wczas, gdy inaczej nie m�g� uczyni�, pozna�, �e zuchwa�e a niebaczne s�owa przywiod�y go do walki ze strasznym osi�kiem, kt�rego powinien by� jak zguby unika�; wi�c gdy poczu� teraz, �e ka�de z tych uderze� mog�oby zwali� wo�u, upad�o w nim zupe�nie serce. Zapomnia� prawie, �e nie do�� chwyta� ciosy tarcz�, ale �e trzeba je tak�e zadawa�. Widzia� nad sob� b�yski toporu i my�la�, �e ka�dy z nich jest ostatni. Nadstawiaj�c puklerz, mru�y� mimo woli oczy z poczuciem trwogi i zw�tpienia, czy je jeszcze otworzy. Z rzadka sam zada� cios, bez nadziei, �e przeciwnika dosi�e[1883], puklerz tylko podnosi� coraz wy�ej nad g�ow�, aby j� jeszcze i jeszcze uchroni�.
Wreszcie pocz�� si� m�czy�, a Czech bi� w niego coraz pot�niej. R�wnie jak z ros�ego chojara odszczepiaj� si� pod toporem ch�opa wi�ry ogromne, tak i pod razami Czecha pocz�y kruszy� si� i odpada� blachy ze zbroi niemieckiego giermka. G�rny brzeg tarczy wygi�� si� i sp�ka�, naramiennik z prawego barku[1884] stoczy� si� wraz z przeci�tym i pokrwawionym ju� rzemieniem na ziemi�. Van Kristowi w�osy stan�y d�bem na g�owie � i chwyci�a go trwoga �miertelna. Uderzy� jeszcze raz i drugi ca�� si�� ramienia w puklerz Czecha, wreszcie widz�c, �e wobec okrutnej si�y przeciwnika nie ma dla niego ratunku i �e ocali� go tylko mo�e jaki� nadzwyczajny wysi�ek, rzuci� si� nagle ca�ym ci�arem zbroi i cia�a pod nogi Hlawy.
Padli obaj na ziemi� i zmagali si� wzajem, tocz�c i przewracaj�c si� po �niegu. Lecz Czech wnet wydosta� si� na wierzch, przez chwil� t�umi� jeszcze rozpaczliwe ruchy przeciwnika, wreszcie przycisn�� kolanem �elazn� siatk� pokrywaj�c� jego brzuch i wydoby� zza pasa kr�tk�, tr�jgrann�[1885] mizerykordi�[1886].
� Oszcz�d�! � wyszepta� cicho van Krist, wznosz�c oczy ku oczom Czecha.
Lecz �w zamiast odpowiedzie� rozci�gn�� si� na nim, by �atwiej r�koma dosta� jego szyi, i przeci�wszy rzemienn� zapink� he�mu pod brod�, pchn�� nieszcz�nika dwukrotnie w gard�o, kieruj�c ostrze w d�, ku �rodkowi piersi.
W�wczas �renice van Krista uciek�y w g��b czaszki, r�ce i nogi pocz�y trzepa� �nieg, jakby chcia�y go oczy�ci� z popio�u, po chwili jednak wypr�y� si� � i pozosta� nieruchomy wydymaj�c tylko jeszcze pokryte czerwon� pian� wargi i krwawi�c nadzwyczaj obficie. A Czech wsta�, obtar� o sukni� Niemca mizerykordi�, nast�pnie podni�s� top�r i wspar�szy si� na nim, pocz�� spogl�da� na ci�sz� i upartsz� bitk� swego rycerza z bratem Rotgierem.
Rycerze zachodni przywykli ju� byli do wyg�d i zbytk�w, podczas gdy �dziedzice� w Ma�opolsce i Wielkopolsce oraz na Mazowszu wiedli jeszcze �ycie surowe i twarde, wskutek czego nawet w obcych i niech�tnych budzili podziw krzepko�ci�[1887] cia�a i wytrzyma�o�ci� na wszelki trud b�d� ci�g�y, b�d� dora�ny. Pokaza�o si� te� i teraz, �e Zbyszko g�ruje nad Krzy�akiem si�� r�k i n�g nie mniej, ni� jego giermek g�rowa� nad van Kristem, ale pokaza�o si� tak�e, �e jako m�ody ust�puje mu w �wiczeniu rycerskim.
By�o to dla Zbyszka rzecz� poniek�d pomy�ln�, i� wybra� walk� na topory, albowiem fechtunek[1888] tego rodzaju broni� by� niemo�liwy. Na kr�tkie lub d�ugie miecze, przy kt�rych trzeba by�o zna� ci�cia, sztychy[1889] i umie� ciosy odbija�, mia�by Niemiec znaczn� przewag�. Lecz i tak zar�wno sam Zbyszko, jak i widzowie po ruchach i w�adaniu tarcz� poznali, i� maj� przed sob� m�a do�wiadczonego i gro�nego, kt�ry widocznie nie pierwszy raz staje do tego rodzaju walki. Za ka�dym ciosem Zbyszka Rotgier podstawia� tarcz� i w chwili uderzenia cofa� j� nieco, przez co rozmach, cho�by najwi�kszy, traci� na sile i nie m�g� przeci�� ani te� pokruszy� g�adkiej powierzchni. Chwilami cofa� si�, chwilami naciera�, czyni�c to spokojnie, lubo[1890] tak szybko, �e ledwie mo�na by�o pochwyci� oczyma jego ruchy. Zl�k� si� ksi��� o Zbyszka, a twarze m��w zas�pi�y si�, wyda�o im si� bowiem, �e Niemiec igra jakby umy�lnie z przeciwnikiem. Nieraz nie podstawia� nawet tarczy, ale w chwili gdy Zbyszko uderza�, czyni� p� obrotu w bok w ten spos�b, �e ostrze topora przecina�o puste powietrze. By�o to najstraszniejsze, gdy� Zbyszko m�g� przy tym straci� r�wnowag� i upa��, a w�wczas zguba jego sta�aby si� nieuchronna. Widz�c to, Czech stoj�cy nad zar�ni�tym Kristem trwo�y� si� tak�e i m�wi� sobie w duszy: �Boga mi, je�li pan padnie, hukn� Niemca obuchem mi�dzy �opatki, aby si� te� wykopyrtn���. Zbyszko jednak nie pada�, gdy� maj�c w nogach si�� ogromn� i rozstawiaj�c je szeroko, m�g� utrzyma� na ka�dej ca�y ci�ar cia�a i rozmachu. Rotgier zauwa�y� to natychmiast i widzowie mylili si� przypuszczaj�c, �e lekcewa�y przeciwnika. Owszem, po pierwszych uderzeniach, gdy pomimo ca�ej umiej�tno�ci cofania tarczy r�ka prawie zdr�twia�a mu pod ni�, zrozumia�, �e czeka go z tym m�odziankiem ci�ki trud i �e je�li go nie zwali dobrym pomys�em, to walka mo�e by� d�ug� i niebezpieczn�. Liczy�, �e po ci�ciu w pr�ni� Zbyszko runie na �nieg, a gdy to si� nie sta�o, pocz�� si� wprost niepokoi�. Spod stalowego okapu widzia� zaci�ni�te nozdrza i usta przeciwnika, a chwilami b�yszcz�ce oczy, i m�wi� sobie, �e zapalczywos� powinna go unie��, �e si� zapami�ta[1891], straci g�ow� i w za�lepieniu wi�cej b�dzie my�la� o zadawaniu raz�w[1892] ni� obronie. Ale pomyli� si� i w tym.
Zbyszko nie umia� uchyla� si� od cios�w p�obrotem, ale nie zapomnia� o tarczy i wznosz�c top�r, nie ods�ania� si� wi�cej, ni� nale�a�o. Widocznie uwaga jego zdwoi�a si�, a poznawszy do�wiadczenie i sprawno�� przeciwnika nie tylko si� nie zapami�ta�, ale skupi� si� w sobie, sta� si� ostro�niejszym i w uderzeniach jego coraz straszniejszych by� jaki� rozmys�, na kt�ry nie gor�ca, ale tylko zimna zawzi�to�� zdoby� si� mo�e.
Rotgier, kt�ry niema�o wojen odby� i niema�o stacza� bitew b�d� kup�, b�d� w pojedynk�, wiedzia� z do�wiadczenia, �e bywaj� ludzie jako ptaki drapie�ne stworzeni do walki i szczeg�lnie obdarowani przez natur�, kt�rzy jakby odgaduj� to wszystko, do czego inni dochodz� przez ca�e lata �wicze�, i wraz[1893] pomiarkowa�[1894], �e ma z jednym z takich do czynienia. Od pierwszych uderze� zrozumia�, �e w tym m�odziku jest co� takiego, co jest w jastrz�biu, kt�ry w przeciwniku widzi jedynie �up sw�j i nie my�li o niczym wi�cej, tylko aby go dosi�gn�� szponami. Pomimo swej si�y spostrzeg� si� r�wnie�, �e nie dor�wnywa w niej Zbyszkowi i �e je�li wyczerpie si� przedtem, ni� zdo�a zada� cios stanowczy, to walka z tym strasznym, cho� mniej do�wiadczonym wyrostkiem mo�e si� sta� dla niego zgubn�. Pomy�lawszy to, postanowi� walczy� z najmniejszym mo�liwie wysi�kiem, przyci�gn�� ku sobie tarcz�, ni zbyt nast�powa�, ni zbyt si� cofa�, ograniczy� ruchy, zebra� ca�� moc duszy i ramienia na jeden cios stanowczy i czeka� pory.
Okrutna walka przeci�ga�a si� d�u�ej nad zwyk�� miar�. Na kru�gankach zaleg�a cisza �miertelna. S�ycha� by�o tylko czasem d�wi�kliwe, a czasem g�uche uderzenie ostrzy i obuch�w o tarcze. I ksi�stwu, i rycerzom, i dw�rkom nieobce by�y podobne widowiska, a jednak�e jakie� uczucie podobne do przera�enia �cisn�o jakby kleszczami wszystkie serca. Rozumiano, �e tu nie chodzi o wykazanie si�y, sprawno�ci, m�stwa i �e wi�ksza jest w tej walce zaciek�o��, wi�ksza rozpacz, wi�ksza i bardziej nieub�agana zawzi�to��, g��bsza zemsta. Z jednej strony: straszne krzywdy, mi�o�� i �al bez dna, z drugiej: cze�� ca�ego Zakonu i g��boka nienawi�� sz�y na tym pobojowisku na s�d Bo�y.
Tymczasem poja�nia� nieco zimowy, blady ranek, przetar�a si� szara opona[1895] mg�y i promie� s�o�ca roz�wieci� b��kitny pancerz Krzy�aka i srebrnaw� mediola�sk� zbroj� Zbyszka. W kaplicy zadzwoniono na tercj�[1896], a razem z odg�osem dzwonu ca�e stada kawek zerwa�y si� z dach�w zamkowych, �opoc�c skrzyd�ami i kracz�c zgie�kliwie jakby z rado�ci na widok krwi i tego trupa, kt�ry le�a� ju� nieruchomo na �niegu. Rotgier rzuci� na niego w czasie walki raz i drugi oczyma i nagle uczu� si� ogromnie samotnym. Wszystkie oczy, kt�re na niego patrzy�y, by�y to oczy wrog�w. Wszystkie mod�y, �yczenia i ciche wota[1897], kt�re czyni�y niewiasty, by�y po stronie Zbyszka. Pr�cz tego, jakkolwiek Krzy�ak by� zupe�nie pewien, �e giermek Zbyszk�w nie rzuci si� na niego z ty�u i nie si�gnie go zdradliwie, jednak�e obecno�� i blisko�� tej gro�nej postaci przejmowa�a go takim mimowolnym niepokojem, jakim przejmuje ludzi widok wilka, nied�wiedzia lub bawo�u, od kt�rego nie przedziela ich krata. I nie m�g� si� temu uczuciu obroni�, tym bardziej �e Czech, chc�c �ledzi� przebieg walki, porusza� si� i zmienia� miejsce, zachodz�c walcz�cym to z boku, to z ty�u, to od czo�a � pochylaj�c przy tym g�ow� i przypatruj�c si� mu z�owrogo przez szpary w �elaznej przy�bicy he�mu, a czasem podnosz�c nieco, jakby mimo woli, zakrwawione ostrze.
Zm�czenie pocz�o wreszcie Krzy�aka ogarnia�. Raz po raz zada� dwa ciosy kr�tkie, ale straszne, kieruj�c je na prawe rami� Zbyszka, ten jednak�e odepchn�� je tarcz� z tak� si��, �e toporzysko zachwia�o si� w d�oni Rotgiera, sam za� musia� si� cofn�� nagle, aby nie upa��. I od tej pory cofa� si� ci�gle. Wyczerpywa�y si� zreszt� nie tylko jego si�y, ale zimna krew i cierpliwo��. Z piersi widz�w na widok jego cofania si� wyrwa�o si� kilka okrzyk�w jakby tryumfu, kt�re wzbudzi�y w nim z�o�� i rozpacz. Uderzenia topor�w sta�y si� coraz g�stsze. Pot zlewa� czo�a obu walcz�cych, a przez zwarte z�by dobywa� im si� z piersi chrapliwy oddech. Patrz�cy przestali zachowywa� si� spokojnie i co chwila teraz odzywa�y si� wo�ania to m�skie, to niewie�cie: �Bij! W niego!... S�d Bo�y! Kara Bo�a! B�g ci pomagaj !� Ksi��� skin�� kilka razy d�oni�, by je uciszy�, ale nie m�g� ich powstrzyma�. Czyni�o si� coraz g�o�niej, gdy� dzieci pocz�y tu i �wdzie p�aka� na kru�gankach, a wreszcie przy samym boku ksi�ny jaki� m�ody, �kaj�cy g�os niewie�ci zawo�a�:
� Za Danu�k�, Zbyszku! za Danu�k�!
Zbyszko wiedzia� przecie, �e idzie o Danusi�. By� pewny, �e ten Krzy�ak przy�o�y� r�ki do jej porwania, i walcz�c z nim � walczy� za jej krzywdy. Ale jako m�ody i chciwy bitew, w chwili walki my�la� o samej walce. Nagle �w krzyk uprzytomni� mu jej strat� i jej niedol�. Mi�o��, �al i zemsta nala�y mu ognia do �y�. Serce zaskowycza�o w nim z rozbudzonego b�lu i chwyci� go po prostu sza� bojowy. Strasznych, podobnych do uderze� burzy jego cios�w nie m�g� ju� Krzy�ak pochwyci� ni im wyd��y�[1898]. Zbyszko uderzy� tarcz� w jego tarcz� z tak nadludzk� si��, �e rami� Niemca zdr�twia�o nagle i opad�o bezw�adnie. �w za� cofn�� si� w trwodze i przera�eniu i przechyli� si� w ty�, a wtem w oczach mign�� mu b�ysk topora i ostrze spad�o mu jak piorun na prawy bark.
Do uszu widz�w doszed� tylko rozdzieraj�cy krzyk: �
Wnet zagrzmia�o i zaroi�o si� na kru�gankach jak w pasiece, w kt�rej pszczo�y przygrzane s�o�cem poczynaj� rusza� si� i szumie�. Rycerze zbiegali ca�ymi t�umami po schodach, czelad� przeskakiwa�a wa� �nie�ny, by si� trupom przypatrzy�. Wsz�dy rozlega�y si� okrzyki: �Ot, s�d Bo�y!... Ma Jurand dziedzica. Chwa�a mu i podzi�ka! To ci ch�op do topora!� inni za� wo�ali: �Patrzcie, a dziwujcie si�! Ju� by sam Jurand godniej[1899] nie ci��!� Jako� utworzy�a si� ca�a gromada ciekawych naok� trupa Rotgiera, a on le�a� na grzbiecie, z twarz� bia�� jak �nieg, z szeroko otwartymi ustami i z krwawym ramieniem, odwalonym tak strasznie od szyi a� do pachy, �e ledwie si� na kilku w��knach trzyma�o. Wi�c m�wili zn�w niekt�rzy: �Ot, �yw by� i w hardo�ci po ziemi chodzi�, a teraz i palcem ci nie ruszy!� A tak m�wi�c, jedni podziwiali jego wzrost, gdy� wielk� przestrze� na pobojowisku zajmowa� i po �mierci wydawa� si� jeszcze ogromniejszy, drudzy za� pawi pi�ropusz mieni�cy si� cudnie na �niegu, a trzeci zbroj�, kt�r� na dobr� wie� oceniano. Lecz Czech Hlawa zbli�y� si� w�a�nie z dwoma Zbyszkowymi pacho�kami, by j� zdj�� z nieboszczyka, wi�c ciekawi otoczyli Zbyszka, wychwalaj�c go i wynosz�c pod niebiosa, bo im si� s�usznie zdawa�o, �e s�awa jego spadnie na ca�e mazowieckie i polskie rycerstwo. Tymczasem odj�to[1900] mu tarcz� i top�r, by mu ul�y�, a Mrokota z Mocarzewa odpi�� mu i he�m, spotnia�e za� w�osy przykry� czapk� ze szkar�atnego[1901] sukna. Zbyszko sta� jakby w os�upieniu, oddychaj�c ci�ko, z ogniem jeszcze niezgas�ym w oczach, z twarz� poblad�� z wysi�ku i zawzi�t�, dr��c nieco ze wzruszenia i trudu. Ale chwycono go pod r�ce i poprowadzono do ksi�stwa, kt�rzy czekali na� w ogrzanej komnacie przy kominie. Tam Zbyszko kl�kn�� przed nimi, a gdy ojciec Wyszoniek prze�egna� go i zarazem odm�wi� wieczny odpoczynek za dusze zmar�e, ksi��� u�cisn�� za g�ow� m�odego rycerzyka i rzek�:
� B�g najwy�szy rozs�dzi� mi�dzy wami i prowadzi� r�k� twoj�, za co niech b�dzie b�ogos�awione imi� Jego � amen!
Po czym, zwr�ciwszy si� do rycerza de Lorche i do innych, doda�:
� Ciebie, obcy rycerzu, i was wszystkich obecnych bior� na �wiadk�w w tym, o czym i sam �wiadcz�, jako si� potykali wedle prawa i obyczaju, a jako si� s�dy Bo�e wsz�dy odprawuj�, tak si� te� i ten odprawi� po rycersku i po bo�emu.
Okrzykn�li si� na to zgodnym ch�rem miejscowi wojownicy, gdy za� panu de Lorche przet�umaczono s�owa ksi���ce, wsta� i oznajmi�, �e nie tylko �wiadczy, jako wszystko odby�o si� po rycersku i po bo�emu, ale gdyby nawet ktokolwiek w Malborgu lub na jakim innym dworze ksi���cym �mia� o tym w�tpi� � on, de Lorche, pozwie go natychmiast w szranki na walk� piesz� lub konn�, cho�by to by� nie tylko zwyczajny rycerz, ale olbrzym lub czarnoksi�nik, samego Merlina magiczn� si�� przewy�szaj�cy.
A tymczasem ksi�na Anna Danuta, w chwili gdy Zbyszko z kolei obj�� jej nogi, m�wi�a pochylaj�c si� ku niemu:
� Czemu si� za� nie radujesz? Raduj si� i dzi�kuj Bogu, bo je�li ci� B�g w mi�osierdziu swym wyzu� z tej obie�y, to ci� i dalej nie opu�ci i do szcz�liwo�ci doprowadzi.
A Zbyszko odrzek�:
� Jako�e mam si� radowa�, mi�o�ciwa pani? Da� ci mi B�g zwyci�stwo i pomst� nad onym Krzy�akiem, ale Danu�ki jako nie by�o, tak i nie ma � i nie bli�ej mi do niej teraz ni� przedtem.
� Najzawzi�tsi nieprzyjaciele, Danveld, Gotfryd i Rotgier nie �yj� � odpowiedzia�a ksi�na � a o Zygfrydzie m�wi�, i� sprawiedliwszy od nich, cho� okrutny. Chwal�e mi�osierdzie boskie i za to. A m�wi� tak�e pan de Lorche, �e je�li Krzy�ak legnie, to on cia�o jego odwiezie, a potem wraz do Malborga pojedzie i u samego wielkiego mistrza o Danu�k� si� upomni. Ju�ci nie o�miel� si� wielkiego mistrza nie pos�ucha�.
� B�g daj zdrowie panu de Lorche � rzek� Zbyszko � i ja z nim pojad� do Malborga.
A ksi�na przestraszy�a si� tych s��w, jak gdyby Zbyszko rzek�, �e bezbronny p�jdzie mi�dzy wilki, kt�re zbiera�y si� zim� w stada w g��bokich borach Mazowsza.
� Po co? � zawo�a�a. � Na zgub� pewn�? Zaraz po spotkaniu nie pomo�e ci ni de Lorche, ni te listy, kt�re Rotgier pisa� przed walk�. Nie zratujesz nikogo, a zgubisz siebie.
Lecz on wsta�, z�o�y� w krzy� d�onie i rzek�:
� Tak mi dopom� B�g, �e pojad� do Malborga i cho�by za morza. Tak mi b�ogos�aw, Chryste, jako jej b�d� szuka� do ostatniego tchu w nozdrzach i jako nie ustan�, p�ki nie zgin�. �acniej[1902] mi bi� Niemc�w i potyka� si� we zbroi ni� sierocie j�cze� w podziemiu. Oj, �acniej! �acniej!
I m�wi� to, jak zreszt� zawsze, gdy wspomina� Danusi�, w takim uniesieniu, w takim b�lu, �e a� chwilami s�owa urywa�y mu si�, tak jakby go kto chwyta� za gard�o. Ksi�na pozna�a, �e pr�no[1903] by go odwodzi�, �e kto by go chcia� powstrzyma�, ten musia�by go chyba sku� i wtr�ci� do podziemia.
Zbyszko nie m�g� jednak wyjecha� natychmiast. Wolno by�o �wczesnemu rycerzowi nie zwa�a� na �adne przeszkody, ale nie wolno by�o z�ama� obyczaju rycerskiego, kt�ry nakazywa�, by zwyci�zca w pojedynku sp�dzi� na miejscu walki ca�y dzie� a� do nast�pnej p�nocy, a to dla okazania, �e zosta� panem pobojowiska, jak i dla okazania gotowo�ci do nowej walki, gdyby ktokolwiek z krewnych lub przyjaci� zwyci�onego chcia� go ponownie do niej wyzwa�. Obyczaj ten zachowywa�y nawet ca�e wojska, trac�c nieraz korzy�ci, jakie by po�piech po zwyci�stwie m�g� przynie��. Zbyszko nie pr�bowa� nawet wy�ama� si� spod nieub�aganego prawa i posiliwszy si� nieco, a nast�pnie przywdziawszy zbroj�, tkwi� a� do p�nocy na dziedzi�cu zamkowym pod zas�pionym niebem zimowym, czekaj�c na nieprzyjaciela, kt�ry znik�d przyby� nie m�g�.
O p�nocy dopiero, gdy heroldowie obwie�cili ostatecznie przy d�wi�ku tr�b jego zwyci�stwo, Miko�aj z D�ugolasu zawezwa� go na wieczerz�, a zarazem na narad� do ksi�cia.
Ksi���[1904] pierwszy zabra� g�os na naradzie i tak m�wi�:
� To bieda, �e nie mamy nijakiego pisma ani �wiadectwa przeciw komturom[1905]. Bo cho� pos�d nasz zdaje si� s�uszny i ja sam my�l�, �e Jurand�wn� oni chwycili, nie kto inny, ale co z tego? Wypr� si�. A jak wielki mistrz spyta o jakowy� dow�d, co mu poka�em? Ba! jeszcze list Jurandowy �wiadczy za nimi.
Tu zwr�ci� si� do Zbyszka:
� Powiadasz, �e ten list gro�b� na nim wymusili. Mo�e by� i pewnie tak jest, bo gdyby po ich stronie by�a sprawiedliwo��, to by ci by� B�g przeciw Rotgierowi nie pom�g�. Ale skoro wymusili jeden, to mogli wymusi� i dwa. Mo�e i oni maj� od Juranda �wiadectwo, �e nie winni porwania nieszcz�snej dziewki. A w takim razie poka�� je mistrzowi � i co b�dzie?
� Sami przecie przyznali, mi�o�ciwy panie, �e Danu�k� niby zb�jom odbili i �e j� maj�.
� To wiem. Ale teraz powiadaj�, �e si� omylili i �e to inna dziewka, a najlepszy dow�d, �e sam Jurand jej si� zapar�[1906].
� Zapar� si�, bo mu pokazali inn�, przez co go w�a�nie rozjuszyli[1907].
� Pewnie tak by�o, ale mog� powiedzie�, �e to jeno[1908] nasze domys�y.
� Ich �garstwa � rzek� Miko�aj z D�ugolasu � s� jakoby b�r. Z brzega jeszcze co� wida�, ale im g��biej, tym wi�ksza g�stwa, �e si� cz�ek zab��ka i ca�kiem drog� straci.
Po czym powt�rzy� swoje s�owa po niemiecku panu de Lorche, kt�ry rzek�:
� Sam wielki mistrz lepszy od nich, a i brat jego, cho� dusz� ma zuchwa��, ale na cze�� rycersk� czu��.
� Tak jest � odpowiedzia� Miko�aj. � Mistrz cz�owiek ludzki. Nie umie ci on hamowa� komtur�w ni kapitu�y i nie poradzi na to, �e wszystko w Zakonie na ludzkich krzywdach stoi, ale im nierad[1909]. Jed�cie, jed�cie, rycerzu de Lorche, i opowiedzcie mu, co tu si� dzia�o. Obcych wi�cej si� oni wstydz� ni� nas, by za� nie opowiadali na obcych dworach o ich zdradach i nieuczciwych post�pkach. A gdy mistrz spyta was o dowody, tedy rzeknijcie mu tak: �Zna� prawd� boska rzecz, a ludzka jej szuka�, wi�c je�li chcesz, panie, dowod�w, to ich poszukaj: ka� przetrz��� zamki, wybadaj ludzi, pozw�l nam szuka�, bo� to g�upstwo i bajka, �e on� sierot� chwycili zb�je le�ni�.
� G�upstwo i bajka � powt�rzy� de Lorche.
� Bo zb�je nie podnie�liby r�ki na ksi���cy dworzec ni na Jurandowe dziecko. A gdyby wreszcie nawet j� chwycili, to dla okupu, i sami by dali zna�, �e j� maj�.
� Wszystko to powiem � rzek� Lotary�czyk � i de Bergowa te� odszukam. My z jednego kraju, a cho� go nie znam, m�wi�, �e i on jakowy� krewniak hrabiego Geldrii. By� w Szczytnie, niech mistrzowi opowie, co widzia�.
Zbyszko zrozumia� co�kolwiek z tych s��w, a czego nie zrozumia�, to wyt�umaczy� mu Miko�aj, wi�c chwyci� przez p� pana de Lorche i przycisn�� go do piersi tak, �e a� rycerz j�kn��.
Ksi��� za� rzek� do Zbyszka:
� A ty koniecznie chcesz te� jecha�?
� Koniecznie, mi�o�ciwy panie. C� mam innego czyni�? Chcia�em Szczytna dobywa�, cho�by z�bami przysz�o mur gry��, ale jako�e mi bez pozwole�stwa wojn� wszczyna�?
� Kto by wojn� bez pozwole�stwa wszcz��, pod katowskim by si� mieczem kaja� � rzek� ksi���.
� Ju�ci prawo prawem � odpowiedzia� Zbyszko. � Ba! chcia�em potem pozywa� wszystkich, kt�rzy byli w Szczytnie, ale powiadali ludzie, �e Jurand narzn�� ich tam jak wo��w, i nie wiedzia�em, kt�ry �yw, a kt�ry zabit... Bo, tak mi dopom� B�g i �wi�ty Krzy�, jako ja Juranda do ostatniego tchu nie opuszcz�!
� To zacnie m�wisz i uda�e� mi si� � rzek� Miko�aj z D�ugolasu. � A �e� do Szczytna sam nie lecia�, to te� wida�, �e rozum masz, bo i g�upi by si� domy�li�, �e oni tam ni Juranda, ni jego c�rki nie trzymaj�, jeno musieli ich do innych zamk�w wywie��. B�g ci� Rotgierem nagrodzi� za to, �e� tu przyjecha�.
� Ano! � rzek� ksi��� � jako si� od Rotgiera s�ysza�o, to z tych czterech jeden tylko stary Zygfryd �ywie, a innych B�g ju� pokara� albo twoj�, albo Jurandow� r�k�. Co do Zygfryda, mniejszy od tamtych szelma, ale okrutnik mo�e najwi�kszy. �le, �e Jurand i Danu�ka w jego r�ku, i trzeba ich pr�dko ratowa�. Aby za� i ciebie z�a przygoda nie spotka�a, dam ci do mistrza list. S�uchaj jeno dobrze i rozumiej, �e nie jedziesz jako pose�, jeno jako wys�annik, a ja mistrzowi pisz� tak: Skoro si� swego czasu na nasz� osob�, potomka ich dobrodziej�w, targn�li, to rzecz podobna jest, �e Jurand�wn� chwycili, zw�aszcza maj�c z�o�� do Juranda. Prosz� tedy[1910] mistrza, aby pilnie jej szuka� nakaza� i je�li chce przyja�ni mojej, zaraz ci j� w r�ce odda�.
Zbyszko, us�yszawszy to, rzuci� si� do n�g ksi�cia i obj�wszy jego kolana, pocz�� m�wi�:
� A Jurand, mi�o�ciwy panie! A Jurand? Wstawcie si� te� za nim! Je�li �miertelne ma rany, niech cho� u siebie na dziedzinie i przy dzieciach zamrze.
� Jest i o Jurandzie � rzek� �askawie ksi���. � Ma wys�a� mistrz dw�ch s�dzi�w i ja te� dw�ch, kt�rzy uczynki komtur�w i Jurandowe wedle praw czci rycerskiej rozpatrz�. A ci za� wybior� jeszcze jednego, by za� by� im g�ow�, i jako wszyscy uradz�, tak b�dzie.
Na tym sko�czy�a si� narada, po kt�rej Zbyszko po�egna� ksi�cia, gdy� wnet mieli wyruszy� w drog�. Lecz przed rozej�ciem si� do�wiadczony i znaj�cy Krzy�ak�w Miko�aj z D�ugolasu wzi�� Zbyszka na bok i zapyta�:
� A onego pacho�ka Czecha we�miesz z sob� do Niemc�w?
� Pewnie, �e mnie nie odst�pi[1911]. Albo co?
� Bo mi go �al. Ch�op ci jest na schwa�, a za� miarkuj, co ci rzek�: ty z Malborga zdrow� g�ow� wyniesiesz, chyba �e potykaj�c si� tam, trafisz na lepszego, ale jego zguba pewna.
� A dlaczego?
� Bo go psubraty oskar�ali, �e on de Fourcy�ego zad�ga�[1912]. Musieli te� do mistrza o jego �mierci pisa� i te� pewnikiem[1913] napisali, i� Czech on�[1914] krew rozla�. Tego mu w Malborgu nie daruj�. Czeka go s�d i pomsta, bo jak�e o jego niewinno�ci mistrza przekonasz? A przecie on tak�e i Danveldowi rami� pokruszy�, kt�ry wielkiego szpitalnika by� krewny. Szkoda mi go, a powtarzam ci, �e je�li pojedzie, to po �mier�.
� Nie pojedzie po �mier�, bo go w Spychowie ostawi�.
Lecz sta�o si� inaczej, gdy� zasz�y powody, dla kt�rych Czech nie zosta� w Spychowie. Zbyszko i de Lorche ruszyli wraz ze swymi pocztami nazajutrz. De Lorche, kt�rego ksi�dz Wyszoniek rozwi�za� ze �lub�w wzgl�dem Ulryki de Elner, jecha� szcz�liwy i ca�y oddany rozpami�tywaniu urody Jagienki z D�ugolasu, wi�c milcz�cy; Zbyszko za� nie mog�c z nim rozmawia� o Danu�ce tak�e i z tej przyczyny, �e nie bardzo si� z sob� rozumieli, rozmawia� z Hlaw�, kt�ry dot�d nic o zamierzonej w dzier�awy krzy�ackie wyprawie nie wiedzia�.
� Jedziem do Malborga � rzek� � a kiedy ja wr�c�, to w mocy boskiej... Mo�e pr�dko, mo�e na wiosn�, mo�e za rok, a mo�e i wcale, rozumiesz?
� Rozumiem. Wasza mi�o�� jedzie te� tak�e pewnie i dlatego, aby tamtejszych rycerzy pozywa�. I chwa�a Bogu, bo� przy ka�dym rycerzu jest przecie giermek.
� Nie � odrzek� Zbyszko. � Nie po to ja tam jad�, by ich pozywa�, chybaby si� samo zdarzy�o, a ty wcale nie pojedziesz, jeno w domu, w Spychowie, zostaniesz.
Us�yszawszy to Czech naprz�d zmartwi� si� okrutnie i pocz�� �a�o�nie narzeka�, a potem nu�[1915] prosi� m�odego pana, by go nie ostawia�.
� Ja poprzysi�g�, �e waszej mi�o�ci nie opuszcz�: poprzysi�g� na Krzy� i na cze��. A gdyby wasz� mi�o�� jakowa� przygoda spotka�a, jako�e pokaza�bym si� na oczy mojej pani w Zgorzelicach! Ja jej przysi�ga�, panie! wi�c zmi�ujcie wy si� nade mn�, bym si� nie poha�bi� przed ni�.
� A nie przysi�ga�e� jej, �e mi b�dziesz pos�uszny? � zapyta� Zbyszko.
� Jak�e nie! We wszystkim, jeno nie w tym, bym poszed� precz. Je�li mnie wasza mi�o�� odp�dzi, pojad� opodal, abym w razie potrzeby by� pod r�k�.
� Ja ci� nie odp�dzam i nie odp�dz� � odpowiedzia� Zbyszko � ale niewola by mi to by�a, gdybym ci� nie m�g� nigdzie wys�a�, cho�by w najdalsz� drog�, ni te� odczepi� si� od ciebie bogdaj[1916] na jeden dzie�. Nie b�dziesz-�e sta� bez przestanku[1917] nade mn� jak kat nad dobr� dusz�! A co do bitwy, jak�e mi pomo�esz? Nie m�wi�, na wojnie, bo na wojnie ludzie si� kup� bij�, a w spotkaniu samowt�r[1918] ju�ci si� nie b�dziesz za mnie bi�. Gdyby Rotgier by� t�szy[1919] ode mnie, nie na naszym wozie by�aby jego zbroja, jeno moja na jego. A przy tym wiedz, �e mi tam z tob� b�dzie gorzej i �e mnie na niebezpiecze�stwo poda� mo�esz.
� Jak to, wasza mi�o��?
Wi�c Zbyszko pocz�� mu opowiada� to, co s�ysza� od Miko�aja z D�ugolasu, �e komturowie, nie mog�c si� przyzna� do zamordowania de Fourcy�ego, jego oskar�yli i b�d� go zemst� �cigali.
� A je�li ci� schwyc� � rzek� w ko�cu � przecie ci� im jako psom w gardle nie ostawi�, przez co i sam mog� g�ow� na�o�y�[1920].
Zas�pi� si� us�yszawszy te s�owa Czech, albowiem czu� w nich prawd�: jednak�e usi�owa� jeszcze rzecz wedle swojej ch�ci wykr�ci�.
� To� ju� nie ma na �wiecie tych, kt�rzy mi� widzieli, bo jednych, jako m�wi�, stary pan ze Spychowa pobi�, a Rotgiera wasza mi�o��.
� Widzieli ci� pacho�cy, kt�rzy si� opodal za nimi wlekli, i �ywie[1921] �w stary Krzy�ak, kt�ry pewnie w Malborgu teraz siedzi, a je�li nie siedzi, to przyjedzie, gdy� go, da B�g, mistrz wezwie.
Na to nie by�o ju� co odpowiedzie�, wi�c jechali w milczeniu a� do Spychowa. Zastali tam zupe�n� gotowo�� wojenn�, gdy� stary Tolima spodziewa� si�, �e albo Krzy�acy na gr�dek uderz�, albo Zbyszko, wr�ciwszy, poprowadzi ich na ratunek staremu panu. Stra�e czuwa�y wsz�dy[1922], na przej�ciach przez bagniska i w samym gr�dku. Ch�opi byli zbrojni, �e za� nie nowina im by�a wojna, wi�c czekali na Niemc�w z ochot�, obiecuj�c sobie �up znamienity. W kasztelu[1923] przyj�� Zbyszka i de Lorchego ksi�dz Kaleb i zaraz po wieczerzy[1924] pokaza� im pergamin z piecz�ci� Juranda, w kt�rym w�asnor�cznie spisa� ostatni� wol� rycerza ze Spychowa.
� Dyktowa� ci mi j� � rzek� � tej nocy, kt�rej do Szczytna ruszy�. No � i nie spodziewa� si� wr�ci�.
� A czemu�cie nie m�wili nic?
� Nie m�wi�em nic, bo mi pod tajemnic� spowiedzi wyzna�, co chce czyni�. Wieczny odpoczynek racz mu da� Panie, a �wiat�o�� wiekuista niech mu �wieci...
� Nie m�wcie za niego pacierza. �yw jeszcze. Wiem to ze s��w Krzy�aka Rotgiera, z kt�rym potyka�em si� na dworze ksi�cia. By� mi�dzy nami s�d Bo�y i zabi�em go.
� Tym bardziej Jurand nie wr�ci... Chybaby moc Bo�a!...
� Jad� z tym oto rycerzem, aby go z ich r�k wyrwa�.
� To nie znasz wida� krzy�ackich r�k; ja� je znam, gdy� nim mnie Jurand w Spychowie przygarn��, by�em pi�tna�cie rok�w[1925] ksi�dzem w ich kraju. Jeden B�g mo�e Juranda ratowa�.
� I mo�e te� nam pom�c.
� Amen.
Po czym rozwin�� dokument i j�� go czyta�. Jurand zapisywa� wszystkie swe ziemie i ca�� maj�tno�� Danusi i jej potomstwu, w razie za� bezpotomnej �mierci tej�e, jej m�owi, Zbyszkowi z Bogda�ca. W ko�cu poleca� t� swoj� wol� opiece ksi���cej: �by za� je�liby co nie by�o wedle[1926] prawa, �aska ksi���ca w prawo zmieni�a�. Koniec �w dodany by� dlatego, �e ksi�dz Kaleb zna� si� tylko na prawie kanonicznym[1927], a sam Jurand, zaj�ty wy��cznie wojn�, tylko na rycerskim. Po odczytaniu dokumentu Zbyszkowi ksi�dz odczyta� go starszym[1928] ludziom za�ogi spychowskiej, kt�rzy uznali zaraz m�odego rycerza jako dziedzica i przyrzekli mu pos�usze�stwo.
My�leli te�, �e Zbyszko wnet ich poprowadzi na ratunek staremu panu, i radowali si�, albowiem w piersiach ich bi�y serca srogie i �akome na wojn�, a do Juranda przywi�zane. Tote� smutek ogarn�� ich wielki, gdy dowiedzieli si�, �e zostan� w domu i �e pan z ma�ym jeno pocztem uda si� do Malborga, i nie na wojn�, lecz na skarg�. Dzieli� ten ich smutek Czech G�owacz, cho� z drugiej strony rad by� z tak znacznego pomno�enia Zbyszkowego dobra.
� Hej! komu by by�a uciecha � rzek� � to staremu panu z Bogda�ca! I umia�by te� on tu rz�dzi�! Co tam Bogdaniec w por�wnaniu z tak� dziedzin�[1929]!
A Zbyszka zdj�a w tej chwili nag�a t�sknota do stryjca, taka, jaka zdejmowa�a go cz�sto, zw�aszcza za� w trudnych i ci�kich wypadkach �ycia, wi�c zwr�ciwszy si� do giermka, rzek� bez namys�u:
� Co masz tu po pr�nicy[1930] siedzie�!>Jed� do Bogda�ca, list powieziesz.
� Je�li nie mam z wasz� mi�o�ci� i��, to ju� wola�bym tam jecha�! � odrzek� uradowany pacholik.
� Wo�aj mi ksi�dza Kaleba, niech wypisze jako si� patrzy wszystko, co tu by�o, a stryjcowi odczyta list proboszcz z Krze�ni albo-li te� opat[1931], je�li jest w Zgorzelicach.
Lecz powiedziawszy to, uderzy� si� d�oni� po m�odych w�si�tach i doda�, m�wi�c jakby sam do siebie:
� Ba! opat!...
I zaraz przed oczyma przesun�a mu si� Jagienka � modrooka, ciemnow�osa, ho�a[1932] jak �ania, a ze �zami na rz�sach! Uczyni�o mu si� k�opotliwie i przez czas jaki� tar� r�k� czo�o, lecz wreszcie rzek�:
� Ju�ci, b�dzie ci smutno, dziewczyno, ale nie gorzej ni�li mnie.
Tymczasem nadszed� ksi�dz Kaleb i zaraz zasiad� do pisania. Zbyszko dyktowa� mu obszernie wszystko, co si� zdarzy�o od chwili, gdy przyby� do le�nego dworca. Nic nie zatai�, gdy� wiedzia�, �e stary Ma�ko, gdy si� dobrze w tych sprawach rozpatrzy[1933], to w ko�cu b�dzie rad[1934]. Bogda�ca istotnie ani por�wna� ze Spychowem, kt�ry by� w�o�ci�[1935] obszern� i bogat�, a Zbyszko wiedzia�, �e Ma�kowi okrutnie zawsze o takie rzeczy chodzi�o.
Lecz gdy po d�ugich mozo�ach[1936] list by� napisany i piecz�ci� zamkni�ty, zawo�a� zn�w Zbyszko giermka i wr�czy� mu go, m�wi�c:
� A mo�e ze stryjcem tu wr�cisz, z czego wielce bym by� rad.
Lecz Czech mia� twarz tak�e jakby zak�opotan�; marudzi�, z nogi na nog� przest�powa� i nie odchodzi�, p�ki m�ody rycerz nie ozwa� si�:
� Masz-li co jeszcze powiedzie�, to m�w.
� Chcia�bym, wasza mi�o��... � odrzek� Czech � chcia�bym ot! jeszcze zapyta�, jako tam mam ludziom rozpowiada�?
� Jakim ludziom?
� Niby, nie w Bogda�cu, ale w okolicy... Bo si� te� z pewno�ci� b�d� chcieli dowiedzie�.
Na to Zbyszko, kt�ry postanowi� ju� nic nie ukrywa�, spojrza� na niego bystro i rzek�:
� Tobie nie o ludzi chodzi, jeno o Jagienk� ze Zgorzelic.
A Czech sp�on��[1937], potem przyblad� nieco i odpowiedzia�:
� O ni�, panie.
� A sk�d wiesz, czy si� tam nie wyda�a za Cztana z Rogowa albo za Wilka z Brzozowej?
� Panienka nie wyda�a si� za niego � odrzek� stanowczo giermek.
� M�g� jej opat rozkaza�.
� Opat panienki s�ucha, nie ona jego.
� To czeg� chcesz? Powiadaj prawd� tak jej, jak wszystkim.
Czech sk�oni� si� i odszed� nieco z�y.
� Daj B�g � m�wi� sobie, my�l�c o Zbyszku � by ci� zapomnia�a. Daj jej B�g jeszcze lepszego ni� ty. Ale je�li� nie zapomnia�a, to te� jej rzek�, �e� �eniaty[1938], ale bez niewiasty i �e bogdaj owdowiejesz, nim do �o�nicy wst�pisz.
Giermek przywi�za� si� by� jednak do Zbyszka, litowa� si� i nad Danusi�, ale Jagienk� mi�owa� nad wszystko w �wiecie i od czasu, jak si� przed ostatni� bitk� w Ciechanowie dowiedzia� o ma��e�stwie Zbyszkowym, nosi� b�l i gorycz w sercu.
� Bogdaj, �e wprz�d[1939] owdowiejesz! � powt�rzy�.
Lecz nast�pnie inne, widocznie s�odsze my�li pocz�y mu przychodzi� do g�owy, gdy� schodz�c ku koniom, m�wi�:
� Chwa�a Bogu, �e jej cho� nogi obejm�.
Tymczasem Zbyszko rwa� si� do drogi, gdy� trawi�a go gor�czka � i o ile z konieczno�ci nie musia� zajmowa� si� innymi sprawami, o tyle znosi� po prostu m�ki, my�l�c bez ustanku o Danusi i Jurandzie. Trzeba by�o jednak zosta� w Spychowie chocia� na jeden nocleg, cho�by dla[1940] pana de Lorche i dla przygotowa�, kt�rych tak d�uga podr� wymaga�a. Sam by� wreszcie utrudzon nad wszelk� miar� walk�, czuwaniem, drog�, bezsenno�ci�, zmartwieniem. Gdy wi�c noc uczyni�a si� bardzo p�na, rzuci� si� na twarde Jurandowe �o�e w nadziei, �e cho� kr�tki sen go nawiedzi. Lecz nim zasn��, zapuka� do niego Sanderus i sk�oniwszy si�, rzek�:
� Panie, ocalili�cie mnie od �mierci i dobrze mi by�o przy was, jako dawno przedtem nie bywa�o. B�g wam da� teraz w�o�� wielk�, �e�cie jeszcze bogatsi ni� wprz�dy[1941], a i skarbiec spychowski niepusty. Dajcie mi, panie, trzos jaki taki, a ja p�jd� do Prus od zamku do zamku i cho� mi tam nie bardzo bezpieczno, mo�e wam us�u��.
Zbyszko, kt�ry chcia� go w pierwszej chwili wyrzuci� z izby, zastanowi� si� nad tymi s�owami i po chwili, wydobywszy ze stoj�cej wedle �o�a podr�nej kalety[1942]spory worek, rzuci� mu go i rzek�:
� Masz, id�! Je�li� szelma [1943]� odrwisz[1944], je�li� uczciwy � us�u�ysz.
� Odrwi� jako szelma, panie � rzek� Sanderus � ale nie was, a us�u�� poczciwie � wam.
Zygfryd de L�we mia� w�a�nie wyje�d�a� do Malborga, gdy niespodzianie pocztowy pacho�ek przyni�s� mu list od Rotgiera z wiadomo�ciami z mazowieckiego dworu. Wiadomo�ci te poruszy�y do �ywego starego Krzy�aka. Przede wszystkim wida� by�o z listu, i� Rotgier wybornie przedstawi� i poprowadzi� wobec ksi�cia Janusza spraw� Juranda. Zygfryd u�miechn�� si� czytaj�c, �e Rotgier za��da� jeszcze, by ksi��� za krzywdy Zakonu odda� jeszcze Spych�w w ma�stwo[1945] Krzy�akom. Natomiast druga cz�� listu zawiera�a nowiny niespodziane i mniej korzystne. Oto donosi� tak�e Rotgier, �e dla tym lepszego okazania niewinno�ci Zakonu w porwaniu Jurand�wny rzuci� by� r�kawic� rycerzom mazowieckim, pozywaj�c ka�dego, kto by o tym w�tpi�, na s�d Bo�y, to jest na walk� wobec ca�ego dworu... ��aden jej nie podnosi� � pisa� dalej Rotgier � wszyscy bowiem wiedzieli, i� �wiadczy� za nami list samego Juranda, wi�c bali si� sprawiedliwo�ci Bo�ej, gdy wtem znalaz� si� m�odzik, kt�rego�my w le�nym dworcu widzieli � i �w zak�ad podj��. Z kt�rej przyczyny nie dziwujcie si�, pobo�ny i m�dry bracie, �e si� z powrotem o dwa albo trzy dni op�ni�, gdy� � sam pozwawszy, stan�� musz�. A i�em to dla chwa�y Zakonu uczyni�, mam nadziej�, �e nie poczyta mi tego za z�e ani wielki mistrz, ani te� wy, kt�rego czcz� i synowskim sercem mi�uj�. Przeciwnik � prawy[1946] dzieciuch, a mnie walka, jako wiecie, nie nowina, wi�c �atwie t� krew na chwa�� Zakonu rozlej�, a zw�aszcza przy pomocy Pana Chrystusowej, kt�remu pewnie wi�cej chodzi o tych, kt�rzy krzy� Jego nosz�, ni� o jakowego� Juranda albo o krzywdy jednej mizernej dziewki z mazurskiego narodu!�
Zygfryda zdziwi�a przede wszystkim wiadomo��, �e Jurand�wna by�a zam�na. Na my�l, �e w Spychowie osi��� mo�e nowy gro�ny i m�ciwy nieprzyjaciel, obj�� nawet starego komtura pewien niepok�j: �Oczywi�cie � m�wi� sobie � zemsty nie poniecha, a tym bardziej gdyby niewiast� odzyska� i gdyby mu powiedzia�a, �e to my�my j� porwali z le�nego dworca! Ba, wyda�oby si� te� zaraz, �e�my Juranda sprowadzili jeno[1947] dlatego, by go zagubi�, i �e c�rki nikt nie my�la� mu oddawa�. Tu przysz�o Zygfrydowi na my�l, �e jednak na skutek list�w ksi�cia wielki mistrz prawdopodobnie ka�e czyni� poszukiwania w Szczytnie cho�by dlatego, by si� przed tym�e ksi�ciem oczy�ci�. Przecie� mistrzowi i kapitule[1948] tak chodzi�o o to, by na wypadek wojny z pot�nym kr�lem polskim ksi���ta mazowieccy pozostali na stronie[1949]. Pomin�wszy si�y ksi���t wobec rojno�ci[1950] mazowieckiej szlachty, niepo�lednie[1951], a wobec jej bitno�ci � godne, by ich nie lekcewa�y�, pok�j z nimi zabezpiecza� granic� krzy�ack� na ogromnej, rozci�g�ej przestrzeni i pozwala� im skupi� lepiej swe si�y. Nieraz m�wiono o tym przy Zygfrydzie w Malborgu, nieraz cieszono si� nadziej�, �e po zwyci�stwie nad kr�lem znajdzie si� p�niej byle poz�r przeciw Mazowszu, a w�wczas �adna si�a nie wyrwie tej krainy z r�k krzy�ackich. By� to rachunek i wielki, i pewny, dlatego by�o rzecz� r�wnie pewn�, �e mistrz uczyni tymczasem wszystko, by nie rozdra�nia� ksi�cia Janusza[1952], albowiem pan �w, �onaty z c�rk� Kiejstuta[1953], trudniejszym by� do zjednania ni� Ziemowit P�ocki[1954], kt�rego ma��onka[1955] by�a nie wiadomo dlaczego ca�kiem Zakonowi oddana.
I wobec tych my�li stary Zygfryd, kt�ry przy ca�ej swej gotowo�ci do wszelkich zbrodni, zdrad i okrucie�stw mi�owa� jednak nad wszystko Zakon i chwal� jego, pocz�� si� rachowa� z sumieniem: �Zali[1956] nie lepiej b�dzie wypu�ci� Juranda i jego c�rk�? Zdrada i ohyda wyda si� wprawdzie w�wczas w ca�ej pe�ni, ale obci��y imi� Danvelda, ten za� nie �yje. A cho�by te� � my�la� � mistrz pokara� srodze mnie i Rotgiera, kt�rzy�my byli jednak wsp�lnikami Danveldowych uczynk�w, to czy nie lepiej tak b�dzie dla Zakonu?� Lecz tu jego m�ciwe i okrutne serce pocz�o burzy� si� na my�l o Jurandzie.
Wypu�ci� go, tego ciemi�zc� i kata zakonnych ludzi, zwyci�zc� w tylu spotkaniach, przyczyn� tylu kl�sk i ha�by, pogromc�, a potem zab�jc� Danvelda, pogromc� de Bergowa, zab�jc� Majnegera, zab�jc� Gotfryda i Huga, tego, kt�ry w samym Szczytnie wytoczy� wi�cej krwi niemieckiej, ni� jej wytacza niejedna dobra utarczka czasu wojny: �Nie mog�! nie mog�! � powtarza� w duszy Zygfryd i na sam� t� my�l drapie�ne palce zaciska�y mu si� kurczowo, a stara, wysch�a pier� z trudno�ci� �owi�a oddech.� A jednak, gdyby to by�o z wi�kszym po�ytkiem i chwa�� Zakonu? Gdyby kara, kt�ra by spad�a w takim razie na jeszcze �yj�cych sprawc�w zbrodni, mia�a przejedna� wrogiego dotychczas ksi�cia Janusza i u�atwi� z nim uk�ad albo nawet i przymierze?... Zapalczywi s� oni � my�la� dalej stary komtur[1957] � lecz byle im troch� dobroci okaza�, �atwo krzywd zapominaj�. Ot i ksi��� sam by� we w�asnym kraju pochwycon, a przecie czynnie si� nie m�ci�...� Tu pocz�� chodzi� po sali w wielkiej rozterce wewn�trznej, gdy nagle wyda�o mu si�, �e mu co� z g�ry rzek�o: �Wsta� i czekaj na powr�t Rotgiera�. Tak! nale�a�o czeka�. Rotgier zabije niechybnie[1958] onego m�odzianka, a i potem albo trzeba b�dzie ukry� Juranda i jego c�rk�, albo ich odda�. W pierwszym razie ksi��� wprawdzie o nich nie zapomni, ale nie maj�c pewno�ci, kto porwa� dziewk�, b�dzie jej szuka�, b�dzie s�a� listy do mistrza nie z oskar�eniem, ale rozpytuj�ce � i rzecz p�jdzie w niezmiern� odw�ok�[1959]. W drugim razie rado�� z powrotu Jurand�wny wi�ksz� b�dzie ni� ch�� zemsty za jej porwanie. �A wszak[1960] ci zawsze mo�emy powiedzie�, �e�my j� znale�li ju� po Jurandowej napa�ci!� Ta ostatnia my�l uspokoi�a ca�kiem Zygfryda. Co do samego Juranda, dawno ju� na wsp�k�[1961] z Rotgierem wymy�lili spos�b, �eby je�li go przyjdzie wypu�ci�, nie m�g� ni m�ci� si�, ni skar�y�. Zygfryd radowa� si� w srogiej duszy, my�l�c teraz o tym sposobie. Radowa� si� r�wnie� na my�l o s�dzie Bo�ym, kt�ry mia� odby� si� w ciechanowskim zamku. Co do wyniku �miertelnej walki nie nurtowa� go �aden niepok�j. Przypomnia� sobie pewien turniej w Kr�lewcu, gdy Rotgier pokona� dw�ch s�ynnych rycerzy, kt�rzy w ojczystej swej andegawe�skiej krainie uchodzili za niezwalczonych[1962] zapa�nik�w. Wspomnia� i walk� pod Wilnem z pewnym polskim rycerzem, dworzaninem Spytka z Melsztyna[1963], kt�rego Rotgier zabi�. I rozja�ni�a mu si� twarz, a serce wezbra�o dum�, gdy� Rotgiera, jakkolwiek ju� s�ynnego rycerza, on pierwszy na wyprawy do Litwy wodzi�[1964] i najlepszych sposob�w wojny z tym plemieniem go uczy�. A teraz �w synaczek rozleje raz jeszcze znienawidzon� krew polsk� i wr�ci okryty chwa��. Wszak ci to s�d Bo�y, wi�c i Zakon b�dzie zarazem z podejrze� oczyszczon... �S�d Bo�y!...� Na jedno mgnienie oka stare serce �cisn�o si� uczuciem podobnym do trwogi. Oto Rotgier stan�� ma do walki �miertelnej w obronie niewinno�ci krzy�ackiej, a przecie oni winni, b�dzie zatem walczy� za k�amstwo... Nu�by sta�o si� nieszcz�cie. Lecz po chwili Zygfrydowi wyda�o si� to zn�w niemo�liwym. Rotgier nie mo�e by� zwyci�ony.
Uspokoiwszy si� w ten spos�b, stary Krzy�ak zamy�li� si� jeszcze nad tym, czyby nie lepiej wys�a� tymczasem Danusi do kt�rego odleglejszego zamku, kt�ry by w �adnym razie nie m�g� ulec zamachowi Mazur�w. Lecz po chwili zastanowienia zaniecha� i tej my�li. Obmy�li� zamach i stan�� na czele m�g�by jeno m�� Jurand�wny, a on przecie zginie pod r�k� Rotgiera... Potem b�d� tylko ze strony ksi�cia i ksi�ny dochodzenia, przepytywania, pisania, skargi, ale przez to w�a�nie sprawa zatrze si� i zaciemni, nie m�wi�c o odw�oce niemal bez ko�ca. �Wpierw nim do czego dojd� � rzek� sobie Zygfryd � ja umr�, a mo�e i Jurand�wna postarzeje si� w krzy�ackim zamkni�ciu�. Kaza� jednak�e, by wszystko by�o gotowe w zamku do obrony, a r�wnie� i do drogi, nie wiedzia� bowiem dok�adnie, co mo�e z narady z Rotgierem wypa��, i czeka�.
Tymczasem up�yn�y od terminu, na kt�ry obiecywa� pierwotnie Rotgier wr�ci�, dni dwa, po czym trzy i cztery, a �aden orszak nie ukazywa� si� przed szczytnie�sk� bram�. Dopiero pi�tego, prawie ju� o zmroku, rozleg� si� odg�os rogu przed baszt� od�wiernego. Zygfryd, kt�ry uko�czy� by� w�a�nie przedwieczorne czynno�ci, wys�a� natychmiast pacho�ka, aby si� dowiedzia�, kto przyby�.
Pacho�ek wr�ci� po chwili z twarz� zmieszan�, ale zmiany tej nie m�g� Zygfryd dostrzec, gdy� w izbie ogie� pali� si� w g��bokim kominie i ma�o roz�wieca� mrok.
� Przyjechali? � spyta� stary rycerz.
� Tak! � odpowiedzia�o pachol�.
Lecz w g�osie jego by�o co� takiego, co nagle zaniepokoi�o Krzy�aka, wi�c rzek�:
� A brat Rotgier?
� Przywie�li brata Rotgiera.
Na to Zygfryd podni�s� si� z krzes�a. Przez d�ug� chwil� trzyma� d�oni� za por�cz, jakby obawia� si� upa��, po czym ozwa� si� przyt�umionym g�osem:
� Daj mi p�aszcz.
Pacho�ek zarzuci� mu p�aszcz na ramiona, on za� widocznie odzyska� ju� si�y, gdy� sam nasun�� kaptur na g�ow� i wyszed� z izby.
Po chwili znalaz� si� na dziedzi�cu zamkowym, na kt�rym mrok uczyni� si� ju� zupe�ny, i szed� przez skrzypi�cy �nieg powolnym krokiem ku orszakowi, kt�ry przejechawszy bram�, zatrzyma� si� w jej pobli�u. Sta�a tam ju� g�sta gromada ludzi i �wieci�o kilka pochodni, kt�re �o�nierze z za�ogi zd��yli przynie��. Na widok starego rycerza knechtowie[1965] rozst�pili si�.
Przy blasku pochodni wida� by�o jednak trwo�ne oblicza i ciche g�osy szepta�y w pomroce:
� Brat Rotgier...
� Brat Rotgier zabit...
Zygfryd przysun�� si� do sani, na kt�rych le�a�o na s�omie pokryte p�aszczem cia�o, i podni�s� koniec p�aszcza.
� Zbli�cie �wiat�o � rzek� odchylaj�c kaptur.
Jeden z knecht�w pochyli� pochodni�, przy kt�rej blasku stary Krzy�ak dojrza� g�ow� Rotgiera i twarz bia�� jak �nieg, zmarzni�t�, otoczon� ciemn� chust�, kt�r� zawi�zano mu pod brod� widocznie w tym celu, aby usta nie pozosta�y otwarte. Jako� ca�a twarz by�a jakby �ci�gni�ta, a przez to zmieniona tak, �e mo�na by rzec, i� to kto inny. Oczy by�y zakryte powiekami, naoko�o oczu i przy skroniach plamy b��kitne. Na policzkach szkli� si� zamr�z.
Komtur patrzy� przez d�ug� chwil� w�r�d og�lnego milczenia. Inni patrzyli na niego, wiedziano bowiem, �e by� jako ojciec dla zmar�ego i �e go mi�owa�. Lecz jemu ani jedna �za nie wyp�yn�a z oczu, oblicze tylko mia� jeszcze surowsze ni� zwykle, a w nim jaki� skrzep�y spok�j.
� Tak go odes�ali! � rzek� wreszcie.
Lecz zaraz potem zwr�ci� si� do ekonoma zamku:
� Niech do p�nocy zbij� trumn� i ustawi� cia�o w kaplicy.
� Zosta�a jedna trumna z tych, kt�re robiono dla pobitych przez Juranda � odrzek� ekonom. � Ka�� j� tylko suknem obi�.
� I przykry� go p�aszczem � rzek� Zygfryd, zakrywaj�c twarz Rotgiera � nie takim jak ten, jeno zakonnym.
Po chwili za� doda�:
� A wieka nie przymyka�.
Ludzie zbli�yli si� do wozu. Zygfryd nasun�� zn�w kaptur na g�ow�, lecz widocznie przypomnia� sobie jeszcze co� przed odej�ciem, gdy� spyta�:
� Gdzie jest van Krist?
� Zabit tak�e � odpowiedzia� jeden z pacho�k�w � ale musieli go pochowa� w Ciechanowie, bo pocz�� gni�.
� To dobrze.
I to rzek�szy, odszed� powolnym krokiem, a wr�ciwszy do izby, siad� na tym samym krze�le, na kt�rym go wiadomo�� zasta�a � i siedzia� z twarz� kamienn�, nieruchomy, tak d�ugo, �e ma�y pacholik pocz�� si� niepokoi� i wsuwa� coraz cz�ciej g�ow� przeze drzwi. Godzina p�yn�a za godzin�, w zamku ustawa� zwyk�y ruch, tylko od strony kaplicy dochodzi�o g�uche, niewyra�ne stukanie m�otka, a potem nic nie m�ci�o ciszy pr�cz nawo�ywa� wartownik�w.
By�a te� ju� blisko p�noc, gdy stary rycerz rozbudzi� si� jakby ze snu i zawo�a� pacho�ka.
� Gdzie jest brat Rotgier? � zapyta�.
Lecz ch�opak, rozstrojony cisz�, wypadkami i bezsenno�ci�, widocznie nie zrozumia� go, gdy� spojrza� na� z trwog� i odrzek� ze dr�eniem w g�osie:
� Nie wiem, panie!...
A starzec u�miechn�� si� rozdzieraj�cym u�miechem i rzek� �agodnie:
� Ja�, dziecko, pytam: zali ju� w kaplicy?
� Tak jest, panie.
� To dobrze. Powiedz�e Diederichowi, by tu przyszed� z kluczami i latarni� i by czeka�, p�ki nie wr�c�. Niech ma tak�e i kocie�ek[1966] z w�glami. Czy w kaplicy ju� jest �wiat�o?
� Gorej�[1967] �wiece wedle[1968] trumny.
Zygfryd zawdzia�[1969] p�aszcz i wyszed�.
Przyszed�szy do kaplicy, rozejrza� si� od drzwi, czy nie ma nikogo, potem zamkn�� je starannie, zbli�y� si� do trumny, odstawi� dwie �wiece z sze�ciu, kt�re przy niej gorza�y w wielkich miedzianych lichtarzach, i kl�k� przy niej.
Wargi nie porusza�y mu si� wcale, wi�c si� nie modli�. Przez czas jaki� patrzy� tylko w skrzep��, ale pi�kn� jeszcze twarz Rotgiera, jakby chcia� �lad�w �ycia w niej dopatrzy�.
Po czym w�r�d ciszy kaplicznej pocz�� wo�a� przyciszonym g�osem:
� Synaczku! Synaczku!
I umilk�. Zdawa�o si�, �e czeka odpowiedzi.
Nast�pnie wyci�gn�wszy r�ce, wsun�� wychud�e, podobne do szpon�w palce pod p�aszcz okrywaj�cy piersi Rotgiera i pocz�� ich nimi dotyka�: szuka� wsz�dzie, w po�rodku i z bok�w, poni�ej �eber i wedle obojczyk�w, zmaca� na koniec przez sukno szczelin� ci�gn�c� si� od wierzchu prawego barku a� pod pach�, zag��bi� palce, przesun�� je przez ca�� d�ugo�� rany i zn�w j�� m�wi� g�osem, w kt�rym drga�a jakby skarga:
� Oo!... jaki� to niemi�osierny cios!... A m�wi�e�, �e tamten � prawy[1970] dzieciuch!... Ca�e rami�! ca�e rami�! Tyle razy wznosi�e� je na pogan w obronie Zakonu. A teraz odr�ba� ci je polski top�r... I ot ci koniec! Ot ci kres! Nie b�ogos�awi� ci On, bo mu mo�e nie chodzi o nasz Zakon. Opu�ci� i mnie, chocia�em mu s�u�y� od d�ugich lat.
S�owa urwa�y mu si� na ustach, wargi pocz�y dr�e� i w kaplicy zn�w uczyni�o si� g�uche milczenie.
� Synaczku! Synaczku!
W g�osie Zygfryda by�a teraz pro�ba, a zarazem wo�a� jeszcze ciszej, jak ludzie, kt�rzy dopytuj� si� o jak�� wa�n� i straszn� tajemnic�:
� Je�li� jest, je�li mnie s�yszysz, daj znak: porusz r�k� albo otw�rz na jedno mgnienie oczy � bo mi skowycze serce w starych piersiach... daj znak, jam ci� mi�owa� � przem�w!...
I wspar�szy d�onie na kraw�dziach trumny, utkwi� swe s�pie oczy w zamkni�tych powiekach Rotgiera i czeka�.
� Ba! jako�e masz przem�wi� � rzek� wreszcie � bije od ciebie mr�z i zaduch. Ale skoro ty milczysz, to ja ci co� powiem, a dusza twoja niech tu przyleci mi�dzy gorej�ce �wiece i s�ucha.
To rzek�szy, pochyli� si� do twarzy trupa.
� Pami�tasz, jako kapelan nie da� dobi� Juranda i jako�my mu przysi�gli. I dobrze: dotrzymam przysi�gi, ale ciebie uraduj�, gdzie�kolwiek jest.
To rzek�szy, cofn�� si� od trumny, przystawi� na powr�t lichtarze, kt�re by� poprzednio odsun��, nakry� trupa p�aszczem wraz z twarz� i wyszed� z kaplicy.
Przy drzwiach komnaty spa� zmorzony g��bokim snem pacho�ek, wewn�trz za� czeka� wedle rozkazu na Zygfryda Diederich.
By� to niski, kr�py cz�owiek, o kab��czastych[1971] nogach i z kwadratow�, zwierz�c� twarz�, kt�r� w cz�ci zas�ania� ciemny z�bkowany kaptur spadaj�cy na ramiona. Na sobie mia� bawoli niewyprawny[1972] kaftan, na biodrach r�wnie� bawoli pas, za kt�ry zatkni�ty by� p�k kluczy i kr�tki n�. W prawej r�ce trzyma� �elazn�, pozas�anian� b�onami latarni�, w drugiej miedziany kotlik i pochodni�.
� Got�w jeste�? � zapyta� Zygfryd.
Diederich sk�oni� si� w milczeniu.
� Kaza�em, by� mia� w�gle w kotliku.
Kr�py cz�owiek zn�w nic nie odpowiedzia�, wskaza� tylko p�on�ce w kominie bierwiona, wzi�� stoj�c� wedle komina �elazn� �opatk� i pocz�� wygarnia� spod nich w�gle do kocio�ka, po czym zapali� latarni� i czeka�.
� A teraz s�uchaj, psie � rzek� Zygfryd. � Niegdy� wygada�e�, co kaza� ci czyni� komtur Danveld, i komtur kaza� ci wyci�� j�zyk. Ale �e mo�esz kapelanowi pokaza� wszystko, co chcesz, na palcach, wi�c ci zapowiadam, i� je�li jednym ruchem poka�esz mu to, co z mego rozkazu uczynisz � ka�� ci� powiesi�.
Diederich zn�w sk�oni� si� w milczeniu, tylko twarz �ci�gn�a mu si� z�owrogo strasznym wspomnieniem, albowiem wyrwano mu j�zyk z zupe�nie innego powodu, ni� m�wi� Zygfryd.
� Ruszaj teraz naprz�d i prowad� do Jurandowego podziemia.
Kat chwyci� sw� olbrzymi� d�oni� pa��k kotlika, podni�s� latarni� i wyszli. Za drzwiami min�li u�pionego pacho�ka i zszed�szy ze schod�w, udali si� nie ku drzwiom g��wnym, lecz w ty� schod�w, za kt�rymi ci�gn�� si� w�ski korytarz id�cy przez ca�� szeroko�� gmachu, a zako�czony ci�k� furt� ukryt� we framudze muru. Diederich otworzy� j� i znale�li si� zn�w pod go�ym niebem, na ma�ym podw�rku, otoczonym z czterech stron murowanymi spichrzami, w kt�rych chowano zapasy zbo�a na wypadek obl�enia zamku. Pod jednym z tych spichrz�w, od prawej strony, by�y podziemia dla wi�ni�w. Nie sta�a tam �adna stra�, albowiem wi�zie�, cho�by zdo�a� wy�ama� si� z podziemia, znalaz�by si� w dziedzi�cu, kt�rego jedyne wyj�cie by�o w�a�nie przez ow� furt�.
� Czekaj!�rzek� Zygfryd.
I wspar�szy si� r�k� o mur, zatrzyma� si�, albowiem uczu�, �e dzieje si� z nim co� niedobrego i �e brak mu tchu, jak gdyby piersi jego by�y zakute w zbyt ciasny pancerz. Po prostu to, przez co przeszed�, by�o nad jego stare si�y. Uczu� te�, �e czo�o pokrywa mu si� pod kapturem kroplami zimnego potu, i postanowi� chwil� odetchn��. Noc po pos�pnym dniu uczyni�a si� nadzwyczaj pogodna. Na niebie �wieci� ksi�yc i ca�y dziedzi�czyk zalany by� jasnym �wiat�em, przy kt�rym �nieg po�yskiwa� zielono. Zygfryd z chciwo�ci� wci�ga� w p�uca rze�we i nieco mro�ne powietrze. Ale przypomnia�o mu si� zarazem, �e w tak� sam� �wietlist� noc wyje�d�a� Rotgier do Ciechanowa, sk�d wr�ci� trupem.
� A teraz le�ysz w kaplicy � mrukn�� z cicha.
Diederich za� s�dz�c, �e komtur do niego m�wi, podni�s� latarni� i o�wieci� jego twarz, blad� strasznie, niemal trupi�, ale zarazem podobn� do g�owy starego s�pa.
� Prowad�! � rzek� Zygfryd.
��te ko�o �wiat�a od latarni zachybota�o zn�w na �niegu i poszli dalej. W grubym murze spichlerza by�o wg��bienie, przy kt�rym kilka schod�w wiod�o do niskich �elaznych drzwi. Diederich otworzy� je i zn�w pocz�� schodzi� po schodach w g��b czarnej czelu�ci, podnosz�c mocno latarni�, by o�wieci� komturowi drog�. Na ko�cu schod�w by� korytarz, a w nim na prawo i na lewo nadzwyczaj niskie furty od cel wi�ziennych.
� Do Juranda � rzek� Zygfryd.
Po chwili zaskrzypia�y rygle i weszli. Ale w jamie by�o zupe�nie ciemno, wi�c Zygfryd, nie widz�c dobrze przy md�ym �wietle latarni, rozkaza� zapali� pochodni� i wkr�tce w mocnym blasku jej p�omienia ujrza� le��cego na s�omie Juranda. Jeniec mia� kajdany na nogach, na r�ku za� �a�cuch nieco d�u�szy, taki, by mu pozwala� podawa� sobie pokarm do ust. Ubrany by� w ten sam w�r zgrzebny, w kt�rym stan�� przed komturami, lecz pokryty teraz ciemnymi �ladami krwi, albowiem w dniu owym, w kt�rym po�o�ono kres walce dopiero w�wczas, gdy oszala�ego z b�lu i w�ciek�o�ci rycerza spl�tano sieci�, knechtowie chcieli go dobi� i halabardami zadali mu kilkana�cie ran. Dobiciu przeszkodzi� miejscowy, szczytnie�ski kapelan, ciosy za� nie okaza�y si� �miertelne, natomiast usz�o z Juranda tyle krwi, �e go odniesiono do wi�zienia na wp� �ywego. W zamku mniemano powszechnie, �e lada godzina sko�czy[1973], lecz jego ogromna si�a zmog�a[1974] �mier� i �y�, chocia� nie opatrzono mu ran, a wtr�cono go do strasznego podziemia, w kt�rym w dniach odwil�y kapa�o ze sklepie�, w czasie za� mroz�w �ciany pokrywa�y si� grub� sadzi�[1975] �nie�n� i kryszta�kami lodu.
Le�a� wi�c na s�omie, w �a�cuchach, niemocen[1976], ale ogromny, tak i� zw�aszcza le��c, czyni� wra�enie jakiego� od�amu ska�y, kt�ry wykuto w kszta�t cz�owieczy. Zygfryd kaza� mu �wieci� prosto w twarz i przez czas jaki� wpatrywa� si� w ni� w milczeniu, po czym zwr�ci� si� do Diedericha i rzek�:
� Widzisz, i�e ma tylko jedn� �renic�, wykap mu j�.
W g�osie jego by�a jaka� niemoc i zgrzybia�o��, ale w�a�nie dlatego straszny rozkaz wydawa� si� jeszcze straszniejszy. Tote� pochodnia zadr�a�a nieco w r�ku kata, jednak�e pochyli� j� i wkr�tce na oko Juranda pocz�y spada� wielkie, p�on�ce krople smo�y, a wreszcie pokry�y je zupe�nie od brwi a� do wystaj�cej ko�ci policzka.
Twarz Juranda skurczy�a si�, p�owe[1977] w�sy jego podnios�y si� ku g�rze i odkry�y zaci�ni�te z�by, ale nie wyrzek� ani s�owa i czy to z wyczerpania, czy przez zawzi�to�� przyrodzon� strasznej jego naturze, nie wyda� nawet j�ku.
A Zygfryd rzek�:
� Przyrzeczono ci, i� wyjdziesz wolny, i wyjdziesz, ale nie b�dziesz m�g� oskar�a� Zakonu, gdy� j�zyk, kt�rym przeciw niemu blu�ni�e�, b�dzie ci odj�ty.
I zn�w da� znak Diederichowi, lecz �w wyda� dziwny, gardlany[1978] g�os i pokaza� zarazem na migi, �e potrzebuje obu r�k, a nadto, �e chce, by komtur mu po�wieci�.
W�wczas starzec wzi�� pochodni� i trzyma� j� wyci�gni�t� dr��c� r�k�; jednak�e gdy Diederich przycisn�� kolanami piersi Juranda, odwr�ci� g�ow� i patrza� na pokryt� szronem �cian�.
Na chwil� rozleg� si� d�wi�k �a�cuch�w, po czym da�y si� s�ysze� zdyszane oddechy piersi ludzkich, co� jakby jedno g�uche, g��bokie st�kniecie i nast�pi�a cisza.
Wreszcie ozwa� si� zn�w g�os Zygfryda.
� Jurandzie, kara, kt�r� ponios�e�, i tak ci� spotka� mia�a, ale pr�cz tego bratu Rotgierowi, kt�rego m�� twej c�rki zabi�, obieca�em w�o�y� praw� twoj� d�o� do trumny.
Diederich, kt�ry ju� by� podni�s� si�, us�yszawszy te s�owa, przychyli� si� zn�w nad Jurandem.
Po niejakim czasie stary komtur i Diederich znale�li si� zn�w na owym dziedzi�cu, zalanym �wiat�em miesi�cznym. Przeszed�szy korytarz, Zygfryd wzi�� z r�k kata latarni� i jaki� ciemny przedmiot owini�ty w szmat� i rzek� do siebie g�o�no:
� Teraz do kaplicy z powrotem, a potem do wie�y.
Diederich spojrza� na niego bystro, lecz komtur kaza� mu i�� spa�, sam za� powl�k� si�, ko�ysz�c latarni�, w stron� o�wieconych kaplicznych okien. Po drodze rozmy�la� o tym, co si� sta�o. Czu� jak�� pewno��, �e i na niego przychodzi ju� kres i �e to s� jego ostatnie uczynki na ziemi; a jednak jego dusza krzy�acka, chocia� z natury wi�cej okrutna ni� k�amliwa, tak ju� pod wp�ywem nieub�aganej konieczno�ci wzwyczai�a[1979] si� do wykr�t�w, matactw[1980] i os�aniania krwawych zakonnych post�pk�w, �e i teraz mimo woli my�la�, i� m�g�by zrzuci� ha�b� i odpowiedzialno�� za Jurandow� m�k� zar�wno z siebie jak i z Zakonu. Diederich przecie niemowa, nic nie wyzna, a chocia� umie porozumie� si� z kapelanem, nie porozumie si� z samego strachu. Wi�c co? Wi�c kt� dowiedzie, �e Jurand nie otrzyma� tych wszystkich ran w bitwie? �atwo m�g� straci� j�zyk od pchni�cia w��czni� mi�dzy z�by, �atwo miecz albo top�r m�g� odr�ba� prawic�, a oko mia� tylko jedno, wi�c c� dziwnego, �e mu je wybito, gdy sam jeden rzuci� si� w szale�stwie na ca�� za�og� szczytnie�sk�? Ach, Jurand! Ostatnia w �yciu rado�� wstrz�sn�a na chwil� sercem starego Krzy�aka. Tak, Jurand, je�li wy�yje, powinien by� wypuszczon wolno! Tu Zygfryd przypomnia� sobie, jak niegdy� radzili o tym z Rotgierem i jak m�ody brat, �miej�c si�, m�wi�: �Niech w�wczas p�jdzie, gdzie go oczy ponios�, a je�li nie b�dzie m�g� trafi� do Spychowa, to niech si� rozpyta o drog�. Bo to, co si� sta�o, by�o ju� w cz�ci postanowione mi�dzy nimi. A teraz, gdy Zygfryd zn�w wszed� do kaplicy i kl�kn�wszy przy trumnie, z�o�y� u n�g Rotgiera krwaw� d�o� Jurandow�, ta ostatnia rado��, kt�ra przed chwil� w nim zadrga�a, odbi�a si� r�wnie� po raz ostatni na jego twarzy.
� Widzisz � rzek� � uczyni�em wi�cej, ni�e�my uradzili: bo kr�l Jan Luksemburski[1981], chocia� by� �lepy, stan�� jeszcze do walki i zgin�� z chwa��, a Jurand nie stanie ju� i zginie jak pies pod p�otem.
Tu zn�w uczu� brak oddechu, taki jak poprzednio, gdy szed� do Juranda, a na g�owie ci�ar jakby �elaznego he�mu, lecz trwa�o to jedno mgnienie oka. Odetchn�� g��boko i rzek�.
� Hej, czas i na mnie. Mia�em ci� jednego, a teraz nie mam nikogo. Ale je�li mi przeznaczono �y� jeszcze, to ci �lubuj�, synaczku, �e ci i tamt� r�k�, kt�ra ci� zabi�a, na grobie po�o�� albo sam zgin�. �yw jeszcze tw�j zab�jca...
Tu z�by �cisn�y mu si�, chwyci� go kurcz tak silny, i� s�owa urwa�y mu si� w ustach, i dopiero po niejakim czasie pocz�� zn�w m�wi� przerywanym g�osem:
� Tak... �yw jeszcze tw�j zab�jca, ale ja go dosi�gn�... a nim dosi�gn�, inn�, gorsz� od samej �mierci m�k� mu zadam.
I umilk�.
Po chwili wsta� i zbli�ywszy si� do trumny, j�� m�wi� spokojnym g�osem:
� Ot, po�egnam ci�... Spojrz� ci w twarz raz ostatni, mo�e poznam, czy� rad[1982] z obietnicy. Ostatni raz!
I odkry� oblicze Rotgiera, lecz nagle cofn�� si�.
� �miejesz si�... � rzek� � ale si� strasznie �miejesz...
Jako� cia�o odtaja�o pod p�aszczem, a mo�e od ciep�a �wiec, skutkiem czego pocz�o si� rozk�ada� z nadzwyczajn� szybko�ci� � i twarz m�odego komtura sta�a si� rzeczywi�cie straszn�. Spuch�e ogromnie i poczernia�e uszy mia�y w sobie co� potwornego, sine za�, wzd�te wargi wykrzywione by�y jakby u�miechem.
Zygfryd zakry� co pr�dzej t� okropn� mask� ludzk�.
Po czym wzi�� latarni� i wyszed�. W drodze po raz trzeci zbrak�o mu oddechu, wr�ciwszy wi�c do izby, rzuci� si� na swe twarde �o�e zakonne i przez pewien czas le�a� bez ruchu. My�la�, �e za�nie, gdy nagle ogarn�o go dziwne uczucie. Oto wyda�o mu si�, �e sen nie przyjdzie do niego ju� nigdy, a natomiast je�li zostanie w tej izbie, to przyjdzie zaraz �mier�.
Zygfryd nie ba� si� jej. W niezmiernym zm�czeniu i bez nadziei snu widzia� w niej jaki� ogromny wypoczynek, ale nie chcia� si� jej podda� jeszcze tej nocy, wi�c siad�szy na �o�u, pocz�� m�wi�:
� Daj mi czas do jutra.
A wtem us�ysza� wyra�nie jaki� g�os szepc�cy mu do ucha:
� Wychod� z tej izby. Jutro b�dzie za p�no i nie spe�nisz tego, co� przyrzek�; wychod� z tej izby!
Komtur, podni�s�szy si� z trudem, wyszed�. Na blankach[1983] obwo�ywa�y si� z naro�nik�w stra�e. Przy kaplicy pada� na �nieg ��ty blask z okien. W po�rodku, przy kamiennej studni dwa czarne psy bawi�y si�, ci�gaj�c jak�� szmat�; zreszt� na dziedzi�cu by�o pusto i cicho.
� Wi�c koniecznie jeszcze tej nocy? � m�wi� Zygfryd. � Otom utrudzon bez miary, ale id�... Wszyscy �pi�. Jurand zmo�on m�k� mo�e tak�e �pi, tylko ja nie zasn�. Id�, id�, bo w izbie �mier�, a jam ci przyrzek�... Ale potem niech�e ju� przyjdzie �mier�, skoro nie ma przyj�� sen. Ty si� tam �miejesz, a mnie si� brak. �miejesz si�, to� wida� rad. Jeno widzisz, palce mi podr�twia�y, moc opu�ci�a d�onie i sam ju� tego nie dokonam... Dokona s�u�ka, kt�ra z ni� �pi...
Tak m�wi�c, szed� oci�a�ym krokiem ku wie�y le��cej przy bramie.
Tymczasem psy, kt�re bawi�y si� przy kamiennej studni, przybieg�y ku niemu i pocz�y si� �asi�. W jednym z nich Zygfryd rozpozna� brytana, kt�ry by� tak nieodst�pnym towarzyszem Diedericha, i� w zamku m�wiono, �e s�u�y mu w nocy za poduszk�.
Pies, powitawszy komtura, zaszczeka� z cicha raz i drugi, po czym zwr�ci� si� ku bramie i pocz�� i�� ku niej, jak gdyby odgadywa� my�l cz�owieka.
Zygfryd znalaz� si� po chwili przed w�skimi drzwiczkami wie�y, kt�re na noc zaryglowywano z zewn�trz. Odsun�wszy rygle, zmaca� por�cz schod�w, kt�re zaczyna�y si� tu� za drzwiami, i pocz�� i�� na g�r�. Zapomniawszy, z powodu rozbicia my�li, latarni szed� omackiem, st�paj�c ostro�nie i szukaj�c nogami stopni.
Nagle po kilku krokach zatrzyma� si�, gdy� wy�ej, ale tu� nad sob�, us�ysza� co� jakby sapanie cz�owieka albo zwierz�cia.
� Kto tam?
Nie by�o odpowiedzi, tylko sapanie sta�o si� szybsze.
Zygfryd by� cz�owiekiem nieustraszonym; nie ba� si� �mierci, ale i jego odwaga i panowanie nad sob� wyczerpa�y si� ju� do dna tej strasznej nocy. Przez g�ow� przelecia�a mu my�l, �e drog� zast�puje mu Rotgier, i w�osy zje�y�y mu si� na g�owie, a czo�o okry�o si� zimnym potem.
I cofn�� si� prawie do samego wyj�cia.
� Kto tam? � zapyta� zd�awionym g�osem.
Lecz w tej chwili co� pch�o go w piersi z si�� tak straszliw�, �e starzec pad� zemdlony na wznak przez otworzone drzwi, nie wydawszy ani j�ku.
Uczyni�a si� cisza. Potem z wie�y wysun�a si� jaka� ciemna posta� i chy�kiem pocz�a umyka� ku stajniom le��cym obok cekhauzu[1984] po lewej stronie dziedzi�ca. Wielki brytan Diedericha pop�dzi� za ni� w milczeniu. Drugi pies skoczy� za nimi r�wnie� i znikn�� w cieniu muru, ale wkr�tce zjawi� si� znowu ze �bem spuszczonym ku ziemi, biegn�c z wolna z powrotem i jakby wietrz�c pod �lad tamtych. W ten spos�b zbli�y� si� do le��cego bez ruchu Zygfryda, obw�cha� go uwa�nie i wreszcie, siad�szy przy jego g�owie, podni�s� paszcz� w g�r� i pocz��[1985] wy�.
Wycie rozlega�o si� przez d�ugi czas, nape�niaj�c jakby now� �a�o�ci� i zgroz� t� pos�pn� noc. Na koniec zaskrzypia�y drzwi ukryte we wn�ku wielkiej bramy i na dziedzi�cu zjawi� si� od�wierny z halebard�[1986].
� M�r[1987] na tego psa! � rzek�. � Naucz� ja ci� wy� po nocy.
I nastawiwszy ostrze, chcia� pchn�� nim zwierz�, lecz w tej samej chwili ujrza�, i� kto� le�y w pobli�u otwartych drzwiczek baszty.
�
Pochyliwszy g�ow�, spojrza� w twarz le��cego cz�owieka i pocz�� krzycze�:
� Bywaj[1989]! bywaj! ratunku!
Po czym skoczy� do bramy i j�� targa� z ca�ych si� za sznur dzwonu.
Jakkolwiek G�owaczowi pilno by�o do Zgorzelic, nie m�g� jednak�e jecha� tak pr�dko, jakby chcia�, albowiem drogi sta�y si� niezmiernie trudne. Po zimie ostrej, po mrozach t�gich i po �niegach tak obfitych, �e chowa�y si� pod nimi ca�e wsie, przysz�y wielkie odwil�e. Luty, wbrew swojej nazwie, nie okaza� si� bynajmniej lutym[1990]. Naprz�d powsta�y mg�y g�ste i nieprzeniknione, potem d�d�e prawie ulewne, od kt�rych w oczach taja�y bia�e zaspy, w przerwach za� mi�dzy ulewami d�� wicher, taki, jaki zwyk� d�� w marcu, wi�c przerywany, nag�y, kt�ren[1991] zgania� i rozgania� nabrzmia�e chmury po niebie, a na ziemi wy� po zaro�lach, hucza� po lasach i po�era� �niegi, pod kt�rymi niedawno jeszcze drzema�y konary i ga��zie w zimowym cichym �nie. Poczernia�y te� wnet bory. Na ��kach marszczy�a si� szeroko rozlana woda, wezbra�y rzeki i strumienie. Radzi [1992]byli z takiej obfito�ci mokrego �ywio�u tylko rybitwowie[1993], natomiast inna wszelka ludno��, trzymana jakby na uwi�zi, przykrzy�a sobie po domach i chatach. W wielu miejscach od wsi do wsi mo�na si� by�o dosta� tylko �odzi�. Nie brak�o wprawdzie nigdzie grobel[1994] ani go�ci�c�w przez bagna i bory poczynionych z pni i okr�glak�w[1995], ale teraz groble rozmi�k�y, a pnie na nizinnych miejscach pogrz�z�y w rozmok�ych m�akach[1996] i przejazd przez nie uczyni� si� niebezpieczny albo i wcale niepodobny[1997]. Szczeg�lniej trudno by�o posuwa� si� Czechowi w jezierzystej Wielkopolsce, gdzie ka�dej wiosny roztopy bywa�y wi�ksze ni� w innych stronach kraju, a przeto[1998] i droga, zw�aszcza dla konnych, ci�sza.
Musia� te� cz�sto zatrzymywa� si� i czeka� po ca�ych tygodniach b�d� to po miasteczkach, b�d� po wsiach u dziedzic�w, kt�rzy zreszt� przyjmowali go wraz z jego lud�mi, wedle obyczaju, go�cinnie, radzi s�uchaj�c opowiada� o Krzy�akach i p�ac�c chlebem i sol� za nowiny. Za czym wiosna dobrze ju� zapowiada�a si� na �wiecie i zbieg�a wi�ksza cz�� marca, zanim znalaz� si� w pobli�u Zgorzelic i Bogda�ca.
Bi�o mu serce na my�l, i� niebawem ujrzy swoj� pani�, bo cho� wiedzia�, �e nie dostanie jej nigdy, tak jak nie dostanie i gwiazdy z nieba, jednak�e wielbi� j� i kocha� z ca�ej duszy. Postanowi� jednak zajecha� naprz�d do Ma�ka, raz dlatego, �e do niego by� wys�any, a po wt�re, �e prowadzi� ludzi, kt�rzy mieli zosta� w Bogda�cu. Zbyszko po zabiciu Rotgiera zabra� by� jego orszak wynosz�cy wedle przepis�w zakonnych dziesi�� koni i tylu� ludzi. Dwaj spomi�dzy nich odwie�li cia�o zabitego do Szczytna, pozosta�ych za�, wiedz�c, jak chciwie stary Ma�ko poszukuje osadnik�w, odes�a� Zbyszko z G�owaczem w darze stryjcowi.
Czech, zajechawszy do Bogda�ca, nie zasta� Ma�ka w domu; powiedziano mu, i� poszed� z psami i kusz� do boru, lecz wr�ci� jeszcze za dnia i dowiedziawszy si�, i� znaczny jakowy� poczet bawi[1999] u niego, przy�pieszy� kroku, aby przyjezdnych powita� i ofiarowa� im go�cinno��. Nie pozna� te� zrazu G�owacza, a gdy �w pok�oni� mu si� i nazwa�, w pierwszej chwili przerazi� si� okrutnie i rzuciwszy kusz� i czapk� o ziem[2000], zawo�a�:
� Dla Boga! zabili mi go! gadaj, co wiesz!
� Nie zabit � odpar� Czech. � W dobrym zdrowiu!
Us�yszawszy to, Ma�ko zawstydzi� si� nieco i pocz�� sapa�, wreszcie odetchn�� g��boko.
� Chwa�a Chrystusowi Panu! � rzek�. � Gdzie za� jest?
� Do Malborga pojecha�, a mnie z nowinami tu przys�a�.
� A on po co do Malborga?
� Po �on�.
� B�j si�, ch�opie, ran boskich! Po jak� �on�?
� Po Jurandow� c�rk�. B�dzie o czym prawi�[2001] cho�by ca�� noc, ale pozw�lcie, poczesny[2002] panie, abym te� odsapn��, bom si� zdro�y�[2003] okrutnie, a od p�nocka ci�giem[2004] jecha�em.
Wi�c Ma�ko przesta� na chwil� pyta�, g��wnie jednak z tej przyczyny, �e zdumienie odj�o mu mow�. Och�on�wszy nieco, zakrzykn�� na pacho�ka, by dorzuci� drew do ogniska i przyni�s� Czechowi je��, po czym j�� chodzi� po izbie, wymachiwa� r�koma i m�wi� sam do siebie:
� Uszom nie wierzy�... Jurandowa c�rka... Zbyszko �onaty...
� I �onaty, i nie�onaty � rzek� Czech.
Dopiero� j��[2005] z wolna opowiada�, co i jak by�o, a tamten s�ucha� chciwie, przerywaj�c kiedy niekiedy pytaniami, bo nie wszystko by�o jasne w opowiadaniu Czecha. Nie wiedzia� na przyk�ad dok�adnie G�owacz, kiedy si� Zbyszko o�eni�, bo nie by�o �adnego wesela, twierdzi� jednak na pewno, �e �lub by� i �e si� to sta�o za przyczyn� samej ksi�ny Anny Danuty[2006], a wyda�o si� przed lud�mi dopiero po przyje�dzie Krzy�aka Rotgiera, z kt�rym Zbyszko, pozwawszy go na s�d Bo�y, potyka� si� wobec ca�ego mazowieckiego dworu.
� Aa! Potyka� ci si�? � zawo�a�, b�ysn�wszy oczyma z okrutnym zaciekawieniem, Ma�ko. � No i co?
� Na dwie po�owie[2007] Niemca rozwali�, a i mnie te� B�g z giermkiem poszcz�ci�.
Ma�ko zn�w pocz�� sapa�, tym razem z zadowolenia.
� No! � rzek� � ch�op to on jest nie na �miech. Ostatni z Grad�w, ale, tak mi dopom� B�g, niepo�ledni[2008]. Ju�ci, a w�wczas z Fryzami[2009]?... Prawy wyrostek by�...
Tu spojrza� uwa�niej raz i drugi na Czecha, po czym zn�w:
� Ale i ty� mi si� uda�[2010]. I wida� nie ��esz[2011]. Ja ci �garza i przez desk� poczuj�. Nic jeszcze ten giermek, bo sam m�wisz, �e� nie mia� wiele roboty, ale �e� tamtemu psubratu rami� skruszy�, a przedtem tura[2012] zwali�, to godne uczynki.
Po czym spyta� nagle:
� A �up? czy tak�e godny?
� Wzi�li�my zbroje, konie i ch�opa dziesi�ciu, a o�miu wam m�ody pan przysy�a.
� C�e z dwoma uczyni�?
� Odes�a� z cia�em.
� Nie m�g� to ksi��� swoich pacho�k�w wyprawi�? Tamci ju� nie wr�c�.
Czech u�miechn�� si� na t� chciwo��, z kt�r� zreszt� Ma�ko cz�sto si� zdradza�.
� M�ody pan nie potrzebuje na to teraz ju� zwa�a� � rzek�. � Spych�w wielka dziedzina.
� Wielka! ba, i co? Ale jeszcze nie jego.
� Jeno[2013] czyja?
Ma�ko a� wsta�.
� Powiadaj! A przecie Jurand!
� Jurand u Krzy�ak�w w podziemiu i �mier� nad nim. B�g wie, czy wy�yje, a je�li wy�yje, czy wr�ci; cho�by za� wy�y� i wr�ci�, przecie czyta� ksi�dz Kaleb jego testament i zapowiedzia� wszystkim, �e dziedzicem ma by� m�ody pan.
Na Ma�ku nowiny te uczyni�y widocznie ogromne wra�enie, tak dalece bowiem by�y zarazem pomy�lne i niepomy�lne, �e nie m�g� si� w nich po�apa� ani przyprowadzi� do �adu uczu�, kt�re na przemian nim wstrz�sa�y. Wiadomo��, �e Zbyszko si� o�eni�, uk�u�a go w pierwszej chwili bole�nie, kocha� bowiem jak rodzony ojciec Jagienk� i ze wszystkich si� pragn�� Zbyszka z ni� skojarzy�. Ale z drugiej strony ju� si� by� przyzwyczai� uwa�a� t� rzecz za przepad��, a zn�w Jurand�wna przynosi�a to, czego nie mog�a przynie�� Jagienka, bo i �ask� ksi���c�, i wiano[2014], jako jedynaczka, wielekro� razy wi�ksze. Widzia� ju� Ma�ko w duszy Zbyszka ksi���cym komesem[2015], panem na Bogda�cu i Spychowie, ba, w przysz�o�ci i kasztelanem. Rzecz nie by�a niepodobna, bo m�wi�o si� przecie w onych czasach o szlachcicu chudopacho�ku[2016]: �Mia� ci syn�w dwunastu: sze�ciu w bitwach leg�o, sze�ciu zosta�o kasztelanami[2017]�. I nar�d, i rody by�y na dorobku do wielko�ci. Znaczne mienie mog�o tylko pom�c Zbyszkowi na tej drodze, wi�c chciwo�� i pycha rodowa Ma�ka mia�y si� z czego cieszy�. Nie brak�o jednak�e staremu powod�w i do niepokoju. Sam je�dzi� niegdy� dla uratowania Zbyszka do Krzy�ak�w i przywi�z� z tej podr�y �elazny szczebrzuch[2018] pod �ebrem, a oto teraz pojecha� Zbyszko do Malborga jakoby wilkowi w gardziel. Zali[2019] doczeka si� tam �ony czy �mierci? �Nie b�d� tam na niego mile patrzyli � pomy�la� Ma�ko � dopiero co zat�uk� im przecie znacznego rycerza, a przedtem bi� w Lichtensteina, one za�, psiajuchy, mi�uj� zemst�. Na t� my�l zatroska� si� stary rycerz wielce. Przysz�o mu te� do g�owy, �e nie b�dzie tak�e bez tego, aby Zbyszko, jako �jest ch�op pr�dki�, nie potyka� si� tam z jakim Niemcem. Ale o to mniejsza by�a trwoga. Najgorzej si� obawia� Ma�ko, �e go chwyc�. �Chwycili starego Juranda i c�rk�, nie wzdragali si� chwyci� swego czasu samego ksi�cia przy Z�otoryi, czemu by za� mieli Zbyszkowi pofolgowa�[2020]�.
Tu przysz�o mu do g�owy pytanie: co b�dzie, je�li m�odzik, cho�by sam uszed� z r�k krzy�ackich, wcale �ony nie odnajdzie? Na razie pocieszy� si� Ma�ko my�l�, �e mu zostanie po niej Spych�w, ale by�a to kr�tka pociecha. Chodzi�o staremu mocno o mienie, ale chodzi�o niemniej o r�d, o Zbyszkowe dzieci. �Je�li Danu�ka wpadnie jako kamie� w wod� i nikt nie b�dzie wiedzia�, �ywa-li czy umar�a, nie b�dzie si� m�g� Zbyszko z drug� �eni� � i w�wczas nie stanie[2021] Grad�w z Bogda�ca na �wiecie. Hej! Z Jagienk� by�oby inaczej!... Moczydo��w te� kwoka skrzyd�ami ani pies ogonem nie przykryje, a taka dziewka co rok by rodzi�a bez pochyby[2022] jako ona jab�o� w sadzie�. Wi�c �al Ma�ka sta� si� wi�kszy od rado�ci z nowego dziedzictwa � i z tego �alu, z niepokoju j�� znowu wypytywa� Czecha, jako to by�o z tym �lubem i kiedy by�o.
A Czech na to:
� M�wi�em ju� wam, poczesny panie, �e kiedy by�o, nie wiem, a czego si� domy�lam, na to nie przysi�gn�.
� Czego si� za� domy�lasz?
� Przeciem ja m�odego pana nie odst�powa� w krzypocie[2023] i w izbie z nim razem spa�em. Raz tylko wiecz�r kazali mi p�j�� precz, a potem widzia�em, jak do pana poszli: sama mi�o�ciwa, a z ni� panna Jurand�wna, pan de Lorche i ksi�dz Wyszoniek. Dziwowa�em si� nawet, bo panna mia�a wianuszek na g�owie, alem my�la�, �e Sakramenta b�d� panu dawa�... Mo�e to by�o wtedy... Pami�tam, �e pan kaza�, abym go przybra� pi�knie jak na wesele, ale my�la�em te�, �e to dla przyj�cia Cia�a Chrystusowego.
� A potem jako�e? ostali [2024]sami?
� I! � nie ostali sami, a cho�by i ostali, pan wonczas[2025] i je�� nie m�g� o swej mocy. A ju� byli po panienk� ludzie, niby od Juranda, i nad raniem[2026] pojecha�a...
� Nie widzia��e jej Zbyszko od tego czasu?
� Oko ludzkie jej nie widzia�o.
Nasta�a chwila milczenia.
� C� my�lisz � zapyta� po chwili Ma�ko � oddadz� j� Krzy�acy czy nie oddadz�?
Czech pocz�� trz��� g�ow�, po czym kiwn�� r�k� ze zniech�ceniem.
� Wedle[2027] mojej g�owy � rzek� z wolna � to ona ju� przepad�a na wieki.
� Dlaczego? � zapyta� prawie ze strachem Ma�ko.
� Bo gdyby m�wili, �e j� maj�, to by�aby nadzieja. Mo�na by si� by�o skar�y� alibo okup zap�aci�, alibo si�� j� odbi�. Ale oni m�wi� tak: Mieli�my jakow�� odbit� dziewk� i dali�my Jurandowi zna�, on za� jej nie przyzna�, a za nasze serce ludzi nam tylu nabi�, �e i dobra potyczka wi�cej nie kosztuje.
� To Jurandowi pokazywali jakow�� dziewk�?
� M�wi�, �e pokazywali. B�g raczy wiedzie�. Mo�e nieprawda, a mo�e pokazali mu inn�. To jeno prawda, �e ludzi pobi� i �e oni gotowi przysi�c, �e panny Jurand�wny nigdy nie porywali. I to jest okrutnie ci�ka sprawa. Cho�by mistrz da� rozkaz, to mu te� odpowiedz�, �e jej nie maj�. I kto im dowiedzie? Tym bardziej �e dworscy w Ciechanowie m�wili o Jurandowym li�cie, w kt�rym stoi, �e ona nie u Krzy�ak�w.
� A mo�e nie u Krzy�ak�w?
� Prosim wasz� mi�o��!... Ju� je�liby j� zb�je porwali, to przecie nie dla czego innego, jeno dla okupu. A przy tym zb�je nie potrafiliby ni listu napisa�, ni piecz�ci pana ze Spychowa uczyni�, ni zacnego pocztu przys�a�.
� Prawda jest. Ale co Krzy�akom po niej?
� A pomsta nad Jurandow� krwi�? Wol� oni pomst� ni� mi�d i wino, a �e przyczyny maj�, to maj�. Straszny im by� pan ze Spychowa, a co w ostattku si� uczyni�, to do reszty ich rozjad�o[2028]... M�j pan te�, s�ysza�em, na Lichtensteina r�k� podnosi�, Rotgiera zabi�... Mnie B�g pom�g�, �em psubratu rami� skruszy�. Hej!... prosim pi�knie: czterech by�o, zatracona ich ma�, a teraz ledwie jeden �ywie, i to stary. My te� z�by mamy, wasza mi�o��.
Nasta�a zn�w chwila milczenia.
� Roztropny z ciebie giermek � rzek� wreszcie Ma�ko. � A jako�e my�lisz, co z ni� uczyni�?
� Knia�[2029] Witold[2030] � pot�ny knia�; m�wi�, �e i cesarz niemiecki w pas mu si� k�ania � a co uczynili z jego dzie�mi? Ma�o tu u nich zamk�w? ma�o podziemi? ma�o studzien? ma�o powroz�w i p�tli na szyj�?
� Dla Boga �ywego! � zawo�a� Ma�ko.
� Daj B�g, �eby m�odego pana nie pochowali, cho� z ksi���cym listem i panem de Lorche pojecha�, kt�ren[2031] jest pan mo�ny i ksi���tom pokrewny. Hej, nie chcia�em ja tu jecha�, bo tam �atwiej by si� potyka� zdarzy�o. Ale mi kaza�. S�ysza�em, jako raz m�wi� do starego pana ze Spychowa: �Zali�cie wy chytrzy? � powiada � bo ja chytro�ci� nie wsk�ram nic, a z nimi tego trzeba! Oj! powiada, stryk Ma�ko, ten by si� tu przyda�!� I z tej przyczyny mnie wys�a�. Ale Jurand�wny to i wy, panie, nie najdziecie[2032], bo ona mo�e ju� na tamtym �wiecie � a przeciwko �mierci by[2033] i najwi�ksza chytro�� nie pomo�e...
Ma�ko zamy�li� si� i dopiero po d�ugim milczeniu rzek�:
� Ha! to nie ma i rady! Przeciwko �mierci chytro�� nie pomo�e. Ale gdybym tam pojecha�, a dowiedzia� si� cho� tego, �e tamt� zg�adzili, to Spych�w zosta�by i tak Zbyszkowi, a sam m�g�by tu wr�ci� i inn� dziewk� bra�...
Tu odetchn�� Ma�ko, jakby jaki� ci�ar zrzuci� z serca, a G�owacz spyta� nie�mia�ym, cichym g�osem:
� Panienk� ze Zgorzelic?...
� Ano! � odpowiedzia� Ma�ko � tym bardziej �e sierota, a Cztan z Rogowa i Wilk z Brzozowej coraz gorzej na ni� nastaj�[2034].
Lecz Czech zerwa� si� na r�wne nogi:
� Panienka sierota? Rycerz Zych?...
� To nie wiesz o niczym?
� Na mi�y B�g! c� si� sta�o?
� Ba, prawda, jako�e masz wiedzie�, kiedy� tu prosto zajecha�, a gadali�my jeno o Zbyszku! Sierota jest! Zych zgorzelicki po prawdzie nigdy w domu miejsca nie przygrza�, chyba �e mia� go�ci. Inaczej zaraz mu si� w Zgorzelicach cni�o[2035]. Pisa� ci tedy[2036] do niego opat[2037], �e jedzie w go�ci do ksi�cia Przemka o�wi�cimskiego[2038] i jego z sob� prosi. A Zychowi w to graj, ile �e z ksi�ciem si� zna� i nieraz si� z nim weseli�. Przybywa zatem Zych do mnie i powiada tak: �Jad� do O�wi�cimia, a potem do Glewic, a wy tu miejcie oko na Zgorzelice�. Mnie za� zaraz co� tkn�o i powiadam tak: �Nie jed�cie! pilnujcie dziedziny i Jagienki, bo wiem, �e Cztan z Wilkiem co� ci z�ego zamy�laj��. A trzeba ci wiedzie�, �e opat[2039] ze z�o�ci na Zbyszka chcia� dla dziewki Wilka albo Cztana, ale p�niej, poznawszy ich obyczaj, spra� kiedy� obu lag�[2040] i ze Zgorzelic wyrzuci�. I dobrze, ale nie bardzo, bo si� okrutnie zawzi�li. Teraz jest troch� spokoju, gdy� si� wzajem poszczerbili i le��, ale przedtem nie by�o i chwili pewnej. Wszystko na mojej g�owie: obrona i opieka. A teraz Zbyszko zn�w chce, abym jecha�... Jako tu b�dzie z Jagienk� � nie wiem, ale tymczasem dopowiem ci o Zychu. Nie zwa�a� na moje gadanie � pojecha�. No i ucztowali, weselili si�! Z Glewic jechali do ojca ksi�cia Przemka, do starego Nosaka[2041], kt�ren w Cieszynie w�ada. A� tu Ja�ko, ksi��� raciborski[2042], z nienawi�ci ku ksi�ciu Przemkowi zb�j�w pod przewodem Czecha Chrzana[2043] na nich nasadzi�[2044]. I ksi��� Przemko leg�, a z nim razem i Zych zgorzelicki, strza�� w tchawic� ugodzon. Opata cepem �elaznym og�uszyli, tak �e dotychczas g�ow� trz�sie, o �wiecie nie wie i mow� bodaj na zawsze utraci�. No, Chrzana stary ksi��� Nosak od pana na Zampachu kupi� i tak go udr�czy�, �e najstarsi ludzie o podobnej m�ce nie s�yszeli � ale� ni sobie m�k� �alu po synu nie zmniejszy�, ni Zycha nie wskrzesi�, ni Jagience �ez nie otar�. Ot im zabawa... Sze�� niedziel[2045] temu przywie�li tu Zycha i pochowali.
� Taki t�gi pan!... � m�wi� z �alem Czech. � Nie by�em ci ja ju� pod Boles�awcem u�omek, a on i jednego pacierza ze mn� si� nie zabawi� i w niewol� mi� wzi��. Ale taka to by�a niewola, �ebym jej by� i za wol� nie pomienia�... Dobry, zacny pan! Daj�e mu Bo�e �wiat�o�� wiekuist�. Hej, �al, �al! ale najwi�kszy panienki, niebogi.
� Bo i szczera nieboga. Poniekt�ra i matki tak nie mi�uje, jako ona ojca mi�owa�a. I do tego nieprzezpieczno[2046] jej siedzie� w Zgorzelicach. Po pogrzebie � jeszcze �niegiem nie zasypa�o Zychowej mogi�y, ju� Cztan i Wilk na zgorzelicki dw�r nast�pili. Szcz�ciem dowiedzieli si� moi ludzie przedtem, wi�cem z parobkami w pomoc skoczy�, i B�g da�, �e�my ich godnie[2047] sprali. Dopiero� po bitce dziewka, kiedy to nie u�api mnie za kolana: �Nie mogem by� Zbyszkowa, prawi, nie b�dem niczyja, jeno mnie od tych odmie�c�w ratujcie, bo prawi, wola�abym �mier� ni� ich...� To ci m�wi�, nie pozna�by� teraz Zgorzelic, bom z nich kasztel[2048] prawy uczyni�. Nast�powali[2049] jeszcze dwa razy potem, ale wiera, nie mogli da� rady. Teraz na czas jaki� jest spok�j, bo jakom ci rzek�, poszczerbili si� wzajem, tak �e �aden ni r�k�, ni nog� ruszy� nie mo�e.
G�owacz nie odrzek� na to nic, tylko s�uchaj�c o Cztanie i Wilku, zgrzyta� pocz�� tak, jakoby kto skrzypi�ce drzwi otwiera� i zamyka�, a potem j�� wyciera� o uda swe pot�ne d�onie, w kt�rych widocznie uczu� sw�dzenie. Wreszcie z ust wysz�o mu z trudem jedno tylko s�owo:
� Zatraceny[2050]...
Lecz w tej chwili g�osy jakie� ozwa�y si� w sieni, drzwi otworzy�y si� nagle i do izby wbieg�a p�dem Jagienka, a z ni� najstarszy z jej braci, czternastoletni Ja�ko, podobny tak do niej jak bli�niak. Ona, dowiedziawszy si� od zgorzelickich ch�op�w, kt�rzy po drodze widzieli poczet, �e jakowi� ludzie pod wodz� Czecha Hlawy jechali do Bogda�ca, przerazi�a si� r�wnie jak Ma�ko, a gdy powiedzieli jej jeszcze, �e Zbyszka mi�dzy nimi nie widziano, by�a niemal pewna, �e sta�o si� nieszcz�cie, wi�c przylecia�a jednym tchem do Bogda�ca, by si� prawdy dopyta�.
� Co si� sta�o?... na mi�y B�g! � pocz�a wo�a� od proga[2051].
� Co si� mia�o sta�? � odpowiedzia� Ma�ko. � �yw Zbyszko i zdrowy.
Czech skoczy� ku pani i kl�kn�wszy na jedno kolano, pocz�� ca�owa� kraj jej sukni, lecz ona wcale tego nie zauwa�y�a, gdy� us�yszawszy odpowied� starego rycerza, odwr�ci�a g�ow� od ognia w cie� i dopiero po chwili, jakby przypomniawszy sobie, �e trzeba si� przywita�, rzek�a:
� Niech b�dzie pochwalony Jezus Chrystus!
� Na wieki wiek�w � odpowiedzia� Ma�ko.
A ona, spostrzeg�szy teraz Czecha u swych kolan, pochyli�a si� ku niemu.
� Radam ci, Hlawo, z duszy, ale czemu� to pana ostawi�?
� Wys�a� mnie, panienko mi�o�ciwa.
� Co przykaza�?
� Przykaza� jecha� do Bogda�ca.
� Do Bogda�ca?... I co jeszcze?
� Wys�a� po rad�... i z pok�onem, z pozdrowieniem.
� Do Bogda�ca, i tyla? No � dobrze. A sam gdzie?
� Mi�dzy Krzy�aki pojecha� do Malborga.
Na twarzy Jagienki odbi� si� zn�w niepok�j.
� Zali mu �ycie niemi�e? Czeg�?
� Szuka�, mi�o�ciwa panienko, tego, czego nie odnajdzie.
� Wiera, nie odnajdzie! � wtr�ci� Ma�ko. � Jako �wieka[2052] nie utwierdzisz bez m�ota, tako i woli ludzkiej bez boskiej.
� C�e prawicie? � zapyta�a Jagienka.
Lecz Ma�ko na pytanie odpowiedzia� takim pytaniem:
� Gada��e ci co Zbyszko o Jurand�wnie, bo jako s�ysza�em, to gada�?
Jagienka zrazu nie odpowiedzia�a nic i dopiero po chwili, przyt�umiwszy westchnienie, odrzek�a:
� Ej! gada�! A co mu wadzi�o[2053] gada�!
� To i dobrze, bo przez to �acniej[2054] mi prawi� � odrzek� stary.
I pocz�� jej opowiada�, co od Czecha s�ysza�, sam dziwi�c si�, �e chwilami opowiadanie przychodzi mu jako� niesk�adnie i trudno. �e jednak istotnie by� cz�ek chytry, a sz�o mu o to, by na wszelki wypadek nie �zlisi�[2055]� Jagienki, wi�c mocno nastawa� na to, w co zreszt� sam wierzy�, �e Zbyszko w rzeczy[2056] nigdy nie by� m�em Danusi i �e ona przepad�a ju� na wieki.
Czech przy�wiadcza� mu kiedy niekiedy, to kiwaj�c g�ow�, to powtarzaj�c: �Przez B�g, jako �ywo!� lub: �Tak ono, nie inak[2057]� � dziewczyna za� s�ucha�a ze spuszczonymi rz�sami na jagody[2058], o nic ju� nie dopytuj�ca i tak cicha, �e a� jej milczenie zaniepokoi�o Ma�ka.
� No i c� ty? � pyta� sko�czywszy opowiadanie.
A ona nie odrzek�a nic, tylko dwie �zy zab�ys�y jej pod spuszczonymi rz�sami i stoczy�y si� po policzkach.
Po chwili za� zbli�y�a si� do Ma�ka i poca�owawszy go w r�k�, rzek�a:
� Niech b�dzie pochwalony.
� Na wieki wiek�w � odrzek� stary. � Tak ci to pilno do domu?Osta�e z nami.
Lecz ona nie chcia�a zosta� t�umacz�c si�, �e w domu nie wyda�a na wieczerz�. Ma�ko za�, cho� wiedzia�, �e w Zgorzelicach jest stara szlachcianka Sieciechowa, kt�ra mog�aby j� zast�pi�, nie zatrzymywa� jej zbyt natarczywie, rozumiej�c, �e smutek nierad[2059] �wieci ludziom �zami i �e cz�owiek jest jako ryba, kt�ra, poczuwszy w sobie grot o�ci, chowa si� jak mo�e najg��biej na dno.
Wi�c pog�adzi� tylko dziewczyn� po g�owie, a nast�pnie odprowadzi� j� wraz z Czechem na dziedziniec. Ale Czech wywi�d� konia ze stajni, dosiad� go i pojecha� za panienk�.
Ma�ko za� wr�ciwszy, westchn�� i kiwaj�c g�ow�, pocz�� mrucze�:
� G�upi ten Zbyszko to ci jest!... A�e pachnie po onej dziewce w izbie!
I roz�ali� si� stary w sobie. Pomy�la�, �e gdyby tak Zbyszko zaraz po powrocie by� j� bra�, to mo�e by ju� do tego czasu by�a rado�� i uciecha! Za� teraz co? Byle go wspomnie�, to wnet jej �za z oka kapnie, a ch�opisko �wiatami chodzi[2060] i b�dzie tam gdzie� o tyny[2061] malborskie �bem bi�, p�ki go nie rozbije, a w cha�upie pusto, jeno zbroiska ze �cian si� szczerz�. Nijaki po�ytek z gospodarki, na nic zabiegliwo��, na nic Spych�w i Bogdaniec, skoro nie b�dzie ich komu zostawi�.
Tu gniew pocz�� burzy� w duszy Ma�ka.
� Poczekaj, powsinogo[2062] � rzek� g�o�no � nie pojad� ja za tob�, a ty r�b, co chcesz!
Lecz w tej samej chwili zdj�a go jak na z�o�� okrutna t�sknota za Zbyszkiem. �Ba, nie pojad� � pomy�la� � a w domu to za� usiedz�? Nie usiedz�! Skaranie boskie! Bo �eby tego juchy[2063] cho� raz w �yciu nie obaczy� � nijak nie mo�e by�! �Znowu tam jednego psubrata rozszczepi� � i �up pobra�... Inny posiwieje, nim pas zyszcze[2064], a jego ju� tam ksi��� opasa�... I s�usznie, bo si�a[2065] jest chwackich[2066] pacho�k�w mi�dzy szlacht�, ale takiego drugiego chyba nie ma�.
I rozczuliwszy si� ca�kiem, pocz�� naprz�d spogl�da� po zbrojach, po mieczach i po toporach, kt�re czernia�y w dymie, jakby rozwa�aj�c, co z sob� bra�, a co zostawi�, po czym wyszed� z izby, raz dlatego, �e nie m�g� w niej wytrzyma�, a po wt�re, by kaza� wysmarowa� wozy i da� koniom podw�jny obrok.
Na podw�rcu, na kt�rym si� ju� mroczy�o, przypomnia� sobie Jagienk�, kt�ra tu przed chwil� na ko� siada�a, i nagle zatroska� si� znowu.
� Jecha�, to jecha� � rzek� sobie � ale kto tu b�dzie dziewczyny przed Cztanem i Wilkiem broni�! Bogdaj[2067] w nich piorun trzas�!...
Jagienka za� jecha�a tymczasem wraz z ma�ym Ja�kiem drog� le�n� ku Zgorzelicom, a Czech wl�k� si� w milczeniu za nimi, z sercem przepe�nionym mi�o�ci� i �alem... Widzia� przedtem �zy dziewczyny, patrza� teraz na jej ciemn� posta�, zaledwie widn�[2068] w mroku le�nym, i odgadywa� jej smutek i b�l. Zdawa�o mu si� te�, �e lada chwila wyci�gn� si� po ni� z pomroki i g�stwiny drapie�ne r�ce Wilka lub Cztana � i na t� my�l porywa�a go dzika ��dza bitki. ��dza ta stawa�a si� chwilami tak nieprzeparta, �e bra�a go ochota chwyci� za top�r lub miecz i razi�[2069] bodaj sosny przy drodze. Czu�, �e gdyby si� dobrze zmacha�, to by mu ul�y�o. Rad by by� wreszcie cho� konia cwa�em pu�ci�, ale oni tam w przedzie jechali w�a�nie wolno, noga za nog�, nic prawie nie rozmawiaj�c, gdy� i ma�y Ja�ko, cho� zwykle mowny[2070], widz�c po kilku pr�bach, �e siostra nie chce rozmawia�, pogr��y� si� tak�e w milczeniu.
Lecz gdy ju� byli blisko Zgorzelic, �al w sercu Czecha przewa�y� nad gniewem na Cztana i Wilka. �Nie po�a�owa�bym ci ja i krwi � m�wi� sobie � byle ci� pocieszy�, ale c�, nieszcz�sny, uczyni�? Co ci powiem? Powiem chyba, �e on ci si� pok�oni� kaza�, i daj�e Bo�e, aby ci to za pociech� starczy�o�. Tak pomy�lawszy, przysun�� konia do konia Jagienki:
� Panienko mi�o�ciwa...
� To jedziesz z nami? � zapyta�a dziewczyna, ockn�wszy si� jak ze snu. � A co powiesz?
� Bom zapomnia�, co mi pan kaza� wam powiedzie�. Na odjezdnym w Spychowie zawo�a� mnie i powiedzia� tak: �Podejmij pod nogi panienk� ze Zgorzelic, bo czy w z�ej, czy w dobrej doli nigdy jej nie zabacz�[2071], a za to, powiada, co dla stryjca i dla mnie uczyni�a, niech jej B�g zap�aci i w zdrowiu j� zachowa�. � B�g zap�a� i jemu za dobre s�owo � odrzek�a Jagienka.
Po czym doda�a takim jakim� dziwnym g�osem, �e w Czechu stopnia�o serce do reszty.
� I tobie, Hlawo.
Rozmowa urwa�a si� na czas, lecz giermek rad by� z siebie i z tego, co panience powiedzia�, w duszy bowiem m�wi� sobie: �Przynajmniej tego nie pomy�li, �e j� niewdzi�czno�ci� nakarmiono�. Zacz�� te� zaraz wyszukiwa� w swej poczciwej g�owie, co by jej jeszcze zn�w takiego powiedzie�, i po chwili zn�w pocz��:
� Panienko...
� Co?
� To... niby... chcia�em rzec, jakom i staremu panu z Bogda�ca m�wi�, �e tamta ju� przepad�a na wieki i �e on jej nigdy nie odnajdzie, cho�by mu sam mistrz pomaga�.
� To �ona jego � odrzek�a Jagienka.
A Czech j�� kr�ci� g�ow�:
� Taka ona i �ona...
Jagienka nie odpowiedzia�a ju� na to nic, lecz w domu po wieczerzy, gdy Ja�ko i m�odsi bracia spa� poszli, kaza�a przynie�� dzban miodu i zwr�ciwszy si� do Czecha, spyta�a:
� A mo�e wola�by� spa�, bom chcia�a krzyn�[2072] ugwarzy�[2073].
Czech, cho� by� zdro�on, got�w by� gwarzy� cho�by do rana, wi�c pocz�li rozmawia�, a raczej on opowiada� zn�w szczeg�owo wszystkie przygody Zbyszka, Juranda, Danusi i swoje.
Ma�ko gotowa�[2074] si� do drogi, a Jagienka nie pokazywa�a si� w Bogda�cu przez dwa dni, sp�dzi�a je bowiem na naradach z Czechem. Spotka� j� stary rycerz dopiero dnia trzeciego, w niedziel�, w drodze do ko�cio�a. Jecha�a do Krze�ni z bratem Ja�kiem i ze znacznym pocztem zbrojnych pacho�k�w, albowiem nie by�a pewna, czy Cztan i Wilk le�� jeszcze i czy nie uczyni� na ni� jakowej� napa�ci.
� Chcia�am i tak wst�pi� po mszy do Bogda�ca � rzek�a powitawszy Ma�ka � bo piln� mam do was spraw�, ale mo�emy i zaraz o niej gada�.
To rzek�szy, wysun�a si� na przodek orszaku, nie chc�c widocznie, by pacho�kowie s�yszeli rozmow�, a gdy Ma�ko znalaz� si� przy niej, zapyta�a:
� To ju� pewno jedziecie?
� Da B�g, jutro, nie p�niej.
� I do Malborga?
� Do Malborga albo i nie. Gdzie wypadnie.
� To pos�uchajcie teraz i mnie. D�ugo my�la�am, co mi trzeba uczyni�, a teraz chc� si� i was o rad� spyta�. Drzewiej[2075], wiecie, p�ki tatulo by� �yw, a opat mia� moc w sobie, by�o co innego. Cztan i Wilk my�leli te�, �e jednego z nich wybior�, i hamowali si� wzajem. A teraz ostan� bez nijakiej obrony i albo b�d� w Zgorzelicach za ostroko�em jako w wi�zieniu siedzie�, albo niechybnie stanie mi si� tu od nich krzywda. Sami powiedzcie, czy nie tak?
� Ba � rzek� Ma�ko � my�la�em o tym i ja.
� I co�cie wymy�lili?
� Nie wymy�li�em nic, ale to jeno ci musz� powiedzie�, �e u nas przecie polski kraj i �e za przemoc nad dziewk� okrutne s� kary w statucie[2076].
� To dobrze, ale granic� nietrudno przeskoczy�. Ju�ci wiem, �e i �l�sk polski kraj, a w�dy[2077] tam ksi���ta sami si� z sob� wadz� i na si� wzajem nast�puj�[2078]. �eby nie to, �y�by m�j tatulo kochany. Nalaz�o tam ju� Niemc�w i burz� a krzywdy czyni�, wi�c kto si� chce mi�dzy nimi skry�, to si� i skryje. Pewnie, �e �atwo bym si� ni Cztanowi, ni Wilkowi nie da�a. ale chodzi mi te� i o braci. Nie b�dzie tu mnie, b�dzie spok�j, a je�li w Zgorzelicach ostan�, B�g wie, co si� przygodzi[2079]. Zdarz� si� napa�ci, bitki, a Ja�kowi ju� czterna�cie rok�w i �adna, a nie dopiero� moja, moc go nie utrzyma. Ostatni raz, kiedy�cie to nam w pomoc przyszli, ju� on si� rwa� ku przodowi i jak Cztan prasn�� w kup� bu�aw�[2080], ma�o mu o g�ow� nie zawadzi�. Hej! gada� ju� Ja�ko czeladzi[2081], �e obu tamtych pozwie na udeptan� ziemi�. Nie b�dzie, m�wi� wam, ni dnia spokoju, bo i m�odszych mo�e co z�ego spotka�.
� Wiera! psubraty oni s�, i Cztan, i Wilk � rzek� �ywo Ma�ko � wszelako na dzieci r�ki nie podnios�. Tfu! Tak� rzecz chyba Krzy�ak uczyni.
� Na dzieci r�ki nie podnios�, ale w zgie�ku albo, czego Bo�e bro�, w razie ognia o przygod� nietrudno. Co tu gada�! Mi�uje braci stara Sieciechowa jak rodzonych i opieki a za� starunku[2082] im nie zbraknie, jeno beze mnie by�oby przezpieczniej[2083] ni� ze mn�.
� Mo�e by� � odrzek� Ma�ko.
Po czym spojrza� bystro na dziewczyn�:
� Czego� ty chcesz?
A ona odrzek�a przyciszonym g�osem:
� We�cie mnie z sob�.
Na to Ma�ko, cho� nietrudno mu ju� by�o domy�li� si� zako�czenia rozmowy, zdumia� si� jednak mocno, zatrzyma� konia i zawo�a�:
� B�j si� Boga, Jagienka!
Ona za� spu�ci�a g�ow� i odrzek�a jakby z nie�mia�o�ci� i zarazem smutkiem:
� Moi�cie wy! Jako co do mnie, wol� szczerze m�wi� ni� tai�. I Hlawa, i wy powiadacie, �e Zbyszko ju� tamtej nigdy nie odnajdzie, a Czech gorzej si� jeszcze spodziewa. B�g mi �wiadek, nie �ycz� jej nijakiego z�a. Niech mu j� tam, niebog�, Matka Boska strze�e i uchroni. Milsza ona by�a ode mnie Zbyszkowi, no i nie ma rady! taka moja dola. Ale widzicie, p�ki jej Zbyszko nie odnajdzie albo je�li, jako wierzycie, nigdy nie odnajdzie, to to...
� To co?� spyta� Ma�ko, widz�c, �e dziewka coraz si� wi�cej miesza i zacina.
� To ja nie chc� by� ni Cztanowa, ni Wilkowa, ni niczyja.
Ma�ko odetchn�� z zadowoleniem.
� My�la�em, �e� go ju� zahaczy�a[2084] � rzek�.
A ona odpowiedzia�a jeszcze smutniej:
� Hej!...
� To i czego� chcesz? Jako�e mi mi�dzy Krzy�aki ci� bra�?
� Niekoniecznie mi�dzy Krzy�aki. Chcia�abym teraz cho� do opata, kt�ry w Sieradzu choro�ci� z�o�on. Nie ma on tam jednej �yczliwej duszy przy sobie, bo szpylmany[2085] pewnikiem[2086] dzbana wi�cej pilnuj� ni� jego, a to przecie m�j krzestny i dobrodziej. A cho�by zdr�w by�, to te� bym szuka�a jego opieki, bo ludzie si� go boj�.
� Nie b�d� ja si� tam sprzecza� � rzek� Ma�ko, kt�ry w gruncie rzeczy rad by� z postanowienia Jagienki, znaj�c bowiem Krzy�ak�w, wierzy� g��boko, �e Danu�ka nie wyjdzie �ywa z ich r�k. � Ale to ci jeno rzek�, �e w drodze z dziewk� okrutny k�opot.
� Mo�e z inn�, ale nie ze mn�. Nie potyka�am ja si� dotychczas nigdy, ale nie nowina mi z kuszy dzia�[2087] i trudy na �owach znosi�. Jak trzeba, to trzeba, nie b�jcie si�. Wezm� szatki Ja�kowe, p�tlik[2088] na w�osy, kordzik[2089] przypasz� i pojad�. Ja�ko, cho� m�odszy, ni na w�os nie mniejszy, a z g�by taki ci do mnie podobny, �e jak bywa�o, przebierali�my si� na zapusty, to i tatulo nieboszczyk nie umia� rzec, kt�re on, a kt�re ja... Obaczycie, �e nie pozna mnie ni opat, ni � kto inny.
� Ni Zbyszko?
� Je�li go obacz�...
Ma�ko zamy�li� si� przez chwil�, po czym u�miechn�� si� nagle i rzek�:
� A Wilk z Brzozowej i Cztan z Rogowa to chyba si� pow�ciekaj�!
� A niech si� pow�ciekaj�. Gorzej, �e mo�e za nami pojad�.
� No! nie boj� si�. Stary ja, ale lepiej mi pod pi�� nie w�azi�. I wszystkim Gradom te�!... Zbyszka ju� przecie spr�bowali.
Tak rozmawiaj�c, dojechali do Krze�ni. W ko�ciele by� i stary Wilk z Brzozowej, kt�ry kiedy niekiedy rzuca� pos�pne spojrzenia na Ma�ka, ale �w o to nie dba�. I z lekkim sercem powraca� po mszy wraz z Jagienk� do domu. Lecz gdy na rozstaju po�egnali si� z sob� i gdy znalaz� si� sam w Bogda�cu, pocz�y mu przychodzi� do g�owy mniej weso�e my�li. Rozumia�, �e ni Zgorzelicom, ni rodze�stwu Jagienki na wypadek jej wyjazdu istotnie nic nie grozi. �Po dziewk� by si�gali � m�wi� sobie � bo to jest inna rzecz, ale na sieroty albo na ich mienie r�ki nie podnios�, gdy� okryliby si� ha�b� okrutn� i kto �yw, ruszy�by przeciw nim jakoby przeciw prawdziwym wilkom. Ale Bogdaniec zostanie na �asce Bo�ej!... Kopce poprzesypuj�, stada zagarn�, kmieci�w odm�wi�!... Da B�g, jak wr�c�, to odbij�, zapowied� po�l� i do s�du pozw�, bo� nie sama pi��, ale i prawo u nas rz�dzi... Jeno czy wr�c� i kiedy wr�c�?... Strasznie si� oni na mnie zawzi�li, �e im do dziewki przeszkadzam, a gdy ona pojedzie za mn�, to b�d� jeszcze zawzi�tsi�.
I chwyci� go �al, bo ju� zagospodarowa� si� by� w Bogda�cu jako si� patrzy, a teraz by� pewien, �e gdy powr�ci, zastanie zn�w pustk� i zniszczenie.
�Ano! trzeba radzi� � pomy�la�.
Jako� po obiedzie kaza� okulbaczy�[2090] konia, siad� na niego i pojecha� wprost do Brzozowej.
Przyjecha� ju� mrokiem. Stary Wilk siedzia� w przodowej izbie[2091] za dzbanem miodu, m�ody za�, poszczerbion przez Cztana, le�a� na pokrytej sk�rami �awie i pi� tak�e. Ma�ko wszed� niespodzianie do izby i stan�� w progu z twarz� surow�, wysoki, ko�cisty, bez zbroi, ale z t�gim kordem[2092] przy boku, oni za� poznali go natychmiast, bo na oblicze pada� mu jasny blask p�omienia, i w pierwszej chwili zar�wno ojciec, jak i syn zerwali si� piorunem na r�wne nogi i skoczywszy ku �cianom, chwycili za or�, jaki im wpad� pod r�k�.
Lecz stary bywalec, znaj�cy na wylot ludzi i obyczaje, nie zmiesza� si� bynajmniej, d�oni� nie si�gn�� do kord�, tylko wspar� si� pod bok i rzek� spokojnym g�osem, w kt�rym drga�o nieco szyderstwa:
� Jako�e? Taka �lachecka go�cina w Brzozowej?
Na te s�owa tamtym opad�y zaraz r�ce, a po chwili stary wypu�ci� z brz�kiem na ziemi� miecz, m�ody � dzid�, i stali z powyci�ganymi ku Ma�kowi szyjami maj�c, twarze jeszcze z�owrogie, ale ju� zdumione i zawstydzone.
�w za� u�miechn�� si� i rzek�:
� Pochwalony Jezus Chrystus!
� Na wieki wiek�w.
� I �wi�ty Jerzy.
� S�u�ym mu.
� Po somsiedzkum[2093] przyjecha� � z dobr� wol�.
� Z dobr� wol� witamy. �wi�ta osoba go��.
Dopiero� stary Wilk skoczy� ku Ma�kowi, a za starym m�ody i obaj pocz�li �ciska� mu prawic�, a nast�pnie usadzili na poczesnym miejscu za sto�em. W mig do�o�ono szczap do komina, nakryto kilimkiem st�, postawiono misy pe�ne jad�a, �agwie piwa, dzba�ce miodu i pocz�li je�� i pi�. M�ody Wilk rzuca� od czasu do czasu na Ma�ka szczeg�lnym wzrokiem, w kt�rym cze�� dla go�cia usi�owa�a przezwyci�y� nienawi�� do cz�owieka, ale s�u�y� mu jednak tak pilnie, �e a� poblad� ze zm�czenia, gdy� by� ranny i pozbawion zwyk�ej si�y. I ojca, i syna pali�a ciekawo��, z czym Ma�ko przyjecha�, �aden jednak nie zapyta� go o nic, czekaj�c, p�ki sam m�wi� nie zacznie. �w za�, jako cz�owiek znaj�cy obyczaj, chwali� jad�o, napitek i go�cinno�� i dopiero gdy si� dobrze nasyci�, spojrza� przed si� z powag� i rzek�:
� Zdarzy si� nieraz ludziom wadzi�, ba! i potyka�, ale somsiedzki mir[2094] nade wszystko!
� Nie masz nad mir godniejszej rzeczy � odpowiedzia� z r�wn� powag� stary Wilk.
� Bywa te� � rzek� zn�w Ma�ko � �e gdy cz�eku w dalek� drog� jecha� trzeba, to chocia� z kim w nieprzyja�ni �y�, przecie mu go �al i bez po�egnania nie chce odjecha�.
� B�g zap�a� za szczere s�owo.
� Z duszy radzi�my wam. Przyje�d�ajcie cho�by i co dzie�.
� Bogdajem m�g� i was w Bogda�cu uczci�, jako si� nale�y ludziom znaj�cym rycersk� cze��, ale mi rych�o[2095] w drog� czas.
� Na wojn� za� alibo do jakowego� �wi�tego miejsca?
� Wolej by to lub tamto, ale gorzej, bo mi�dzy Krzy�aki.
� Mi�dzy Krzy�aki? � zakrzykn�li jednocze�nie ojciec i syn.
� Tak jest! � odpar� Ma�ko. � A kto mi�dzy nich, nie b�d�c im przyjacielem, jedzie, temu si� lepiej i z Bogiem, i z lud�mi pojedna�, aby za� nie tylko �ywota, ale i wiekuistego zbawienia nie strada�.
� To a� dziw � rzek� stary Wilk. � Jeszczem te� takiego cz�eka nie widzia�, kt�ry by si� z nimi zetkn��, a krzywdy i uciemi�enia nie dozna�.
� Tak jak i ca�e nasze kr�lestwo! � doda� Ma�ko. � Ni Litwa przed krztem �wi�tym, ni Tatarzy nie byli mu ci�si od tych diabelskich mnich�w.
� Rzetelna prawda, ale bo te� wiecie: zbiera�o si� i zbiera�o, p�ki si� nie nazbiera�o, a teraz czas by sko�czy�, ot jak!
To rzek�szy, stary splun�� z lekka w obie d�onie, m�ody za� doda�:
� Nie mo�e ju� inaczej by�.
� I pewnie b�dzie, ale kiedy? � nie nasza w tym g�owa, jeno kr�lewska.Mo�e pr�dko, mo�e niepr�dko... B�g to wie, a tymczasem trzeba mi do nich jecha�.
� A czy nie z wykupem za Zbyszka?
Na wzmiank� uczynion� przez ojca o Zbyszku twarz m�odego Wilka poblad�a w jednej chwili z nienawi�ci i uczyni�a si� z�owroga.
Lecz Ma�ko odpowiedzia� spokojnie:
� Mo�e i z wykupem, ale nie za Zbyszka.
S�owa te wzmog�y jeszcze ciekawo�� obu dziedzic�w Brzozowej, wi�c stary, nie mog�c ju� d�u�ej wytrzyma�, rzek�:
� Wola wasza m�wi� albo nie m�wi�, po co tam jedziecie.
� Powiem! powiem! � rzek� kiwaj�c g�ow� Ma�ko. � Ale pierwej[2096] powiem wam co innego. Oto, uwa�cie, po moim wyje�dzie Bogdaniec zostanie na opiece Bo�ej... Drzewiej[2097], kiedy�my to oba ze Zbyszkiem wojowali pod ksi�ciem Witoldem, mia� oko na nasz� chudob�[2098] opat, ba, troch� i Zych ze Zgorzelic, a teraz nie b�dzie i tego. Strasznie markotno pomy�le� cz�owiekowi, �e po pr�nicy zabiega� i pracowa�... A przecie rozumiecie, jako to bywa: ludzi mi odm�wi�[2099], granic� zaorz�, ze stad te� urwie ka�dy, co b�dzie m�g�, i cho�by Pan Jezus pozwoli� szcz�liwie wr�ci�, to wr�cim zn�w do pustki... Jeden na to spos�b i jedno poratowanie: dobry s�siad. Przeto tum przyjecha� prosi� was po s�siedzku, aby�cie Bogdaniec w opiek� wzi�li i krzywdy nie dali uczyni�.
Us�yszawszy t� pro�b�, spojrza� stary Wilk na m�odego, a m�ody na starego i obaj zdumieli si� niepomiernie[2100]. Nasta�a chwila milczenia, gdy� na razie �aden nie zdoby� si� na odpowied�. Ma�ko za� podni�s� do ust czar� miodu, wypi� j�, po czym m�wi� dalej tak spokojnie i poufnie, jakby ci obaj byli mu od lat najbli�szymi przyjaci�mi.
� To ju� powiem wam szczerze, od kogo si� tu najwi�cej szk�d boj�. Ju�ci nie od kogo innego, jeno od Cztana z Rogowa. Od was, cho�by�my i w nieprzyja�ni si� rozstali, nie ba�bym si�, a to z takiej przyczyny, �e�cie ludzie rycerscy, kt�rzy do oczu nieprzyjacielowi stan�, wszelako niegodnej pomsty za jego oczyma nie wywr�. Hej! z wami ca�kiem co innego... Co rycerz, to rycerz! Ale Cztan jest prostak, a od prostaka wszystkiego si� mo�na spodziewa�, tym bardziej �e jako wiecie, okrutnie on na mnie zawzi�ty za to, �e mu do Jagienki Zych�wny przeszkadzam.
� Kt�r� dla bratanka chowacie! � wybuchn�� m�ody Wilk.
A Ma�ko spojrza� na niego i przez chwil� trzyma� go pod zimnym wzrokiem, nast�pnie zwr�ci� si� do starego i rzek� spokojnie:
� Wiecie, m�j bratanek z jedn� mazursk� dziedziczk� si� o�eni� i wiano[2101] zacne wzi��.
Nasta�o ponowne, g��bsze jeszcze milczenie; ojciec i syn patrzyli przez jaki� czas na Ma�ka z otwartymi ustami, na koniec starszy ozwa� si�:
� H�! jak�e to? Bo gadali... Powiedzcie?...
A Ma�ko, niby nie zwa�aj�c na pytanie, m�wi� dalej:
� Dlatego w�a�nie trzeba mi jecha� i dlatego prosz� was: wejrzyjcie te� od czasu do czasu na Bogdaniec i nie dajcie mi nikomu krzywdy uczyni�, a zw�aszcza od naj�cia Cztanowego mnie ustrze�cie, jako godni i uczciwi somsiedzi[2102]!...
Przez ten czas m�ody Wilk, kt�ry mia� rozum do�� bystry, pr�dko pomiarkowa�, �e skoro Zbyszko si� o�eni�, to Ma�ka lepiej jest mie� przyjacielem, albowiem i Jagienka mia�a do niego ufno��, i we wszystkim gotowa by�a i�� za jego rad�. Nagle ca�kiem nowe widoki otworzy�y si� przed oczyma m�odego paliwody[2103]. �Nie do�� si� Ma�kowi nie sprzeciwi�, trzeba go jeszcze zjedna�!� � rzek� sobie. Wi�c cho� by� troch� napity, wyci�gn�� wartko pod sto�em r�k�, u�api� ojca za kolano, �cisn�� mocno na znak, �eby czego� niepotrzebnego nie powiedzia�, sam za� rzek�:
� Wy si� Cztana nie b�jcie! Oho! niechby jeno spr�bowa�! Poszczerbi� mnie on krzyn�[2104] � prawda! � alem te� mu za to tak ten w�ochaty pysk pochlasta�, �e go rodzona ma� nie pozna�a. Nie b�jcie si� niczego! Jed�cie spokojnie. Nie zginie wam i jedna wrona z Bogda�ca!
� To widz�, zacni z was ludzie. Przyrzekacie?
� Przyrzekamy! � zawo�ali obaj.
� Na rycersk� cze��?
� Na rycersk� cze��.
� I na klejnot?
� I na klejnot! ba! i na krzy�! Tak nam dopom� B�g!
Ma�ko u�miechn�� si� z zadowoleniem, po czym rzek�:
� No, tegom si� po was i spodziewa�. A kiedy tak, to wam jeszcze co� rzek�... Zych, jako wiecie, mnie zda� opiek� nad dzie�mi. Dlategom to Cztanowi i tobie, m�odziaku, przeszkadza�, kiedy�cie to si�� chcieli wtargn�� do Zgorzelic. A teraz, jak b�d� w Malborgu albo B�g wie gdzie, taka to b�dzie i opieka... Prawda, �e nad sierotami jest B�g i �e takiemu, kt�ry by je chcia� pokrzywdzi�, nie tylko by szyj� toporem uci�to, aleby go i za bezecnego og�oszono. Wszelako markotno mi, �e jad�. Okrutnie markotno. Obiecajcie�e mi, jako i sierot Zychowych nie tylko sami nie pokrzywdzicie, ale i nikomu ich pokrzywdzi� nie dacie.
� Przysi�gamy! przysi�gamy!
� Na rycersk� cze�� i na klejnot?
� Na rycersk� cze�� i na klejnot!
� I na krzy� tak�e?
� I na krzy�!
� B�g s�ysza�. Amen! � zako�czy� Ma�ko.
I odetchn�� g��boko, bo wiedzia�, �e takiej przysi�gi dotrzymaj�, cho�by ka�den[2105] mia� sobie pi�ci z gniewu i z�o�ci poobgryza�.
I pocz�� si� zaraz �egna�, ale oni zatrzymali go prawie przemoc�. Musia� pi� i pokuma� si� ze starym Wilkiem, m�ody za�, cho� zwykle po pijanemu zwady szuka�, tym razem odgra�a� si� tylko na Cztana, a ko�o Ma�ka zabiega� tak gorliwie, jakby zaraz jutro mia� dosta� od niego Jagienk�. Przed p�noc� jednak omdla� z wysi�ku, a gdy go docucono, zasn�� kamieniem. Stary poszed� wkr�tce za przyk�adem syna, tak �e Ma�ko zostawi� ich obu jak nie�ywych przy stole.
Sam jednak, maj�c g�ow� nad miar� wytrzyma��, nie by� pijany, tylko nieco rozochocon, wi�c wracaj�c do domu, rozmy�la� prawie z rado�ci� o tym, czego dokaza�.
� No! � m�wi� sobie. � Bogdaniec bezpieczny i Zgorzelice bezpieczne. Pow�ciekaj� si� z przyczyny Jagienkowej jazdy, a strzec i mojego, i jej dobra b�d�, bo musz�. Pan Jezus da� cz�eku obrotno��... Jak gdzie nie mo�na pi�ci�, to trzeba rozumem... Je�li wr�c�, nie bez tego b�dzie, �eby mnie stary w pole nie pozwa�, ale mniejsza o to... B�g by da�, �eby tak i Krzy�ak�w usidli�... Ale z nimi trudniej... Nasz, cho� trafi si� i psubrat, wszelako gdy na rycersk� cze�� i klejnot przysi�e, to i zdzier�y[2106], a dla nich przysi�ga tyle, co plucie na wod�. Ale mo�e mnie Matka Pana Chrystusowa wesprze, �e przydam si� na co� Zbyszkowi, jakom si� teraz Zychowym dzieciom i Bogda�cowi przyda�...
Tu przysz�o mu do g�owy, �e po prawdzie mog�aby dziewczyna nie jecha�, bo dwaj Wilkowie b�d� jej strzegli jak �renicy oka. Po chwili jednak porzuci� t� my�l: �Wilkowie b�d� jej strzegli, ale za to Cztan b�dzie tym bardziej nastawa�. B�g wie, kto kogo zmo�e[2107], a rzecz pewna, �e zdarz� si� bitki i napa�ci, w kt�rych ucierpie� mog� Zgorzelice, Zychowe sieroty i sama nawet dziewczyna. Wilkom pilnowa� samego Bogda�ca b�dzie �atwiej, a dla dziewki lepiej w ka�dym razie, by by�a z dala od tych dw�ch zabijak�w i zarazem blisko bogatego opata�. Ma�ko nie wierzy� w to, by Danusia mog�a wyj�� �ywa z r�k krzy�ackich, wi�c nie wyzby� si� jeszcze nadziei, �e gdy czasem Zbyszko wr�ci wdowcem, w�wczas niechybnie poczuje ku Jagience wol� Bo��.
� Hej, mocny Bo�e! � m�wi� sobie � �eby tak, maj�c Spych�w, jeszcze potem Jagienk� wzi�� z Moczydo�ami i z tym, co jej opat ostawi, nie po�a�owa�bym i kamienia[2108] wosku na �wiece!
Na podobnych rozmy�laniach pr�dko zesz�a mu droga z Brzozowej, jednak�e przyby� p�n� ju� noc� i zdziwi� si�, ujrzawszy mocno o�wiecone b�ony okien. Parobcy te� nie spali, bo zaledwie wjecha� na obor�[2109] , wybieg� ku niemu stajenny.
� Go�cie jakowi� czy co? � zapyta� Ma�ko, zsiadaj�c z konia.
� Jest panicz ze Zgorzelic z Czechem � odrzek� stajenny.
Ma�ka zdziwi�y te odwiedziny. Jagienka obieca�a przyjecha� nazajutrz do dnia i mieli zaraz rusza�. Czemu wi�c przyjecha� Ja�ko i to tak p�no.
Stary rycerz pomy�la�, �e mog�o si� co� przytrafi� w Zgorzelicach, i z pewnym niepokojem w duszy wszed� do domu.
Ale w izbie, w wielkim glinianym kominie, kt�ry zast�pi� we dworze zwykle u�o�one na �rodku izby ognisko, pali�y si� jasno i weso�o �ywiczne szczypki, a nad sto�em p�on�y w �elaznych kunach dwie pochodnie, Przy kt�rych blasku ujrza� Ma�ko Ja�ka, Czecha Hlaw� i jeszcze jednego m�odego pacho�ka, z twarz� rumian� jak jab�uszko.
� Jako�e si� miewasz, Ja�ku, a co tam z Jagienk�? � zapyta� stary szlachcic.
� Jagienka kaza�a wam powiedzie� � rzek� ca�uj�c go w r�k� ch�opak � �e si� rozmy�li�a i woli zosta� doma.
� B�jcie�e si� Boga! a to co? jak? C� jej tam do g�owy strzeli�o?
A ch�opak podni�s� na niego modre ocz�ta i pocz�� si� �mia�.
� Czego� si� rzechoczesz[2110]?
Lecz w tej chwili Czech i drugi pacho�ek wybuchn�li tak�e weso�ym �miechem.
� Widzicie! � zawo�a� mniemany ch�opak � kt� mnie pozna, skoro�cie wy nie poznali?
Dopiero� Ma�ko przypatrzy� si� wdzi�cznej figurce uwa�niej i zawo�a�:
� W imi� Ojca i Syna! Czyste[2111] zapusty[2112]! A ty tu, skrzacie, czego?
� Ba! czego?... Komu w drog�, temu czas!
� Mia�a� przecie jutro �witaniem przyjecha�?
� Ju�ci! Jutro �witaniem, �eby wszyscy widzieli! Jutro pomy�l� w Zgorzelicach, �em u was w go�cinie, i nie opatrz� si�[2113] a� pojutrze. Sieciechowa i Ja�ko wiedz�, ale Ja�ko obieca� na rycersk� cze��, �e powie dopiero wtedy, gdy poczn� [2114]si� niepokoi�. Ale nie poznali�cie mnie � co?
Wi�c z kolei pocz�� si� Ma�ko �mia�.
� A niech�e ci si� ta jeszcze przyjrz�... Hej! okrutnie �warny[2115] z ciebie pacholik!... i osobliwy, bo z takiego mo�na si� i przychowku[2116] doczeka�... Sprawiedliwie m�wi�! �ebym to nie by� stary � no! Ale i tak ci powiadam: waruj si�[2117], dziewko, w�azi� mi w oczy! waruj si�!...
I pocz�� jej przygra�a�[2118] palcem, �miej�c si�, ale patrzy� na ni� z wielkim upodobaniem, albowiem takiego pacho�ka nigdy w �yciu nie widzia�.
Na g�owie mia�a p�tliczek[2119] jedwabny czerwony, na sobie zielony sukienny kubrak, a za� spodenki buchaste[2120] przy biodrach, a dalej obcis�e, w kt�rych jedna nogawiczka by�a barwy p�tlika, druga w pod�u�ne pasy. I z bogatym kordzikiem przy boku, z u�miechni�t� i jasn� jak zorza twarz� wygl�da�a tak �licznie, �e oczu nie mo�na by�o od niej oderwa�.
� Boga mi! � m�wi� rozweselony Ma�ko. � Alibo cudne jakowe� pani�tko, alibo kwiatuszek czy co?
Po czym zwr�ci� si� do drugiego pacho�ka i zapyta�?
� A ten tu?... pewnikiem te� jaki odmieniec?
� A w�dy to Sieciech�wna � odrzek�a Jagienka. � Niesk�adnie by mi by�o samej mi�dzy wami, bo jak�e? To dlatego wzi�am z sob� Anulk�, �e we dwie ra�niej, i pomoc jest, i s�uga. Jej te� nikt nie pozna.
� Masz ci babo wesele! Ma�o by�o jednej, b�dzie dwie.
� Nie przekomarzajcie si�.
� Nie przekomarzam si� ja, ale przecie w dzie� ka�dy pozna i j�, i ciebie.
� Ba! a po czym?
� Bo ci kolana k�sobie[2121] id� � i jej te�.
� Dajcie spok�j!...
� Ju�ci dam, bo mi nie pora, ale czy i Cztan z Wilkiem dadz�, B�g wie.>Wiesz ty, b�ku, sk�d wracam? Z Brzozowej.
� Na mi�y B�g! Co te� m�wicie?
� Prawd�, jako i to prawda, �e Wilkowie b�d� bronili od Cztana i Bogda�ca, i Zgorzelic. No! pozwa� nieprzyjaci� i pobi� si� z nimi �atwo, ale z nieprzyjaci� str��w w�asnego dobra uczyni� to nie byle cap potrafi.
Tu Ma�ko pocz�� opowiada� o swoich odwiedzinach u Wilk�w, jak ich sobie zjedna� i na hak przywi�d�[2122], a ona s�ucha�a z wielkim zdumieniem, a gdy wreszcie sko�czy�, rzek�a:
� Chytro�ci to Pan Jezus wam nie posk�pi�, i miarkuj�[2123], �e wszystko tak zawsze b�dzie, jak chcecie.
Lecz Ma�ko pocz�� na to kiwa� g�ow� jakby ze smutkiem.
� Ej, dziewczyno, kiedy by tak wszystko by�o, jako ja chc�, to ty by� dawno ju� by�a gospodyni� w Bogda�cu!
Na to Jagienka popatrzy�a na niego czas jaki� swymi modrymi[2124] oczyma, po czym zbli�ywszy si�, poca�owa�a go w r�k�.
� Czeg� mnie bo�kasz[2125]? � zapyta� stary.
� Nic!... M�wi� jeno dobranoc, bo p�no, a jutro trzeba nam do dnia[2126] ruszy�.
I zabrawszy Sieciech�wn�, odesz�a, a Ma�ko zaprowadzi� Czecha do alkierza[2127], gdzie leg�szy na �ubrzych sk�rach, zasn�li obaj snem mocnym i krzepi�cym.
Jakkolwiek po zniszczeniu, po�odze[2128] i rzezi, kt�r� w 1331 r. wyprawili[2129] w Sieradzu Krzy�acy, Kazimierz Wielki[2130] odbudowa� zr�wnane z ziemi� miasto � nie by�o ono jednak zbyt �wietne i nie mog�o i�� w por�wnanie z innymi grodami Kr�lestwa. Ale Jagienka, kt�rej �ycie p�yn�o dotychczas mi�dzy Zgorzelicami a Krze�ni�, nie posiada�a si� ze zdumienia i podziwu na widok mur�w, wie�, ratusza, a zw�aszcza ko�cio��w, o kt�rych drewniany krze�nie�ski nie dawa� najmniejszego poj�cia. W pierwszej chwili straci�a tak dalece zwyk�� rezolutno��[2131], �e nie �mia�a m�wi� g�o�no i tylko szeptem wypytywa�a Ma�ka o te wszystkie cuda, od kt�rych ol�niewa�y jej oczy, gdy za� stary rycerz upewnia� j�, �e Sieradzowi tak do Krakowa jako zwyczajnej g�owni[2132] do s�o�ca, uszom nie chcia�a wierzy�, albowiem wydawa�o si� jej prostym niepodobie�stwem, aby m�g� istnie� drugi r�wnie wspania�y gr�d na �wiecie.
W klasztorze przyj�� ich ten sam zgrzybia�y przeor[2133], kt�ry pami�ta� jeszcze z dziecinnych lat rze� krzy�ack� i kt�ry poprzednio przyjmowa� Zbyszka. Wiadomo�ci o opacie[2134] sprawi�y im smutek i k�opot. Mieszka� on d�ugo w klasztorze, ale przed dwoma tygodniami wyjecha� do swego przyjaciela, biskupa p�ockiego. Chorza� ci�gle. Za dnia, z rana bywa� przytomny, ale wieczorami traci� g�ow�, zrywa� si�, kaza� sobie nak�ada� pancerz i pozywa� na bitw� ksi�cia Jana z Raciborza[2135]. Klerykowie waganci[2136] musieli go si�� trzyma� w �o�u, co nie przychodzi�o bez wielkich trudno�ci, a nawet i niebezpiecze�stwa. Przed dwoma dopiero tygodniami oprzytomnia� ca�kiem i pomimo �e os�ab� jeszcze bardziej, kaza� si� zaraz wie�� do P�ocka.
� M�wi�, �e nikomu tak nie ufa jako biskupowi p�ockiemu � ko�czy� przeor � i �e z jego r�k chce przyj�� Sakramenta, a przy tym i testament u niego zostawi�. Przeciwiali�my si� tej podr�y, jake�my mogli, bo by� md�y[2137] bardzo, i bali�my si�, �e i mili �yw nie ujedzie. Ale przeciwi� mu si� nie�atwo, wi�c szpylmany[2138] wymo�cili w�z i powie�li go, daj Bo�e, szcz�liwie.
� Gdyby by� zamar� gdzie� blisko Sieradza, to byliby�cie przecie s�yszeli � rzek� na to Ma�ko.
� Byliby�my s�yszeli � odpar� staruszek � tote� tak my�lim, �e nie zamar� i �e przynajmniej do ��czycy ostatniej pary nie pu�ci�, ale co si� dalej mog�o przygodzi�[2139], nie wiemy. Je�li pojedziecie za nim, to si� po drodze dowiecie.
Ma�ko zatroska� si� tymi wiadomo�ciami i uda� si� na narad� do Jagienki, kt�ra ju� przez Czecha dowiedzia�a si�, dok�d opat[2140] wyjecha�.
� Co robi�? � spyta� jej � i co z sob� uczynisz?
� Pojedziecie do P�ocka, a ja z wami � odrzek�a kr�tko.
� Do P�ocka! � zawt�rowa�a jej cienkim g�osikiem Sieciech�wna.
� Patrzcie, jako to si� rz�dz�! Tak ci od razu do P�ocka jak sierpem rzuci�?
� A jako�e mi samej z Sieciech�wn� wraca�? Mia�abym z wami dalej nie jecha�, to lepiej by�o wcale nie wyje�d�a�. Zali[2141] nie my�licie, �e tamci si� gorzej jeszcze rozsierdzili[2142] i zawzi�li?
� Wilkowie ci� przed Cztanem obroni�.
� Boj� ja si� tak samo Wilkowej obrony jak Cztanowej napa�ci, a to te� widz�, �e wy si� przeciwicie, byle si� przeciwi�, ale nieszczerze.
Ma�ko rzeczywi�cie nie sprzeciwia� si� szczerze. Owszem, wola�, by Jagienka z nim jecha�a, ni� �eby mia�a wraca�, wi�c us�yszawszy jej s�owa, u�miechn�� si� i rzek�:
� Sp�dnicy si� wyzby�a, to jej si� rozumu zachciewa.
� Rozum nie gdzie indziej, jeno w g�owie.
� Ale mnie z drogi przez P�ock.
� M�wi� Czech, �e nie z drogi, a do Malborga to i bli�ej.
� To ju�e�cie z Czechem uradzali?
� A pewnie, i powiedzia� jeszcze tak: je�li, powiada, m�ody pan popad� w jakowe z�e terminy[2143] w Malborgu, to przez ksi�n� Aleksandr� p�ock�[2144] si�a[2145] mo�na by wsk�ra�, bo ona, rodzona[2146] kr�lewska i pr�cz tego b�d�c osobliwsz�[2147] przyjaci�k� Krzy�akom, wielkie ma mi�dzy nimi zachowanie[2148].
� Prawda, jak mi B�g mi�y! � zawo�a� Ma�ko. � Wszyscy o tym wiedz� i gdyby chcia�a da� list do mistrza, przezpiecznie[2149] by�my je�dzili po wszystkich ziemiach krzy�ackich. Mi�uj� ci oni j�, bo i ona ich mi�uje... Dobra to rada i nieg�upi ch�op � ten Czech!
� Jeszcze i jak! � zawo�a�a z zapa�em Sieciech�wna, wznosz�c ku g�rze niebieskie oczki.
Ma�ko za� zwr�ci� si� nagle ku niej:
� A ty tu czego?
Wi�c dziewczyna zmiesza�a si� okrutnie i opu�ciwszy d�ugie rz�sy, zap�oni�a[2150] si� jak r�a.
Jednak�e widzia� Ma�ko, �e nie ma innej rady, tylko trzeba obie dziewczyny dalej z sob� bra�, �e za� i w duszy mia� na to ochot�, wi�c nazajutrz, po�egnawszy staruszka przeora, ruszyli w dalsz� podr�. Z przyczyny tajania �nieg�w i wezbranych w�d jechali z wi�kszym trudem ni� poprzednio. Po drodze dopytywali o opata i trafili na wiele dwor�w, plebanij, a gdzie ich nie by�o, to nawet i karczem, w kt�rych zatrzymywa� si� na noclegi. �atwo by�o i�� w jego tropy, gdy� rozdziela� hojne ja�mu�ny, zakupowa� msze, dawa� na dzwony, wspomaga� podupad�e ko�cio�y, wi�c niejeden dziadyga chodz�cy �po pytaniu[2151]�, niejeden klecha, ba, nawet i niejeden pleban wspominali go z wdzi�czno�ci�. M�wiono og�lnie, �e �jecha� jakoby anio�� � i modlono si� za jego zdrowie, chocia� tu i �wdzie dawa�y si� s�ysze� obawy, �e bli�ej mu ju� do wiekuistego zbawienia ni� do doczesnego zdrowia. W niekt�rych miejscach popasa� dla zbytniej s�abo�ci po dwa i trzy dni. Ma�kowi wydawa�o si� te� prawdopodobnym, �e go dogoni�.
Jednak�e pomyli� si� w rachubie, gdy� zatrzyma�y ich wezbrane wody Neru i Bzury. Nie dojechawszy do ��czycy, przez dni cztery zmuszeni byli zamieszka� w pustej karczmie, z kt�rej gospodarz wyni�s� si�, widocznie z obawy powodzi. Droga wiod�ca od karczmy ku miastu, jakkolwiek wymoszczona pniami drzew, pogr��y�a si� i zakl�s�a na znacznej przestrzeni w b�otnist� topiel. Pacho�ek Ma�k�w[2152] Wit, rodem z tych stron, s�ysza� co� wprawdzie o przej�ciu lasami, ale nie chcia� podj�� si� przewodnictwa, albowiem wiedzia� r�wnie�, �e w b�otach ��czyckich mia�y swoje pielesze[2153] si�y nieczyste, a mianowicie mo�ny Boruta[2154], kt�ry rad[2155] naprowadza� ludzi na bezdenne mokrad�a, a nast�pnie tylko za cen� duszy ratowa�. Sama karczma mia�a tak�e z�� s�aw� i jakkolwiek w owych czasach podr�ni wozili z sob� �ywno��, za czym nie obawiali si� i g�odu, przecie pobyt w takim miejscu nabawia� nawet starego Ma�ka niepokoju.
Nocami s�yszano harce na dachu gospody, a czasem puka�o co� i we drzwi. Jagienka i Sieciech�wna �pi�ce w alkierzu[2156], tu� ko�o wielkiej izby, s�ysza�y te� w ciemno�ciach jakoby szelest drobnych st�p po polepie[2157], a nawet i po �cianach. Nie przera�a�o ich to zbytnio, albowiem obie przywyk�y by�y w Zgorzelicach do skrzat�w, kt�re stary Zych nakazywa� swego czasu karmi� i kt�re wedle powszechnego w tych czasach mniemania, byle im kto nie �a�owa� okruszyn, nie bywa�y z�o�liwe. Lecz pewnej nocy rozleg� si� w pobliskich g�szczach g�uchy i z�owrogi ryk, a nazajutrz odkryto �lady ogromnych racic na b�ocie. M�g� to by� �ubr albo tur[2158], lecz Wit utrzymywa�, �e i Boruta, cho� nosi posta� ludzk�, a nawet szlacheck�, ma zamiast st�p racice, buty za�, w kt�rych si� pokazuje mi�dzy ludzi, zdejmuje dla oszcz�dno�ci na b�otach. Ma�ko zas�yszawszy, �e mo�na go sobie przejedna� napitkiem, namy�la� si� przez ca�y dzie�, czyby nie by�o grzechem uczyni� sobie z�ego ducha przyjacielem, i radzi� si� nawet w tym wzgl�dzie Jagienki.
� Powiesi�bym na noc na p�ocie wo�ow� mecher�[2159] pe�n� wina albo miodu � rzek� � i je�liby go w nocy co wypi�o, to by�my przynajmniej wiedzieli, �e kr��y.
� Byle mocy niebieskich przez to nie obrazi� � odrzek�a dziewczyna � bo nam b�ogos�awie�stwo potrzebne, aby�my Zbyszkowi szcz�liwie poratowanie da� mogli.
� To� i ja tego si� boj�, ale tak my�l�, �e co mi�d, to przecie nie dusza. Duszy nie dam, a co tam dla mocy niebieskich jedna mechera miodu znaczy!
Po czym zni�y� g�os i doda�:
� �e �lachcic �lachcica, cho�by najwi�kszego zawalidrog�[2160], pocz�stuje, to zwyk�a rzecz, a ludzie gadaj�, �e on ci �lachcic.
� Kto? � zapyta�a Jagienka.
� Nie chc� nieczystego imienia wspomina�.
Jednak�e tego� wieczora zawiesi� Ma�ko na p�ocie w�asnymi r�koma du�y wo�owy p�cherz, w jakich pospolicie wo�ono napitki � i nazajutrz okaza�o si�, �e p�cherz zosta� do dna wypity.
Wprawdzie Czech, gdy o tym opowiadano, u�miecha� si� jako� dziwnie, ale nikt na to nie zwa�a�, Ma�ko za� rad by� w duszy, albowiem spodziewa� si�, �e gdy przyjdzie przeprawia� si� przez b�ota, nie zajd� przy tym jakie� niespodziane przeszkody i wypadki.
� Chybaby nieprawd� powiadali, �e zna jakow�� cze�� � m�wi� sobie.
Przede wszystkim nale�a�o jednak zbada�, czy nie ma jakowego� przej�cia przez lasy. Mog�o to by�, albowiem tam, gdzie grunt utrwalon by� przez korzenie drzew i zaro�li, ziemia nie rozmi�ka�a �atwo od d�d��w[2161]. Wszelako Wit, kt�ry jako miejscowy m�g� najlepiej spe�ni� t� czynno��, na sam� o niej wzmiank� pocz�� krzycze�: �Zabijcie, panie! nie p�jd�!� Pr�no mu t�umaczono, �e w dzie� si�y nieczyste nie maj� w�adzy. Ma�ko chcia� sam i��, ale sko�czy�o si� na tym, �e Hlawa, kt�ren[2162] by� pacho�ek zuchwa�y i rad wobec ludzi, a zw�aszcza wobec dziewcz�t, puszy�[2163] odwag�, wzi�� za pas top�r, w r�k� kosztur[2164] i poszed�.
Poszed� do dnia i spodziewano si�, �e ko�o po�udnia wr�ci, a gdy go nie by�o wida�, pocz�to si� niepokoi�. Pr�no czelad�[2165] nas�uchiwa�a od strony lasu i po po�udniu. Wit macha� tylko r�k�: �Nie wr�ci albo je�li wr�ci, to gorze[2166] nam, bo B�g wie, czy nie z wilcz� mord�, na wilko�aka przemienion!� S�ysz�c to, bali si� wszyscy; sam Ma�ko by� niesw�j, Jagienka czyni�a, zwracaj�c si� ku borowi, znaki krzy�a. Anulka za� Sieciech�wna pr�no szuka�a co chwila na swych ubranych w spodenki kolanach fartucha i nie znajduj�c nic, czym by mog�a oczy przys�oni�, przys�ania�a je palcami, kt�re wnet stawa�y si� mokre od �ez jedna za drug� kapi�cych.
Jednak�e w porze wieczornego udoju, w�a�nie gdy s�o�ce mia�o zachodzi�, Czech wr�ci� � i nie sam, jeno z jak�� ludzk� postaci�, kt�r� p�dzi� przed sob� na powrozie. Wypadli zaraz wszyscy ku niemu z okrzykami i rado�ci�, ale umilkli na widok owej postaci, kt�ra by�a ma�a, koso�apa[2167], zaros�a, czarna i przybrana w sk�ry wilcze.
� W imi� Ojca i Syna, co�e� to za bezer�[2168] sprowadzi�? � zawo�a� och�on�wszy Ma�ko.
� A co mi tam � odrzek� giermek � powiada, �e cz�owiek i smolarz[2169], ale czy prawda � nie wiem.
� Oj, nie cz�owiek to, nie cz�owiek! � ozwa� si� Wit.
Lecz Ma�ko nakaza� mu milczenie, za czym j�� bacznie przypatrywa� si� schwytanemu i nagle rzek�:
� Prze�egnaj si�! duchem[2170] mi si� tu prze�egnaj!...
� Pochwalony Jezus Chrystus! � zawo�a� jeniec i prze�egnawszy si� co pr�dzej, odetchn�� g��boko, spojrza� z wi�ksz� ufno�ci� na zgromadzonych i powt�rzy�:
� Pochwalony Jezus Chrystus! � bom ja te� nie wiedzia�, czylim w krze�cija�skich, czy w diabelskich r�kach. O Jezu!...
� Nie b�j si�. Mi�dzy krze�cijany jeste�, kt�rzy radzi[2171] mszy �wi�tej s�uchaj�. C�e� zacz[2172]?
Smolarz, panie, budnik[2173]. Jest nas siedmiu w budach z babami i dzie�mi.
� Jako� daleko st�d?
� O dziesi�� staja�[2174] niespe�na.
� Kt�r�dy� do miasta chadzacie?
� Mamy swoj� drog� za Czarcim W�do�em.
� Za czarcim? Prze�egnaj no si� jeszcze raz!
� W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego, amen.
� To dobrze. A w�z t� drog� przejdzie?
� Teraz grz�sko wsz�dy[2175], chocia� tam nie tak jak na go�ci�cu, bo w�do�em[2176] wiater dmie i b�oto suszy. Jeno do Bud bieda, ale i do Bud znaj�cy b�r poma�u przeprowadzi.
� Za skojca[2177] przeprowadzisz? ba! niechby za dwa!
Smolarz podj�� si� ch�tnie, wyprosiwszy jeszcze p� bochenka chleba, bo w lesie, chocia� g�odem nie przymierali, ale chleba z dawna nie widzieli.
U�o�ono, �e wyjad� nazajutrz rano, gdy� pod wiecz�r by�o �niedobrze�.
O Borucie m�wi� smolarz, �e okrutnie czasem �burzy� w boru, ale prostactwu krzywdy nie czyni i zazdrosnym b�d�c o ksi�stwo ��czyckie, innych diab��w po chrustach gania. �le tylko spotka� si� z nim w nocy, zw�aszcza gdy cz�ek napity[2178]. W dzie� i po trze�wemu nie ma przyczyny ba� si�.
� A wszelako� si� ba�? � rzek� Ma�ko.
� Bo mnie ten rycerz niespodzianie chycili[2179] z moc� tak�, �e my�la�em, i�e nie cz�owiek.
Wi�c Jagienka pocz�a si� �mia�, �e to oni wszyscy smolarza poczytali[2180] za co� �paskudnego�, a smolarz ich. �mia�a si� z ni� razem i Anula Sieciech�wna, a� Ma�ko rzek�:
� Jeszcze ci �lepia[2181] nie obesch�y po p�akaniu za Hlaw�, a teraz si� ju� szczerzysz?
Wi�c Czech spojrza� na jej r�an� twarz i widz�c, �e rz�sy ma jeszcze mokre, zapyta�:
� Po mnie�cie p�akali?
� Ej, nie! � odrzek�a dziewczyna �jeno[2182] si� ba�am, i tyla.
� Przecie�cie szlachcianka, a szlachciance wstyd. Pani wasza nie taka boj�ca. C� si� wam mog�o z�ego przygodzi� w dzie� i mi�dzy lud�mi?
� Mnie nic, ale wam.
� A powiadacie przecie, �e nie po mnie�cie p�akali?
� Bo nie po was.
� A za� czemu?
� Ze strachu.
� A teraz si� nie boicie?
� Nie.
� A za� czemu?
� Bo�cie wr�cili.
Na to Czech spojrza� na ni� z wdzi�czno�ci�, u�miechn�� si� i rzek�:
� Ba, takim sposobem mo�na by do jutra gada�. Okrutnie�cie chytrzy.
Ale j� by�o pr�dzej o wszystko inne ni� o chytro�� pos�dzi� i Hlawa, kt�ry sam by� pacho�ek przebieg�y, rozumia� to dobrze. Rozumia� r�wnie�, �e dziewczyna lgnie do niego z ka�dym dniem wi�cej. Sam on mi�owa� Jagienk�, ale tak jako poddany mi�uje c�rk� kr�la, wiec z pokor� i czci� najwi�ksz�, a bez �adnej nadziei. Tymczasem podr� zbli�a�a go z Sieciech�wn�.
W czasie pochod�w stary Ma�ko jecha� zwykle w pierwsz� par� z Jagienk�, a on z Anul�, �e za� ch�op by� jak tur, a krew mia� jak ukrop, wi�c gdy w czasie drogi spogl�da� w jej jasne oczki, na p�owe[2183] kosmyki w�os�w, kt�re nie chcia�y trzyma� si� pod p�tlikiem[2184], na ca�� posta� smuk�� a urodziw�, a zw�aszcza na cudne, jakby utoczone[2185] nogi, obejmuj�ce wronego[2186] podjezdka[2187], to ciarki przechodzi�y go od st�p do g��w. Nie m�g� te� si� wstrzyma� od coraz cz�stszego i coraz bardziej �akomego spogl�dania na te wszystkie doskona�o�ci i mimo woli my�la�, �e gdyby diabe� zmieni� si� w takiego pacho�ka, to �atwo zdo�a�by go przywie�� na pokuszenie.
A by� to przy tym s�odki jak mi�d pacholiczek, zarazem tak pos�uszny, �e tylko w oczy patrzy�, i weso�y jak wr�bel na dachu. Czasem dziwne my�li przychodzi�y Czechowi do g�owy, i raz gdy przyzostali z Anul� nieco w tyle, przy jucznych koniach, zwr�ci� si� nagle do niej i rzek�:
� Wiecie? tak tu wedle was jad� jako wilk wedle[2188] jagni�cia.
A jej a� bia�e z�bki rozb�ys�y wraz od szczerego �miechu.
� Chcieliby�cie mnie zje��? � zapyta�a.
� Ba! z kosteczkami!
I spojrza� na ni� takim wzrokiem, �e sp�on�a[2189] pod nim, po czym zapad�o mi�dzy nimi milczenie i tylko serca bi�y im mocno, jemu z ��dzy, jej z jakiej� s�odkiej, odurzaj�cej boja�ni.
Lecz pocz�tkowo ��dza przemaga�a w Czechu ca�kiem nad tkliwo�ci� i m�wi�c, i� patrzy na Anulk� jak wilk na jagni�, m�wi� prawd�. Dopiero tego wieczora, w kt�rym ujrza� jej mokre od �ez policzki i rz�sy, zmi�k�o w nim serce. Wyda�a mu si� dobra i jaka� bliska, i jaka� swoja, �e za� i sam mia� natur� uczciw�, a zarazem rycersk�, nie tylko wi�c nie wzbi� si� w pych� i nie zhardzia� na widok tych s�odkich �ez, ale sta� si� nie�mielszy i wi�cej na ni� uwa�aj�cy. Opu�ci�a go dawna niefrasobliwo�� w mowie i cho� jeszcze troch� dworowa�[2190] przy wieczerzy z boja�liwo�ci dziewczyny, ale ju� inaczej, i przy tym s�u�y� jej tak, jak rycerski giermek obowi�zany by� s�u�y� szlachciance. Stary Ma�ko, pomimo i� g��wnie my�la� o jutrzejszej przeprawie i dalszej podr�y, spostrzeg� to jednak, ale pochwali� go tylko za g�rne[2191] obyczaje, kt�rych jak m�wi�, musia� przy Zbyszku na dworze mazowieckim nabra�.
Po czym, zwr�ciwszy si� do Jagienki, doda�:
� Hej! Zbyszko!... Ten ci si� cho� i u kr�la znajdzie!
Ale po owej s�u�bie przy wieczerzy, gdy przysz�o rozchodzi� si� na noc, Hlawa po uca�owaniu r�ki Jagienki podni�s� z kolei do ust i d�o� Sieciech�wny, przy czym rzek�:
� Wy si� nie tylko o mnie nie b�jcie, ale i przy mnie niczego nie b�jcie, bo ja was nikomu nie dam.
Po czym m�czy�ni pok�adli si� w przodowej izbie, za� Jagienka z Anul� w alkierzu[2192] na jednym, ale szerokim i dobrze wymoszczonym tapczanie. Obie nie mog�y jako� pr�dko zasn��, a zw�aszcza Sieciech�wna kr�ci�a si� co chwila na drelichowym gie�le, wi�c po niejakim czasie Jagienka przysun�a do niej g�ow� i pocz�a szepta�:
� Anula?
� A co?
� Bo... mi si� tak zdaje, �e ty okrutnie nawidzisz[2193] tego Czecha... Jako�e?
Ale pytanie pozosta�o bez odpowiedzi, wi�c Jagienka zn�w pocz�a szepta�:
� Przecie ja to rozumiem... Powiadaj...
Sieciech�wna nie odpowiedzia�a i teraz, tylko przywar�a ustami do policzka swej pani i pocz�a j� raz po razu ca�owa�.
A biednej Jagience r�wnie� raz po razu westchnienia j�y podnosi� pier� dziewcz�c�.
� Oj, rozumiem, rozumiem! � szepn�a tak cicho, �e Anula zaledwie mog�a u�owi� uchem jej s�owa.
Nazajutrz po nocy mglistej, mi�kkiej przyszed� dzie� wietrzny, chwilami jasny, chwilami z powodu chmur, kt�re gnane wiatrem cwa�owa�y stadami po niebie � pos�pny. Ma�ko kaza� porusza� tabor[2194] r�wno z brzaskiem. Smolarz, kt�ry podj�� si� przewodniczy� do Bud, twierdzi�, �e konie wsz�dy[2195] przejd�, ale wozy miejscami trzeba b�dzie rozbiera� i przenosi� je cz�ciowo, r�wnie� jak i �uby[2196] z odzie�� i zapasami �ywno�ci. Nie mog�o to przyj�� bez wysi�ku i mitr�gi[2197], ale hartowni i przywykli do trudu ludzie woleli trud najwi�kszy ni� gnu�ny wypoczynek w pustej karczmie, z ochot� wi�c ruszyli w drog�. Nawet i boja�liwy Wit, o�mielony s�owy i obecno�ci� smolarza[2198], nie okazywa� przestrachu.
Zaraz za karczm� weszli w wysokopienny, niepodszyty[2199] b�r, w kt�rym przy zr�cznym prowadzeniu koni mo�na si� by�o, nawet nie rozbieraj�c woz�w, mi�dzy chojarami[2200] wykr�ci�. Wicher chwilami ustawa�, chwilami zrywa� si� z moc� nies�ychan�, uderza� jakby olbrzymimi skrzyd�ami w konary gonnych sosen, przegina� je, wykr�ca�, wywija� nimi niby �migami[2201] wiatraka, �ama�; b�r gi�� si� pod tym rozp�tanym tchnieniem i nawet w przerwach mi�dzy jednym a drugim uderzeniem nie przestawa� hucze� i grzmie� jakby z gniewu na ow� napa�� i przemoc. Kiedy niekiedy chmury przes�ania�y ca�kiem blask dzienny; siek�o d�d�em[2202] pomieszanym ze �nie�nymi krupami i czyni�o si� tak ciemno, jakby nastawa�a wieczorna pomroka. Wit traci� w�wczas znowu ducha i wo�a�, i� to �z�e zawzi�o si� i przeszkadza�, ale nikt go nie s�ucha�, nawet trwo�liwa Anula nie bra�a do serca jego s��w, zw�aszcza �e Czech by� tak blisko, i� mog�a strzemieniem tr�ci� o jego strzemi�, patrza� za� przed si� tak zuchwale, jakby samego diab�a chcia� wyzwa� na r�k�.
Za borem wysokopiennym zaczyna� si� podszyty, a potem g�szcz, przez kt�ry nie mo�na by�o przejecha�. Tu musieli rozebra� wozy, ale uczynili to sprawnie i w mgnieniu oka. Ko�a, dyszle i przodki[2203] przenie�li krzepcy pacho�kowie na barkach, a tak�e tobo�y i zapasy �ywno�ci. By�o takiej z�ej drogi trzy stajania[2204], jednak�e zaledwie pod wiecz�r stan�li w Budach, gdzie smolarze przyj�li ich go�cinnie i zapewnili, �e Czarcim W�do�em, a �ci�lej bior�c wzd�u� niego, mo�na by�o dosta� si� do miasta. Ludzie ci, z�yci z puszcz�, rzadko widywali chleb i m�k�, ale nie przymierali g�odem, gdy� wszelkich w�dlin, a zw�aszcza w�dzonych piskorz�w[2205], od kt�rych roi�y si� wszystkie b�ota, mieli w br�d. Cz�stowali te� nimi hojnie, wyci�gaj�c w zamian �akome r�ce po placki. By�y mi�dzy nimi niewiasty i dzieci, wszystko czarne od smolistego dymu, a by� tak�e i jeden stary ch�op, przesz�o stuletni, kt�ry pami�ta� rze� ��czycy dokonan� w 1331 roku i zupe�ne zburzenie miasta przez Krzy�ak�w. Ma�ko, Czech i dwie dziewczyny, jakkolwiek s�yszeli takie samo niemal opowiadanie przeora[2206] w Sieradzu, s�uchali ciekawie i tego dziada, kt�ry siedz�c przy ognisku i grzebi�c w nim, zdawa� si� odgrzebywa� zarazem straszne wspomnienia swej m�odo�ci. Tak! w ��czycy, r�wnie[2207] jak w Sieradzu, nie oszcz�dzono nawet ko�cio��w i ksi�y, a krew starc�w, niewiast i dzieci sp�yn�a po no�ach zdobywc�w. Krzy�acy, wiecznie Krzy�acy! My�li Ma�ka i Jagienki ulatywa�y ustawicznie ku Zbyszkowi, kt�ry przebywa� w�a�nie jakoby w paszczy wilczej, w�r�d wra�ego[2208] plemienia nie znaj�cego ni lito�ci, ni praw go�cinnych. Sieciech�wnie mdla�o tak�e serce, nie by�a bowiem pewna, czy w gonitwie za opatem nie przyjdzie im a� mi�dzy tych okrutnych ludzi zajecha�...
Lecz stary pocz�� nast�pnie opowiada� o bitwie pod P�owcami[2209], kt�ra zako�czy�a najazd krzy�acki, a w kt�rej on bra� udzia� z cepem �elaznym w r�ku jako pacholik w piechocie wystawionej przez gmin� kmiec�[2210]. W tej to bitwie wygin�� przecie ca�y niemal r�d Grad�w, wi�c Ma�ko zna� dobrze wszelkie jej szczeg�y, a jednak s�ucha� i teraz jak nowiny opowiadania o strasznym pogromie Niemc�w, gdy jak �an pod wichrem po�o�yli si� pod mieczami rycerstwa polskiego i kr�la �okietka[2211] pot�g�...
� Ha! Ju�ci pami�tam � m�wi� dziad. � Naszli t� ziemi�, popalili grody i zamki, ba! dzieci w kolebkach rzezali[2212], ale im przysz�o na czarny koniec. Hej! godna ci by�a bitwa. Ano! co przymkn� oczy, to ono[2213] pole widz�...
I przymkn�� oczy, i umilk�, z lekka tylko w�gle we watrze porusza�, p�ki Jagienka, nie mog�c si� dalszego opowiadania doczeka�, nie spyta�a:
� Jako� to by�o?
� Jako� to by�o? � powt�rzy� dziad. � Pole pami�tam, jakobym tera [2214]patrzy�: by�y chru�niaki i w prawo m�aka[2215], i szmat r�yska[2216] jakoby poletko niewielgie[2217]. Ale po bitwie nie by�o wida� ni chru�niak�w[2218], ni m�aki, ni r�yska, jeno[2219] �elaziwo wsz�dy, miecze, topory, dzidy i zbroje pi�kne, jedna na drugiej, jakoby kto ca�� �wi�t� ziemi� nimi przykry�... Nigdy ja tyla pobitego narodu na kupie nie widzia� i tyla krwi ludzkiej p�yn�cej...
Pokrzepi�o si�[2220] znowu tym wspomnieniem Ma�kowe serce, wi�c rzek�:
� Prawda! Pan Jezus mi�osierny! Ogarn�li oni w�wczas to Kr�lestwo jako po�oga[2221] alibo zaraza. Nie tylko Sieradz i ��czyc�, ale i wiele innych miast napsowali[2222]. I co? Jest nasz nar�d okrutnie �ywi�cy[2223] i moc w sobie te� ma niepo�yt�[2224]. Cho� ta i chycisz[2225] go, krzy�acki psubracie, za grzdyk�[2226], zd�awi� go nie podolisz[2227], jeszcze ci z�by wybije... Bo jeno patrzcie: kr�l Kazimierz i Sieradz, i ��czyc� tak zacnie odbudowa�, �e lepsze s�, ni� by�y, i zjazdy[2228] si� w nich po staremu odprawuj�[2229], a Krzy�ak�w, jak ci sprali pod P�owcami, tak tam le�� i gnij�. Daj B�g zawdy taki koniec!
Stary ch�op, s�ysz�c te s�owa, pocz�� z pocz�tku kiwa� g�ow� na znak przytakiwania, lecz w ko�cu rzek�:
� Pono� nie le�� i nie gnij�. Kaza� kr�l nam piechocie po bitwie rowy kopa�, i ch�opy te� przyszli z okolicy pomaga� w robocie, a�e �opaty warcza�y. Pouk�adali�my potem Niemc�w w rowach i przysypali na porz�dek, by si� z nich jakowe� chor�bska nie wyl�g�y, ale oni tam nie ostali.
� Jak to nie ostali? C� im si� przygodzi�o[2230]?
� Ja tam tego nie widzia�, jeno rzek�, jako ludzie potem prawili[2231]. Nasta�a po bitwie wieja sroga, kt�ra trwa�a bez dwana�cie niedziel[2232], ale tylko nocami. W dzie� s�onko �wieci�o jako si� patrzy, a w nocy wiater bez ma�a w�os�w ze �ba nie zdziera�. To ci diab�y ca�ymi chmarami kot�owa�y si� we wichurze, ka�den[2233] z wid�ami, i co kt�ry nadlecia�, to siup wid�ami w ziemi� i Krzy�aka se wydoby�, a potem do piek�a poni�s�. S�yszeli we P�owcach ludziska harmider taki, jakby psi stadami wyli, ale tego nie mogli wyrozumie�, czy to Niemcy wyli ze strachu a za� �a�o�ci, czyli te� diab�y z wesela. By�o tego, p�ki ksi�a row�w nie po�wi�cili i p�ki ziem[2234] na Nowy Rok nie zamarz�a tak, �e i wid�y nie bra�y.
Tu umilk� i po chwili doda�:
� Ale daj B�g, panie rycerzu, taki koniec, jako�cie m�wili, bo chocia� ja tego nie do�yjem, ale tacy pacho�eckowie, jako ci dwaj, do�yj� i nie b�d� tego widzieli, na co oczy moje patrzy�y.
To rzek�szy, pocz�� przygl�da� si� Jagience, to Sieciech�wnie i dziwi� si� ich cudnym twarzom, i g�ow� kr�ci�.
� Nikiej[2235] mak we zbo�u � rzek�. � Takich ja jeszcze nie widzia�.
W podobny spos�b przegwarzyli[2236] cz�� nocy, potem pok�adli si� spa� w budach na mchach mi�kkich jak puch, ciep�ymi sk�rami pokrytych, a gdy sen mocny pokrzepi� ich cz�onki, ruszyli nazajutrz dobrze ju� za widna dalej. Droga wzd�u� w�do�u[2237] nie by�a wprawdzie zbyt �atwa, ale te� i nie trudna, tak �e jeszcze przed zachodem s�o�ca ujrzeli zamek ��czycki. Miasto by�o na nowo z popio��w wzniesione, w cz�ci z czerwonej ceg�y, a nawet i z kamienia. Mury mia�o wysokie, wie�ami bronne[2238], ko�cio�y jeszcze od sieradzkich wspanialsze. U dominikan�w �atwo zasi�gn�li wie�ci o opacie. By�, m�wi�, �e mu lepiej, radowa� si� nadziej�, �e ca�kiem ozdrowieje, i przed kilku dniami wyruszy� w dalsz� drog�. Ma�kowi nie chodzi�o ju� zbytnio o do�cigni�cie go w drodze, gdy� postanowi� ju� wie�� obie dziewki a� do P�ocka, gdzie i tak by�by je opat zawi�z�, ale �e mu pilno by�o do Zbyszka, wi�c zak�opota� si� srodze inn� nowin�: �e ju� po opatowym wyje�dzie rzeki tak wezbra�y, i� ca�kiem nie mo�na by�o jecha� dalej. Dominikanie, widz�c rycerza ze znacznym pocztem, kt�ren[2239], jak m�wi�, do ksi�cia Ziemowita jecha�, przyj�li i podejmowali ich go�cinnie, a nawet opatrzyli[2240] Ma�ka na drog� drewnian�, oliwn� tabliczk�, na kt�rej wypisana by�a po �acinie modlitwa do anio�a Rafa�a, patrona podr�nych.
Przez dwa tygodnie trwa� przymusowy pobyt w ��czycy, przy czym jeden z giermk�w zamkowego starosty odkry�, �e pacho�kowie przejezdnego rycerza byli dziewczynami, i z miejsca zakocha� si� na um�r w Jagience. Czech chcia� go zaraz pozywa� za to na udeptan� ziemi�, ale �e sta�o si� to wigili�[2241] wyjazdu, wi�c Ma�ko odradza� mu ten post�pek.
Gdy wyruszyli w dalsz� ku P�ockowi drog�, wiatr osuszy� nieco go�ci�ce, bo jakkolwiek przychodzi�y d�d�e[2242] cz�ste, ale jak zwykle wiosn� trwa�y kr�tko. By�y te� ciep�e i du�e, albowiem wiosna nast�pi�a zupe�na. Na polach �wieci�y w bruzdach jasne pasy wody, od zagon�w dolatywa� z powiewem mocny zapach mokrej ziemi. Bagna pokry�y si� kacze�cem, w lasach zakwit�y przylaszczki � i pieg�e[2243] podnosi�y mi�dzy ga��ziami �wiergot radosny. W serca podr�nych wst�pi�a te� nowa ochota i nadzieja, zw�aszcza �e jecha�o im si� dobrze i �e po szesnastu dniach podr�y stan�li u bram P�ocka.
Ale przyjechali w nocy, gdy bramy grodu by�y ju� zamkni�te, wi�c musieli nocowa� u tkacza za murami. Dziewczyny, poszed�szy spa� p�no, pospa�y si� po trudach i niewygodach d�ugiej podr�y kamiennym snem. Ma�ko, kt�rego �aden trud nie m�g� obali�, nie chcia� ich budzi�, ale sam r�wno z otwarciem bram poszed� do miasta, �atwo odnalaz� katedr� i dom biskupi, w kt�rym pierwsz� nowin�, kt�r� us�ysza�, by�a wiadomo��, �e opat zmar� przed tygodniem.
Zmar� przed tygodniem, ale wedle[2244] �wczesnego zwyczaju odprawiano msze przy trumnie i stypy �a�obne od dni sze�ciu, pogrzeb za� mia� nast�pi� dzi� dopiero, a po nim wspominki i stypa ostatnia dla uczczenia pami�ci zmar�ego.
Ma�ko od wielkiego frasunku[2245] nawet si� nie rozgl�da� po mie�cie, kt�re zreszt� zna� nieco z tych czas�w, gdy je�dzi� z listem ksi�ny Aleksandry[2246] do mistrza � tylko wraca� co pr�dzej do domu tkacza za murami i po drodze m�wi� sobie:
� Ha, zmar�o mu si� i wieczny odpoczynek! Nie masz na to rady we �wiecie, ale co ja teraz z tymi dziewkami zrobi�?
I pocz�� si� nad tym zastanawia�, czyby je lepiej u ksi�ny Aleksandry zostawi�, czy u ksi�ny Anny Danuty[2247], czy mo�e do Spychowa wie��. Bo nieraz przychodzi�o mu do g�owy w czasie tej drogi, �e gdyby si� pokaza�o, i� Danu�ka nie �yje, to nie wadzi�oby[2248], by Jagienka by�a blisko Zbyszka. Nie w�tpi�, �e Zbyszko d�ugo b�dzie tamtej, nad wszystkie inne umi�owanej, �a�owa� i d�ugo po niej p�aka�, ale nie w�tpi� te�, �e taka dziewczyna, tu� pod bokiem, zrobi swoje. Pami�ta�, jak ch�opaka, chocia� serce rwa�o mu si� hen za bory i lasy na Mazowsze, ci�goty[2249] jednak bra�y przy Jagience. Z tych powod�w i wierz�c przy tym g��boko, �e Danu�ka przepad�a, my�la� nieraz, by na wypadek �mierci opata nie odsy�a� nigdzie Jagienki. Ale �e by� nieco �apczywy na ziemskie dobro, wi�c chodzi�o mu i o maj�tno�� po opacie. Opat gniewa� si� wprawdzie na nich i zapowiada�, �e nic im nie zostawi, ale nu� ogarn�a go skrucha przed �mierci�? �e zapisa� co� Jagience, to by�o pewne, bo nieraz odzywa� si� z tym w Zgorzelicach, wi�c przez Jagienk� mog�oby to i tak nie min�� Zbyszka. Chwilami bra�a te� Ma�ka ochota zosta� w P�ocku, dowiedzie� si� jak i co, i zaj�� si� t� spraw�, ale wnet pokonywa� w sobie takie my�li. �Ja tu b�d� � my�la� � o maj�tno�� zabiega�, a m�j ch�opaczysko mo�e tam do mnie z jakowego krzy�ackiego podziemia r�ce wyci�ga i ratunku ode mnie czeka�. By�a wprawdzie jedna rada: zostawi� Jagienk� pod opiek� ksi�ny i biskupa z pro�b�, by jej nie dali skrzywdzi�, je�li jej opat co zostawi�. Ale rada ta nie ca�kiem podoba�a si� Ma�kowi. �Dziewczyna ma i tak � m�wi� sobie � wiano[2250] zacne, je�li za� i po opacie odziedziczy, we�mie j� kt�ry Mazur, jak B�g na niebie, a ona te� d�ugo nie wytrzyma, bo to jeszcze i nieboszczyk Zych powiada�, �e ju� wtedy jako po w�glach chodzi�a�. I zl�k� si� tej my�li stary rycerz, gdy� pomy�la�, �e w takim razie i Danusia, i Jagienka mog�yby Zbyszka omin��, tego za� nie chcia� za nic na �wiecie.
� Kt�r� mu B�g przeznaczy�, t� niech ma, ale jedn� musi mie�.
Postanowi� te� w ko�cu przede wszystkim ratowa� Zbyszka, a Jagienk�, je�li trzeba b�dzie si� z ni� rozsta�, zostawi� albo w Spychowie albo u ksi�ny Danuty, nie za� tu w P�ocku, gdzie dw�r by� nier�wnie �wietniejszy i pi�knych rycerzy na nim niema�o.
Obarczon tymi my�lami, szed� wartkim[2251] krokiem ku domowi tkacza, aby Jagience opatow� �mier� oznajmi�, w duchu za� obiecywa� sobie, �e jej tego od razu nie powie, gdy� niespodziana a z�a wie�� �atwo dech by w dziewce zaprze� i niep�odn� j� potem uczyni� mog�a. Przybywszy do domu, zasta� ju� obie ubrane, nawet przystrojone i weso�e jak gaj�wki, wi�c siad�szy na zydlu[2252], zawo�a� na tkackich czeladnik�w[2253], by mu mis� grzanego piwa przynie�li, po czym, nachmurzywszy surowe i bez tego oblicze, rzek�:
� S�yszysz, jako w mie�cie dzwoni�? Zgadnij�e, dlaczego dzwoni�, bo� przecie nie niedziela, a jutrzni�[2254] przespa�a�. Chcia�aby� widzie� opata?
� Pewnie, �ebym chcia�a � rzek�a Jagienka.
� No, to tak go zobaczysz jak kr�la �wieka.
� Za�by pojecha� gdzie dalej?
� Ju�ci, �e pojecha�. A to nie s�yszysz, �e dzwoni�?
� Pomer[2255]? � zawo�a�a Jagienka.
� Zm�w wieczny odpoczynek.
Wi�c natychmiast ukl�k�y obie z Sieciech�wn� i pocz�y m�wi� wieczny odpoczynek d�wi�cznymi jak dzwonki g�osami. Po czym �zy ciurkiem j�y[2256] p�yn�� po twarzy Jagienki, bo bardzo kocha�a opata, kt�ry cho� zapalczywy z lud�mi, krzywdy nie wyrz�dzi� nikomu, a dobro obu r�koma czyni�, j� za�, kt�ra by�a jego chrze�niaczk�, mi�owa� jak c�rk� rodzon�. Ma�ko wspomniawszy, �e to by� jego i Zbyszk�w krewny, wzruszy� si� tak�e i nieco zap�aka�, a dopiero gdy im cz�� bole�ci �zami sp�yn�a, zabra� Czecha i obie dziewczyny na pogrzeb do ko�cio�a.
Pogrzeb by� wspania�y. Prowadzi� kondukt sam biskup Jakub z Kurdwanowa[2257], byli wszyscy ksi�a i wszyscy mnisi w P�ocku konwenty[2258] maj�cy, bito we wszystkie dzwony, m�wiono mowy, kt�rych nikt pr�cz duchownych nie rozumia�, bo je m�wiono po �acinie, po czym wr�cili duchowni i �wieccy na uczt� obfit� do biskupa.
Poszed� na ni� Ma�ko, wzi�wszy ze sob� dw�ch pacholik�w, gdy� jako krewny zmar�ego i znajomek biskupa mia� wszelkie prawo. Biskup te� przyj�� go jako krewnego nieboszczyka ch�tliwie[2259] i z odznaczeniem, lecz zaraz przy przywitaniu rzek� mu:
� S� tu jakowe� bory dla was Grad�w z Bogda�ca zapisane, ale co ostaje, a na klasztory i na opactwo nie idzie, to ma by� krze�niaczki jego, niejakiej Jagienki ze Zgorzelic.
Ma�ko, kt�ry si� niewiele spodziewa�, rad by� i z bor�w, biskup za� nie zauwa�y�, �e jeden z pacholik�w starego rycerza podni�s� na wzmiank� o Jagience ze Zgorzelic zroszone i modre[2260] jak chabry oczy w g�r� i rzek�:
� B�g mu zap�a�, ale wola�abym, by �y�.
Wiec Ma�ko zwr�ci� si� i rzek� gniewnie:
� Cichaj, bo wstydu sobie narobisz.
Lecz nagle urwa�, w oczach b�ysn�o mu zdumienie, po czym twarz uczyni�a mu si� sroga i wilcza, gdy� opodal od siebie, obok drzwi, przez kt�re wchodzi�a w�a�nie ksi�na Aleksandra[2261], ujrza� zgi�tego w dworskiej, uk�adnej postawie Kunona Lichtensteina, tego samego, przez kt�rego omal nie zgin�� Zbyszko w Krakowie.
Jagienka w �yciu nie widzia�a takiego Ma�ka: oblicze mia� skurczone jak paszcza z�ego psa, spod w�s�w b�ysn�y mu z�by, w jednej chwili okr�ci� na sobie pas i ruszy� ku znienawidzonemu Krzy�akowi.
Lecz w p� drogi zatrzyma� si� i pocz�� wodzi� szerok� d�oni� po w�osach. Przypomnia� sobie w por�, �e Lichtenstein mo�e by� na dworze p�ockim tylko albo go�ciem, albo co prawdopodobniej, pos�em i �e gdyby chcia�, nie pytaj�c o nic, bi� w niego, post�pi�by w�a�nie tak samo jak Zbyszko na drodze z Ty�ca.
Wi�c, maj�c wi�cej rozumu i do�wiadczenia od Zbyszka, pohamowa� si�, odkr�ci� na powr�t pas, wypogodzi� oblicze, poczeka�, a nast�pnie gdy ksi�na po przywitaniu si� z Lichtensteinem pocz�a rozmawia� z ksi�dzem Jakubem z Kurdwanowa, zbli�y� si� do niej i sk�oniwszy si� g��boko, przypomnia� jej, co zacz jest i �e za sw� dobrodziejk� j� poczytuje z przyczyny owego listu, kt�rym go swego czasu opatrzy�a.
Ksi�na zaledwie pami�ta�a jego twarz, ale przypomnia�a sobie z �atwo�ci� i list, i ca�� spraw�. By�o jej tak�e wiadomym to, co sta�o si� na s�siednim dworze mazowieckim; s�ysza�a o Jurandzie, o uwi�zieniu jego c�rki, o ma��e�stwie Zbyszka i o �miertelnym jego pojedynku z Rotgierem. Wszystko to zaciekawia�o j� niezmiernie, tak jak jaka� opowie�� rycerska lub jedna z takich pie�ni, jakie wyg�aszali u Niemc�w minstrele[2262], a na Mazowszu g�dkowie[2263]. Krzy�acy nie byli jej wprawdzie tak nienawistni jak �onie Janusza, Annie Danucie, zw�aszcza �e chc�c j� sobie zjedna�, przesadzali si� dla niej w ho�dach, pochlebstwach i obsypywali j� hojnie darami; lecz w tym razie[2264] serce jej by�o po stronie kochank�w. Gotowa by�a im pom�c � i przy tym cieszy�o j�, i� ma przed sob� cz�owieka, kt�ry m�g� jej najdok�adniej przebieg zdarze� opowiedzie�.
Ma�ko za�, kt�ry przedtem ju� postanowi� uzyska� jakimkolwiek sposobem opiek� i protekcj� wp�ywowej ksi�ny, widz�c, z jakim s�ucha zaj�ciem, ch�tnie prawi� jej o nieszcz�snych losach Zbyszka i Danu�ki i prawie do �ez j� wzruszy�, a to tym bardziej �e sam niedol� bratanka lepiej ni� ktokolwiek odczuwa� i z ca�ej duszy nad ni� ubolewa�.
� Nic rzewliwszego[2265] w �yciu nie s�ysza�am � rzek�a wreszcie ksi�na. � A najwi�ksza �a�o�� chwyta mnie wskr� tej przyczyny[2266], �e on ju� t� dzieweczk� za�lubi�, ju� ci by�a jego, a �adnej szcz�liwo�ci nie zazna�. Wszelako � wiecie�li na pewno, �e nie zazna�?
� Hej, mocny Bo�e! � odpar� Ma�ko � �eby cho� by� zazna�, ale on j� za�lubi�, ob�o�nie chorym b�d�c, wieczorem, a o �witaniu ju� j� wzi�li!
� I my�licie, �e Krzy�acy? Bo u nas powiadali o zb�jach, kt�rzy Krzy�ak�w zwiedli, inn� dziewk� im oddaj�c. M�wili te� o Jurandowym pisaniu...
� To ju� nie ludzkie s�dy rozstrzygn�y, jeno boski. Wielki to by�, prawi�, rycerz ten Rotgier, kt�ry najt�szych[2267] zwyci�a�, a przecie� z r�ki dzieciucha poleg�.
� No, taki to i dzieciuch � rzek�a u�miechaj�c si� ksi�na � co mu przezpieczniej[2268] w drog� nie w�azi�. Krzywda jest � prawda! I s�usznie si� krzywdujecie[2269], a jednako z tamtych czterech trzech ju� nie �ywie[2270], a ten stary, kt�ry osta�, ledwie tak�e, jako s�ysza�am, wydar� si� �mierci.
� A Danu�ka? a Jurand? � odrzek� Ma�ko � gdzie� oni s�? B�g te� wie, czy i ze Zbyszkiem co z�ego si� nie sta�o, kt�ren do Malborga pojecha�.
� Wiem, ale Krzy�acy nie ca�kiem tacy psubraci, jako my�licie. W Malborgu przy boku mistrza i jego brata Ulryka, kt�ry jest cz�owiek rycerski, nic si� z�ego bratankowi waszemu sta� nie mog�o, kt�ry przecie mia� pewnikiem[2271] i listy od ksi�cia Janusza. Chyba �e tam jakiego rycerza pozwa� i poleg�, bo w Malborgu si�a[2272] zawsze najs�awniejszych rycerzy ze wszystkich stron �wiata przebywa.
� Ej, nie bardzo ju� si� tam tego boj� � rzek� stary rycerz. � Byle go do podziemia nie zamkn�li, byle zdrad� nie ubili i byle jakowe� �elaziwo mia� w gar�ci � to nie bardzo si� boj�. Raz tylko znalaz� si� od niego t�szy, kt�ren[2273] go w szrankach[2274] rozci�gn��, a to w�a�nie ksi��� mazowiecki Henryk, ten, co by� tu biskupem i co si� w g�adkiej Ryngalle rozmi�owa�.
Ale Zbyszko zgo�a[2275] by� w�wczas pachol�ciem[2276]. Przy tym jednego by�by on tylko jako amen w pacierzu pozwa�, tego, kt�remu i ja �lubowa�em, a kt�ren tu jest.
To rzek�szy, pokaza� oczyma na Lichtensteina, kt�ry z wojewod� p�ockim rozmawia�.
Lecz ksi�na zmarszczy�a brwi i rzek�a surowym, osch�ym g�osem, kt�rym zawsze m�wi�a, gdy gniew poczyna� j� chwyta�:
� �lubowali�cie mu czy nie �lubowali, a to pami�tajcie, �e on u nas w go�cinie; kto naszym go�ciem chce by�, powinien obyczajno�ci przestrzega�.
� Wiem, mi�o�ciwa pani � odrzek� Ma�ko. � To�em ju� okr�ci� pas i do niegom szed�, alem si� pohamowa� pomy�lawszy, �e mo�e pos�uje.
� Bo i pos�uje. A cz�ek jest mi�dzy swymi znaczny, na kt�rego radach sam mistrz si�a polega i nie byle czego mu odm�wi. B�g to mo�e zdarzy�, �e go w Malborgu podczas bytno�ci waszego bratanka nie by�o, ile �e Lichtensteina, cho� z zacnego rodu idzie, powiadaj� zawzi�tym i m�ciwym. Pozna��e was?
� Nie bardzo m�g� pozna�, bo mi� ma�o widzia�. Na drodze tynieckiej byli�my w he�mach, a potem raz tylko by�em u niego w Zbyszkowej sprawie, ale wieczorem, gdy� by�o pilno, i raz widzieli�my si� w s�dzie. Zmieni�em si� na g�bie od tego czasu i broda znacznie mi pos�dziela�a[2277]. Uwa�a�em te� teraz, �e patrzy� na mnie, ale wida� jeno dlatego, �e przyd�u�ej z mi�o�ciw� pani� rozmawiam, gdy� potem oczy ca�kiem spokojnie w inn� stron� obr�ci�. Zbyszka to by by� pozna� � ale mnie zabaczy�, a o moim �lubowaniu mo�e i nie s�ysza�, maj�c o lepszych do my�lenia.
� Jak to o lepszych?
� Bo jemu pono �lubowali i Zawisza z Garbowa[2278], i Powa�a z Taczewa[2279], i Marcin z Wrocimowic, i Paszko Z�odziej[2280], i Lis z Targowiska. Ka�dy z nich, mi�o�ciwa pani, i dziesi�ciu takim by poradzi�, a c� dopiero, �e ich kupa! Lepiej jemu si� by�o nie rodzi� ni�eli jeden takowy miecz mie� nad g�ow�. A ja nie tylko mu o �lubowaniu nie wspomn�, ale jeszcze w pouchwa�o��[2281] si� wej�� z nim postaram.
� Czemu za� tak?
A twarz Ma�ka sta�a si� naraz chytra, do g�owy starego lisa podobna.
� �eby mi jakowe pismo da�, za kt�rym m�g�bym przezpiecznie[2282] po krajach krzy�ackich je�dzi� i Zbyszkowi w razie potrzeby da� poratowanie.
� Zali[2283] to godne czci rycerskiej? � zapyta�a z u�miechem ksi�na.
� Godne � odrzek� stanowczym g�osem Ma�ko. � Gdybym na ten przyk�ad w bitwie z ty�u na niego natar�, a nie zawo�a�, by si� obr�ci�, ju�ci bym ha�b� na si� �ci�gn��, ale czasu pokoju rozumem na hak nieprzyjaciela przywie��[2284] � tego si� �aden prawy rycerz nie zasroma[2285].
� To was poznajomi� � odrzek�a ksi�na.
I skin�wszy na Lichtensteina, poznajomi�a z nim Ma�ka, pomy�lawszy, ze cho�by go Lichtenstein pozna�, to i tak nie sta�oby si� nic wielkiego.
Lecz Lichtenstein nie pozna� go, albowiem istotnie na drodze tynieckiej widzia� go w he�mie, a potem raz tylko jeden z nim rozmawia�, i to wieczorem, gdy Ma�ko przychodzi� do niego prosi� go o odpuszczenie Zbyszkowej winy.
Sk�oni� si� jednak do�� dumnie, dopiero ujrzawszy za rycerzem dw�ch cudnych, bogato ubranych pacho�k�w pomy�la�, �e nie byle kto takich mie� mo�e, i twarz rozja�ni�a mu si� nieco, jakkolwiek nie przesta� wydyma� dumnie ust, co czyni� zawsze, je�li nie z panuj�cym mia� do czynienia.
A ksi�na rzek�a, ukazuj�c Ma�ka:
� Jedzie ten rycerz do Malborga i ja sama polecam go �asce wielkiego mistrza, ale on, pos�yszawszy o zachowaniu[2286], jakie w Zakonie macie, pragn��by i od was mie� pismo.
To rzek�szy, odesz�a do biskupa, Lichtenstein za� utkwi� w Ma�ku swe zimne, stalowe oczy i zapyta�:
� Jaki� pow�d sk�ania was, panie, do odwiedzenia naszej pobo�nej i skromnej stolicy?
� Uczciwy pow�d i pobo�ny pow�d � odrzek� wznosz�c �renice Ma�ko. � Gdyby� by�o inaczej, nie ur�cza�aby za mn� mi�o�ciwa ksi�na. Ale pr�cz �lub�w pobo�nych, chcia�bym te� i mistrza waszego pozna�, kt�ren pok�j na ziemi czyni, a jest najs�awniejszym na �wiecie rycerzem.
� Za kogo ksi�na mi�o�ciwa, pani nasza i dobrodziejka ur�cza[2287], ten nie b�dzie narzeka� na nasz� ubog� go�cinno��; wszelako co do mistrza trudno b�dziecie go mogli obaczy�, bo przed miesi�cem ju� do Gda�ska wyjecha�, a stamt�d mia� do Kr�lewca i dalej ku granicy ruszy�, gdy� cho� mi�o�nik pokoju, musi przecie od zdradzieckich Witoldowych[2288] zap�d�w dziedziny zakonnej broni�.
Us�yszawszy to, Ma�ko zafrasowa�[2289] si� tak widocznie, �e Lichtenstein, przed kt�rego oczyma nic nie mog�o si� ukry�, rzek�:
� Widz�, �e r�wn� mieli�cie ch�� pozna� wielkiego mistrza jak dope�ni� �lub�w zakonnych.
� Mia�em ci j�, mia�em! � odrzek� pr�dko Ma�ko. � Wi�c to ju� wojna z Witoldem o �mujd�[2290] pewna?
� Sam j� rozpocz��, podaj�c wbrew przysi�gom pomoc buntownikom.
Nasta�a chwila milczenia.
� Ha! niech ta B�g szcz�ci Zakonowi, jak na to zas�uguje! � rzek� wreszcie Ma�ko. � Nie mog� mistrza pozna�, to cho� �lub�w dope�ni�.
Lecz wbrew tym s�owom sam nie wiedzia�, co ma na razie pocz��, i z uczuciem ogromnego strapienia zadawa� sobie w duszy pytanie:
�Gdzie ja mam teraz Zbyszka szuka� i gdzie go odnajd�?� �atwo by�o przewidzie�, �e je�li mistrz opu�ci� Malborg i uda� si� na wojn�, to nie ma co szuka� w Malborgu i Zbyszka � a w ka�dym razie trzeba o nim dok�adniejszych wiadomo�ci zasi�gn��. Stary Ma�ko zatroska� si� wielce, ale �e by� cz�ek pr�dki do rady, postanowi� czasu nie traci� i zaraz nazajutrz ruszy� w dalsz� drog�. Uzyskanie listu od Lichtensteina przy poparciu ksi�ny Aleksandry, w kt�rej komtur[2291] mia� nieograniczone zaufanie, przysz�o mu �atwo. Otrzyma� tedy[2292] polecenie do starosty w Brodnicy i do wielkiego szpitalnika[2293] w Malborgu, za kt�re darowa� jednak Lichtensteinowi spory srebrny pucharek, ozdobnie wykuty we Wroc�awiu, taki, jaki rycerze mieli zwyczaj stawia� nape�niony winem na noc przy �o�u, aby w razie bezsenno�ci mie� pod r�k� i lekarstwo na sen, i uciech�. Hojno�� ta Ma�kowa zdziwi�a nieco Czecha, kt�ry wiedzia�, i� stary rycerz nie by� zbyt pochopny[2294] do obsypywania darami nikogo, a zw�aszcza Niemc�w � lecz �w rzek�:
� Uczyni�em tak, bom mu �lubowa� i potyka� si� z nim musz�, a nijak by mi by�o nastawa� na gard�o cz�eka, kt�ry mi us�ug� odda�. Nie nasz to obyczaj bi� w dobrodzieja...
� Ale zacnego pucharka szkoda! � odpowiedzia� troch� przekornie Czech.
Na to za� Ma�ko:
� Nie czyni� ja nic przez[2295] rozmys�u, nie b�j si�! Bo je�li mi Pan Jezus mi�osierny pozwoli Niemca powali�, to ju�ci i pucharek odzyszcz�, i si�a innych godnych rzeczy wraz z nim zdob�d�.
Po czym j�li[2296] naradza� si� obaj, a z nimi Jagienka, co czyni� dalej. Ma�kowi przechodzi�o przez rozum, aby i j�, i Sieciech�wn� zostawi� w P�ocku pod opiek� ksi�ny Aleksandry, a to z powodu opatowego testamentu, kt�ry by� z�o�ony u biskupa. Lecz dziewczyna sprzeciwi�a si� temu ca�� si�� swej niez�omnej woli. Prawda, �e sporzej[2297] by by�o jecha� bez nich, bo nie trzeba by na noclegach osobnych izb wyszukiwa� ani te� ogl�da� si� na obyczajno��, na bezpiecze�stwo i r�ne inne tego rodzaju przyczyny. Ale przecie nie po to wyjecha�y ze Zgorzelic, by siedzie� w P�ocku. Testament, skoro jest u biskupa, to nie przepadnie, a co do nich, gdyby si� pokaza�o, �e musz� gdzie po drodze osta�[2298], to lepiej by im by�o osta� si� na opiece u ksi�ny Anny, nie u Aleksandry, bo na tamtym dworze mniej nawidz�[2299] Krzy�ak�w, a wi�cej mi�uj� Zbyszka. Rzek� wprawdzie na to Ma�ko, �e rozum nie niewie�cia rzecz i �e nie przystoi dziewce �dowodzi�, tak jakby naprawd� ten rozum mia�a � nie sprzeciwi� si� jednak stanowczo, a wkr�tce ust�pi� ca�kiem, gdy Jagienka, odci�gn�wszy go na bok, pocz�a m�wi� ze �zami w oczach:
� Wiecie!... B�g patrzy na moje serce, �e co rania[2300] i co wieczora prosz� go za on� Danu�k�, ba i o Zbyszkow� szcz�liwo��! B�g to w niebiesiech wie najlepiej! Ale i Hlawa, i wy powiadacie, �e ju� ona zgin�a i �e �ywa z krzy�ackich r�k nie wyjdzie � co je�li tak ma by�, to ja...
Tu zawaha�a si� nieco, wezbrane �zy stoczy�y si� jej z wolna po jagodach[2301] i sko�czy�a po cichu:
� To ja chc� by� Zbyszka blisko...
Ma�ka wzruszy�y te �zy i s�owa, jednak odrzek�:
� Je�li tamta zginie, Zbyszko z �a�o�ci ani na ci� spojrzy.
� Ja te� nie chc�, by na mnie spogl�da�, jeno chc� by� przy nim.
� Wiesz przecie, �e ja tego samego bym chcia�, co i ty; ale on w pierwszym �alu got�w ci� jeszcze zwymy�la�...
� Niech tam i zwymy�la � odpowiedzia�a ze smutnym u�miechem. � Ale tego nie uczyni, bo nie b�dzie wiedzia�, �e to ja.
� Pozna ci�.
� Nie pozna. Wy�cie tak�e nie poznali. Powiecie mu, �e to nie ja, jeno Ja�ko, a Ja�ko przecie ca�kiem z g�by do mnie podobny. Powiecie mu, �e ur�s� i tyla[2302], a jemu nawet przez g�ow� nie przejdzie, by za� to nie by� Ja�ko...
Na to stary rycerz wspomnia� co� jeszcze o kolanach k�sobie[2303], ale �e kolana k�sobie miewali czasem i ch�opaki, wi�c nie mog�o to by� przeszkod�, zw�aszcza �e Ja�ko mia� istotnie twarz prawie tak� sam�, a w�osy po ostatnich postrzy�ynach wyros�y mu zn�w d�ugie � i nosi� je w p�tliku[2304], tak jak inne szlachetne pachol�ta i sami rycerze. Z tych przyczyn ust�pi� Ma�ko i pocz�li m�wi� ju� o drodze. Mieli wyruszy� nazajutrz. Postanowi� Ma�ko pu�ci� si� w krzy�ackie kraje, dotrze� do Brodnicy, tam zasi�gn�� j�zyka i gdyby mistrz by� wbrew przewidywaniom Lichtensteina jeszcze w Malborgu, to jecha� do Malborga, w razie za� przeciwnym poci�gn�� krzy�ack� granic� w stron� Spychowa, przepytuj�c po drodze o m�odego polskiego rycerza i jego poczet. Stary rycerz spodziewa� si� nawet, �e �acniej[2305] si� czego� dowie o Zbyszku w Spychowie lub na dworze ksi�cia Janusza warszawskiego ni� gdzie indziej.
Jako� nazajutrz wyruszyli. Wiosna ju� uczyni�a si� zupe�na, wi�c rozlewy w�d, a mianowicie Skrwy i Drw�cy, tamowa�y drog�, tak �e dopiero dziesi�tego dnia po opuszczeniu P�ocka przejechali granic� i znale�li si� w Brodnicy. Miasteczko czyste by�o i porz�dne, ale zaraz na wst�pie mo�na by�o pozna� twarde rz�dy niemieckie, albowiem ogromna murowana szubienica, wzniesiona za miastem przy drodze do Gorczenicy, ubrana by�a cia�ami wisielc�w, z kt�rych jedno by�o kobiece. Na stra�niczej wie�y i na zamku powiewa�a chor�giew z czerwon� r�k� w bia�ym polu. Samego komtura nie zastali jednak podr�ni na miejscu, albowiem poci�gn�� by� z cz�ci� za�ogi i na czele okolicznej szlachty do Malborga. Obja�nienia te da� Ma�kowi stary Krzy�ak, �lepy na oba oczy, kt�ry by� niegdy� komturem Brodnicy, p�niej za�, przywi�zawszy si� do miejsca i zamku, prze�ywa� w nim ostatki �ywota. �w, gdy kapelan miejscowy przeczyta� mu list Lichtensteina, przyj�� Ma�ka go�cinnie, �e za�, mieszkaj�c w�r�d polskiej ludno�ci, umia� wybornie po polsku, przeto �atwo by�o si� z nim rozm�wi�. Zdarzy�o si� te�, i� przed sze�ciu tygodniami je�dzi� do Malborga, dok�d wzywano go jako do�wiadczonego rycerza na rad� wojenn�, wiedzia� wi�c, co si� w stolicy dzia�o. Zapytywany o m�odego polskiego rycerza, m�wi�, �e nazwiska nie pomni, ale �e s�ysza� o jakowym�, kt�ry naprz�d budzi� podziw tym, �e pomimo m�odych lat przyby� jako rycerz ju� pasowany, a po wt�re potyka� si� szcz�liwie na turnieju, kt�ry wielki mistrz urz�dzi� wedle[2306] zwyczaju dla cudzoziemskich go�ci przed wyruszeniem na wojenn� wypraw�. Powoli przypomnia� sobie nawet, i� owego rycerza polubi� i wzi�� w szczeg�ln� opiek� m�ny i szlachetny brat mistrz�w, Ulryk von Jungingen, i �e da� mu �elazne listy[2307], z kt�rymi m�odzian p�niej odjecha� podobno w stron� wschodni�. Ma�ko ucieszy� si� z tych wiadomo�ci ogromnie, nie mia� bowiem najmniejszej w�tpliwo�ci, �e tym m�odym rycerzem by� Zbyszko. Wobec tego nie by�o chwilowo po co jecha� do Malborga, bo jakkolwiek wielki szpitalnik[2308] lub inni pozostali tam urz�dnicy zakonni i rycerze mogliby mo�e jeszcze dok�adniejszych udzieli� wskaz�wek, jednakowo� �adn� miar� nie mogli powiedzie�, gdzie na razie bawi Zbyszko. Zreszt� sam Ma�ko wiedzia� najlepiej, gdzie go znale��, nietrudno bowiem by�o domy�li� si�, �e kr��y ko�o Szczytna albo je�eli tam Danusi nie znalaz�, czyni poszukiwania po dalszych wschodnich zamkach i komturiach[2309].
Nie trac�c wi�c czasu, ruszyli i oni krzy�ackim krajem ku wschodowi i Szczytnu. Droga sz�a im sporo, gdy� g�ste miasta i miasteczka po��czone by�y go�ci�cami, kt�re Krzy�acy, a raczej kupcy w miastach osiedli, w dobrym utrzymywali stanie, prawie nie gorszym ni� polskie, kt�re powsta�y pod opiek� gospodarnej i spr�ystej kr�la Kazimierzowej[2310] r�ki. Przy tym pogoda nasta�a cudna. Noce by�y gwia�dziste, dni jasne, a w porze po�udniowego udoju powiewa� ciep�y, suchy wiaterek, kt�ry nape�nia� czerstwo�ci�[2311] i zdrowiem piersi ludzkie. Zazieleni�y si� zbo�a na polach, �aki pokry�y si� hojnie kwieciem, a lasy sosnowe pocz�y roni� wo� �ywiczn�. Przez ca�� drog� do Lidzbarku, a stamt�d do Dzia�dowa i dalej do Niedzborza podr�ni nie widzieli ani chmurki na niebie. W Niedzborzu dopiero w nocy przysz�a ulewa z grzmotami, kt�re pierwszy raz tej wiosny s�yszano, ale trwa�a kr�tko i nazajutrz rozb�ysn�� zn�w poranek przejasny, r�owy, z�oty i tak �wietlisty, �e jak okiem si�gn�� wszystko l�ni�o jednym bisiorem[2312] brylant�w i pere�, ca�a za� kraina zdawa�a si� u�miecha� niebu i radowa� si� z bujnego �ycia.
W taki to ranek wykr�cili z Niedzborza ku Szczytnu. Granica mazowiecka nie by�a daleko i �atwo by im przysz�o nawr�ci� do Spychowa. By�a chwila nawet, �e Ma�ko chcia� to uczyni�, ale rozwa�ywszy wszystko, wola� dotrze� wprz�d do strasznego krzy�ackiego gniazda, w kt�rym tak ponuro rozstrzygn�a si� cz�� Zbyszkowych los�w. Wzi�wszy wi�c ch�opa przewodnika, kaza� mu prowadzi� poczet ku Szczytnu, cho� i przewodnik nie by� konieczny, albowiem z Niedzborza szed� prosty go�ciniec, na kt�rym niemieckie mile by�y bia�ymi kamieniami znaczone.
Przewodnik jecha� kilkadziesi�t krok�w naprz�d, za nim konno Ma�ko z Jagienk�, nast�pnie do�� daleko za nimi Czech ze �liczn� Sieciech�wn�, a dalej sz�y wozy otoczone przez zbrojnych pacho�k�w. Ranek by� wczesny. R�ana barwa nie zesz�a jeszcze ze wschodniej strony nieba, cho� s�o�ce �wieci�o ju�, zmieniaj�c na opale krople rosy na drzewach i trawach.
� Nie boisz si� jecha� do Szczytna? � zapyta� Ma�ko.
� Nie boj� si� � odrzek�a Jagienka. � Pan B�g nade mn�, bom sierota.
� Bo tam nijakiej wiary nie dotrzymuj�. Najgorszy pies by� ci wprawdzie �w Danveld, kt�rego Jurand razem z Gotfrydem zg�adzi�... Tak powiada� Czech. Drugi po Danveldzie by� Rotgier, kt�ry leg� od Zbyszkowego topora, ale i ten stary jest okrutnik, diab�u zaprzedan... Ludzie nic dobrze nie wiedz�, wszelako ja tak my�l�, �e je�li Danu�ka zgin�a, to z jego r�ki. Gadaj�, �e spotka�a go te� jakowa� przygoda � ale ksi�na powiedzia�a mi w P�ocku, �e si� wykr�ci�. Z nim to b�dziemy mieli w Szczytnie spraw�. Dobrze, �e mamy pismo od Lichtensteina, bo jego si� podobno gorzej psubraty boj� ni� samego mistrza... �e to, prawi�, powag� ma okrutn� i zachowanie[2313] wielkie, a przy tym m�ciwy jest. Najmniejszej krzywdy nie daruje... Bez tego pisma nie jecha�by ja tak spokojnie do Szczytna.
� A �w�e stary jako si� zowie?
� Zygfryd de L�we.
� B�g da, �e damy sobie i z nim rady.
� B�g da!
Tu Ma�ko roze�mia� si� i po chwili pocz�� m�wi�:
� Powiada do mnie ksi�na w P�ocku: �Krzywdujecie[2314] si�, krzywdujecie jako baranki na wilk�w, a tu, powiada, z tych wilk�w trzech ju� nie �ywie,[2315] bo ich niewinne baranki zdusi�y�. I prawd� rzek�szy, tak to i jest...
� A Danu�ka? a jej rodzic?
� To samo powiedzia�em ksi�nie. Ale w duszy rad jestem, i�e si� pokazuje, jako i nas krzywdzi� jest nieprzezpieczna[2316] rzecz. Ju�ci wiemy, jak toporzysko[2317]chyci�[2318] w gar�� i godnie nim machn��! A co do Danu�ki i Juranda, to prawda. Ja my�l� tak samo jak i Czech, �e ich ju� na �wiecie nie ma, ale w rzeczy[2319] to nikt dobrze nie wie... Tego Juranda te� mi �al, bo i za �ycia si� bole�ci o dziewczyn� najad�, i je�eli zgin��, to ci�k� �mierci�.
� Co go kto przy mnie wspomni, to zaraz o tatusiu my�l�, kt�rego te� na �wiecie nie ma � odpowiedzia�a Jagienka.
I tak m�wi�c, podnios�a zwil�one, �liczne oczy ku g�rze. Ma�ko za� pokiwa� g�ow� i rzek�:
� W Bo�ym on wiecu i w �wiat�o�ci wiekuistej na pewno, bo lepszego od niego cz�owieka chyba w ca�ym naszym kr�lestwie nie by�o...
� Oj, nie by�o ci, nie by�o! � westchn�a Jagienka.
Lecz dalsz� rozmow� przerwa� im ch�op przewodnik, kt�ry powstrzyma� nagle �rebca, a nast�pnie zawr�ci� go, przylecia� p�dem do Ma�ka i zawo�a� jakim� dziwnym, wyl�knionym g�osem:
� O dla Boga! Patrzcie no, panie rycerzu, kto to ku nam z pag�rka idzie.
� Kto, gdzie? � zawo�a� Ma�ko.
� A owdzie! Chyba wielgolud[2320] czy co...
Ma�ko z Jagienk� wstrzymali st�paki[2321], spojrzeli we wskazanym przez przewodnika kierunku i istotnie oczy ich ujrza�y na wynios�o�ci pag�rka, na p� albo i wi�cej stajania[2322] jakow�� posta�, kt�rej wymiary zdawa�y si� znacznie przenosi� zwyk�e ludzkie kszta�ty.
� Sprawiedliwie m�wi, �e ch�op jest du�y � mrukn�� Ma�ko.
Potem zmarszczy� si�, splun�� nagle w bok i rzek�:
� Na psa urok!
� Czemu za� zaklinacie? � spyta�a Jagienka.
� Bom wspomnia�, jako w taki sam ranek obaczyli�my ze Zbyszkiem na drodze z Ty�ca do Krakowa takiego samego niby wielkoluda. Powiadali w�wczas, �e to Walgierz Wda�y[2323]. Ba! pokaza�o si�, �e to by� pan z Taczewa,[2324] ale te� nic dobrego z tego nie wypad�o. Na psa urok.
� To nie rycerz, bo piecht�[2325] idzie � rzek�a, wyt�aj�c wzrok, Jagienka. � I widz� nawet, �e nijakiej broni nie ma, jeno kostur w lewej r�ce dzier�y...
� I maca nim przed sob�, jakby by�a noc � doda� Ma�ko.
� I ledwie si� rusza. Pewnie! �lepy chyba czy co?
� �lepy jest, �lepy! jako �ywo!
Ruszyli ko�mi i po niejakim czasie zatrzymali si� naprzeciw dziada, kt�ry schodz�c z pag�rka niezmiernie powoli, szuka� przed sob� kosturem drogi.
By� to starzec rzeczywi�cie ogromny, chocia� widziany z bliska przesta� im si� wydawa� wielkoludem. Sprawdzili te�, �e by� zupe�nie �lepy. Zamiast oczu mia� dwie czerwone jamy. Brak�o mu r�wnie� prawej d�oni, na miejscu kt�rej nosi� w�ze� uczyniony z brudnej szmaty. Bia�e w�osy spada�y mu a� na ramiona, a broda si�ga�a pasa.
� Nie ma chudzina[2326] ni pachol�cia, ni psa i sam omackiem drogi szuka � ozwa�a si� Jagienka. � Dla Boga, nie mo�em go przecie bez pomocy ostawi�. Nie wiem, czy mnie b�dzie rozumia�, ale przem�wi� do niego po naszemu.
To rzek�szy, zeskoczy�a �ywo[2327] ze st�paka i zatrzymawszy si� tu� przed dziadem, pocz�a szuka� pieni�dzy w sk�rzanej kalecie[2328] wisz�cej u jej pasa.
Dziad te�, us�yszawszy przed sob� tupot ko�ski i gwar, wyci�gn�� przed siebie kostur i podni�s� do g�ry g�ow�, jak czyni� ludzie �lepi.
� Pochwalony Jezus Chrystus! � rzek�a dziewczyna. � Rozumiecie, dziadku po krze�cija�sku?
�w za�, us�yszawszy jej s�odki, m�ody g�os, drgn��, przez twarz przelecia� mu jaki� dziwny b�ysk, jakby wzruszenia i rozrzewnienia, nakry� powiekami swe puste jamy oczne i nagle, rzuciwszy kostur, pad� przed ni� na kolana, z wyci�gni�tymi w g�r� ramionami.
� Wsta�cie, i tak was wspomog�. Co wam jest? � spyta�a ze zdziwieniem Jagienka.
Lecz on nie odpowiedzia� nic, tylko dwie �zy sp�yn�y mu po policzkach a z ust wyszed� podobny do j�ku g�os:
� Aa! a!
� Na mi�osierdzie boskie! niemowa�cie czy jak?
� Aa! a!
To wyg�osiwszy, podni�s� d�o�; naprz�d uczyni� ni� znak krzy�a, potem j�� wodzi� lew� d�oni� wzd�u� ust. Jagienka, nie zrozumiawszy, spojrza�a na Ma�ka, kt�ry rzek�:
� Chyba co� ci takiego pokazuje, jakby mu j�zyk ur�n�li.
� Ur�n�li wam j�zyk? � spyta�a dziewczyna.
� A! a! a! a! � powt�rzy� kilkakrotnie dziad, kiwaj�c przy tym g�ow�.
Po czym wskaza� palcami na oczy, nast�pnie wysun�� prawe rami� bez d�oni, a lew� wykona� ruch do ci�cia podobny.
Teraz zrozumieli go oboje.
� Kto wam to uczyni�? � spyta�a Jagienka.
Dziad zrobi� zn�w kilkakrotnie znak krzy�a w powietrzu.
� Krzy�acy! � zakrzykn�� Ma�ko.
Starzec opu�ci� na znak potwierdzenia g�ow� na piersi.
Nasta�a chwila milczenia, tylko Ma�ko i Jagienka spogl�dali na si� z niepokojem, mieli bowiem przed sob� jawny dow�d tego braku mi�osierdzia i braku miary w karaniu, jakimi odznaczali si� rycerze zakonni.
� Srogie rz�dy! � rzek� wreszcie Ma�ko � i ci�ko go pokarali, a B�g wie, czy s�usznie. Nie dopytamy si� o to. �eby cho� wiedzie�, gdzie go odwie��, bo to musi by� cz�ek z tych okolic. Po naszemu rozumie, gdy� tu prosty nar�d taki jest jako i na Mazowszu.
� Rozumiecie przecie, co m�wimy? � spyta�a Jagienka.
Dziad potwierdzi� g�ow�.
� A tutejsi�cie?
� Nie � odpowiedzia� na migi starzec.
� Za� mo�e z Mazowsza?
� Tak.
� Spod ksi�cia Janusza?
� Tak.
� A c�e�cie u Krzy�ak�w robili?
Starzec nie umia� odpowiedzie�, lecz twarz jego przybra�a w jednej chwili wyraz tak niezmiernego b�lu, �e lito�ciwe serce Jagienki zadrga�o tym wi�kszym wsp�czuciem, a nawet Ma�ko, chocia� nie byle co wzruszy� go mog�o, rzek�:
� Pewnikiem skrzywdzili go, psubraty, mo�e i bez jego winy.
Jagienka za� wetkn�a w d�o� n�dzarza kilka drobnych pieni��k�w.
� S�uchajcie � rzek�a. � Nie opu�cim was. Pojedziecie z nami na Mazowsze i w ka�dej wsi b�dziemy was pyta�, czy nie wasza. Mo�e si� jako dogadamy. Wsta�cie jeno teraz, bo� my przecie nie �wi�ci.
Lecz on nie wsta�, owszem pochyli� si� i obj�� jej nogi, jakby w opiek� si� oddaj�c i dzi�kuj�c, przy czym jednak pewne zdziwienie, a nawet jakby zaw�d mign�y mu na obliczu. By� mo�e, i� miarkuj�c z g�osu s�dzi�, i� stoi przed dziewczyn�, tymczasem d�o� jego trafi�a na ja�owicze sk�rznie[2329], jakie w podr�y nosili rycerze i giermkowie.
Ona za� rzek�a:
� Tak i b�dzie. Przyjd� wnet nasze wozy, to sobie odpoczniecie i po�ywicie si�. Ale na Mazowsze nie od razu pojedziecie, bo przedtem trzeba nam do Szczytna.
Na to s�owo starzec zerwa� si� na r�wne nogi. Zgroza i zdumienie odbi�y mu si� na twarzy. Roztworzy� ramiona, jakby chc�c zagrodzi� drog�, a z ust pocz�y mu si� wydobywa� dzikie i jak gdyby pe�ne przera�enia d�wi�ki.
� Co wam? � zawo�a�a przel�kniona Jagienka.
Lecz Czech, kt�ry ju� przedtem by� z Sieciech�wn� nadjecha� i od pewnego czasu wpatrywa� si� uporczywie w dziada, zwr�ci� si� nagle do Ma�ka ze zmienion� twarz� i dziwnym jakim� g�osem rzek�:
� Na rany boskie! pozw�lcie, panie, bym do niego przem�wi�, bo ani wiecie, kto on mo�e by�!
Po czym, nie pytaj�c o pozwolenie, poskoczy� do dziada, po�o�y� mu r�ce na barkach i j��[2330] pyta�:
� Ze Szczytna idziecie?
Starzec jakby uderzony d�wi�kiem jego g�osu uspokoi� si� i skin�� g�ow�.
� A nie szukali�cie tam dziecka?...
G�uchy j�k by� jedyn� odpowiedzi� na to pytanie.
W�wczas Hlawa przyblad� nieco, chwil� jeszcze wpatrywa� si� swym rysim wzrokiem w rysy starca, po czym rzek� z wolna i dobitnie:
� To wy�cie Jurand ze Spychowa!
� Jurand! � zakrzykn�� Ma�ko.
Lecz Jurand zachwia� si� w tej chwili i omdla�. Przebyte m�ki, brak po�ywienia, trudy podr�y obali�y go z n�g. Oto dziesi�ty ju� dzie� up�ywa�, jak szed� tak omackiem, b��dz�c i szukaj�c przed sob� kijem drogi, o g�odzie, w utrudzeniu i niepewno�ci, dok�d idzie. Nie mog�c pyta� o drog�, w dzie� kierowa� si� tylko ciep�em promieni s�onecznych, noce sp�dza� w rowach przy go�ci�cu. Gdy zdarzy�o mu si� przechodzi� przez wie�, osad� lub gdy spotyka� ludzi naprzeciw id�cych, d�oni� i g�osem �ebra� ja�mu�ny, lecz rzadko kiedy wspomog�a go lito�ciwa r�ka, powszechnie bowiem brano go za zbrodniarza, kt�rego dosi�g�a pomsta prawa i sprawiedliwo�ci. Od dw�ch dni �ywi� si� kor� drzewn� i li��mi i ju� by� zw�tpi�, czy trafi kiedykolwiek na Mazowsze � a� tu nagle otoczy�y go lito�ciwe swojackie serca i swojskie g�osy, z kt�rych jeden przypomnia� mu s�odki g�os c�rki � a gdy w ko�cu wymieniono jeszcze i jego imi�, przebra�a si� wreszcie miara wzrusze�, serce �cisn�o mu si� w piersi, my�li zakr�ci�y si� wichrem w g�owie i by�by zwali� si� twarz� w proch go�ci�ca, gdyby nie podtrzyma�y go krzepkie[2331] ramiona Czecha.
Ma�ko zeskoczy� z konia, po czym obaj wzi�li go, ponie�li ku taborkowi, a nast�pnie u�o�yli na wymoszczonym sianem wozie. Tam Jagienka z Sieciech�wn�, ocuciwszy go, nakarmi�y i napoi�y winem, przy czym Jagienka widz�c, �e nie mo�e utrzyma� kubka, sama podawa�a mu nap�j. Zaraz potem chwyci� go nieprzeparty kamienny sen, z kt�rego dopiero na trzeci dzie� mia� si� rozbudzi�.
Oni za� z�o�yli tymczasem pr�dk� dora�n� narad�.
� Kr�tko rzek� � ozwa�a si� Jagienka. � Nie do Szczytna teraz jecha�, ale do Spychowa, by go w przezpiecznym miejscu mi�dzy swoimi we wszelakim starunku[2332] zostawi�.
� Obacz, jak si� to rz�dzisz! � odpowiedzia� Ma�ko. � Do Spychowa trzeba go odes�a�, ale niekoniecznie mamy wszyscy jecha�, bo z nim mo�e jeden w�z p�j��.
� Nie rz�dz� ja si�, jeno tak mniemam, �e si�a[2333] mo�emy si� od niego i o Zbyszku, i o Danu�ce dowiedzie�.
� A po jakiemu b�dziesz z nim gada�, kiedy j�zyka nie ma?
� A kt� jak nie on pokaza� wam, �e nie ma? Widzicie, �e i bez gadania dowiedzieli�my si� wszystkiego, czego nam by�o trzeba, a c� dopiero, gdy si� do jego pokazywania g�ow� i r�koma wezwyczaim[2334]! Spytacie go na ten przyk�ad, czy wraca� Zbyszko z Malborga do Szczytna, to ju�ci albo skinie g�ow�, albo zaprzeczy. I to samo o innych rzeczach.
� Prawda jest!�zawo�a� Czech.
� Nie sprzeczam si� i ja te�, �e prawda � rzek� Ma�ko � i sam takow� my�l mia�em, jeno u mnie pierwsza rozwaga, a g�ba potem.
To rzek�szy, kaza� zawr�ci� taborkowi ku mazowieckiej granicy. W czasie drogi Jagienka raz po raz podje�d�a�a do wozu, na kt�rym le�a� Jurand, boj�c si�, aby nie zamar� we �nie.
� Nie pozna�em go � m�wi� Ma�ko � ale i nie dziwota. Ch�op by� jak tur[2335]! Powiadali o nim Mazurowie, �e on jeden mi�dzy nimi m�g�by si� by� z samym Zawisz�[2336] potyka� � a teraz i�cie[2337] ko�ciotrup.
� Chodzi�y s�uchy � rzek� Czech � �e go m�kami zmo�yli, ale poniekt�ry i wierzy� nie chcia�, by za� chrze�cijanie tak mieli post�pi� z pasowanym rycerzem, kt�ry te� �wi�tego Jerzego ma za patrona.
� B�g da�, �e go Zbyszko cho� w cz�ci pom�ci�. No, ale patrzcie, jakowa jest mi�dzy nami a nimi r�nica. Prawda! Z czterech psubrat�w trzech ju� leg�o � ale w bitwie legli i nikt �adnemu j�zyka w niewoli nie obrzeza�[2338] ani te� oczu nie wy�uskiwa�.
� B�g ich pokarze � rzek�a Jagienka.
Lecz Ma�ko zwr�ci� si� do Czecha:
� A ty� jak go uzna�[2339]?
� Zrazum go te� nie uzna�, chocia�em go p�niej, panie, od was widzia�.
Ale mi co� tam chodzi�o po g�owie i im wi�cej mu si� przypatrywa�em, tym wi�cej chodzi�o... Ba! brody nie mia� ni bia�ych w�os�w, mo�ny by� pan a pot�ny; jako�e go by�o w takim dziadzie uzna�! Ale gdy panienka rzek�a, �e jedziem do Szczytna, a on wy� pocz��, zaraz mi si� oczy otwar�y.
Ma�ko zamy�li� si�.
� Ze Spychowa trzeba by go ksi�ciu zawie��, kt�ry przecie� takiej krzywdy znacznemu cz�owiekowi wyrz�dzonej p�azem pu�ci� nie mo�e.
� Wypr� si�, panie; porwali mu zdrad� dziecko i wyparli si�[2340], a o panu ze Spychowa powiedz�, �e w bitwie i j�zyk, i r�k�, i oczy utraci�.
� S�usznie � rzek� Ma�ko. � To�e oni i samego ksi�cia[2341] swego czasu porwali. Nie mo�e on z nimi wojowa�, bo nie podo�a, chybaby mu nasz kr�l pom�g�. Gadaj� ludzie i gadaj� o wielkiej wojnie, a tu ani ma�ej nie ma.
� Jest z ksi�ciem Witoldem[2342].
� Chwali� Boga, �e cho� ten ich za nic ma... Hej! Knia�[2343] Witold to mi knia�! A chytro�ci� go te� nie zmog�[2344], bo on jeden chytrzejszy ni� oni wszyscy razem. Bywa�o, przycisn� go, psiajuchy, tak, �e zguba nad nim jako miecz nad g�ow�, a on si� jako w�� wy�li�nie i zaraz ich uk�si... Strze� go si�, gdy ci� bije, ale bardziej si� strze�, gdy ci� g�aszcze.
� Taki� on jest ze wszystkimi?
� Nie ze wszystkimi, jeno z Krzy�aki. Z innymi dobry i hojny knia�!
Tu zamy�li� si� Ma�ko, jakby chc�c lepiej sobie Witolda przypomnie�.
� Ca�kiem to inny cz�owiek ni� tutejsi ksi���ta � rzek� wreszcie. � Powinien by� Zbyszko do niego si� uda�, bo i pod nim, i przez niego najwi�cej mo�na przeciw Krzy�akom wsk�ra�.
Po chwili za� doda�:
� Kto wie, czy si� tam jeszcze obaj nie znajdziem, gdy� tam i pomst� mo�na mie� najs�uszniejsz�.
Potem zn�w m�wili o Jurandzie, o jego nieszcz�snym losie i niewypowiedzianych krzywdach, jakich od Krzy�ak�w dozna�, kt�rzy naprz�d bez �adnej przyczyny zamordowali mu umi�owan� �on�, a potem zemst� p�ac�c za zemst�, porwali dziecko � i samego um�czyli tak okrutnymi m�kami, �e i Tatarzy nie umieliby lepszych obmy�li�. Ma�ko i Czech zgrzytali z�bami na my�l, �e nawet i w wypuszczeniu go na wolno�� by�o nowe wyrachowane okrucie�stwo. Stary rycerz obiecywa� te� sobie w duszy, �e postara si� wywiedzie� dobrze, jako to wszystko by�o, a potem zap�aci� z nawi�zk�.
Na takich rozmowach i my�lach schodzi�a im droga do Spychowa. Po dniu pogodnym nasta�a noc cicha, gwie�dzista, wi�c nie zatrzymywali si� nigdzie na nocleg, trzykrotnie tylko popa�li obficie konie, po ciemku jeszcze przejechali granic� i nad ranem stan�li pod wodz� naj�tego przewodnika na ziemi spychowskiej. Stary Tolima trzyma� widocznie tam wszystko �elazn� r�k�, gdy� zaledwie zapu�cili si� w las, wyjecha�o naprzeciw dw�ch zbrojnych pacho�k�w, kt�rzy jednak, widz�c nie �adne wojsko, lecz niewielki poczet, nie tylko przepu�cili ich bez pytania, ale przeprowadzili przez niedost�pne dla nie znaj�cych miejscowo�ci rozlewiska i moczary.
W gr�dku przyj�li go�ci Tolima i ksi�dz Kaleb. Wie��, �e pan przyby�, przez zbo�nych[2345] ludzi odwiezion, b�yskawic� rozlecia�a si� mi�dzy za�og�. Dopiero� gdy zobaczyli, jakim wyszed� z r�k krzy�ackich � wybuch�a taka burza gr�b i w�ciek�o�ci, �e gdyby w podziemiach spychowskich znajdowa� si� jeszcze jaki Krzy�ak, �adna moc ludzka nie zdo�a�aby go wybawi� od strasznej �mierci.
Konni �parobje� chcieli i tak zaraz siada� na ko�, skoczy� ku granicy, z�apa� co si� da Niemc�w i g�owy ich rzuci� pod nogi panu, ale okie�zna�[2346]t� ich ch�� Ma�ko, kt�ry wiedzia�, �e Niemcy siedz� po miasteczkach i gr�dkach, a wie�niacza ludno�� tej samej jest krwi, jeno �e pod obc� przemoc�[2347] �yje. Ale ani �w rozgwar, ani okrzyki, ani skrzypienie �urawi studziennych nie zdo�a�y rozbudzi� Juranda, kt�rego z wozu przeniesiono na sk�rze nied�wiedziej do jego izby na �o�e. Zosta� przy nim ksi�dz Kaleb, przyjaciel od dawnych lat, a tak jak rodzony[2348] kochaj�cy, kt�ry pocz�� b�agaln� modlitw�, aby Zbawiciel �wiata wr�ci� nieszcz�snemu Jurandowi i oczy, i j�zyk, i r�k�.
Znu�eni drog� podr�ni poszli te� po spo�yciu rannego posi�ku na spoczynek. Ma�ko zbudzi� si� dobrze ju� z po�udnia i kaza� pacho�kowi przywo�a� do siebie Tolim�.
I wiedz�c poprzednio od Czecha, �e Jurand przed wyjazdem nakaza� wszystkim pos�uch dla Zbyszka i �e mu dziedzin� na Spychowie przez usta ksi�dza przekaza�, rzek� do starego g�osem zwierzchnika:
� Jam jest stryj waszego m�odego pana i p�ki nie wr�ci, moje tu b�d� rz�dy.
Tolima schyli� sw� siw� g�ow�, nieco do g�owy wilczej podobn�, i otoczywszy d�oni� ucho, zapyta�:
� To wy�cie, panie, szlachetny rycerz z Bogda�ca?
� Tak jest � odrzek� Ma�ko. � Sk�d o mnie wiecie?
� Bo si� tu was spodziewa� i pyta� o was m�ody pan, Zbyszko.
Us�yszawszy to, Ma�ko zerwa� si� na r�wne nogi i zapominaj�c o swej powadze, zakrzykn��:
� Zbyszko w Spychowie?
� By�, panie; dwa dni temu wyjecha�.
� Na mi�y B�g! sk�d przyby� i dok�d pojecha�?
� Przyby� z Malborga, a po drodze by� w Szczytnie, dok�d za� wyjecha�, nie powiada�.
� Nie powiada�?
� Mo�e ksi�dzu Kalebowi powiada�.
� Hej, mocny Bo�e! to�my si� zmin�li! � m�wi�, uderzaj�c si� d�o�mi po udach, Ma�ko.
Tolima za� otoczy� d�oni� i drugie ucho:
� Jako powiadacie, panie?
� Gdzie jest ksi�dz Kaleb?
� U pana starszego, przy �o�u.
� Przyzwijcie go! Albo nie... Sam do niego p�jd�.
� Przyzw� go! � rzek� stary.
I wyszed�. Lecz nim przyprowadzi� ksi�dza, wesz�a Jagienka.
� Chod� tu! Wiesz, co jest! Dwa dni temu by� tu Zbyszko.
A ona zmieni�a si� w jednej chwili na twarzy i nogi przybrane w obcis�e pasiaste nogawiczki[2349] zadr�a�y pod ni� widocznie.
� By� i pojecha�? � pyta�a z bij�cym sercem. � Dok�d?
� Dwa dni temu, a dok�d, mo�e ksi�dz wie.
� Trzeba nam za nim! � rzek�a stanowczym g�osem.
Po chwili wszed� ksi�dz Kaleb, kt�ry s�dz�c, �e Ma�ko wzywa go po to, aby zapyta� o Juranda, rzek�, uprzedzaj�c pytanie:
� �pi jeszcze.
� S�ysza�em, �e Zbyszko tu by�? � zawo�a� Ma�ko.
� By�. Dwa dni temu wyjecha�.
� Dok�d?
� Sam nie wiedzia�... Szuka�... Pojecha� ku granicy �mujdzkiej[2350], gdzie teraz wojna.
� Na mi�y B�g, powiadajcie, ojcze, co o nim wiecie!
� Wiem tyle, ilem od niego s�ysza�. By� w Malborgu i mo�n�[2351] tam opiek� pozyska�, bo brata mistrzowego, kt�ry jest pierwszym mi�dzy nimi rycerzem. Z jego rozkazania wolno by�o szuka� Zbyszkowi po wszystkich zamkach.
� Juranda i Danu�ki?
� Tak, ale Juranda nie szuka�, bo mu powiedzieli, �e nie �yje.
� M�wcie od pocz�tku.
� Zaraz, jeno odetchn� i oprzytomniej�, bo z innego �wiata powracam.
� Jak to z innego �wiata?
� Z tego �wiata, do kt�rego na koniu nie zajedzie, ale na modlitwie zajedzie... i od n�g Pana Chrystusowych, u kt�rych prosi�em o zmi�owanie nad Jurandem.
� Cudu�cie prosili? Macie� t� moc? � zapyta� z wielk� ciekawo�ci� Ma�ko.
� Mocy nijakiej nie mam, ale j� Zbawiciel ma, kt�ren[2352] je�li zechce, powr�ci Jurandowi i oczy, i j�zyk, i r�k�...
� Byle chcia�, to ju�ci �e i potrafi � odrzek� Ma�ko � wszelako nie o byle co�cie prosili.
Ksi�dz Kaleb nie odpowiedzia� nic, mo�e nie dos�ysza�, gdy� oczy mia� jeszcze jakby nieprzytomne i istotnie wida� by�o, i� si� poprzednio ca�kiem w modlitwie zapami�ta�.
Wi�c zakry� teraz twarz r�koma i czas jaki� siedzia� w milczeniu. Wreszcie wstrz�sn�� si�, przetar� d�o�mi oczy i �renice, po czym rzek�:
� Teraz pytajcie.
� Jakim sposobem pozyska� sobie Zbyszko w�jta sambi�skiego[2353].
� Ju� on nie jest w�jtem sambi�skim...
� Mniejsza z tym... Wy miarkujcie, o co pytam, i prawcie, co wiecie.
� Pozyska� go sobie na turnieju. Ulryk rad si� w szrankach[2354] potyka, potyka� ci si� i ze Zbyszkiem, bo by�o si�a go�ci rycerskich w Malborgu i mistrz gonitwy wyprawi�. P�k� Ulrykowi popr�g[2355] w siodle i �acno[2356] go m�g� Zbyszko z konia zbi�, ale on to ujrzawszy, prasn�� glewi�[2357] o ziem i jeszcze chwiej�cego si� podtrzyma�.
� Hej! Ano widzisz! � zawo�a� Ma�ko, zwracaj�c si� do Jagienki. � Za to go Ulryk pokocha�?
� Za to go pokocha�. Nie chcia� ju� z nim goni� na ostre ani na t�pe kopie i pokocha� go. Zbyszko te� powiedzia� mu swoje utrapienia, a �w, �e to o cze�� rycersk� jest dbaj�cy, okrutnym gniewem zap�on�� i do brata swego, mistrza, Zbyszka na skarg� zaprowadzi�. B�g da mu za to zbawienie, bo niewielu jest mi�dzy nimi, kt�rzy mi�uj� sprawiedliwo��. M�wi� mi te� Zbyszko, �e pan de Lorche wielce mu dopom�g� przez to, i� go tam dla wielkiego rodu i bogactw szanuj�, a on zasie we wszystkim za Zbyszkiem �wiadczy�.
� A co ze skargi i z onego �wiadectwa przysz�o?
Przysz�o to, i� wielki mistrz surowie[2358] komturowi[2359] szczytnie�skiemu przykaza�, aby wszystkich je�c�w i wi�ni�w, jacy s� w Szczytnie, duchem[2360] do Malborga odes�a�, samego Juranda nie wyjmuj�c[2361]. Komtur co do Juranda odpisa�, i� z ran umar� i tam�e przy ko�ciele jest pogrzebion. Innych je�c�w odes�a�, mi�dzy kt�rymi by�a dziewka niedojda[2362], ale naszej Danusi nie by�o.
� Wiem od giermka Hlawy � rzek� Ma�ko � i� Rotgier, ten, kt�ry od Zbyszka zabit, te� na dworze ksi�cia Januszowym o takiej dziewce-mato�ce wspomina�. M�wi�, �e j� mieli za Jurand�wn�, a gdy mu ksi�na odpowiedzia�a, �e przecie praw�[2363] Jurand�wn� znali i widzieli, jako nie by�a mato�ka, rzek�: �I�cie[2364] prawda, ale my�lelim, �e j� z�e przemieni�o�. � To samo napisa� komtur mistrzowi � i�e ow� dziewk� nie w wi�zieniu, jeno[2365] na opiece mieli, wpoprz�d j� zb�jcom odj�wszy[2366], kt�rzy przysi�gali, �e to przemieniona Jurand�wna.
� I mistrz uwierzy�?
� Sam nie wiedzia�, czyli ma wierzy�, czy nie wierzy�, ale Ulryk jeszcze wi�kszym gniewem zap�on�� i wym�g� na bracie, aby urz�dnika zakonnego ze Zbyszkiem do Szczytna pos�a�, co te� si� sta�o. Przyjechawszy do Szczytna, starego komtura ju� nie zastali, bo na wojn� z Witoldem ku wschodnim zamkom wyruszy�, jeno podw�jciego, kt�remu urz�dnik kaza� wszystkie sklepy[2367] i podziemia otworzy�. Za czym szukali i szukali, i nic nie znale�li. Brali te� ludzi na spytki. Jeden sam powiedzia� Zbyszkowi, �e od kapelana mo�na si� si�a dowiedzie�, gdy� kapelan umie kata niemow� wyrozumie�. Ale kata zabra� z sob� stary komtur, a kapelan do Kr�lewca na jakowy� duchowny
� To mi jeno dziwno, �e Juranda nie znale�li! � zauwa�y� Ma�ko.
� Bo go wida� wprz�d[2369] stary komtur wypu�ci�. Wi�ksza by�a z�o�� w tym wypuszczeniu, ni� �eby mu byli po prostu gard�o wzi�li[2370]. Chcia�o im si�, �eby pocierpia� przed �mierci� tyle, ba! i wi�cej, ni� cz�owiek jego stanu wytrzyma� mo�e. �lepy, niemowa i bez prawicy � b�jcie�e si� Boga!... Ni do domu trafi�, ni o drog� alboli o chleb poprosi�... My�leli, �e zamrze gdzie pod p�otem z g�odu albo si� w jakowej wodzie utopi... Co mu ostawili? Nic, tylko pami��, kim by�, i rozeznanie n�dzy. A to przecie m�ka nad m�ki... Mo�e tam gdzie� pod ko�cio�em albo przy drodze siedzia�, a Zbyszko przeje�d�a� i nie pozna� go. Mo�e i on s�ysza� g�os Zbyszkowy, ale zawo�a� na niego nie m�g�... Hej!... Nie mog� od �luz[2371]!... Cud B�g uczyni�, i�e�cie go spotkali, i dlatego mniemam[2372], �e i jeszcze wi�kszy uczyni, cho� Go o niego niegodne i grzeszne wargi moje prosz�.
� A c� Zbyszko wi�cej powiada�? Dok�d jecha�? � pyta� Ma�ko.
� Powiada� tak: �Wiem, i�e by�a Danu�ka w Szczytnie, ale oni j� porwali i albo zamorzyli[2373], albo wywie�li. Stary de L�we, powiada, to uczyni�, i tak mi dopom� B�g, jako wprz�d nie spoczn�, nim go dostan�.
� Tak�e powiada�? To pewno ku wschodnim komturiom wyjecha�, ale tam teraz wojna.
� Wiedzia�, �e wojna, i dlatego do kniazia Witolda poci�gn��. Powiada�, i� pr�dzej przez niego co� przeciw Krzy�akom wsk�ra ni� przez samego kr�la.
� Do kniazia Witolda! � zawo�a� zrywaj�c si� Ma�ko.
Po czym zwr�ci� si� do Jagienki:
� Widzisz, co to rozum! Nie gada��em tego samego? Przepowiada�em jako �ywo, �e przyjdzie nam i�� do Witolda...
� Zbyszko mia� nadziej� � ozwa� si� ksi�dz Kaleb � i�e Witold do Prus wtargnie i tamtejszych zamk�w b�dzie dobywa�.
� Je�li mu dadz� czas, to i nie omieszka[2374] � odpar� Ma�ko. � No! chwali� Boga, wiemy przynajmniej, gdzie Zbyszka szuka�.
� To i trzeba nam zaraz ruszy�! � rzek�a Jagienka.
� Cichaj! � zawo�a� Ma�ko. � Nie przystoi[2375] pacho�kom z radami si� odzywa�.
To rzek�szy, spojrza� na ni� znacz�co, jakby przypominaj�c jej, �e jest pacho�kiem, a ona upami�ta�a si�[2376] i umilk�a.
Za� Ma�ko pomy�la� chwil� i rzek�:
� Ju�ci, Zbyszka teraz najdziem, bo pewnie nie gdzie indziej, tylko przy boku kniazia Witoldowym b�dzie, ale trzeba by raz wiedzie�, czy on ma jeszcze czego po �wiecie szuka� pr�cz tych �b�w krzy�ackich, kt�re �lubowa�?
� A jako�e to przezna�?� spyta� ksi�dz Kaleb.
� �ebym wiedzia�, �e ten ksi�dz szczytnie�ski wr�ci� ju� z synodu[2377], to bym go chcia� widzie� � odpowiedzia� Ma�ko. � Mam listy Lichtensteina i do Szczytna mog� przezpiecznie[2378] jecha�.
� Nie by� to ci �aden synod, jeno
� To dobrze. Zdajcie�e reszt� na moj� g�ow�... Wezm� z sob� Hlaw�, dw�ch pacho�k�w z bojowymi ko�mi od wypadku � i pojad�.
� A potem ku Zbyszkowi? � zapyta�a Jagienka.
� A potem ku Zbyszkowi, ale tymczasem ty tu ostaniesz i b�dziesz czeka�, dop�ki ze Szczytna nie wr�c�. Tak te� my�l�, �e wi�cej nad trzy albo cztery dni nie zabawi�. Twarde we mnie gnaty i trud mi nie nowina. Przedtem jeno, was, ojcze Kalebie, o pismo do szczytnie�skiego kapelana poprosz�. �acniej mi zawierzy, je�li mu list wasz poka��... �e to zawsze jest wi�ksza mi�dzy ksi�mi podufa�o��[2380].
� Ludzie dobrze o tamtym ksi�dzu m�wi� � rzek� ojciec Kaleb. � I je�eli kto co wie, to on.
I pod wiecz�r wygotowa�[2381] list, a nazajutrz, nim s�o�ce wesz�o, nie by�o ju� starego Ma�ka w Spychowie.
Jurand rozbudzi� si� z d�ugiego snu w obecno�ci ksi�dza Kaleba i zapomniawszy we �nie, co si� z nim dzia�o, a nic wiedz�c, gdzie jest, pocz�� maca� �o�e i �cian�, przy kt�rej i �o�e sta�o. Lecz ksi�dz Kaleb chwyci� go w ramiona i p�acz�c z rozrzewnienia, pocz�� m�wi�:
� To ja! Jeste� w Spychowie! Bracie Jurandzie! B�g ci� do�wiadczy�... ale� mi�dzy swymi... zbo�ni[2382] ludzie odwie�li ci�... Bracie Jurandzie! Bracie!!...
I przycisn�wszy go do piersi, j��[2383] ca�owa� jego czo�o, jego puste oczy, i zn�w cisn�� do piersi, i zn�w ca�owa�, a �w z pocz�tku by� jakby odurzony i zdawa� si� nic nie rozumie�, wreszcie jednak j�� wodzi� lew� d�oni� po czole i g�owie, jakby chc�c odgarn�� i rozproszy� ci�kie chmury snu i odurzenia.
� S�yszysz�e ty mnie i rozumiesz? � spyta� ksi�dz Kaleb.
Jurand da� znak g�ow�, �e s�yszy, po czym d�oni� si�gn�� po srebrny krucyfiks[2384], kt�ry swego czasu zdoby� by� na jednym mo�nym rycerzu niemieckim, zdj�� go ze �ciany, przycisn�� do ust, do piersi i odda� ksi�dzu Kalebowi.
�w za� rzek�:
� Rozumiem ci�, bracie! On ci zostaje i jako ci� wywi�d�[2385] z ziemi niewoli, tak ci i wszystko, co� straci�, wr�ci� mo�e.
Jurand wskaza� r�k� ku g�rze na znak, �e wszystko dopiero tam wr�conym mu b�dzie, przy czym za�zawi�y si� zn�w jego wykapane oczy i b�l niezmierny odbi� si� na jego um�czonej twarzy.
A ksi�dz Kaleb, ujrzawszy �w ruch i ow� bole��, zrozumia�, �e Danu�ka ju� nie �yje, wi�c kl�kn�� przy �o�u i rzek�:
� Wieczny odpoczynek racz jej da�, Panie, a �wiat�o�� wiekuista niechaj jej �wieci, niech odpoczywa w spokoju wiecznym, amen.
Na to �lepy podni�s� si� i siad�szy na �o�u, pocz�� kr�ci� g�ow� i macha� d�oni�, jakby chc�c zaprzeczy� i powstrzyma� ksi�dza Kaleba, lecz nie mogli si� porozumie�, gdy� w tej chwili wszed� stary Tolima, a za nim za�oga gr�dka, karbowi[2386], przedniejsi i starsi kmiecie[2387] spychowscy, le�nicy i rybacy, albowiem wie�� o powrocie pana rozbieg�a si� ju� po ca�ym Spychowie. Ci obejmowali mu kolana, ca�owali r�ce i wybuchali p�aczem rzewnym na widok tego kaleki i starca, kt�ry w niczym nie przypomina� dawnego gro�nego Juranda, pogromiciela Krzy�ak�w i zwyci�zcy we wszystkich spotkaniach. Lecz niekt�rych � tych mianowicie, co chadzali z nim na wyprawy, porywa� wicher gniewu, wi�c oblicza im blad�y i stawa�y si� zawzi�te. Po chwili pocz�li si� zbija� w kupy, szepta�, tr�ca� �okciami, popycha�, a� wreszcie wysun�� si� naprz�d jeden z za�ogi gr�dkowej, a zarazem kowal spychowski, niejaki Sucharz; przyst�pi� do Juranda, podj�� go pod nogi i rzek�:
� Jak was tu przywie�li, panie, zaraz chcieli�my na Szczytno ruszy�, ale �w rycerz, kt�ry was przywi�z�, wzbroni�. Wy, panie, teraz pozw�lcie, bo za� przez pomsty nie mo�em osta�. Niech tak b�dzie, jako drzewiej[2388] bywa�o. Darmo� nas nie ha�bili i nie b�d�... Chodzili�my do nich za waszych rz�d�w, p�jdziem i teraz, pod Tolim� alibo i bez niego. Ju� my Szczytno musimy doby� i t� sobacz� krew z nich wytoczy� � tak nam dopom� B�g!
� Tak nam dopom� B�g! � powt�rzy�o kilkana�cie g�os�w.
� Do Szczytna!
� Krwi nam trzeba!
I wraz[2389] p�omie� ogarn�� zapalczywe serca mazurskie. �by pocz�y si� marszczy�, oczy b�yska�, tu i �wdzie ozwa�o si� zgrzytanie z�b�w. Lecz po chwili g�osy i zgrzytania umilk�y, a oczy wszystkich wpatrzy�y si� w Juranda.
Owemu za� zrazu zakwit�y policzki, jakby zagra�a w nim dawna zawzi�to�� i dawna bojowa ochota. Podni�s� si� i zn�w pocz�� szuka� d�oni� po �cianie. Ludziom wyda�o si�, �e szuka miecza, ale tymczasem palce jego trafi�y na krzy�, kt�ry ksi�dz Kaleb zawiesi� by� na dawnym miejscu.
Wi�c zdj�� go po raz wt�ry ze �ciany, po czym twarz mu poblad�a; zwr�ci� si� ku ludziom, podni�s� ku g�rze puste jamy oczu i wyci�gn�� przed si� krucyfiks[2390].
Nasta�o milczenie. Na dworze czyni� si� ju� wiecz�r. Przez otwarte okna dochodzi� �wiergot ptactwa, kt�re uk�ada�o si� do snu na poddaszach gr�dka i w lipach rosn�cych na dziedzi�cu. Ostatnie czerwone promienie s�o�ca pada�y, przenikaj�c do izby, na wzniesiony w g�r� krzy� i na bia�e w�osy Juranda.
Kowal Sucharz popatrza� na Juranda, obejrza� si� na towarzysz�w, popatrza� raz, drugi, wreszcie prze�egna� si� i wyszed� na palcach z izby. Za nim wyszli r�wnie cicho inni i dopiero zatrzymawszy si� na dziedzi�cu, pocz�li mi�dzy sob� szepta�:
� No i c�?
� Nie p�jdziem czy jak?
� Nie pozwoli�!
� Zostawuje[2391] zemst� Bogu. Wida�, �e si� i dusza w nim zmieni�a.
I tak by�o rzeczywi�cie.
Ale tymczasem w izbie Juranda zosta� tylko ksi�dz Kaleb, stary Tolima, a z nimi Jagienka z Sieciech�wn�, kt�re ujrzawszy poprzednio ca�� kup� zbrojnych ludzi, id�c� przez dziedziniec, przysz�y tak�e zobaczy�, co si� dzieje.
Jagienka, �mielsza i pewniejsza siebie od Sieciech�wny, przyst�pi�a teraz do Juranda.
� B�g wam dopom�, rycerzu Jurandzie! � rzek�a. � To my � my, co�my was tu z Prus przywie�li.
A jemu na d�wi�k jej m�odego g�osu poja�nia�a twarz. Widocznie te� przypomnia� sobie jeszcze dok�adniej wszystko, co zasz�o na szczycie�skim go�ci�cu, bo pocz�� dzi�kowa�, kiwaj�c g�ow� i k�ad�c kilkakrotnie d�o� na sercu. Ona za� j�a mu opowiada�, jak go spotkali i jak pozna� go Czech Hlawa, kt�ry jest giermkiem rycerza Zbyszka, i jak wreszcie przywie�li go do Spychowa. Powiedzia�a te� i o sobie, �e nosi wraz z towarzyszem miecz i he�m z tarcz� za rycerzem Ma�kiem z Bogda�ca, Zbyszkowym stryjcem, kt�ry z Bogda�ca na poszukiwanie bratanka wyruszy�, a teraz do Szczytna pojecha� i za trzy albo cztery dni powr�ci zn�w do Spychowa.
Na wzmiank� o Szczytnie Jurand nie wpad� wprawdzie w takie uniesienie jak pierwszym razem na go�ci�cu, ale wielki niepok�j odbi� si� na jego twarzy. Jagienka jednak zapewni�a go, �e rycerz Ma�ko by� r�wnie chytry jak m�ny i �e nikomu nie da si� na hak przywie��[2392], a pr�cz tego posiada listy od Lichtensteina, z kt�rymi wsz�dy bezpieczne mo�e jecha�. S�owa te uspokoi�y go znacznie; zna� te� by�o, �e chcia� i o wiele innych rzeczy zapyta�, nie mog�c za� tego uczyni� cierpia� w duszy, co wnet spostrzeg�szy, bystra dziewczyna rzek�a:
� Jak cz�ciej b�dziem ze sob� gwarzy�, to si� wszystkiego dogadamy.
Na to on zn�w u�miechn�� si�, wyci�gn�� ku niej d�o� i z�o�ywszy j� omackiem na jej g�owie, trzyma� przez d�ug� chwil�, jakby j� b�ogos�awi�c.
Wiele jej te� istotnie zawdzi�cza�, ale pr�cz tego przypad�a mu widocznie do serca ta m�odo�� i to jej szczebiotanie przypominaj�ce �wiegot ptasi.
Jako� od tej pory, gdy si� nie modli� � co prawie po ca�ych dniach czyni� � lub gdy nie pogr��on by� we �nie, szuka� jej ko�o siebie, a gdy jej nie by�o, t�skni� do jej g�osu i wszelkimi sposobami stara� si� da� pozna� ksi�dzu Kalebowi i Tolimie, �e tego wdzi�cznego pacho�ka chce mie� przy sobie blisko.
Ona za� przychodzi�a, gdy� poczciwe jej serce litowa�o si� nad nim szczerze, a pr�cz tego pr�dzej jej schodzi� przy nim czas oczekiwania na Ma�ka, kt�rego pobyt w Szczytnie przed�u�a� si� jako� dziwnie.
Mia� wr�ci� za trzy dni, tymczasem up�yn�� czwarty i pi�ty. Sz�stego pod wiecz�r zaniepokojona dziewczyna mia�a ju� prosi� Tolimy, by wys�a� ludzi na zwiady, gdy nagle ze stra�niczego d�bu dano zna�, �e jacy� je�d�cy zbli�aj� si� do Spychowa.
Po chwili zadudni�y rzeczywi�cie kopyta na zwodzonym mo�cie i na dziedziniec wjecha� giermek Hlawa z drugim pocztowym pacho�kiem. Jagienka, kt�ra ju� poprzednio zesz�a z g�rnej izby i czeka�a na podw�rzu, podskoczy�a ku niemu, nim zdo�a� zsi��� z konia.
� Gdzie Ma�ko? � zapyta�a z bij�cym trwog� sercem.
� Pojecha� do kniazia Witolda, a wam kaza� tu osta� � odpowiedzia� giermek.
Jagienka dowiedziawszy si�, i� ma pozosta� z rozkazu Ma�ka w Spychowie, przez chwil� ze zdumienia, �alu i gniewu s�owa nie mog�a przem�wi�, patrza�a tylko na Czecha szeroko otwartymi oczyma, kt�ry rozumiej�c dobrze, jak niemi�� jej przynosi wiadomo��, rzek�:
� Chcia�bym te� wam spraw� zda� z tego, co�my w Szczytnie s�yszeli, bo si�a[2393] jest nowin i wa�nych.
� A o Zbyszku s�?
� Nie, jeno[2394] s� szczytnie�skie � wiecie...
� Rozumiem! Konie niech pacholik rozkulbaczy[2395], a wy p�jdziecie za mn�.
I dawszy rozkaz pacholikowi, poprowadzi�a Czecha z sob� na g�r�.
� Czemu to nas Ma�ko opu�ci�? Dlaczego mamy w Spychowie ostawa� i dlaczego�cie wy wr�cili? � zapyta�a jednym tchem.
� Ja wr�ci�em � odrzek� Hlawa � bo mi rycerz Ma�ko kazali. Chcia�o mi si� na wojn�, ale jak rozkaz, to rozkaz. Powiedzieli mi rycerz Ma�ko tak: �Wr�cisz, b�dziesz panny zgorzelickiej pilnowa� i ode mnie na nowiny czeka�. By� mo�e, powiada, �e ci przyjdzie j� do Zgorzelic odprowadzi�, bo ju�ci sama nie wr�ci�.
� Na mi�y B�g! c� si� sta�o? Znalaz�a si� c�rka Jurandowa? Zali [2396]Ma�ko nie do Zbyszka, tylko po Zbyszka pojecha�? Widzia�e� j�? Gada�e� z ni�? Czemu�e� jej nie przywi�z� i gdzie ona teraz?
Us�yszawszy Czech ten nawa� pyta�, sk�oni� si� do kolan dziewczyny i rzek�:
� Niech�e to nie b�dzie gniewno waszej mi�o�ci, i�e na wszystko razem nie odpowiem, bo nie spos�b; jeno b�d� kolejno na jedno po drugim odpowiada�, je�li przeszkody nie znajd�.
� Dobrze! Znalaz�a si� czy nie?
� Nie, ale w�dy[2397] jest wiadomo�� pewna, �e by�a w Szczytnie i �e j� pono [2398]gdzie� ku wschodnim zamkom wywie�li.
� A my dlaczego mamy siedzie� w Spychowie?
� Ba, a je�li si� odnajdzie?... To jako� widzi wasza mi�o��... Bo i prawda, �e nie by�oby po co...
Jagienka zamilk�a, tylko policzki jej zap�on�y.
Czech za� rzek�:
� My�la�em i jeszcze my�l�, �e z tych psubrackich pazur�w nie wyrwiemy jej �ywej, ale wszystko w boskich r�kach. Trzeba mi gada� od pocz�tku. Przyjechali�my do Szczytna � i dobrze. Rycerz Ma�ko pokaza� podw�jciemu pismo Lichtensteina, a podw�jci, �e to za m�odu miecz za Kunonem nosi�, poca�owa� piecz�� w naszych oczach, przyj�� nas go�cinnie i w niczym nie podejrzewa�. �eby si� tak mia�o co ch�opa w pobli�u, mo�na by i zamek wzi��, tak nam dufa�[2399]... W widzeniu si� z ksi�dzem nie by�o te� przeszk�d i gadali�my przez dwie noce � i dowiedzieli�my si� dziwnych rzeczy, kt�re ksi�dz od kata wiedzia�.
� Kat niemowa.
� Niemowa, ale ksi�dzu umie wszystko na migi powiedzie�, a �w go tak rozumie, jakby �ywym s�owem do niego gada�. Dziwne to rzeczy i by� w tym chyba palec Bo�y. �w kat obcina� r�k� Jurandowi, wyrywa� mu j�zyk i wykapywa� oczy. On jest taki, �e gdy o m�a chodzi, przed �adn� m�k� si� nie wzdrygnie, a cho�by mu cz�eka kazali z�bami rwa� � i to uczyni. Ale na �adn� dziewk� nie ca�kiem �rza��[2400] r�ki nie podniesie i na to zn�w �adne m�ki nie pomog�. A taki ci jest wskr� tej przyczyny[2401], �e sam niegdy� mia� dziewk� jedyn�, kt�r� okrutnie mi�owa� i kt�r� mu Krzy�acy...
Tu zaci�� si� Hlawa i nie wiedzia�, jak dalej m�wi�, co widz�c, Jagienka rzek�a:
� Co mi tam o kat�wce[2402] prawicie[2403]!
� Bo to jest do rzeczy � odpowiedzia� Czech. � Gdy nasz m�ody pan po�wiartowa� rycerza Rotgiera, tak stary komtur[2404] Zygfryd ma�o si� nie w�ciek�. W Szczytnie gadali, �e Rotgier to by� jego syn, i ksi�dz to potwierdzi�, �e nigdy ojciec syna wi�cej nie mi�owa�. I przez pomst� diab�u dusz� zaprzeda�, co kat widzia�! Z zabitym tak gada� jako ja z wami, a tamten to mu si� z trumny �mia�, to zgrzyta�, to si� czarnym ozorem oblizywa� z rado�ci, �e mu stary komtur pana Zbyszkow� g�ow� przyobieca�. Ale �e pana Zbyszka nie m�g� w�wczas dosta�, wi�c tymczasem kaza� um�czy� Juranda, a potem j�zyk jego i r�k� do trumny Rotgierowi w�o�y�, kt�ry je na surowo �re� pocz��...
� Straszno s�ucha�. W imi� Ojca i Syna, i Ducha �wi�tego, amen! � rzek�a Jagienka.
I podni�s�szy si�, dorzuci�a szczepek na komin, albowiem wiecz�r uczyni� si� ju� zupe�ny.
� A jak�e! � m�wi� dalej Hlawa. � Nie wiem, jako to b�dzie na s�dzie ostatecznym, bo ju�ci co Jurandowe, to musi do Juranda wr�ci�.Ale to nie ludzki rozum. Kat tedy wszystko to widzia�. Wi�c napchawszy strzyg�[2405] ludzkim mi�sem, poszed� stary komtur Jurandowe dziecko mu przynie��, bo mu tamten wida� szepn��, �e chcia�by krwi� niewinn� straw�[2406] popi�... Ale kat, kt�ry jako m�wi�em, wszystko uczyni, jeno krzywdy wyrz�dzonej dziewce przenie��[2407] nie mo�e, ju� przedtem si� na schodach zasadzi�[2408]... M�wi� ksi�dz, �e on niespe�na rozumu i w rzeczy[2409] bydl�, ale to jedno rozumie � i jak trzeba, to w chytro�ci nikt mu nie wyr�wna[2410]. Siad� ci tedy[2411] na schodach i czeka�, a� tu nadchodzi komtur. Us�ysza� katowe dychanie[2412], ujrza� �wiec�ce �lepia[2413] i zl�k� si�, bo rozumia�, �e upi�r. A on komtura pi�ci� w kark! My�la�, �e mu �pik[2414] przetr�ci, tak �e i znaku nie b�dzie, wszelako nie zabi�. Ale komtur omdla� i ze strachu zachorza�, a gdy za� ozdrowia�, ba� si� ju� na Jurand�wn� porywa�.
� Ale j� wywi�z�.
� Wywi�z� j�, a z ni� zabra� i kata. Nie wiedzia�, �e to on Jurand�wny broni�, my�la�, �e jakowa� si�a niepoj�ta, z�a albo dobra. A w Szczytnie wola� kata nie ostawia�. Ba� si� jego �wiadectwa czy co... Niemowa ci on jest, ale je�eliby by� s�d, to przez ksi�dza m�g� powiedzie�, co wiedzia�... Wi�c ksi�dz m�wi� w ko�cu rycerzowi Ma�kowi tak: �Stary Zygfryd nie zg�adzi ju� Jurand�wny, bo si� boi, a cho�by komu innemu kaza�, to p�ki Diederich �yw, nie da jej; tym bardziej �e ju� raz obroni��.
� Wiedzia� za� ksi�dz, dok�d j� powie�li?
� Dobrze nie wiedzia�, ale s�ysza�, �e co� tam gadali o Ragnecie, kt�ry zamek niedaleko od litewskiej, czyli te� �mujdzkiej granicy le�y.
� A c� na to Ma�ko?
� Rycerz Ma�ko, wys�uchawszy tego, powiedzia� mi nazajutrz dzie�: �Je�li tak, to j� mo�e i znajdziem, a mnie co ducha[2415] trzeba do Zbyszka, aby go przez Jurand�wn� na hak nie przywiedli[2416], tak jak Juranda przywiedli. Niech rzekn� mu, �e j� oddadz�, byle sam po ni� przyjecha�, to i przyjedzie, a w�wczas dopiero stary Zygfryd pomst� za Rotgiera na nim wywrze, jakiej oko ludzkie nie widzia�o�.
� Prawda jest! prawda! � zawo�a�a z niepokojem Jagienka. � Skoro dlatego tak si� �pieszy�, to i dobrze.
Po chwili za� zwracaj�c si� do Hlawy:
� W tym jeno pob��dzi�, �e was tu odes�a�. Po co nas tu w Spychowie strzec? Ustrze�e i stary Tolima, a tam Zbyszkowi by�cie si� przydali, bo�cie i mocni, i roztropni.
� A kto was, panienko, w razie czego do Zgorzelic odwiezie?
� W razie czego przyjedziecie tu przed nimi. Maj� przez kogo innego nowin� przys�a�, to prze�l� przez was � i odwieziecie nas do Zgorzelic.
Czech poca�owa� j� w r�k� i zapyta� wzruszonym g�osem:
� Za� przez ten czas tu ostaniecie?
� B�g nad sierot�! Tu ostaniem.
� I nie b�dzie si� wam cni�o[2417]? C� tu b�dziecie czyni�?
� Pana Jezusa prosi�, by wr�ci� Zbyszkowi szcz�cie, a wszystkich was w zdrowiu uchowa�.
I to rzek�szy, rozp�aka�a si� serdecznie.
A giermek pochyli� si� zn�w do jej kolan:
� Tacy�cie w�a�nie � rzek��jako anieli w niebiesiech[2418].
Ale ona obtar�a �zy i zabrawszy giermka, posz�a z nim do Juranda, aby mu nowiny oznajmi�. Zasta�a go w wielkiej �wietlicy z oswojon� wilczyc� u n�g, siedz�cego z ksi�dzem Kalebem, z Sieciech�wn� i ze starym Tolim�. Miejscowy klecha, kt�ry by� zarazem ryba�tem[2419], �piewa� im przy lutni[2420] pie�� o jakim� dawnym boju Jurandowym ze �spro�nymi Krzy�aki�, a oni, podpar�szy r�koma g�owy, s�uchali w zadumie i smutku. W �wietlicy widno by�o od ksi�yca. Po dniu prawie ju� znojnym[2421] nasta� wiecz�r cichy, ogromnie ciep�y. Okna by�y otwarte i w blasku miesi�cznym[2422] wida� by�o kr���ce po izbie chrab�szcze, kt�re roi�y si� w rosn�cych na dziedzi�cu lipach. Na kominie tli�o si� jednak�e kilka g�owni[2423], przy kt�rych pacholik przygrzewa� mi�d, pomieszany z winem krzepi�cym i pachn�cymi zio�ami.
Ryba�t, a raczej klecha i s�ugus ksi�dza Kaleba, zaczyna� w�a�nie now� pie�� �O szcz�liwym potkaniu�:
gdy wesz�a Jagienka i rzek�a:
� Niech b�dzie pochwalony Jezus Chrystus!
� Na wieki wiek�w � odpowiedzia� ksi�dz Kaleb.
Jurand siedzia� na por�czastej �awie z �okciami opartymi na por�czach, us�yszawszy jednak jej g�os, zwr�ci� si� zaraz ku niej i j��[2425] j� wita� sw� bia�� jak mleko g�ow�.
� Przyjecha� Zbyszkowy giermek ze Szczytna � ozwa�a si� dziewczyna � i nowiny przywi�z� od ksi�dza. Ma�ko ju� tu nie wr�ci, bo do kniazia[2426] Witolda[2427] poci�gn��.
� Jak to nie wr�ci? � zapyta� ojciec Kaleb.
Wi�c ona pocz�a opowiada� wszystko, co od Czecha wiedzia�a, o Zygfrydzie, jak m�ci� si� za �mier� Rotgiera, o Danu�ce, jak j� stary komtur[2428] chcia� Rotgierowi zanie��, aby jej niewinn� krew wypi�, i o tym, jak j� niespodzianie kat obroni�. Nie zatai�a i tego, �e Ma�ko mia� teraz nadziej�, i� we dw�ch ze Zbyszkiem Danusi� znajd�, odbij� j� i przywioz� do Spychowa, z kt�rej to w�a�nie przyczyny sam prosto do Zbyszka pojecha�, a im tu zosta� rozkaza�.
I g�os zadr�a� jej w ko�cu jakby smutkiem albo �alem, a gdy sko�czy�a, w �wietlicy nasta�a chwila ciszy. Tylko w lipach rosn�cych na dziedzi�cu rozlega�y si� kl�skania s�owik�w, kt�re zdawa�y si� zalewa� przez otwarte okna ca�� izb�. Oczy wszystkich zwr�ci�y si� na Juranda, kt�ry z zamkni�tymi oczyma i przechylon� w ty� g�ow� nie dawa� najmniejszego znaku �ycia.
� S�yszycie? � spyta� go wreszcie ksi�dz Kaleb.
A on przechyli� jeszcze bardziej g�ow�, podni�s� lewe rami� i palcem wskaza� na niebo.
Blask ksi�yca pada� mu wprost na twarz, na bia�e w�osy, na wykapane oczy, i by�o w tej twarzy takie m�cze�stwo, a zarazem takie jakie� niezmierne zdanie si� na wol� Bo��, �e wszystkim zda�o si�, i� widz� tylko dusz� z cielesnych p�t wyzwolon�, kt�ra rozbratana raz na zawsze z ziemskim �yciem niczego ju� w nim nie czeka i nie wygl�da.
Wi�c zn�w nasta�o milczenie i zn�w s�ycha� by�o tylko fale g�os�w s�owiczych zalewaj�cych dziedziniec i izb�.
Ale Jagienk� ogarn�a nagle lito�� ogromna i jakby dzieci�ca mi�o�� do tego nieszcz�snego starca, za czym, id�c za pierwszym pop�dem, skoczy�a ku niemu i chwyciwszy jego d�o�, pocz�a j� ca�owa�, a zarazem polewa� �zami.
� I ja sierota! � zawo�a�a z g��bi wezbranego serca � ja nie pacho�ek �aden, jeno[2429] Jagienka ze Zgorzelic. Ma�ko mnie wzi��, by mnie od z�ych ludzi uchroni�, ale teraz ostan� z wami, p�ki wam B�g Danusi nie wr�ci.
Jurand nie okaza� nawet zdziwienia, jakby ju� wiedzia� poprzednio, �e by�a dziewczyn�, tylko przygarn�� i przytuli� j�do piersi, a ona, ca�uj�c wci�� jego d�o�, m�wi�a dalej g�osem przerywanym i �kaj�cym:
� Ostan� z wami, a Danu�ka wr�ci... To potem do Zgorzelic pojad�... B�g nad sierotami! Niemcy i mnie tatusia zabi�y, ale wasze kochanie �ywie i wr�ci. Daj�e to, Bo�e mi�o�ciwy, daj�e, Matko Naj�wi�tsza, lito�ciwa...
A ksi�dz Kaleb ukl�k� nagle i ozwa� si� uroczystym g�osem:
� Kyrie elejson[2430]!
� Chryste elejson! � odpowiedzia� zaraz Czech i Tolima.
Wszyscy pokl�kali, bo zrozumieli, �e to jest litania, jak� odmawiano nie tylko w chwili �mierci, lecz i dla wybawienia ze �miertelnego niebezpiecze�stwa os�b bliskich i drogich. Kl�k�a Jagienka, Jurand obsun�� si� z �awy na kolana i ch�rem pocz�to m�wi�:
� Kyrie elejson! Chryste elejson!...
� Ojcze z nieba, Bo�e � zmi�uj si� nad nami!...
� Synu Odkupicielu �wiata, Bo�e � zmi�uj si� nad nami...
G�osy ludzkie i wo�ania b�agalne: �Zmi�uj si� nad nami!...� miesza�y si� z kl�skaniem s�owik�w.
Lecz nagle chowana[2431] wilczyca podnios�a si� z nied�wiedziej sk�ry le��cej przy �awie Juranda, zbli�y�a si� do otwartego okna, wspi�a si� na ram� i zadar�szy ku ksi�ycowi sw� tr�jk�tn� paszcz�, pocz�a wy� z cicha i �a�o�nie.
Jakkolwiek Czech wielbi� Jagienk�, a serce lgn�o mu coraz bardziej do �licznej Sieciech�wny, jednak�e m�oda a chrobra[2432] dusza rwa�a mu si� przede wszystkim do wojny. Wr�ci� wprawdzie do Spychowa z rozkazu Ma�ka, gdy� by� s�u�bisty[2433], a przy tym znajdowa� pewn� os�od� w my�li, i� b�dzie obu pannom stra�� i opiekunem, lecz gdy sama Jagienka rzek�a niu to, co zreszt� by�o prawd�, �e im w Spychowie nic nie grozi i �e jego powinno�� przy Zbyszku, z rado�ci� na to przysta�. Ma�ko nie by� jego bezpo�rednim zwierzchnikiem, wi�c �atwo m�g� usprawiedliwi� si� przed nim, �e nie zosta� w Spychowie z rozkazu prawej[2434] swojej pani, kt�ra kaza�a mu i�� do pana Zbyszka.
Jagienka za� uczyni�a to w my�li, i� giermek tej si�y i sprawno�ci zawsze mo�e si� przyda� Zbyszkowi i z niejednej toni[2435] go wybawi�. Da� ju� przecie tego dowody podczas owych �ow�w ksi���cych, w kt�rych Zbyszko omal �ycia od tura[2436] nie strada�. Tym bardziej m�g� by� po�yteczny na wojnie, zw�aszcza takiej, jaka toczy�a si� na �mujdzkiej[2437] granicy. G�owaczowi by�o tak pilno w pole[2438], �e gdy razem z Jagienk� wr�cili od Juranda, podj�� j� pod nogi i rzek�:
� To wol� waszej mi�o�ci zaraz si� pok�oni� i o dobre s�owo na drog� poprosi�...
� Jak�e � zapyta�a Jagienka � dzi� jeszcze chcesz jecha�?
� Jutro do dnia[2439], by konie przez noc wypocz�y. Okrutnie daleka na �mujd� wyprawa!
� To i jed�, bo �acniej[2440] rycerza Ma�ka dogonisz.
� Ci�ko b�dzie. Stary pan twardy na wszelakie trudy i o kilka dni mnie wyprzedzi�. Przy tym pojedzie przez Prusy, by sobie drog� skr�ci�, ja za� puszczami musz�. Pan ma listy od Lichtensteina, kt�re po drodze mo�e pokazywa�, ja za� musia�bym pokazywa� chyba ot co! � i tym sobie wolny przejazd czyni�.
To rzek�szy, po�o�y� r�k� na g�owni korda[2441], kt�ry mia� przy boku, co widz�c, Jagienka zawo�a�a:
� A ostro�nie! Skoro jedziesz, to trzeba, by� dojecha�, a nie w jakowym� podziemiu krzy�ackim osta�. Ale i w puszczach dawaj na si� baczenie[2442], bo tam teraz r�ne z�e bo�ki mieszkaj�, kt�re tamtejszy nar�d czci�, nim do krze�cija�stwa nie przysta�. Pami�tam, jako to i rycerz Ma�ko, i Zbyszko opowiadali w Zgorzelicach.
� Pami�tam, ale jako� nie boj� si�, bo chudziny to, nie bo�eczkowie, i si�y nijakiej nie maj�. Dam ja sobie z nimi rady i z Niemcami, kt�rych napotkam te�, byle wojna chcia�a dobrze rozgorze�.
� A to nie rozgorza�a? Powiadaj, co�cie o niej mi�dzy Niemcami s�yszeli.
Na to roztropny pacho�ek namarszczy� brew, zastanowi� si� przez chwil�, po czym rzek�:
� I rozgorza�a, i nie rozgorza�a. Pilnie my o wszystko dopytywali, a szczeg�lnie rycerz Ma�ko, kt�ren[2443] jest chytry i objecha�[2444] ka�dego Niemca umie. Niby to o co innego pyta, niby �yczliwo�� udaje, z niczym si� sam nie wyda[2445], a w sedno utrafi i z ka�dego nowin� jakoby ryb� hakiem wyci�gnie. Zechce-li wasza mi�o�� cierpliwie s�ucha�, to powiem. Knia� Witold lat temu kilka, maj�c zamys�y przeciw Tatarom i chc�c od niemieckiej �ciany spokoju, ust�pi� Niemcom �mujd�. By�a wielka przyja�� i zgoda. Zamki im wznosi� pozwoli�, ba, sam pomaga�. Zje�d�ali si� te� z mistrzem na jednej wyspie, pili, jedli i �wiadczyli sobie mi�o��. �owy nawet w tamecznych puszczach nie by�y Krzy�akom wzbronione, a jak niebo��ta �mujdzini podnosili si� przeciw zakonnemu panowaniu, to knia� Witold Niemcom pomaga� i wojska im swoje w pomoc wysy�a�, o co szemrano nawet na ca�ej Litwie, �e na w�asn� krew nastaje. Wszystko to nam podw�jci w Szczytnie rozpowiada� i chwali� krzy�ackie rz�dy na �mujdzi, �e posy�ali �mujdzinom ksi�y, kt�rzy ich mieli chrzci�, i zbo�e w czasie g�odu. Jako� podobno posy�ali, bo wielki mistrz, kt�ren wi�cej od innych ma boja�ni boskiej, kaza�, ale za to zabierali im dzieci do Prus, a niewiasty sromocili[2446] w oczach m��w i braci, kto si� za� przeciwi�, to go wieszali � i st�d, panienko, jest wojna.
� A knia� Witold?
Knia� d�ugo na �mujdzkie krzywdy oczy zamyka� i Krzy�ak�w kocha�. Niedawne czasy, jak ksi�na, jego �ona, je�dzi�a do Prus, do samego Malborga w odwiedziny. To tam j� przyjmowali jakoby sam� kr�low� Polsk�. A to� niedawno, niedawno! Obsypywali ci j� darami, a co by�o turniej�w, uczt i r�nych wszelakich dziw�w w ka�dym mie�cie, tego by nikt nie zliczy�. My�leli ludzie, �e to ju� na wieki mi�o�� mi�dzy Krzy�aki a ksi�ciem Witoldem nastanie, a� tu niespodzianie odmieni�o si� w nim serce...
� Miarkuj�c z tego, co nieraz i nieboszczyk tatu�, i Ma�ko gadali, to cz�sto si� w nim serce odmienia.
� Przeciw cnotliwym nie, ale przeciw Krzy�akom cz�sto, skro� tej przyczyny[2447], �e oni sami w niczym wiary nie dotrzymuj�. Chcieli teraz od niego, by im zbieg�w wyda�, a on im powiedzia�, �e ludzi pod�ego stanu wyda, a za� wolnego nie my�li, gdy� ci, jako wolni, maj� prawo �y�, gdzie chc�. Dopiero� si� na siebie kwasi� a listy ze skargami pisa�, a wzajem si� odgra�a�. Zas�yszawszy o tym �mujdzini nu� w Niemc�w! Za�ogi wyci�li, zameczki poburzyli, a teraz ci i do samych Prus wpadaj�, za� knia� Witold nie tylko ju� ich nie hamuje, ale jeszcze si� z frasunku [2448]niemieckiego �mieje i �mujdzinom pomoc po cichu posy�a.
� Rozumiem � rzek�a Jagienka. � Ale je�li po cichu ich wspomaga, to jeszcze wojny nie ma.
� Jest ze �mujdzinami, a i z Witoldem w rzeczy[2449] ju� jest. Id� zewsz�d Niemce broni� pogranicznych zamk�w, a radzi[2450] by i wielk� wypraw� na �mujd� uczyni�, jeno z tym d�ugo musz� czeka�, a� do zimy, bo to jest kraj rozmok�y i rycerzom nijak w nim wojowa�. Gdzie �mujdzin przejdzie, tam Niemiec ulgnie, przeto[2451] zima Niemcom przyjaci�ka. Ale z nastaniem mroz�w ruszy si� ca�a pot�ga krzy�acka, a za� knia� Witold p�jdzie w pomoc �mujdzinom � i p�jdzie z pozwole�stwem kr�la polskiego, bo� to przecie zwierzchni pan i nad wielkim kniaziem, i nad ca�� Litw�.
� To mo�e i z kr�lem[2452] b�dzie wojna?
� M�wi� ludzie i tam u Niemc�w, i tu u nas, �e b�dzie. �ebrz� ju� pono[2453] Krzy�acy pomocy po wszystkich dworach i kaptury im na �bach gor�[2454] jako zwyczajnie na z�odziejach, bo� to przecie pot�ga kr�lewska nie �art, a pono� rycerstwo polskie, byle kto Krzy�aka wspomnia�, zaraz w gar�cie popluwa.
Westchn�a na to Jagienka i rzek�a:
� Zawsze� to ch�opu weselej na �wiecie ni� dziewce, bo na ten przyk�ad ty sobie pojedziesz na wojn�, r�wnie jak pojechali Zbyszko i Ma�ko, a my tu ostaniem w Spychowie.
� Jako� inaczej, panienko, ma by�? Ostaniecie, ale we wszelkiej przezpieczno�ci[2455]. Straszne jeszcze i teraz Niemcom Jurandowe imi�, com sam widzia� w Szczytnie, �e gdy si� dowiedzieli, i� jest w Spychowie, zaraz strach ich zdj��.
� To wiemy, �e tu nie przyjd�, bo i bagno broni, i stary Tolima, jeno ci�ko tu b�dzie siedzie� bez wie�ci.
� Jak si� co przygodzi[2456], dam zna�. Wiem, �e jeszcze przed naszym wyjazdem do Szczytna wybiera�o si� st�d na wojn� z w�asnej woli dw�ch dobrych pacho�k�w, kt�rym Tolima wzbroni� tego nie mo�e, bo s� �lacht� z ��kawicy. Teraz pojad� razem ze mn� i w razie czego zaraz kt�rego tu pchn� z nowin�.
� B�g zap�a�. Wiedzia�am zawsze, i� rozum masz w ka�dej przygodzie, ale za twoje serce i za ch�tliwo�� ku mnie to ju� ci do �mierci b�d� wdzi�czna.
Na to Czech przykl�k� na jedno kolano i rzek�:
� Nie krzywd ja, jeno dobrodziejstw u was zazna�em. Wzi�� ci mnie ch�opi�ciem w je�stwo rycerz Zych pod Boles�awiem i bez okupu wolno�ci� obdarowa�, ale� mi milsza ju� by�a s�u�ba u was od wolno�ci. Daj�e mi, Bo�e, dla was krew rozla�, panienko moja!
� Bo�e ci� prowad� i przyprowad� � odpowiedzia�a Jagienka, wyci�gaj�c ku niemu r�k�.
Lecz on wola� pochyli� si� do jej n�g i ca�owa� stopy, aby jej cze�� odda� tym wi�ksz�, a potem podni�s� g�ow� i nie wstaj�c z kl�czek, pocz�� m�wi� nie�mia�o i pokornie:
� Prosty ja pacho�ek, alem szlachcic i s�uga wasz wierny... dajcie�e mi jakowy wspominek[2457] na drog�. Nie odmawiajcie mi tego! Ju�ci nadchodzi czas ko�by[2458] wojennej, a �wi�ty Jerzy mi �wiadkiem, �e tam w poprz�dku, nie za� w oci�gu[2459] si� znajd�.
� O jaki� wspominek mnie prosisz? � zapyta�a nieco zdziwiona Jagienka.
� Przepaszcie mnie byle tam krajk�[2460] na drog�, by je�li polec mi przyjdzie, l�ej mi by�o pod wasz� przewi�zk� umiera�.
I zn�w pochyli� si� do jej st�p, a potem r�ce z�o�y� i tak b�aga� j�, patrz�c w jej oczy, ale na twarzy Jagienki odbi� si� ci�ki frasunek � i po chwili odrzek�a jakby z wybuchem mimowolnej goryczy:
� A m�j mi�y! nie pro��e mnie o to, bo ci nic z mojej przewi�zki nie przyjdzie. Kto sam szcz�liwy, ten niech ci� przepasze, bo ten ci szcz�cie przyniesie. A we mnie po prawdzie co jest? � Nic, jeno smutek! A za� przede mn� � nic, jeno niedola! Oj! nie napytam ja szcz�cia ni tobie, ni komu, bo czego nie mam, tego i da� nie zdol�[2461]. Tak ci mi, Hlawo, �le teraz na �wiecie, �e, �e...
Tu umilk�a nagle, czuj�c, �e je�li s�owo jeszcze powie, to p�aczem wybuchnie, a i tak zasz�y jej jakby chmur� oczy. Czech za� wzruszy� si� ogromnie, albowiem zrozumia�, �e i wraca� jej by�o �le do Zgorzelic w pobli�e drapie�nych komyszy[2462]: Cztana i Wilka, i r�wnie �le zostawa� w Spychowie, dok�d pr�dzej lub p�niej zjecha� m�g� Zbyszko z Danusi�. Zdawa� sobie Hlawa doskonale spraw� ze wszystkiego, co dzieje si� w sercu dziewczyny, �e za� nie widzia� �adnej rady na jej nieszcz�cie, wi�c tylko zn�w obj�� jej stopy, powtarzaj�c:
� Hej! polec dla was! polec!
A ona rzek�a:
� Wsta�. A na wojn� niech ci� Sieciech�wna przepasze albo ci jaki inny da wspominek, gdy� rada ci� ona widzi od dawna.
I pocz�a j� wo�a�, ta za� wysz�a niebawem z przyleg�ej izby, albowiem pods�uchuj�c poprzednio pode drzwiami, nie pokazywa�a si� tylko przez nie�mia�o��, chocia� kipia�a w niej ch�� po�egnania si� z pi�knym giermkiem. Wysz�a tedy zmieszana, sp�oszona, z bij�cym sercem, z oczyma �wiec�cymi zarazem od �ez i od senno�ci, i spu�ciwszy powieki, sta�a tak przed nim podobna do kwiatu jab�oni, nie mog�c ni s�owa przem�wi�.
Hlawa mia� dla Jagienki obok najg��bszego przywi�zania cze�� i nabo�e�stwo, ale nie �mia� ani my�l� posi�gn�� na ni�, posi�ga� za� cz�sto na Sieciech�wn�, czuj�c bowiem wartk�[2463] krew w �y�ach nie m�g� obroni� si� przed jej urokiem. Teraz chwyci�a go tym bardziej za serce sw� urod�, a zw�aszcza swym zmieszaniem i �zami, przez kt�re przegl�da�o kochanie, jak przez jasn� wod� strumienia przegl�da z�ote dno.
Wi�c zwr�ci� si� ku niej i rzek�:
� Wiecie! Na wojn� jad�, mo�e i legn�. Nie �al wam mnie?
� �al ci mi! � odpowiedzia�a cienkim g�osikiem dziewczyna.
I zaraz pocz�a sypa� �zami, gdy� zawsze mia�a je na pogotowiu. Czech wzruszy� si� do ostatka i j�� ca�owa� jej r�ce, t�umi�c w sobie wobec Jagienki ochot� do poufalszych jeszcze poca�unk�w.
� Przepasz go alibo daj mu wspominek na drog�, aby si� pod twoim znakiem potyka� � rzek�a Jagienka.
Lecz Sieciech�wnie nie�atwo by�o mu co� da�, gdy� mia�a na sobie m�ski ubi�r wyrostka. Pocz�a szuka�: ni wst��ki, ni jakiejkolwiek przewi�zki!
�e za� niewie�cie ubrania by�y jeszcze w �ubach[2464], nie ruszone od czasu wyjazdu ze Zgorzelic, wpad�a przeto w k�opot niema�y, z kt�rego zn�w wyratowa�a j� Jagienka, radz�c, by mu odda�a p�tliczek[2465], kt�ry nosi�a na g�owie.
� Boga mi! niech b�dzie p�tliczek! � zawo�a� nieco rozweselony Hlawa. � Powiesz� go na he�mie � i nieszcz�sna ma� tego Niemca, kt�ren[2466] po niego si�gnie!
Wi�c Sieciech�wna podnios�a obie r�ce do g�owy i po chwili jasne promienie w�os�w rozsypa�y si� jej po plecach i po ramionach. Hlawa za�, widz�c j� tak� przetow�os�[2467] i cudn�, a� zmieni� si� na twarzy. Policzki zap�on�y mu, a potem zaraz poblad�y; wzi�� p�tlik, uca�owa� go, schowa� w zanadrze, raz jeszcze obj�� kolana Jagienki, a nast�pnie mocniej, ni� by�o trzeba, Sieciech�wny i po s�owach: �Niech�e tak b�dzie!� � wyszed�, nie m�wi�c nic wi�cej, z izby.
A chocia� by� zdro�on i niewypocz�ty, nie po�o�y� si� spa�. Pi� na um�r przez ca�� noc z dwoma m�odymi szlachcicami z ��kawicy, kt�rzy mieli z nim jecha� na �mujd�. Nie upi� si� jednak � i o pierwszym brzasku by� ju� na dziedzi�cu w fortalicji, gdzie czeka�y gotowe do drogi konie.
W �cianie nad wozowni� rozchyli�o si� zaraz b�oniaste okno i przez szparutk� wyjrza�y na dziedziniec modre oczy. Czech, kt�ry je dostrzeg�, chcia� i�� ku nim, by pokaza� p�tlik przypi�ty na he�mie i po�egna� si� raz jeszcze, ale przeszkodzi� mu w tym ksi�dz Kaleb i stary Tolima, kt�rzy zeszli umy�lnie, aby mu udzieli� rad na drog�.
� Jed� na dw�r ksi�cia Januszowy[2468] � rzek� ksi�dz Kaleb. � Mo�e i rycerz Ma�ko tam wst�pi�. W ka�dym jednak razie wie�ci pewnych zasi�gniesz, bo� tam znajomk�w ci nie brak. Drogi te� stamt�d na Litw� znajome i o przewodnika przez puszcz� �atwo. Chcesz-li na pewno do pana Zbyszka dojecha�, to wprost na �mujd� nie jed�, bo tam jest przegroda pruska, jeno jed� przez Litw�. Bacz[2469], �e i �mujdzini mog� ci� zabi�, nim zakrzykniesz, kto� jest, a inna sprawa b�dzie, je�li od strony kniazia Witolda przyjedziesz. Zreszt� Bo�e b�ogos�aw tobie i obudwom tamtym rycerzom, oby�cie w zdrowiu wr�cili i dziecko przywie�li, na kt�r� to intencj� b�d� ka�dego dnia po nieszporach a� do pierwszej gwiazdy krzy�em le�a�.
� Dzi�kuj� wam, ojcze, za b�ogos�awie�stwo � odrzek� Hlawa. � Nie�atwo to ochwiar�[2470] z tamtych diabelskich r�k �yw� wydoby�, ale przecie wszystko w r�ku Pana Jezusowych i lepsza nadzieja ni� smutek.
� Ju�ci lepsza, przeto jej nie trac�. Tak... �ywie nadzieja, chocia� serce i trwogi niepr�ne[2471]... Najgorzej, �e sam Jurand, byle jej imi� wspomnie�, zaraz ku niebiosom palce prostuje, jakby j� tam ju� widzia�.
� Jako�e j� mo�e widzie� oczu stradawszy[2472]?
A ksi�dz pocz�� m�wi� na wp� do Czecha, na wp� do siebie:
� Bywa tak, �e gdy komu ziemskie oczy zagasn�, ten w�a�nie widzi to, czego inni dojrze� nie potrafi�. Bywa tak, bywa! Ale i to si� rzecz niepodobna[2473] widzi[2474], by B�g dopu�ci� krzywdy takiego jagni�tka. Bo i c� ona cho�by Krzy�akom przewini�a? Nic! A niewinne to ci by�o jak lelija[2475] Bo�a, a mi�e ku ludziom, a jako ta ptaszyna polna �piewaj�ce! B�g dzieci mi�uje i nad m�k� ludzk� ma lito��... Ba! je�li j� zabili, to j� mo�e i wskrzesi jako Piotrowina[2476], kt�ren wstawszy z grobu, d�ugie potem roki gospodarzy�... Jed� w zdrowiu i niech r�ka boska was wszystkich i j� piastuje[2477]!
To rzek�szy, wr�ci� do kaplicy, by msz� rann� odprawi�, a Czech siad� na ko�, sk�oni� si� raz jeszcze przed przytwartym[2478] b�oniastym oknem � i pojecha�, bo ju� te� rozednia�o zupe�nie.
Ksi��� Janusz[2479] i ksi�na[2480] wyjechali razem z cz�ci� dworu na wiosenny po��w ryb do Czerska, gdy� lubili niezmiernie to widowisko i mieli je sobie za najprzedniejsz�[2481] zabaw�. Dowiedzia� si� jednak Czech od Miko�aja z D�ugolasu wielu rzeczy wa�nych, tycz�cych si� zar�wno spraw prywatnych, jak i wojny. Dowiedzia� si� wi�c naprz�d, �e rycerz Ma�ko widocznie poniecha� zamiaru jechania na �mujd�[2482] prosto przez �prusk� przegrodꔒ, gdy� przed kilku dniami by� w Warszawie, gdzie zasta� jeszcze obojga ksi�stwa. O wojnie potwierdzi� stary Miko�aj te wszystkie wie�ci, kt�re Hlawa s�ysza� w Szczytnie. Ca�a �mujd� podnios�a si� przeciw Niemcom jak jeden m��, a knia�[2483] Witold[2484] nie tylko �e ju� Zakonowi przeciw nieszcz�snym �mujdzinom nie pomaga�, ale nie wypowiadaj�c jeszcze mu wojny i �udz�c go uk�adami, zasila� wszelako �mujd� pieni�dzmi, lud�mi, ko�mi, zbo�em.
Tymczasem tak on, jak Krzy�acy s�ali pos��w do papie�a, do cesarza i do innych pan�w chrze�cija�skich, zarzucaj�c sobie wzajem wiaro�omstwo, niewierno�� i zdrad�. Ze strony wielkiego kniazia pojecha� z tymi listami m�dry Miko�aj ze R�eniewa, kt�ry umia� rozpl�tywa� nici namotane przez przebieg�o�� krzy�ack�, dowodnie wykazuj�c niezmierne krzywdy krain litewskich i �mujdzkich. Tymczasem gdy na sejmie wile�skim wzmocni�y si� jeszcze zwi�zki mi�dzy Litw� a Polsk�, potruchla�y serca krzy�ackie, �atwo by�o bowiem przewidzie�, �e Jagie��o, jako zwierzchni pan wszystkich ziem, b�d�cych pod w�adz� kniazia Witolda, stanie w razie wojny po jego stronie. Hrabia Jan Sayn, komtur[2485] grudzi�dzki, i hrabia Schwartzburg, gda�ski, wyjechali z rozkazu mistrza do kr�la z zapytaniem, czego si� maj� od niego spodziewa�. Nic im kr�l nie rzek�, chocia� mu dary przywie�li: �cig�e[2486] krzeczoty[2487] i drogie naczynia. Wi�c zagrozili wojn�, ale nieszczerze, gdy� dobrze wiedzieli, �e mistrz i kapitu�a[2488] boj� si� w duszach strasznej Jagie��owej[2489] pot�gi i pragn� odwlec dzie� gniewu i kl�ski.
I rwa�y si� jak ni� paj�cza wszelkie uk�ady, a rwa�y si� zw�aszcza z Witoldem[2490]. Wieczorem po przyje�dzie Hlawy przysz�y zn�w na warszawski zamek �wie�e nowiny. Przyjecha� Bronisz z Ciasnoci, dworzanin ksi�cia Janusza[2491], kt�rego on wys�a� by� poprzednio po wie�ci na Litw�, a z nim dw�ch znacznych litewskich kniazi�w z listami od Witolda i od �mujdzin�w. Nowiny by�y gro�ne. Zakon gotowa�[2492] si� do wojny. Wzmacniano zamki, mielono prochy, krzesano[2493] kule kamienne, �ci�gano ku pograniczu knecht�w[2494] i rycerstwo, a l�ejsze oddzia�y jazdy i piechoty wpada�y ju� w granice Litwy i �mujdzi od strony Ragnety[2495], od Gotteswerder i innych zamk�w brzegowych. Ju� po g�stwach le�nych, ju� w polach, ju� po wsiach rozlega�y si� okrzyki wojenne, a wieczorami ponad ciemnym morzem las�w �wieci�y �uny po�aru. Witold przyj�� wreszcie �mujd� w jawn� opiek�, wys�a� swych rz�dc�w, a wodzem zbrojnemu ludowi ustanowi� s�ynnego z m�stwa Skirwoi���. �w wpada� do Prus, pali�, niszczy�, pustoszy�. Sam ksi��� przymkn�� [2496]wojsko ku �mujdzi, niekt�re zamki opatrzy�[2497], inne, jak na przyk�ad Kowno, zniszczy�, aby nie sta�y si� oparciem Krzy�akom, i nie by�o ju� tajno nikomu, �e gdy nadejdzie zima, a mr�z pop�ta mokrad�a i b�ota, albo nawet wcze�niej, je�li lato b�dzie suche, pocznie si� wojna wielka, kt�ra ogarnie wszystkie litewskie, �mujdzkie i pruskie krainy, gdyby za� kr�l w pomoc Witoldowi przybie�a�[2498], tedy musi nast�pi� dzie�, w kt�rym fala niemiecka albo drugie p� �wiata zaleje, alboli te�, odbita, cofnie si� na d�ugie wieki w dawniej zaj�te �o�ysko.
Lecz to nie zaraz jeszcze mia�o nast�pi�. Tymczasem po �wiecie rozlega� si� j�k i wo�anie o sprawiedliwo��. Czytano list nieszcz�snego narodu w Krakowie i w Pradze, i na dworze papieskim, i w innych kr�lestwach zachodnich. Do ksi�cia Janusza przywie�li to otwarte pismo owi bojarzynkowie[2499], kt�rzy z Broniszem z Ciasnoci przybyli. Niejeden wi�c z Mazur�w mimo woli maca� korda [2500]przy boku i rozwa�a� w duszy, czyby z w�asnej ochoty pod znak Witoldowy si� nie zaci�gn��. Wiedziano, �e rad by� wielki knia� hartownej lechickiej szlachcie, r�wnie za�artej w boju jak litewscy i �mujdzcy bojarzynowie, a wi�cej �wiczonej i lepiej zbrojnej. Niekt�rych popycha�a te� i nienawi�� do starych wrog�w lechickiego plemienia, a innych lito��. �S�uchajcie, s�uchajcie! � wo�ali do kr�l�w, ksi���t i wszystkich narod�w �mujdzini. � Wolnym ci my byli i szlachetnej krwi ludem, a Zakon chce nas w niewolnik�w przemieni�! Nie dusz on naszych szuka, lecz ziemi i dostatk�w. Ju� n�dza nasza taka, �e nam chyba �ebra� lub rozbija�! Jako�e im wod� chrztu nas obmywa�, gdy sami nie maj� r�k czystych! My chcemy chrztu, ale nie krwi� i mieczem, i chcemy wiary, ale jeno[2501] takiej, jakiej zacni monarchowie, Jagie��o i Witold, nauczaj�. S�uchajcie i ratujcie nas, bo giniemy! Nie chce nas Zakon chrzci�, by nas uciemi�a�[2502] �atwiej; nie ksi�y, lecz zasie kat�w nam posy�a. Ju� ule nasze, ju� stada, ju� wszystkie p�ody ziemi nam zabrali; ju� nam ni ryby �owi�, ni zwierza bi� w puszczach nie wolno! B�agamy! s�uchajcie, bo oto zgi�li nam wolne drzewiej[2503] karki do rob�t nocnych przy zamkach, dzieci nam jako zak�adnik�w uwie�li, a �ony i c�rki w oczach m��w i ojc�w bezczeszcz�. Nam s�uszniej nale�a�oby j�cze� ni� m�wi�! Rodziny nasze ogniem popalili, pan�w do Prus uwie�li, wielkich ludzi: Korkucia, Wassygina, Swolka i S�gaj��, potracili � i jako wilcy krew nasz� ��opi�. O, s�uchajcie! Przecie� my ludzie, nie zwierz�ta, przeto wo�amy do Ojca �wi�tego, by nas przez polskich biskup�w chrzci� kaza�, gdy� ca�� dusz� chrztu pragniemy, ale chrztu wod� �aski, nie �yw� krwi� zniszczenia�.
Tak i tym podobnie skar�yli si� �mujdzini, wi�c gdy ich skargi i na mazowieckim dworze us�yszano, zaraz kilku rycerzy i dworzan postanowi�o i�� im w pomoc, rozumiej�c, �e ksi�cia Janusza nawet i pyta� o pozwolenie nie trzeba, cho�by z tego powodu, �e ksi�na jest rodzon� siostr� Witolda. Zawrza�y te� powszechnym gniewem serca, gdy dowiedziano si� od Bronisza i bojarzynk�w, �e wielu szlachetnych m�odziank�w �mujdzkich b�d�cymi zak�adnikami w Prusiech, nie mog�c znie�� poha�bienia i okrucie�stw, jakich dopuszczali si� nad nimi Krzy�acy, poodbiera�o sobie �ycie.
Hlawa cieszy� si� za� z tej ochoty mazowieckiego rycerstwa, my�la� bowiem, �e im wi�cej ludzi z Polski poci�gnie do ksi�cia Witolda, tym wojna rozgorzeje wi�ksza i tym pewniej mo�na b�dzie czego� przeciw Krzy�akom dokaza�[2504]. Cieszy�o go tak�e i to, �e zobaczy Zbyszka, do kt�rego si� przywi�za�, i starego rycerza Ma�ka, o kt�rym mniema�, �e godzien widzenia przy robocie, a razem z nim nowe dzikie kraje, nieznane miasta, nie widziane dotychczas rycerstwo i wojska, wreszcie samego ksi�cia Witolda, kt�rego s�awa szeroko w�wczas rozbrzmiewa�a po �wiecie.
I w tej my�li postanowi� jecha� �wielkimi i pilnymi drogami�, nie zatrzymuj�c si� nigdzie d�u�ej, ni� by�o dla wypoczynku koniom potrzeba.
Owi bojarzynkowie, kt�rzy z Broniszem z Ciasnoci przybyli, i inni Litwini znajduj�cy si� na dworcu ksi�ny, �wiadomi dr�g i przej�� wszelkich, mieli prowadzi� jego i ochotniczych rycerzy mazowieckich od osady do osady, od grodu do grodu i przez g�uche, niezmierne puszcze, kt�rymi wi�ksza cz�� Mazowsza i Litwy, i �mujdzi by�a pokryta.
W�lasach o mil� na wsch�d za Kownem, kt�re sam Witold[2505] zniszczy�, sta�y g��wne si�y Skirwoi��y, przerzucaj�c si� w razie potrzeby b�yskawic� z miejsca na miejsce, czyni�c szybkie wyprawy b�d� to w granice pruskie, b�d� na zamki i zameczki b�d�ce jeszcze w r�ku krzy�ackim i podsycaj�c p�omie� wojny w ca�ej krainie. Tam to znalaz� wierny giermek Zbyszka, a przy nim i Ma�ka, kt�ry by� dopiero przed dwoma dniami przyjecha�. Po przywitaniu si� ze Zbyszkiem przespa� Czech ca�� noc jak zabity i dopiero na drugi dzie� wieczorem poszed� powita� starego rycerza, kt�ry b�d�c strudzon i z�y, przyj�� go gniewliwie, pytaj�c, dlaczego wedle rozkazania w Spychowie nie zosta� � i udobrucha� si� nieco dopiero w�wczas, gdy �w, znalaz�szy sposobn� chwil�, w kt�rej Zbyszka nie by�o w namiocie, usprawiedliwi� si� przed nim wyra�nym rozkazem Jagienki.
Powiedzia� te�, �e pr�cz rozkazu i pr�cz przyrodzonej[2506] ochoty do wojny przywiod�a go tak�e w t� stron� ch��, by w razie czego pchn�� zaraz go�ca z wiadomo�ci� do Spychowa. �Panienka � m�wi� � kt�ra ma dusz� jak anio�, sama przeciw w�asnemu dobru modli si� za Jurand�wn�. Ale wszystkiemu musi by� koniec. Je�li Jurand�wna nie �yje, to niech B�g da jej �wiat�o�� wiekuist�, bo� by�a jako jagni� niewinne, ale je�li si� odnajdzie, to trzeba panienk� jako najpr�dzej zawiadomi�, aby wraz jecha�a precz ze Spychowa, nie za� dopiero po powrocie Jurand�wny, jakoby wyp�dzona, ze sromot�[2507] a wstydem�.
Ma�ko s�ucha� tego z niech�ci�, powtarzaj�c od czasu do czasu: �Nic ci do tego�. Ale Hlawa, postanowiwszy m�wi� otwarcie, wcale si� tym nie tropi�[2508] i w ko�cu rzek�:
� Lepiej by�o pannie w Zgorzelicach ostawa� i na nic by�a ta podr�. Wmawiali�my w niebog�, �e Jurand�wna ju� nie �ywie[2509], a mo�e si� pokaza� inaczej.
� A kto opowiada�, �e nie �ywie, je�eli nie ty ? � zapyta� z gniewem Ma�ko. � Trzeba by�o trzyma� j�zyk za z�bami. Ja za� zabra�em j�, bo si� ba�a Cztana i Wilka.
� Poz�r to tylko by� � odpowiedzia� giermek. � Mog�a siedzie� w Zgorzelicach bezpiecznie, bo oni by tam sobie wzajem przeszkadzali. Ale bali�cie si�, panie, �eby w razie �mierci Jurand�wny nie omin�a pana Zbyszka i panienka, i dlatego�cie j� zabrali.
� C�e� tak zhardzia�? Zali�[2510] to ju� rycerz pasowany, nie s�uga?
� S�ugam ci jest, ale s�uga panny, przeto[2511] dbam, aby jej ha�ba nie spotka�a.
A Ma�ko zamy�li� si� pos�pnie, gdy� nie by� z siebie rad[2512]. Nieraz on ju� sobie wyrzuca�, �e zabra� Jagienk� ze Zgorzelic, czu� bowiem, �e w ka�dym razie w takim podwo�eniu Jagienki Zbyszkowi by�a jakowa� dla niej ujma[2513], a na wypadek, gdyby Danusia si� odnalaz�a � wi�cej ni� ujma. Czu� r�wnie�, �e w hardych s�owach Czecha tkwi prawda, bo cho� Jagienk� zabra� dlatego, by j� do opata[2514] odwie��, m�g� jednak, dowiedziawszy si� o jego �mierci, w P�ocku j� zostawi�, a tymczasem on j� a� do Spychowa przywi�z�, by w razie czego, blisko przy Zbyszku by�a.
� Dy�[2515] mnie to do �ba nie przysz�o � rzek� jednak chc�c siebie i Czecha stumani� � jeno sama si� jecha� napar�a.
� Ju�ci si� napar�a[2516], bo�my w ni� wm�wili, �e tamtej nie ma na �wiecie, a �e braciom bezpieczniej by�o bez niej ni� z ni� � wi�c i pojecha�a.
� Ty� wm�wi�! � zakrzykn�� Ma�ko.
� Ja � i moja wina. Ale teraz musi si� pokaza�, jako jest. Trzeba, panie, co wsk�ra�[2517]. Inaczej � lepiej pogi�my.
� Co tu wsk�rasz � rzek� z niecierpliwo�ci� Ma�ko � z takim wojskiem, w takiej wojnie!... B�dzie-li co lepszego, to dopiero w lipcu, bo dla Niemc�w dwie s� pory wojenne: zim� i suchym latem, a teraz to si� jeno tli, nie pali. Knia�[2518] Witold podobno do Krakowa pojecha� kr�lowi si� opowiedzie� i pozwole�stwo a pomoc jego sobie zjedna�.
� S� przecie w pobli�u zamki krzy�ackie. Gdyby cho� ze dwa zdoby�, znale�liby�my mo�e Jurand�wn� albo wiadomo�� o jej �mierci.
� Albo i nic.
� W t� stron�[2519] j� przecie Zygfryd wywi�z�. Powiadali to nam i w Szczytnie, i wsz�dy, i sami�my tak my�leli.
� A widzia�e� to wojsko? Wyjd��e za namiot i sp�jrz. Niekt�rzy pa�ki jeno[2520] maj�, a niekt�rzy miedziane miecze po pradziadach.
� Ba! Jako s�ysza�em, ch�opy do bitki dobre!
� Ale nie im z go�ymi brzuchami zamk�w dobywa�, zw�aszcza krzy�ackich.
Dalsz� rozmow� przerwa�o im przybycie Zbyszka i Skirwoi��y, kt�ry by� wodzem �mujdzin�w. By� to m�� ma�ego wzrostu, ale krzepki[2521] w sobie i barczysty. Pier� posiada� tak wypuk��, �e prawie wygl�da�a na garb, i niezmiernie d�ugie, si�gaj�ce prawie do kolan r�ce. W og�le przypomina� Zyndrama z Maszkowic[2522], s�ynnego rycerza, kt�rego Ma�ko i Zbyszko poznali swego czasu w Krakowie, mia� bowiem r�wnie ogromn� g�ow� i takie same pa��kowate[2523] nogi. M�wiono o nim tak�e, �e dobrze rozumia� si� na wojnie. Wiek �ycia zbieg� mu w polu przeciw Tatarom, z kt�rymi d�ugie lata walczy� na Rusi, i przeciw Niemcom, kt�rych nienawidzi� jak zarazy. W tych wojnach nauczy� si� po rusi�sku[2524], a potem na dworze Witoldowym nieco po polsku; po niemiecku umia�, a przynajmniej powtarza� tylko trzy wyrazy: ogie�, krew i �mier�. W swojej ogromnej g�owie mia� zawsze pe�no pomys��w i podst�p�w wojennych, kt�rych Krzy�acy nie umieli ani przewidzie�, ani im zapobiega� � dlatego bano si� go w pogranicznych komturiach[2525].
� M�wili�my o wyprawie � rzek� z niezwyk�ym o�ywieniem do Ma�ka Zbyszko � i dlatego�my tu przyszli, by�cie te� swoje do�wiadczone zdanie rzekli.
Ma�ko usadzi� Skirwoi��� na sosnowym pniaku pokrytym nied�wiedzi� sk�r�, nast�pnie kaza� przynie�� czeladzi[2526] st�giewk�[2527] miodu, z kt�rej pocz�li czerpa� rycerze blaszankami i pi�, gdy za� pokrzepili si� godnie, dopiero� Ma�ko zapyta�:
� Chcecie wypraw� uczyni� albo co?
� Zamki Niemcom okurzy�[2528]...
� Kt�ren[2529]?
� Ragnet�[2530] albo Nowe Kowno.
� Ragnet� � rzek� Zbyszko. � Cztery dni temu byli�my pod Nowym Kownem i pobili nas.
� To w�a�nie � rzek� Skirwoi��o.
� Jak�e to?
� Dobrze.
� Poczekajcie � rzek� Ma�ko � bo ja tutejszej krainy nie znam. Gdzie jest Nowe Kowno, a gdzie Ragneta?
� St�d do Starego Kowna niespe�na mila � odpowiedzia� Zbyszko � a od Starego do Nowego te� mila. Zamek jest na wyspie. Onegdaj[2531] chcieli�my si� przeprawi�, ale pobili nas u przeprawy. �cigali ci nas p� dnia, a� utaili�my si� w tych lasach, a wojsko tak si� rozproszy�o, �e niekt�rzy dopiero dzi� nad ranem si� znale�li.
� A Ragneta?
Skirwoi��o wyci�gn�� swe d�ugie jak ga��� rami� na p�noc i rzek�:
� Daleko! daleko...
� W�a�nie dlatego, �e daleko! � odpar� Zbyszko. � Spok�j tam woko�o, bo co by�o zbrojnych ludzi z tej strony granicy, to �ci�gn�o ku nam. Nie spodziewaj� si� tam teraz Niemcy �adnej napa�ci, wi�c na ubezpieczonych uderzym.
� S�usznie prawi � rzek� Skirwoi��o.
Ma�ko za� spyta�:
� Zali my�licie, �e b�dzie mo�na i zamku doby�?
Na to Skirwoi��o potrz�sn�� g�ow� na znak przeczenia, a Zbyszko odpowiedzia�:
� Zamek mocny, wi�c chybaby wypadkiem[2532]. Ale krain� spustoszym, wsie i miasta popalim, spy��[2533] poniszczym, a co nade wszystko je�c�w nabierzemy, mi�dzy kt�rymi mog� by� ludzie znaczni, a takich ch�tnie Krzy�acy wykupuj� alboli te� wymieniaj�...
Tu zwr�ci� si� do Skirwoi��y:
� Sami�cie, kniaziu, przyznali, �e s�usznie prawi�, a teraz rozwa�cie jeno: Nowe Kowno na wyspie. Ni tam wsi nie poburzym, ni stad nie zagarniem, ni je�c�w nie nabierzem. I przecie dopiero co nas tam pobili. Ej! p�jd�my lepiej tam, gdzie si� nas teraz nie spodziewaj�.
� Kto pobije, ten si� napa�ci najmniej spodziewa � mrukn�� Skirwoi��o.
Lecz tu zabra� g�os Ma�ko � i pocz�� popiera� zdanie Zbyszkowe, zrozumia� bowiem, �e m�odzianek ma wi�ksz� nadziej� dowiedzie� si� czego� pod Ragnet� ni� pod Nowym Kownem � i �e pod Ragnet� �atwiej b�dzie przede wszystkim schwyta� jakiego znacznego je�ca, kt�ry by m�g� pos�u�y� na wymian�. Mniema� tak�e, �e w ka�dym razie lepiej jest i�� dalej i wychyn�� niespodzianie w kraj mniej strze�ony ni� porywa� si� na wysp� od przyrodzenia[2534] obronn�, a strze�on� pr�cz tego przez silny zamek i zwyci�sk� za�og�.
Jako za� cz�ek do�wiadczony w wojnie, m�wi� jasno i przytacza� tak walne [2535]powody, �e ka�dego m�g� przekona�. Tamci s�uchali go te� uwa�nie. Skirwoi��o porusza� kiedy niekiedy wzniesionymi brwiami jakby na znak przytakiwania, chwilami pomrukiwa�: �S�usznie prawi[2536]!� � wreszcie wsun�� sw� ogromn� g�ow� mi�dzy szerokie ramiona, tak �e wygl�da� ca�kiem jak garbaty, i zamy�li� si� g��boko.
Lecz po pewnym czasie wsta� � i nic nie m�wi�c, pocz�� si� �egna�.
� A jako�e, kniaziu, b�dzie? � spyta� go Ma�ko � dok�d ruszym?
�w za� rzek� kr�tko:
� Pod Nowe Kowno.
I wyszed� z namiotu.
Ma�ko i Czech spogl�dali czas jaki� ze zdziwieniem na Zbyszka, po czym stary rycerz uderzy� si� d�o�mi po udach i zawo�a�:
� Tfu! c� to za pie�!... To niby s�ucha, s�ucha, a potem swoje. �al g�by drze�!...
� S�ysza�em ci ja o nim, �e taki jest � odrzek� Zbyszko � a po prawdzie, to i ca�y tu nar�d uporczywy jako ma�o kt�ry. Cudzego zdania wys�ucha, a potem jakoby kto na wiatr dmucha�.
� To czego pyta?
� Bo�my pasowani rycerze i dlatego �eby ka�d� rzecz na dwie strony rozwa�y�. Ale g�upi on nie jest.
� Pod Nowym Kownem te� mo�e najmniej si� nas spodziewaj� � zauwa�y� Czech � w�a�nie dlatego, �e dopiero co was pobili. W tym mia� ci on s�uszno��.
� P�jd�my obaczy� tych ludzi, kt�rym ja przywodz�[2537] � rzek� Zbyszko, kt�remu duszno by�o w namiocie � trzeba im zapowiedzie�, aby za� byli gotowi.
I wyszli. Na dworze noc ju� zapad�a zupe�na, chmurna i ciemna, roz�wiecona tylko przez ogniska, przy kt�rych siedzieli �mujdzini.
Dla Ma�ka i dla Zbyszka, kt�rzy, s�u��c poprzednio u Witolda[2538], napatrzyli si� do syta litewskim i �mujdzkim wojownikom, widok obozowiska nie przedstawia� nic nowego; ale Czech patrza� na nich z ciekawo�ci�, rozwa�aj�c sobie zarazem w umy�le, czego od takich ludzi mo�na w bitwie oczekiwa�, i por�wnywaj�c ich z polskim i z niemieckim rycerstwem. Ob�z sta� w nizinie otoczonej borem i bagnami, zatem ubezpieczon zupe�nie od napadu, albowiem �adne inne wojsko nie zdo�a�oby przebrn�� przez owe zdradliwe mokrad�a. Sama nizina, na kt�rej sta�y sza�asy, by�a tak�e grz�ska i b�otnista, lecz oni nakrzesawszy[2539] jod�owych i sosnowych ga��zek przyrzucili j� nimi tak grubo, �e spoczywali jakby na najsuchszym miejscu. Kniaziowi Skirwoille sklecono napr�dce co� w rodzaju �numy�, czyli chaty litewskiej z ziemi i drewnianych nie ociosanych bierwion, dla znaczniejszych ludzi uwito z ga��zi kilkadziesi�t sza�as�w, pospolici za� wojownicy siedzieli ko�o ognisk, pod go�ym niebem, maj�c ochron� przeciw zmianom pogody i d�d�om[2540] tylko w ko�uchach i sk�rach, kt�re na nagim ciele nosili. W obozie nikt nie spa� jeszcze, albowiem ludzie, nie maj�c po ostatniej pora�ce nic do roboty, sypiali we dnie. Niekt�rzy siedzieli lub le�eli wok� jasnych ognisk podsycanych suszem[2541] i ga��mi ja�owca, inni grzebali w przygas�ych ju� i zasutych popio�em watrzyskach[2542], od kt�rych rozchodzi� si� zapach pieczonej rzepy, zwyk�ego pokarmu Litwin�w, i sw�d przypalonych mi�siw. Mi�dzy ogniskami widnia�y stosy broni posk�adane blisko, tak aby w danym razie �atwo by�o ka�demu za sw�j or� pochwyci�. Hlawa przypatrywa� si� z ciekawo�ci� oszczepom o grotach w�skich i d�ugich, wykutych z hartownego �elaza, ki�cieniom[2543] uczynionym z m�odych d�bczak�w, w kt�re ponabijano krzemieni lub gwo�dzi, okszom[2544] o trzonkach kr�tkich, podobnych do polskich topor�w, kt�rymi pos�ugiwali si� jezdni, i okszom o trzonkach tak niemal d�ugich jak u berdysz�w[2545], kt�rymi walczyli piesi. Trafia�y si� mi�dzy nimi i miedziane, pochodz�ce z dawnych czas�w, kiedy �elazo w ma�ym jeszcze by�o u�yciu w tych zapad�ych stronach. Niekt�re miecze by�y r�wnie� z miedzi, ale wi�kszo�� z dobrej, dostarczanej z Nowogrodu stali. Czech bra� w r�k� oszczepy, miecze, oksze, smoliste, pra�one w ogniu �uki i przy blasku p�omienia bada� ich doskona�o��. Koni niewiele by�o przy ogniskach, gdy� stada pas�y si� opodal w lasach i na ��kach pod stra�� czujnych koniuch�w, ale �e znaczniejsi bojarowie[2546] chcieli mie� swoje rumaki na zawo�anie, przeto[2547] by�o ich w obozie kilkadziesi�t, kt�re niewolnicy pa�scy karmili z r�ki u toku. Hlaw� zdumiewa�y kud�ate cia�a tych rumak�w, nadzwyczaj drobnych, o pot�nych karkach i w og�le tak dziwnych, �e zachodni rycerze poczytywali je za jakie� ca�kiem odmienne zwierz�ta le�ne, wi�cej do jednoro�c�w[2548] ni� do prawdziwych koni podobne.
� Na nic tu wielkie, bojowe ogiery � m�wi� do�wiadczony Ma�ko, wspominaj�c swoje dawne s�u�by u Witolda � bo wielki zaraz w m�akach[2549] ugrz�nie, a tutejszy chmyz[2550] przejdzie wsz�dy, tak prawie jako i cz�owiek.
� Ale w polu � odrzek� Czech � tutejsze wielkim niemieckim nie dostoj�.
� Ju�ci nie dostoj�[2551]. Za to nie ucieknie Niemiec przed �mujdzinem ani te� go nie zgoni[2552], bo te s� tak w�a�nie �cig�e[2553] albo i �ciglejsze ni� tatarskie.
� A wszelako dziwno mi to jest, bo com widzia� je�c�w Tatar�w, kt�rych rycerz Zych do Zgorzelic przyprowadzi�, to ch�opy by�y niedu�e i takiego byle ko� ud�wignie, a to lud ros�y.
Lud za� istotnie by� dorodny. Przy blasku ognia wida� by�o spod sk�r i ko�uch�w szerokie piersi i t�gie ramiona. Ch�op w ch�opa suchy by�, ale ko�cisty i d�ugi, w og�le za� wzrostem ludzie ci przewy�szali mieszka�c�w innych krain litewskich, albowiem siedzieli na ziemiach lepszych i obfitszych, w kt�rych g�ody, trapi�ce kiedy niekiedy Litw�, rzadziej dawa�y si� we znaki. Natomiast dziko�ci� przewy�szali jeszcze Litwin�w. W Wilnie by� dw�r wielkoksi���cy, do Wilna �ci�gali ksi�a ze Wschodu i Zachodu, przychodzi�y poselstwa, nap�ywa� kupiec zagraniczny, przez co mieszkaniec miasta i okolicy oswaja� si� nieco z obczyzn�; tu cudzoziemiec zjawia� si� tylko pod postaci� Krzy�aka lub Mieczowego Kawalera[2554], nios�cych w g�uche le�ne osady ogie�, niewol� i chrzest z krwi, wi�c wszystko tu by�o grubsze, surowsze i bardziej do dawnych czas�w zbli�one, bardziej przeciw nowo�ciom zawzi�te; starszy obyczaj, starszy tryb wojowania, a i poga�stwo uporczywsze, dlatego �e czci Krzy�a naucza� nie �agodny zwiastun Dobrej Nowiny z mi�o�ci� aposto�a, lecz zbrojny niemiecki mnich z dusz� kata.
Skirwoi��o i znaczniejsi kniazie[2555] a bojarzyny byli ju� chrze�cijanami, albowiem poszli za przyk�adem Jagie��y i Witolda. Inni, nawet najprostsi i najdziksi wojownicy, nosili w piersiach g�uche poczucie, �e nadchodzi �mier� i skon dawnemu �wiatu, dawnej ich wierze. I gotowi byli pochyli� g�owy przed Krzy�em, byle tego Krzy�a nie wznosi�y niemieckie nienawistne r�ce. �My prosimy chrztu � wo�ali do wszystkich ksi���t i narod�w � lecz wspomnijcie, �e ludzie jeste�my, nie zwierz�ta, kt�re mo�na darowa�, kupi� i przeda�[2556]�. Tymczasem, gdy dawna wiara gas�a, jak ga�nie ognisko, do kt�rego nikt drew nie przyrzuca, a od nowej odwraca�y si� serca w�a�nie dlatego, �e wmusza�a j� niemiecka przemoc, rodzi�a si� w ich duszach pustka, niepok�j i �al po przesz�o�ci, i g��boki smutek. Czech, kt�ry od dziecka zr�s� si� z weso�ym gwarem �o�nierskim, z pie�niami i szumn�[2557] muzyk�, widzia� po raz pierwszy w �yciu ob�z tak cichy i pos�pny. Ledwie gdzieniegdzie, przy dalszych od Skirwoi��owej numy[2558] ogniskach, s�ycha� by�o odg�os fujarki lub piszcza�ki, albo s�owa przyciszonej pie�ni, kt�r� �piewa� �burtinikas�. Wojownicy s�uchali z pochylonymi g�owami i oczyma utkwionymi w zarzewie. Niekt�rzy siedzieli w kucki wedle[2559] ognia, maj�c �okcie wsparte na kolanach, a twarze ukryte w d�oniach, okryci sk�rami, podobni do drapie�nych zwierz�t le�nych. Lecz gdy podnosili ku przechodz�cym rycerzom g�owy, blask p�omienia o�wieca� twarze �agodne i niebieskie �renice, wcale nie srogie ni drapie�ne, ale tak raczej patrz�ce, jak patrz� smutne i pokrzywdzone dzieci. Na kra�cach obozowiska le�eli na mchach ranni, kt�rych zdo�ano unie�� z ostatniej bitwy. Wr�bici, tak zwani ��abdarysy� i �sejtonowie�, mruczeli nad nimi zakl�cia lub opatrywali ich rany, przyk�adaj�c na nie znane sobie zio�a goj�ce, a oni le�eli w milczeniu, znosz�c cierpliwie b�l i m�ki. Z g��bin le�nych, od strony polan i �ug�w[2560], dochodzi�o po�wistywanie koniuch�w, kiedy niekiedy podnosi� si� wiatr przys�aniaj�c dymami obozowisko i nape�niaj�c szumem b�r ciemny. Ale noc czyni�a si� coraz p�niejsza, wi�c ogniska pocz�y mdle�[2561] i gasn�� i cisza zapad�a jeszcze wi�ksza, pot�guj�c owe wra�enie smutku i jakby pogn�bienia.
Zbyszko wyda� rozkaz gotowo�ci ludziom, kt�rym przywodzi�[2562] i z kt�rymi �atwo m�g� si� rozm�wi�, albowiem by�a mi�dzy nimi gar�� Po�occzan[2563], po czym zwr�ci� si� do swego giermka i rzek�:
� Napatrzy�e� si� do woli, a teraz czas wr�ci� pod namiot.
� Ju�ci si� napatrzy�em � odpowiedzia� giermek � alem nie bardzo rad[2564] z tego, com widzia�, bo zaraz zna�, �e to pobici ludzie.
� Dwa razy: cztery dni temu przy zamku i onegdaj[2565] u przeprawy. A teraz chce si� Skirwoille trzeci raz tam i��, by trzeciej pora�ki dozna�.
� Jak�e, to on nie rozumie, �e z takim wojskiem przeciw Niemcom nie wsk�ra? Powiada� mi to ju� rycerz Ma�ko, a teraz i sam miarkuj�[2566], �e liche to musz� by� i do bitki pacho�ki.
� I w tym si� mylisz, bo to lud chrobry[2567] jak ma�o kt�ry w �wiecie. Jeno [2568]si� kup� bez�adn� bij�, a Niemcy w szyku. Je�li si� uda szyk rozerwa�, to cz�ciej �mujdzin Niemca ni� Niemiec �mujdzina po�o�y. Ba, ale tamci to wiedz� i tak si� zwieraj�, �e jako �ciana stoj�.
� A ju� o zamk�w dobywaniu to pewnie nie ma co i my�le� � rzek� Czech.
� Bo� nijakiego sprz�tu do tego nie ma � odpowiedzia� Zbyszko. � Sprz�t ma knia� Witold i p�ki ku nam nie nadci�gnie, nie ugryziem �adnego zamku, chybaby trafunkiem[2569] albo zdrad�.
Tak rozmawiaj�c, doszli do namiotu, przed kt�rym p�on�� du�y, podsycany przez czelad�[2570] ogie�, a w nim kopci�y si� przygotowane przez czelad� mi�siwa. W namiocie ch�odno by�o i wilgotno, wi�c rycerze, a z nimi i Hlawa, pok�adli si� przed ogniem na sk�rach.
Za czym posiliwszy si�, pr�bowali zasn��, lecz nie mogli. Ma�ko przewraca� si� z boku na bok, a nast�pnie ujrzawszy, �e Zbyszko siedzi przed p�omieniem, otoczywszy ramionami kolana, zapyta�:
� S�uchaj! Dlaczego� ty radzi� i�� daleko pod Ragnet�[2571], nie tu blisko pod ten Gotteswerder? Co masz w tym?
� Bo tak mi co� do duszy gada, �e Danu�ka jest w Ragnecie � i tam si� mniej strzeg� ni� tu.
� Nie by�o czasu si� rozgada�, bom i sam by� utrudzon, i ty� ludzi po boru po kl�sce zbiera�. Ale teraz m�w�e, jako jest: chcesz-li ty zawsze tej dziewki szuka�?
� Dy� to nie �adna dziewka, jeno moja niewiasta[2572] � odpowiedzia� Zbyszko.
Nasta�o milczenie, albowiem Ma�ko rozumia� dobrze, �e nie masz na to odpowiedzi. Gdyby Danu�ka by�a dotychczas pann� Jurand�wn�, by�by niechybnie stary rycerz namawia� bratanka, by jej poniecha�, ale wobec �wi�to�ci sakramentu poszukiwanie stawa�o si� prost� powinno�ci� i Ma�ko nie by�by nawet zadawa� takiego pytania, gdyby nie to, �e nie b�d�c obecny ni na �lubie, ni na weselu, mimowiednie uwa�a� Jurand�wn� zawsze za dziewk�.
� Ju�ci! � rzek� po chwili. � Ale o com przez te dwa dni mia� czas si� spyta�, tom si� spyta�, i rzek�e� mi, �e nic nie wiesz.
� Bo nic nie wiem, jeno to, �e chyba gniew boski jest nade mn�.
Wtem Hlawa przypodni�s� si� z nied�wiedziej sk�ry, siad� i nastawiwszy uszu, pocz�� s�ucha� pilnie a ciekawie.
A Ma�ko rzek�:
� P�ki� sen nie zmorzy, gadaj: co� widzia�, co� robi� i co� wsk�ra� w Malborgu?
Zbyszko odgarn�� w�osy, kt�re dawno nie podcinane z przodu, spada�y mu a� na brwi, chwil� posiedzia� w milczeniu, po czym j��[2573] m�wi�:
� Da�by B�g, abym ja tyle m�g� wiedzie� o mojej Danu�ce, ile wiem o Malborgu. Pytacie, com tam widzia�? Widzia�em pot�g� krzy�ack� niezmiern�, przez wszystkich kr�l�w i przez wszystkie narody wspomagan�, z kt�r� nie wiem, czyli kto w �wiecie mierzy� si� zdo�a. Widzia�em zamek, jakiego chyba i sam cesarz rzymski nie ma. Widzia�em skarby nieprzebrane, widzia�em zbroje, widzia�em mrowie or�nych[2574] mnich�w, rycerzy i knecht�w[2575] � i relikwie jakby u Ojca �wi�tego w Rzymie, i m�wi� wam, �e a�e dusza zdr�twia�a we mnie, bom sobie pomy�la�: gdzie si� tam komu na nich porywa�? kto ich zmo�e[2576]? kto si� im oprze? kogo ich si�a nie prze�amie?
� Nas! zatracona ich ma�! � zawo�a� nie mog�c wytrzyma� Hlawa.
Ma�kowi dziwne wyda�y si� tak�e s�owa Zbyszka, wi�c cho� chcia�o mu si� pozna� wszystkie przygody m�odzianka, jednak�e przerwa� mu i rzek�:
� A to� zapomnia� o Wilnie? A ma�o to razy zderzali�my si� z nimi tarcz� o tarcz i �bem o �eb! A to� zabaczy�[2577], jako im niesporo[2578] bywa�o ku nam � i jak na zatwardzia�o�� nasz� narzekali: �e to nie do�� by�o konia zapoci� i kopi� pokruszy�, jeno trza by�o cudze gard�o wzi�� albo swoje da�! Byli tam przecie i go�cie, kt�rzy nas pozywali � a wszyscy z ha�b� odeszli. C�e� to tak zmi�k�?
� Nie zmi�k�em ja, bom si� i w Malborgu potyka�, gdzie te� i na ostre gonili[2579]. Ale wy ich wszystkiej[2580] pot�gi nie znacie.
Lecz stary rozgniewa� si�.
� A ty znasz-li ca�� moc polsk�? Widzia�e� wszystkie chor�gwie w kupie? Nie widzia�e�. A ich pot�ga na krzywdzie ludzkiej i na zdradzie stoi, bo tam i pi�dzi[2581] ziemi nie ma, kt�ra by by�a ich. Przyj�li ci ich ksi���ta nasi, jak si� ubogiego w dom przyjmuje � i obdarowali, a oni por�s�szy w moc, pok�sali t� r�k�, co ich �ywi�a, jako psi bezecni i w�ciekli. Ziemi� zagarn�li, miasta zdrad� pobrali i ot ich moc! Ale cho�by wszyscy kr�lowie �wiata szli im w pomoc � nadejdzie dzie� s�du i pomsty.
� Skoro�cie mi kazali gada�, com widzia�, a teraz si� gniewacie, to wolej[2582] zaniecham � rzek� Zbyszko.
Ma�ko za� sapa� przez jaki� czas gniewnie, po chwili jednak uspokoi� si� i rzek�:
� Albo to raz tak bywa! Stoi ci w lesie chojar[2583] jako wie�a sroga, my�la�by�, �e wiek wiek�w postoi, a stukniesz w niego godnie[2584] obuchem[2585], to ci si� pustk� obezwie. I pr�chno si� w nim sypie. Taka to i krzy�acka moc! Ale jam ci kaza� gada�, co� robi� i co� wsk�ra�. Goni�e� tam na ostre � powiadasz?
� Goni�em. Hardo i niewdzi�cznie ci mnie tam z pocz�tku przyj�li, bo by�o im ju� wiadomo, �em si� z Rotgierem potyka�. Mo�e i przygodzi�oby mi si�[2586] co z�ego, jeno �em z listem od ksi�cia przyjecha� i pan Lorche, kt�rego oni szanuj�, od ich z�o�ci mnie broni�. Ale potem przysz�y uczty i gonitwy, w kt�rych Pan Jezus mi pob�ogos�awi�. To�cie s�yszeli, �e mnie brat mistrz�w[2587] Ulryk pokocha� � i da� mi rozkaz od samego mistrza na pi�mie, aby mi Danu�k� wydali?
� Powiadali nam ludzie � rzek� Ma�ko � i�e popr�g[2588] mu p�k� przy siedle[2589], co ty widz�cy[2590] nie chcia�e� na niego uderza�.
� Ju�ci, podnios�em kopi� w g�r�, a on mnie od tej pory pokocha�.
Hej, mi�y Bo�e! srogie mi pisma dali, z kt�rymi mog�em od zamku do zamku je�dzi� i szuka�. Ju� my�la�em, �e koniec mojej biedy i mego frasunku[2591] � a teraz ot, tu siedz�, w dzikiej stronie[2592], bez rady nijakiej, w strapieniu i smutku, a co dzie� ci mi gorzej i t�skniej...
Tu umilk� na chwil�, po czym rzuci� z ca�ej mocy wi�rem w ogie�, a� iskry posypa�y si� z p�on�cych g�owni[2593], i rzek�:
� Bo je�li ta nieboga j�czy tu gdzie w jakim zamku, a my�li, �em jej zabaczy�[2594], to niechby mnie nag�a �mier� nie min�a!
I tyle w nim si� widocznie zapiek�o zniecierpliwienia i b�lu, �e j�� zn�w rzuca� wi�rami w ogie� jak gdyby nag�ym, �lepym b�lem uniesion, a oni zdumieli si� bardzo, nie przypuszczali bowiem, �eby tak kocha� Danu�k�.
� Pohamuj si�! � zawo�a� Ma�ko. � Jako�e by�o z onym[2595] glejtem[2596]? Zali komturowie[2597] nie chcieli rozkaz�w mistrza s�ucha�?
� Pohamujcie si�, panie � rzek� Czech � B�g was pocieszy � mo�e wkr�tce.
Zbyszkowi za� �zy b�ys�y w �renicach, ale uspokoi� si� nieco i rzek�:
� Otwierali odmie�ce zamki i wi�zienia. By�em wsz�dy, szuka�em! A� wybuch�a ta wojna � i w Gierdawach[2598] powiedzia� mi w�jt von Heideck, �e wojenne prawo inne i �e glejty wydane w czasie pokoju nic nie znacz�. Pozwa�em go zaraz, ale nie stan�� i z zamku mnie wy�en��[2599] kaza�.
� A w innych? � spyta� Ma�ko.
� Wsz�dy[2600] to samo. W Kr�lewcu komtur, kt�ry jest zwierzchnikiem gierdawskiego w�jta, nie chcia� nawet czyta� mistrzowego pisma m�wi�c, �e wojna wojn� � i g�ow�, p�ki ca�a, kaza� mi precz unosi�. Pyta�em i gdzie indziej � wsz�dy to samo.
� To teraz rozumiem � rzek� stary rycerz. � Widz�c, �e nic nie wsk�rasz, wola�e� tu przyj��, gdzie chocia� pomsta mo�e si� zdarzy�.
� Tak jest � odpowiedzia� Zbyszko. � My�la�em tak�e, �e je�c�w nabierzem i mo�e zamk�w kilka ogarniem[2601]; ale oni nie umiej� zamk�w zdobywa�.
� Hej, przyjdzie sam knia� Witold, to b�dzie inaczej.
� Daj go B�g.
� Przyjdzie. S�ysza�em na mazowieckim dworze, �e przyjdzie, a mo�e i kr�l z nim razem z ca�� pot�g� polsk�.
Lecz dalsz� rozmow� przerwa�o im przyj�cie Skirwoi��y, kt�ry wychyli� si� niespodzianie z cienia i rzek�:
� W poch�d ruszamy.
Us�yszawszy to, rycerze powstali �ywo[2602] na nogi, Skirwoi��o za� zbli�y� ku ich twarzom swoj� ogromn� g�ow� i rzek� przyciszonym g�osem:
� S� nowiny: id� do Nowego Kowna posi�ki. Dw�ch rycerzy prowadzi knecht�w[2603], byd�o i spy��[2604]. Zaskoczym im[2605].
� To przejdziem Niemen? � zapyta� Zbyszko.
� Tak. Wiem[2606] br�d.
� A w zamku wiedz� o posi�kach.
� Wiedz� i wyjd� im na spotkanie, ale na tych uderzycie wy.
I pocz�� im obja�nia�, gdzie maj� si� zasadzi�[2607], tak aby niespodzianie uderzy� na tych, kt�rzy pokwapi� si�[2608] z zamku. Chodzi�o mu o to, by jednocze�nie stoczy� dwie bitwy i pom�ci� ostatnie pora�ki, co mog�o si� uda� tym �atwiej, �e po �wie�ym zwyci�stwie nieprzyjaciel czu� si� zupe�nie bezpieczny. Wi�c wskaza� im miejsce i czas, w kt�rym mieli tam zd��y�, a reszt� zda� na ich m�stwo i przemy�lno��. Oni za� uradowali si� w sercach, gdy� zaraz poznali, �e m�wi do nich wojownik do�wiadczony i sprawny. Sko�czywszy, kaza� im i�� za sob� i wr�ci� do swej numy, w kt�rej czekali ju� na niego kniaziowie i bojarzyni setnicy[2609]. Tam powt�rzy� rozkazy, wyda� nowe, a wreszcie podni�s�szy do ust piszcza�k�, wyrze�bion� z wilczej ko�ci, wyda� dono�ny i przera�liwy �wist, kt�ry us�yszano od jednego do drugiego ko�ca obozu.
Na �w odg�os zakot�owa�o si� co� wedle[2610] przygas�ych ognisk; tu i �wdzie pocz�y strzela� iskry, potem b�ysn�y p�omyki, kt�re ros�y i wzmaga�y si� z ka�d� chwil�, a przy ich blasku wida� by�o dzikie postacie wojownik�w zbieraj�ce si� ko�o stos�w z broni�. B�r zadrga� i zbudzi� si�. Po chwili z g��bin pocz�y dochodzi� wo�ania koniuch�w p�dz�cych stada ku obozowi.
Doszli rankiem do Niewia�y[2611] i przeprawili si�: kto konno, kto przy ogonie ko�skim, kto na p�ku ��z[2612]. Posz�o to tak pr�dko, �e a� Ma�ko, Zbyszko, Hlawa i ci z Mazur�w, kt�rzy przyszli na ochotnika, dziwili si� sprawno�ci tego ludu i teraz dopiero zrozumieli, dlaczego ni bory, ni bagna, ni rzeki nie mog�y powstrzyma� wypraw litewskich. Wyszed�szy z wody, �aden nie zewl�k� odzie�y, nie zrzuci� ko�ucha ni wilczury[2613], jeno[2614] suszyli si�, nadstawiaj�c grzbiety s�o�cu, a� dymi�o si� z nich jak ze smolarni � i po ma�ym wypoczynku ruszyli �piesznym pochodem na p�noc. Ciemnym wieczorem dotarli do Niemna. I tu przeprawa, jako przez rzek� wielk� a do tego nabrzmia�� wiosennymi wodami, nie by�a �atw�. Br�d, o kt�rym wiedzia� Skirwoi��o, zmieni� si� miejscami w topiel, tak �e konie musia�y p�ywa� wi�cej ni� na �wier� stajania[2615]. Dw�ch ludzi uni�s� pr�d tu� przy boku Zbyszka i Czecha, kt�rzy na pr�no chcieli ich ratowa�, albowiem z powodu ciemno�ci i wzburzonej wody rych�o[2616] stracili ich z oczu, oni za� nie �mieli wo�a� o ratunek, poniewa� poprzednio w�dz wyda� rozkaz, aby przeprawa odby�a si� w jak najg��bszym milczeniu. Jednak�e wszyscy inni dotarli szcz�liwie do drugiego brzegu, na kt�rym przesiedzieli bez ognia do rana.
O pierwszym brzasku ca�e wojsko rozdzieli�o si� na dwa oddzia�y. Z jednym Skirwoi��o poszed� w g��b kraju na spotkanie owych rycerzy prowadz�cych posi�ki do Gotteswerder, drugi powi�d� Zbyszko wstecz ku wyspie, aby zaskoczy�[2617] ludziom zamkowym, kt�rzy naprzeciw tamtym wyj�� chcieli. Dzie� czyni� si� w g�rze jasny i pogodny, ale na dole b�r, ��gi[2618] i krze[2619] przys�onione by�y g�stym, bia�awym oparem, kt�ry ca�kiem zakrywa� dal. By�a to dla Zbyszka i jego ludzi okoliczno�� pomy�lna, albowiem Niemcy ci�gn�cy od zamku nie mogli ich z dala dojrze� i w por� cofn�� si� przed bitw�. M�ody rycerz rad[2620] by� z tego niezmiernie i tak m�wi� do jad�cego obok Ma�ka:
� Pierwej[2621] uderzym si� o siebie, ni� si� w takim tumanie[2622] zobaczym, daj B�g tylko, aby nie zrzednia� cho� do po�udnia.
To rzek�szy, poskoczy� naprz�d, by wyda� setnikom[2623] jad�cym na przodzie rozkazy, niebawem jednak wr�ci� i rzek�:
� Niezad�ugo trafim na go�ciniec id�cy od przewozu przed wysp� do �rodka kraju. Tam si� w g�stwinie po�o�ym i b�dziem na nich czeka�.
� Sk�d wiesz o go�ci�cu? � zapyta� Ma�ko.
� Od ch�op�w tutejszych, kt�rych mam mi�dzy lud�mi kilkunastu. Oni to wsz�dy[2624] nas prowadz�.
� A jak daleko od zamku i od wyspy przypadniesz[2625]?
� W mili.
� To dobrze, bo gdyby by�o bli�ej, mogliby z zamku knecht�w[2626] w pomoc pchn��, a tak � nie tylko nie nad���, ale i krzyku nie us�ysz�.
� Ju�ci, �e o tym pomy�la�em.
� Pomy�la�e� o jednym, pomy�l�e i o drugim: je�li to wierne ch�opy, wy�lij ich dw�ch albo trzech naprz�d, aby kt�ry pierwszy obaczy Niemc�w, zaraz dawa� nam zna�, �e id�.
� Ba, ju� i to zrobione!
� Tedy[2627] jeszcze ci co� powiem. Ka� stu albo dwustu ludziom, zaraz jak tylko bitka si� zacznie, nie miesza� si� do niej, jeno skoczy� i przeci�� drog� od wyspy.
� Pierwsza rzecz! � odpowiedzia� Zbyszko � ale ju� i takie rozkazy wydane. Wpadn� Niemce jakoby w potrzask albo jako w oklepce!
Us�yszawszy to, Ma�ko spojrza� na bratanka �yczliwym okiem, rad by� bowiem, �e Zbyszko mimo wczesnych lat �ycia tak dobrze wojn� rozumia�, wi�c u�miechn�� si� i mrukn��:
� Nasza prawa[2628] krew!
Lecz giermek Hlawa uradowany by� w duszy jeszcze bardziej od Ma�ka, gdy� nie by�o dla niego wi�kszej nad bitw� rozkoszy.
� Nie wiem � rzek� � jak ci nasi ludzie b�d� si� potykali, ale id� cicho, sprawnie i ochot� zna� po nich okrutn�. Je�eli �w Skirwoi��o dobrze wszystko wym�drowa�[2629], to �ywa noga nie powinna wyj�� ze skrz�tu[2630].
� Da B�g, ma�o si� ich wymknie � odpowiedzia� Zbyszko. � Ale kaza�em jak najwi�cej je�c�w bra�, a gdyby trafi� si� mi�dzy nimi rycerz albo brat zakonny, to ju� koniecznie nie zabija�.
� A czemu to, panie? � spyta� Czech.
Zbyszko za� odrzek�:
� Pilnujcie i wy, aby tak by�o. Rycerz, je�li z go�ci, to w��czy si� po miastach, po zamkach, si�a[2631] ludzi widuje i si�a nowin s�yszy, a je�li zakonny, to jeszcze wi�cej. To� Bogiem a prawd� po to ja tu przyjecha�em, �eby kogo� znaczniejszego pochwyci� i zamian� uczyni�. Jedna mi ta droga osta�a... je�eli jeszcze osta�a.
To rzek�szy, da� ostrogi koniowi i zn�w wysun�� si� na czo�o oddzia�u, aby wyda� ostatnie rozporz�dzenia i uciec razem od smutnych my�li, na kt�re brak�o i czasu, albowiem miejsce na zasadzk� wybrane nie by�o ju� zbyt odleg�e.
� Czemu to m�ody pan tuszy[2632], �e jego niewiastka[2633] jeszcze �yje i �e si� w tych stronach znajduje? � spyta� Czech.
� Bo je�li jej Zygfryd od razu w Szczytnie w pierwszym zap�dzie nie zamordowa� � odpar� Ma�ko � to sprawiedliwie mo�na si� spodziewa�, �e jeszcze �ywa. A je�liby j� by� zamordowa�, to by szczytnie�ski ksi�dz nie by� nam takich rzeczy rozpowiada�, kt�re przecie i Zbyszko s�ysza�. Ci�ka to rzecz nawet dla najwi�kszego okrutnika podnie�� r�k� na niewiast� bezbronn�, ba! na dziecko niewinne.
� Ci�ka, ale nie dla Krzy�aka. A ksi�cia Witoldowe[2634] dzieci?
� Prawda jest, �e wilcze oni serca maj�, wszelako i to prawda, �e w Szczytnie jej nie zg�adzi�, a �e sam w t� stron� poci�gn��, wi�c mo�e i j� w kt�rym� zamku ukry�.
� Hej! �eby si� to tak uda�o t� wysp� i ten zamek ubiec[2635]!
� Spojrzyj jeno na tych ludzi � rzek� Ma�ko.
� Pewnie! pewnie! ale mam ci ja jedn� my�l, kt�r� m�odemu panu powiem.
� Cho�by� mia� i dziesi��, dzidami mur�w nie rozwalisz.
To powiedziawszy, ukaza� Ma�ko na szeregi dzid, w kt�re wi�ksza cz�� wojownik�w by�a uzbrojona, po czym zapyta�:
� Widzia�e� kiedy takie wojsko?
A Czech rzeczywi�cie nic podobnego nie widzia�. Przed nim jecha� g�sty zast�p wojownik�w i jecha� bez�adnie, bo w boru i w�r�d krz�w[2636] trudno si� by�o trzyma� szereg�w. Zreszt� piesi pomieszani byli z konnymi i by nad��y� krokom ko�skim, trzymali si� grzyw, kulbak[2637] i ogon�w. Barki wojownik�w pokryte by�y sk�rami wilk�w, rysi�w i nied�wiedzi, z g��w stercza�y to k�y dzicze, to rogi jelenie, to kosmate uszy, tak �e gdyby nie bro� stercz�ca w g�r� i nie smoliste �uki i kobia�ki[2638] ze strza�ami na plecach, patrz�cym z ty�u mog�oby si� wyda�, zw�aszcza we mgle, �e to ca�e gromady dzikich le�nych bestii wyruszy�y z g��bi le�nych matecznik�w[2639] � i ci�gn� gdzie� na wyraj[2640] gnane ��dz� krwi lub g�odem. By�o w tym co� strasznego, a zarazem tak niezwyczajnego, jak gdyby si� patrza�o na �w dziw zwany gomon[2641], w czasie kt�rego, jak wierzy prostactwo, zrywaj� si� i id� przed si� zwierz�ta, a nawet kamienie i krzaki.
Tote� na �w widok jeden z owych w�odyczk�w[2642] z ��kawicy, kt�rzy przybyli z Czechem, zbli�y� si� do niego, prze�egna� si� i rzek�:
� W imi� Ojca i Syna! Dy�[2643] ze stadem prawych wilk�w idziem, nie z lud�mi.
Hlawa za�, cho� sam pierwszy raz podobne wojsko ogl�da�, odrzek� jako do�wiadczony cz�owiek, kt�ry wszystko przezna� i niczemu si� nie dziwi:
� Wilcy stadem w zimie chadzaj�, ale krzy�acka jucha[2644] smakuje i na wiosn�.
A rzeczywi�cie by�a ju� wiosna � maj! Leszczyna, kt�r� b�r by� podszyty, pokry�a si� jasn� zieleni�. Z mch�w puszystych a mi�kkich, po kt�rych st�pa�y bez szelestu nogi wojownik�w, wydobywa�y si� bia�e i sinawe sasanki oraz m�ode jagodzisko i z�bkowana papro�. Zmoczone obfitymi d�d�ami[2645] drzewa pachnia�y wilgotn� kor�, a z le�nego pod�o�a bi�a surowa wo� opad�ego igliwia i pr�chna. S�o�ce gra�o t�cz� na zwieszonych w�r�d li�ci kroplach i ptactwo g�osi�o si� w g�rze rado�nie.
Oni szli coraz pr�dzej, bo Zbyszko przynagla�. Po chwili przyjecha� zn�w na ty�y oddzia�u, gdzie by� Ma�ko z Czechem i mazurskimi ochotnikami. Nadzieja dobrej bitki widocznie o�ywi�a go znacznie, bo w twarzy nie mia� zwyk�ej troski i oczy �wieci�y mu po dawnemu.
� Nu�e! � zawo�a�. � W przodku nam teraz i��, nie w oci�gu[2646]!
I powi�d� ich na czo�o oddzia�u.
� S�yszycie � rzek� jeszcze � mo�e zaskoczym Niemc�w niespodzianie; ale je�li co wymiarkuj�[2647] i w szyku zdo�aj� stan��, to ju�ci pierwsi uderzym, bo zbroja na nas godniejsza[2648] i miecze lepsze!
� Tak ono i b�dzie! � rzek� Ma�ko.
Inni za� osadzili si� mocniej w kulbakach[2649], jakby ju� zaraz mieli uderzy�. Ten i �w nabra� w piersi powietrza i zmaca�, czy kord[2650] �atwo z pochew wychodzi.
Zbyszko powt�rzy� im jeszcze raz, aby je�li w�r�d pieszych knecht�w[2651] znajd� si� rycerze lub bracia w bia�ych p�aszczach na zbroi, nie zabija� ich, jeno w niewol� bra�, po czym skoczy� zn�w do przewodnik�w i po chwili zatrzyma� oddzia�.
Przyszli do go�ci�ca, kt�ry od przystani le��cej naprzeciw wyspy bieg� w g��b kraju. W�a�ciwie nie by� to jeszcze prawdziwy go�ciniec, ale raczej szlak niedawno przez lasy przetarty i wyr�wnany tylko o tyle, aby wojska i wozy od biedy mog�y przej�� po nim. Z obu stron wznosi� si� wysokopienny b�r, a po obu brzegach pi�trzy�y si� po�cinane dla otwarcia drogi pnie starych sosen. Leszczynowe podszycie by�o miejscami tak g�ste, �e przes�ania�o ca�kiem g��b le�n�. Wybra� przy tym Zbyszko miejsce na zakr�cie, aby nadchodz�cy, nie mog�c nic dojrze� z dala, nie mieli czasu albo cofn�� si� w por�, albo ustawi� w bojowym szyku. Tam zaj�� oba boki szlaku i kaza� czeka� nieprzyjaciela.
Z�yci z borem i z le�n� wojn� �mujdzini przypadli[2652] tak sprawnie za k�ody, za wykroty[2653], za leszczynowe krze[2654] i k�py m�odej jedliny � jakby ich ziemia poch�on�a. Cz�owiek si� nie ozwa�, ko� nie parskn��. Od czasu do czasu ko�o zaczajonych ludzi przeci�ga� to drobny, to gruby zwierz le�ny i dopiero niemal otar�szy si� o nich, rzuca� si� z przera�eniem i fukiem w bok. Chwilami zrywa� si� powiew i nape�nia� b�r szumem uroczystym i powa�nym, chwilami cichn��, a w�wczas s�ycha� by�o tylko odleg�e kukanie kuku�ek i bliskie kucie dzi�cio��w.
�mujdzini s�uchali z rado�ci� tych odg�os�w, albowiem szczeg�lnie dzi�cio� by� dla nich zwiastunem dobrej wr�by. By�o za� owych ptak�w pe�no w tym boru i kowanie dochodzi�o ze wszystkich stron, usilne, szybkie, podobne jakby do pracy ludzkiej. Rzek�by�, wszystkie tam mia�y swe ku�nie i od wczesnego rana zabra�y si� do gorliwej roboty. Ma�kowi i Mazurom zdawa�o si�, �e s�ysz� cie�l�w pobijaj�cych krokwie[2655] na nowym domu, i przypomnia�y im si� strony rodzinne.
Lecz czas up�ywa� i d�u�y� si�, a tymczasem nic nie by�o s�ycha� pr�cz szumu le�nego i g�os�w ptactwa. Mg�a le��ca na dole zrzed�a, s�o�ce podnios�o si� znacznie i j�o[2656] przygrzewa�, a oni le�eli ci�gle. Wreszcie Hlawa, kt�remu znudzi�o si� oczekiwanie i milczenie, pochyli� si� do ucha Zbyszka i pocz�� szepta�:
� Panie... Je�li, da B�g, �aden z psubrat�w nie ujdzie, czyby�my nie mogli noc� poci�gn�� pod zamek, przeprawi� si� i zdoby� go niespodzianie?
� A to my�lisz, �e tam �odzi nie strzeg� i has�a nie maj�?
� Strzeg� i maj� � odszepn�� Czech � ale je�cy pod no�em has�o powiedz�, ba! sami si� po niemiecku do nich obezw�. Byle na wysp� si� dosta�, to sam zamek...
Tu przerwa�, gdy� Zbyszko po�o�y� mu nagle d�o� na ustach, albowiem z go�ci�ca dosz�o krakanie kruka.
� Cichaj! � rzek� � to znak!
Jako� we dwa pacierze p�niej na szlaku zjawi� si� �mujdzin na ma�ym kud�atym koniu, kt�rego kopyta obwini�te by�y w sk�r� barani�, tak aby nie wydawa�y t�tentu i nie zostawia�y �lad�w na b�ocie.
Jad�c, rozgl�da� si� bystro na obie strony i nagle us�yszawszy z g�szczy odpowied� na krakanie, nurkn�� w las, a po chwili by� ju� przy Zbyszku.
� Id�!... � rzek�.
Zbyszko pocz�� wypytywa� �piesznie, jak id�, ile jest jazdy, ilu knecht�w[2657] pieszych, a przede wszystkim, jak daleko si� jeszcze znajduj�. Z odpowiedzi �mujdzina dowiedzia� si�, �e oddzia� nie przenosi[2658] stu pi��dziesi�ciu wojownik�w, z tych pi��dziesi�ciu konnych, pod wodz� nie Krzy�aka, lecz jakiego� �wieckiego rycerza, �e id� w szyku, prowadz�c za sob� puste wozy, a na nich zapas k�, �e przed oddzia�em idzie w odleg�o�ci dw�ch strzele� z �uku �stra�a� z�o�ona z o�miu ludzi, kt�ra zje�d�a cz�sto g�sto z go�ci�ca i bada b�r i g�szcza[2659], a na koniec, �e znajduj� si� o �wier� mili.
Zbyszko nie bardzo by� rad[2660], �e id� w szyku. Wiedzia� z do�wiadczenia, jak trudno jest w takim razie rozerwa� sfornych[2661] Niemc�w i jak taka �kupia� umie broni� si� cofaj�c i ci�� na kszta�t osaczonego przez psy ody�ca[2662]. Natomiast ucieszy�a go wiadomo��, i� s� nie dalej ni� o �wier� mili, wymiarkowa�[2663] bowiem z tego, �e �w zast�p ludzi, kt�rych poprzednio wys�a�, zaj�� ju� by� ty�y Niemcom, i �e w razie ich kl�ski nie przepu�ci �adnej �ywej duszy. Co do czaty[2664] id�cej w przodzie oddzia�u, niewiele z niej sobie robi�, gdy� spodziewaj�c si� z g�ry, �e tak b�dzie, rozkaza� ju� poprzednio swym �mujdzinom albo przepu�ci� ow� stra� spokojnie, albo te�, gdyby ludzie z niej chcieli bada� wn�trze boru, wy�owi� ich po cichu co do jednego.
Lecz to ostatnie polecenie okaza�o si� zbytecznym. Podjazd nadci�gn�� niebawem. Ukryci pod wykrotami[2665] bli�ej go�ci�ca �mujdzini widzieli doskonale tych knecht�w, jak stan�wszy na skr�cie, pocz�li z sob� rozmawia�. Naczelnik, t�gi, rudobrody Niemiec, nakazawszy im znakiem milczenie, pocz�� nast�pnie nas�uchiwa�. Przez chwil� wida� by�o, �e waha si�, czyby nie zjecha� w b�r, wreszcie, s�ysz�c tylko kowanie[2666] dzi�cio��w, widocznie pomy�la�, i� ptactwo nie pracowa�oby tak swobodnie, gdyby w lesie by� kto ukryty, wi�c machn�� r�k� i powi�d�[2667] oddzia� dalej.
Zbyszko przeczeka�, p�ki nie znikli za nast�pnym skr�tem, po czym zbli�y� si� cicho do samego go�ci�ca na czele ci�ej zbrojnych m��w. By� mi�dzy nimi Ma�ko, Czech, dw�ch w�odyk�w[2668] z ��kawicy, trzech m�odych rycerzy spod Ciechanowa i kilkunastu znaczniejszych, lepiej zbrojnych bojar�w[2669] �mujdzkich. Dalsze ukrywanie si� nie by�o ju� zbyt potrzebne, mia� wi�c Zbyszko zamiar, zaraz gdy zjawi� si� Niemcy, wysun�� si� na �rodek szlaku, skoczy�, uderzy� w nich i rozerwa�. Gdyby to si� uda�o i gdyby walka og�lna zamieni�a si� na szereg pojedynczych, m�g� ju� by� pewien, �e �mujdzini poradz� sobie z Niemcami.
I zn�w nasta�a chwila ciszy, kt�r� m�ci� tylko zwyk�y gwar le�ny. Ale wkr�tce do uszu wojownik�w dosz�y od wschodniej strony go�ci�ca i g�osy ludzkie. Zrazu pomieszane i do�� odleg�e, stopniowo stawa�y si� coraz bli�sze i wyra�niejsze.
Zbyszko w tej samej chwili wyprowadzi� sw�j oddzia� na �rodek go�ci�ca i ustawi� go w klin. Sam sta� na czele, maj�c za sob� bezpo�rednio Ma�ka i Czecha. W nast�pnym szeregu sta�o trzech ludzi, w nast�pnym czterech. Zbrojni byli wszyscy dobrze: brak�o im wprawdzie pot�nych �drzew�, czyli kopii rycerskich, gdy� te stawa�y si� w le�nych pochodach wielk� zawad�; natomiast mieli w r�ku kr�tkie i l�ejsze dzidy �mujdzkie do pierwszego natarcia, a miecze i topory przy siod�ach do walki w �cisku.
Hlawa nastawi� pilnie uszy, pos�ucha�, a nast�pnie szepn�� do Ma�ka:
� �piewaj�, zatracona ich ma�!
� Ale mi to dziwno, �e tam b�r zamyka si� przed nami i �e ich nie wida� dot�d � odpowiedzia� Ma�ko.
Na to Zbyszko, kt�ry ju� dalsze skrywanie si�, a nawet ciche m�wienie uwa�a� za zbyteczne, odwr�ci� si� i rzek�:
� Bo go�ciniec idzie wedle[2670] strumienia i przez to cz�sto si� zakr�ca. Obaczym si� niespodzianie, ale to lepiej.
� A weso�o ci jako� �piewaj�! � powt�rzy� Czech.
Istotnie za� Niemcy �piewali wcale niepobo�n� pie��, co �atwo by�o z samej nuty wymiarkowa�. Ws�uchawszy si�, mo�na r�wnie� by�o odr�ni�, �e �piewa nie wi�cej ni� kilkunastu ludzi, a tylko jeden wyraz powtarzaj� wszyscy, kt�ry te� wyraz rozlega� si� jak grzmot po lesie.
I tak sobie szli ku �mierci, weseli i pe�ni ochoty.
� Wnet ju� ich ujrzym � rzek� Ma�ko.
Przy czym twarz zmierzch�a mu nagle i nabra�a jakiego� wilczego wyrazu, gdy� dusza w nim by�a nieu�yta i zawzi�ta, a pr�cz tego nie odp�aci� dotychczas za �w postrza� z kuszy, kt�ry otrzyma� wtedy, gdy dla ratowania Zbyszka wyprawi� si� z listem siostry Witoldowej[2671] do mistrza.
Wi�c teraz pocz�o si� w nim burzy� serce, a za� ��dza pomsty obla�a go jak ukrop.
�Nie b�dzie temu dobrze, kt�ren si� z nim pierwszy sczepi� � pomy�la� Hlawa, rzuciwszy okiem na starego rycerza.
Tymczasem powiew przyni�s� wyra�nie okrzyk, kt�ry powtarzali wszyscy ch�rem: �Tandaradei! tandaradei!� � i wraz Czech us�ysza� s�owa znajomej sobie pie�ni:
Wtem pie�� urwa�a si�, albowiem po obu stronach szlaku rozleg�o si� krakanie tak gwarne i rozg�o�ne, jakby w tym zak�cie lasu odbywa� si� sejm kruk�w. Niemc�w zadziwi�o jednak to, sk�d si� mog�o wzi�� ich tyle i dlaczego wszystkie g�osy odzywaj� si� z ziemi, nie za� z wierzcho�k�w drzew. Pierwszy szereg knecht�w ukaza� si� w�a�nie na skr�cie i stan�� jak wryty na widok nieznanych, stoj�cych naprzeciw je�d�c�w.
A Zbyszko w tej samej chwili pochyli� si� w siodle, uderzy� konia ostrogami i skoczy�:
� W nich!
Za nim skoczyli inni. Z obu stron boru podni�s� si� straszliwy okrzyk �mujdzkich wojownik�w. Oko�o dwustu krok�w dzieli�o Zbyszkowych ludzi od Niemc�w, kt�rzy w mgnieniu oka pochylili las dzid ku je�d�com. podczas gdy dalsze szeregi zwr�ci�y si� z r�wn� szybko�ci� czo�em ku obu stronom lasu, aby broni� si� od napa�ci z bok�w. Byliby podziwiali ow� sprawno�� polscy rycerze, gdyby znale�li czas na podziw i gdyby konie nie nios�y ich w najwi�kszym p�dzie ku b�yszcz�cym, nastawionym grotom.
Pomy�lnym dla Zbyszka wypadkiem jazda niemiecka znajdowa�a si� z ty�u oddzia�u przy wozach. Ruszy�a ona wprawdzie zaraz ku swojej piechocie, ale ani przejecha� przez ni�, ani jej omin��, a tym samym i zas�oni� od pierwszego uderzenia nie mog�a. Otoczy�o przy tym j� sam� mrowie �mujdzin�w, kt�rzy pocz�li si� wysypywa� z g�szcz�w jak jadowity r�j os, kt�rych gniazdo niebaczny podr�ny nog� potr�ci. Zbyszko uderzy� si� tymczasem razem ze swoimi lud�mi o piechot�.
I uderzy� bez skutku. Niemcy, powbijawszy tylne ko�ce ci�kich w��czni i berdysz�w[2673] w ziemi�, trzymali je tak r�wno i krzepko[2674], �e lekkie mierzyny[2675] �mujdzkie prze�ama� tego muru nie mog�y. Ma�k�w ko�, ci�ty berdyszem w gole�, wspi�� si� na tylne nogi, a nast�pnie zary� nozdrzami w ziemi�. Przez chwil� �mier� zawis�a nad starym rycerzem, lecz on, �wiadom wszelkiej bitwy i do�wiadczony w przygodach, wypu�ci� nogi ze strzemion, chwyci� pot�n� d�oni� za ostrze niemieckiej dzidy, kt�ra zamiast pogr��y� si� w jego piersiach pos�u�y�a mu tym samym jako oparcie, za czym zerwa� si�, uskoczy� mi�dzy konie i dobywszy miecza, pocz�� naciera� nim na dzidy i berdysze, r�wnie jak drapie�ny krzeczot[2676] naciera zajadle na stado d�ugodziobych �urawi.
Zbyszko, gdy ko� jego powstrzymany w zap�dzie siad� prawie ca�kiem na zadzie, podpar� si� dzirytem[2677] � i z�ama� go, wi�c j��[2678] si� tak�e miecza. Czech, kt�ry wierzy� nade wszystko w top�r, rzuci� nim w kup� Niemc�w � i chwilowo pozosta� bezbronny. Jeden z w�odyk�w[2679] z ��kawicy zgin��, drugiego ogarn�� na ten widok sza� w�ciek�o�ci, tak i� pocz�� wy� jak wilk i wspinaj�c skrwawionego konia, par� na o�lep w �rodek zast�pu. Bojarowie �mujdzcy siekli brzeszczotami po grotach i drzewcach, spoza kt�rych spogl�da�y twarze knecht�w jakby przej�te zdziwieniem i zarazem jakby pokurczone przez up�r i zawzi�to��. Lecz sta�o si�, �e szyk nie zosta� rozerwany. �mujdzini te�, kt�rzy uderzyli z bok�w, odskoczyli zrazu od Niemc�w jak od je�a. Wr�cili wprawdzie niebawem z wi�ksz� jeszcze natarczywo�ci�, ale wsk�ra� nie mogli.
Niekt�rzy powdrapywali si� w mgnieniu oka na przydro�ne chojary[2680] i pocz�li szy� z �uk�w w �rodek knecht�w, kt�rych dow�dca, spostrzeg�szy to, wyda� rozkaz cofania si� ku swojej je�dzie. Kusznicy niemieccy j�li si� te� odstrzeliwa�, wi�c od czasu do czasu niejeden ukryty mi�dzy ga��ziami sosny �mujdzin spada� jak dojrza�a szyszka na ziemi� i konaj�c, dar� r�koma mchy le�ne lub rzuca� si� na kszta�t wyj�tej z wody ryby. Otoczeni ze wszystkich stron Niemcy nie mogli wprawdzie liczy� na zwyci�stwo, widz�c jednak skuteczno�� obrony, mniemali, �e mo�e cho� gar�� ich zdo�a si� wycofa� z pogromu i dosta� si� na powr�t do rzeki.
�adnemu nie przysz�o na my�l podda� si�, gdy� sami nie oszcz�dzaj�c je�c�w, wiedzieli, �e nie mog� rachowa� na lito�� przywiedzionego do rozpaczy i zbuntowanego ludu. Cofali si� wi�c w milczeniu ch�op przy ch�opie, rami� przy ramieniu, to podnosz�c, to zni�aj�c w��cznie i berdysze[2681], tn�c, bod�c, ra��c z kusz, o ile zam�t bitwy na to pozwala�, i zbli�aj�c si� ci�gle ku swojej je�dzie, kt�ra walczy�a na �mier� i �ycie z innymi zast�pami nieprzyjaci�.
Wtem sta�o si� co� niespodzianego, co rozstrzygn�o losy uporczywej bitwy. Oto �w w�odyka z ��kawicy, kt�rego pochwyci� sza� po �mierci brata, pochyli� si�, nie zsiadaj�c z konia i podni�s� cia�o z ziemi, pragn�c widocznie zabezpieczy� od stratowania i z�o�y� gdzie� tymczasem w spokojnym miejscu, aby �atwiej odnale�� je po bitwie. Ale w tej samej chwili nowa fala w�ciek�o�ci nap�yn�a mu do g�owy i odj�a zupe�nie przytomno��, albowiem zamiast zjecha� z drogi uderzy� na knecht�w i rzuci� trupa na ostrza w��czni, kt�re utkwiwszy w jego piersiach, brzuchu i biodrach pochyli�y si� pod ci�arem, nim za� knechci zdo�ali je wydoby�, szaleniec run�� przerw� w szeregi, przewracaj�c ludzi jak burza.
W mgnieniu oka dziesi�tki r�k wyci�gn�y si� ku niemu, dziesi�tki w��czni przebi�y bok konia, ale tymczasem szeregi zwichrzy�y si� i zanim przysz�y do sprawy[2682], wpad� naprz�d jeden z bojar�w �mujdzkich, kt�ry najbli�ej si� znajdowa�, po nim Zbyszko, po nim Czech, i straszliwy zam�t powi�ksza� si� z ka�d� chwil�. Inni bojarowie chwycili r�wnie� za cia�a poleg�ych i pocz�li je rzuca� na ostrza; z bok�w natarli zn�w �mujdzini. Ca�y sforny[2683] dotychczas zast�p zakoleba� si�, zatrz�s� jak dom, w kt�rym p�kaj� �ciany, rozszczepi� si� jak drzewo pod klinem i wreszcie prysn��.
Bitwa zmieni�a si� w jednej chwili w rze�. D�ugie dzidy niemieckie i berdysze sta�y si� w �cisku nieu�yteczne. Natomiast brzeszczoty konnych zgrzyta�y po czaszkach i karkach. Konie wpiera�y si� w g�stw� ludzk�, przewracaj�c i tratuj�c nieszcz�snych knecht�w. Je�d�com �atwo by�o ci�� z g�ry, ci�li wi�c bez odetchnienia i spoczynku. Z bok�w drogi wysypywa�y si� coraz nowe gromady dzikich wojownik�w w wilczych sk�rach i z wilcz� ��dz� krwi w piersiach. Wycie ich g�uszy�o b�agalne g�osy o lito�� i j�ki konaj�cych. Zwyci�eni rzucali bro�; niekt�rzy usi�owali wymkn�� si� do lasu; niekt�rzy, udaj�c zabitych, padali na ziemi�; niekt�rzy stali prosto, maj�c twarze blade jak �nieg i zmru�one oczy; inni modlili si�; jeden, kt�remu umys� pomiesza� si� widocznie z przera�enia, pocz�� gra� na piszcza�ce, przy czym u�miecha� si�, podnosz�c w g�r� oczy, p�ki maczuga �mujdzka nie strzaska�a mu g�owy. B�r przesta� szumie�, jakby si� przel�k� �mierci.
Stopnia�a wreszcie gar�� krzy�acka. Czasem tylko w g�szczach zabrzmia� odg�os kr�tkiej walki lub przera�liwy krzyk rozpaczy. Zbyszko i Ma�ko, a za nimi wszyscy konni, skoczyli teraz ku je�dzie.
Ta za� broni�a si� jeszcze, ustawiona kr�giem, tak zawsze bowiem bronili si� Niemcy, gdy nieprzyjaciel zdo�a� ich przewa�n�[2684] si�� otoczy�. Je�d�cy, siedz�c na dobrych koniach i w zbrojach lepszych od piechur�w, walczyli m�nie i z godnym podziwu uporem. Nie by�o mi�dzy nimi �adnego bia�ego p�aszcza, jeno przewa�nie �rednia i drobniejsza szlachta pruska, kt�ra mia�a obowi�zek stawa� do wojny na rozkaz Zakonu. Konie ich po wi�kszej cz�ci by�y tak�e zbrojne, niekt�re w kropierze[2685], a wszystkie w �elazne nacz�ki z osadzonym we �rodku stalowym rogiem. Dow�dztwo nad nimi dzier�y�[2686] wysoki, smuk�y rycerz w ciemnob��kitnym pancerzu i w takim�e che�mie z zapuszczon� przy�bic�.
Z g��bin le�nych pada�a na nich ulewa strza�, ale groty odbija�y si� bezskutecznie od nacz�k�w, od pancerzy i hartownych naramiennik�w. Wa� pieszych i jezdnych �mujdzin�w otacza� ich z bliska, lecz oni bronili si�, tn�c i bod�c d�ugimi mieczami tak za�arcie, i� przed kopytami ko�skimi le�a� wieniec trup�w. Pierwsze szeregi napastnik�w chcia�y si� cofa� i � parte z ty�u � nie mog�y. Na og� uczyni� si� �cisk i zam�t. Oczy ol�niewa�y[2687] od migotania w��czni, od b�ysk�w miecz�w. Konie pocz�y kwicze�, k�sa� i wierzga�. Przypadli bojarzyni �mujdzcy, przypad� Zbyszko i Czech, i Mazurowie. Pod ich pot�nymi ciosami pocz�a si� �kupia� chwia� i ko�ysa� jak b�r pod wichrem, oni za� na podobie�stwo drwali r�bi�cych g�stwin� le�n�, posuwali si� z wolna naprz�d w trudzie i znoju.
Lecz Ma�ko kaza� zbiera� na pobojowisku d�ugie berdysze niemieckie i uzbroiwszy nimi blisko trzydziestu dzikich wojownik�w, pocz�� przeciska� si� przez skrz�t ku Niemcom. Dotar�szy, krzykn��: �Konie po nogach!� � i wnet okaza� si� skutek straszliwy. Rycerze niemieccy nie mogli dosi�gn�� mieczami jego ludzi, a tymczasem berdysze pocz�y kruszy� okrutnie golenie ko�skie. Pozna� w�wczas b��kitny rycerz, �e nadchodzi koniec bitwy i �e pozostaje tylko albo przebi� si� przez ten zast�p, kt�ry odcina� drog� powrotn�, albo zgin��.
Wybra� to pierwsze � i w mgnieniu oka z jego rozkazu �awa rycerzy zwr�ci�a si� czo�em w stron�, z kt�rej nadesz�a. �mujdzini wnet wsiedli im na karki, atoli Niemcy, zarzuciwszy na plecy tarcze i tn�c od przodu i na boki, rozerwali otaczaj�cy ich pier�cie�, rozpu�cili konie i pocz�li gna� na kszta�t huraganu ku wschodowi. Skoczy� im na spotkanie �w oddzia�, kt�ry w�a�nie nadje�d�a� do bitwy, lecz zgniecion przez przewag� zbroic i koni, pad� w jednej chwili pokotem jak �an zbo�a pod wichrem. Droga do zamku by�a wolna, ale ocalenie dalekie i niepewne, albowiem konie �mujdzkie �ciglejsze by�y od niemieckich. B��kitny rycerz zrozumia� to doskonale.
�Biada! � rzek� sobie w duszy � nie uratuje si� z nich nikt, chyba �e w�asn� krwi� okupi� ich ratunek�.
I pomy�lawszy to, pocz�� krzycze� na najbli�szych, aby wstrzymali konie, sam za� zatoczy� ko�o � i nie bacz�c, czy ktokolwiek pos�ucha� jego wezwania, zwr�ci� si� czo�em ku nieprzyjacielowi.
Zbyszko bieg� pierwszy, wi�c uderzy� go Niemiec w zakrywaj�cy oblicze okap od he�mu, ale go nie strzaska� i twarzy nie uszkodzi�. W�wczas Zbyszko zamiast odpowiedzie� ci�ciem na ci�cie chwyci� rycerza wp�, zwi�za� si�[2688] z nim i pragn�c koniecznie wzi�� go �ywcem, usi�owa� wyci�gn�� z siod�a. Ale strzemi� p�k�o mu od zbytniego parcia i spadli obaj na ziemi�. Przez chwil� tarzali si�, walcz�c r�koma i nogami, wnet jednak niezwykle krzepki m�odzian pokona� przeciwnika i przygni�t�szy mu brzuch kolanami, trzyma� pod sob�, jak wilk trzyma psa, kt�ry o�mieli� si� stawi� mu w g�stwinie czo�o.
I trzyma� niepotrzebnie, gdy� Niemiec zemdla�. Tymczasem nadbiegli Ma�ko i Czech, kt�rych dostrzeg�szy, Zbyszko pocz�� wo�a�:
� Bywaj i wi��! Znaczny to jaki� rycerz � i pasowany!
Czech zeskoczy� z konia, ale widz�c bezw�adno�� rycerza, nie wi�za� go, natomiast rozbroi�, odpi�� naramienniki, odj�� pas z wisz�c� przy nim mizerykordi�[2689], poprzecina� rzemienie podtrzymuj�ce he�m i � wreszcie zabra� si� do �rub zamykaj�cych przy�bic�.
Lecz zaledwie spojrza� w twarz rycerza, zerwa� si� i zawo�a�:
� Panie! panie! patrzcie tu jeno!
� De Lorche! � zakrzykn�� Zbyszko.
A de Lorche le�a� z blad�, spotnia�� twarz� i z zamkni�tymi oczyma, bez ruchu, do trupa podobny.
Zbyszko kaza� go w�o�y� na jeden ze zdobycznych woz�w, na�adowanych nowymi ko�ami i osiami dla owej wyprawy, kt�ra ci�gn�a zamkowi w pomoc. Sam przesiad� si� na innego konia i ruszyli razem z Ma�kiem w dalsz� pogo� za pierzchaj�cymi Niemcami. Nie by�a to pogo� zbyt trudna, albowiem konie niemieckie z�e by�y do ucieczki, zw�aszcza na znacznie rozmi�k�ym od wiosennych deszcz�w szlaku. Szczeg�lnie Ma�ko, maj�c pod sob� �cig��[2690] a lekk� klacz po zabitym w�odyce z ��kawicy, min�� po kilku stajach[2691] wszystkich niemal �mujdzin�w i wnet potem dojecha� pierwszego rajtara[2692]. Wezwa� go wprawdzie, wedle rycerskiego zwyczaju, �eby albo si� odda� w niewol�, albo zawr�ci� do walki, ale gdy �w, udaj�c g�uchego, cisn�� nawet tarcz� dla ul�enia koniowi i pochyliwszy si�, b�d� mu ostrogami boki, ci�� go okrutnie stary rycerz szerokim toporem mi�dzy �opatki � i zwali� z konia.
I tak m�ci� si� na uciekaj�cych za �w zdradziecki postrza�, kt�ry niegdy� otrzyma�, a oni za� biegli przed nim na kszta�t stada jeleni, maj�c w sercu trwog� niezno�n�, a w duszy ch�� nie do walki ni do obrony, jeno[2693] do ucieczki przed strasznym m�em. Kilku wpad�o w b�r, ale jeden ulgn��[2694] przy ruczaju[2695] i tego zdusili powrozem �mujdzini. Za pozosta�ymi ca�e gromady rzuci�y si� w g�szcza, w kt�rych wnet rozpocz�y si� dzikie �owy, pe�ne wrzask�w, okrzyk�w i nawo�ywa�. Brzmia�y nimi d�ugo g��biny kniei, dop�ki wszystkich nie pochwytano. Za czym stary rycerz z Bogda�ca, a z nim Zbyszko i Czech wr�cili na pierwsze pobojowisko, na kt�rym le�eli wyci�ci piesi knechtowie[2696]. Trupy ich by�y ju� poobdzierane do naga, a niekt�re poszpecone okrutnie r�koma m�ciwych �mujdzin�w. Zwyci�stwo by�o znaczne i lud upojon rado�ci�. Po ostatniej kl�sce Skirwoi��y pod samym Gotteswerder ju� zniech�cenie pocz�o by�o ogarnia� �mujdzkie serca, zw�aszcza �e przyobiecane przez Witolda[2697] posi�ki nie przychodzi�y tak pr�dko, jak si� ich spodziewano; teraz jednak�e od�y�a nadzieja i zapa� rozgorza� na nowo, w�a�nie jak p�omie�, gdy nowych na w�gle drew dorzucisz.
Zbyt wielu by�o poleg�ych i �mujdzin�w, i Niemc�w, by ich grze��[2698], lecz Zbyszko kaza� wykopa� dzidami do�y dla dw�ch w�odyk�w[2699] z ��kawicy, kt�rzy g��wnie przyczynili si� do zwyci�stwa, i pochowa� ich pod sosnami, na kt�rych korze wyciosa� mieczem krzy�e. Po czym przykazawszy Czechowi pilnowa� pana de Lorche, kt�ry wci�� by� nieprzytomny, ruszy� ludzi i szed� �piesznie tym samym szlakiem ku Skirwoille, aby na wszelki wypadek poda� mu pomoc skuteczn�. Lecz po d�ugim pochodzie trafi� na puste ju� pobojowisko, zasypane jak i poprzednie trupami �mujdzin�w i Niemc�w. �atwo zrozumia� Zbyszko, �e gro�ny Skirwoi��o musia� te� odnie�� znaczne zwyci�stwo, gdyby bowiem zosta� rozbity, spotkaliby ci�gn�cych ku zamkowi Niemc�w. Lecz zwyci�stwo musia�o by� krwawe, gdy� dalej poza w�a�ciwym polem bitwy le�a�y jeszcze g�sto cia�a poleg�ych. Do�wiadczony Ma�ko wywnioskowa� z tego, �e cz�� Niemc�w zdo�a�a si� nawet wycofa� z pogromu.
Czy Skirwoi��o �ciga� ich, czy nie, trudno by�o odgadn��, gdy� �lady by�y b��dne i zatarte jedne przez drugie. Wywnioskowa� jednak�e r�wnie� Ma�ko, �e bitwa odby�a si� do�� dawno, wcze�niej mo�e od Zbyszkowej, albowiem trupy by�y poczernia�e i wzd�te, a niekt�re nad�arte ju� przez wilki, kt�re pierzcha�y[2700] w g�szcz za zbli�eniem si� zbrojnych m��w.
Wobec tego postanowi� Zbyszko nie czeka� na Skirwoi��� i wr�ci� na dawne bezpieczne obozowisko. Przybywszy p�n� noc�, znalaz� ju� tam �mujdzkiego wodza, kt�ry przyci�gn�� nieco wcze�niej. Ponur� zwykle twarz jego roz�wieca�a tym razem z�owroga rado��. Zaraz pocz�� rozpytywa� o bitw�, a dowiedziawszy si� o zwyci�stwie, rzek� g�osem do krakania kruka podobnym.
� Z ciebiem rad i z siebiem rad. Niepr�dko przyjd� posi�ki, a je�li knia�[2701] wielki nadejdzie, b�dzie te� rad, bo zamek b�dzie nasz.
� Kogo� wzi�� z je�c�w? � spyta� Zbyszko.
� P�o� jeno, �adnej szczuki[2702]. By�a jedna, by�o dwie, ale usz�y. Z�bate szczuki! Ludzi naci�y i usz�y!
� Mnie B�g zdarzy� jednego � odrzek� m�odzian. � Mo�ny to rycerz i znamienity, chocia� �wiecki � go��!
A straszny �mujdzin obj�� si� za szyj� r�koma, po czym prawic� uczyni� gest, jakby pokazuj�c id�cy w g�r� od szyi powr�z.
� B�dzie mu tak! � rzek�. � Tak jako i innym... tak.
Na to Zbyszko zmarszczy� brwi.
� Nie b�dzie mu ani tak, ani inak, gdy� to m�j jeniec i przyjaciel. Razem nas ksi��� Janusz pasowa� i jednym palcem tkn�� ci go nie dam.
� Nie dasz?
� Nie dam.
I pocz�li patrze� sobie w oczy, marszcz�c brwi. Zdawa�o si�, �e obaj wybuchn�, lecz Zbyszko, nie chc�c k��tni ze starym wodzem, kt�rego ceni� i szanowa�, a maj�c przy tym serce rozko�ysane wypadkami dnia, chwyci� go nagle za szyj�, przycisn�� do piersi i zawo�a�:
� Zali[2703] chcia�by� mi go wydrze�, a z nim i nadziej� ostatni�? Za co mnie krzywdzisz?
Skirwoi��o nie broni� si� u�ciskom, a wreszcie wysun�wszy g�ow� z ramion Zbyszka, pocz�� spogl�da� na niego spode �ba i sapa�.
� No � rzek� po chwili milczenia � jutro ka�� moich je�c�w powiesi�, ale je�liby ci kt�ry by� potrzebny, to ci go te� daruj�.
Po czym u�ciskali si� po raz wt�ry i rozeszli w dobrej zgodzie ku wielkiemu zadowoleniu Ma�ka, kt�ry rzek�:
� Z�o�ci� wida� z nim nic nie wsk�rasz, ale dobroci� mo�esz go jako wosk ugnie��.
� Taki to ju� nar�d � odpowiedzia� Zbyszko � jeno Niemce o tym nie wiedz�.
I to rzek�szy, kaza� przywie�� przed ognisko pana de Lorche, kt�ry wypoczywa� w sza�asie; jako� po chwili przyprowadzi� go Czech, rozbrojonego, bez he�mu, jeno w sk�rzanym kaftanie, na kt�rym wyci�ni�te by�y pr�gi od pancerza, i w czerwonej mi�kkiej mycce[2704] na g�owie. De Lorche wiedzia� ju� przez giermka, czyim jest je�cem, ale w�a�nie dlatego przyszed� ch�odny, dumny, z twarz�, na kt�rej przy blasku p�omienia mo�na by�o czyta� up�r i wzgard�.
� Dzi�kuj Bogu � rzek� mu Zbyszko � i�e ci� poda� w moje r�ce, bo nic ci ode mnie nie grozi.
I wyci�gn�� ku niemu przyja�nie d�o�, lecz de Lorche ani si� poruszy�.
� Nie podaj� r�ki rycerzom, kt�rzy cze�� rycersk� poha�bili, z Saracenami[2705]przeciw chrze�cijanom walcz�c.
Jeden z obecnych Mazur�w prze�o�y� jego s�owa, kt�rych znaczenia Zbyszko i tak si� zreszt� domy�li�. Wi�c w pierwszej chwili zagotowa�a si� w nim krew jak ukrop.
� G�upcze! � krzykn��, chwytaj�c mimo woli za r�koje�� mizerykordii[2706].
A de Lorche podni�s� g�ow�.
� Zabij mnie � rzek� � wiem, i� wy nie szcz�dzicie je�c�w.
� A wy ich szcz�dzicie? � zawo�a�, nie mog�c znie�� spokojnie takich s��w, Mazur. � A to nie powiesili�cie na brzegu wyspy wszystkich, kt�rych uj�li�cie w poprzedniej bitwie? Dlatego i Skirwoi��o wiesza waszych.
� Tak uczyniono � odrzek� de Lorche � ale to byli poganie.
Jednak�e wida� by�o jakby pewien wstyd w jego odpowiedzi i nietrudno by�o odgadn��, �e w duszy takiego uczynku nie pochwala�.
Tymczasem Zbyszko och�on�� i ze spokojn� powag� rzek�:
� De Lorche! Z jednych r�k dostali�my pasy i ostrogi; znasz mnie te� i wiesz, �e cze�� rycerska nad �ycie i szcz�cie mi milsza � przeto s�uchaj, co ci pod przysi�g� na �wi�tego Jerzego powiem: wielu z tych ludzi nie od wczoraj przyj�o chrzest, a ci, kt�rzy nie s� jeszcze chrze�cijanami, jak do zbawienia wyci�gaj� r�ce do Krzy�a, ale zali wiesz, kto im przeszkody czyni, do zbawienia nie dopuszcza i chrztu broni[2707]?
Mazur przet�umaczy� w lot[2708] Zbyszkowe s�owa, wi�c de Lorche spojrza� pytaj�cym wzrokiem w twarz m�odzianka.
A �w za� rzek�:
� Niemce!
� Nie mo�e by�! � zakrzykn�� geldryjski[2709] rycerz.
� Na w��czni� i na ostrogi �wi�tego Jerzego[2710], Niemce! Bo gdyby tu Krzy� zapanowa�, utraciliby poz�r do najazd�w, do panowania nad t� ziemi� i do gn�bienia tego nieszcz�snego ludu. Ty� ich przecie pozna�, de Lorche, i wiesz najlepiej, zali sprawiedliwe s� ich uczynki.
� Alem mniema�, �e grzechy g�adz�, z pogany walcz�c i do chrztu ich nak�aniaj�c.
� Chrzcz� ci oni ich mieczem i krwi�, nie wod� zbawienia. Czytaj jeno t� kart�, a wraz[2711] poznasz, czy nie ty to w�a�nie krzywdzicielom, drapie�nikom i staro�cicom[2712] piekielnym przeciw wierze i mi�o�ci chrze�cija�skiej s�u�ysz.
To rzek�szy, poda� mu list �mujdzin�w do kr�l�w i ksi���t, kt�ry bardzo by� wsz�dy upowszechnion[2713], a de Lorche wzi�� go i zacz�� przebiega� oczyma przy blasku ognia.
I przebieg� pr�dko, albowiem nie by�a mu obc� trudna sztuka czytania, za czym zdumia� si� niepomiernie[2714] i rzek�:
� Zali to wszystko prawda?
� Tak mnie i tobie dopom� B�g, kt�ren[2715] najlepiej widzi, �e nie w�asnej ja tu tylko sprawie, ale i sprawiedliwo�ci s�u��.
De Lorche zamilk� na chwil�, po czym rzek�:
� Je�cem twoim jestem.
� Daj r�k� � odpowiedzia� Zbyszko. � Bratem moim jeste�, nie je�cem.
Wi�c podali sobie prawice i zasiedli do wsp�lnej wieczerzy, kt�r� Czech kaza� przygotowa� pacho�kom. Podczas posi�ku de Lorche dowiedzia� si� z nie mniejszym zdumieniem, �e Zbyszko mimo list�w nie odzyska� Danusi i �e komturowie[2716] zaprzeczyli wa�no�ci glejtom[2717] z powodu wybuchu wojny.
� To teraz rozumiem, dlaczego� tu jest � rzek� do Zbyszka � i dzi�kuj� Bogu, �e ci mnie je�cem odda�, bo tak my�l�, �e za mnie oddadz� ci zakonni rycerze, kogo zechcesz, gdy� inaczej wielki by�by krzyk na Zachodzie, albowiem z mo�nego rodu pochodz�...
Tu uderzy� si� nagle d�oni� w myck� i zawo�a�:
� Na wszystkie relikwie z Akwizgranu! To� na czele posi�k�w, kt�re nadci�ga�y do Gotteswerder, stali Arnold von Baden i stary Zygfryd von L�we. Wiemy to z list�w, kt�re do zamku przysz�y. Zali ich nie wzi�to w niewol�?
� Nie! � rzek� zrywaj�c si� Zbyszko. � Nikogo ze znaczniejszych! ale prze B�g! wielk� mi nowin� powiadasz. Prze B�g! s� inni je�ce, od kt�rych dowiem si�, nim ich powiesz�, czyli nie by�o jakiej niewiasty przy Zygfrydzie.
I pocz�� wo�a� na pacho�k�w, aby �wiecili mu �uczywem, i bieg� w stron�, gdzie byli pobrani przez Skirwoi��� je�ce. De Lorche, Ma�ko i Czech biegli z nim razem.
� S�uchaj! � m�wi� mu po drodze Geldryjczyk. � Pu�cisz mnie na s�owo i sam w ca�ych Prusiech b�d� jej szuka�, a gdy j� znajd�, wr�c� do ciebie i w�wczas mnie na ni� wymienisz.
� Je�eli �ywa! je�eli �ywa! � odrzek� Zbyszko.
Ale tymczasem pobiegli do �awy Skirwoi��owych je�c�w. Jedni z nich le�eli na wznak, drudzy stali przy pniach, okrutnie przykr�powani do nich �ykiem[2718]. �uczywo jasno o�wieca�o g�ow� Zbyszka, wi�c wszystkie oczy nieszcz�nik�w zwr�ci�y si� ku niemu.
Wtem z g��bi zawo�a� jaki� dono�ny, pe�en przera�enia g�os:
� Panie m�j i obro�co, ratuj mnie!
Zbyszko porwa� z r�k pacho�ka par� p�on�cych szczepek, skoczy� z nimi do drzewa, spod kt�rego dochodzi� g�os � i podni�s�szy je w g�r�, zawo�a�:
� Sanderus!
� Sanderus! � powt�rzy� ze zdumieniem Czech.
A �w, nie mog�c poruszy� skr�powanymi r�koma, wyci�gn�� szyj� i j��[2719] znowu wo�a�:
� Mi�osierdzia!... wiem, gdzie jest c�rka Juranda!... ratujcie mnie!
Pacho�kowie rozwi�zali go zaraz, lecz on, maj�c cz�onki[2720] zdr�twia�e, upad� na ziemi�, a gdy go podniesiono, pocz�� mdle� raz po razu, gdy� by� i srodze poturbowan. Pr�no z rozkazu Zbyszka zawiedziono go przed ognisko, dano je�� i pi�, natarto sad�em, a nast�pnie okryto ciep�o sk�rami; Sanderus nie m�g� przyj�� do siebie, a nast�pnie zapad� w sen tak g��boki, �e zaledwie na drugi dzie� w po�udnie zdo�a� go Czech rozbudzi�.
Zbyszko, kt�rego niecierpliwo�� pali�a jak ogie�, przyszed� do niego natychmiast. Z pocz�tku nie m�g� si� jednak niczego dowiedzie�, albowiem czy to ze strachu po strasznych przej�ciach, czy z folgi[2721], jaka ogarnia zwykle s�abe dusze, gdy gro��ce im niebezpiecze�stwo przeminie, porwa� Sanderusa p�acz tak niepohamowany, i� pr�no usi�owa� odpowiada� na zadawane mu pytania. �kanie �ciska�o mu gard�o, wargi si� trz�s�y, a z oczu p�yn�y �zy tak obfite, jakby �ycie mia�o razem z nimi wyp�yn��.
Wreszcie, przem�g�szy si� nieco i pokrzepion[2722] kobylim mlekiem, kt�rym Litwa nauczy�a krzepi� si� od Tatar�w, pocz�� biada�, �e go �synowie Beliala[2723]� zbili na le�ne jab�ko[2724] dzidami, �e mu zabrali konia, na kt�rym wi�z� relikwie wyj�tkowej mocy i ceny, a na koniec, �e gdy go przykr�powano do drzewa, mr�wki pogryz�y mu tak nogi i ca�e cia�o, i� czeka go na pewno �mier�, nie dzi�, to jutro.
Lecz Zbyszka chwyci� w ko�cu gniew, wi�c porwa� si� i rzek�:
� Odpowiadaj, powsinogo[2725], na to, o co pytam, i bacz[2726], aby ci� co� gorszego nie spotka�o!
� Jest tu opodal mrowisko czerwonych mr�wek � ozwa� si� Czech. � Ka�cie go, panie, na nim po�o�y�, a wnet j�zyk w g�bie odnajdzie.
Hlawa nie m�wi� tego szczerze i u�miecha� si� nawet, albowiem w sercu mia� dla Sanderusa �yczliwo��, lecz �w przerazi� si� i j�� wo�a�:
� Mi�osierdzia! mi�osierdzia! Dajcie mi jeszcze tego poga�skiego napitku, a opowiem wszystko, com widzia� i czegom nie widzia�!
� Je�li cho� s�owo ze��esz[2727], wbij� ci klin mi�dzy z�by! � odrzek� Czech.
Lecz zbli�y� mu powt�rnie do ust buk�ak[2728] z kobylim mlekiem, �w za� chwyci� go, przywar� do niego chciwie ustami jak dziecko do piersi matki i pocz�� �yka�, otwieraj�c i zamykaj�c na przemian oczy. A� gdy wyci�gn�� ze dwie kwarty[2729] lub wi�cej, otrz�sn�� si�, po�o�y� sobie na kolanach buk�ak rzek�, jakby si� poddaj�c konieczno�ci:
� Paskudztwo!...
Po czym do Zbyszka:
� Ale teraz pytaj, zbawco!
� By�a-li moja niewiasta w tym oddziele[2730], z kt�rym szed�e�?
Na twarzy Sanderusa odbi�o si� pewne zdziwienie. S�ysza� on by� wprawdzie, �e Danusia by�a �on� Zbyszka, ale �e �lub by� tajny i �e zaraz j� porwano, wi�c w duszy zawsze my�la� o niej tylko jako o Jurandowej c�rce. Jednak�e odpowiedzia� z po�piechem:
� Tak, wojewodo! by�a! ale Zygfryd de L�we i Arnold von Baden przebili si� przez nieprzyjaci�.
� Widzia�e� j�? � pyta� z bij�cym sercem m�odzian.
� Oblicza jej nie widzia�em, panie, ale widzia�em mi�dzy dwoma ko�mi kolebk� z wikliny, ca�kiem zamkni�t�, w kt�rej kogo� wie�li, i strzeg�a jej ta sama jaszczurka, ta sama s�u�ka zakonna, kt�ra przyje�d�a�a od Danvelda do le�nego dworu. A i �piewanie s�ysza�em te� �a�osne z kolebki dochodz�ce...
Zbyszko a� poblad� ze wzruszenia, siad� na pniu i przez chwil� nie wiedzia�, o co pyta� wi�cej. Ma�ko i Czech byli te� wzruszeni niepomiernie, gdy� wa�n� i wielk� us�yszeli nowin�. Czech pomy�la� mo�e przy tym o tej swojej kochanej pani, kt�ra zosta�a w Spychowie, a dla kt�rej wiadomo�� ta by�a jakby wyrokiem na niedol�.
Nasta�a chwila milczenia.
Wreszcie chytry Ma�ko, kt�ry Sanderusa nie zna� � i zaledwie co� o nim poprzednio zas�ysza�, spojrza� na niego podejrzliwie i spyta�:
� Co� ty za jeden? i co� robi� mi�dzy Krzy�aki?
� Com za jeden, wielmo�ny rycerzu � odpowiedzia� w��cz�ga � niech i na to odpowiedz�: ten waleczny ksi��� � tu wskaza� Zbyszka � i ten m�ny czeski hrabia, kt�rzy mnie znaj� od dawna.
Tu widocznie kumys[2731] pocz�� na niego dzia�a�, bo si� o�ywi� i zwr�ciwszy si� do Zbyszka, pocz�� m�wi� dono�nym g�osem, w kt�rym nie by�o ju� ani �ladu poprzedniego os�abienia:
� Panie, ocalili�cie mi podw�jnie �ycie. Bez was byliby mnie wilcy zjedli albo dosi�g�a kara biskup�w, kt�rzy wprowadzeni w b��d przez moich nieprzyjaci� (o, jak ten �wiat jest niegodziwy!), wydali rozkaz �cigania mnie za sprzeda� relikwii, kt�rych podejrzewali prawdziwo��. Ale ty, panie, przygarn��e� mnie; dzi�ki tobie i wilcy mnie nie strawili, i po�cig nie m�g� mnie dosi�gn��, albowiem brano mnie za jednego z twoich ludzi. Nigdy te� nie zbrak�o mi przy tobie ni jad�a, ni napoju � lepszego ni� to tu kobyle mleko, kt�rym si� brzydz�, ale kt�rego napij� si� jeszcze, aby okaza�, �e ubogi, pobo�ny pielgrzym nie cofa si� przed �adnym umartwieniem.
� Gadaj, skomorochu[2732], �ywo[2733], co wiesz, i nie b�aznuj! � zawo�a� Ma�ko.
Lecz �w podni�s� powt�rnie buk�ak do ust, opr�ni� go ca�kowicie i jakby nie s�ysz�c s��w Ma�kowych, zwr�ci� si� zn�w do Zbyszka:
� Za to te� pokocha�em ci�, panie. �wi�ci, jak m�wi Pismo, dziewi�� razy na godzin� grzeszyli, wi�c i Sanderusowi czasem zdarzy si� zgrzeszy�, ale Sanderus nie by� i nie b�dzie niewdzi�cznikiem. Przeto gdy przysz�o na ci� nieszcz�cie, pami�tasz, panie, com ci rzek�: oto p�jd� od zamku do zamku i nauczaj�c ludzi po drodze, b�d� szuka� twojej straty. Kogom nie pyta�! gdziem nie by�! � d�ugo by m�wi�; do��, �em znalaz�, i od tej chwili nie tak rzep przyczepi si� do opo�czy, jako ja przyczepi�em si� do starego Zygfryda. Uczyni�em si� s�ug� jego i od zamku do zamku, od komturii[2734] do komturii, od miasta do miasta chodzi�em za nim bez przestanku[2735] a� do tej ostatniej bitwy.
Zbyszko tymczasem opanowa� wzruszenie i rzek�:
� Wdzi�cznym ci jest i nie ominie ci� nagroda. Ale teraz opowiadaj, o co� zapytam: zali[2736] przysi�gniesz mi na zbawienie duszy, �e ona �yje?
� Przysi�gam na zbawienie duszy! � odrzek� powa�nie Sanderus.
� Czemu Zygfryd opu�ci� Szczytno?
� Nie wiem, panie, jeno[2737] si� domy�lam: nie by� ci on nigdy starost� w Szczytnie, a opu�ci� je, mo�e boj�c si� rozkaz�w mistrza, kt�ry jako m�wiono, pisa� do niego, aby brank�[2738] odda� ksi�nie mazowieckiej[2739]. Mo�e przed owym pismem ucieka�, gdy� dusza zapiek�a si� w nim od bole�ci i pomsty za Rotgiera. Powiadaj� teraz, �e to by� jego syn. I nie wiem, jako tam by�o, jeno wiem, �e a� mu si� co� w g�owie pomiesza�o z zaciek�o�ci i �e p�ki �yw, p�ty c�rki Jurandowej � chcia�em rzec: m�odej pani � z r�k nie popu�ci.
� Dziwne mi si� to wszystko zdawa � przerwa� nagle Ma�ko � bo gdyby �w stary pies taki by� na ca�� Jurandow� krew zawzi�ty, to by by� Danu�k� zabi�.
� I chcia� to uczyni� � odpar� Sanderus � ale co� ci go takiego potka�o, �e a� potem ci�ko zachorza� i o ma�o ostatniej pary nie pu�ci�. Si�a[2740] o tym szepc� sobie jego ludzie. Niekt�rzy prawi�, jako id�c noc� na wie��, aby m�od� pani� zamordowa�, napotka� z�ego ducha � inni, �e w�a�nie anio�a. Do��, �e go znaleziono na �niegu przed wie�� ca�kiem bez duszy. Teraz jeszcze gdy o tym wspomni, to mu w�osy d�bem staj� na g�owie, a przez to i sam nie �mie podnie�� na ni� r�ki, i boi si� innym rozkaza�. Wozi z sob� niemow�, dawnego kata szczytnie�skiego, ale nie wiadomo dlaczego, bo �w si� te� boi jako i wszyscy.
S�owa te uczyni�y wielkie wra�enie. Zbyszko, Ma�ko i Czech zbli�yli si� do Sanderusa, kt�ry prze�egna� si� i tak dalej m�wi�:
� Niedobrze tam by� mi�dzy nimi. Nieraz s�ysza�em i widzia�em rzeczy, od kt�rych ciarki po sk�rze chodz�. Waszym mi�o�ciom m�wi�em ju�, �e staremu komturowi[2741] popsowa�o si� co� w g�owie. Ba, jako�e inaczej mia�o by�, kiedy go duchy z tamtego �wiata nawiedzaj�! Byle sam zosta�, poczyna co� ko�o niego sapa� tak w�a�nie, jakby komu� tchu nie stawa�o[2742]. A to jest �w Danveld, kt�rego zabi� straszny pan ze Spychowa. To Zygfryd m�wi mu: �Czego? Msze ci na nic, po c� przychodzisz?� A tamten tylko zgrzytnie i potem zn�w sapie. Ale cz�ciej jeszcze przychodzi Rotgier, po kt�rym te� siark� w izbie czu�, i z nim jeszcze wi�cej komtur rozmawia: �Nie mog�, m�wi mu, nie mog�! Jak sam przyjd�, to w�wczas, ale teraz nie mog�!�� S�ysza�em tak�e, jak si� go pyta�: �Zali ci to ul�y, synku?� I tak ci�gle. A i to bywa, �e przez dwa albo i trzy dni do nikogo s�owem si� nie odezwie, na twarzy za� wida� mu bole�� okrutn�. Kolebki onej pilnie strze�e i on, i ta s�u�ka zakonna, tak �e m�odej pani nikt nigdy dojrze� nie mo�e.
� Nie zn�caj� si� nad ni�? � spyta� g�ucho Zbyszko.
� Szczer� prawd� waszej mi�o�ci powiem, �em bicia i krzyk�w nie s�ysza�, ale �piewanie �a�osne tom s�ysza�, a czasem jakoby ptak kwili�...
� Gorze[2743]! � ozwa� si� przez zaci�ni�te z�by Zbyszko.
Lecz Ma�ko przerwa� dalsze pytania.
� Do�� tego � rzek�. � Praw[2744] teraz o bitwie. Widzia�e�? Jako�e uszli i co si� z nimi sta�o?
� Widzia�em � odpowiedzia� Sanderus � i wiernie opowiem. Bili si� z pocz�tku okrutnie, ale gdy poznali, �e ich oskoczono ze wszystkich stron, dopiero� pocz�li my�le�, jakoby sie wyrwa�. I rycerz Arnold, kt�ry jest prawy[2745] olbrzym, pierwszy rozerwa� ko�o i tak� drog� otworzy�, �e przedosta� si� przez ni� i stary komtur razem z kilkoma lud�mi i z kolebk�, kt�ra by�a mi�dzy dwoma ko�mi przywi�zana.
� A to pogoni nie by�o? Jak�e si� sta�o, �e ich nie do�cigli?
� Pogo� by�a, ale nie mog�a nic poradzi�, bo jak dotar�a zbyt blisko, to rycerz Arnold zwraca� si� ku niej i potyka� si� ze wszystkimi. Bo�e bro� ka�dego od spotkania si� z nim, gdy� to jest cz�ek tak strasznej si�y, �e nic mu to � i ze stoma si� potyka�. Trzy razy si� tak zwraca�, trzy razy po�cig wstrzyma�. Ludzie, co byli przy nim, pogin�li � wszyscy. Sam on by�, widzi mi si�, �e ranny i konia mia� rannego, ale ocala�, a przy tym da� czas staremu komturowi do przezpiecznej[2746] ucieczki.
Ma�ko, s�uchaj�c tego opowiadania, pomy�la� jednak, �e Sanderus prawd� m�wi, przypomnia� sobie bowiem, i� pocz�wszy od miejsca, w kt�rym Skirwoi��o stoczy� bitw�, droga na d�ugiej przestrzeni w stron� odwrotn� pokryta by�a trupami �mujdzin�w, poci�tych tak strasznie, jakby ich pobi�a r�ka olbrzyma.
� Wszelako jak�e� ty to wszystko m�g� widzie�? � zapyta� Sanderusa.
� Widzia�em to � odpar� w��cz�ga � bom si� chyci�[2747] za ogon jednego z tych koni, kt�re nios�y kolebk�, i ucieka�em razem, p�kim nie dosta� kopytem w brzuch. Naonczas mnie zemdli�o i dlategom si� dosta� w r�ce waszmo�ci�w.
� Ju�ci, mog�o si� tak przygodzi� � rzek� Hlawa � ale ty bacz, aby� czego nie ze�ga�, gdy� �le by� na tym wyszed�!
� Znak jeszcze jest � odpowiedzia� Sanderus � kto chce, mo�e go zobaczy�; wszelako lepiej jest na s�owo uwierzy� ni� by� pot�pionym za niedowiarstwo.
� Cho�by� i prawd� czasem niechc�cy rzek�, b�dziesz wy�[2748] za �wi�tokupstwo[2749].
I pocz�li si� przekomarza�, jak to mieli zwyczaj czyni� dawniej, lecz dalsz� rozmow� przerwa� Zbyszko;
� Szed�e� tamtym krajem, wi�c go znasz. Jakie� tam s� w pobli�u zamki i gdzie jak mniemasz, mogli si� schroni� Zygfryd i Arnold?
� Zamk�w tam w pobli�u nijakich nie masz, gdy� wszystko tam jedna puszcza, przez kt�r� niedawno przer�bany jest �w go�ciniec. Wsi i osad te� nie ma, bo co by�o, to sami Niemcy popalili wskr� tej przyczyny[2750], �e jak si� zacz�a ta wojna, to tamtejszy lud, kt�ry z tego samego plemienia co i tutejszy pochodzi, podni�s� si� tak�e przeciw krzy�ackiemu panowaniu. Ja my�l�, panie, �e Zygfryd i Arnold tu�aj� si� teraz po boru i albo b�d� chcieli wr�ci�, sk�d przy�li, albo przedosta� si� ukradkiem do onej[2751] fortecy, do kt�rej ci�gn�li�my przed on� nieszcz�sn� bitw�.
� Pewnikiem[2752] tak i jest! � rzek� Zbyszko.
I zamy�li� si� g��boko. Ze zmarszczonych jego brwi i skupionego oblicza �atwo by�o wymiarkowa�[2753], z jakim rozmy�la wysi�kiem, ale nie trwa�o to d�ugo. Po chwili podni�s� g�ow� i rzek�:
� Hlawa! niech konie i pacho�cy b�d� gotowi, bo wraz ruszamy w drog�.
Giermek, kt�ry nie mia� nigdy zwyczaju zapytywa� si� o powody rozkaz�w, podni�s� si� i nie rzek�szy ni s�owa, skoczy� ku koniom; natomiast Ma�ko wytrzeszczy� na bratanka oczy i zapyta� ze zdumieniem:
� A... Zbyszko? Hej! A ty dok�d? Co?... Jako�e?...
Lecz �w odpowiedzia� r�wnie pytaniem:
� A wy co my�licie? Zalim nie powinien?
Na to zamilk� stary rycerz. Zdumienie gas�o stopniowo na jego twarzy: ruszy� g�ow� raz i drugi, a wreszcie odetchn�� z g��bi piersi i rzek�, jakby odpowiadaj�c sobie samemu:
� No! ju�ci... Nie ma rady!
I poszed� te� ku koniom. Zbyszko za� zwr�ci� si� do pana de Lorche i za po�rednictwem umiej�cego po niemiecku Mazura rzek� mu:
� Tego od ciebie nie mog� chcie�, aby� mi przeciw tym ludziom pomaga�, z kt�rymi pod jedn� chor�gwi� s�u�y�e�, przeto[2754] jeste� wolny i jed�, gdzie chcesz.
� Nie mog� ci teraz mieczem przeciw czci mojej rycerskiej pomaga� � odpar� de Lorche � ale co do wolno�ci, to te� nie. Zostaj� twoim je�cem na s�owo i stawi� si� na wezwanie, dok�d ka�esz. A ty w razie jakowej� przygody pami�taj, �e za mnie ka�dego je�ca Zakon wymieni, gdy� nie tylko z mo�nego, lecz i zas�u�onego Krzy�akom rodu pochodz�.
I pocz�li si� �egna�, po�o�ywszy sobie wedle zwyczaju d�onie na ramionach i ca�uj�c si� w policzki, przy czym de Lorche rzek�:
� Pojad� do Malborga albo na dw�r mazowiecki, aby� wiedzia�, �e je�li nie tu, to tam mnie znajdziesz. Pose� tw�j niech mi jeno powie dwa s�owa: Lotaryngia-Geldria[2755]!
� Dobrze � odpowiedzia� Zbyszko. � P�jd� jeszcze do Skirwoi��y, by ci da� znak, kt�ren[2756] �mujdzini szanuj�.
Po czym uda� si� do Skirwoi��y. Stary w�dz da� znak i nie czyni� �adnych trudno�ci co do odjazdu, wiedzia� bowiem, o co chodzi, lubi� Zbyszka, by� mu wdzi�czny za ostatni� bitw� i przy tym nie mia� �adnego prawa zatrzymywa� rycerza, kt�ry nale�a� do innego kraju, a przyszed� tylko z w�asnej ochoty. Wi�c dzi�kuj�c za znaczn� us�ug�, jak� odda�, opatrzy�[2757] go �ywno�ci�, kt�ra w opustosza�ym kraju przyda� si� mog�a i po�egna� �yczeniem, aby kiedy� w �yciu mogli si� jeszcze napotka� w jakiej� wielkiej i ostatecznej z Krzy�akami rozprawie. Temu za� �pieszno by�o, albowiem trawi�a go jakby gor�czka. Ale przyszed�szy do pocztu, zasta� wszystko gotowe, a mi�dzy lud�mi i stryja Ma�ka ju� na koniu, uzbrojonego w kolczug�[2758] i w he�mie na g�owie. Wi�c zbli�ywszy si� do niego, rzek�:
� To i wy ruszacie ze mn�?
� A za� co mam robi�? � spyta� nieco opryskliwie Ma�ko.
Na to Zbyszko nie odrzek� nic, poca�owa� tylko zbrojn� prawic� stryja, po czym siad� na ko� i ruszyli.
Sanderus jecha� z nimi. Drog� a� do pobojowiska wiedzieli dobrze, ale dalej on mia� by� przewodnikiem. Liczyli te� i na to, �e je�li napotkaj� gdzie w lasach ch�op�w miejscowych, to ci, jako nienawidz�cy swych pan�w krzy�ackich, pomog� im w tropieniu starego komtura i owego Arnolda von Baden, o kt�rego nadludzkiej mocy i m�stwie tyle Sanderus opowiada�.
Do pobojowiska, na kt�rym Skirwoi��o wyci�� Niemc�w, droga by�a �atwa, bo znajoma. Dotarli te� do niego rych�o, ale przejechali je po�piesznie z przyczyny niezno�nego zaduchu, jaki wydawa�y nie pogrzebione[2759] cia�a. Przeje�d�aj�c, sp�dzili pr�cz wilk�w ogromne stada wron, kruk�w i kawek, po czym j�li[2760] szuka� na szlaku �lad�w. Jakkolwiek przeszed� t� drog� poprzednio ca�y oddzia�, jednak�e do�wiadczony Ma�ko znalaz� bez trudu na stratowanej ziemi wyciski[2761] olbrzymich kopyt id�ce w kierunku powrotnym, i tak pocz�� mniej bieg�ej w wojennych sprawach m�odzie�y rzecz obja�nia�:
� Szcz�cie, i� od bitwy nie by�o deszczu. Baczcie[2762] jeno[2763]: ko� Arnold�w[2764], jako nios�cy m�a nad miar� wielkiego, musia� te� by� ogromny, a i to �acno[2765] wymiarkowa�, �e cwa�uj�c w ucieczce, mocniej nogami bi� w ziemi� ni� id�c powoli w tamt� stron�, a przeto i wi�ksze powybija� do�y. Patrz, kt�ren[2766] masz oczy, jako na wilgotnych miejscach zna� podkowy! Da B�g, wy�lakujemy[2767] psubrat�w godnie[2768], byle przedtem gdzie za murami ochrony nie znale�li.
� Sanderus m�wi� � odpowiedzia� Zbyszko � �e nie masz[2769] tu w pobli�u zamk�w, i tak to jest, gdy� kraj ten �wie�o Krzy�acy zaj�li i nie zd��yli si� w nim pobudowa�. Gdzie im si� schroni�? Ch�opi, kt�rzy tu mieszkali, s� w obozie u Skirwoi��y, bo to ten sam lud, co i �mujdzini... Wsie, jako m�wi� Sanderus, sami Niemcy popalili, a baby z dzie�mi w g��biach borowych zatajone[2770]. Byle koni nie �a�owa�, to ich dognamy.
� Koni trzeba �a�owa�, bo cho�by si� nam i uda�o, to potem w nich zbawienie nasze � rzek� Ma�ko.
� Rycerz Arnold � wtr�ci� Sanderus � by� w bitwie ki�cieniem[2771] po plecach uderzon. Nie zwa�a� na to, z pocz�tku bi� si� i zabija�, ale p�niej musia�o go rozebra�, bo tak zawsze bywa, �e zrazu nic, a potem boli. Z tej przyczyny nie l�a im[2772] zbyt pr�dko umyka�, a mo�e trzeba b�dzie i wypoczywa�.
� A ludzi, m�wi�e�, nie ma przy nich nijakich? � zapyta� Ma�ko.
� Jest dw�ch, kt�rzy mi�dzy siod�ami kolebk� wioz�, a pr�cz nich rycerz Arnold i stary komtur[2773]. By�a spora gar�� i innych, ale tych �mujdzini dognawszy, pozabijali.
� Tak ma by� � rzek� Zbyszko � �e tych ludzi, co przy kolebce, nasi pacho�kowie powi���, wy, stryjku, chycicie starego Zygfryda, a ja na Arnolda uderz�.
� No! � odpowiedzia� Ma�ko � ju�ci, Zygfrydowi poradz�, bo za �ask� Pana Jezusow� moc w ko�ciach �ywie[2774]! Ale ty sobie zbyt nie dufaj[2775], bo tamten ma by� wielkolud!
� Owa! obaczym! � odpar� Zbyszko.
� Krzepki� jest, tego nie przecz�, ale przecie s� t�si od ciebie. Zali� to zabaczy�[2776] o tych naszych rycerzach, kt�ryche�my w Krakowie widzieli? A panu Powale z Taczewa[2777] da�by� rady? a panu Paszkowi Z�odziejowi z Biskupic[2778], a tym bardziej Zawiszy Czarnemu[2779]? co? Nie pusz zbytnio i bacz, o co chodzi.
� Rotgier by� te� nie u�omek[2780] � mrukn�� Zbyszko.
� A dla mnie znajdzie si� robota? � spyta� Czech.
Lecz nie otrzyma� odpowiedzi, gdy� my�l Ma�ka by�a zaj�ta czym innym.
� Je�li nam B�g pob�ogos�awi � rzek� � to byle si� potem do puszcz mazowieckich dosta�! Tam ju� b�dziemy przezpieczni[2781] i raz si� wszystko sko�czy.
Lecz po chwili westchn��, pomy�lawszy zapewne, �e i w�wczas jeszcze nie wszystko si� sko�czy, trzeba bowiem b�dzie co� zrobi� z nieszcz�sn� Jagienk�.
� Hej! � mrukn�� � dziwne s� wyroki boskie. Nieraz ja o tym my�l�, czemu te� to nie przypad�o na ci� spokojnie si� o�eni�, a mnie spokojnie przy was siedzie�... Bo przecie najcz�ciej tak bywa � i �r�d wszystkiej �lachty w naszym kr�lestwie my jedni tylko w��czym si� ot po r�nych krajach i wertepach, miast [2782]doma gospodarzy� po bo�emu.
� Ano! prawda jest, ale wola boska!�odpowiedzia� Zbyszko.
I czas jaki� jechali w milczeniu, po czym zn�w stary rycerz zwr�ci� si� do synowca:
� Ufasz ty temu powsinodze[2783]? Co to za jeden?
� Cz�ek jest lekki i mo�e nicpo�, ale dla mnie okrutnie �yczliwy i zdrady si� od niego nie boj�.
� Je�li tak, niech�e jedzie naprz�d, bo je�li ich zgoni, tedy[2784] si� nie sp�osz�. Powie im, �e z niewoli uciek�, czemu �acno[2785] uwierz�. Lepiej tak b�dzie, bo gdyby nas z dala ujrzeli, to alboby zdo�ali si� gdzie zatai�[2786], albo obron� przygotowa�.
� W nocy on sam naprz�d nie pojedzie, bo jest strachliwy � odrzek� Zbyszko � ale w dzie� pewnie, �e tak b�dzie lepiej. Powiem mu, �eby trzy razy w dzie� zatrzymywa� si� i czeka� na nas; je�li za� nie znajdziem go na postoju, to b�dzie znak, �e ju� jest z nimi, i wtedy, pojechawszy jego �ladem, uderzym na nich niespodzianie.
� A nie ostrze�e ich?
� Nie. Lepiej on mnie �yczy ni� im. Powiem mu te�, �e napad�szy na nich, zwi��em i jego, by si� za� ich pomsty p�niej nie potrzebowa� ba�. Niech si� do nas wcale nie przyznaje...
� To ty my�lisz tamtych �ywych ostawi�?
� A jako�e ma by�? � odpowiedzia� nieco frasobliwie[2787] Zbyszko. � Widzicie... �eby to by�o na Mazowszu albo gdzie u nas, to by�my ich pozwali, jako Rotgiera pozwa�em, i potykali si� na �mier�, ale tu w ich kraju nie mo�e to by�... Tu chodzi o Danu�k� i o po�piech. Trzeba si� duchem[2788] i cicho sprawi�[2789], aby biedy na si� nie napyta�, a potem, jako�cie rzekli, co pary w koniach wali� do puszcz mazowieckich. Uderzywszy za� niespodzianie, mo�e zaskoczym ich bez zbroi, ba i bez miecz�w! To jako�e ich zabija�? Ha�by mi strach! Oba�my teraz pasowani, a i oni tak�e...
� Ju�ci � rzek� Ma�ko. � Ale mo�e i do potkania si� przyj��.
Lecz Zbyszko zmarszczy� brwi i w twarzy odbi�a mu si� g��boka zawzi�to��, wrodzona widocznie wszystkim m�om z Bogda�ca, albowiem w tej chwili sta� si�, zw�aszcza ze spojrzenia, tak do Ma�ka podobny, jakby by� jego rodzonym synem.
� Czego bym te� chcia� � rzek� g�ucho � to cisn�� tego krwawego psa, Zygfryda, pod nogi Jurandowi! Daj�e to B�g!
� A daj�e, daj � powt�rzy� zaraz Ma�ko.
Tak rozmawiaj�c, ujechali spory szmat drogi, gdy� zapad�a noc pogodna wprawdzie, ale bez miesi�ca[2790]. Trzeba si� by�o zatrzyma�, da� wytchn�� koniom i ludzi pokrzepi�[2791] jad�em i snem. Przed spoczynkiem zapowiedzia� jednak�e Zbyszko Sanderusowi, �e nazajutrz ma sam jecha� naprz�d, na co ten zgodzi� si� ch�tnie, wym�wiwszy sobie tylko, by w razie niebezpiecze�stwa od zwierza lub miejscowego ludu mia� prawo ku nim ucieka�. Prosi� te�, by nie trzy, ale cztery razy wolno by�o czyni� postoje, gdy� w samotno�ci ogarnia go zawsze jakowy� niepok�j, nawet w zbo�nych[2792] krainach, a c� dopiero w boru tak dzikim i szkaradnym jak �w, w kt�rym znajduj� si� obecnie.
Roz�o�yli si� tedy na nocleg i pokrzepiwszy si�y jad�em, pok�adli si� na sk�rach przy ma�ym ognisku, nanieconym pod wykrotem o p� stajania od drogi. Pacholicy pilnowali kolejno koni, kt�re wytarzawszy si�, drzema�y po zjedzeniu obrok�w, zak�adaj�c sobie wzajem g�owy na karki. Lecz zaledwie pierwszy brzask osrebrzy� drzewa, zerwa� si� pierwszy Zbyszko, pobudzi� innych i o �wicie ruszyli w dalszy poch�d. �lady olbrzymich kopyt Arnoldowego ogiera odnalaz�y si� zn�w bez trudno�ci, albowiem zasch�y w niskim b�otnistym zwykle gruncie i utrwali�y si� od posuchy. Sanderus wyjecha� naprz�d i znik� im z oczu, wszelako na po�owie czasu mi�dzy wschodem s�o�ca a po�udniem znale�li go na postoju. Powiedzia� im, �e nie widzia� �ywej duszy pr�cz wielkiego tura[2793], przed kt�rym jednak�e nie umyka�, poniewa� zwierz pierwszy zeszed� mu z drogi. Natomiast o po�udniu, przy pierwszym posi�ku, o�wiadczy�, i� ujrza� ch�opa, bartodzieja[2794] z leziwem[2795], i nie zatrzyma� go tylko z obawy, �e w g��bi boru mog�o si� ich znajdowa� wi�cej. Pr�bowa� go o to i owo wypytywa�, ale nie mogli si� rozm�wi�.
W czasie nast�pnego pochodu Zbyszko pocz�� si� niepokoi�. Co b�dzie, je�li przyjad� w okolice wy�sze i suchsze, gdzie na twardym szlaku znikn� widoczne dot�d �lady? R�wnie� gdyby po�cig trwa� zbyt d�ugo i doprowadzi� ich do kraju ludniejszego, w kt�rym mieszkance przyzwyczaili si� ju� z dawna do pos�usze�stwa Krzy�akom, napad i odebranie Danusi sta�oby si� prawie niepodobnym[2796], albowiem cho�by Zygfryda i Arnolda nie ubezpieczy�y mury jakiego zamku lub gr�dka, ludno�� miejscowa wzi�aby z pewno�ci� ich stron�.
Lecz na szcz�cie obawy te okaza�y si� p�onne[2797], gdy� na nast�pnym postoju nie znale�li o um�wionej porze Sanderusa, a natomiast odkryli na so�nie, stoj�cej tu� przy drodze, wielki zacios w kszta�cie krzy�a, �wie�o widocznie uczyniony. W�wczas spojrzeli na si� i spowa�nia�y im twarze, a serca pocz�y bi� �ywiej[2798]. Ma�ko i Zbyszko zeskoczyli natychmiast z siode�, by zbada� �lady na ziemi, i szukali pilnie, ale nied�ugo, gdy� same rzuca�y si� w oczy.
Sanderus widocznie zjecha� z drogi w b�r, id�c za wyciskami wielkich kopyt, nie tak g��bokimi jak na go�ci�cu, ale do�� wyra�nymi, grunt bowiem by� tu torfiasty i ci�ki ko� wt�acza� za ka�dym krokiem igliwie hacelami[2799], po kt�rych zostawa�y czarniawe po brzegach do�ki.
Przed bystrymi Zbyszkowymi oczyma nie ukry�y si� i inne wyciski, wi�c siad� na ko�, a Maciek za nim i pocz�li si� naradza� z sob� i Czechem cichymi g�osami, jakby nieprzyjaciel by� tu�.
Czech radzi�, by zaraz p�j�� piechot�, ale oni nie chcieli tego czyni�, nie wiedzieli bowiem, jak daleko przyjdzie im jecha� borem. Piesi pacho�kowie mieli ich jednak poprzedza� i w razie dostrze�enia czego da� im zna�, aby byli w pogotowiu.
Jako� niebawem ruszyli w b�r. Drugi zacios na so�nie upewni� ich, i� nie stracili �ladu Sanderusa. Wkr�tce te� dostrzegli, �e s� na dr�ce, a przynajmniej na perci [2800]le�nej, kt�r� nieraz ludzie musieli przechodzi�. W�wczas byli ju� pewni, �e znajd� jak�� osad� le�n�, a w niej tych, kt�rych szukaj�.
S�o�ce zni�y�o si� ju� nieco i �wieci�o z�otem mi�dzy drzewami. Wiecz�r zapowiada� si� pogodny. B�r by� cichy, albowiem zwierz i ptactwo mia�o si� ku spoczynkowi. Gdzieniegdzie tylko w�r�d �wiec�cych w s�o�cu ga��zi miga�y wiewi�rki, ca�kiem od wieczornych promieni czerwone. Zbyszko, Ma�ko, Czech i pacho�cy jechali jeden za drugim, g�siego. Wiedz�c, �e piesi pacho�cy znacznie s� na przedzie i �e w por� ostrzeg�, stary rycerz m�wi� tymczasem do bratanka, nie t�umi�c zbytnio g�osu:
� Porachujmy si� ze s�onkiem � m�wi�. � Od ostatniego postoju do miejsca, w kt�rym by� zacios, ujechali�my okrutny szmat drogi. Na krakowskim zegarze by�oby godzin ze trzy... To tedy Sanderus dawno jest mi�dzy nimi i mia� czas opowiedzie� im swoje przygody. Byle jeno nie zdradzi�.
� Nie zdradzi � odrzek� Zbyszko.
� I byle mu uwierzyli � ko�czy� Ma�ko � bo je�li nie uwierz�, to b�dzie z nim �le.
� A czemu by za� nie mieli uwierzy�. Albo to o nas wiedz�? A przecie jego znaj�. Nieraz zdarzy si� bra�cowi[2801] z niewoli uciec.
� Bo mnie o to chodzi, �e je�li powiedzia� im, i� z niewoli ucieka, to mo�e po�cigu si� za nim bali i zaraz ruszyli.
� Nie. Potrafi on klimkiem rzuci�.[2802] A to rozumiej�, �e po�cig tak daleko by nie poszed�.
Na czas umilkli, lecz po chwili Ma�kowi zda�o si�, �e Zbyszko co� szepce do niego, wi�c si� odwr�ci� i zapyta�:
� Jako powiadasz?
Ale Zbyszko oczy mia� wzniesione w g�r� i nie do Ma�ka szepta�, tylko poleca� Bogu Danu�k� i swoje �mia�e przedsi�wzi�cie.
Ma�ko pocz�� si� te� �egna�, ale zaledwie uczyni� pierwszy znak krzy�a, gdy jeden z pos�anych naprz�d pacholik�w wysun�� si� ku nim nagle z leszczynowych g�szcz�w:
� Smolarnia! � rzek�. � S�!
� St�j! � szepn�� Zbyszko i w tej samej chwili zeskoczy� z konia.
Za nim zeskoczy� Ma�ko, Czech i pacholikowie, z kt�rych trzej dostali rozkaz, aby zatrzymali si� z ko�mi, maj�c je w pogotowiu i bacz�c, aby bro� Bo�e kt�ry z rumak�w nie zar�a�. Pi�ciu pozosta�ym rzek� Ma�ko:
� B�dzie tam dw�ch masztalerzy[2803] i Sanderus, kt�rych w mig mi powi��ecie, a gdyby kt�ren[2804] zbrojny by� i chcia� si� broni�, to go w �eb.
I ruszyli zaraz naprz�d. Po drodze szepn�� jeszcze Zbyszko stryjcowi:
� Bierzcie starego Zygfryda, a ja Arnolda.
� Pilnuj si� jeno! � odpowiedzia� stary.
I mrugn�� na Czecha, daj�c mu do zrozumienia, aby w ka�dej chwili got�w by� nie�� pomoc m�odemu panu.
�w za� skin�� g�ow�, �e tak i b�dzie, przy czym nabra� tchu w piersi i zmaca�, czy miecz �atwo mu wychodzi z pochew.
Lecz Zbyszko spostrzeg� to i rzek�:
� Nie! Tobie rozkazuj� ku kolebce zaraz skoczy� i nie odst�powa� jej ni pi�dzi� [2805]podczas bitki.
Szli szybko i cicho, ci�gle w�r�d leszczynowej g�stwy, ale nie szli ju� daleko, gdy� najwy�ej po dw�ch stajaniach[2806] zaro�la urywa�y si� nagle, okalaj�c ma�� polank�, na kt�rej wida� by�o wygas�e kopce smolarskie i dwie ziemne chaty, czyli numy, w kt�rych zapewne mieszkali smolarze, dop�ki nie wygna�a ich st�d wojna. Zachodz�ce s�o�ce o�wieca�o ogromnym blaskiem ��k�, kopiec i obie stoj�ce do�� daleko od siebie numy. Przed jedn� z nich siedzia�o na k�odzie dw�ch rycerzy, przed drug� � barczysty, czerwonow�osy prostak i Sanderus. Ci obaj zaj�ci byli wycieraniem szmatami pancerzy, a u n�g Sanderusa le�a�y pr�cz tego dwa miecze, kt�re widocznie mia� zamiar oczy�ci� p�niej.
� Patrz � rzek� Ma�ko, cisn�c z ca�ej si�y rami� Zbyszka, aby go jeszcze przez chwil� powstrzyma�. � Umy�lnie im wzi�� miecze i pancerze. Dobrze! Ten z siw� g�ow� musi by�...
� Naprz�d! � krzykn�� nagle Zbyszko.
I wichrem skoczyli na polan�. Tamci zerwali si� tak�e, lecz nim zdo�ali dobiec do Sanderusa, chwyci� gro�ny Ma�ko starego Zygfryda za pier�, przegi�� go w ty� i w jednej chwili wzi�� go pod siebie. Zbyszko i Arnold sczepili si� z sob� jak dwa jastrz�bie, opletli si� ramionami i pocz�li si� zmaga� straszliwie. Barczysty Niemiec, kt�ry siedzia� przedtem ko�o Sanderusa, porwa� wprawdzie za miecz, ale nim zdo�a� nim machn��, uderzy� go pacho�ek Ma�k�w, Wit, obuchem[2807] w rud� g�ow� i rozci�gn�� na miejscu. Rzucili si� potem wedle rozkazu starego pana wi�za� Sanderusa, ten za�, cho� wiedzia�, i� to rzecz by�a um�wiona, j��[2808] tak rycze� ze strachu jak ciel�, kt�remu podrzynaj� gard�o.
Lecz Zbyszko, chocia� tak krzepki, i� �cisn�wszy ga��� drzewa, sok z niej wyciska�, poczu�, �e dosta� si� jakby nie w ludzkie, ale nied�wiedzie �apy. Poczu� nawet i to, �e gdyby nie pancerz, kt�ry mia� na sobie, nie wiedz�c, czy nie przyjdzie mu potyka� si� na ostre, olbrzymi Niemiec by�by mu pokruszy� �ebra albo mo�e i ko�� pacierzow� po�ama�. Uni�s� go wprawdzie nieco m�odzian w g�r�, ale �w podni�s� go jeszcze wy�ej i zebrawszy wszystkie si�y, chcia� grzmotn�� nim o ziemi�, tak aby wi�cej nie powsta�.
Lecz Zbyszko �cisn�� go r�wnie� z tak okrutnym wysi�kiem, �e a� oczy Niemca krwi� zasz�y, po czym wsun�� mu nog� mi�dzy kolana, uderzy� w zgi�cie i zwali� na ziemi�.
Zwalili si� raczej oba, m�odzian jednak�e pad� pod sp�d, ale w tej chwili baczny na wszystko Ma�ko rzuci� na wp� zgniecionego Zygfryda w r�ce pacho�kom, sam za� ruszy� ku le��cym, w mgnieniu oka skr�powa� pasem nogi Arnolda, po czym skoczy�, siad� na nim jak na zabitym dziku i przy�o�y� mu ostrze mizerykordii[2809] do karku.
�w za� krzykn�� przera�liwie i r�ce osun�y mu si� bezw�adnie ze Zbyszkowych bok�w, a potem pocz�� j�cze�, nie tyle od uk�ucia, ile dlatego, �e nagle uczu� okrutny i niewypowiedziany b�l w plecach, w kt�re otrzyma� by� uderzenie maczug� jeszcze podczas bitwy ze Skirwoi���.
Ma�ko chwyci� go obu r�koma za ko�nierz i �ci�gn�� ze Zbyszka, a Zbyszko przypodni�s� si� z ziemi i siad�, po czym chcia� wsta� i nie m�g�, wi�c siad� znowu i przez d�u�sz� chwil� siedzia� bez ruchu. Twarz mia� blad� i spotnia��, oczy krwi� nabieg�e i posinia�e usta � i spogl�da� przed si� jakby nie ca�kiem przytomnie.
� Co� jest? � zapyta� z niepokojem Ma�ko.
� Nic, jenom utrudzon bardzo. Pom�cie mi stan�� na nogach.
Ma�ko zasun�� mu r�ce pod pachy i podni�s� go od razu.
� Mo�esz sta�?
� Mog�.
� Boli ci� co?
� Nic. Jeno mi brak tchu.
Tymczasem Czech, ujrzawszy widocznie, �e na majdanie[2810] wszystko ju� uko�czone, zjawi� si� przed num�[2811], dzier��c[2812] za kark s�u�k� zakonn�. Na ten widok zapomnia� Zbyszko o trudzie, si�y wr�ci�y mu od razu i jak gdyby nigdy nie zmaga� si� ze strasznym Arnoldem, skoczy� do numy.
� Danu�ka! Danu�ka!
Ale na to wo�anie nie odpowiedzia� �aden g�os.
� Danu�ka! Danu�ka! � powt�rzy� Zbyszko.
I umilk�. W izbie by�o ciemno, zatem w pierwszej chwili nie m�g� nic dojrze�. Natomiast spoza kamieni przy�adowanych pod ognisko doszed� go szybki i g�o�ny oddech jakby przyczajonego zwierz�tka.
� Danu�ka! prze B�g! to ja! Zbyszko!
A wtem ujrza� w mroku i jej oczy, szeroko otwarte, przera�one, nieprzytomne. Wi�c skoczy� ku niej i chwyci� j� w ramiona, lecz ona nie pozna�a go zupe�nie i wyrywaj�c mu si� z r�k, pocz�a powtarza� zdyszanym szeptem:
� Boj� si�! boj� si�! boj� si�!...
Nie pomog�y �agodne s�owa ni pieszczoty, ni zakl�cia � Danusia nie poznawa�a nikogo i nie odzyska�a przytomno�ci. Jedynym uczuciem, kt�re opanowa�o ca�� jej istot�, by� przestrach podobny do takiego p�ochliwego przestrachu, jaki okazuj� schwytane ptaki. Gdy przyniesiono jej posi�ek, nie chcia�a przy ludziach je��, jakkolwiek z chciwych jej spojrze� rzucanych na jad�o zna� by�o g��d, mo�e nawet zadawniony. Zostawszy sama, rzuca�a si� na spy�e[2813] z �akomstwem dzikiego zwierz�tka, ale gdy Zbyszko wszed� do izby, w tej chwili skoczy�a w k�t i skry�a si� za wi�zk� suchego chmielu. Pr�no Zbyszko otwiera� ramiona, pr�no wyci�ga� r�ce, pr�no b�aga�, dusz�c w sobie �zy. Nie chcia�a z tego ukrycia wyj�� nawet w�wczas, gdy naniecono ognia w �wietlicy i gdy przy jego blasku mog�a dobrze rozezna� rysy Zbyszka. Zdawa�o si�, �e pami�� opu�ci�a j� razem ze zmys�ami.On za to patrza� na ni� i na jej wychud�� twarz z zastyg�ym wyrazem przera�enia, na zapad�e oczy, na potargane strz�py odzie�y, w kt�re by�a przybrana, i serce skowycza�o w nim z b�lu i w�ciek�o�ci na my�l, w jakich by�a r�kach i jak si� z ni� obchodzono. Porwa� go wreszcie sza� gniewu tak straszny, �e chwyciwszy za miecz, skoczy� z nim ku Zygfrydowi i by�by go u�mierci� niechybnie, gdyby Ma�ko nie by� go schwyta� za rami�.
Pocz�li si� w�wczas pasowa� z sob� prawie po nieprzyjacielsku, ale m�odzian tak by� os�abion poprzedni� walk� z olbrzymim Arnoldem, �e stary rycerz przem�g� go i wykr�ciwszy mu r�k�, zawo�a�:
� W�ciek�e� si� czy co?
� Pu��cie! � odpowiedzia� zgrzytaj�c Zbyszko � bo si� dusza podrze we mnie.
� Niech si� podrze! Nie puszcz�! Wolej[2814] �eb rozbij o drzewo, ni�by� mia� poha�bi� siebie i ca�y r�d.
I �ciskaj�c jakoby w �elaznych c�gach d�o� Zbyszkow�, pocz�� m�wi� gro�nie:
� Obacz si�![2815] Pomsta ci nie ucieknie, a pasowany� jest rycerz. Jak�e to? Zwi�zanego je�ca b�dziesz d�ga�? Danu�ce nie pomo�esz, a co ci zostanie? Nic, jeno[2816] ha�ba. Rzekniesz, i�e kr�lom i ksi���tom nieraz przygodzi�o si�[2817] je�c�w mordowa�? Ba! nie u nas! I co im uchodzi, tobie nie ujdzie. Maj� ci oni kr�lestwa, miasta, zamki, a ty co masz? Rycersk� cze��. Kto im nie przygani, tobie w oczy plunie. Opami�taj si�, prze B�g!
Nasta�a chwila milczenia.
� Pu��cie � powt�rzy� ponuro Zbyszko � nie zad�gam go.
� P�jd� do ognia, naradzim si�.
I powi�d� go za r�k� do ogniska, kt�re pacho�kowie naniecili wedle smolistych kopc�w. Tam siad�szy, Ma�ko zamy�li� si� nieco, po czym rzek�:
� Wspomnij te� i to, �e� tego starego psa Jurandowi obieca�. Ten ci si� dopiero pom�ci nad nim i za swoj�, i za Danusin� m�k�! Ten ci mu zap�aci, nie b�j si�! I powiniene� w tym Jurandowi wygodzi�[2818]. Nale�y mu si� to. A czego tobie nie wolno, to Jurandowi b�dzie wolno, bo nie on je�ca wzi��, jeno go w podarunku od ciebie dostanie. Bez ha�by i bez przygany mo�e go cho� i ze sk�ry ob�upi� � rozumiesz mnie?
� Rozumiem � odpowiedzia� Zbyszko. � S�usznie m�wicie.
� To ci wida� rozum wraca. Je�liby ci� diabe� jeszcze kusi�, pami�taj tak�e i na to, �e� ty przecie i Lichtensteinowi, i innym Krzy�akom �lubowa�, a gdyby� bezbronnego je�ca zar�n�� i gdyby si� to przez pacho�k�w rozg�osi�o, �aden rycerz nie chcia�by ci stan�� i by�by praw[2819]. Bo�e uchowaj! Nieszcz�liwo�ci i tak nie brak, niech�e cho� ha�by nie b�dzie. Lepiej ot gadajmy o tym, co teraz nale�y czyni� i jako nam si� obr�ci�.
� Rad�cie! � rzek� m�odzian.
� Poradz� tak: t� �mij�, kt�ra by�a przy Danusi, mo�na by zg�adzi�, ale �e nie przystoi rycerzom niewie�ci� krwi� si� babra�, przeto j� ksi�ciu Januszowi[2820] oddamy. Knu�a ona zdrady jeszcze w le�nym dworcu przy ksi�ciu i ksi�nie[2821], niech�e j� mazowieckie s�dy s�dz�, a je�li jej ko�em za to nie pokrusz�[2822], to chyba sprawiedliwo�� bosk� chc� obrazi�. P�ki innej jakiej niewiasty nie spotkamy, kt�ra by si� przy Danusi starunku[2823] podj�a, p�ty ona potrzebna, potem si� j� koniowi do ogona przywi��e. Ninie[2824] trzeba nam do puszcz mazowieckich jako najpr�dzej wykr�ci�.
� Ju�ci nie zaraz, bo noc. Mo�e te� B�g da jutro Danu�ce wi�ksze opami�tanie.
� Niech i konie dobrze wypoczn�. Na �witaniu ruszym.
Dalsz� rozmow� przerwa� im g�os Arnolda von Baden, kt�ry le��c opodal na plecach, zwi�zany w kij do w�asnego miecza, pocz�� co� wo�a� po niemiecku. Stary Ma�ko podni�s� si� i poszed� ku niemu, ale nie mog�c dobrze wyrozumie� jego mowy, pocz�� si� ogl�da� za Czechem.
Ale Hlawa nie m�g� zaraz przyj��, albowiem zaj�ty by� czym innym.
Podczas ich rozmowy przy ognisku poszed� w�a�nie do s�u�ki zakonnej i po�o�ywszy jej d�o� na karku i potrz�sn�wszy ni� jak gruszk�, rzek�:
� S�uchaj, suko! P�jdziesz do chaty i wymo�cisz dla pani pos�anie ze sk�r, ale przedtem wdziejesz na ni� swoje porz�dne szaty, a sama ubierzesz si� w te �achmany, w kt�rych kazali�cie jej chodzi�... zatracona wasza ma�!
I nie mog�c tak�e pohamowa� nag�ego gniewu, trz�s� ni� tak silnie, �e a� oczy wylaz�y jej na wierzch. By�by jej mo�e skr�ci� kark, ale �e widzia�a mu si� jeszcze potrzebna, wi�c pu�ci� j� wreszcie, rzek�szy:
� A potem wybierzem dla ci� ga���.
Ona chwyci�a go w przera�eniu za kolana, ale gdy w odpowiedzi kopn�� j�, skoczy�a do chaty i rzuciwszy si� do n�g Danusi, pocz�a skrzecze�:
� Obro� mnie! nie daj!
Ale Danusia przymkn�a tylko oczy, a z ust jej wyszed� zwyk�y, zdyszany szept:
� Boj� si�, boj� si�, boj� si�!
I nast�pnie zdr�twia�a ca�kiem, albowiem ka�de zbli�enie si� do niej s�u�ki zakonnej wywo�ywa�o zawsze ten skutek. Pozwoli�a si� te� rozebra� i oblec w nowe szaty. S�u�ka, wymo�ciwszy pos�anie, po�o�y�a j� na nim jak figurk� drewnian� lub woskow�, sama za� siad�a ko�o ogniska, boj�c si� wyj�� z izby.
Ale Czech wszed� po chwili i zwr�ciwszy si� naprz�d do Danusi, rzek�:
� Mi�dzy przyjacio�y jeste�cie, pani, wi�c w imi� Ojca i Syna, i Ducha, �pijcie spokojnie!
I prze�egna� j� r�k�, a nast�pnie nie podnosz�c g�osu, aby jej nie przel�kn��, rzek� do s�u�ki:
� Ty pole�ysz zwi�zana za progiem, ale je�li narobisz krzyku i przestraszysz, to ci zaraz szyj� pokrusz�. Wsta� i chod�.
I wywi�d�szy j� z izby, skr�powa� tak jako rzek�, mocno, po czym uda� si� do Zbyszka.
� Kaza�em oblec pani� w te szaty, kt�re mia�a na sobie ta jaszczurka � rzek�. � Pos�anie wymoszczone i pani �pi. Najlepiej nie chod�cie tam ju�, panie, by si� za� nie przel�k�a. Da B�g, jutro po spoczynku oprzytomnieje, a wy teraz pomy�lcie te� o jadle i spoczynku.
� Po�o�� si� przy progu izby � odrzek� Zbyszko.
� To odci�gn� suk� na stron� do tego trupa z ry�ymi [2825]kud�ami, ale teraz musicie je��, bo droga i trud niema�y przed wami.
To rzek�szy, poszed� wydoby� z biesag�w[2826] w�dzone mi�siwo i w�dzon� rzep�, w kt�r� zaopatrzyli si� na drog� w obozie �mujdzkim, ale zaledwie z�o�y� zapas przed Zbyszkiem, Ma�ko odwo�a� go do Arnolda.
� Wymiarkuj no rzetelnie � rzek� � czego chce ten walig�ra, bo cho� niekt�re s�owa wiem, nijak nie mog� go wyrozumie�.
� Ponios� go, panie, do ogniska, to si� tam rozm�wicie � odrzek� Czech.
I odpasawszy si�, przeci�gn�� pas pod ramionami Arnolda, po czym zada� go sobie na plecy. Zgi�� si� pod ci�arem olbrzyma mocno, ale ch�opem b�d�c krzepkim, doni�s� go do ogniska i rzuci� jak w�r grochu obok Zbyszka.
� Zdejmijcie ze mnie p�ta � rzek� Krzy�ak.
� Mog�oby to by� � odpowiedzia� przez Czecha stary Ma�ko � gdyby� na cze�� rycersk� poprzysi�g�, �e si� za je�ca b�dziesz uwa�a�. Jednak�e i bez tego ka�� ci wyci�gn�� miecz spod kolan i rozwi�za� r�ce, aby� m�g� si��� przy nas, za� powroz�w na nogach nie popuszcz�, p�ki si� nie rozm�wim.
I skin�� na Czecha, ten za� przeci�� Niemcowi p�ta na r�ku, a nast�pnie pom�g� mu usi���. Arnold spojrza� hardo na Ma�ka, na Zbyszka i zapyta�:
� Co wy�cie za jedni?
� A ty jak �miesz pyta�? Co ci do tego?! Wywied� si� sam.
� To mi do tego, �e na cze�� rycersk� m�g�bym tylko rycerzom przysi�ga�.
� To patrz!
I Ma�ko, uchyliwszy opo�czy, pokaza� pas rycerski na biodrach.
Na to Krzy�ak zdumia� si� wielce i dopiero po chwili rzek�:
� Jak�e to? I �otrzykujecie dla �upu po puszczy? i pogan przeciw chrze�cijanom wspomagacie?
� ��esz! � zawo�a� Ma�ko.
I w ten spos�b pocz�a si� rozmowa, nieprzyjazna, harda, cz�sto do k��tni podobna. Gdy jednak Ma�ko zakrzykn�� w uniesieniu, �e w�a�nie Zakon nie dopuszcza do chrztu Litwy, i gdy przytoczy� wszystkie dowody, zdumia� si� zn�w i zamilk� Arnold, gdy� prawda ta by�a tak oczywista, �e niepodobna by�o jej nie widzie� lub jej zaprzeczy�. Uderzy�y szczeg�lniej Niemca te s�owa, kt�re Ma�ko wyrzek�, czyni�c przy nich zarazem znak krzy�a: �Kto wie, komu wy w rzeczy[2827] s�u�ycie, je�li nie wszyscy, to poniekt�rzy!� � a uderzy�y go dlatego, �e i w samym Zakonie by� pos�d na kilku komtur�w[2828], �e oddaj� cze�� szatanowi. Nie czyniono im z tego sprawy ni �adnych proces�w, aby ha�by na wszystkich nie �ci�ga�, ale Arnold wiedzia� dobrze, �e szeptano sobie takie rzeczy mi�dzy bra�mi i �e podobne s�uchy chodzi�y. Przy tym Ma�ko, wiedz�c z opowiada� Sanderusa o niepoj�tym zachowywaniu si� Zygfryda, zaniepokoi� do reszty prostodusznego olbrzyma.
� A �w�e Zygfryd, z kt�rym szed�e� w poch�d na wojn� � rzek� � zali [2829]Bogu i Chrystusowi s�u�y? Zali� to nigdy nie s�ysza�, jak ze z�ymi duchami gada�, jako z nimi szepta� i �mia� si� alibo zgrzyta�?
� Prawda jest! � mrukn�� Arnold.
Ale Zbyszko, kt�remu �al i gniew nap�yn�y do serca now� fal�, zakrzykn�� nagle:
� I ty o czci rycerskiej prawisz[2830]? Ha�ba ci, bo� katu i piekielnikowi pomaga�! Ha�ba ci, bo� na m�k� bezbronnej niewiasty i rycerskiej c�rki spokojnie patrzy�, bo� mo�e i sam j� dr�czy�. Ha�ba ci!
A Arnold wytrzeszczy� oczy i czyni�c w zdumieniu znak krzy�a, rzek�:
� W imi� Ojca i Syna, i Ducha!... Jak to?... ta op�tana dziewka, w kt�rej g�owie dwudziestu siedmiu diab��w mieszka?... ja?...
� Gorze[2831]! gorze! � przerwa� chrapliwym g�osem Zbyszko.
I chwyciwszy za r�koje�� mizerykordii[2832], pocz�� zn�w spogl�da� dzikim wzrokiem w stron� le��cego opodal w mroku Zygfryda.
Ma�ko po�o�y� mu spokojnie d�o� na ramieniu i przycisn�� z ca�ej mocy, aby mu przytomno�� powr�ci�, sam za� zwr�ciwszy si� do Arnolda, rzek�:
� Ta niewiasta � to c�rka Juranda ze Spychowa, a �ona tego m�odego rycerza. Rozumiesz�e teraz, dlaczego �lakowali�my[2833] was i dlaczego je�cem naszym zosta�e�!
� Prze B�g! � rzek� Arnold. � Sk�d? Jak? Ona ma rozum pomieszany...
� Bo j� Krzy�acy jako jagni� niewinne porwali i m�k� do tego j� przywiedli[2834].
Zbyszko przy wyrazach �jagni� niewinne� przybli�y� pi�� do ust i �cisn�� z�bami knykie�[2835], a z oczu pocz�y mu kapa� jedna za drug� wielkie �zy niepohamowanej bole�ci. Arnold siedzia� w zamy�leniu. Czech za� w kilku s�owach opowiedzia� mu zdrad� Danvelda, porwanie Danusi, m�k� Juranda i pojedynek z Rotgierem. Gdy sko�czy�, nasta�a cisza, kt�r� m�ci� tylko szum lasu i trzaskanie skier w ognisku.
I siedzieli tak przez chwil kilka; wreszcie Arnold podni�s� g�ow� i rzek�:
� Nie tylko na rycersk� cze��, lecz na krzy� Chrystus�w przysi�gam wam, �em tej niewiasty prawie nie widzia�, �em nie wiedzia�, kto ona, i �em do jej m�ki w niczym i nigdy r�ki nie przy�o�y�.
� To przysi���e jeszcze, �e dobrowolnie p�jdziesz za nami i �e ucieczki nie b�dziesz pr�bowa�, a ka�� ci� ca�kiem rozwi�za� � rzek� Ma�ko.
� Niech i tak b�dzie, jak m�wisz � przysi�gam! Dok�d mnie powiedziecie?
� Na Mazowsze, do Juranda ze Spychowa.
To m�wi�c, Ma�ko rozci�� mu sam powr�z na nogach, po czym wskaza� mi�siwo i rzep�. Zbyszko po niejakim czasie podni�s� si� i poszed� spocz�� u progu chaty, przy kt�rym nie znalaz� ju� s�u�ki zakonnej, albowiem poprzednio zabrali j� pacho�kowie mi�dzy konie. Tam po�o�ywszy si� na sk�rze, kt�r� mu przyni�s� Hlawa, postanowi� czeka� bezsennie, czy �wit jakiej szcz�liwej zmiany w Danusi nie przyniesie.
Czech za� wr�ci� do ogniska, gdy� ci��y�o mu na duszy co� takiego, o czym chcia� pogada� ze starym rycerzem z Bogda�ca. Zasta� go pogr��onego te� w zadumie i nie zwa�aj�cego na chrapanie Arnolda, kt�ry po spo�yciu niezmiernej ilo�ci w�dzonej rzepy i mi�siwa zasn�� z utrudzenia snem kamiennym.
� A wy nie spoczniecie, panie? � spyta� giermek.
� Sen ucieka mi z powiek � odrzek� Ma�ko. � Daj B�g dobre jutro...
I to powiedziawszy, spojrza� ku gwiazdom.
� W�z[2836] wida� ju� na niebie, a ja wci�� rozmy�lam, jako to ono wszystko b�dzie.
� I mnie nie do spania, bo mi panienka ze Zgorzelic w g�owie.
� Hej, prawda, nowa bieda! To� przecie ona w Spychowie.
� A w Spychowie. Wywie�li�my j� ze Zgorzelic nie wiadomo po co.
� Sama chcia�a do opata[2837], a gdy opata nie sta�o[2838], c�em mia� czyni� � odrzek� niecierpliwie Ma�ko, kt�ry nie lubi� o tym m�wi�, bo w duszy poczuwa� si� do winy.
� Tak, ale co teraz?
� Ha! c�? Odwioz� j� na powr�t do domu i dziej si� wola boska!...
Po chwili jednak doda�:
� Ju�ci, dziej si� wola boska, ale �eby chocia� ta Danu�ka by�a zdrowa i taka jako inni ludzie, by�oby przynajmniej wiadomo, co robi�. A tak, licho wie! Nu� nie ozdrowieje... i nie zamrze. Niechby Pan Jezus da� ju� na t� alibo na tamt� stron�.
Ale Czech my�la� w tej chwili tylko o Jagience.
� Widzicie, wasza mi�o�� � rzek�. � Panienka, gdym wyje�d�a� ze Spychowa i �egna� si� z ni�, powiedzia�a mi tak: �W razie czego przyjedziecie tu przed Zbyszkiem i przed Ma�kiem, bo, powiada, maj� przez kogo innego nowin� przys�a�, to przy�l� przez was i odwieziecie mnie do Zgorzelic�.
� Hej! � odpowiedzia� Ma�ko. � Pewnie, �e jako� niesk�adno by jej by�o zostawa� w Spychowie, gdy Danu�ka przyjedzie. Pewnie, �e trzeba jej teraz do Zgorzelic. �al mi sierote�ki, szczerze �al, ale skoro nie by�o woli boskiej, to i trudno! Jeno jako�e to urz�dzi�? Poczekaj... Powiadasz, �e kaza�a ci wraca� przed nami z nowin�, a potem odwie�� si� do Zgorzelic?
� Kaza�a, jakom wam wiernie powt�rzy�.
� Ano! to mo�e by� i ruszy� przed nami. Staremu Jurandowi te� by trza oznajmi�, �e si� c�rka nalaz�a[2839], aby go za� nag�a rado�� nie zabi�a.Jak mi B�g mi�y, nie ma nic lepszego do zrobienia. Wracaj! powiedz, �e�my Danu�k� odbili i �e niebawem z ni� przyjedziem, a sam zabierz tamt� niebog� i wie� j� doma[2840].
Tu westchn�� stary rycerz, bo �al mu istotnie by�o i Jagienki, i tych zamiar�w, kt�re w duszy piastowa�[2841].
Po chwili zn�w spyta�:
� Wiem, �e� ch�op i roztropny, i mocny, ale potrafisz�e ty ustrzec jej od jakiej krzywdy albo przygody? Bo to w drodze �atwie[2842] si� mo�e to i owo zdarzy�.
� Potrafi�, cho�by te� przysz�o i �bem na�o�y�! Wezm� kilku dobrych pacho�k�w, kt�rych mi pan spychowski nie po�a�uje, i doprowadz� j� przezpiecznie[2843] cho�by na koniec �wiata.
� No! zbytnio sobie nie dufaj[2844]. Pami�taj te�, �e na miejscu, w samych Zgorzelicach, trzeba zn�w mie� oko na Wilk�w z Brzozowej i na Cztana z Rogowa... Ale prawda! Nie do rzeczy gadam, bo ich trzeba by�o strzec, p�ki si� mia�o co innego na my�li. A teraz nie �ywie[2845] ju� nadzieja i b�dzie, co ma by�.
� Wszelako ustrzeg� ja panienki i od tamtych rycerzy, bo ta, pana Zbyszkowa nieboga, ledwie chudzi�tko zipie... nu�by zmar�a!
� S�usznie, jak mi B�g mi�y: ledwie chudzi�tko zipie � nu�by zmar�a...
� Trzeba to na Pana Boga zda�, a teraz my�lmy jeno[2846] o panience zgorzelickiej.
� Po sprawiedliwo�ci � rzek� Ma�ko � godzi�oby si�[2847], abym sam j� do ojcowizny odprowadzi�. Ale trudna rada. Nie mog� ja teraz Zbyszka odst�pi�, a to z r�nych wielkich przyczyn. Widzia�e�, jako zgrzyta� i jako si� do tego starego komtura[2848] rwa�, by go zad�ga� niby warchlaka[2849]. Niech�e, jako powiadasz, ta dziewka skapieje[2850] w drodze, to nie wiem, czy i ja go pohamuj�. Ale je�li mnie nie b�dzie, to nic go nie strzyma i ha�ba wiekuista spadnie na niego i na ca�y r�d, czego nie daj B�g, amen!
Na to za� Czech:
� Ba! jest przecie prosty spos�b. Dajcie mi jego katowsk� ma�, a ju� ja go nie uroni�[2851] i dopiero w Spychowie panu Jurandowi z worka go wytrz�sn�.
� A niech�e ci B�g da zdrowie! O, to masz rozum! � zawo�a� z rado�ci� Ma�ko. � Prosta rzecz! prosta rzecz! Zabieraj go razem i byle� go �ywi�cym[2852] do Spychowa dowi�z�, r�b z nim, co chcesz.
� To dajcie mi i on� suk� szczytnie�sk�! Je�li mi nie b�dzie po drodze wadzi�[2853], to dowioz� j� te�; a je�li b�dzie, to na ga���!
� Pr�dzej te� mo�e Danu�k� strach opu�ci i pr�dzej si� opami�ta, gdy nie obaczy tych dwojga. Ale je�li s�u�k� zabierzesz, jako�e bez pomocy niewie�ciej si� obejdzie?
� Nie bez tego, by�cie w puszczach nie spotkali jakich miejscowych albo zbieg�ych ch�op�w z babami. We�miecie pierwsz� lepsz�, a ju� ka�da b�dzie lepsza od tej. Tymczasem pana Zbyszkowa opieka wystarczy.
� Dzi� jako� roztropniej m�wisz ni� zwyczajnie. Prawda i to. Mo�e si� pr�dzej obaczy, widz�c Zbyszka wci�� przy sobie. Potrafi ci on by� dla niej jako ojciec i matka. Dobrze. A kiedy ruszysz?
� Nie b�d� �witania czeka�, ale teraz przylegn� troch�. Nie ma jeszcze chyba p�nocka.
� W�z, jako m�wi�em, ju� �wieci, ale Kurki[2854] jeszcze nie wzesz�y.
� Chwa�a Bogu, �e�my cokolwiek uradzili, bo okrutnie by�o mi markotno[2855].
I to rzek�szy, Czech wyci�gn�� si� przy dogasaj�cym ognisku, nakry� si� kud�at� sk�r� i w mig zasn��. Niebo jednak nie pobiela�o jeszcze ani troch� i noc by�a g��boka, gdy zbudzi� si�, wylaz� spod sk�ry, spojrza� ku gwiazdom i przeci�gn�wszy zesztywnia�e nieco cz�onki, zbudzi� Ma�ka.
� Czas mi si� zbiera�! � rzek�.
� A dok�d? � zapyta� na wp� przytomnie Ma�ko, przecieraj�c pi�ciami oczy.
� Do Spychowa.
� A prawda! Kto tu tak chrapie obok? Umar�ego by rozbudzi�.
� Rycerz Arnold. Dorzuc� ga��zi na g�ownie[2856] i id� do pacho�k�w.
Jako� odszed�, po chwili wr�ci� jednak po�piesznym krokiem i pocz�� wo�a� z daleka cichym g�osem:
� Panie, jest nowina � i to z�a!
� Co si� sta�o? � zawo�a� zrywaj�c si� Ma�ko.
� S�u�ka uciek�a. Wzi�li j� pacho�cy mi�dzy konie i rozwi�zali jej nogi, �eby ich pioruny zatrzas�y! a gdy si� pospali, wyczo�ga�a si� jako w�� spomi�dzy nich i uciek�a. P�jd�cie, panie.
Zaniepokojony Ma�ko ruszy� spiesznie z Hlaw� do koni, ale zastali przy nich jednego tylko pacho�ka. Inni rozbiegli si� szuka� zbieg�ej. G�upie to jednak by�o szukanie w ciemno�ciach i w g�stwinie; jako� popowracali wkr�tce z pospuszczanymi g�owami. Ma�ko pocz�� ich ok�ada� w milczeniu pi�ci�, po czym wr�ci� do ogniska, gdy� nie by�o nic innego do zrobienia.
Po chwili nadszed� Zbyszko, kt�ry stra�owa� przed chat� i nie m�g� spa�, a us�yszawszy st�pania, chcia� wiedzie�, co to jest. Ma�ko opowiedzia� mu, co uradzili razem z Czechem, potem za� oznajmi� o ucieczce s�u�ki zakonnej.
� Nieszcz�cie wielkie nie jest � rzek� � bo albo zdechnie z g�odu w lesie, albo znajd� j� ch�opi, kt�rzy dadz� jej �upnia, je�li wpierw nie znajd� jej wilcy. �al jeno, �e j� kara w Spychowie min�a.
Zbyszko �a�owa� tak�e, �e j� kara min�a, ale zreszt� przyj�� wiadomo�� spokojnie. Nie sprzeciwi� si� r�wnie� odjazdowi Czecha z Zygfrydem, gdy� wszystko, co nie dotyka�o wprost Danusi, by�o mu oboj�tne. Zaraz te� zacz�� o niej m�wi�:
� Wezm� j� jutro przed si� na ko� i tak pojedziem � rzek�.
� A jako�e tam? �pi? � zapyta� Ma�ko.
� Czasem kwili troch�, ale nie wiem, przez sen�li czy na jawie, a nie chc� wchodzi�, aby si� nie przel�k�a.
Dalsz� rozmow� przerwa� im Czech, kt�ry ujrzawszy Zbyszka, zawo�a�:
� O, to i wasza mi�o�� na nogach? No, czas mi! Konie gotowe i stary diabe� przywi�zan do siod�a. Wkr�tce za�wita, bo teraz noc kr�tka. Ostawajcie z Bogiem, wasze mi�o�cie!
� Jed� z Bogiem, a zdrowo!
Ale Hlawa odci�gn�� jeszcze Ma�ka na bok i rzek�:
� Chcia�em te� pi�knie prosi�, w razie gdyby co zasz�o... wiecie, panie... aby jakowe nieszcz�cie albo co... aby pchn�� zaraz pacho�ka na �eb do Spychowa. Je�liby�my za� ju� wyjechali, niech nas goni!
� Dobrze � rzek� Ma�ko. � Zabaczy�em[2857] ci te� powiedzie�, by� Jagienk� do P�ocka wi�z�, rozumiesz! Id� tam do biskupa i powiedz mu, kto ona jest, �e opatowa chrze�niaczka, dla kt�rej jest u biskupa testament, dalej pro� dla niej o opieku�stwo, bo to te� stoi w testamencie.
� Je�li za� biskup ka�e nam osta� w P�ocku?
� S�uchaj go we wszystkim i uczy�, jako poradzi.
� Tak i b�dzie, panie. Z Bogiem!
� Z Bogiem.
Rycerz Arnold, dowiedziawszy si� nazajutrz o ucieczce s�u�ki zakonnej, u�miechn�� si� pod w�sem, ale rzek� to samo, co Ma�k�: �e albo j� wilcy zjedz�, albo Litwini zabij�. Jako� by�o to prawdopodobne, albowiem ludno�� miejscowa, litewskiego pochodzenia, nienawidzi�a Zakonu i wszystkiego, co mia�o z nim styczno��. Ch�opi cz�ci� pouciekali do Skirwoi��y, cz�ci� poburzyli si�[2858] i pomordowawszy tu i �wdzie Niemc�w, pokryli si� razem z rodzinami i dobytkiem w niedost�pnych g��biach le�nych. Szukano jednak�e na drugi dzie� s�u�ki, ale bez skutku, bo niezbyt gorliwie, a to z tej przyczyny, �e Ma�ko i Zbyszko, maj�c g�owy zaj�te czym innym, nie wydali do�� surowych rozkaz�w. Pilno im by�o jecha� ku Mazowszu i chcieli zaraz o wschodzie s�o�ca wyruszy�, ale nie mogli tego uczyni�, gdy� Danu�ka usn�a nade dniem g��boko i Zbyszko nie da� jej budzi�. S�ysza� j�, jak �kwili�a� w nocy, domy�la� si�, �e nie spa�a, wi�c teraz wiele sobie dobrego z tego snu obiecywa�. Dwukrotnie zakrada� si� do chaty i dwukrotnie widzia� przy �wietle wpadaj�cym przez szpary mi�dzy bierwionami jej zamkni�te oczy, otworzone usta i mocne rumie�ce na twarzy, takie, jakie maj� g��boko u�pione dzieci. Topnia�o w nim w�wczas z rozrzewnienia serce i m�wi� do niej: �Daj ci B�g wypoczynek i zdrowie, kwiatuszku najmilszy!� A potem m�wi� jeszcze: �Sko�czona twoja niedola, sko�czone p�akanie, a da Pan Jezus mi�osierny, to szcz�liwo�� b�dzie jako te wody rzeczne nieprzep�ynione�. Przy tym, maj�c prost� i dobrotliw� dusz�, wznosi� j� ku Bogu i zapytywa� sam siebie: czym by si� wywdzi�czy�, czym by si� wyp�aci�, co by jakiemu ko�cio�owi ofiarowa� z dostatk�w, z ziarna, ze stad, z wosku albo z innych podobnych, mi�ych boskiej pot�dze rzeczy? By�by nawet zaraz �lubowa� i wymieni� dok�adnie, co ofiaruje, ale wola� zaczeka�, nie wiedz�c bowiem, w jakim zdrowiu Danu�ka si� rozbudzi i czy si� rozbudzi przytomna, nie mia� jeszcze pewno�ci, czy b�dzie za co dzi�kowa�.
Ma�ko, chocia� rozumia�, �e b�d� zupe�nie bezpieczni dopiero w krajach ksi�cia Janusza, by� jednak tak�e zdania, �e nie nale�y Danusi m�ci� tego spoczynku, kt�ry m�g� by� dla niej zbawieniem, wi�c trzyma� wprawdzie w pogotowiu parobk�w i juczne konie, ale czeka�.
Wszelako gdy min�o po�udnie, a ona wci�� spa�a jeszcze, pocz�li si� niepokoi�. Zbyszko, kt�ry ustawicznie zagl�da� przez szpary i przez drzwi, wszed� wreszcie po raz trzeci do chaty i siad� na pie�ku, kt�ry wczorajszego wieczoru s�u�ka przyci�gn�a do pos�ania i na kt�rym przebiera�a Danusi�.
Siad� i wpatrzy� si� w ni�, ona nie otworzy�a wcale oczu, ale po up�ywie takiego czasu, jakiego potrzeba by na odm�wienie bez po�piechu �Ojcze nasz� i �Zdrowa��, drgn�y nieco jej usta i wyszepta�a, jakby widz�c przez zamkni�te powieki:
� Zbyszko...
On za� rzuci� si� w jednej chwili przed ni� na kolana, chwyci� jej wychudzone r�ce i ca�uj�c je z uniesieniem, j�� m�wi� przerywanym g�osem:
� Bogu dzi�ki! Danu�ka! pozna�a� mnie!
G�o� jego rozbudzi� j� zupe�nie, wi�c siad�a na pos�aniu i z otwartymi ju� oczyma powt�rzy�a:
� Zbyszko...
I pocz�a mruga�, a nast�pnie rozgl�da� si� naoko�o jakoby ze zdziwieniem.
� Ju� ty nie w niewoli! � m�wi� Zbyszko. � Wydar�em ci� im i do Spychowa jedziem!
Ale ona wysun�a d�onie z jego r�k i rzek�a:
� To wszystko przez to, �e tatusiowego pozwole�stwa nie by�o. Gdzie pani[2859]?
� Przebud��e ty si�, jag�dko. Ksi�na daleko, a my ci� Niemcom odj�li[2860].
Na to ona, jakby nie s�ysz�c tych s��w i jakby sobie co� przypominaj�c:
� Zabrali mi te� lute�k�[2861] i o mur rozbili � hej!
� Na mi�y B�g! � zawo�a� Zbyszko.
I dopiero spostrzeg�, �e oczy jej s� nieprzytomne i b�yszcz�ce, a policzki pa�aj�[2862]. W tej�e chwili mign�a mu przez g�ow� my�l, �e ona mo�e by� ci�ko chora i �e wym�wi�a dwukrotnie jego imi� tylko dlatego, �e si� jej majaczy� w gor�czce.
Wi�c zadr�a�o w nim serce z przera�enia i pot zimny pokry� mu czo�o.
� Danu�ka! � rzek� � widzisz�e ty mnie i rozumiesz?
A ona odrzek�a g�osem pokornej pro�by:
� Pi�... Wody!
� Jezu mi�osierny!
I wyskoczy� z izby. Przed drzwiami potr�ci� starego Ma�ka, kt�ry szed� w�a�nie zobaczy�, jak tam jest � i rzuciwszy mu jedno s�owo: �Wody!� � przebieg� p�dem ku strumieniowi, p�yn�cemu w pobli�u w�r�d g�stwy i mch�w le�nych.
Po chwili wr�ci� z nape�nionym naczyniem i poda� je Danusi, kt�ra pocz�a pi� chciwie. Przedtem jeszcze wszed� do izby Ma�ko i popatrzywszy na chor�, spochmurnia� widocznie.
� W gor�twie[2863] jest? � rzek�.
� Tak! � j�kn�� Zbyszko.
� Rozumie, co m�wisz?
� Nie.
Stary zmarszczy� brwi, po czym podni�s� r�k� i pocz�� d�oni� trze� po karku i potylicy.
� Co robi�?
� Nie wiem.
� Jedna jest tylko rzecz � zacz�� Ma�ko.
Ale Danusia przerwa�a mu w tej chwili. Sko�czywszy pi�, utkwi�a w nim swe rozszerzone przez gor�czk� �renice, po czym rzek�a:
� I wam te� nie zawini�am. Miejcie� zmi�owanie!
� Mam ci ja zmi�owanie nad tob�, dziecko, i tylko dobra chc� twojego � odpowiedzia� z pewnym wzruszeniem stary rycerz.
A potem do Zbyszka.
� S�uchaj! Na nic jej tu ostawa�. Jak j� wiatr obwieje, a s�onko ogrzeje � to mo�e si� jej lepiej zrobi. Nie tra�e ty, ch�opie, g�owy, jeno j� bierz do tej samej ko�yski, w kt�rej j� wie�li, albo te� na kulbak�[2864] i w drog�! Rozumiesz?
To rzek�szy, wyszed� z izby, aby wyda� ostatnie rozporz�dzenia, ale zaledwie spojrza� przed siebie, gdy nagle stan�� jak wryty.
Oto silny zast�p pieszego ludu, zbrojnego w dzidy i w berdysze[2865], otacza� z czterech stron jak murem chat�, kopce i polank�.
�Niemce!� � pomy�la� Ma�ko.
Wi�c zgroza nape�ni�a mu dusz�, ale w mgnieniu oka chwyci� za g�owni� miecza, zacisn�� z�by i sta� tak podobny do dzikiego zwierza, kt�ry niespodzianie przez psy osaczon gotuje si� do rozpaczliwej obrony.
A wtem od kopca pocz�� i�� ku niemu olbrzymi Arnold z jakim� drugim rycerzem i zbli�ywszy si�, rzek�:
� Wartkie[2866] ko�o fortuny. By�em waszym je�cem, a teraz wy�cie moimi.
To rzek�szy, spojrza� z dum� na starego rycerza jakby na lichsz�[2867] od siebie istot�. Nie by� to cz�owiek ca�kiem z�y ani zbyt okrutny, ale mia� przywar�[2868] wsp�ln� wszystkim Krzy�akom, kt�rzy ludzcy, a nawet uk�adni w nieszcz�ciu, nie umieli nigdy pohamowa� ani pogardy dla zwyci�onych, ani bezgranicznej pychy, gdy czuli za sob� wi�ksz� si��.
� Jeste�cie je�cami! � powt�rzy� wynio�le.
A stary rycerz spojrza� ponuro naok�. W piersi jego bi�o nie tylko nie p�ochliwe, lecz a� nazbyt zuchwa�e serce. Gdyby by� we zbroi na bojowym koniu, gdyby mia� przy sobie Zbyszka i gdyby obaj mieli w r�ku miecze, topory albo owe straszne �drzewa[2869]�, kt�rymi tak sprawnie w�ada�a �wczesna lechicka szlachta, by�by mo�e pr�bowa� prze�ama� �w otaczaj�cy go mur dzid i berdysz�w. Ale Ma�ko sta� oto przed Arnoldem pieszo, sam jeden, bez pancerza, wi�c spostrzeg�szy, �e pacho�kowie porzucali ju� or�, i pomy�lawszy, �e Zbyszko jest w chacie przy Danusi ca�kiem bez broni, zrozumia�, jako cz�ek do�wiadczony i z wojn� wielce obyty, �e nie ma �adnej rady.
Wi�c wyci�gn�� z wolna kord[2870] z pochwy, a nast�pnie rzuci� go pod nogi owego rycerza, kt�ry sta� przy Arnoldzie. �w za� z nie mniejsz� od Arnoldowej dum�, ale zarazem z �askawo�ci� ozwa� si� w dobrej polskiej mowie:
� Wasze nazwisko, panie? Nie ka�� was wi�za� na s�owo, bo�cie, widz�, pasowany rycerz i obeszli�cie si� po ludzku z bratem moim.
� S�owo! � odpowiedzia� Ma�ko.
I oznajmiwszy, kto jest, zapyta�, czy wolno mu b�dzie wej�� do chaty i ostrzec bratanka, �by za� czego szalonego nie uczyni�� � za czym, uzyskawszy pozwolenie, znikn�� we drzwiach, a po niejakim czasie zjawi� si� zn�w z mizerykordi�[2871] w r�ku.
� Bratanek m�j nie ma nawet miecza przy sobie � rzek� � i prosi, aby p�ki w drog� nie ruszycie, m�g� zosta� przy swojej niewie�cie.
� Niech zostanie � rzek� brat Arnold�w � przy�l� mu jad�o i napitek, bo w drog� nie ruszym zaraz, gdy� lud utrudzon, a i nam samym po�ywi� si� i spocz�� potrzeba. Prosim te� was, panie, do kompanii.
To rzek�szy, zawr�cili i poszli ku temu samemu ognisku, przy kt�rym Ma�ko noc sp�dzi�, ale b�d� to przez pych�, b�d� przez prostactwo do�� mi�dzy nimi powszechne, poszli przodem, dozwalaj�c mu i�� z ty�u. Ale on, jako wielki bywalec, rozumiej�cy, jaki ma by� w ka�dym zdarzeniu zachowany obyczaj, zapyta�:
� Prosicie, panie, jako go�cia czy jako je�ca?
Dopiero� zawstydzi� si� brat Arnold�w[2872], bo zatrzyma� si� i rzek�:
� Przejd�cie, panie.
Stary rycerz przeszed�, nie chc�c jednak rani� mi�o�ci w�asnej cz�owieka, na kt�rym mog�o mu du�o zale�e�, rzek�:
� Wida�, panie, �e nie tylko znacie r�ne mowy, lecz i obyczaje macie dworne.
Na to Arnold, rozumiej�c zaledwie niekt�re s�owa, ozwa� si�:
� Wolfgang, o co chodzi i co on m�wi?
� Do rzeczy m�wi! � odpowiedzia� Wolfgang, kt�remu widocznie pochlebi�y Ma�kowe s�owa.
Po czym zasiedli przy ognisku i przyniesiono je�� i pi�. Nauka dana Niemcom przez Ma�ka nie posz�a jednak�e w las, gdy� Wolfgang od niego zaczyna� pocz�stunek. Z rozmowy dowiedzia� si� przy tym stary rycerz, jakim sposobem wpadli w pu�apk�. Oto Wolfgang, m�odszy brat Arnolda, prowadzi� cz�uchowsk� piechot� tak�e przeciw zbuntowanym �mujdzinom do Gotteswerder, ta jednak�e, jako pochodz�ca z dalekiej komturii[2873], nie mog�a nad��y� je�dzie. Arnold za� nie potrzebowa� na ni� czeka� wiedz�c, �e po drodze napotka inne piesze oddzia�y z miast i zamk�w bli�szych litewskiej granicy. Z tej przyczyny m�odszy ci�gn�� o kilka dni drogi p�niej � i w�a�nie znajdowa� si� na szlaku w pobli�u smolarni, gdy s�u�ka zakonna, zbieg�szy noc�, da�a mu zna� o przygodzie, jaka spotka�a starszego brata. Arnold s�uchaj�c tego opowiadania, kt�re powt�rzono mu po niemiecku, u�miechn�� si� z zadowoleniem, a wreszcie o�wiadczy�, �e spodziewa� si�, �e tak si� mo�e zdarzy�.
Ale przebieg�y Ma�ko, kt�ry w ka�dym po�o�eniu stara� si� znale�� jakow�� rad�, pomy�la�, �e z po�ytkiem b�dzie zjedna� sobie tych Niemc�w � wi�c po chwili rzek�:
� Ci�ka to zawsze rzecz popa�� w niewol�, wszelako Bogu dzi�kuj�, �e mnie nie w inne, jeno w wasze odda� r�ce, bo, wiera[2874], �e�cie prawi[2875] rycerze i czci przestrzegaj�cy.
Na to Wolfgang przymkn�� oczy i skin�� g�ow�, wprawdzie do�� sztywnie, ale z widocznym zadowoleniem.
A stary rycerz m�wi� dalej:
� I �e to mow� nasz� tak znacie! Da� wam, widz�, B�g rozum do wszystkiego!
� Mow� wasz� znam, bo w Cz�uchowej nar�d po polsku m�wi, a my z bratem od siedmiu lat pod tamtejszym komturem s�u�ym.
� A z por� i z czasem we�miecie po nim i urz�d! Nie mo�e inaczej by�... W�dy[2876] wasz brat nie m�wi tak po naszemu.
� Rozumie troch�, ale nie m�wi. Brat ma si�� wi�ksz�, chocia� i ja nie u�omek[2877], a za to dowcip[2878] t�pszy.
� Hej! nie widzi mi si� i on g�upi! � rzek� Ma�ko.
� Wolfgang! co on powiada? � zapyta� zn�w Arnold.
� Chwali ci� � odpowiedzia� Wolfgang.
� Ju�ci, chwal� � doda� Ma�ko � bo prawy jest rycerz, a to grunt! Szczerze wam te� powiem, �e chcia�em go dzi� ca�kiem na s�owo pu�ci�, niechby by� jecha�, gdzie chcia�, byle si� chocia�by i za rok stawi�. Tak�e to przecie mi�dzy pasowanymi rycerzami przystoi.
I pocz�� pilnie patrze� w twarz Wolfganga, ale �w zmarszczy� si� i rzek�:
� Pu�ci�bym mo�e i ja was na stawiennictwo, gdyby nie to, �e�cie psom poga�skim przeciwko nam pomagali.
� Nieprawda jest � odpar� Ma�ko.
I pocz�� si� zn�w taki sam ostry sp�r jak wczorajszego dnia z Arnoldem. Staremu rycerzowi jednak, chocia� mia� s�uszno��, trudniej sz�o, gdy� Wolfgang bystrzejszy by� istotnie od starszego brata. Wynik�a wszelako z owego sporu ta korzy��, �e i m�odszy dowiedzia� si� o wszystkich szczytnie�skich zbrodniach, krzywoprzysi�stwach i zdradach, a zarazem o losach nieszcz�snej Danusi. Na to, na owe niegodziwo�ci, kt�rymi rzuca� mu w oczy Ma�ko, nie umia� nic odpowiedzie�. Musia� przyzna�, �e pomsta by�a sprawiedliw� i �e polscy rycerze mieli prawo tak czyni�, jak czynili, a wreszcie rzek�:
� Na b�ogos�awione ko�ci Liboriusza[2879]! nie ja b�d� Danvelda �a�owa�. M�wili o nim, �e si� czarn� magi� para�[2880], ale moc i sprawiedliwo�� boska od czarnej magii mocniejsze! Co do Zygfryda, nie wiem, czyli tako� diab�u s�u�y�, ale za nim nie pogoni�, bo naprz�d konnicy nie mam, a po wt�re, je�li, jako powiadacie, ow� dziewic� udr�czy�, to niechby te� z piek�a nie wyjrza�!
Tu prze�egna� si� i doda�:
� Bo�e, b�d� mi ku pomocy i przy skonaniu!
� A z ow� nieszcz�sn� m�czennic� jako�e b�dzie? � zapyta� Ma�ko. � Zali nie pozwolicie jej odwie�� do domu? Zali ma w waszych podziemiach kona�? Wspomnijcie na gniew Bo�y!...
� Mnie do niewiasty nic � odpowiedzia� szorstko Wolfgang. � Niech jeden z was odwiezie j� ojcu, byle si� potem stawi�; ale drugiego nie puszcz�.
� Ba, a gdybym na cze�� i na w��czni� �w. Jerzego[2881] zaprzysi�g�?
Wolfgang zawaha� si� nieco, gdy� wielkie to by�o zakl�cie, ale w tej chwili Arnold spyta� po raz trzeci:
� Co on powiada?
I dowiedziawszy si�, o co chodzi, pocz�� przeciwi� si� zapalczywie i po grubia�sku wypuszczeniu obu na s�owo. Mia� on w tym swoje wyrachowanie: oto by� zwyci�on w wi�kszej bitwie przez Skirwoi���, a w pojedynczej przez tych polskich rycerzy. Jako �o�nierz wiedzia� tak�e, �e ta piechota brata musi teraz wraca� do Malborga, bo chc�c i�� dalej do Gotteswerder, sz�aby po zniszczeniu poprzednich oddzia��w jako na rze�. Wiedzia� wi�c, �e trzeba mu b�dzie stan�� przed mistrzem i marsza�kiem, i rozumia�, �e mniejszy mu b�dzie wstyd, gdy b�dzie mia� do pokazania cho� jednego naczniejszego je�ca. �ywy rycerz, kt�rego si� przedstawia do oczu, wi�cej znaczy ni� opowiadanie, �e si� takich dw�ch wzi�o w niewol�.
Jako� Ma�ko, s�uchaj�c chrapliwego wrzasku i kl�tew Arnolda poj�� od razu, �e nale�y przyj��, co daj�, gdy� wi�cej nic nie wsk�ra[2882], i rzek�, zwracaj�c si� do Wolfganga:
� To prosz� was, panie, jeszcze o jedno: pewien ci jestem, i� m�j bratanek sam b�dzie rozumia�, �e jemu wypada zosta� przy �onie, a mnie z wami. Ale na wszelki wypadek pozw�lcie oznajmi� mu, �e nie ma o tym co gada�, bo taka wasza wola.
� Dobrze, wszystko mi to jedno � odpowiedzia� Wolfgang. � Pom�wmy jeno o okupie, kt�ry wasz bratanek za siebie i za was ma przywie��, bo od tego wszystko zale�y.
� O okupie? � zapyta� Ma�ko, kt�ry wola�by by� od�o�y� t� rozmow� na p�niej. � Albo to ma�o mamy czasu przed sob�? Gdy z pasowanym rycerzem sprawa, to s�owo tyle znaczy, co gotowe pieni�dze, a i wedle ceny mo�na si� na sumienie zda�. My oto pod Gotteswerder wzi�li�my w niewol� znacznego waszego rycerza, niejakiego pana de Lorche, i bratanek m�j (on to bowiem go pojma�) pu�ci� go na s�owo wcale si� o cen� nie umawiaj�c.
� Wzi�li�cie pana de Lorche? � zapyta� �ywo Wolfgang. � Ja go znam. Mo�ny to rycerz. Ale czemu to nie spotkali�my go w drodze?
� Bo wida� t�dy nie pojecha�, jeno do Gotteswerder albo ku Ragnecie � odpar� Ma�ko.
� Mo�ny i znamienitego rodu to rycerz � powt�rzy� Wolfgang. � Suto[2883] si� ob�owicie! Ale dobrze, �e�cie o tym wspomnieli, bo teraz i was za byle co nie puszcz�.
Ma�ko przygryz� w�sa, jednak�e podni�s� dumnie g�ow�:
� My i bez tego wiemy, ile�my warci.
� Tym lepiej � rzek� m�odszy von Baden.
Ale zaraz potem doda�:
� Tym lepiej, nie dla nas, bo�my pokorni mnisi, kt�rzy ub�stwo �lubowali, lecz dla Zakonu, kt�ry waszych pieni�dzy u�yje na chwa�� Bo��.
Ma�ko nie odrzek� na to nic, spojrza� tylko na Wolfganga tak, jakby mu chcia� powiedzie�: �Powiedz to komu innemu� � i po chwili pocz�li si� uk�ada�. By�a to dla starego rycerza ci�ka i dra�liwa rzecz, bo z jednej strony czu�y by� wielce na wszelk� strat�, z drugiej za� rozumia�, �e nie wypada mu siebie i Zbyszka zbyt ma�o ceni�. Wi� si� tedy jak piskorz, tym bardziej �e Wolfgang, lubo niby ludzki i g�adki w mowie, okaza� si� niepomiernie chciwym i twardym jako kamie�. Jedyn� pociech� by�a Ma�kowi my�l, �e zap�aci za to wszystko de Lorche, ale i tak �a�owa� straconej nadziei zysku, na przybytek[2884] za� z wykupu Zygfryda nie liczy�, my�la� bowiem, �e Jurand, a nawet i Zbyszko za �adn� cen� nie wyrzekn� si� jego g�owy.
Po d�ugich uk�adach zgodzi� si� wreszcie na ilo�� grzywien[2885] i na termin, i zawarowawszy[2886] wyra�nie, ilu pacho�k�w i ile koni ma wzi�� Zbyszko, poszed� mu to oznajmi�, przy czym widocznie w obawie, aby Niemcom nie strzeli�a jaka inna my�l do g�owy, radzi� mu, aby wyje�d�a� natychmiast.
� Tak to w rycerskim stanie � m�wi� wzdychaj�c � wczora ty� za �eb trzyma�, dzisiaj ciebie trzymaj�! Ano, trudno! Da B�g, przyjdzie zn�w nasza kolej! Ale teraz czasu nie tra�. Wartko[2887] jad�cy[2888] zgonisz[2889] Hlaw� i przezpieczniej[2890] wam b�dzie razem, a byle raz z puszczy si� wydosta� i w ludzkim kraju na Mazowszu stan��, to przecie u ka�dego szlachcica alibo w�odyki[2891] znajdziecie go�cin� i pomoc, i starunek[2892]. Obcym ci tego u nas nie odm�wi�, a c� dopiero swoim! Dla tej niebogi mo�e te� by� w tym zbawienie.
Tak m�wi�c, spogl�da� na Danusi�, kt�ra pogr��ona w p�nie, oddycha�a szybko i rozg�o�nie. Przezroczyste jej r�ce le��ce na ciemnej nied�wiadkowej sk�rze drga�y gor�czkowo.
Ma�ko prze�egna� j� i rzek�:
� Hej, bierz j� i jed�! Niech�e to B�g odmieni, bo widzi mi si�, �e cienko ona prz�dzie!
� Nie m�wcie! � zawo�a� z rozpaczliwym przyciskiem Zbyszko.
� Moc boska! Ka�� ci tu konia podprowadzi�, a ty jed�!
I wyszed�szy z izby, zarz�dzi� wszystko do odjazdu. Turczynkowie, podarowani od Zawiszy[2893], podprowadzili konie z ko�ysk� wymoszczon� mchem i sk�rami, a pacho�ek Wit Zbyszkowego wierzchowca � i po chwili Zbyszko wyszed� z izby, trzymaj�c na r�ku Danusi�. By�o w tym co� tak wzruszaj�co, �e obaj bracia von Baden, kt�rych ciekawo�� przywiod�a przed chat�, ujrzawszy na wp� dziecinn� jeszcze posta� Danu�ki, jej twarz podobn� istotnie do twarzy �wi�tych panienek z ko�cielnych obraz�w i jej s�abo�� tak wielk�, �e nie mog�c d�wign�� g�owy, trzyma�a j� wspart� ci�ko na ramieniu m�odego rycerza, pocz�li spogl�da� po sobie ze zdziwieniem i burzy� si� w sercach przeciw sprawcom jej niedoli. �Ju�ci, katowskie, nie rycerskie serce mia� Zygfryd � szepn�� do brata Wolfgang � a ow� �mij�, chocia�e� za jej przyczyn� uwolnion, ka�� r�zgami osmaga�. Wzruszy�o ich i to tak�e, �e Zbyszko niesie Danusi� na r�ku jak matka dziecko � i zrozumieli jego kochanie, gdy� obaj mieli jeszcze m�od� krew w �y�ach.
On za� zawaha� si� przez chwil�, czy chor� przed si� wzi�� na siod�o i trzyma� w drodze przy piersi, czy te� z�o�y� w ko�ysce. Namy�li� si� wreszcie na to ostatnie mniemaj�c, �e wygodniej jej b�dzie jecha� le��cy[2894]. Zatem zbli�ywszy si� do stryjca, pochyli� si� do jego r�ki, aby uca�owa� j� na po�egnanie, ale Ma�ko, kt�ren[2895] w rzeczy[2896] mi�owa� go jak �renic� oka, jakkolwiek nie chcia� okazywa� przy Niemcach wzruszenia, nie m�g� si� jednak powstrzyma� i obj�wszy go mocno, przycisn�� usta do jego bujnych z�otawych w�os�w.
� Bo�e ci� prowad�! � rzek�. � A o starym przecie pami�taj, bo niewola zawsze to ci�ka rzecz.
� Nie zapomn� � odpowiedzia� Zbyszko.
� Daj ci Matko Naj�wi�tsza pociech�!
� B�g wam zap�a� i za to... i za wszystko.
Po chwili Zbyszko siedzia� ju� na koniu, ale Ma�ko przypomnia� sobie jeszcze co�, gdy� skoczy� ku niemu i po�o�ywszy mu d�o� na kolanie, rzek�:
� S�uchaj! A je�li Hlaw� dogonisz, to co do Zygfryda, bacz, by� ha�by i na si�, i na m�j siwy w�os nie �ci�gn��. Jurand � dobrze, ale nie ty! Na miecz mi to przysi�gnij i na cze��!
� P�ki nie wr�cicie, to i Juranda pohamuj�, aby si� na was za Zygfryda nie pom�cili � odpowiedzia� Zbyszko.
� Tak-�e ci o mnie chodzi?
A m�odzianek u�miechn�� si� smutno:
� Przecie wiecie.
� W drog�! Jed� w zdrowiu!
Konie ruszy�y i wkr�tce przes�oni�a je jasna leszczynowa g�stwina. Ma�kowi sta�o si� nagle okrutnie markotno[2897] i samotnie, a dusza rwa�a mu si� ze wszystkich si� za tym umi�owanym ch�opakiem, w kt�rym by�a ca�a nadzieja rodu. Ale wraz otrz�sn�� si� z �alu, gdy� by� cz�owiekiem twardym i moc nad sob� maj�cym.
�Dzi�kowa� Bogu � rzek� sobie � �e nie on w niewoli jest, jeno ja...� I zwr�ci� si� ku Niemcom:
� A wy, panie, kiedy ruszycie i dok�d?
� Kiedy nam si� spodoba � odpowiedzia� Wolfgang � a ruszymy do Malborga, gdzie przed mistrzem naprz�d musicie, panie, stan��.
�Hej, jeszcze mi tam szyj� gotowi za pomaganie �mujdzinom uci��!� � rzek� sobie Ma�ko.
Jednak�e uspokaja�a go my�l, �e jest w odwodzie pan de Lorche i �e sami von Badenowie b�d� bronili jego g�owy cho�by dlatego, aby ich okup nie min��.
�Bo ju�ci � m�wi� sobie � �e w takowym zdarzeniu Zbyszko nie potrzebowa�by ni sam stawa�, ni chudoby[2898] pomniejsza�.
I my�l ta przynios�a mu pewn� ulg�.
Zbyszko nie m�g� zgoni�[2899] swego giermka, albowiem �w jecha� dniem i noc� tyle tylko wypoczywaj�c, ile by�o koniecznie trzeba, aby konie nie popada�y, kt�re jako �ywione sam� traw� md�e[2900] by�y i nie mog�y czyni� tak wielkich pochod�w jak w krajach, w kt�rych �atwiej by�o o owies. Sam siebie Hlawa nie szcz�dzi�, a na p�ny wiek i os�abienie Zygfryda nie zwa�a�. Cierpia� te� stary Krzy�ak okrutnie, tym bardziej �e �ylasty Ma�ko nadwer�y� mu poprzednio ko�ci. Ale najci�sze by�y dla niego komary roj�ce si� w wilgotnej puszczy, od kt�rych, maj�c zwi�zane r�ce, a przykr�powane do brzucha ko�skiego nogi, op�dza� si� nie m�g�. Giermek nie zadawa� mu wprawdzie �adnych osobnych[2901] m�k, ale i lito�ci nad nim nie mia�, i uwalnia� mu prawic� z wi�z�w tylko na postojach przy jedle[2902]: �Jedz, wilcza mordo, abym ci� �ywi�cego[2903] panu na Spychowie m�g� dowie��!� Takie by�y s�owa, kt�rymi go do posi�ku zach�ca�. Zygfrydowi przysz�a wprawdzie z pocz�tku podr�y my�l, by si� g�odem zamorzy�, ale gdy us�ysza� zapowied�, �e b�d� mu z�by no�em podwa�a� i przemoc� w gard�o la�, wola� ust�pi�, aby do poniewierania swej godno�ci zakonnej i czci rycerskiej nie dopu�ci�.
A Czech chcia� koniecznie znacznie przed �panami� przyby� do Spychowa, aby swoj� uwielbian� panienk� od wstydu uchroni�. Prostym, ale roztropnym i nie pozbawionym uczu� rycerskich szlachetk� b�d�c, rozumia� to jednak doskonale, �e by�oby w tym co� upokarzaj�cego dla Jagienki, gdyby znalaz�a si� w Spychowie razem z Danusi�. �Mo�na b�dzie w P�ocku biskupowi powiedzie� � my�la� � �e staremu panu z Bogda�ca z opieku�stwa tak wypad�o, �e j� z sob� musia� bra�, a potem niech si� jeno[2904] rozg�osi, �e ona pod biskupi� opiek� i �e pr�cz Zgorzelic jeszcze i po opacie[2905] dziedzictwo na ni� idzie � to cho�by i wojewodzi�ski syn nie b�dzie dla niej za du�o�. I ta my�l os�adza�a mu trudy pochod�w, bo zreszt�[2906] trapi� si� my�l�, �e ta szcz�sna nowina, kt�r� do Spychowa wiezie, b�dzie jednak dla panienki wyrokiem niedoli.
Cz�sto te� stawa�a mu przed oczyma rumiana jak jab�uszko Sieciech�wna. Na�wczas, o ile drogi pozwala�y, �echta�[2907] boki konia ostrogami, albowiem tak pilno by�o mu do Spychowa.
Jechali b��dnymi drogami, a raczej bezdro�em przez b�r, wprost przed siebie jak sierpem rzuci�. Wiedzia� tylko Czech, �e jad�c nieco ku zachodowi, a wci�� na po�udnie, musi dojecha� na Mazowsze, a w�wczas wszystko ju� b�dzie dobrze. W dzie� kierowa� si� s�o�cem, a gdy poch�d w noc si� przeci�gn��, gwiazdami. Puszcza przed nimi zdawa�a si� nie mie� granic ni ko�ca. P�yn�y im w�r�d mrok�w nocnych dni i noce. Nieraz my�la� Hlawa, �e nie przewiezie m�ody rycerz �ywej niewiasty przez to okropne bezludzie, gdzie znik�d pomocy, znik�d �ywno�ci, gdzie nocami koni trzeba by�o strzec od wilk�w i nied�wiedzi, w dzie� ust�powa� z drogi stadom �ubr�w i tur�w[2908], gdzie straszne ody�ce[2909] ostrzy�y krzywe k�y o korzenie sosen i gdzie cz�sto, kto nie przedzia�[2910] z kuszy albo nie przeb�d� dzid� c�tkowanych bok�w jelonka lub warchlaka[2911], ten ca�ymi dniami je�� co nie mia�.
�Jak�e tu b�dzie � my�la� Hlawa �jecha� z tak� niedom�czon� dziewk�, kt�ra ostatnim tchem goni!�
Przychodzi�o im raz po raz obje�d�a� rozleg�e grz�zawy[2912] lub g��bokie parowy[2913], na kt�rych dnie szumia�y wzd�te wiosennymi d�d�ami[2914] potoki. Nie brak�o w puszczy i jezior, w kt�rych widywali przy zachodzie s�o�ca p�awi�ce si� w rumianych, wyg�adzonych wodach ca�e stada �osi�w lub jeleni. Czasem spostrzegali te� dymy zwiastuj�ce obecno�� ludzi. Kilkakrotnie Hlawa zbli�a� si� ku takim borowym osadom, ale wysypywa� si� z nich na spotkanie lud dziki, przybrany w sk�ry na go�ym ciele, zbrojny w ki�cienie[2915] i �uki, a patrz�cy tak z�owrogo spod poskr�canych przez ko�tun[2916] czupryn, �e trzeba by�o korzysta� co duchu[2917] z pierwszego zdumienia, w jaki ich wprawia� widok rycerzy, i odje�d�a� jak naj�pieszniej.
Dwa razy jednak �wista�y za Czechem groty i goni� go okrzyk: �Wokili!� (Niemcy!), on za� wola� umyka� ni� wywodzi� si�, kto jest. Nareszcie po kilku jeszcze dniach zacz�� przypuszcza�, �e mo�e ju� i przejecha� granic�, ale na razie nie by�o si� kogo spyta�. Dopiero od osacznik�w[2918] m�wi�cych polsk� mow� dowiedzia� si�, �e na koniec stan�� na ziemiach mazowieckich. Tam sz�o ju� �atwiej, chocia� ca�e wschodnie Mazowsze szumia�o r�wnie� jedn� puszcz�. Nie sko�czy�o si� tak�e bezludzie, ale tam, gdzie zdarzy�a si� osada, mieszkaniec mniej by� nieu�yty, mo�e dlatego, �e nie karmi� si� wci�� nienawi�ci�, a mo�e i z tej przyczyny, �e Czech odzywa� si� zrozumia�ym dla niego j�zykiem. Bieda bywa�a tylko z niezmiern� ciekawo�ci� tych ludzi, kt�rzy otaczali gromadnie je�d�c�w i zarzucali ich pytaniami, a dowiedziawszy si�, �e je�ca � Krzy�aka wiod�, m�wili:
� Podarujcie� go nam, panie; ju� my go sprawim[2919]!
I prosili tak natarczywie, �e Czech cz�sto musia� si� gniewa� albo t�umaczy� im, �e jeniec jest ksi���cy. To w�wczas ust�powali. P�niej, w kraju ju� osiad�ym, ze szlacht� i w�odykami nie sz�o te� �atwo. Wrza�a tam nienawi�� przeciw Krzy�akom, pami�tano bowiem �ywo wsz�dzie zdrad� i krzywd� wyrz�dzon� ksi�ciu w�wczas, gdy w czasie najwi�kszego spokoju porwali go Krzy�acy pod Z�otoryj� i zatrzymali jako wi�nia. Nie chciano tam ju� wprawdzie �sprawia� Zygfryda, ale ten lub �w twardy szlachcic m�wi�: �Rozwi��cie go, to mu dam or� i za miedz� pozw� go na �mier�. Takim wk�ada� jako �opat� w g�ow� Czech, �e pierwsze prawo do pomsty ma nieszcz�sny pan spychowski i �e nie wolno go jej pozbawia�.
Ale w osiad�ych stronach �atwo ju� sz�a podr�, bo by�y jakie takie drogi i konie wsz�dy[2920] karmiono owsem lub j�czmieniem. Jecha� te� Czech �ywo[2921], nie zatrzymuj�c si� nigdzie, i na dziesi�� dni przed Bo�ym Cia�em stan�� w Spychowie.
Przyjecha� wieczorem, jak w�wczas, gdy go by� Ma�ko ze Szczytna z wiadomo�ci� o swoim odje�dzie na �mujd� przys�a�, i tak samo jak w�wczas zbieg�a do niego, ujrzawszy go z okna, Jagienka, a on jej do n�g pad�, s�owa przez chwil� nie mog�c przem�wi�. Ale ona podnios�a go i poci�gn�a co rychlej[2922] na g�r�, nie chc�c przy ludziach wypytywa�.
� Co za nowiny? � spyta�a, dr��c z niecierpliwo�ci i ledwie mog�c dech z�apa�. � �ywi s�? Zdrowi?
� �ywi! Zdrowi!
� A ona znalaz�a si�?
� Jest. Odbili j�.
� Pochwalony Jezus Chrystus!
Ale mimo tych s��w twarz jej sta�a si� jakby skrzep�a, bo od razu wszystkie jej nadzieje rozsypa�y si� w proch.
Si�y wszak�e nie opu�ci�y jej i nie straci�a przytomno�ci, a po chwili opanowa�a si� zupe�nie i pocz�a zn�w pyta�:
� Kiedy za� tu stan�?
� Za kilka dni! Ci�ka to droga � z chor�.
� Chora ci jest?
� Skatowana. Umys� si� jej od m�ki pomiesza�.
� Jezu mi�osierny!
Nasta�o kr�tkie milczenie, tylko przyblad�e nieco usta Jagienki porusza�y si� jakby w modlitwie.
� Nie obaczy�a�e[2923] si� przy Zbyszku? � spyta�a znowu.
� Mo�e si� i obaczy�a, ale nie wiem, bom wraz[2924] wyjecha�, aby wam, pani, oznajmi� nowin�, nim tu stan�.
� B�g ci zap�a�. Powiadaj, jako by�o?
Czech pocz�� opowiada� w kr�tkich s�owach, jak odbili Danusi� i wzi�li olbrzyma Arnolda razem z Zygfrydem. Oznajmi� te�, �e Zygfryda przywi�z� z sob�, albowiem m�ody rycerz chcia� go da� w podarunku i dla pomsty Jurandowi.
� Trzeba mi teraz do Juranda! � rzek�a, gdy sko�czy�, Jagienka.
I wysz�a, ale Hlawa nied�ugo pozosta� sam, gdy� z alkierza[2925] wybieg�a ku niemu Sieciech�wna, a on, czy to dlatego, �e nie ca�kiem by� przytomny ze zm�czenia i trud�w niezmiernych, czy �e t�skni� do niej i zapami�ta� si� na razie na jej widok, do�� �e chwyci� j� wp�, przycisn�� do piersi i pocz�� ca�owa� jej oczy, policzki, usta, tak jakby dawno ju� przedtem powiedzia� jej wszystko, co przed takim uczynkiem powiedzie� dziewczynie wypada.
I mo�e, �e istotnie wypowiedzia� jej to ju� w duchu w czasie podr�y, bo ca�owa� i ca�owa� bez ko�ca, a tuli� j� do si� z tak� si��, �e a� w niej oddech zapiera�o, ona za� nie broni�a si�, z pocz�tku ze zdumienia, a potem z omdla�o�ci tak wielkiej, �e by�aby osun�a si� na ziemi�, gdyby trzyma�y j� mniej krzepkie[2926] r�ce. Na szcz�cie, nie trwa�o to wszystko zbyt d�ugo, gdy� na schodach da�y si� s�ysze� kroki i po chwili wpad� do izby ojciec Kaleb.
Odskoczyli wi�c od siebie, a ksi�dz Kaleb pocz�� zn�w zarzuca� Hlaw� pytaniami, na kt�re �w, nie mog�c tchu z�apa�, z trudno�ci� odpowiada�. Ksi�dz my�la�, �e to z trudu. Us�yszawszy jednak potwierdzenie nowiny, �e Danusia odbita i znaleziona, a kat jej przywiezion do Spychowa, rzuci� si� na kolana, aby Bogu dzi�ki uczyni�. Przez ten czas uspokoi�a si� nieco krew w �y�ach Hlawy i gdy ksi�dz wsta�, m�g� mu ju� spokojnie powt�rzy�, jakim sposobem znale�li i odbili Danusi�.
� Nie po to j� B�g wybawi� � rzek� wys�uchawszy wszystkiego ksi�dz � aby rozum jej i dusz� w ciemno�ciach i we w�adaniu mocy nieczystych mia� pozostawi�! Po�o�y Jurand na niej swoje �wi�te r�ce i jedn� modlitw� przywr�ci jej rozum i zdrowie.
� Rycerz Jurand? � zapyta� ze zdziwieniem Czech. � Tak�� on ma moc? �wi�tym ci mo�e ju� za �ycia zosta�.
� Przed Bogiem jest ju� za �ycia, a gdy zemrze, b�d� mieli ludzie w niebiesiech[2927] jednego wi�cej patrona-m�czennika.
� Powiedzieli�cie wszelako, wielebny ojcze, �e po�o�y r�ce na g�owie c�rki. Zaliby mu prawica odros�a? bo wiem, �e�cie o to Pana Jezusa prosili.
� Powiedzia�em: �r�ce�, jako si� zwyczajnie m�wi � odrzek� ksi�dz � ale przy �asce boskiej i jedna wystarczy.
� Pewnie � odpowiedzia� Hlawa.
Ale w g�osie jego by�o nieco zniech�cenia, gdy� my�la�, �e widomy[2928] cud zobaczy. Dalsz� rozmow� przerwa�o wej�cie Jagienki.
� Oznajmi�am mu � rzek�a � nowin� ostro�nie, aby go nag�a rado�� nie zabi�a, a on zaraz pad� krzy�em i modli si�.
� On i bez tego ca�ymi nocami tak le�y, a dzi� tym bardziej pewnie do rana nie wstanie � powiedzia� ksi�dz Kaleb.
Jako� tak si� sta�o. Kilka razy zagl�dali do niego i za ka�dym razem znajdowali go le��cego, nie w u�pieniu, lecz w modlitwie tak gorliwej, �e do zupe�nego zapami�tania si� dochodz�cej.
Dopiero nazajutrz, znacznie po jutrzni[2929], gdy Jagienka zajrza�a zn�w do niego, da� zna�, �e chce widzie� Hlaw� i je�ca. Wyprowadzono w�wczas z podziemia Zygfryda ze skr�powanymi w krzy� na piersiach r�koma i wszyscy razem z Tolim� udali si� do starca.
W pierwszej chwili Czech nie m�g� mu si� dobrze przyjrze�, gdy� b�oniaste okna ma�o przepuszcza�y �wiat�a, a dzie� by� ciemny z powodu chmur, kt�re zawali�y ca�kiem niebo i zapowiada�y gro�n� nawa�nic�. Ale gdy bystre jego oczy przywyk�y do mroku, zaledwie go pozna�, tak jeszcze wychud� i wyn�dznia�. Olbrzymi m�� zmieni� si� w olbrzymiego ko�cieja[2930]. Twarz mia� tak bia��, �e nie r�ni�a si� wiele od mlecznej barwy w�os�w i brody, a gdy przechyliwszy si� na por�cz krzes�a przymkn�� powieki, wyda� si� Hlawie po prostu trupem.
Przy krze�le sta� st�, a na nim krucyfiks[2931], dzban z wod� i bochen czarnego chleba z utkwion� w nim mizerykordi�[2932], czyli gro�nym no�em, kt�rego rycerze u�ywali do dobijania rannych. Innego pokarmu pr�cz chleba i wody od dawna ju� Jurand nie u�ywa�. Za odzie� s�u�y�a mu gruba w�osiennica[2933], przepasana powr�s�em[2934], kt�r� nosi� na go�ym ciele. Tak to od czasu powrotu ze szczycie�skiej niewoli �y� mo�ny i straszny niegdy� rycerz ze Spychowa.
Pos�yszawszy wchodz�cych, odsun�� nog� oswojon� wilczyc�, kt�ra ogrzewa�a mu bose stopy, i poda� si� w ty�[2935]. Wtedy to w�a�nie wyda� si� Czechowi jak umar�y. Nasta�a chwila oczekiwania, spodziewano si� bowiem, �e uczyni jaki znak, aby kto zacz�� m�wi�, ale on siedzia� nieruchomy, bia�y, spokojny, z otwartymi nieco ustami, jakoby istotnie pogr��on w wieczystym u�pieniu �mierci.
� Jest tu Hlawa � ozwa�a si� wreszcie s�odkim g�osem Jagienka � chcecie-li go wys�ucha�?
Skin�� g�ow� na znak zgody, wi�c Czech rozpocz�� po raz trzeci opowiadanie. Wspomnia� pokr�tce o bitwach stoczonych z Niemcami pod Gotteswerder, opowiedzia� walk� z Arnoldem von Baden i odbicie Danusi, ale nie chc�c przydawa� staremu m�czennikowi bole�ci do dobrej nowiny i budzi� w nim nowego niepokoju zatai�, �e umys� Danusi pomiesza� si� przez d�ugie dni okrutnej niedoli.
Natomiast maj�c serce zawzi�te przeciw Krzy�akom i pragn�c, aby Zygfryd jak najniemi�osierniej by� pokaran, nie zatai� umy�lnie, �e znale�li j� przel�knion�, wyn�dznia��, chor�, �e zna�[2936] by�o, �e obchodzono si� z ni� po katowsku, i �e gdyby by�a d�u�ej pozosta�a w tych strasznych r�kach, by�aby uwi�d�a i zgas�a tak w�a�nie, jako wi�dnie i ginie podeptane nogami kwiecie. Ponurej tej opowie�ci towarzyszy� niemniej pos�pny pomruk zapowiadaj�cej si� burzy. Miedziane zwa�y chmur k��bi�y si� coraz pot�niej nad Spychowem.
Jurand s�ucha� opowiadania bez jednego drgnienia i ruchu, tak �e obecnym zdawa� si� mog�o, i� pogr��ony jest we �nie. S�ysza� jednak i rozumia� wszystko, bo gdy Hlawa zacz�� m�wi� o niedoli Danusi, w�wczas w pustych jamach oczu zebra�y mu si� dwie wielkie �zy i sp�yn�y mu po policzkach. Ze wszystkich ziemskich uczu� pozosta�o mu jeszcze jedno tylko: mi�o�� do dziecka.
Potem sinawe jego usta pocz�y si� porusza� modlitw�. Na dworze rozleg�y si� pierwsze, dalekie jeszcze grzmoty i b�yskawice j�y[2937] kiedy niekiedy roz�wieca� okna. On modli� si� d�ugo i zn�w �zy kapa�y mu na bia�� brod�. A� wreszcie przesta� i zapad�o d�ugie milczenie, kt�re przed�u�aj�c si� nad miar�, sta�o si� na koniec uci��liwe dla obecnych, bo nie wiedzieli, co maj� z sob� robi�.
Na koniec stary Tolima, prawa Jurandowa przez ca�e �ycie r�ka, towarzysz we wszystkich bitwach i g��wny str� Spychowa, rzek�:
� Stoi przed wami, panie, ten piekielnik, ten wilko�ak krzy�acki, kt�ry katowa� was i dziecko wasze; dajcie znak, co mam z nim uczyni� i jako go pokara�?
Na te s�owa przez oblicze Juranda przebieg�y nagle promienie � i skin��, aby mu przywiedziono tu� wi�nia.
Dwaj pacho�kowie chwycili go w mgnieniu oka za barki i przywiedli przed starca, a �w wyci�gn�� r�k�, przesun�� naprz�d d�o� po twarzy Zygfryda, jakby chcia� sobie przypomnie� lub wrazi� w pami�� po raz ostatni jego rysy, nast�pnie opu�ci� j� na piersi Krzy�aka, zmaca� skrzy�owane na nich ramiona, dotkn�� powroz�w � i przymkn�wszy zn�w oczy, przechyli� g�ow�.
Obecni mniemali, �e si� namy�la�. Ale cokolwiek b�d� czyni�, nie trwa�o to d�ugo, gdy� po chwili ockn�� si� � i skierowa� d�o� w stron� bochenka chleba, w kt�rym utkwiona by�a z�owroga mizerykordia. W�wczas Jagienka, Czech, nawet stary Tolima i wszyscy pacho�kowie zatrzymali dech w piersiach. Kara by�a stokro� zas�u�ona, pomsta s�uszna, jednak�e na my�l, �e �w na wp� �ywy starzec b�dzie rzeza�[2938] omackiem skr�powanego je�ca, wzdrygn�y si� w nich serca.
Ale on, uj�wszy w po�owie n�, wyci�gn�� wskazuj�cy palec do ko�ca ostrza, tak aby m�g� wiedzie�, czego dotyka, i pocz�� przecina� sznury na ramionach Krzy�aka. Zdumienie ogarn�o wszystkich, zrozumieli bowiem jego ch�� � i oczom nie chcieli wierzy�. Tego jednak by�o im zanadto. Hlawa j�� pierwszy szemra�, za nim Tolima, za tymi pacho�kowie. Tylko ksi�dz Kaleb pocz�� pyta� przerywanym przez niepohamowany p�acz g�osem:
� Bracie Jurandzie, czego chcecie? Czy chcecie darowa� je�ca wolno�ci�?
� Tak! � odpowiedzia� skinieniem g�owy Jurand.
� Chcecie, by odszed� bez pomsty i kary?
� Tak!
Pomruk gniewu i oburzenia zwi�kszy� si� jeszcze, ale ksi�dz Kaleb nie chc�c, by zmarnia� tak nies�ychany uczynek mi�osierdzia, zwr�ci� si� ku szemrz�cym i zawo�a�:
� Kto si� �wi�temu �mie sprzeciwi�? Na kolana!
I kl�kn�wszy sam, pocz�� m�wi�:
� Ojcze nasz, kt�ry� jest w niebie, �wi�� si� imi� Twoje, przyjd� kr�lestwo Twoje...
I odm�wi� �Ojcze nasz�� do ko�ca. Przy s�owach: �i odpu�� nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom�, oczy jego zwr�ci�y si� mimo woli na Juranda, kt�rego oblicze zaja�nia�o istotnie jakim� nadziemskim �wiat�em.
A widok �w w po��czeniu ze s�owami modlitwy skruszy� serca wszystkich obecnych, gdy� stary Tolima o zatwardzia�ej w ustawicznych bitwach duszy, prze�egnawszy si� krzy�em �wi�tym, obj�� nast�pnie Jurandowe kolano i rzek�:
� Panie, je�li wasza wola ma si� spe�ni�, to trzeba je�ca do granicy odprowadzi�.
� Tak! � skin�� Jurand.
Coraz cz�stsze b�yskawice roz�wieca�y okna; burza by�a bli�ej i bli�ej.
Dwaj je�d�cy zd��ali w�r�d wichru i nawalnego ju� chwilami d�d�u[2939] ku spychowskiej granicy: Zygfryd i Tolima. Ten ostatni odprowadza� Niemca z obawy, aby po drodze nie zabili go ch�opi czatownicy[2940] lub czelad�[2941] spychowska, p�on�ca ku niemu straszn� nienawi�ci� i zemst�. Zygfryd jecha� bez broni, ale i bez p�t. Burza, kt�r� gna� wicher, by�a ju� nad nimi. Kiedy niekiedy, gdy hukn�� niespodziany grzmot, konie przysiada�y na zadach. Oni jechali w g��bokim milczeniu zapad�ym w�do�em[2942], nieraz z powodu ciasnoty drogi tak blisko siebie, �e strzemi� tr�ca�o o strzemi�. Tolima, przywyk�y od ca�ych lat do str�owania je�c�w, spogl�da� i teraz chwilami na Zygfryda bacznym okiem, jak gdyby mu chodzi�o o to, aby niespodzianie nie umkn�� � i dreszcz mimowolny przejmowa� go za ka�dym razem, albowiem wydawa�o mu si�, �e oczy Krzy�aka �wiec� w pomroce jak oczy z�ego ducha albo upiora. Przychodzi�o mu nawet do g�owy, aby go prze�egna�, ale na my�l, �e pod znakiem krzy�a mo�e mu zawyje nieludzkim g�osem i zmieniwszy si� w szkaradny kszta�t, pocznie k�apa� z�bami, zdejmowa� go strach jeszcze wi�kszy. Stary wojownik, kt�ry umia� bi� w pojedynk� w ca�e kupy Niemc�w, jak jastrz�b bije w stado kuropatw � ba� si� jednak�e si� nieczystych i nie chcia� mie� z nimi do czynienia. Wola�by te� by� pokaza� Niemcowi po prostu dalsz� drog� i zawr�ci�, ale wstyd mu by�o samego siebie, wi�c odprowadzi� go a� do granicy.
Tam, gdy dotarli do kra�ca spychowskiego lasu, nasta�a przerwa w d�d�u i chmury zaja�nia�y jakim� dziwnym ��tym �wiat�em. Uczyni�o si� widniej i oczy Zygfryda utraci�y �w poprzedni niesamowity blask. Ale w�wczas napad�a na Tolim� inna pokusa: �Kazali mi � m�wi� sobie � odprowadzi� tego w�ciek�ego psa przezpiecznie[2943] a� do granicy, tom go i odprowadzi�; ale zali�[2944] ma on odjecha� bez pomsty i kary, �w kat pana mojego i jego dziecka, i czy nie by�by to godny a mi�y Bogu uczynek zg�adzi� go? Ej! nu�bym go pozwa� na �mier�? Nie ma ci on wprawdzie broni, ale o mil� zaraz, w pana Warcimowym dworzyszczu, dadz� mu przecie jaki miecz albo oksz�[2945] � i b�d� si� z nim potyka�. Da B�g, obal� go, a potem dor�n� jako przystoi i g�ow� w gnoju zakopi�!� Tak m�wi� do siebie Tolima i spogl�daj�c �akomie na Niemca, j�� porusza� nozdrzami, jakby ju� zwietrzy� zapach �wie�ej krwi. I ci�ko musia� walczy� z t� ��dz�, ci�ko �ama� si� z sob�, a� dopiero gdy pomy�la�, �e Jurand nie do granicy tylko darowa� �ycie i wolno�� je�cowi i �e w takim razie na nic by si� nie przyda� pa�ski �wi�ty uczynek i zmniejszy�aby si� za niego nagroda niebieska, przezwyci�y� si� wreszcie i powstrzymawszy konia, rzek�:
� Oto granica nasza, a i do waszej niedaleko. Jed��e wolny, a je�li ci� zgryzota nie zd�awi i piorun boski nie do�cignie, to od ludzi nic ci nie grozi.
I to rzek�szy, zawr�ci�, a tamten pojecha� przed siebie z jak�� dzik� skamienia�o�ci� w twarzy, nie odezwawszy si� ani jednym s�owem i jakby nie s�ysz�c, �e kto� do niego przem�wi�.
I jecha� dalej szerszym ju� go�ci�cem, rzek�by�, pogr��on we �nie.
Kr�tka by�a przerwa w burzy i kr�tko trwa�o rozja�nienie. �ciemni�o si� zn�w tak, i� rzek�by�, na �wiat pad� mrok wieczorny i chmury zst�pi�y nisko, prawie nad sam b�r. Z g�ry dochodzi� z�owrogi pomruk i jakby niecierpliwy syk i warczenie piorun�w, kt�re hamowa� jeszcze anio� burzy. Ale b�yskawice roz�wieca�y ju� co chwila o�lepiaj�cym blaskiem gro�ne niebo i przera�on� ziemi� i w�wczas wida� by�o szerok� drog� id�c� w�r�d dw�ch czarnych �cian boru, na niej za� w po�rodku samotnego je�d�ca na koniu. Zygfryd jecha� na wp� przytomny, trawiony przez gor�czk�. Rozpacz �r�ca mu dusz� od czasu �mierci Rotgiera, zbrodnie pope�nione przez zemst�, zgryzoty, przera�aj�ce widzenia, duszne[2946] targaniny zm�ci�y jego umys� ju� od dawna do tego stopnia, �e z najwi�kszym tylko wysi�kiem broni� si� szale�stwu, a chwilami nawet mu si� poddawa�. �wie�o za� � i trudy podr�y pod tward� r�k� Czecha, i noc sp�dzona w spychowskim wi�zieniu, i niepewno�� losu, a nade wszystko �w nies�ychany, nadludzki niemal czyn �aski i mi�osierdzia, kt�ry po prostu go przerazi�, wszystko to potarga�o go do ostatka. Chwilami t�a�a[2947] i krzep�a w nim my�l, tak �e zupe�nie traci� rozpoznanie, co si� z nim dzieje, ale potem zn�w gor�czka budzi�a go i zarazem budzi�a w nim jakie� g�uche poczucie rozpaczy, zatraty, zguby � poczucie, �e wszystko ju� min�o, zgas�o, sko�czy�o si�, �e nadszed� jaki� kres, �e naok� jeno noc i noc, i nico��, i jakby jaka� otch�a� okropna wype�niona przera�eniem, ku kt�rej musi jednak i��.
� Id�! id�! � szepn�� mu nagle nad uchem jaki� g�os.
A on obejrza� si� � i ujrza� �mier�. Sama kszta�tu ko�ciotrupa, siedz�c na ko�ciotrupie ko�skim, sun�a tu� obok, bia�a i klekoc�ca ko�ciami.
� Jeste�? � zapyta� Krzy�ak.
� Jestem. Id�! id�!
Ale w tej chwili spostrzeg�, �e z drugiej strony ma tak�e towarzysza: strzemi� w strzemi� jecha� jaki� tw�r cia�em podobny do cz�owieka, ale z nieludzk� twarz�, g�ow� mia� bowiem zwierz�c�, ze stoj�cymi uszami, d�ug�, spiczast� i pokryt� czarn� sier�ci�.
� Kto� ty? � zawo�a� Zygfryd.
�w za�, zamiast odpowiedzie�, pokaza� mu z�by i pocz�� g�ucho warcze�.
Zygfryd zamkn�� oczy, ale natychmiast us�ysza� pot�niejszy chrz�st ko�ci i g�os m�wi�cy mu w samo ucho:
� Czas! czas! �piesz si�! id�!
I odpowiedzia�:
� Id�!...
Ale odpowied� ta wysz�a z jego piersi tak, jakby j� da� kto inny.
Potem, rzek�by�, popychany jak�� nieprzepart� zewn�trzn� si��, zsiad� z konia i zdj�� z niego wysokie rycerskie siod�o, a nast�pnie uzd�. Towarzysze, zsiad�szy tak�e, nie odst�pili go ani na mgnienie oka � i zawiedli[2948] ze �rodka drogi na skraj boru. Tam czarny upi�r pochyli� mu ga��� i pom�g� przywi�za� do niej rzemie� uzdy.
� �piesz si�! � szepn�a �mier�.
� �piesz si�! � zaszumia�y jakie� g�osy w wierzcho�kach drzew.
Zygfryd, pogr��ony jakby we �nie, przewl�k� drugi lejc przez sprz�czk�, uczyni� p�tl� � wst�piwszy na siod�o, kt�re z�o�y� poprzednio pod drzewem, za�o�y� j� sobie na szyj�.
� Odepchnij siod�o!... ju�! Aa!
Tr�cone nog� siod�o potoczy�o si� o kilka krok�w � i cia�o nieszcz�snego Krzy�aka zwis�o ci�ko.
Przez jedno mgnienie oka wyda�o mu si�, �e s�yszy jaki� chrapliwy, st�umiony ryk i �e �w ohydny upi�r rzuci� si� na niego, zako�ysa� nim i pocz�� z�bami szarpa� mu piersi, aby uk�si� go w serce. Ale potem gasn�ce jego �renice ujrza�y jeszcze co innego: oto �mier� rozp�yn�a si� w jaki� bia�awy ob�ok, kt�ry z wolna posun�� si� ku niemu, obj�� go, ogarn��, otoczy� i zakry� wreszcie wszystko okropn�, nieprzenikliw� zas�on�.
W tej chwili burza rozszala�a si� z niezmiern� w�ciek�o�ci�. Piorun hukn�� w �rodek drogi z tak straszliwym �oskotem, jakby ziemia zapada�a si� w posadach. Ca�y b�r ugi�� si� pod wichrem. Szum, �wist, wycie, skrzypienie pni i trzask �amanych ga��zi wype�ni�y g��bie le�ne. Fale d�d�u gnane wichrem przes�oni�y �wiat � i tylko w czasie kr�tkich krwawych b�yskawic mo�na by�o dojrze� rozhu�tany dziko nad drog� trup Zygfryda.
Nazajutrz t� sam� drog� posuwa� si� do�� liczny orszak. Na przodzie jecha�a Jagienka z Sieciech�wn� i Czechem, za nimi sz�y wozy, otoczone przez czterech zbrojnych w kusze i miecze pacho�k�w. Z wo�nic�w ka�dy mia� te� obok siebie oszczep i siekier�, nie licz�c okutych wide� i innych narz�dzi w drodze przydatnych. Potrzebne to by�o tak dla obrony od dzikiego zwierza, jak od kup rozb�jniczych, kt�re wiecznie grasowa�y na krzy�ackiej granicy, a na kt�re gorzko si� skar�y� wielkiemu mistrzowi Jagie��o i w listach, i osobi�cie na zjazdach w Raci��u.
Ale maj�c ludzi sprawnych i dobry sprz�t obronny, mo�na si� by�o ich nie l�ka�, poczet wi�c jecha� ufny w siebie i wolny od obaw. Po wczorajszej burzy nasta� dzie� przecudny, rze�wy, cichy i tak jasny, �e tam, gdzie nie by�o cienia, oczy podr�nych mru�y�y si� od zbytniego blasku. �aden li�� nie porusza� si� na drzewach, a z ka�dego zwiesza�y si� wielkie krople d�d�u, mieni�ce si� t�cz� w s�o�cu. W�r�d sosnowych igie� b�yszcza�y jakby wielkie diamenty. Ulewa potworzy�a na go�ci�cu ma�e strumyki, kt�re sp�ywa�y z weso�ym szelestem ku ni�szym miejscom, tworz�c we wg��bieniach p�ytkie jeziorka. Ca�a okolica by�a zroszona, mokra, ale �miej�ca si� w porannej jasno�ci. W takie poranki rado�� ogarnia i serce ludzkie, wi�c wo�nice i parobcy pod�piewywali sobie z cicha, dziwi�c si� milczeniu, kt�re panowa�o mi�dzy jad�cymi na przedzie.
Oni za� milczeli, bo na duszy Jagienki osiad�a ci�ka troska. W �yciu jej co� si� sko�czy�o, co� z�ama�o i dziewczyna, chocia� nie bardzo bieg�a w rozmy�laniu i nie umiej�ca wypowiedzie� sobie wyra�nie, co si� w niej dzieje i co si� jej wydaje, czu�a jednak, �e wszystko, czym dotychczas �y�a, zawiod�o i posz�o na marne, �e rozwia�a si� w niej wszelka nadzieja, jako poranna mg�a rozwiewa si� nad polami, �e wszystkiego trzeba si� b�dzie wyrzec, wszystkiego zaniecha�, o wszystkim zapomnie� i zacz�� �ycie jakby ca�kiem nowe. My�la�a te�, �e cho�by z woli Bo�ej nie by�o ono ca�kiem z�e, jednak�e nie mo�e by� inne, jeno smutne, a w �adnym razie nie tak dobre, jak mog�oby by� to, kt�re si� w�a�nie sko�czy�o.
I �al niezmierny �ciska� jej serce po owej zamkni�tej raz na zawsze przesz�o�ci i podnosi� si� strumieniem �ez do oczu. Ale nie chcia�a p�aka�, bo i bez tego czu�a jakby w dodatku do ca�ego brzemienia[2949], kt�re jej gniot�o dusz�, jeszcze i wstyd. Wola�aby by�a nigdy nie wyje�d�a� ze Zgorzelic, byle tak nie wraca� teraz ze Spychowa. Bo �e tu przyjecha�a nie tylko dlatego, �e nie wiedzia�a, co czyni� po �mierci opata[2950], i nie tylko dlatego, by Cztanowi i Wilkowi odj�� przyczyn� do napa�ci na Zgorzelice, tego nie mog�a przed sob� zaprze�[2951]! Nie! Wiedzia� o tym i Ma�ko, kt�ry te� nie z tego powodu j� bra�, a dowie si� niechybnie i Zbyszko. Na t� my�l zapa�a�y jej policzki i gorycz zala�a serce. �Nie by�am ci do�� harda � m�wi�a sobie w duszy � a teraz mam, czegom chcia�a�. I do troski, do niepewno�ci jutra, do zgry�liwego smutku i do niezg��bionego �alu po przesz�o�ci do��czy�o si� upokorzenie.
Ale dalszy przebieg ci�kich my�li przerwa� jej jaki� cz�owiek nadchodz�cy z przeciwka. Czech, maj�cy na wszystko baczne oko, ruszy� te� koniem ku niemu i z kuszy na ramieniu, z torby borsuczej i z pi�r s�jki na czapce pozna� w nim borowego[2952].
� Hej, a kto� jest? st�j! � zawo�a� jednak dla pewno�ci.
�w zbli�y� si� po�piesznie i z obliczem poruszonym, jakie miewaj� zwykle ludzie, kt�rzy chc� co� niezwyk�ego oznajmi�, zawo�a�:
� Cz�owiek przed wami wisi nade drog�!
Czech wi�c zaniepokoi� si�, czy to nie jaka� sprawa zb�jecka, i pocz�� pyta� �ywo:
� Daleko st�d?
� Na strzelenie z kuszy. Nad sam� drog�.
� Nikogo przy nim?
� Nikogo. Sp�oszy�em jeno wilka, kt�ry go obw�chiwa�.
Wzmianka o wilku uspokoi�a Hlaw�, dowodzi�a bowiem, �e w pobli�u nie by�o ludzi ni �adnej zasadzki.
Tymczasem Jagienka rzek�a:
� Obacz, co to jest.
Hlawa skoczy� przed siebie, a po chwili powr�ci� jeszcze szybciej.
� Zygfryd wisi! � zawo�a�, osadzaj�c przed Jagienk� konia.
� W imi� Ojca i Syna, i Ducha! Zygfryd? Krzy�ak?
� Krzy�ak! Na u�dzienicy si� powiesi�!
� Sam?
� Sam, wida�, bo siod�o le�y wedle niego. Gdyby to zb�je uczynili, byliby go po prostu zabili � i siod�o byliby zabrali, bo zacne.
� Jako�e przejedziem?
� Nie jed�my tam, nie jed�my! � pocz�a wo�a� boja�liwa Anula Sieciech�wna. � Jeszcze si� co do nas przyczepi!
Jagienka przel�k�a si� nieco tak�e, gdy� wierzy�a, �e ko�o trupa samob�jcy zbieraj� si� ca�ymi gromadami duchy paskudne, ale Hlawa, kt�ry by� zuchwa�y i niczego si� nie boj�cy, rzek�:
� Owa! By�em blisko niego, a nawet tr�ci�em go oszczepem � i jako� nie czuj� diab�a na karku.
� Nie blu�nij! � zawo�a�a Jagienka.
� Nie blu�ni� � odpowiedzia� Czech � jeno ufam w moc Bo��. Wszelako, je�li si� boicie, to mo�na borem objecha�.
Sieciech�wna pocz�a prosi�, by objecha�, ale Jagienka namy�liwszy si� przez chwil�, rzek�a:
� Ej! nie godzi si� umar�ego nie pogrze��[2953]! Krze�cija�ski to uczynek, od Pana Jezusa nakazany, a to przecie cz�owiek.
� Ba, ale Krzy�ak, wisielec i kat! Kruki i wilcy si� nim zajm�.
� Nie powiedaj byle czego! Za winy B�g go b�dzie s�dzi�, my za� uczy�my swoje. Nie przyczepi si� te� do nas nijakie z�o, je�li pobo�ne przykazanie spe�nimy.
� Ha! to niech si� i stanie wedle waszej woli � odrzek� Czech.
I wyda� odpowiedni rozkaz parobkom, kt�rego pos�uchali z oci�ganiem si� i ze wstr�tem. Boj�c si� jednak�e Hlawy, pobrali, w niedostatku �opat, wid�y i topory dla wybrania[2954] do�u w ziemi i poszli. Czech uda� si� te� z nimi dla przyk�adu i prze�egnawszy si�, przeci�� w�asnor�cznie rzemie�, na kt�rym trup wisia�.
Zygfryda twarz zb��kitnia�a ju� na powietrzu i wygl�da� do�� okropnie, albowiem oczy mia� nie zamkni�te i przera�one, usta za� otwarte jakby dla z�apania ostatniego tchu. Pr�dko wi�c wykopali tu� obok d� i zepchn�li do niego cia�o r�koje�ciami wide�, twarz� do ziemi, po czym przysypawszy je, pocz�li szuka� kamieni, by� bowiem obyczaj odwieczny, �e pokrywano nimi samob�jc�w, inaczej bowiem wstawali nocami i przeszkadzali podr�nym.
Kamieni by�o dosy� i na drodze, i mi�dzy mchami le�nymi, wkr�tce wi�c uros�a nad Krzy�akiem kopiasta mogi�a, a potem Hlawa wyci�� siekier� na pniu sosny krzy�, co uczyni� nie dla Zygfryda, lecz aby z�e duchy nie zbiera�y si� w tym miejscu, i wr�ci� do orszaku.
� Dusza w piekle, a cia�o ju� w ziemi � rzek� do Jagienki. � Mo�em teraz jecha�.
I ruszyli. Jednak�e Jagienka, przeje�d�aj�c, udar�a ga��zk� so�niny i cisn�a j� na kamienie, a za przyk�adem pani uczynili tak samo wszyscy inni, bo i to nakazywa� tak�e obyczaj.
D�ugi czas jechali w zadumie, rozmy�laj�c o tym z�owrogim mnichu-rycerzu, o karze, jaka go dosi�g�a, a wreszcie Jagienka rzek�a:
� Sprawiedliwo�� boska nie folguje[2955]. I nie godzi si� nawet �Wieczny odpoczynek� za niego odm�wi�, bo dla niego nie masz[2956] zmi�owania.
� Lito�ciw� macie i tak dusz�, �e�cie kazali go pogrze�� � odpowiedzia� Czech.
A nast�pnie zacz�� m�wi� z pewnym wahaniem:
� Ludzie prawi�, ba! mo�e i nie ludzie, jeno czarownice i czarowniki, �e niby powr�z albo te� rzemie� z wisielca daje jakowe� szcz�cie we wszystkim, ale nie wzi��em rzemienia z Zygfryda, bo ja dla was nie od czarnoksi�stwa, tylko od Pana Jezusowej mocy, szcz�cia wygl�dam.
Jagienka nie odrzek�a na razie nic i po chwili dopiero, westchn�wszy kilkakro�, rzek�a jakby sama do siebie:
� Hej! Moje szcz�cie za mn�, nie przede mn�!
Dopiero w dni dziewi�� po wyje�dzie Jagienki stan�� Zbyszko na granicy Spychowa, ale Danusia by�a ju� tak bliska �mierci, �e zupe�nie straci� nadziej�, czy j� �yw� ojcu dowiezie. Zaraz nast�pnego dnia, gdy pocz�a nie do rzeczy odpowiada�, spostrzeg�, i� nie tylko umys� jej jest zwichni�ty, ale �e przy tym i cia�o ogarnia jaka� choroba, przeciw kt�rej nie ma ju� si� w tym wycie�czonym przez niewol�, wi�zienie, m�k� i ustawiczny strach dziecku. Mo�e by�, �e odg�osy zaciek�ej walki, jak� Zbyszko i Ma�ko stoczyli z Niemcami, przepe�ni�y ten kielich przera�enia i �e w�a�nie w tej chwili napad�a j� owa choroba, do�� �e gor�czka nie opuszcza�a jej odt�d prawie a� do ko�ca drogi. By�a to nawet poniek�d okoliczno�� pomy�lna, albowiem przez straszn� puszcz�, w�r�d niezmiernych trud�w, wi�z� j� Zbyszko jak martw�, nieprzytomn� i o niczym nie wiedz�c�. Po przebyciu puszcz, gdy weszli do �zbo�nego� kraju, mi�dzy osady kmiece[2957] i szlacheckie, sko�czy�y si� niebezpiecze�stwa i trudy. Ludzie dowiaduj�c si�, �e to wioz� swojackie dziecko, odbite Krzy�akom, a do tego c�rk� s�awnego Juranda, o kt�rym �g�dkowie[2958]� tyle �piewali ju� pie�ni po gr�dkach, dworzyszczach i chatach, prze�cigali si� w us�ugach i pomocy. Dostarczano zapas�w i koni. Wszystkie drzwi stawa�y otworem. Nie potrzebowa� ju� Zbyszko wie�� Danusi w kolebce mi�dzy ko�mi, gdy� silni m�odziankowie przenosili j� w noszach ode wsi do wsi tak troskliwie i ostro�nie, jakby jak�� �wi�to�� nie�li. Niewiasty otacza�y j� najtkliwsz� opiek�. M�owie, s�uchaj�c opowie�ci o jej krzywdach, zgrzytali z�bami i niejeden nak�ada� zaraz �elazne blachy, chwyta� za miecz, za top�r albo za kopi� i jecha� dalej za Zbyszkiem, by pom�ci� si� �z nawi�zk��, bo nie do�� wydawa�o si� zawzi�temu pokoleniu r�wno krzywd� za krzywd� zap�aci�. Ale Zbyszko nie my�la� w tej chwili o zem�cie, tylko jedynie o Danusi. �y� mi�dzy przeb�yskami nadziei, gdy chwilowo czyni�o si� chorej lepiej, g�uch� rozpacz�, gdy stan jej pogarsza� si� widomie[2959]. A co do tego nie m�g� si� ju� �udzi�. Nieraz z pocz�tku podr�y przelatywa�a mu przez g�ow� zabobonna my�l, �e mo�e tam gdzie� po bezdro�ach, kt�re przebywali, jedzie za nimi �lad w �lad �mier� i czyha tylko na sposobn� chwil�, by si� rzuci� na Danusi� i wyssa� z niej ostatek �ycia. Widzenie to, a raczej poczucie, bywa�o zw�aszcza w�r�d ciemnych nocy tak wyra�ne, �e nieraz porywa�a go rozpaczliwa ch�� zawr�ci�, wyzwa� martwic�[2960], jak si� wyzywa rycerza, i potyka� si� z ni� do ostatniego tchu. Ale przy ko�cu drogi by�o jeszcze gorzej, czu� bowiem �mier� nie za orszakiem, ale w�r�d samego orszaku, niewidzialn� wprawdzie, ale tak blisk�, i� obwiewa�o ich jej mro�ne tchnienie. I rozumia� ju�, �e przeciw temu nieprzyjacielowi na nic m�stwo, na nic krzepka d�o�, na nic or�, �e trzeba b�dzie odda� bezradnie najdro�sz� g�ow� na �up bez walki.
I to by�o uczucie najstraszniejsze, albowiem ��czy� si� z nim �al, niepohamowany jak wicher, bezdenny jak morze. Jak�e nie mia�a j�cze�, jak�e nie mia�a si� rwa� z bole�ci w Zbyszku dusza, gdy spogl�daj�c na swoj� kochan�, m�wi� jej jakby z mimowoln� wym�wk�: �Na to�em ci� mi�owa�, na tom ci� odszuka� i odbi�, aby ci� jutro ziemi� przysypa� i nie widzie� ci� ju� nigdy?� A tak m�wi�c, spogl�da� na jej kwitn�ce gor�czk� policzki, na jej m�tne, nieprzytomne oczy i zn�w j� pyta�: �Ostawisz mnie? Nie �al ci? Wolisz ode mnie ni� ze mn�?� I w�wczas my�la�, �e chyba i jemu samemu w g�owie si� pomiesza, piersi za� rozpiera� mu jakby p�acz przeogromny, ale zapiek�y i nie mog�cy wybuchn��, albowiem tamowa�a mu uj�cie i jaka� z�o��, i jaki� gniew na t� bezlitosn� si��, kt�ra wywar�a si� na niewinne dziecko, �lepa i zimna. Gdyby z�owrogi Krzy�ak znajdowa� si� w�wczas w orszaku, by�by go poszarpa� jak dziki zwierz.
Dobiwszy si� do le�nego dworca, chcia� si� zatrzyma�, ale tam na wiosn� by�o pusto. Od str��w dowiedzia� si� przy tym, �e oboje ksi�stwo[2961] wybrali si� do brata Ziemowita[2962] do P�ocka, poniecha�[2963] wi�c zamiaru jechania do Warszawy, gdzie by dworski medyk m�g� da� chorej ratunek. Trzeba mu by�o ci�gn�� do Spychowa, co by�o straszne, albowiem zdawa�o mu si�, i� wszystko ju� si� ko�czy i �e trupa tylko dowiezie Jurandowi.
Ale w�a�nie na kilka godzin drogi przed Spychowem pad� zn�w na jego serce ja�niejszy promyk nadziei. Policzki Danusi pocz�y bledn��, oczy stawa�y si� mniej m�tne, oddech nie tak g�o�ny i mniej po�pieszny. Zbyszko spostrzeg� to natychmiast i po niejakim czasie nakaza� ostatni post�j, aby mog�a spokojnie oddycha�. Byli o mil� mo�e od Spychowa, z dala od mieszka� ludzkich, na w�skiej drodze mi�dzy polem a ��k�. Ale stoj�ca w pobli�u dzika grusza dawa�a ochron� od s�o�ca, zatrzymali si� wi�c pod jej ga��ziami. Pacho�kowie poz�aziwszy z koni, rozkie�znali[2964] je, aby �acniej[2965] im by�o szczypa� traw�. Dwie niewiasty naj�te do pos�ug przy Danusi i m�odziankowie, kt�rzy j� nie�li, znu�eni drog� i upa�em pok�adli si� w cieniu i usn�li; tylko Zbyszko czuwa� przy noszach i siad�szy tu� na korzeniach gruszy, nie spuszcza� z chorej oczu.
A ona le�a�a w�r�d popo�udniowej ciszy, spokojnie, z przymkni�tymi powiekami. Zbyszkowi wydawa�o si� jednak�e, �e nie �pi. Jako� gdy na drugim ko�cu rozleg�ej ��ki kosz�cy siano ch�op stan�� i pocz�� brz�ka� w kos� ose�k�, drgn�a lekko i otworzy�a na chwil� powieki, po czym przymkn�a je zaraz; pier� jej podnios�a si� jakby g��bszym oddechem, a z ust wyszed� ledwie dos�yszalny szept:
� Kwiecie pachnie...
By�y to pierwsze niegor�czkowe i nieb��dne s�owa, jakie od pocz�tku podr�y wym�wi�a, albowiem z przygrzanej s�o�cem ��ki powiew przynosi� istotnie mocn� wo�, w kt�rej czu� by�o i siano, i mi�d, i przer�ne pachn�ce zio�a. Wi�c w Zbyszku na my�l, �e przytomno�� wraca chorej, zadr�a�o z rado�ci serce. W pierwszym uniesieniu chcia� rzuci� si� do jej n�g, ale z obawy, by jej nie przestraszy�, pohamowa� si�, kl�kn�� tylko przy noszach i pochyliwszy si� nad ni�, j�� wo�a� z cicha:
� Danusiu! Danusiu!
A ona otworzy�a zn�w oczy, czas jaki� patrzy�a na niego, po czym u�miech rozja�ni� jej twarz i tak samo jako poprzednio w chacie smolarzy[2966], ale daleko przytomniej, wym�wi�a jego imi�:
� Zbyszko!...
� I pr�bowa�a wyci�gn�� ku niemu r�ce, ale dla zbytniej s�abo�ci nie mog�a tego uczyni�; on natomiast obj�� j� ramionami, z sercem tak wezbranym, jakby jej dzi�kowa� za jak�� niezmiern� �ask�.
� Przebudzi�a� si�! � m�wi�. � O, Bogu chwa�a... Bogu...
Po czym zbrak�o mu g�osu � i przez czas jaki� patrzyli na siebie w milczeniu. Cisz� poln� m�ci� tylko wonny powiew od strony ��ki, kt�ren szemra� w li�ciach gruszy, ksykanie konik�w w trawach i dalekie, niewyra�ne �piewanie kosiarza.
Danusia spogl�da�a coraz przytomniej i nie przestawa�a si� u�miecha�, zupe�nie jak dziecko, kt�re we �nie widzi anio�a. Powoli jednak w oczach jej pocz�o si� odbija� jakby pewne zdziwienie:
� Gdziem jest?... � rzek�a.
W�wczas z ust jego wyrwa� si� ca�y r�j kr�tkich, przerywanych przez rado�� odpowiedzi.
� Przy mnie� jest! Pod Spychowem! Do tatusia jedziemy. Sko�czona twoja niedola! Oj! Danu�ko moja! Oj, Danu�ko! Szuka�em ci� i odbi�em. Nie w niemieckiej ty� ju� mocy. Nie b�j si�! Zaraz b�dzie Spych�w. Chorza�a�[2967], ale Pan Jezus si� zmi�owa�! Ile by�o bole�ci, ile p�akania! Danu�ko!... Teraz ju� dobrze!... Nic, jeno szcz�liwo�� przed tob�. Ej, com si� naszuka�!... com si� naw�drowa�!... Ej, mocny Bo�e!... Ej!
I odetchn�� g��boko a prawie z j�kiem, jakby ostatek ci�aru bole�ci zrzuca� z piersi.
Danusia le�a�a spokojnie, co� sobie przypominaj�c, co� rozwa�aj�c, a na koniec spyta�a:
� To� ty nie zabaczy�[2968] mnie?
I dwie �zy, wezbrawszy jej w oczach, stoczy�y si� z wolna po twarzy na wezg�owie[2969].
� Ja mia�bym ciebie zabaczy�! � zawo�a� Zbyszko.
By�o za� w tym st�umionym okrzyku wi�cej mocy ni� w najwi�kszych zakl�ciach i przysi�gach, albowiem mi�owa� j� zawsze ca�� dusz�, a od czasu gdy j� odzyska�, sta�a mu si� dro�sz� ni� ca�y �wiat.
Ale tymczasem zapad�a ponownie cisza; w dali jeno ch�op przesta� �piewa� i j�� raz drugi klepa� ose�k� kos�.
Usta Danusi pocz�y si� zn�w porusza�, ale szeptem tak cichym, �e Zbyszko nie m�g� jej dos�ysze�, wi�c pochyliwszy si�, zapyta�:
� Co za�, jag�dko, m�wisz?
A ona powt�rzy�a:
� Kwiecie pachnie...
� Bo�my przy ��ce � odrzek� � ale wnet pojedziem dalej. Do tatusia, kt�ren[2970] te� z niewoli wybawion. I b�dziesz moja do �mierci. S�yszysz�e ty mnie dobrze? i rozumiesz?
Wtem targn�� nim nag�y niepok�j, spostrzeg� bowiem, �e twarz jej czyni si� blada i coraz bledsza, a na twarzy osiadaj� g�sto drobne krople potu.
� Co ci jest? � spyta� z okropnym przestrachem. I uczu�, jak w�osy zje�aj� mu si� na g�owie, a mr�z przechodzi przez ko�ci.
� Co ci jest? powiedz! � powt�rzy�.
� Ciemno! � szepn�a.
� Ciemno? S�onko �wieci, a tobie ciemno? � zapyta� zdyszanym g�osem. � Dopiero co m�wi�a� przytomnie! Na imi� Boskie, rzeknij cho� s�owo!
Poruszy�a jeszcze ustami, ale nie mog�a ju� nawet szepta�. Zbyszko odgad� tylko, �e wymawia jego imi� i �e go wo�a. Wnet potem wychudzone jej d�onie j�y drga� i trzepota� si� po kilimku, kt�rym by�a okryta. Trwa�o to chwil�. Nie by�o ju� si� co �udzi� � kona�a!
A on w przera�eniu i rozpaczy pocz�� j� b�aga�, jakby pro�ba mog�a co� wsk�ra�:
� Danu�ka! O Jezu mi�osierny!... Poczekaj cho� do Spychowa! poczekaj! poczekaj! O Jezu! Jezu! Jezu!
Podczas tego b�agania rozbudzi�y si� niewiasty i nadbiegli pacho�kowie, kt�rzy byli opodal przy koniach na ��ce. Ale zrozumiawszy od pierwszego rzutu oka, co si� dzieje, pokl�kali i pocz�li odmawia� w g�os litani�.
Powiew usta�, przesta�y szemra� li�cie na gruszy i tylko s�owa modlitwy rozlega�y si� w�r�d wielkiej, polnej ciszy.
Danusia przed samym ko�cem litanii otworzy�a jeszcze oczy, jakby chc�c spojrze� po raz ostatni na Zbyszka i na �wiat s�oneczny, po czym zaraz zasn�a snem wiekuistym.
Niewiasty zamkn�y jej powieki, a nast�pnie posz�y po kwiaty na ��k�. Pacho�cy udali si� ich �ladem � i tak chodzili w s�o�cu w�r�d bujnych traw, podobni do duch�w polnych, pochylaj�c si� co chwila i p�acz�c, albowiem w sercach mieli lito�� i �al. Zbyszko kl�cza� w cieniu, przy noszach, z g�ow� na kolanach Danusi, bez ruchu i s�owa, sam jak martwy, a oni kr��yli to bli�ej, to dalej, rw�c z�oty kaczeniec i dzwonki, i obficie rosn�ce r�owe sm�ki, i bia��, pachn�c� miodem drobniczk�. W wilgotnych do�kach znale�li te� lilie polne, a na miedzy przy ugorze janowiec. A� gdy ju� mieli pe�ne nar�cza, otoczyli smutnym korowodem nosze i pocz�li je mai�[2971]. Pokryli wi�c prawie ca�kiem kwieciem i zi�mi zw�oki zmar�ej, nie zas�aniaj�c tylko twarzy, kt�ra w�r�d dzwonk�w i lilij biela�a, cicha, ukojona snem nieprzespanym[2972], pogodna i po prostu anielska.
Do Spychowa nie by�o nawet i mili, wi�c po niejakim czasie, gdy im smutek i bole�� �zami sp�yn�y, podnie�li nosze i ruszyli ku borom, od kt�rych zaczyna�y si� ju� Jurandowe ziemie.
Pacho�cy wiedli za orszakiem konie. Sam Zbyszko ni�s� w g�owach nosze, a niewiasty obarczone zbywaj�cymi p�kami zi� i kwiat�w, �piewa�y na przodzie pie�ni pobo�ne � i tak z wolna szli i szli mi�dzy zielon� ��k� a r�wnym, szarym ugorem, jakby jaka procesja �a�osna.
Na modrym niebie nie by�o �adnej chmurki i �wiat ca�y wygrzewa� si� w z�otym blasku s�onecznym.
Przyszli na koniec ze zw�okami dziewczyny do bor�w spychowskich, na kt�rych granicy str�owali dniem i noc� zbrojni pacho�kowie Jurandowi. Jeden z nich skoczy� z wie�ci� do starego Tolimy i do ksi�dza Kaleba, inni poprowadzili orszak z pocz�tku kr�t� i zapad��, a potem szerok� le�n� drog� a� do miejsca, gdzie b�r si� ko�czy�, a poczyna�y si� rozleg�e wilgotne grudzie i grz�skie, rojne od b�otnego ptactwa trz�sawy, za kt�rymi na suchej wy�ni le�a� spychowski gr�dek. Poznali te� wraz, �e ju� �a�obna wie�� o nich dosz�a do Spychowa, gdy� zaledwie wychylili si� z le�nego cienia na jasne b�onie, dolecia� do ich uszu odg�os dzwonu z gr�dkowej kaplicy. Wkr�tce potem ujrzeli id�c� z dali naprzeciw liczn� dru�yn� ludzi, w kt�rej byli m�owie i niewiasty. Gdy gromada owa zbli�y�a si� na trzy lub dwa strzelenia z �uku, mo�na ju� by�o rozr�ni� osoby. Na czele szed� sam Jurand, podtrzymywany przez Tolim� i macaj�cy przed sob� koszturem[2973]. �atwo go by�o pozna� po ogromnym wzro�cie, po czerwonych jamach w miejsce oczu i po bia�ych, opadaj�cych a� na ramiona w�osach. Obok post�powa� z krzy�em i w bia�ej kom�y[2974] ksi�dz Kaleb. Za nimi niesiono chor�giew z Jurandowym znakiem, przy kt�rej szli zbrojni �woje� spychowscy, a za nimi niewiasty zam�ne w na��czkach[2975] na g�owach i przetow�ose[2976] panny. Na ko�cu gromady ci�gn�� w�z, na kt�rym miano z�o�y� zw�oki.
Zbyszko, ujrzawszy Juranda, kaza� postawi� nosze na ziemi, kt�re sam ni�s� do tej chwili od strony wezg�owia[2977], za czym posun�wszy si� ku niemu, j��[2978] wo�a� takim okropnym g�osem, jakim wo�a niezmierna bole�� i rozpacz:
� Szuka�em ci jej, p�kim nie znalaz�, i odbi�em, ale ona wola�a do Boga ni� do Spychowa!
I bole�� z�ama�a go zupe�nie, albowiem pad�szy na piersi Juranda, obj�� go za szyj� i pocz�� j�cze�:
� O Jezu, o Jezu! o Jezu!...
Na �w widok wzburzy�y si� serca zbrojnej czeladzi[2979] spychowskiej i pocz�li bi� w��czniami o tarcze nie wiedz�c, jak inaczej sw�j b�l i swoj� ch�� pomsty wyrazi�. Niewiasty uczyni�y lament i zawodz�c jedna przez drug�, podnosi�y zapaski[2980] do oczu albo te� ca�kiem pokrywa�y nimi g�owy, wo�aj�c wniebog�osy:
�Hej! Dola! Dola! Tobie wesele, a nam p�akanie. �mier� ci� skosi�a, Ko�ciej[2981] ci� zabra� � oj! oj!�
A niekt�re, przechylaj�c w ty� g�owy i zamykaj�c oczy, wo�a�y zn�w:
��le ci tu by�o, kwiatuszku, z nami � �le? Osta� si� rodzic w wielkiej �a�obie, a ty ju� chodzisz po boskich pokojach � oj! oj!�
Inne na koniec wymawia�y[2982] zmar�ej, �e si� nie ulitowa�a tatkowego i m�owego sieroctwa i �ez. A by� ten lament i ten �al na wp� �piewem, bo nie umia� �w lud inaczej swojego b�lu wypowiada�.
Atoli[2983]Jurand, wysun�wszy si� z ramion Zbyszka, wyci�gn�� kosztur przed siebie na znak, �e chce i�� do Danusi. W�wczas Tolima ze Zbyszkiem chwycili go pod ramiona i przywiedli do nosz�w, a on kl�kn�� przy zw�okach, powi�d� po nich d�oni� od czo�a a� do z�o�onych w krzy� r�k zmar�ej i pochyli� kilkakrotnie g�ow�, jakby chcia� rzec, �e ona to jest, jego Danusia, nie kto inny � i �e poznaje dziecko. Potem obj�� j� jednym ramieniem, a drugie, pozbawione d�oni, wzni�s� w g�r�, za� obecni odgadli tak�e i t� niem� skarg� przed Bogiem, wymowniejsz� od wszelkich s��w bole�ci. Zbyszko, kt�remu po chwilowym wybuchu odr�twia�a zn�w twarz zupe�nie, kl�cza� z drugiej strony milcz�cy, do kamiennego pos�gu podobny i naok� uczyni�o si� tak cicho, �e s�ycha� by�o ksykanie konik�w polnych i brz�czenie ka�dej przelatuj�cej muchy.Wreszcie ksi�dz Kaleb pokropi� �wi�con� wod� Danusi�, Zbyszka, Juranda i rozpocz��
Nast�pnie ruszyli do Spychowa; ale nie po�o�yli Danusi na w�z, tylko nie�li j� na przedzie orszaku na umajonych[2985] noszach. Dzwon, nie przestaj�c bi�, zdawa� si� ich wzywa� i zaprasza� ku sobie, a oni szli �piewaj�cy szerokim b�oniem, pod ogromn� z�ot� zorz� wieczorn�, jakby ich ta zmar�a prowadzi�a naprawd� do odwiecznych blask�w i jasno�ci. Wiecz�r ju� by� i trzody wraca�y z p�l, gdy doszli. Kaplica, w kt�rej z�o�ono zw�oki, ja�nia�a od pochodni i �wiec jarz�cych. Z rozkazu ksi�dza Kaleba siedem panien odmawia�o kolejno litani� nad cia�em a� do �witu. Do �witu r�wnie� Zbyszko nie odst�powa� Danusi i sam o jutrzni[2986] wk�ada� j� w trumn�, kt�r� biegli rzemie�lnicy uciosali przez noc z pnia d�bowego, wprawiwszy w wieku nad g�ow� szyb� z�otego bursztynu.
Juranda nie by�o przy tym, albowiem dzia�y si� z nim rzeczy dziwne. Zaraz po powrocie do domu utraci� w�adz� w nogach, a gdy po�o�ono go na �o�u, utraci� ruch i �wiadomo��, gdzie jest i co si� z nim dzieje. Pr�no ksi�dz Kaleb przemawia� do niego, pr�no zapytywa�, co mu jest: nie s�ysza�, nie rozumia�, tylko le��c na wznak, podnosi� do g�ry powieki pustych oczu i u�miecha� si� z twarz� rozja�nion� i szcz�liw�, a czasem porusza� ustami, jak gdyby z kim rozmawia�. Ksi�dz i Tolima rozumieli, �e ze zbawion� c�rk� rozmawia i do niej si� �mieje. Rozumieli r�wnie�, �e ju� kona i w�asn� wieczn� szcz�liwo�� �renicami duszy ogl�da, ale w tym si� pomylili, gdy� on, nieczu�y i g�uchy na wszystko, u�miecha� si� tak ca�e tygodnie, i Zbyszko, wyjechawszy wreszcie z okupem za Ma�ka, zostawi� go jeszcze przy �yciu.
Po pogrzebie Danusi Zbyszko nie chorza� ob�o�nie, ale �y� w odr�twieniu. Z pocz�tku, przez pierwsze dni, nie by�o z nim tak �le: chodzi�, rozmawia� o swojej zmar�ej niewie�cie[2987], odwiedza� Juranda i siadywa� przy nim. Opowiedzia� te� ksi�dzu o niewoli Ma�kowej i uradzili obaj wys�a� do Prus i Malborga Tolim�, aby wywiedzia� si�, gdzie Ma�ko jest, i �eby go wykupi�, zap�aciwszy zarazem i za Zbyszka tyle grzywien[2988], na ile zgodzili si� z Arnoldem von Baden i jego bratem. W spychowskich podziemiach nie brak�o srebra, kt�re Jurand b�d� swego czasu wygospodarzy�, b�d� zdoby�, przypuszcza� wi�c ksi�dz, �e Krzy�acy, byle otrzymali pieni�dze, �atwo i starego rycerza wypuszcz�, i nie b�d� ��dali, aby m�ody stawi� si� osobi�cie.
� Jed� do P�ocka � rzek� na drog� Tolimie ksi�dz � i we� od tamtejszego ksi�cia[2989] glejt[2990]. Inaczej pierwszy lepszy komtur[2991] z�upi ci� i samego uwi�zi.
� Ba! przecie ich znam � odrzek� stary Tolima. � Wzdy�[2992] umiej� oni �upi� nawet i tych, kt�rzy z glejtami przyje�d�aj�.
I pojecha�. Ale niebawem po�a�owa� ksi�dz Kaleb, �e samego Zbyszka nie wyprawi�. Ba� si� on wprawdzie, �e w pierwszych chwilach bole�ci nie potrafi si� m�odzian sprawi�[2993] jak nale�y lub mo�e przeciw Krzy�akom wybuchnie i na niebezpiecze�stwo si� poda; wiedzia� r�wnie�, �e trudno mu b�dzie zaraz odjecha� od kochanej trumny, w �wie�ym �alu, w �wie�ym osieroceniu i wnet po takiej strasznej a bolesnej podr�y, kt�r� gdzie� od Gotteswerder do Spychowa odby�. Potem jednak �a�owa�, i� wzi�� to wszystko w rachub�, gdy� Zbyszkowi z ka�dym dniem czyni�o si� ci�ej. �y� on a� do �mierci Danusi w okrutnym wysi�ku, w okrutnym nat�eniu wszystkich si�: je�dzi� na kraje �wiata, potyka� si�, odbija� swoj� niewiast�, przeprawia� si� przez dzikie puszcze, i nagle to wszystko sko�czy�o si�, jakby kto mieczem uci��, a zosta�a tylko pami��, �e to wszystko posz�o na marne, �e trudy by�y daremne � i �e wprawdzie przesz�y, ale razem z nimi przesz�a cz�� �ycia, przesz�a nadzieja, przesz�o dobro, zgin�o kochanie, a nie pozosta�o nic. Ka�dy �yje jutrem, ka�dy co� zamierza i co� uk�ada sobie na przysz�o��, a Zbyszkowi jutro sta�o si� oboj�tne, co za� do przysz�o�ci, to mia� takie poczucie, jakie mia�a Jagienka, gdy wyje�d�aj�c ze Spychowa, m�wi�a: �Moje szcz�cie za mn�, nie przede mn��. Ale na domiar w jego duszy to poczucie bezradno�ci, pustki i niedoli wyrasta�o na gruncie ogromnej bole�ci i coraz wi�kszego �alu po Danusi. �w �al przejmowa� go, opanowywa� i zarazem t�a�[2994] w nim coraz bardziej, tak �e w ko�cu nie by�o w Zbyszkowym sercu miejsca na nic innego. Wi�c o nim tylko my�la� i hodowa� go w sobie, i �y� z nim jednym, nieczu�y na wszystko inne, zamkni�ty w sobie, pogr��on jakby w p�nie, nie�wiadom tego, co si� naok� dzieje. Wszystkie w�adze jego duszy i cia�a, jego dawna wartko��[2995] i dzielno�� przesz�y w stan folgi[2996]. W spojrzeniu i w ruchach mia� teraz jak�� oci�a�o�� starca. Ca�ymi dniami i nocami przesiadywa� albo w podziemiu przy trumnie Danusi, albo na przyzbie[2997], grzej�c si� w po�udniowych godzinach w blasku s�onecznym. Chwilami zapami�tywa� si�[2998] tak, �e nie odpowiada� na pytania. Ksi�dz Kaleb, kt�ry go mi�owa�, pocz�� obawia� si�, aby �w b�l nie prze�ar� go tak, jak rdza prze�era �elazo � i ze smutkiem my�la�, �e mo�e lepiej by�o wyprawi� Zbyszka, cho�by do Krzy�ak�w z okupem. �Trzeba � m�wi� do miejscowego klechy, z kt�rym w braku kogo innego o swoich frasunkach[2999] rozmawia� � aby jakowa� przygoda targn�a nim jako wicher drzewem, bo inaczej got�w skapie�[3000] do szcz�tu�. A klecha przy�wiadcza� roztropnie, m�wi�c dla por�wnania, �e gdy si� cz�ek ko�ci� ud�awi, to tak�e najlepiej da� mu dobrze pi�ci� po karku.
Przygoda �adna nie przytrafi�a si� jednak, ale natomiast kilka tygodni p�niej przyjecha� niespodzianie pan de Lorche. Widok jego wstrz�sn�� Zbyszka, albowiem przypomnia� mu wypraw� na �mujd�[3001] i odbicie Danusi. Sam de Lorche bynajmniej nie waha� si� potr�ca� tych bolesnych wspomnie�. Owszem, dowiedziawszy si� o nieszcz�ciu Zbyszka, poszed� zaraz modli� si� z nim razem nad trumn� Danusi, m�wi� te� o niej bez ustanku, a nast�pnie b�d�c przez p� minstrelem[3002], u�o�y� o niej pie��, kt�r� �piewa� przy lutniach[3003] w nocy u kraty podziemia tak rzewliwie i �a�o�nie, �e Zbyszka, chocia� s��w nie rozumia�, od samej nuty chwyci� ogromny p�acz do samego �witania trwaj�cy. A potem zmorzon[3004] tym p�aczem i �alem, i niewywczasem[3005], zapad� w d�ugi sen, lecz gdy si� zbudzi�, znacznie wida� mu bole�� �zami sp�yn�a, gdy� by� rze�wiejszy[3006] ni� dni poprzednich i ra�niej przed si� spogl�da�. Ucieszy� si� te� wielce do pana de Lorche i pocz�� mu za przybycie dzi�kowa�, a nast�pnie wypytywa�, sk�d by si� o jego nieszcz�ciu dowiedzia�.
A �w odpowiedzia� mu przez usta ksi�dza Kaleba, �e o �mierci Danusi dowiedzia� si� dopiero w Lubawie od starego Tolimy, kt�rego widzia� w wi�zach u tamtejszego komtura[3007], ale �e do Spychowa i tak jecha�, by odda� si� Zbyszkowi w niewol�.
Wie�� o uwi�zieniu Tolimy wielkie i na Zbyszku, i na ksi�dzu uczyni�a wra�enie. Zrozumieli, �e okup przepad�, albowiem nie by�o trudniejszej rzeczy w �wiecie ni� wydrze� z gard�a Krzy�akom raz zagrabione pieni�dze. Wobec tego nale�a�o jecha� z drugim okupem.
� Gorze[3008]! � zawo�a� Zbyszko. � To biedny stryjko czeka tam i my�li, �em go przepomnia�[3009]! Trzeba mi teraz co duchu do niego �pieszy�.
Potem zwr�ci� si� do pana de Lorche:
� Wiesz, jako si� zdarzy�o? Wiesz, �e on w r�kach krzy�ackich?
� Wiem � odpowiedzia� de Lorche � bom go widzia� w Malborgu i dlatego sam tu przyjecha�em.
Tymczasem ksi�dz Kaleb pocz�� narzeka�.
� �le�my post�pili � m�wi� � ale nikt g�owy nie mia�... Wi�cej si� te� po rozumie Tolimy spodziewa�em. Czemu za� nie jecha� do P�ocka i bez nijakiego glejtu[3010] mi�dzy tych rozb�jnik�w si� pu�ci�!
A na to pan de Lorche ruszy� ramionami:
� Co im tam glejty! Albo to sam ksi��� p�ocki, r�wnie� jak i wasz tutejszy, ma�o od nich krzywd cierpi�? Nad granic� wieczne bitwy i napa�ci � bo i wasi swego nie daruj�. Ka�dy te� komtur, ba! ka�dy w�jt robi, co chce, a w drapie�no�ci to ju� chyba jeden drugiego prze�ciga...
� Tym bardziej powinien by� Tolima do P�ocka jecha�.
� Tak i chcia� uczyni�, ale go w drodze nad granic� z noclegu porwali. Byliby go zabili, gdyby im nie by� rzek�, i� dla komtura do Lubawy pieni�dze wiezie. Tym si� ocali�, ale te� komtur postawi teraz �wiadk�w, jako Tolima sam to m�wi�.
� A stryj Ma�ko jako�e si� ma? zdr�w? Nie nastaj� tam na jego szyj�[3011]? � pyta� Zbyszko.
� Zdr�w jest � odrzek� de Lorche. � Zawzi�to�� tam jest na �kr�la� Witolda i na tych, kt�rzy pomagaj� �mujdzinom, wielka � i pewnie by starego rycerza �ci�li, gdyby nie to, �e im �al okupu. Bracia von Baden tak�e go z tej samej przyczyny broni�, a wreszcie chodzi kapitule[3012] o moj� g�ow�, kt�r� gdyby po�wi�cili, zawrza�oby przeciw nim rycerstwo i we Flandrii[3013], i w Geldrii[3014], i w Burgundii[3015]... Wiecie, jako�em jest krewny grafa geldryjskiego.
� A przecz�e[3016] o twoj� g�ow� ma chodzi�? � przerwa� ze zdziwieniem Zbyszko.
� Bom jest przez ciebie pojman. Powiedzia�em w Malborgu tak: �We�miecie gard�o staremu rycerzowi z Bogda�ca, to m�ody we�mie moje...�
� Nie wezm�! tak mi dopom� B�g!
� Wiem, �e nie we�miesz, ale oni si� tego boj� i przez to Ma�ko ostanie mi�dzy nimi bezpieczny. M�wili mi, �e� i ty jest tak�e w niewoli, bo ci� tylko na rycerskie s�owo Badenowie pu�cili, �e zatem nie potrzebuj� ci si� stawia�. Ale ja odrzek�em im, �e gdy� mnie w je�stwo bra�, by�e� wolny. I ot mnie masz! A p�kim w twoich r�kach, nic oni ani tobie, ani Ma�kowi nie uczyni�. Ty okup von Badenom sp�a�, za� za mnie za��daj we dwoje alibo we troje tyle. Musz� zap�aci�. Nie dlatego tak m�wi�, abym mniema�, �em wi�cej od was wart, ale aby ich chciwo�� pokara�, kt�r� pogardzam. Ca�kiem inne mia�em o nich niegdy� poj�cie, ale teraz zbrzydli mi i oni, i ich go�cina. P�jd� do Ziemi �wi�tej, tam szuka� przyg�d, bo im d�u�ej s�u�y� nie chc�.
� Albo te� u nas, panie, osta�cie � rzek� ksi�dz Kaleb. � A my�l�, �e tak i b�dzie, bo co do tego, �eby oni mieli okup za was dawa�, to mi si� nie wydaje.
� Je�li nie zap�ac�, to sam zap�ac� � odrzek� de Lorche. � Przyjecha�em tu z pocztem znacznym i wozy mam �adowne, a tego, co na nich jest, wystarczy...
Ksi�dz Kaleb powt�rzy� Zbyszkowi te s�owa, na kt�re Ma�ko pewnie nie by�by pozosta� nieczu�y, ale Zbyszko, jako m�ody i ma�o o maj�tno�� dbaj�cy, odrzek�:
� Na moj� cze��! nie b�dzie tak, jako m�wisz. By�e� mi jako brat i przyjaciel i okupu nijakiego od ciebie nie wezm�.
Po czym u�ciskali si� czuj�c, �e nowy w�ze� zosta� mi�dzy nimi zawi�zany. Ale de Lorche u�miechn�� si� i rzek�.
� Dobrze. Niech jeno[3017] Niemce o tym nie wiedz�, bo si� o Ma�ka b�d� droczy�. A widzicie, musz� zap�aci�, gdy� b�d� si� bali, �e inaczej rozg�osz� po dworach i mi�dzy rycerstwem, �e radzi niby zapraszaj� i widz� rycerskich go�ci, ale gdy kt�ry w niewol� popadnie, to o nim zapominaj�. A Zakonowi o go�ci okrutnie teraz chodzi, bo mu Witolda[3018] strach, a jeszcze bardziej Polak�w i ich kr�la.
� To niech tedy[3019] tak b�dzie � rzek� Zbyszko � �e ty tu ostaniesz alibo gdzie chcesz na Mazowszu, a ja do Malborga po stryjca pojad� i b�d� okrutn� przeciw tobie udawa� zawzi�to��.
� Na �w. Jerzego[3020]! uczy� tak! � odpowiedzia� de Lorche. � Ale wpierw wys�uchaj, co ci powiem. W Malborgu m�wi�, �e ma zjecha� do P�ocka kr�l polski[3021] i spotka� si� z mistrzem w samym P�ocku albo gdzie na granicy. Krzy�acy wielce tego pragn�, albowiem chc� wymiarkowa�[3022], czy kr�l b�dzie pomaga� Witoldowi, je�li �w otwart� im wojn� o �mujd�[3023] wypowie. Ha! chytrzy oni s� jako w�e, ale przecie w tym Witoldzie mistrza znale�li. Zakon si� go te� boi, poniewa� nigdy nie wiadomo, co on zamy�la i co uczyni: �Odda� nam �mujd� � m�wi� w kapitule[3024] � ale przez ni� trzyma ci�gle jakoby miecz nad naszymi karkami�. �S�owo � m�wi� � rzeknie i bunt got�w!� Jako� tak jest. Musz� si� kiedy wybra� na jego dw�r. Mo�e przygodzi si� w szrankach [3025]u niego potyka�, a pr�cz tego s�ysza�em, �e i niewiasty tamtejsze anielskiej czasem bywaj� urody.
� M�wili�cie, panie, o przyje�dzie kr�la polskiego do P�ocka? � przerwa� ksi�dz Kaleb.
� Tak jest. Niech Zbyszko przy��czy si� do kr�lewskiego dworu. Mistrz chce sobie kr�la uj��[3026] i niczego mu nie odm�wi. Wiecie, �e w potrzebie nikt nie umie by� pokorniejszy od Krzy�ak�w. Niech si� Zbyszko do orszaku przy��czy i niech si� o swoje upomina, niech jak najg�o�niej na bezprawie krzyczy. Inaczej go b�d� s�uchali wobec kr�la i wobec krakowskich rycerzy, kt�rzy s�awni s� w �wiecie i kt�rych wyroki szeroko rozchodz� si� mi�dzy rycerstwem.
� Przednia rada! na Pa�ski Krzy�! przednia! � zawo�a� ksi�dz.
� Tak � potwierdzi� de Lorche. � I sposobno�ci te� nie braknie. S�ysza�em w Malborgu, �e b�d� uczty, b�d� turnieje, bo si� go�cie zagraniczni koniecznie chc� z kr�lewskimi rycerzami potyka�. Na Boga! to� ma przyjecha� i rycerz Jan z Aragonii, najwi�kszy ze wszystkich w chrze�cija�stwie. Nie wiecie? Przecie on podobno a� z Aragonii r�kawic� waszemu Zawiszy przys�a�, aby za� nie m�wiono po dworach, �e jest drugi r�wny jemu na �wiecie.
Przyjazd pana de Lorche, jego widok i ca�a rozmowa tak jednak rozbudzi�a Zbyszka z owej bolesnej martwoty, w kt�rej by� przedtem pogr��on, �e z ciekawo�ci� s�ucha� jego nowin. O Janie z Aragonii wiedzia�, gdy� powinno�ci� by�o w�wczas ka�dego rycerza zna� i pami�ta� nazwiska wszystkich najs�ynniejszych wojownik�w, s�awa za� szlachty arago�skiej, a szczeg�lnie owego Jana, obieg�a �wiat ca�y. �aden rycerz nie sprosta� mu nigdy w szrankach, a Maurowie[3027] pierzchali na sam widok jego zbroi i powszechne by�o mniemanie, �e on jest pierwszy w ca�ym chrze�cija�stwie.
Wi�c na wie�� o nim ozwa�a si� w Zbyszku bojowa rycerska dusza i pocz�� wypytywa� si� z wielkim zaj�ciem:
� Pozwa� ci Zawisz� Czarnego?
� Rok ju� podobno, jak przysz�a r�kawica i jak Zawisza odes�a� swoj�.
� To Jan z Aragonii na pewno ju� przyjedzie.
� Czy na pewno, nie wiedz�, ale s� takowe pos�uchy. Krzy�acy dawno pos�ali mu zaproszenie.
� Daj B�g takie rzeczy widzie�!
� Daj B�g! � rzek� de Lorche. � I cho�by Zawisza by� pokonan, co �atwo si� mo�e zdarzy�, wielka to chwa�a dla niego, �e go taki Jan z Aragonii pozwa�, ba! i dla ca�ego waszego narodu.
� A obaczym! � rzek� Zbyszko � m�wi� tylko: daj B�g widzie�.
� A ja przywtarzam[3028].
Jednak�e �yczenie ich nie mia�o si� tym razem spe�ni�, gdy� stare kroniki wspominaj�, �e pojedynek Zawiszy z przes�awnym Janem z Aragonii odby� si� dopiero w kilkana�cie lat p�niej w Perpignano, gdzie w obecno�ci cesarza Zygmunta, papie�a Benedykta XIII, a dalej kr�la arago�skiego i wielu ksi���t i kardyna��w, Zawisza Czarny z Garbowa zwali� z konia pierwszym uderzeniem kopii swego przeciwnika i �wietne nad nim odni�s� zwyci�stwo. Tymczasem wszelako i Zbyszko, i de Lorche cieszyli si� w sercach, my�leli bowiem, �e gdyby nawet Jan z Aragonii nie m�g� si� na �w termin stawi�, to i tak ujrz� znamienite czyny rycerskie, bo w Polsce nie brak�o zapa�nik�w ma�o co Zawiszy ust�puj�cych, a mi�dzy go��mi krzy�ackimi mo�na by�o zawsze znale�� najprzedniejszych szermierzy francuskich, angielskich, burgundzkich i w�oskich, gotowych z ka�dym i�� o lepsz�[3029].
� S�uchaj � rzek� do pana de Lorche Zbyszko. � Cni[3030] mi si� bez stryja Ma�ka i pilno mi go wykupi�, przeto[3031] jutro zaraz do dnia do P�ocka rusz�. Ale po co ty masz tu ostawa�? Niby� to u mnie w niewoli, wi�c jed� ze mn�, a obaczysz kr�la i dw�r.
� Chcia�em ci� w�a�nie o to prosi� � odrzek� de Lorche � bom z dawna chcia� widzie� waszych rycerzy, a przy tym s�ysza�em, �e damy z dworu kr�lewskiego wi�cej do anio��w ni� do mieszkanek ziemskiego pado�u s� podobne.
� Dopiero co� to powiedzia� o Witoldowym dworze � zauwa�y� Zbyszko.
Zbyszko wyrzuca� sobie w duszy, i� w swej bole�ci o stryjcu przepomnia�[3032], a �e i bez tego pr�dko zwyk� by� wykonywa�, co zamierzy�, wi�c nazajutrz do dnia[3033] wyruszyli razem z panem de Lorche do P�ocka. Nadgraniczne drogi nawet w czasach najwi�kszego spokoju nie bywa�y bezpieczne z przyczyny �otr�w, kt�rych liczne kupy wspierali i otaczali opiek� Krzy�acy, co ostro wymawia�[3034] im kr�l Jagie��o. Mimo skarg, kt�re a� o Rzym si� opiera�y, mimo pogr�ek i srogiego wymiaru sprawiedliwo�ci, komturowie[3035] s�siedni pozwalali cz�sto zaci�nym knechtom[3036] zakonnym ��czy� si� ze zb�jami, wypieraj�c si� wprawdzie tych, kt�rzy mieli nieszcz�cie wpa�� w r�ce polskie, ale daj�c schronienie powracaj�cym ze zdobycz� i je�cami, nie tylko we wsiach zakonnych, lecz i w zamkach.
W takie to w�a�nie zb�jeckie r�ce dostawali si� niejednokrotnie podr�ni i mieszka�cy nadgraniczni, a zw�aszcza dzieci bogatych ludzi, kt�re porywano dla okupu. Ale dwaj m�odzi rycerze, maj�c znaczne poczty, z�o�one ka�dy, pr�cz wo�nic�w, z kilkunastu or�nych[3037] pieszych i konnych pacho�k�w, nie obawiali si� napadu i bez przyg�d dotarli do P�ocka, gdzie zaraz na wst�pie mi�a czeka�a ich niespodzianka.
Oto w gospodzie znale�li Tolim�, kt�ry przyby� na dzie� przed nimi. Sta�o si� to takim sposobem, i� starosta krzy�acki z Lubawy zas�yszawszy, �e wys�annik, w chwili gdy go napadni�to niedaleko Brodnicy, zdo�a� ukry� cz�� okupu, odes�a� go do tego zamku z poleceniem do komtura, aby go zmusi� do wskazania, gdzie pieni�dze zosta�y schowane. Tolima skorzysta� ze sposobno�ci i uciek�, gdy za� rycerze dziwili si�, i� uda�o mu si� to tak �atwo, obja�ni� im rzecz, jak nast�puje:
� Wszystko przez ich �akomstwo. Nie chcia� komtur brodnicki przydawa� mi znacznej stra�y, bo nie chcia�, by si� o pieni�dzach rozg�osi�o. Mo�e u�o�yli si� z lubawskim, �e si� podziel�, a bali si�, i� gdy si� rozg�osi, to trzeba b�dzie znaczn� cz�� do Malborga odes�a� albo i wszystko owym Badenom odda�. Doda� ci mi tedy jeno[3038] dw�ch ludzi: jednego zaufanego knechta, kt�ry musia� po Drw�cy razem ze mn� wios�owa�, i jakowego� pisarza... A za� chodzi�o im, by nikt nas nie widzia�, wi�c by�o to pod noc, i wiecie, �e granica tu�. Dali mi te� wios�o d�bowe... no � i �aska boska... bom jest oto w P�ocku.
� Wiem, a tamci nie wr�cili! � zawo�a� Zbyszko.
Na to u�miech rozja�ni� srog� twarz Tolimy.
� W�dy[3039] Drw�ca do Wis�y p�ynie � rzek�. � Jako�e im by�o pod wod� [3040]wraca�? Znajd� ich Krzy�aki chyba w Toruniu.
Po chwili za� zwr�ciwszy si� do Zbyszka, doda�:
� Pieni�dzy cz�� mi komtur lubawski zagrabi�, ale te, kt�rem przy napa�ci ukry�, tom odnalaz� i teraz da�em je, panie, waszemu giermkowi do schowania, bo on w zamku u ksi�cia mieszka, a tam im przezpieczniej[3041] ni� u mnie w gospodzie.
� To m�j giermek jest tu w P�ocku? a co on tu robi? � zapyta� ze zdziwieniem Zbyszko.
� On przecie po przywiezieniu Zygfryda odjecha� z t� pann�, kt�ra w Spychowie by�a, a teraz jest dw�rk� tutejszej ksi�ny. Tak ci mi wczoraj gada�.
Ale Zbyszko, kt�ry przyg�uszon bole�ci� po �mierci Danusi o nic w Spychowie nie pyta� i o niczym nie wiedzia�, teraz dopiero przypomnia� sobie, �e Czech by� naprz�d z Zygfrydem wyprawiony � i na to wspomnienie serce �cisn�o mu si� �alem i pomst�.
� Prawda! � rzek�. � A gdzie za� �w kat? Co si� z nim sta�o?
� Nie powiada� wam ksi�dz Kaleb? Zygfryd powiesi� si� i przeje�d�ali�cie, panie, wedle[3042] jego mogi�y.
Nasta�a chwila milczenia.
� M�wi� giermek � rzek� wreszcie Tolima � i�e si� do was wybiera, a by�by to ju� dawno uczyni�, jeno �e panny musia� pilnowa�, kt�ra tu po powrocie ze Spychowa chorza�a.
A Zbyszko spyta� zn�w, otrz�sn�wszy si� z �a�osnych wspomnie� jakby ze snu:
� Jakiej panny?
� No, tej � odrzek� stary � waszej siostry albo krewniaczki, kt�ra tu z rycerzem Ma�kiem do Spychowa w pacholikowych szatkach przyjecha�a, a po drodze pana naszego omackiem id�cego znalaz�a. �eby nie ona, nie byliby rycerz Ma�ko ani wasz giermek pana poznali. Mi�owa� ci te� j� potem nasz pan wielce, bo w takim go mia�a starunku[3043] jak c�rka i pr�cz ksi�dza Kaleba � ona jedna mog�a go wyrozumie�.
Wi�c m�ody rycerz otworzy� ze zdumienia szeroko oczy.
� Nie powiada� mi ksi�dz Kaleb o �adnej pannie i ja nijakiej krewniaczki nie mam...
� Nie powiada�, bo�cie, panie, w zapami�taniu[3044] od bole�ci �yli i o bo�ym �wiecie nie wiedzieli.
� A jako�e na ow� pann� wo�ali?
� Wo�ali na ni�: Jagienka.
Zbyszkowi wydawa�o si�, �e �ni. My�l, �e Jagienka z odleg�ych Zgorzelic mog�a przyjecha� a� do Spychowa, nie chcia�a mu si� w g�owie pomie�ci�. I po co? Dlaczego? Nie by�o mu wprawdzie tajnym, �e dziewczyna rada[3045] go widzia�a i lgn�a do niego w Zgorzelicach, ale on jej przecie wyzna�, �e by� �onaty � wi�c wobec tego nie m�g� �adn� miar� przypu�ci�, aby stary Ma�ko zabra� j� do Spychowa w tym celu, aby j� za niego wyda�. Zreszt� i Ma�ko, i Czech nawet mu o niej nie wspomnieli... Wszystko to wyda�o mu si� ogromnie dziwne i zupe�nie niezrozumia�e, wi�c zacz�� zn�w zarzuca� pytaniami Tolim�, jak cz�owiek, kt�ry w�asnym uszom nie wierzy i chce, by mu powt�rzono nieprawdopodobn� nowin�.
Tolima jednak nie umia� mu nic wi�cej powiedzie� nad to, co poprzednio powiedzia�, ale natomiast poszed� na zamek szuka� giermka i niebawem, jeszcze przed zachodem s�o�ca, z nim powr�ci�. Czech wita� m�odego pana z rado�ci�, ale i ze smutkiem, bo si� ju� by� poprzednio o wszystkim, co zasz�o w Spychowie, dowiedzia�. A Zbyszko r�wnie� rad mu by� z ca�ej duszy czuj�c, i� to jest serce przyjazne i wierne, jedno z takich, jakich cz�owiek w nieszcz�ciu najbardziej potrzebuje. Rozrzewni� si� te� i roztkliwi�, opowiadaj�c mu o �mierci Danusi i podzieli� si� z nim b�lem, �alem, �zami tak w�a�nie, jak brat dzieli si� z bratem. D�ugo to wszystko trwa�o, zw�aszcza �e w ko�cu na pro�b� Zbyszkow� powt�rzy� im pan de Lorche ow� pie�� �a�osn�, kt�r� by� o zmar�ej u�o�y�, i �piewa� j� przy cytrze[3046] w otwartym oknie, podnosz�c oczy i twarz ku gwiazdom.
A� gdy ju� im wreszcie znacznie ul�y�o, pocz�li m�wi� o sprawach, kt�re czeka�y ich w P�ocku.
� Wst�pi�em tu po drodze do Malborga � rzek� Zbyszko � bo to wiesz, �e stryj Ma�ko w niewoli i �e po niego z okupem jad�.
� Wiem � odpar� Czech. � Dobrze�cie zrobili, panie. Chcia�em sam do Spychowa jecha�, aby wam drog� na P�ock doradzi�; kr�l w Raci��u ma uk�ady z wielkim mistrzem prowadzi�, przy kr�lu za� �atwiej si� upomnie�, ile �e wobec majestatu nie tacy Krzy�acy hardzi i udaj� poczciwo�� chrze�cija�sk�.
� A m�wi� Tolima, �e mia�e� do mnie jecha�, ale ci� niezdrowie Jagienki Zych�wny wstrzyma�o. S�ysza�em, �e j� stryj Ma�ko w te strony przywi�z� i �e w Spychowie te� by�a? Okrutniem si� dziwowa�! Ale gadaj, skro� jakiej�e przyczyny[3047] stryj Ma�ko j� ze Zgorzelic zabiera�?
� Si�a[3048] by�o przyczyn. Ba� si� rycerz Ma�ko, �e gdy j� bez nijakiej opieki zostawi, to rycerze Wilk i Cztan b�d� na Zgorzelice naje�d�ali, przy czym mog�a si� sta� i m�odszym dzieciom krzywda. A bez niej ju�ci przezpieczniej, bo w Polsce, jako wiecie: zdarzy si�, i� szlachcic � nie mog�c inaczej � si�� dziewk� bierze, ale na ma�e sieroty nikt r�ki nie podniesie, gdy� za to i miecz katowski, i gorsza od miecza ha�ba! By�a wszelako i druga takowa przyczyna, �e opat[3049] umar� i pann� dziedziczk� swych w�o�ci uczyni�, nad kt�rymi opiek� mia� tutejszy biskup. Przeto rycerz Ma�ko pann� do P�ocka przywi�z�.
� Ale j� i do Spychowa bra�?
� Bra�, na czas wyjazdu biskupa i ksi�stwa[3050], gdy� nie by�o jej przy kim ostawi�. I szcz�cie, �e j� wzi��. Gdyby nie panienka, byliby�my ze starszym panem przejechali wedle[3051] rycerza Juranda jak ko�o obcego dziada. Dopiero� jak si� pocz�a nad nim litowa�, uznali�my[3052], kto �w dziad. Pan B�g to wszystko zrz�dzi� przez jej mi�osierne serce.
I pocz�� opowiada�, jak nast�pnie Jurand nie m�g� si� bez niej oby�, jak j� mi�owa� i b�ogos�awi�, a Zbyszko, cho� to ju� wiedzia� od Tolimy, s�ucha� tego opowiadania ze wzruszeniem i wdzi�czno�ci� dla Jagienki.
� Niech jej B�g da zdrowie! � rzek� wreszcie. � Dziwno mi jeno, �e�cie mi nic o niej nie m�wili.
A Czech zak�opota� si� nieco i chc�c zyska� czas do namys�u nad odpowiedzi�, zapyta�:
� Gdzie, panie?
� A u Skirwoi��y, tam, na �mujdzi.
� Nie m�wili�my? Jako �ywo! Mnie si� wydaje, �e�my m�wili, ale wam w g�owie by�o co innego.
� M�wili�cie, �e Jurand wr�ci�, ale o Jagience nic.
� Ej! czy�cie nie zabaczyli[3053]? A wreszcie, B�g raczy wiedzie�! Mo�e rycerz Ma�ko my�la�, �e ja powiedzia�em, a ja, �e on. Na nic to by�o, panie, co�kolwiek wam wtedy powiada�. I nie dziwota! Ale teraz rzek� co innego: Szcz�cie, �e panienka tu jest, bo ona i rycerzowi Ma�kowi si� przyda.
� C� za� mo�e wsk�ra�[3054]?
� Niech jeno s�owo tutejszej ksi�nie[3055] powie, kt�ra okrutnie j� mi�uje! A zn�w Krzy�acy niczego ksi�nie nie odmawiaj�, bo raz, �e kr�lewska rodzona[3056], a po wt�re, wielka Zakonu przyjaci�ka. Teraz, jako�cie mo�e s�yszeli, knia�[3057] Skirgie��[3058], te� rodzony brat kr�lewski, podni�s� si� przeciw kniaziowi Witoldowi[3059] i do Krzy�ak�w uciek�, kt�rzy chc� go wspom�c i na Witoldowym stolcu[3060] posadzi�. Kr�l bardzo ksi�n� nawidzi[3061] i rad, jako m�wi�, ucha jej podaje, wi�c Krzy�acy chc�, by na stron� Kirgie��a[3062] przeciw Witoldowi kr�la sk�oni�a. Rozumiej� to � ma� ich zatracona! � �e byle si� Witolda pozbyli, b�d� mieli spok�j. Wi�c pos�y krzy�ackie od rana do wieczora ksi�nie pok�ony bij� i ka�d� jej ch�� zgaduj�.
� Jagienka mi�uje wielce stryja Ma�ka i pewnie za nim si� wstawi � rzek� Zbyszko.
� Ju�ci, �e nie b�dzie inaczej! Ale chod�cie, panie, na zamek i powiedzcie jej, jak i co ma m�wi�.
� Mieli�my i tak na zamek z panem de Lorche i�� � odrzek� Zbyszko � i po tom tu przyjecha�. Trzeba nam tylko w�osy utrefi�[3063] i przyodzia� si� przystojnie.
Po chwili za� doda�:
� Chcia�em z �a�o�ci w�osy obci��, alem przepomnia�[3064].
� To i lepiej! � rzek� Czech.
I wyszed� wo�a� s�u�ebnych pacho�k�w, wr�ciwszy za� z nimi, podczas gdy dwaj m�odzi rycerze przyozdabiali si� godnie na wieczorn� uczt� do zamku, powiada� dalej, co si� na kr�lewskim i ksi���cym dworze dzieje.
� Krzy�acy � m�wi� � jako mog�, pod kniaziem Witoldem kopi�, bo p�ki on �yw i z ramienia kr�lewskiego pot�n� krain� w�adnie[3065], p�ty nie zazna� im spokoju! Naprawd� jego jednego oni si� boj�! Hej! kopi� te�, kopi� jako krety! Podburzyli ju� na niego tutejszych ksi�stwa oboje, a pono� dokazali tak�e, �e nawet i ksi��� Janusz[3066] teraz na niego krzyw[3067] z przyczyny Wizny...
� A ksi��� Janusz i ksi�na Anna[3068] te� tu s�? � zapyta� Zbyszko. � Si�a znajomych si� znajdzie, bom przecie i w P�ocku nie pierwszy raz.
� Jak�e � odrzek� giermek � s� oboje, maj� oni niema�o spraw z Krzy�akami, kt�re to krzywdy chc� mistrzowi przy kr�lu do oczu wym�wi�.
� A kr�l co? za kim jest? Zali[3069] mu nie gniewno na Krzy�ak�w i mieczem nad nimi nie potrz�sa?
� Kr�l Krzy�ak�w nie kocha i m�wi�, �e z dawna ju� wojn� grozi... A co do kniazia Witolda, to woli go kr�l od rodzonego Skirgie��a, kt�ren jest wicher[3070] i op�j... I dlatego rycerze, kt�rzy s� przy majestacie, powiadaj�, �e kr�l si� przeciw Witoldowi nie opowie i nie obiecnie Krzy�akom, �e go nie b�dzie wspomaga�. I to mo�e by�, bo od kilku dni ksi�na tutejsza, Aleksandra, bardzo wedle kr�la zabiega i jaka� frasobliwa[3071] chodzi.
� Zawisza Czarny[3072] tu jest?
� Nie masz[3073] go, ale i tym, kt�rzy s�, napatrzy� si� nie mo�na, i gdyby co do czego przysz�o, hej, mocny Bo�e! polec� te� wi�ry i pa�dzierze z Niemc�w, polec�!...
� Nie ja ich b�d� �a�owa�.
W kilka pacierzy p�niej przybrawszy si� pi�knie, wyszli na zamek. Uczta wieczorna mia�a si� odby� tego dnia nie u samego ksi�cia, lecz u starosty grodowego Andrzeja z Jasie�ca, kt�rego obszerne domostwo le�a�o w obr�bie mur�w zamkowych przy Baszcie Wi�kszej. Z powodu przecudnej, a� nazbyt ciep�ej nocy, starosta boj�c si�, aby go�ciom nie by�o duszno w izbach, rozkaza� zastawi� sto�y na podworcu, na kt�rym spomi�dzy kamiennych p�yt wyrasta�y jarz�by i cisy. P�on�ce beczki smolne o�wieca�y je jasnym ��tym p�omieniem, ale jeszcze ja�niej o�wieca� ksi�yc, kt�ry b�yszcza� na bezchmurnym niebie w�r�d roj�w gwiazd jak srebrna tarcza rycerska. Koronowani go�cie jeszcze nie nadeszli, ale roi�o si� ju� od miejscowego rycerstwa, od duchownych, od dworzan zar�wno kr�lewskich, jak i ksi���cych. Zbyszko zna� ich wielu, zw�aszcza z dworu ksi�cia Janusza, a z dawnych znajomych krakowskich ujrza� Krzona z Kozichg��w, Lisa z Targowiska, Marcina z Wrocimowic[3074], Domarata z Kobylan i Staszka z Charbimowic, a wreszcie i Powa�� z Taczewa[3075], kt�rego widok szczeg�lniej go ucieszy�, pami�ta� bowiem, jak� �yczliwo�� okaza� mu swego czasu �w s�awny rycerz w Krakowie.
Nie m�g� jednak�e do �adnego z nich od razu dost�pi�, albowiem miejscowi rycerze mazowieccy otaczali ka�dego z nich ciasnym ko�em, wypytuj�c si� o Krak�w, o dw�r, o zabawy, o r�ne przewagi bojowe, a zarazem przypatruj�c si� ich �wietnym szatom, ich trefieniu w�os�w, kt�rych cudne zwoje polepione by�y bia�kiem dla mocy, i bior�c z nich we wszystkim wz�r dworno�ci i obyczaj�w.
Wszelako Powa�a z Taczewa dojrza� Zbyszka i rozsun�wszy Mazur�w, zbli�y� si� ku niemu.
� Pozna�em ci�, m�odzianku � rzek�, �ciskaj�c jego d�o�. � Jako� si� miewasz i sk�d si� tu znalaz�e�? Dla Boga! widz�, �e ju� pas i ostrogi nosisz. Inni do siwych w�os�w na to czekaj�, ale ty wida� godnie �w. Jerzemu[3076] s�u�ysz.
� Szcz�� wam Bo�e, szlachetny panie � odrzek� Zbyszko. � Gdybym najprzedniejszego Niemca z konia zwali�, nie tak bym si� ucieszy� jak z tego, �e was we zdrowiu ogl�dam.
� Jam te� rad. A rodzic tw�j gdzie?
� Nie rodzic, jeno stryj. W niewoli ci on u Krzy�ak�w i z wykupem za niego jad�.
� A owa� dzieweczka, kt�ra ci� na��czk�[3077] przykry�a?
Zbyszko nie odrzek� nic, tylko podni�s� w g�r� oczy, kt�re za�zawi�y mu si� w jednej chwili, co widz�c pan z Taczewa rzek�:
� Pad� to jest �ez... nic, jeno prawy[3078] pad�! Ale chod�my na �aw� pod jarz�ba, to mi opowiesz swoje rzewliwe[3079] przygody.
I poci�gn�� go w k�t dziedzi�ca. Tam Zbyszko, siad�szy obok niego, pocz�� mu opowiada� o niedoli Juranda, o pochwyceniu Danusi i o tym, jako jej szuka� i jako mu zmar�a po odbiciu. A Powa�a s�ucha� uwa�nie i na przemian to zdumienie, to gniew, to zgroza, to lito�� odbija�y mu si� na obliczu. Wreszcie, gdy Zbyszko sko�czy�, rzek�:
� Opowiem to kr�lowi, panu naszemu! Ma on i tak upomnie� si� u mistrza o ma�ego Ja�ka z Kretkowa i srogiej domaga� si� kary na tych, kt�rzy go porwali. A porwali dlatego, �e bogaty i chc� wykupu. Nic to u nich na dziecko r�k� podnie��.
Tu zamy�li� si� nieco, po czym m�wi� dalej jakby do siebie samego:
� Nienasycone to plemi�, gorsze od Turk�w i Tatar�w. Bo oni w duszy i kr�la, i nas si� boj�, a jednak od grabie�y i mord�w nie mog� si� powstrzyma�. Napadaj� wsie, rzezaj�[3080] kmieci�w[3081], topi� rybak�w, chwytaj� dzieci jako wilcy. C� by to by�o, gdyby si� nie bali!... Mistrz na kr�la listy do obcych dwor�w wysy�a, a w oczy mu si� �asi, bo lepiej od innych nasz� pot�g� rozumie. Ale przebierze si� w ko�cu miara!
I zn�w na chwil� ucich�, a potem po�o�y� d�o� na ramieniu Zbyszka.
� Powiem kr�lowi � powt�rzy� � a w nim wre ju� z dawna gniew jak ukrop w garnku i tego b�d� pewien, �e kara okrutna nie minie sprawc�w twojej niedoli.
� Z tych, panie, ju� �aden nie �ywie[3082] � odpar� Zbyszko.
A Powa�a spojrza� na niego z wielk� przyjacielsk� �yczliwo�ci�:
� Bogdaj�e ci�! To wida� swego nie darujesz. Jednemu Lichtensteinowi jeszcze� nie odp�aci�, bo wiem, �e� nie m�g�. My�my mu tak�e w Krakowie �lubowali, ale z tym trzeba chyba wojny � kt�r� daj B�g � czeka�, gdy� on bez pozwole�stwa mistrzowego stan�� nie mo�e, a mistrzowi jego rozum potrzebny, dla[3083] kt�rego ci�gle go na r�ne dwory posy�a, wi�c mu i nie�atwo pozwoli.
� Pierwej musz� stryjca wykupi�.
� Tak... i wreszcie pyta�em si� o Lichtensteina. Nie ma go tu i nie b�dzie w Raci��ku, gdy� wys�an jest do kr�la angielskiego po �ucznik�w. A o stryja niech ci� g�owa nie boli. Gdy kr�l albo tutejsza ksi�na[3084] s�owo rzekn�, to z okupem nie pozwoli mistrz kr�ci�.
� Tym bardziej �e mam je�ca znacznego, rycerza de Lorche, kt�ren[3085] jest pan mo�ny i mi�dzy nimi s�awny. Rad by on si� pewnie wam, panie, pok�oni� i znajomo�� z wami uczyni�, bo nikt wi�cej nad niego nie wielbi s�awnych rycerzy.
To rzek�szy, skin�� na pana de Lorche, kt�ren sta� w pobli�u, a �w, rozpytawszy si� ju� poprzednio, z kim Zbyszko rozmawia, zbli�y� si� skwapliwie[3086], bo istotnie zap�on�� ch�ci� poznania tak s�awnego jak Powa�a rycerza.
Wi�c gdy ich Zbyszko zaznajomi�, sk�oni� si� wytworny Geldryjczyk[3087] jak najuk�adniej i rzek�:
� Jeden tylko by�by wi�kszy zaszczyt, panie, od u�ci�ni�cia waszej d�oni, a to potyka� si� z wami w szrankach[3088] albo w bitwie.
Na to u�miechn�� si� pot�ny rycerz z Taczewa, gdy� przy drobnym i szczup�ym panu de Lorche wygl�da� jak g�ra, i rzek�:
� A ja tam rad[3089], �e si� spotkamy jeno przy pe�nych konwiach i da B�g, nigdy inaczej.
De Lorche za� zawaha� si� nieco, a potem ozwa� si� jakby z pewn� nie�mia�o�ci�:
� Gdyby�cie jednak, szlachetny panie, chcieli twierdzi�, �e panna Agnieszka z D�ugolasu nie jest najpi�kniejsz� i najcnotliwsz� dam� w �wiecie... Wielki by�by dla mnie honor... zaprzeczy� i...
Tu przerwa� i pocz�� patrze� w oczy Powale z szacunkiem, ba! nawet z uwielbieniem, ale bystro i uwa�nie.
Ale �w, czy dlatego �e wiedzia�, i� zgni�t�by go w dw�ch palcach jak orzech, czy dlatego �e dusz� mia� niezmiernie dobrotliw� i weso��, roze�mia� si� g�o�no i rzek�:
� Ba, ja swego czasu �lubowa�em ksi�nie burgundzkiej, ale ona w�wczas mia�a z dziesi�� rok�w wi�cej ode mnie; je�eliby�cie wi�c, panie, chcieli twierdzi�, �e moja ksi�na nie jest starsza od waszej panny Agnieszki, to trzeba nam b�dzie zaraz na ko�...
Us�yszawszy to, de Lorche popatrza� przez chwil� w zdumieniu na pana Taczewa, po czym twarz pocz�a mu drga� i wreszcie wybuchn�� i on szczerym �miechem.
A Powa�a pochyli� si�, otoczy� mu biodra ramieniem, nagle podni�s� go z ziemi i pocz�� ko�ysa� go z tak� �atwo�ci�, jakby pan de Lorche by� niemowl�ciem.
�
Za czym u�ciskawszy go, postawi� na ziemi, gdy� w�a�nie przy wej�ciu na dziedziniec hukn�y nagle tr�by � i wszed� ksi��� Ziemowit P�ocki[3091] z ma��onk�.
� Tutejsi ksi�stwo przed kr�lem i przed ksi�ciem Januszem[3092] przybywaj� � rzek� do Zbyszka Powa�a � bo cho� to uczta u starosty, ale zawsze w P�ocku � oni gospodarze. P�jd� ze mn� do pani, bo� j� znasz jeszcze z Krakowa, gdzie si� do kr�la za tob� przyczynia�a[3093].
I wzi�wszy go za r�k�, powi�d� przez dziedziniec. Za ksi�ciem i za ksi�n� szli dworzanie i dw�rki, wszyscy z powodu obecno�ci kr�la bardzo strojni i �wietni, �e a� ca�y dziedziniec zaja�nia� od nich jak od kwiat�w. Zbyszko, zbli�aj�c si� z Powa��, przepatrywa� z dala twarze, czyli nie dojrzy mi�dzy nimi znajomych, i nagle a� przystan�� ze zdumienia.
Bo oto tu� za ksi�n� ujrza� rzeczywi�cie znajom� posta� i znajom� twarz, ale tak powa�n�, tak pi�kn� i tak pa�sk�, i� pomy�la�, �e go chyba oczy myl�.
� Jagienka-li to czyli mo�e c�rka ksi�stwa na P�ocku?
Ale to by�a Jagienka Zych�wna ze Zgorzelic, gdy� w chwili gdy oczy ich spotka�y si�, u�miechn�a si� do niego zarazem przyja�nie i lito�ciwie, a potem przyblad�a nieco i nakrywszy oczy powiekami, sta�a w z�otej przepasce na ciemnych w�osach i w niezmiernym blasku swej pi�kno�ci, wysoka, smutna i cudna, nie tylko do ksi�niczki, ale do prawdziwej kr�lewny podobna.
Zbyszko podj�� pani� na P�ocku[3094] pod nogi i s�u�by jej swoje ofiarowa�, ale ona nie pozna�a go w pierwszej chwili, gdy� nie widzia�a go od dawnego czasu. A� dopiero, gdy jej powiedzia�, jako go wo�aj� � rzek�a:
� Prawdziwie! A ja my�la�am, ze kto z dworu kr�lewskiego. Zbyszko z Bogda�ca! Jak�e! Go�ci� tu u nas wasz stryjko, stary rycerz z Bogda�ca, i pami�tam, jako i mnie, i moim dw�rkom �luzy[3095] ciurkiem lecia�y, gdy nam o was prawi�[3096]. A odnale�li�cie wasz� niewiast�[3097]? gdzie ona teraz?
� Zmar�a mi, mi�o�ciwa pani...
� O mi�y Jezu! Nie m�wcie, bo p�akania nie strzymam. Jedno to pociecha, �e pewnie w niebie, a wy�cie m�odzi. Mocny Bo�e! md�e[3098] to stworzenie � ka�da niewiasta. Ale w niebie za wszystko nagroda i tam j� znajdziecie. Za� stary rycerz z Bogda�ca jest tu z wami?
� Nie masz go, bo w niewoli u Krzy�ak�w, z kt�rej jad� go wykupi�.
� To i jemu si� nie poszcz�ci�o. A zdawa� si� cz�ek bystry i wszelaki obyczaj znaj�cy[3099]. Ale jak go wykupicie, zajed�cie te� do nas. Radzi[3100] was ugo�cim, bo szczerze powiadam, �e jemu na rozumie, a wam na g�adko�ci nie zbywa.
� Uczynim tak, mi�o�ciwa pani, tym bardziej �em i teraz umy�lnie tu przyjecha�, aby wasz� mi�o�� o dobre s�owo za nim prosi�.
� Dobrze. Przyjd�cie jutro przed wyjazdem na �owy, to b�d� mia�a czas...
Dalsze jej s�owa przerwa� znowu huk tr�b i kot��w oznajmuj�cych przybycie ksi�stwa Janusz�w Mazowieckich[3101]. Poniewa� Zbyszko z pani� na P�ocku sta� tu� przy wej�ciu, wi�c ksi�na Anna Danuta[3102] spostrzeg�a go od razu i natychmiast zbli�y�a si� do niego, nie zwa�aj�c na pok�ony gospodarza starosty.
A w m�odzianku rozdar�o si� na nowo serce na jej widok, wi�c kl�kn�� przed ni� i obj�wszy r�koma jej kolana, kl�cza� w milczeniu, ona za� pochyli�a si� nad nim i �cisn�wszy mu d�o�mi skronie, roni�a �z� po �zie na jego jasn� g�ow�, zupe�nie jak matka, kt�ra p�acze nad nieszcz�ciem syna.
I ku wielkiemu zdziwieniu dworzan i go�ci p�aka�a tak d�ugo powtarzaj�c: �O Jezu, o Jezu mi�osierny!� � po czym podnios�a Zbyszka z kl�czek i rzek�a:
� P�acz� po niej, po mojej Danu�ce, i p�acz� nad tob�. B�g tak wszelako[3103] zrz�dzi�, �e na nic by�y twoje trudy i na nic teraz nasze �zy. Ale ty mi praw o niej i jej �mierci, bo cho�bym do p�nocka s�ucha�a, nigdy nie b�dzie mi tego dosy�.
I wzi�a go na stron�, tak jak poprzednio bra� go pan z Taczewa[3104]. Ci z go�ci, kt�rzy nie znali Zbyszka, pocz�li dopytywa� si� o jego przygody i w ten spos�b przez jaki� czas wszyscy rozmawiali tylko o nim, o Danusi i o Jurandzie. Dopytywali si� tak�e pos�owie krzy�accy, Frydrych von Wenden, komtur toru�ski, wys�any na spotkanie kr�la, i Jan von Sch�nfeld, komtur[3105] z Osterody. Ten ostatni, Niemiec, ale rodem ze �l�ska, umiej�c dobrze po polsku z �atwo�ci� dopyta�, o co chodzi, i wys�uchawszy opowie�ci z ust Ja�ka z Zabierza, dworzanina ksi�cia Janusza, rzek�:
� Danveld i de L�we byli samemu mistrzowi podejrzani � �e zajmowali si� czarn� magi�.
Po czym pomiarkowa�[3106] wnet, �e jednak opowiadanie podobnych rzeczy mog�o rzuci� na ca�y Zakon cie� taki, jaki pad� swego czasu na Templariusz�w[3107], i doda� pr�dko:
� Tak przynajmniej bajczarze[3108] prawili, ale to nie by�a prawda, bo takich nie masz mi�dzy nami.
Lecz stoj�cy w pobli�u pan z Taczewa odpowiedzia�:
� Komu wadzi�[3109] chrzest Litwy, tego mo�e mierzi�[3110] i krzy�.
� My krzy� na p�aszczach nosim � odpowiedzia� z dum� Sch�nfeld.
Na to za� Powa�a:
� A trzeba go nosi� w sercach.
Tymczasem zagra�y tr�by jeszcze rozg�o�niej i nadszed� kr�l[3111], a z nim razem arcybiskup gnie�nie�ski, biskup krakowski, biskup p�ocki, kasztelan krakowski i kilku innych dygnitarzy i dworzan, mi�dzy kt�rymi by� i Zyndram z Maszkowic[3112], herbu S�o�ce, i m�ody knia� Jamont, przyboczny pa�ski. Kr�l ma�o si� zmieni� od czasu, jak go Zbyszko nie widzia�. Na jagodach[3113] mia� takie same mocne rumie�ce, takie same d�ugie w�osy, kt�re co chwila zak�ada� za uszy, i tak samo niespokojnie strzelaj�ce oczy. Zdawa�o si� tylko Zbyszkowi, �e wi�cej ma w sobie powagi i wi�cej majestatu, jak gdyby si� ju� czu� pewniejszy na tym tronie, kt�ry po �mierci kr�lowej chcia� by� zrazu[3114] opu�ci� nie wiedz�c, czy si� na nim osiedzi[3115], i jak gdyby �wiadomszy teraz by� swej niezmiernej pot�gi i si�y. Obaj ksi���ta mazowieccy ustawili si� zaraz przy bokach pana, od przodu bili powitalne pok�ony Niemcy-pos�owie, a naok� stan�li dygnitarze i przedniejsi[3116] dworscy[3117].
Mury okalaj�ce dziedziniec dr�a�y od nieustaj�cych okrzyk�w, od odg�osu tr�b i grzmienia kot��w.
Gdy wreszcie nasta�a cisza, pose� krzy�acki von Wenden pocz�� co� m�wi� o sprawach Zakonu, ale kr�l, gdy po kilku s�owach zmiarkowa�[3118], do czego zmierza przedmowa, machn�� niecierpliwie r�k� i ozwa� si� swym grubym, dono�nym g�osem:
� Milcza�by�! Na uciech� my tu przyszli � i jad�o a napitek, nie twoje pergaminy[3119], radzi obaczym.
Lecz u�miechn�� si� przy tym dobrotliwie nie chc�c, aby Krzy�ak my�la�, �e mu gniewnie odpowiada, i doda�:
� O sprawach b�dzie czas gada� z mistrzem w Raci��ku.
Potem do ksi�cia Ziemowita:
� A jutro do puszczy na ��w � co?
Pytanie to by�o zarazem oznajmieniem, �e tego wieczoru nie chce o czym innym m�wi�, jeno[3120] o �owach, w kt�rych z ca�ej duszy si� kocha� i dla kt�rych rad[3121] na Mazowsze przyje�d�a�, gdy� Ma�o� i Wielkopolska mniej by�y lesiste, a w niekt�rych ziemiach tak ju� zaludnione, �e im zgo�a[3122] brak�o las�w.
Wi�c powesela�y oblicza, bo wiedziano, �e kr�l przy rozmowie o �owach bywa tak�e i wes�, i niezmiernie �askaw. Ksi��� Ziemowit[3123] pocz�� te� zaraz opowiada�, dok�d pojad� i na jakiego zwierza b�d� polowali, a ksi��� Janusz pos�a� jednego z dworzan, aby sprowadzi� z miasta jego dw�ch �bro�c�w�, kt�rzy �ubry wywodzili[3124] z ost�p�w za rogi i �amali ko�ci nied�wiedziom, pragn�� ich bowiem kr�lowi pokaza�.
Zbyszko chcia� bardzo p�j�� pok�oni� si� panu, ale nie m�g� do niego dost�pi�. Z dala tylko knia�[3125] Jamont, zapomniawszy widocznie o ostrej odpowiedzi, jak� swego czasu m�ody rycerz da� mu w Krakowie, kiwn�� mu przyja�nie g�ow�, daj�c zarazem zna� na migi, aby si� do niego przy sposobno�ci zbli�y�. Ale w tej chwili jaka� r�ka dotkn�a ramienia m�odego rycerza i s�odki, smutny g�os ozwa� si� tu� przy nim:
� Zbyszku...
M�odzian odwr�ci� si� i ujrza� przed sob� Jagienk�. Zaj�ty poprzednio powitaniem ksi�ny Ziemowitowej, a nast�pnie rozmow� z ksi�n� Januszow�, nie m�g� dotychczas zbli�y� si� do dziewczyny, wi�c ona sama, korzystaj�c z zamieszania, jakie wywo�a�o przybycie kr�la, przysz�a ku niemu.
� Zbyszku � powt�rzy�a � niech ci� pocieszy B�g i Naj�wi�tsza Panna.
� B�g wam zap�a� � odpowiedzia� rycerz.
I spojrza� z wdzi�czno�ci� w jej modre oczy, kt�re w tej chwili przes�oni�y si� jakby ros�. Po czym stali przed sob� w milczeniu, bo cho� ona przysz�a do niego jak dobra i smutna siostra, wyda�a mu si� jednak w swej kr�lewskiej postawie i w �wietnych dworskich szatach tak inn� od dawnej Jagienki, �e w pierwszej chwili nie �mia� nawet m�wi� jej: ty, jak ongi[3126] w Zgorzelicach i w Bogda�cu. Ona za� my�la�a, �e po tych s�owach, kt�re wyrzek�a, nie ma mu nic wi�cej do powiedzenia.
I a� zak�opotanie odbi�o si� na ich twarzach. Ale w tej chwili rum [3127]uczyni� si� na dziedzi�cu, albowiem kr�l zasiad� do wieczerzy. Do Zbyszka zbli�y�a si� zn�w ksi�na Januszowa i rzek�a:
� �a�o�liwa to b�dzie dla nas obojga uczta, ale mi s�u�, jako� dawniej s�ugiwa�.
Wi�c m�ody rycerz musia� odej�� od Jagienki i gdy go�cie zasiedli, stan�� przy �awce za plecami ksi�ny, aby zmienia� miski i nalewa� jej wody i wina. S�u��c, mimo woli spogl�da� kiedy niekiedy na Jagienk�, kt�ra b�d�c dw�rk� ksi�ny na P�ocku, siedzia�a tu� obok niej � i r�wnie� mimo woli musia� podziwia� jej urod�. Jagienka od tych kilku lat uros�a znacznie, ale zmieni� j� jednak nie tyle wzrost, ile powaga, kt�rej nie mia�a przedtem ani �ladu. Dawniej, gdy w ko�uszku i z li��mi w roztarganych w�osach gania�a na koniu po borach i lasach, mo�na j� by�o poczyta� bogdaj[3128] za urodziw� ch�opiank�, teraz na pierwszy rzut oka wida� w niej by�o dziewk� znacznego rodu i wielkiej krwi � taki rozlewa� si� w jej twarzy spok�j. Zbyszko zauwa�y� te�, �e znik�a jej dawna weso�o��, ale temu mniej si� dziwi�, wiedzia� bowiem o �mierci Zycha. Dziwi�a go natomiast najwi�cej ta jakowa� jej godno��, i z pocz�tku zdawa�o mu si�, �e to str�j daje jej takie pozory. Wi�c spogl�da� kolejno to na z�ot� przepask�, kt�ra obejmowa�a jej bia�e jak �nieg czo�o i ciemne w�osy spadaj�ce w dw�ch warkoczach na plecy, to na niebiesk�, obcis��, a bramowan�[3129] purpurowym szlakiem szat�, pod kt�r� rysowa�a si� wyra�nie jej strzelista posta� i dziewicza pier� � i m�wi� sobie: �I�cie[3130] prawa[3131] ksi�niczka!� Ale potem uzna�, �e to nie tylko ubi�r jest przyczyn� odmiany i �e cho�by teraz wzi�a na siebie prosty ko�uch, to ju� by nie potrafi� jej tak lekko bra� i tak by� z ni� �mia�ym jak dawniej.
Zauwa�y� nast�pnie, �e rozmaici m�odzi, a nawet starsi rycerze wpatruj� si� w ni� pilnie i �akomie, a raz, gdy zmienia� przed ksi�n� mis�, spostrzeg� zapatrzon� i jakby wniebowzi�t� twarz pana de Lorche i na ten widok uczu� na niego gniew w duszy. Nie uszed� geldryjski[3132] rycerz baczno�ci[3133] i ksi�ny Januszowej, kt�ra, poznawszy go nagle, rzek�a:
� Widzisz: de Lorche! Pewnikiem[3134] zn�w si� w kim kocha, bo ca�kiem ol�n��[3135].
Za czym pochyli�a si� nieco nad sto�em i spojrzawszy w bok ku Jagience, rzek�a:
� Wiera[3136], �e gasn� inne �wieczki przy tej pochodni.
Zbyszka ci�gn�o jednak do Jagienki, gdy� wyda�a mu si� jakby kochaj�ca i kochana krewna, i czu�, �e lepszej sp�lniczki[3137] do smutku i wi�kszej lito�ci w niczyim sercu nie znajdzie, ale tego wieczora nie m�g� do niej wi�cej przem�wi�, a to dlatego, �e by� zaj�ty s�u�b�, a po wt�re, �e przez ca�y czas uczty g�dkowie[3138] �piewali pie�ni albo tr�by czyni�y tak ha�a�liw� muzyk�, �e ci nawet, kt�rzy ko�o siebie siedzieli, zaledwie mogli si� dos�ysze�. Obie te� ksi�ne, a z nimi niewiasty, wsta�y wcze�niej od sto��w, od kr�la, ksi���t i rycerzy, kt�rzy mieli zwyczaj do p�na w noc zabawia� si� kielichami. Jagience, kt�ra nios�a poduszk� do siedzenia dla ksi�ny, nijako si� by�o zatrzyma�, wi�c odesz�a tak�e, tylko na odchodnym u�miechn�a si� zn�w Zbyszkowi i skin�a mu g�ow�. P�no dopiero przede dniem m�ody rycerz, pan de Lorche i dwaj ich giermkowie wracali do gospody. Czas jaki� szli pogr��eni w my�lach, ale gdy ju� byli niedaleko domu, de Lorche pocz�� co� m�wi� do swego giermka, Pomorzanina, umiej�cego dobrze po polsku, a ten zwr�ci� si� nast�pnie do Zbyszka:
� Pan m�j chcia�by o co� wasz� mi�o�� zapyta�.
� Dobrze � odpowiedzia� Zbyszko.
W�wczas tamci zn�w pogadali chwil� z sob�, po czym Pomorzanin, u�miechaj�c si� nieco pod w�sem, rzek�:
� Pan m�j chcia�by spyta�: czy to jest pewna, �e ta panna, z kt�r� wasza mi�o�� rozmawia�a przed uczt�, jest �miertelna, czyli te� to jest w�a�nie anio� albo �wi�ta?
� Powiedz twemu panu � odpowiedzia� z pewn� niecierpliwo�ci� Zbyszko � �e ju� mnie drzewiej[3139] tak samo pyta� i �e a� mi cudnie tego s�ucha�. Bo jak�e: w Spychowie m�wi� mi, �e si� na dw�r ksi�cia Witoldowy[3140] dla urody Litwinek wybiera, potem skro� tej�e przyczyny[3141] chcia� jecha� do P�ocka, w P�ocku dzi� chcia� rycerza z Taczewa dla Agnieszki z D�ugolasu pozywa�, a teraz zn�w w inn� godzi[3142]. Zali[3143] taka to u niego stateczno�� i taka rycerska wiara?
Pan de Lorche wys�ucha� tej odpowiedzi z ust swego Pomorczyka, westchn�� g��boko, popatrzy� chwil� w bledn�ce nocne niebo i tak na zarzuty Zbyszkowe odpowiedzia�:
� S�usznie m�wisz. Ni statku[3144], ni wiary! bom jest cz�ek grzeszny i niegodny ostr�g rycerskich nosi�. Co do panny Agnieszki z D�ugolasu � prawda, �lubowa�em jej i B�g da, �e wytrwam, ale uwa�, jak ci� wzrusz�, gdy ci opowiem, jak okrutnie ze mn� w czerskim zamku post�pi�a.
Tu zn�w westchn��, zn�w spojrza� w niebo, na kt�rego wschodzie czyni�a si� coraz ja�niejsza smuga, i poczekawszy, dop�ki Pomorzanin nie przet�umaczy� jego s��w, tak dalej po chwili m�wi�:
� Powiedzia�a mi, �e wrogiem jej jest pewien czarnoksi�nik w wie�y w�r�d las�w mieszkaj�cy, kt�ry corocznie smoka przeciw niej wysy�a, a �w podchodzi ka�dej wiosny pod mury czerskie i patrzy, czyby jej pochwyci� nie zdo�a�. Co gdy rzek�a, wraz[3145] o�wiadczy�em, �e b�d� walczy� ze smokiem. Ach! uwa�, co dalej opowiem: gdym stan�� na wskazanym miejscu, ujrza�em okropn� potwor� czekaj�c� mnie nieruchomie i rado�� zala�a mi dusz�, bom my�la�, �e albo polegn�, albo dziewic� z plugawej paszczy ocal� i nie�mierteln� s�aw� pozyskam. Ale gdym natar� z bliska kopi� na poczwar�, c�em, jak mniemasz, ujrza�? Oto wielki w�r s�omy na drewnianych ko�kach, z ogonem z powr�se�[3146]! I �miech ludzki, nie s�aw�, zyska�em, i a� dw�ch mazowieckich rycerzy musia�em potem pozwa�, od kt�rych obu ci�ki szwank[3147] w szrankach[3148] ponios�em. Tak post�pi�a ze mn� ta, kt�r�m nad wszystkie uwielbi� i jedn� jedyn� kocha� chcia�em...
Pomorzanin, t�umacz�c s�owa rycerza, wypycha� j�zykiem od �rodka policzki i chwilami przygryza� go, aby nie parskn��, a i Zbyszko w innych czasach by�by si� roze�mia� z pewno�ci�, ale �e bole�� i niedola wyszlamowa�y[3149] w nim do cna[3150] weso�o��, wi�c odrzek� powa�nie:
� Mo�e z pustoty[3151] to jeno uczyni�a, nie ze z�o�ci.
� Tote� jej przebaczy�em � odpowiedzia� de Lorche � a najlepszy dow�d masz w tym, �em si� z rycerzem z Taczewa chcia� o jej pi�kno�� i cnot� potyka�.
� Nie czy� tego � rzek� jeszcze powa�niej Zbyszko.
� Ja wiem, �e to �mier�, ale wolej[3152] mi polec ni� w ci�g�ym smutku i strapieniu...
� Panu Powale ju� takie rzeczy nie w g�owie. P�jd� lepiej jutro ze mn� do niego i zawrzyj z nim przyja��.
� Tak i post�pi�, bo mnie do serca przycisn��, ale on jutro na �owy z kr�lem jedzie.
� To p�jdziem z rana. Kr�l mi�uje �owy, atoli[3153] i wywczasem[3154] nie gardzi, a dzi� do p�na biesiadowa�.
I tak uczynili, ale na pr�no, gdy� Czech, kt�ry jeszcze przed nimi na zamek po�pieszy�, aby si� widzie� z Jagienk�, oznajmi� im, �e Powa�a spa� nie u siebie tej nocy, jeno na pokojach kr�lewskich. Op�aci� im si� wszelako zaw�d, bo spotka� ich ksi��� Janusz i kaza� im si� do swego orszaku przy��czy�, przez co mogli wzi�� udzia� w �owach. Jad�c ku puszczy, znalaz� te� Zbyszko sposobno�� rozm�wienia si� z kniaziem Jamontem, kt�ry powiedzia� mu dobr� nowin�.
� Rozbieraj�c kr�la do �o�a � rzek� � przypomnia�em mu ciebie i twoj� krakowsk� przygod�. A �e by� przy tym rycerz Powa�a, wi�c zaraz przyda�[3155], �e ci stryjca Krzy�aki chyci�y[3156] i prosi� kr�la, aby si� o niego upomnia�. Kr�l, kt�ry okrutnie jest na nich za porwanie ma�ego Ja�ka z Kretkowa i za inne napa�ci zagniewan, rozsierdzi�[3157] si� jeszcze wi�cej: �Nie z dobrym s�owem � powiada � by do nich, ale z dzid�! z dzid�! z dzid�!� A Powa�a umy�lnie drew na �w ogie� dorzuca�. Rano te�, gdy pos�owie krzy�accy czekali przy bramie, ani ci na nich kr�l spojrza�, chocia� si� do ziemi k�aniali. Hej, nie wydob�d� oni z niego teraz obietnicy, i�e nie b�dzie kniazia Witolda wspomaga� � i nie b�d� wiedzieli, co pocz��. Ale ty b�d� pewien, �e o twego stryjca nie zaniecha kr�l samego mistrza przycisn��.
I tak pocieszy� jego dusz� kniazik Jamont, a jeszcze bardziej pocieszy�a j� Jagienka, kt�ra towarzysz�c ksi�nie Ziemowitowej do puszczy, postara�a si� o to, aby z powrotem jecha� obok Zbyszka. Podczas �ow�w bywa�a wielka swoboda, wracano przeto zwykle parami, a �e nie chodzi�o o to �adnej parze, by by� zbyt blisko drugiej, wi�c mo�na si� by�o rozm�wi� swobodnie. Jagienka dowiedzia�a si� ju� poprzednio o Ma�kowej niewoli od Czecha i nie straci�a czasu. Na jej pro�b� da�a ksi�na list do mistrza, a pr�cz tego wymog�a, �e nadmieni� o tym i komtur [3158]toru�ski von Wenden w pi�mie, w kt�rym zdawa� spraw� z tego, co w P�ocku si� dzieje. Chwali� si� on sam przed ksi�n�, i� dopisa�, �e: �chc�c kr�la udobrucha�, nie mo�na mu w tej sprawie czyni� trudno�ci�. A mistrzowi chodzi�o wielce w tej chwili o to, aby jak najbardziej pot�nego w�adc� udobrucha� i z ca�kowitym bezpiecze�stwem obr�ci� wszystkie si�y na Witolda, z kt�rym Zakon istotnie nie umia� sobie dotychczas da� rady.
� I tak, com mog�a, tom wsk�ra�a bacz�c, aby za� nie by�o mitr�gi[3159] � ko�czy�a Jagienka � a �e kr�l, nie chc�c siostrze w wielkich sprawach ust�pi�, b�dzie si� pewnie stara� wygodzi�[3160] jej cho� w mniejszych, przeto[3161] mam jako najlepsz� nadziej�.
� �eby nie z tak zdradliwymi lud�mi sprawa � odpowiedzia� Zbyszko � to bym po prostu odwi�z� okup i na tym by si� sko�czy�o, z nimi wszelako mo�e si� przygodzi�[3162], jako si� Tolimie przygodzi�o, �e i pieni�dze zagrabi�, i temu, co je przywi�z�, nie przepuszcz�, je�li za nim jakowa� pot�ga nie stoi.
� Rozumiem � odrzek�a Jagienka.
� Wy teraz wszystko rozumiecie � zauwa�y� Zbyszko � i p�kim �yw, wdzi�czen wam b�d�.
A ona, podni�s�szy na niego swe smutne i dobre oczy, zapyta�a:
� Czemu za� nie m�wisz mi: ty, jako znajomce od ma�ego.
� Nie wiem � odpowiedzia� szczerze. � Co� mi nie�acno[3163]... i wy�cie ju� nie ten dawny skrzat, jako�cie bywali, jeno... niby... co� ca�kiem...
I nie umia� znale�� por�wnania, ale ona przerwa�a mu wysi�ek i rzek�a:
� Bo mi kilka rok�w przyby�o... A Niemce i mnie rodzica na �l�sku zabi�y.
� Prawda! � odrzek� Zbyszko. � Daj mu Bo�e �wiat�o�� wiekuist�.
Czas jaki� jechali cicho obok siebie, zamy�leni i jakby zas�uchani w nieszporny [3164]szum sosen, po czym ona spyta�a znowu:
� A po wykupie Ma�ka ostaniecie w tych stronach?
Zbyszko spojrza� na ni� jakby ze zdziwieniem, gdy� dot�d oddany by� tak wy��cznie �alowi i smutkom, �e ani do g�owy nie przysz�o mu pomy�le� o tym, co b�dzie p�niej. Wi�c podni�s� oczy w g�r�, jakby si� namy�laj�c, a po chwili odrzek�:
� Nie wiem! Chryste mi�osierny! sk�d�e mam wiedzie�? To jeno wiem, �e gdzie pow�druj�, tam i dola moja p�jdzie za mn�. Hej! ci�ka dola!... Stryja wykupi�, a potem chyba do Witolda p�jd�, �lub�w przeciw Krzy�akom dope�ni� � i mo�e zgin�.
A na to zamgli�y si� oczy dziewczyny i pochyliwszy si� nieco ku m�odziankowi, zacz�a m�wi� z cicha, jakby z pro�b�:
� Nie gi�, nie gi�!
I zn�w przestali rozmawia�, a� dopiero pod samymi murami miasta Zbyszko otrz�sn�� si� z my�li, kt�re go gryz�y, i rzek�:
� A wy... a ty � ostaniesz tu przy dworze?
� Nie � odpowiedzia�a. � Cni mi si�[3165] bez braci i bez Zgorzelic. Cztan i Wilk musieli si� tam ju� po�eni�, a chocia�by i nie, to si� ju� ich nie boj�.
� Da B�g, �e ci� stryj Ma�ko do Zgorzelic odwiezie. Taki on ci przyjaciel, �e we wszystkim mo�esz si� na niego zda�. Ale i ty o nim pami�taj...
� �wi�cie ci to przyrzekam, �e mu b�d� jako rodzone dziecko...
I po tych s�owach rozp�aka�a si� na dobre, bo w sercu uczyni�o si� jej ogromnie smutno.
Nazajutrz dzie� Powa�a z Taczewa przyszed� do gospody Zbyszka i rzek� mu:
� Po Bo�ym Ciele kr�l zaraz do Raci��a wyje�d�a na spotkanie z wielkim mistrzem, a ty� jest do rycerzy kr�lewskich zaliczon i razem z nami ruszysz.
A Zbyszko a� si� sp�oni�[3166] z uciechy po tych s�owach � nie tylko bowiem ubezpiecza�o go to zaliczenie do rycerzy kr�lewskich od zdrad i podst�p�w krzy�ackich, ale okrywa�o go chwa�� niezmiern�. Nale�a� przecie do tych rycerzy i Zawisza Czarny[3167], i bracia jego: Farurej[3168] i Kruczek, i sam Powa�a[3169], i Krzon z Kozichg��w, i Stach z Charbimowic, i Paszko Z�odziej z Biskupic[3170], i Lis z Targowiska � i wielu innych strasznych, najs�awniejszych, o kt�rych wiedziano w kraju i za granic�. Niewielki ich zast�p wzi�� kr�l Jagie��o z sob�, bo niekt�rzy w domu zostali, a inni szukali przyg�d w zamorskich, odleg�ych krajach, ale to wiedzia�, �e i z tymi m�g�, nie l�kaj�c si� zdrady krzy�ackiej, cho�by do Malborga jecha�, gdy� w razie czego mury pokruszyliby pot�nymi ramiony i wysiekli mu drog� w�r�d Niemc�w. Mog�o te� zap�on�� dum� m�ode Zbyszkowe serce na my�l, �e takich b�dzie mia�o towarzysz�w.
Wi�c Zbyszko w pierwszej chwili zapomnia� nawet o swoim �alu � i �ciskaj�c r�ce Powa�y z Taczewa, m�wi� do niego z rado�ci�:
� Wam to, nie komu, winienem, panie, wam! wam!
� Mnie w cz�ci � odrzek� Powa�a � w cz�ci tutejszej ksi�nie, ale najbardziej panu naszemu mi�o�ciwemu, kt�rego id� zaraz podj�� pod nogi, by ci� za� o niewdzi�czno�� nie pos�dzi�.
� Jakom dla niego zgin�� got�w, tak mi dopom� B�g! � zawo�a� Zbyszko.
Zjazd na wyspie wi�lanej w Raci��u, na kt�ry kr�l[3171] uda� si� ko�o Bo�ego Cia�a, odbywa� si� pod z�� wr�b� i nie doprowadzi� do takiej zgody i za�atwienia r�nych spraw jak te, kt�re w tym samym miejscu odby�y sie we dwa lata p�niej i na kt�rych odzyska� kr�l zastawion� zdradliwie przez Opolczyka[3172] Krzy�akom ziemi� dobrzy�sk�[3173] wraz z Dobrzyniem i Bobrownikami. Jagie��o przyby� rozdra�nion wielce obmow�, jakiej dopuszczali si� wzgl�dem niego Krzy�acy po dworach zachodnich i w samym Rzymie, a zarazem zgniewany nieuczciwo�ci� Zakonu. Mistrz[3174] nie chcia� uk�ad�w o Dobrzy� prowadzi�, czyni� za� to umy�lnie � i zar�wno on sam, jak inni dygnitarze zakonni powtarzali codziennie Polakom: �Wojny ni z wami, ni z Litw� nie chcemy, ale �mujd�[3175] nasza, bo sam Witold[3176] nam j� odda�. Obiecnijcie[3177], i�e nie b�dziecie mu pomagali, to wojna z nim pr�dzej si� sko�czy, a w�wczas pora b�dzie gada� o Dobrzyniu, i si�a[3178] wam ust�pstw poczynimy�. Ale rajcy[3179] kr�lewscy, maj�c bystry, do�wiadczony rozum i znaj�c k�amstwo krzy�ackie, nie dawali si� zdurzy�[3180]: �Gdy w pot�g� wzro�niecie, zuchwa�o�ci wam jeszcze przyb�dzie � odpowiadali mistrzowi. � M�wicie, �e nic wam do Litwy, a Skirgie��� chcecie na stolcu[3181] w Wilnie posadzi�. Ale� na mi�y B�g! w�dy[3182] to Jagie��owe dziedzictwo, kt�ry jeden, kogo chce, ksi�ciem na Litwie stanowi � przeto si� hamujcie, aby was nie pokara� nasz wielki kr�l!� Na co mistrz m�wi�, �e je�li kr�l jest prawdziwym panem Litwy, niech�e naka�e Witoldowi, by wojny zaniecha� i Zakonowi �mujd� wr�ci� � gdy� inaczej Zakon musi uderzy� w Witolda tam, gdzie go dosi�gn�� i zrani� mo�e. I w ten spos�b spory wlok�y si� od rana do wieczora jakoby b��dn� drog� id�c� w k�ko. Kr�l, nie chc�c si� do niczego zobowi�za�, niecierpliwi� si� coraz bardziej i m�wi� mistrzowi, �e gdyby �mujd� by�a pod krzy�ack� r�k� szcz�liwa, nie poruszy�by si� Witold i jednym palcem, bo nie znalaz�by ni pozoru, ni przyczyny. Mistrz, kt�ry by� cz�owiekiem spokojnym i lepiej od innych braci zdawa� sobie spraw� z pot�gi Jagie��owej, stara� si� kr�la u�agodzi� i nie zwa�aj�c na szemranie niekt�rych zapalczywych i dumnych komtur�w[3183], nie szcz�dzi� pochlebnych s��w, a chwilami uderza� i w pokor�. Ale �e nawet w tej pokorze nieraz odzywa�y si� ukryte pogr�ki, przeto nie wiod�o to do niczego. Uk�ady o rzeczy wa�ne rozchwia�y si� pr�dko i drugiego ju� dnia pocz�to m�wi� tylko o sprawach pomniejszych. Natar� kr�l ostro na Zakon o utrzymywanie kup �otr�w, o napa�ci i grabie�e nad granic�, o porwanie Jurand�wny i ma�ego Ja�ka z Kretkowa, o mordowanie kmieci�w[3184] i rybak�w. Mistrz wypiera� si�[3185], wykr�ca�, przysi�ga�, �e to by�o bez jego wiedzy, i wzajem wyrzuty czyni�, �e nie tylko Witold[3186], ale i rycerze polscy pomagali poga�skim �mujdzinom przeciw Krzy�owi � na dow�d czego przytoczy� Ma�ka z Bogda�ca. Szcz�ciem, wiedzia� ju� kr�l przez Powa��, czego rycerze z Bogda�ca szukali na �mujdzi � i umia� na zarzut odpowiedzie�, tym �atwiej �e w orszaku jego by� Zbyszko, a w mistrzowym obaj von Badenowie, kt�rzy przybyli w tej nadziei, �e zdarzy im si� mo�e z Polakami w szrankach[3187] potyka�.
Ale nie by�o i tego. Chcieli Krzy�acy, w razie gdyby im g�adko[3188] posz�o, zaprosi� wielkiego kr�la do Torunia i tam przez kilka dni wyprawia� na jego cze�� uczty i igrzyska, ale wobec nieuda�ych[3189] uk�ad�w, kt�re zrodzi�y zobop�ln� niech�� i gniew, brak�o do zabaw ochoty. Na boku tylko w porannych godzinach mi�dzy sob� popisywali si� nieco wzajem rycerze si�� i zr�czno�ci�, lecz jak m�wi� weso�y knia� Jamont, posz�o i to pod w�os Krzy�akom, gdy� Powa�a z Taczewa[3190] okaza� si� t�szym[3191] na r�k� od Arnolda von Baden, Dobek z Ole�nicy kopi�, a Lis z Targowiska skakaniem przez konie wszystkich przewy�szy�. Przy tej sposobno�ci porozumiewa� si� Zbyszko z Arnoldem von Baden o okup. De Lorche, kt�ry jako grabia[3192] i pan wielkiego znaczenia patrzy� na Arnolda z g�ry, sprzeciwia� si� temu twierdz�c, i� sam wszystko na siebie bierze. Zbyszko jednak mniema�, �e cze�� rycerska nakazuje mu zap�aci� t� ilo�� grzywien[3193], do kt�rej si� zobowi�za�, i dlatego chocia� sam Arnold chcia� spu�ci� z ceny, nie przyj�� ani tego ust�pstwa, ani po�rednictwa pana de Lorche.
Arnold von Baden by� cz�owiekiem do�� prostym, kt�rego najwi�ksz� zalet� stanowi�a olbrzymia si�a ramienia, do�� g�upowatym, nieco na pieni�dze �akomym, ale prawie uczciwym. Nie by�o w nim chytro�ci krzy�ackiej i dlatego nie ukrywa� przed Zbyszkiem, z jakiej przyczyny nie chce spu�ci� z um�wionej ceny: �Do uk�ad�w � m�wi� � mi�dzy Wielkim kr�lem a mistrzem nie przyjdzie, ale przyjdzie do wymiany je�c�w � a w takim razie b�dziesz m�g� stryja darmo odebra�. Ja wol� wzi�� co� ni� nic, gdy� mieszek u mnie zawsze pr�ny i nieraz ledwie na trzy garnce piwa dziennie wstrzyma[3194], za� bez pi�ciu lub sze�ciu krzywda mi!� Lecz Zbyszko gniewa� si� na niego za takie s�owa: �P�ac�, bom da� rycerskie s�owo, a taniej nie chc�, aby� wiedzia�, �e�my tyle warci�. Na to �ciska� go Arnold, a rycerze i polscy, i krzy�accy chwalili go m�wi�c: �S�uszna, i�e w tak m�odych latach pas i ostrogi nosi, bo si� do czci i godno�ci poczuwa�.
Tymczasem kr�l z mistrzem u�o�yli si� istotnie o wymian� je�c�w, przy czym ukaza�y si� dziwne rzeczy, o kt�rych biskupi i dygnitarze Kr�lestwa pisali p�niej listy do papie�a i r�nych dwor�w: oto w r�kach polskich sporo by�o wprawdzie je�c�w, ale byli to m�owie doro�li, w sile wieku, wzi�ci zbrojn� r�k� w nadgranicznych bitwach i potyczkach. Tymczasem w r�kach krzy�ackich znajdowa�a si� wi�kszo�� niewiast i dzieci pojmanych w�r�d nocnych napad�w dla okupu. Sam papie� w Rzymie zwr�ci� na to swoj� uwag� i pomimo ca�ej przebieg�o�ci Jana von Felde, prokuratora krzy�ackiego w stolicy apostolskiej, g�o�no wyra�a� sw�j gniew i oburzenie na Zakon.
Co do Ma�ka, by�y trudno�ci. Nie czyni� ich mistrz naprawd�, ale tylko pozornie, aby ka�demu ust�pstwu przyda�[3195] wagi. Twierdzi� wi�c, �e rycerz chrze�cijanin, kt�ry wojowa� razem ze �mujdzinami przeciw Zakonowi, powinien by� po sprawiedliwo�ci skazan na �mier�. Pr�no rajcy kr�lewscy przytaczali na nowo wszystko, co im by�o wiadomym o Jurandzie i jego c�rce oraz o straszliwych krzywdach, jakich si� wzgl�dem tych dwojga i wzgl�dem rycerzy z Bogda�ca dopu�cili s�udzy Zakonu. Mistrz w odpowiedzi przytoczy� dziwnym trafem te same prawie s�owa, kt�re powiedzia�a w swoim czasie ksi�na Aleksandra Ziemowitowa do starego rycerza z Bogda�ca:
� Za barank�w si� podajecie, a naszych za wilk�w. Tymczasem z tych czterech wilk�w, kt�rzy w porwaniu Jurand�wny wzi�li udzia�, ani jeden nie �ywie[3196], a barankowie chodz� przezpiecznie[3197] po �wiecie.
I by�a to prawda, wszelako na t� prawd� odpowiedzia� obecny przy obradach pan z Taczewa nast�puj�cym pytaniem:
� Tak, ale czy zabito kt�rego zdrad�? I zali[3198] ci, kt�rzy polegli, nie polegli wszyscy z mieczami w r�ku?
Mistrz nie mia� co na to odrzec, a gdy spostrzeg� przy tym, �e kr�l poczyna marszczy� si� i b�yska� oczyma, ust�pi�, nie chc�c doprowadza� gro�nego w�adcy do wybuchu. Uradzono potem, �e ka�da strona wy�le pos��w po odbi�r je�c�w. Ze strony polskiej mianowani zostali w tym celu Zyndram z Maszkowic[3199], kt�ry pragn�� si� pot�dze krzy�ackiej z bliska przypatrze�, i rycerz Powa�a, a z nimi razem Zbyszko z Bogda�ca.
Zbyszkowi us�ug� t� odda� knia� Jamont. Przyczyni� si� za nim[3200] do kr�la w tej my�li, �e m�odzian i zobaczy pr�dzej stryjca, i tym pewniej go odwiezie, gdy pojedzie po niego jako pose� kr�lewski. A kr�l nie odm�wi� pro�bie kniazika[3201], kt�ry z powodu swej weso�o�ci, dobroci i cudnego oblicza by� i jego, i ca�ego dworu ulubie�cem, a przy tym nigdy o nic dla siebie nie prosi�. Zbyszko dzi�kowa� mu te� z ca�ej duszy, gdy� teraz by� ju� zupe�nie pewien, �e Ma�ka z r�k krzy�ackich wydostanie.
� Tobie niejeden zajrzy[3202] � m�wi� mu � �e przy majestacie zostajesz, ale to sprawiedliwie tak jest, bo jeno[3203] na dobro ludzkie swojej podufa�o�ci[3204] z kr�lem u�ywasz i lepszego nad ci� serca nikt chyba nie ma.
� Przy majestacie dobrze � odrzek� bojarzynek[3205] � ale ja bym jeszcze wola� w pole ku Krzy�akom i tego tobie zajrz�[3206], �e� w nich ju� bija�.
Po chwili za� doda�:
� Komtur[3207] toru�ski von Wenden przyjecha� wczoraj, a dzi� wiecz�r pojedziecie do niego na noc z mistrzem i z mistrzowym orszakiem.
� A potem do Malborga.
� A potem do Malborga.
Tu knia� Jamont pocz�� si� �mia�:
� Niedaleka to b�dzie droga, ale kwa�na[3208], bo nic od kr�la nie potrafili Niemce uzyska�, a z Witoldem nie b�d� mieli te� uciechy. Zebra� ci on pono[3209] ca�� pot�g� litewsk� i na �mujd� idzie.
� Je�li go kr�l wspomo�e, to b�dzie wielka wojna.
� Prosz� o to Pana Boga wszyscy nasi rycerze. Ale cho�by kr�l z �alu nad krwi� krze�cija�sk� wielkiej wojny nie uczyni�, wspomo�e Witolda zbo�em i pieni�dzmi, a nie bez tego tak�e, aby co� polskich rycerzy na ochotnika do niego nie posz�o.
� Jako �ywo � odpowiedzia� Zbyszko. � A mo�e za to sam Zakon wypowie kr�lowi wojn�?
� Ej, nie! � odpowiedzia� knia� � p�ki dzisiaj mistrz �ywie[3210], nie b�dzie tego.
I mia� s�uszno��. Zbyszko zna� ju� mistrza dawniej, ale teraz, po drodze do Malborga, b�d�c razem z Zyndramem z Maszkowic i z Powa�� prawie ci�gle przy jego boku, m�g� mu si� lepiej przypatrzy� i lepiej go przezna�[3211]. Ow� ta podr� utwierdzi�a go tylko w przekonaniu, �e wielki mistrz Konrad von Jungingen nie by� z�ym i zepsutym cz�owiekiem. Musia� on cz�sto post�powa� w spos�b nieprawy, gdy� ca�y Zakon krzy�acki sta� na nieprawo�ci. Musia� czyni� krzywdy, bo ca�y Zakon zbudowany by� na ludzkiej krzywdzie. Musia� k�ama�, bo k�amstwo odziedziczy� razem z oznakami mistrzostwa, a od wczesnych lat przywyk� uwa�a� je tylko za polityczn� przebieg�o��. Ale nie by� okrutnikiem, ba� si� s�du Bo�ego i ile m�g�, hamowa� pych� i zuchwa�o�� tych dygnitarzy zakonnych, kt�rzy pchali umy�lnie do wojny z pot�g� Jagie��ow�. By� jednak�e cz�owiekiem s�abym. Zakon tak dalece przywyk� od ca�ych wiek�w czyha� na cudze, grabi�, zabiera� si�� lub podst�pem przyleg�e ziemie, �e Konrad nie tylko nie umia� pow�ci�gn��[3212] tego drapie�nego g�odu, ale mimo woli, si�� nabytego p�du sam poddawa� mu si� i usi�owa� go zaspokoi�. Dalekie te� by�y ju� czasy Winrycha von Kniprode, czasy �elaznej karno�ci, kt�r� Zakon wprawia� w podziwienie[3213] �wiat ca�y. Ju� za poprzedniego przed Jungingenem mistrza, Konrada Wallenroda, Zakon upoi� si� w�asn�, coraz wzrastaj�c� pot�g�, kt�rej nie zdo�a�y os�abi� chwilowe kl�ski, odurzy� si� s�aw�, powodzeniem, krwi� ludzk�, tak �e rozlu�ni�y si� karby[3214], kt�re trzyma�y go w sile i jedno�ci. Mistrz przestrzega�, ile m�g�, prawa i sprawiedliwo�ci, ile m�g�, �agodzi� osobi�cie �elazn� r�k� Zakonu ci���c� na ch�opach, mieszczanach, a nawet na duchowie�stwie i szlachcie siedz�cej na prawie lennym[3215] w ziemiach krzy�ackich, wi�c w pobli�u Malborga ten i �w kmie�[3216] albo mieszczanin m�g� si� pochwali� nie tylko dostatkiem, lecz i bogactwem. Ale w dalszych ziemiach samowola, srogo�� i rozpasanie komtur�w depta�y prawa, szerzy�y ucisk i zdzierstwa, wyciska�y z pomoc� nak�adanych na w�asn� r�k� podatk�w albo i bez wszelkiego pozoru ostatni grosz, wyciska�y �zy, cz�sto krew, tak �e w ca�ych obszernych krainach jeden by� j�k, jedna n�dza i jedna skarga. Je�li nawet dobro Zakonu nakazywa�o, jak chwilami na �mujdzi, wi�ksz� �agodno�� � i takie nakazy sz�y wniwecz wobec niesforno�ci komtur�w i przyrodzonego[3217] im okrucie�stwa. Czu� si� wi�c Konrad von Jungingen[3218] niby wo�nic�, kt�ry rozhukanymi powoduj�c ko�mi, wypu�ci� lejce z r�k i zda� w�z na wol� losu. Cz�sto te� opanowywa�y jego dusz� z�e przeczucia, cz�sto przychodzi�y mu na my�l prorocze s�owa[3219]: �Postanowi�em ich pszczo�ami po�yteczno�ci i utwierdzi�em[3220] na progu ziem chrze�cija�skich, ale oto powstali przeciw mnie. Bo nie dbaj� o dusz� i nie lituj� si� cia� tego ludu, kt�ry z b��du[3221] nawr�ci� si� ku wierze katolickiej i ku mnie. I uczynili z niego niewolnik�w i nie nauczaj�c go przykaza� Bo�ych, i odejmuj�c mu Sakramenta �wi�te, na wi�ksze jeszcze piekielne m�ki go skazuj�, ni� gdyby by� w poga�stwie pozosta�. A wojny tocz� ku rozpostarciu swej chciwo�ci. Przeto przyjdzie czas, i�e wy�amane im b�d� z�by i b�dzie uci�ta im r�ka prawa, a prawa noga im ochromieje[3222], aby uznali grzechy swoje�. Mistrz wiedzia�, �e owe wyrzuty, kt�re tajemniczy G�os uczyni� Krzy�akom w objawieniu �wi�tej Brygidy, by�y s�uszne. Rozumia�, �e gmach zbudowany na cudzej ziemi i cudzej krzywdzie, wsparty na k�amstwie, podst�pie, srogo�ci, nie mo�e si� d�ugo osta�. Ba� si�, �e podmywany od lat ca�ych krwi� i �zami, runie od jednego uderzenia pot�nej r�ki polskiej; przeczuwa�, �e w�z, kt�ry ci�gn� rozhukane konie, musi sko�czy� w przepa�ci, wi�c stara� si�, aby przynajmniej godzina s�du, gniewu, kl�ski i n�dzy przysz�a jak najp�niej. Z tej przyczyny, pomimo swej s�abo�ci, w jednym tylko stawia� niez�omny op�r swym dumnym i zuchwa�ym racjom[3223]: oto nie dopuszcza� do walki z Polsk�. Pr�no zarzucano mu boja�� i niedo��stwo, pr�no pograniczni komturowie parli wszelkimi si�ami do wojny. On, gdy ogie� mia� ju�, ju� wybuchn��, cofa� si� zawsze w ostatniej chwili, a potem Bogu czyni� dzi�ki w Malborgu, �e mu si� uda�o miecz podniesiony nad g�ow� Zakonu zatrzyma�.
Ale wiedzia�, �e do tego przyj�� musi. Wi�c owo prze�wiadczenie, �e Zakon stoi nie na prawie Bo�ym, ale na nieprawo�ci i k�amstwie, i owo przeczucie bliskiego dnia zaguby czyni�o go jednym z najbardziej nieszcz�snych ludzi w �wiecie. By�by niechybnie da� �ycie i krew, gdyby mog�o by� inaczej i gdyby czas by� jeszcze zawr�ci� na praw� drog�, ale sam czu�, �e ju� nie czas! Zawr�ci� � to by znaczy�o odda� prawym posiadaczom ca�e ziemie �yzne, bogate i pochwycone przez Zakon od B�g wie jak dawna, a z nimi razem mn�stwo miast tak bogatych jak Gda�sk. I nie do��! To znaczy�o wyrzec si� �mujdzi, wyrzec si� zamach�w na Litw�, w�o�y� miecze do pochew, wreszcie ca�kiem wynie�� si� z tych krain, w kt�rych Zakon nie mia� ju� kogo nawraca� � i osi��� chyba zn�w w Palestynie lub na kt�rej z wysp greckich, aby tam Krzy�a od prawdziwych broni� Saracen�w[3224]. Ale by�o to niepodobie�stwem, gdy� r�wna�oby si� wyrokowi zag�ady na Zakon. Kto by si� na to zgodzi�? i jaki� mistrz m�g� czego� podobnego za��da�? Konradowi von Jungingen zaw��czy�a si�[3225] cieniem dusza i �ycie, ale cz�owieka, kt�ry by z podobn� rad� wyst�pi�, on pierwszy skaza�by, jako pozbawionego zmys��w, na ciemn� izb�. Trzeba by�o i�� dalej i dalej, a� do dnia, w kt�rym sam B�g kres naznaczy. Wi�c szed�, ale w dusznej[3226] trosce i smutku. W�os na brodzie i skroniach ju� mu si� posrebrzy�, a bystre niegdy� oczy pokry�y si� do po�owy oci�a�ymi powiekami. Zbyszko ani razu nie dostrzeg� na jego twarzy u�miechu. Oblicze mistrzowe nie by�o gro�ne ani nawet chmurne, by�o tylko jakby zm�czone jakim� cichym cierpieniem. W zbroi, z krzy�em na piersiach, w �rodku kt�rego by� w czworok�cie czarny orze� � w bia�ym wielkim p�aszczu, r�wnie� przyozdobionym krzy�em, czyni� wra�enie powagi, majestatu i smutku. Konrad niegdy� weso�y by� i kocha� si� w krotofilach[3227], a i teraz nawet nie usuwa� si� od wspania�ych uczt, widowisk i turniej�w � owszem, sam je wyprawia�, ale ani w nat�oku �wietnego rycerstwa, kt�re przybywa�o w go�ci do Malborga, ani w zgie�ku radosnym, w�r�d huku tr�b i szcz�ku or�a, ani przy pucharach przepe�nionych ma�mazj�[3228] � nie rozwesela� si� nigdy. W�wczas, gdy wszystko wok� niego zdawa�o si� dysze� pot�g�, �wietno�ci�, nieprzebranym bogactwem, niez�omn� moc�, gdy pos�owie cesarza i innych kr�l�w zachodnich wykrzykiwali w uniesieniu, �e Zakon sam starczy za wszystkie kr�lestwa i za pot�g� ca�ego �wiata � on jeden si� nie �udzi� � i on jeden pami�ta� z�owrogie s�owa objawione �wi�tej Brygidzie: �Przyjdzie czas, i�e wy�amane b�d� ich z�by i b�dzie im uci�ta r�ka prawa, a prawa noga im ochromieje[3229], aby uznali grzechy swoje�.
Jechali such� drog� na Che�m�� do Grudzi�dza, gdzie zatrzymali si� na noc i dzie�, gdy� wielki mistrz mia� tam do os�dzenia spraw� o rybo��wstwo mi�dzy zamkowym starost� krzy�ackim a okoliczn� szlacht�, kt�rej ziemie przylega�y do Wis�y. Stamt�d p�yn�li na szkutach[3230] krzy�ackich rzek� a� do Malborga. Zyndram z Maszkowic[3231], Powa�a z Taczewa[3232] i Zbyszko znajdowali si� przez ca�y czas przy boku mistrza, kt�ry ciekawy by�, jakie wra�enie uczyni, zw�aszcza na Zyndramie, widziana z bliska pot�ga krzy�acka. Chodzi�o za� mistrzowi o to dlatego, �e Zyndram z Maszkowic by� nie tylko m�nym i strasznym w pojedynk� rycerzem, ale nadzwyczaj bieg�ym wojownikiem. W ca�ym Kr�lestwie nikt tak jak on nie zna� si� na prowadzeniu wielkich wojsk, na szykowaniu hufc�w do bitwy, na budowie i burzeniu zamk�w, na rzucaniu most�w przez szerokie rzeki, na �armacie�, to jest na uzbrojeniu u rozmaitych narod�w, i na wszelkich wojennych sposobach. Mistrz wiedz�c, �e na radzie kr�lewskiej du�o zale�a�o od zdania tego m�a, mniema�, �e je�li zdo�a go przerazi� wielko�� zakonnych bogactw i wojsk, to wojna odwlecze si� jeszcze na d�ugo. A przede wszystkim sam widok Malborga m�g� przej�� trwog� serce ka�dego Polaka, albowiem z twierdz� ow�, licz�c Wysoki Zamek, �redni i Przedzamcze, �adna inna w ca�ym �wiecie nie mog�a si� nawet w przybli�eniu por�wna�. Ju� z dala, p�yn�c Nogatem[3233], ujrzeli rycerze pot�ne baszty rysuj�ce si� na niebie. Dzie� by� jasny i prze�roczy[3234], wi�c wida� je by�o doskonale, a po niejakim czasie, gdy szkuty zbli�y�y si�, jeszcze bardziej rozb�ys�y szczyty ko�cio�a na Wysokim Zamku i olbrzymie mury pi�trz�ce si� jedne nad drugimi � w cz�ci barwy ceglanej, przewa�nie jednak pokryte ow� s�ynn� szarobial� zapraw�, kt�r� przyrz�dza� umieli tylko mularze[3235] krzy�accy. Ogrom ich przewy�sza� wszystko, co w �yciu widzieli polscy rycerze. Zdawa� si� mog�o, �e tam gmachy wyrastaj� na gmachach, tworz�c w nizinnym z natury miejscu jakby g�r�, kt�rej szczytem by� Stary Zamek, a stokami � �redni i roz�o�yste Przedzamcze. Bi�a od tego olbrzymiego gniazda zbrojnych mnich�w moc i pot�ga tak nadzwyczajna, �e nawet d�uga i zwykle pos�pna twarz mistrza wypogodzi�a si� nieco na �w widok.
�
Zyndram nie odpowiedzia� � i w milczeniu obejmowa� oczyma wszystkie baszty i ogrom mur�w wzmocnionych potwornymi skarpami.
A Konrad von Jungingen doda� po chwili milczenia:
� Wy, panie, kt�rzy si� na twierdzach znacie, c� nam o tej powiecie?
� Twierdza widzi mi si�[3236] nie do zdobycia � odrzek� jakby w zamy�leniu polski rycerz � ale...
� Ale co? Co w niej mo�ecie przygani�?
� Ale ka�da twierdza mo�e zmieni� pan�w.
Na to mistrz zmarszczy� brwi.
� W jakiej�e to my�li m�wicie?
� W tej, �e zakryte s� przed oczyma ludzkimi s�dy i wyroki Bo�e.
I zn�w patrza� w zamy�leniu na mury, a Zbyszko, kt�remu Powa�a przet�umaczy� nale�ycie odpowied�, spogl�da� na niego z podziwem i wdzi�czno�ci�. Uderzy�o go przy tym w tej chwili podobie�stwo mi�dzy Zyndramem a �mujdzkim wodzem Skirwoi���. Obaj mieli takie same ogromne g�owy, jak gdyby wbite mi�dzy szerokie ramiona, obaj r�wnie pot�ne piersi i takie same pa��kowate[3237] nogi.
Tymczasem mistrz nie chc�c, by ostatnie s�owo zosta�o przy polskim rycerzu, zn�w zacz��:
� M�wi� � rzek� � �e nasz Marienburg sze�� razy wi�kszy od Wawelu.
� Tam na skale nie masz tyle miejsca, ile tu w r�wni[3238] � odpar� pan z Maszkowic � ale serce, widz�, u nas na Wawelu wi�ksze.
Konrad podni�s� ze zdziwieniem brwi:
� Nie rozumiem.
� Bo c� ci jest sercem w ka�dym zamku, je�li nie ko�ci�? A nasza katedra za trzy takie jak oto �w obstanie[3239].
I to rzek�szy, wskaza� na istotnie niewielki ko�ci� zamkowy, na kt�rego prezbiterium[3240] b�yszcza�a na z�otym tle olbrzymia mozaikowa figura Naj�wi�tszej Panny.
A mistrz znowu by� nierad[3241] z takiego obrotu rozmowy:
� Pr�dkie, ale dziwne macie, panie, odpowiedzi � rzek�.
W tym�e czasie dojechali. Wyborna policja krzy�acka uprzedzi�a widocznie miasto i zamek o przyje�dzie wielkiego mistrza, gdy� u przeprawy czekali ju�, pr�cz kilku braci, tr�bacze miejscy, kt�rzy przygrywali zwykle wielkiemu mistrzowi w czasie przewozu. Z drugiej strony czeka�y gotowe konie, na kt�re siad�szy, przeby� orszak miasto i przez Szewck� bram�, wedle Wr�blej baszty, wjecha� do Przedzamcza. W bramie witali mistrza: wielki komtur Wilhelm von Helfenstein, kt�ry zreszt� tytu� ju� tylko nosi�, albowiem od kilku miesi�cy obowi�zki jego sprawowa� naprawd� Kuno Lichtenstein, wys�any pod�wczas do Anglii; a dalej: wielki szpitalnik[3242], krewny Kunona, Konrad Lichtenstein, wielki szatny [3243]Rumpenheim i wielki podskarbi Burghard von Wobecke, i wreszcie ma�y komtur[3244], prze�o�ony nad warsztatami i nad zarz�dem zamku. Pr�cz tych dostojnik�w sta�o tam kilkunastu braci wy�wi�conych, kt�rzy zawiadowali rzeczami dotycz�cymi ko�cio�a w Prusiech[3245] i ci�ko gn�bili inne klasztory oraz �wieckie duchowie�stwo, zmuszaj�c je nawet do rob�t przy drogach i przy �amaniu lod�w � a z nimi gromada braci �wieckich, to jest rycerzy nie obowi�zanych do godzin kanonicznych. Ros�e i silne ich postawy (s�abych nie chcieli Krzy�acy przyjmowa�), szerokie ramiona, kr�te brody i srogie spojrzenia czyni�y ich podobniejszymi do drapie�nych zb�j�w-rycerzy niemieckich[3246] ni� do mnich�w. Z oczu patrza�a im odwaga, hardo�� i pycha niezmierna. Nie lubili oni Konrada za jego obaw� wojny z pot�g� Jagie��ow�; nieraz na kapitu�ach otwarcie wyrzucali mu boja�liwo��, rysowali go na murach i podmawiali[3247] b�azn�w do wy�miewania go w oczy. Jednak�e na jego widok pochylili teraz g�owy z pozorn� pokor�, zw�aszcza �e mistrz wje�d�a� w towarzystwie obcych rycerzy, i poskoczyli hurmem, aby potrzyma� mu konia za uzd� i strzemi�.
Mistrz za� zsiad�szy, zwr�ci� si� zaraz do Helfensteina i zapyta�:
� S�-li jakie nowiny od Wernera von Tettingen?
Werner von Tettingen, jako wielki marsza�ek, czyli przyw�dca zbrojnych si� krzy�ackich, by� w tej chwili na wyprawie przeciw �mujdzinom i Witoldowi[3248].
� Wa�nych nowin nie ma � odpowiedzia� Helfenstein � ale s� szkody. Dzicz popali�a osady pod Ragnet�[3249] i miasteczka przy innych zamkach.
� W Bogu nadzieja, �e jedna wielka bitwa z�amie ich z�o�� i zatwardzia�o�� � odpar� mistrz.
I to rzek�szy, podni�s� oczy w g�r�, a usta jego porusza�y si� przez chwil� modlitw�, kt�r� odmawia� za powodzenie wojsk zakonnych.
Po czym ukaza� na polskich rycerzy i rzek�:
� To s� wys�annicy kr�la polskiego: rycerz z Maszkowic, rycerz z Taczewa i rycerz z Bogda�ca, kt�rzy z nami dla wymiany je�c�w przybyli. Niechaj komtur zamkowy wska�e im go�cinne komnaty i podejmie ich, i ugo�ci, jako przysta�o.
Na te s�owa bracia-rycerze pocz�li spogl�da� z ciekawo�ci� na wys�annik�w, a zw�aszcza na Powa�� z Taczewa, kt�rego imi�, jako s�ynnego zapa�nika, by�o niekt�rym znane. Tych za�, kt�rzy nie s�yszeli o jego czynach na dworze burgundzkim, czeskim i krakowskim, przejmowa�a podziwem jego ogromna postawa i jego ogier bojowy tak nadzwyczajnej wielko�ci, �e bywalcom, kt�rzy za m�odych iat zwiedzili Ziemi� �wi�t� i Egipt, przypomnia� wielb��dy i s�onie.
Kilku pozna�o te� Zbyszka, kt�ry swego czasu potyka� si� w szrankach[3250] w Malborgu, i ci witali go do�� uprzejmie, pami�taj�c, �e pot�ny i maj�cy wielk� wzi�to��[3251] w Zakonie brat mistrz�w[3252], Ulryk von Jungingen, okazywa� mu szczer� przyja�� i przychylno��. Najmniej zwraca� uwagi i podziwu ten, kt�ry w niedalekiej ju� przysz�o�ci mia� by� najstraszliwszym pogromc� Zakonu, to jest Zyndram z Maszkowic, albowiem gdy zsiad� z konia, wydawa� si� z powodu swej niezwyk�ej kr�po�ci[3253] i wysokich ramion prawie garbatym. Nazbyt d�ugie jego r�ce i pa��kowate[3254] nogi budzi�y u�miech w twarzach m�odszych braci. Jeden z nich, znany krotofilnik[3255], przyst�pi� nawet do niego, chc�c mu przym�wi�[3256], ale spojrzawszy w oczy pana z Maszkowic, straci� jako� ochot� i odszed� w milczeniu.
Tymczasem komtur zamkowy zabra� go�ci i powi�d� ich z sob�. Weszli naprz�d na niewielki dziedziniec, na kt�rym pr�cz szko�y, starego lamusa[3257] i warsztatu siodlarskiego, znajdowa�a si� kaplica �w. Miko�aja, po czym przez most Miko�ajski wkroczyli na w�a�ciwe Przedzamcze. Komtur prowadzi� ich przez niejaki czas w�r�d pot�nych mur�w, bronionych tu i �wdzie mniejszymi i wi�kszymi basztami. Zyndram z Maszkowic pilnie przypatrywa� si� wszystkiemu, przewodnik za�, nawet nie zapytywany, ch�tnie pokazywa� rozmaite budynki, jakby mu zale�a�o w�a�nie na tym, aby go�cie przypatrzyli si� wszystkiemu jak najdok�adniej.
� Ten okrutny gmach, kt�ry wasze mi�o�cie widzicie przed sob� po lewej r�ce � m�wi� � to nasze stajnie. Ubodzy�my mnisi, a przecie ludzie m�wi�, �e gdzie indziej i rycerze tak nie mieszkaj� jak u nas konie.
� Nie pomawiaj�[3258] was ludzie o ub�stwo � odrzek� Powa�a � ale co� tu musi by� wi�cej pr�cz stajni, bo gmach okrutnie wysoki, a koni przecie po schodach nie sprowadzacie.
� Nad stajni�, kt�ra jest w dole i w kt�rej czterysta koni si� mie�ci � odrzek� komtur zamkowy � s� �pichrze, a w nich zbo�a cho�by na dziesi�� lat, nie przyjdzie tu nigdy do obl�enia, ale gdyby przysz�o, to g�odem nas nie wezm�.
To rzek�szy, zawr�ci� w prawo i zn�w przez most mi�dzy baszt� �w. Wawrzy�ca a baszt� Pancern� wwi�d� ich na inny dziedziniec, olbrzymi, le��cy w samym �rodku Podzamcza.
� Zwa�cie, wasze mo�cie � rzek� Niemiec � �e to wszystko, co ku p�nocy widzicie, jakkolwiek za �ask� Bo�� nie do zdobycia, jest tylko
Jako� oddzielna fosa i oddzielny zwodzony most dzieli�y �redni Zamek od dziedzi�ca i dopiero w bramie zamkowej, kt�ra le�a�a znacznie wy�ej, rycerze obr�ciwszy si� za porad� komtura jeszcze raz, mogli obj�� oczyma ca�y �w olbrzymi kwadrat zwany Podzamczem. Gmach tam wznosi� si� przy gmachu, tak i� wydawa�o si� Zyndramowi, i� widzi przed sob� ca�e miasto. By�y tam nieprzebrane zapasy drzewa u�o�one w szychty[3261] tak wielkie jak domy, sk�ady kul kamiennych stercz�ce na kszta�t piramid, cmentarze, lazarety[3262], magazyny. Nieco z boku, wedle[3263] le��cego w �rodku stawu, czerwienia�y pot�ne mury �templu�, to jest wielkiego magazynu z jadalni� dla najemnik�w i czeladzi[3264]. Pod p�nocnym wa�em wida� by�o inne stajnie dla koni rycerskich i dla wyborowych mistrzowskich. Wzd�u� m�yn�wki[3265] wznosi�y si� koszary dla giermk�w i wojsk najemnych, a po przeciwleg�ej stronie czworoboku mieszkania dla przer�nych zawiadowc�w i urz�dnik�w zakonnych � zn�w sk�ady, �pichrze, piekarnie, szatnie, ludwisarnie[3266], niezmierny[3267] arsena�, czyli Karwan, wi�zienia, stara puszkarnia[3268], ka�dy gmach tak niez�omny i obronny, �e w ka�dym mo�na si� by�o tak jak w osobnej twierdzy broni�, a wszystko otoczone murem i gromad� gro�nych baszt, za murem fos�, za fos� wie�cem olbrzymich palisad, za kt�rymi dopiero na zach�d toczy� ��te fale Nogat[3269], na p�noc i wsch�d b�yszcza�a to� ogromnego stawu, a od po�udnia stercza�y silniej jeszcze umocnione zamki: �redni i Wysoki.
Gniazdo straszne, od kt�rego bi�a nieub�agana pot�ga i w kt�rym skupi�y si� dwie najwi�ksze znane w�wczas w �wiecie si�y: si�a duchowna i si�a miecza. Kto opar� si� jednej, tego pokruszy�a druga. Kto podni�s� przeciw nim rami�, na tego krzyk powstawa� we wszystkich krajach chrze�cija�skich, �e przeciw Krzy�owi je podnosi.
I wnet rycerstwo zbiega�o si� ze wszystkich stron na pomoc. Gniazdo te� roi�o si� wiecznie rzemie�lniczym i zbrojnym ludem i wrza�o w nim ci�gle jak w ulu. Przed gmachami, w przej�ciach, przy bramach, w warsztatach � wsz�dzie panowa� ruch jak na jarmarku. Echo roznosi�o odg�os m�ot�w i d�ut krzesaj�cych[3270] kamienne kule, huczenie m�yn�w i deptak�w[3271], r�enie koni, szcz�k zbroi i or�a, d�wi�k tr�b i piszcza�ek, nawo�ywania i rozkazy. Na owych dziedzi�cach s�ysza�e� wszystkie mowy �wiata i mog�e� napotka� �o�nierzy ze wszystkich narod�w: wi�c niechybnych �ucznik�w angielskich, kt�rzy o sto krok�w przeszywali go��bia uwi�zanego na maszcie, a kt�rych groty przebija�y pancerze tak �atwo jak sukno, i strasznych szwajcarskich piechur�w walcz�cych dwur�cznymi mieczami, i m�nych, cho� niepomiarkowanych w jedle[3272] i napoju Du�czyk�w, i sk�onnych zar�wno do �miechu, jak zwady rycerzy francuskich, i ma�om�wn� a dumn� szlacht� hiszpa�sk�, i �wietnych rycerzy w�oskich, najbieglejszych fechtmistrz�w[3273] przybranych w jedwabie, aksamity, a na wojn� w niez�omne zbroje, kowane w Wenecji, Mediolanie i Florencji � i rycerzy burgundzkich, i Fryz�w[3274], i wreszcie Niemc�w ze wszystkich ziem niemieckich. Kr�ci�y si� mi�dzy nimi �bia�e p�aszcze�, jako gospodarze i zwierzchnicy. �Wie�a pe�na z�ota�, a �ci�lej: osobna izba zbudowana na Wysokim Zamku obok mieszkania mistrza, nape�niona od do�u do g�ry pieni�dzmi i sztabami z drogocennego metalu, pozwala�a Zakonowi na godne podejmowanie �go�ci�, r�wnie� jak na zaci�gi najemnego �o�dactwa, kt�re wysy�ano st�d na wyprawy i do wszystkich zamk�w, do rozporz�dzenia w�jt�w, starost�w i komtur�w. Tak to z si�� miecza i z si�� duchown� kojarzy�o si� tu niezmierne bogactwo, a zarazem �elazny �ad, kt�ry lubo[3275] rozlu�nion ju� po prowincjach przez zbytni� ufno�� i upojenie si� w�asn� pot�g�, trzyma� si� jeszcze w samym Malborgu moc� dawnego wezwyczajenia[3276]. Monarchowie przybywali tu nie tylko walczy� z pogany lub po�ycza� pieni�dzy, lecz i uczy� si� sztuki rz�dzenia, rycerze � uczy� si� sztuki wojennej. W ca�ym bowiem �wiecie nikt nie umia� tak rz�dzi� i wojowa� jak Zakon. Gdy niegdy� przyby� w te strony, pr�cz szczup�ej okolicy i kilku zamk�w podarowanych przez niebacznego[3277] ksi�cia polskiego[3278], nie nale�a�a do niego ani pi�d�[3279] ziemi, teraz za� w�ada� obszern�, wi�ksz� od wielu kr�lestw krain�, pe�n� ziem �yznych, pot�nych miast i niezdobytych zamk�w. W�ada� i czuwa�, jak w�ada paj�k rozpi�t� sieci�, kt�rej wszystkie nici dzier�y[3280] pod sob�. St�d, z tego Wysokiego Zamku, od mistrza i od bia�ych p�aszcz�w rozbiega�y si� przez pocztowych pacho�k�w rozkazy na wszystkie strony: do lennej szlachty, do rad miejskich, do burmistrz�w, do w�jt�w, podw�jcich i kapitan�w najemnych wojsk, a co tu zrodzi�a i postanowi�a my�l i wola, tam wnet wykonywa�y setki i tysi�ce �elaznych d�oni. Tu sp�ywa� pieni�dz z ca�ego kraju, tu zbo�e, tu wszelkiego rodzaju spy�a[3281], tu daniny od j�cz�cego pod srogim jarzmem �wieckiego duchowie�stwa i od innych klasztor�w, na kt�re patrza� niech�tnym okiem Zakon; st�d wreszcie wyci�ga�y si� drapie�ne ramiona ku wszystkim okolicznym krajom i ludom.
Liczne pruskie m�wi�ce litewsk� mow� narody starte ju� by�y z oblicza ziemi. Litwa czu�a do niedawna �elazn� stop� krzy�ack� ci���c� jej na piersiach tak straszliwie, �e za ka�dym tchnieniem oddawa�a zarazem krew spod serca; Polska, lubo zwyci�ska w straszliwej bitwie pod P�owcami[3282], straci�a jednak za �okietkowych[3283] czas�w swe dzier�awy na lewym brzegu Wis�y razem z Gda�skiem, Tczewem, Gniewem i �wieciem. Rycerski Zakon Inflancki[3284] si�ga� po ziemie ruskie, i sz�y oba te zakony jak pierwsza olbrzymia fala niemieckiego morza, kt�re zalewa�o coraz szerzej i szerzej s�owia�skie ziemie.
A� nagle zasz�o chmur� s�o�ce krzy�acko-niemieckiej pomy�lno�ci. Litwa przyj�a chrzest z r�k polskich, a tron krakowski razem z r�k� cudnej kr�lewny odzier�y� [3285]Jagie��o[3286]. Nie utraci� wprawdzie Zakon przez to ani jednej ziemi, ani jednego zamku, ale uczu�, �e przeciw sile stan�a si�a, i straci� przyczyn�, dla kt�rej istnia� w Prusiech[3287]. Po chrzcie Litwy wr�ci� im by�o chyba do Palestyny i strzec p�tnik�w[3288] d���cych do �wi�tego miejsca. Ale wr�ci� � to znaczy�o wyrzec si� bogactw, w�adzy, pot�gi, panowania, miast, ziem i ca�ych kr�lestw. Wi�c pocz�� miota� si� Zakon w przera�eniu i w�ciek�o�ci jak potworny smok, w kt�rego boku utkwi�o �ele�ce[3289]. Mistrz Konrad ba� si� stawi� wszystkiego na jeden rzut ko�ci i dr�a� na my�l o wojnie z wielkim kr�lem, w�adc� ziem polskich, litewskich i obszernych dzier�aw ruskich, kt�re Olgierd wydar� z gard�a Tatarom, ale wi�kszo�� rycerzy krzy�ackich par�a do niej czuj�c, �e trzeba stoczy� b�j na �mier� i �ycie, p�ki si�y s� nienaruszone, p�ki urok Zakonu nie zblednie, p�ki �wiat ca�y �pieszy mu na pomoc i p�ki gromy papieskie nie spadn� na to ich gniazdo, dla kt�rego rzecz� �ycia i �mierci by�o teraz � nie rozszerzanie chrze�cija�stwa, lecz w�a�nie utrzymanie poga�stwa.
A tymczasem mi�dzy narodami i po dworach oskar�ano Jagie��� i Litw� o chrzest pozorny i fa�szywy, przedstawiaj�c jako rzecz niepodobn�[3290], aby sta� si� mog�o w ci�gu roku to, czego miecz zakonny nie m�g� przez wieki dokona�. Burzono przeciw Polsce i przeciw jej w�adcy kr�l�w i rycerzy, jako przeciw opiekunom i obro�com poga�stwa � a g�osy te, kt�rym jedynie w Rzymie nie dowierzano, rozchodzi�y si� szerok� fal� po �wiecie i �ci�ga�y ku Malborgowi ksi���t, graf�w[3291] i rycerzy z Po�udnia i Zachodu. Zakon nabiera� ufno�ci i poczuwa� si� w mocy. Marienburg ze swymi gro�nymi zamkami i Przedzamczem ol�niewa� ludzi pot�g� wi�cej ni� kiedykolwiek � i ol�niewa�o bogactwo, ol�niewa� pozorny �ad � i ca�y Zakon wydawa� si� by� w�adniejszy i bardziej na wiek wiek�w niepo�yty[3292] ni� dawniej. I nikt z ksi���t, nikt z owych rycerskich go�ci � nikt � pr�cz mistrza � nawet spomi�dzy Krzy�ak�w nie rozumia�, �e od czasu chrztu Litwy sta�o si� co� takiego, jak gdyby te fale Nogatu, kt�re os�ania�y z jednej strony straszn� twierdz� � zacz�y podmywa� cicho i nieub�aganie jej mury. Nikt nie rozumia�, �e w owym olbrzymim ciele zosta�a jeszcze si�a � ale ulecia�a z niego dusza; kto �wie�o przyby� i spojrza� na �w wzniesiony
Z podobn� te� my�l� patrzyli na ni� nie tylko Powa�a z Taczewa i Zbyszko, kt�ry tu ju� bywa� poprzednio, lecz i wiele bystrzejszy od nich Zyndram z Maszkowic. I jemu, gdy w tej chwili spogl�da� na to zbrojne rojowisko �o�nierskie obj�te w ram� baszt i olbrzymich tyn�w, zmierzch�a twarz, a na pami�� nasun�y si� mimo woli dumne s�owa, kt�rymi niegdy� Krzy�acy grozili kr�lowi Kazimierzowi:
�Wi�ksza� nasza moc i je�li nie ust�pisz, do samego Krakowa mieczami naszymi �ciga� ci� b�dziem�.
Ale tymczasem komtur zamkowy powi�d� rycerzy dalej, do �redniego Zamku, w kt�rego wschodniej po�aci le�a�y go�cinne komnaty.
Ma�ko i Zbyszko d�ugi czas trzymali si� w ramionach, gdy� mi�owali si� wzajem zawsze, a w ostatnich latach wsp�lne przygody i nieszcz�cia uczyni�y t� mi�o�� jeszcze silniejsz�. Stary rycerz od pierwszego wejrzenia na bratanka odgad�, �e Danusi nie ma ju� na �wiecie, wi�c nie pyta� o nic, jeno[3295] tuli� do siebie m�odzianka, chc�c przez moc tego u�cisku pokaza� mu, �e nie zosta� zupe�nym sierot� i �e ma jeszcze blisk� �yw� dusz�, gotow� podzieli� si� z nim niedol�.
A� dopiero, gdy im smutek i bole�� znacznie �zami sp�yn�y, zapyta� po d�ugim milczeniu Ma�ko:
� Zali[3296] wydarli ci j� zn�w, czyli te� ci na r�ku skona�a?
� Na r�ku mi skona�a pod samym Spychowem � odrzek� m�odzian.
I pocz�� opowiada�, jak i co by�o, p�aczem i wzdychaniami przerywaj�c sobie opowiadanie, a Ma�ko s�ucha� uwa�nie, wzdycha� tak�e i w ko�cu zn�w j�� [3297]wypytywa�:
� A Jurand �ywie jeszcze?
� Juranda �ywi�cegom[3298] odjecha�, ale nied�ugo mu na �wiecie i pewnie go ju� nie obacz�.
� To mo�e lepiej by�o nie odje�d�a�.
� Jako�e mi by�o was tu ostawia�?
� Par� niedziel[3299] wcze�niej alibo p�niej, wszystko jedno!
Ale Zbyszko popatrzy� na niego bacznie i rzek�:
� I tak musieli�cie tu chorze�? Jako Piotrowin[3300] wygl�dacie.
� Bo cho� s�onko na ziemi przygrzewa, w podziemiu zawsze zimno i wilgo� tam jest okrutna z takowej przyczyny, �e tu naok� zamku wody. My�la�em, �e do szcz�tu[3301] sple�niej�. Dycha� te� nie ma czym i od tego wszystkiego rana mi si� odnowi�a � ta, wiesz... co to mi w Bogda�cu dopiero po bobrowym sadle szczebrzuch[3302] wylaz�.
� Pami�tam � rzek� Zbyszko � bo�my po bobra z Jagienk� chodzili. A to was tu psubraty w podziemiu trzymali?
Ma�ko poruszy� g�ow� i odpowiedzia�:
� �eby ci tak szczerze rzec, to nieradzi[3303] oni mnie widzieli i ju� by�o ze mn� �le. Wielka tu jest zawzi�to�� na Witolda[3304] i �mujdzin�w, ale jeszcze wi�ksza na tych spomi�dzy nas, kt�rzy im pomagaj�. Pr�nom[3305] gada�, dlaczego�my mi�dzy �mujdzin�w poszli. Byliby mi g�ow� uci�li i je�li tak nie uczynili, to jeno dlatego, �e im wykupu by�o �al, bo jako wiesz, pieni�dz im nawet i od pomsty wdzi�czniejszy, a po wt�re chcieli mie� w r�ku dow�d, �e kr�l Polak�w poganom w pomoc posy�a. Bo �e �mujdzini niebo��ta prosz� si� o krzest, byle nie z ich r�k, to wiemy, kt�rzy�my tam byli, ale Krzy�aki udaj�, �e nie wiedz�, i skar�� ich po wszystkich dworach, a z nimi razem i naszego kr�la.
Tu porwa�a Ma�ka zadyszka, tak �e musia� na chwil� umilkn��, i dopiero odsapn�wszy, m�wi� dalej:
� I by�bym mo�e skapia�[3306] w podziemiu. Wstawia� ci si� za mn� po prawdzie Arnold von Baden, kt�remu te� o okup chodzi�o. Ale on nie ma mi�dzy nimi nijakiej powagi i nazywaj� go nied�wiedziem. Szcz�ciem de Lorche dowiedzia� si� o mnie od Arnolda i okrutnego zaraz narobi� warcho�u[3307]. Nie wiem, czy ci o tym powiada�, bo on rad[3308] kryje swoje dobre uczynki... Jego oni tu to za co� maj�, bo ju� jeden de Lorche wielkie niegdy� w Zakonie piastowa� godno�ci, a ten jest znamienitego rodu i bogacz. M�wi� im tedy, �e sam jest naszym je�cem i �e gdyby mi tu gard�o wzi�li albo gdybym skapia� z g�odu i wilgotno�ci, to ty jemu szyj� utniesz. Grozi� ci kapitule[3309], �e rozpowie po zachodnich dworach, jak Krzy�acy z pasowanymi rycerzami post�puj�. A� zl�kli si� i wzi�li mnie do lazaretu[3310], gdzie i powietrze, i strawa lepsza.
� Od Lorchego jednej grzywny nie wezm�, tak mi dopom� B�g!
� Mi�o od nieprzyjaciela bra�, ale przyjacielowi s�uszna rzecz przepu�ci� � rzek� Ma�ko � a skoro jako s�ysz�, ugoda z kr�lem o wymian� je�c�w stan�a, to i za mnie nie potrzebujesz p�aci�.
� Ba! a nasze s�owo rycerskie? � zapyta� Zbyszko. � Ugoda ugod�, a Arnold bezecno�� m�g�by nam zada�.
Us�yszawszy to, zatroska� si� Ma�ko, pomy�la� nieco i rzek�:
� Ale mo�na by co� odtargowa�?
� Sami�my si� cenili. Zali�my[3311] to teraz mniej warci?
Ma�ko zatroska� si� jeszcze bardziej, ale w oczach odbi� si� podziw i jakby jeszcze wi�ksza mi�o�� dla Zbyszka.
�A czci potrafi strzec!... Taki ci si� ju� urodzi� � mrukn�� sam do siebie.
I pocz�� wzdycha�. Zbyszko my�la�, �e z �alu o te grzywny[3312], kt�re mieli von Badenowi zap�aci�, wi�c rzek�:
� Wiecie! Pieni�dzy i tak jest do��, byle ona dola nie by�a taka ci�ka.
� B�g ci j� odmieni! � rzek� ze wzruszeniem stary rycerz. � Mnie tam nied�ugo ju� na �wiecie.
� Nie powiadajcie! B�dziecie zdrowi, niech jeno was wiater przewieje.
� Wiater? Wiater m�ode drzewo przygnie, a stare z�amie.
� Owa! nie pr�chniej� w was jeszcze gnaty i do staro�ci wam daleko. Nie smu�cie si�!
� �eby tobie by�o weso�o, to i ja bym si� �mia�. Wszelako mam ci ja i inn� do smutku przyczyn�, a prawd� rzek�szy, nie tylko ja, ale i my wszyscy.
� Co za�? � zapyta� Zbyszko.
� A pami�tasz, jakom ci� w obozie u Skirwoi��y zgromi� za to, �e� moc krzy�ack� s�awi�? W polu ju�ci twardy jest nasz nar�d, ale tak z bliska, to si� tutejszym psubratom dopiero teraz przypatrzy�!...
Tu Ma�ko jakby w obawie, aby go kto nie dos�ysza�, zni�y� g�os:
� I teraz widz�, �e� ty by� praw[3313], nie ja. Niech r�ka boska broni, co to za moc, co to za pot�ga! Sw�dz� naszych rycerzy r�ce i chce im si� jak najpr�dzej k�Niemcom[3314], a nie wiedz�, �e Krzy�ak�w wszystkie narody i wszyscy kr�lowie wspomagaj�, �e pieni�dzy u nich wi�cej, �e �wiczenie lepsze, �e zamki warowniejsze i sprz�t wojenny godniejszy[3315]. Niech r�ka boska broni!... I u nas, i tu m�wi�, �e do wielkiej wojny przyj�� musi i przyjdzie, ale gdy przyjdzie, to niech�e B�g zmi�uje si� nad naszym Kr�lestwem i naszym narodem!
Tu obj�� d�o�mi sw� szpakowat� g�ow�, �okcie wspar� na kolanach i zamilk�.
Zbyszko za� rzek�:
� A widzicie. W pojedynk� niejeden z naszych od nich t�szy[3316], ale co do wielkiej wojny, pomiarkowali�cie[3317] sami.
� Oj, pomiarkowa�em! a da B�g i ci pos�owie kr�lewscy pomiarkuj� tak�e, a zw�aszcza rycerz z Maszkowic[3318].
� Widzia�em, jako spochmurnia�. Wielki z niego sprawca wojenny i powiadaj�, �e nikt na �wiecie nie rozumie si� tak na wojnie.
� Je�li prawda, to chyba jej nie b�dzie.
� Je�li Krzy�acy obacz�, �e mocniejsi, to w�a�nie b�dzie. I powiem wam szczerze: bogdaj ju� przyszed� w�z alibo przew�z, gdy� d�u�ej nie l�a[3319] nam tak �y�...
I z kolei Zbyszko, jakby przygniecion niedol� w�asn� i powszechn�, opu�ci� g�ow�, a Ma�ko rzek�:
� Szkoda zacnego Kr�lestwa, a boj� si�, by nas B�g za zbytni� zuchwa�o�� nie pokara�. Pami�tasz, jak to rycerstwo przed katedr� na Wawelu przede msz�, wtedy kiedy ci to mieli g�ow� uci�� i nie uci�li � samego Tymura Kuternog�[3320] wyzywa�o, kt�ren czterdziestu kr�lestw jest panem i kt�ren[3321] g�ry z g��w ludzkich uczyni�... Nie do�� im Krzy�ak�w! wszystkich naraz chcieliby wyzwa� � i w tym mo�e by� obraza boska.
A Zbyszko na owo wspomnienie chwyci� si� za p�owe[3322] w�osy, bo go niespodzianie ogarn�� �al okrutny � i zakrzykn��:
� A kt� mnie w�wczas od kata zratowa�, je�li nie ona! O Jezu! Danu�ka moja!... O Jezu!...
I pocz�� drze� w�osy, a nast�pnie gry�� pi�ci, kt�rymi �kanie chcia� pot�umi�, tak rozskowycza�o si� w nim serce z nag�ego b�lu.
� Ch�opie! miej Boga w sercu!... cichaj! � wo�a� Ma�ko. � Co wsk�rasz[3323]? Hamuj si�! cichaj!...
Ale Zbyszko d�ugi czas nie m�g� si� uspokoi� i upami�ta�[3324] si� dopiero, gdy Ma�ko, kt�ry by� istotnie jeszcze chory, zes�ab� tak bardzo, �e zachwia� si� na nogach i pad� na �aw� w zupe�nym zmys��w zamroczeniu. W�wczas m�odzian po�o�y� go na tapczanie, pokrzepi� winem, kt�re przys�a� komtur[3325] zamkowy, i czuwa� nad nim, p�ki stary rycerz nie zasn��.
Nazajutrz zbudzili si� p�no, rze�wiejsi i wypocz�ci.
� No � rzek� Ma�ko � chyba jeszcze na mnie nie czas, i tak my�l�, �e byle mnie wiater polny przewia�, to i na koniu dosiedz�.
� Pos�owie ostan� jeszcze kilka dni � odpowiedzia� Zbyszko � bo coraz to do nich ludzie przychodz� z pro�b� o je�c�w, kt�rzy na Mazowszu albo w Wielkopolsce na rozboju schwytani, ale my mo�em jecha�, kiedy chcecie i kiedy poczujecie si� w si�ach.
W tej chwili wszed� Hlawa.
� Nie wiesz za�, co tam czyni� pos�owie? � spyta� go stary rycerz.
� Zwiedzaj� Wysoki Zamek i ko�ci� � odrzek� Czech. � Komtur zamkowy sam ich oprowadza, a potem p�jd� do wielkiego refektarza[3326] na obiad, na kt�ry i wasze mi�o�ci ma mistrz zaprosi�.
� A ty co� od rana czyni�?
� A ja przypatrywa�em si� niemieckiej najemnej piechocie, kt�r� kapitanowie �wiczyli, i przyr�wnywa�em j� z nasz� czesk�.
� A ty czesk� pami�tasz?
� Wyrostkiem mnie pojma� rycerz Zych ze Zgorzelic, ale pami�tam dobrze, bom od ma�ego by� do takich rzeczy ciekawy.
� No i c�?
� A nic! Ju�ci t�ga[3327] jest krzy�acka piechota i �wiczona godnie[3328], ale to s� wo�y, a nasi Czesi wilcy. Gdyby tak przysz�o co do czego, to przecie wasze mi�o�cie wiedz�: wo�y wilk�w nie jadaj�, a wilki okrutnie na wo�owin� �akome.
� Prawda jest � rzek� Ma�ko, kt�ry widocznie co� o tym wiedzia� � kto si� o waszych otrze, to jako od je�a odskoczy.
� W bitwie konny rycerz za dziesi�ciu piechoty stanie[3329] � rzek� Zbyszko.
� Ale Marienburga jeno piechota mo�e doby� � odpowiedzia� giermek.
I na tym sko�czy�a si� rozmowa o piechocie, gdy� Ma�ko, id�c za biegiem swych my�li, rzek�:
� S�ysz, Hlawa, dzi�, jak podjem i poczuj� si� w mocy � to pojedziemy.
� A dok�d? � spyta� Czech.
� Wiadomo, �e na Mazowsze. Do Spychowa � rzek� Zbyszko.
� I tam ju� ostaniem?...
Na to spojrza� Ma�ko na Zbyszka pytaj�cym wzrokiem, gdy� dotychczas nie by�o mi�dzy nimi mowy o tym, co dalej uczyni�. M�odzian mo�e mia� gotowe postanowienie, ale nie chcia� nim widocznie stryjca zasmuci�, wi�c rzek� wymijaj�co:
� Wpierw musicie wydobrze�[3330].
� A potem co?
� Potem? Wr�cicie do Bogda�ca. Wiem, jako Bogdaniec mi�ujecie.
� A ty?
� I ja go mi�uj�.
� Nie m�wi�, �eby� do Juranda nie jecha� � rzek� powoli Ma�ko � bo je�li zamrze, to pogrze��[3331] go przystojnie nale�y, ale ty bacz, co powiem, gdy�, jako m�ody, rozumem mi nie dor�wnasz. Nieszcz�liwa to jakowa� ziemia ten Spych�w. Co ci� spotka�o dobrego � to gdzie indziej, a tam nic, jeno strapienia ci�kie i frasunki[3332].
� Prawd� m�wicie � rzek� Zbyszko � ale tam Danusina truche�ka[3333]...
� Cichaj! � zawo�a� Ma�ko w obawie, �e Zbyszka chwyci taki sam niespodziany b�l jak wczoraj.
Ale na twarzy m�odzianka odbi�o si� tylko rozrzewnienie i smutek.
� B�dzie czas uradza� � rzek� po chwili. � W P�ocku i tak musicie odpocz��.
� Starunku[3334] waszej mi�o�ci tam nie zbraknie � wtr�ci� Hlawa.
� Prawda! � rzek� Zbyszko � wiecie, �e tam jest Jagienka? Jest dw�rk� przy ksi�nie Ziemowitowej[3335]. Ba � ale przecie wiecie, bo�cie j� sami tam przywie�li. By�a i w Spychowie. A� mi to dziwno, �e�cie mi nic o niej u Skirwoi��y nie wspomnieli.
� Nie tylko by�a w Spychowie, ale bez niej Jurand alboby dotychczas maca� koszturem drogi, alboby zamar� gdzie przy drodze. Przywioz�em j� do P�ocka wedle opatowego dziedzictwa, a nie wspomnia�em ci o niej, bo cho�bym by� wspomnia�, by�oby to samo. Na nic ty�, niebo��, w�wczas nie baczy�.
� Wielce ona was kocha � rzek� Zbyszko. � Chwali� Boga, �e nijakie listy nie by�y potrzebne, ale ona od ksi�ny dosta�a listy za wami i przez ksi�n� od pos��w krzy�ackich.
� Niech B�g za to dziewce b�ogos�awi, bo lepszej na �wiecie nie ma! � rzek� Ma�ko.
Dalsz� rozmow� przerwa�o im wej�cie Zyndrama z Maszkowic i Powa�y z Taczewa, kt�rzy zas�yszawszy o wczorajszym omdleniu Ma�ka, przyszli go dzi� odwiedzi�.
� Pochwalony Jezus Chrystus! � rzek� przest�piwszy pr�g Zyndram. � Jako�e wam dzi�?
� B�g zap�a�! Poma�u! Zbyszko prawi[3336], �e byle mi� wiater obwia�, to b�dzie ca�kiem dobrze.
� Co nie ma by�?... b�dzie! Wszystko b�dzie dobrze � wtr�ci� Powa�a.
� Wywczasowa�em[3337] si� te� na porz�dek! � odrzek� Ma�ko. � Nie tak jak wasze mi�o�cie, kt�rzy jako s�ysz�, rano�cie wstali.
� Naprz�d przychodzili do nas ludzie tutejsi mianowa�[3338] je�c�w � rzek� Zyndram � a potem ogl�dali�my gospodarstwo krzy�ackie: Przedzamcze i oba zamki.
� T�gie gospodarstwo i t�gie zamki! � mrukn�� pos�pnie Ma�ko.
� Pewnie, �e t�gie. Na ko�ciele s� arabskie ozdobno�ci, o kt�rych powiadali Krzy�acy, �e si� takiego murowania od Saracen�w[3339] w Sycylii nauczyli, a w zamkach komnaty ci osobliwe, na s�upcach w pojedynk� alibo gromadami stoj�cych. Obaczycie sami wielki refektarz. Utwierdzenie[3340] te� wsz�dy okrutne, jakiego nigdzie nie masz. Takich mur�w i kula kamienna, chocia�by najwi�ksza nie ugryzie. Wiera[3341], i� mi�o patrze�...
Zyndram m�wi� to tak weso�o, �e Ma�ko spojrza� na niego zdziwiony i zapyta�:
� A bogactwo ich, a porz�dki, a wojsko i go�ci � widzieli�cie?
� Wszystko nam pokazywali niby z go�cinno�ci, a w rzeczy[3342] dlatego, aby serce w nas upad�o.
� No i c�?
� Ano, da B�g, �e jak przyjdzie wojna, wy�eniem[3343] ich het, za g�ry i morza � tam, sk�d przyszli.
A Ma�ko, przepomniawszy[3344] w tej chwili o chorobie, a� zerwa� si� na r�wne nogi ze zdziwienia.
� Jak to, panie � rzek�. � M�wi�, �e rozum macie bystry... Bo mnie a� zemdli�o, gdym si� ich pot�gi napatrzy�... Dla Boga! z czego� to miarkujecie?
Tu zwr�ci� si� do bratanka:
� Zbyszku, ka� za� to wino, kt�re nam przys�ali, postawi�. Siadajcie, wasze mo�cie, i m�wcie, bo lepszej driakwi[3345] �aden medyk na moje chor�bsko nie wymy�li.
Zbyszko, zaciekawion te� bardzo, sam postawi� dzbaniec z winem, a przy nim kubki, po czym siedli naok� sto�u i pan z Maszkowic tak m�wi� pocz��:
� Utwierdzenie to jest nic, bo co r�k� ludzk� stawiane, to r�ka ludzka zburzy� zdo�a. Wiecie, co trzyma w kupie ceg�y? � wapno! A wiecie, co ludzi? � mi�o��.
� Rany boskie! mi�d wam, panie, z g�by p�ynie � zawo�a� Ma�ko.
A Zyndram uradowa� si� w sercu t� pochwa�� i tak dalej rzecz prowadzi�:
� Z tutejszych ludzi � ten ci ma u nas w p�tach brata, ten syna, ten krewniaka, inny zi�cia alibo kogo. Komturowie graniczni ka�� im na rozb�j do nas chodzi� � wi�c niejeden polegnie i niejednego nasi u�api�. Ale �e tu ju� si� zwiedzieli ludzie o ugodzie mi�dzy kr�lem a mistrzem � przychodzili tedy do nas od samego rana podawa� nazwiska je�c�w, kt�re nasz pisarz spisywa�. By� naprz�d bednarz tutejszy, mo�ny mieszczanin, Niemiec, maj�cy dom w Malborgu, kt�ry w ko�cu rzek�: �Bym m�g� waszemu kr�lowi i Kr�lestwu w czym si� przys�u�y�, nie tylko bym maj�tno��, ale i g�ow� odda��. Odprawi�em go my�l�c, �e Judasz. Ale potem przychodzi ksi�dz �wiecki spod Oliwy, prosi o brata i tak powiada: �Prawda-li to, panie, �e na naszych pruskich pan�w wojn� nast�picie? bo wiedzcie, �e tu ju� ca�y nar�d, gdy m�wi: �Przyjd� Kr�lestwo Twoje�, to o waszym kr�lu my�li�. By�o potem o syn�w dw�ch szlachty, co na lennych ziemiach wedle[3346] Sztumu siedz�; byli kupcy z Gda�ska, byli rzemie�lnicy, by�, kt�ry dzwony w Kwidzyniu leje, by�a r�nych ludzi kupa � i wszyscy gadali to samo.
Tu przerwa� pan z Maszkowic, wsta�, obaczy�, czy za drzwiami nikt nie pods�uchuje, i wr�ciwszy, ko�czy� przyciszonym nieco g�osem:
� D�ugom ja o wszystko wypytywa�. Nienawidz� w ca�ych Prusiech Krzy�ak�w i ksi�a, i szlachta, i mieszczanie, i kmiecie[3347]. I nienawidzi ich nie tylko ten nar�d, kt�ren[3348] nasz� alibo prusk� mow� m�wi, ale nawet i Niemcy. Kto musi s�u�y�, s�u�y � ale zaraza ka�demu milsza ni� Krzy�ak. Ot, co jest...
� Ba, ale co si� to ma do krzy�ackiej mocy � rzek� niespokojnie Ma�ko.
A Zyndram pog�adzi� d�oni� swoje pot�ne czo�o, pomy�la� chwil�, jakby szuka� por�wnania, a wreszcie u�miechn�� si� i zapyta�:
� Potykali�cie si� kiedy w szrankach[3349]?
� Ju�ci i nieraz � odrzek� Ma�ko.
� To jak�e my�licie? Nie zwali ci si� z konia przy pierwszym starciu rycerz, cho�by najmocniejszy, ale taki, kt�ren ma poder�ni�ty popr�g[3350] u siod�a i strzemiona?
� Jako �ywo!
� No, widzicie: Zakon to taki rycerz.
� Prze B�g! � zawo�a� Zbyszko. � Pewnie i w ksi��ce nic lepszego nie wyczytasz!
A Ma�ko a� wzruszy� si� i rzek� nieco dr��cym g�osem:
� B�g wam zap�a�. Na wasz� g�ow�, panie, chyba umy�lnie p�atnerz[3351] musi he�m robi�, bo gotowego na ni� nigdzie nie masz.
Obiecywali sobie Ma�ko i Zbyszko wyjecha� zaraz z Malborga, ale tego dnia, w kt�rym tak bardzo pokrzepi� ich dusze Zyndram z Maszkowic[3352], nie wyjechali, gdy� by� na Wysokim Zamku obiad, a potem wieczerza na cze�� pos��w i go�ci, na kt�r� Zbyszko by� zaproszon jako kr�lewski rycerz, a dla[3353] Zbyszka i Ma�ko. Obiad odbywa� si� w mniejszym gronie, we wspania�ym wielkim refektarzu[3354], kt�ry o�wieca�o dziesi�� okien, a kt�rego palczaste sklepienie wspiera�o si�, rzadko widzianym kunsztem budowniczym, tylko na jednym s�upie. Pr�cz kr�lewskich rycerzy zasiad� do sto�u z obcych tylko jeden graf [3355]szwabski[3356] i jeden burgundzki[3357], kt�ry, lubo[3358] bogatych w�adc�w poddany, przyjecha� w ich imieniu po�yczy� pieni�dzy od Zakonu. Z miejscowych obok mistrza, wzi�o udzia� w obiedzie czterech dostojnik�w zwanych filarami Zakonu, to jest wielki komtur, ja�mu�nik, szatny i podskarbi. Pi�ty filar, to jest marsza�ek, by� w tym czasie na wyprawie przeciw Witoldowi[3359].
Jakkolwiek Zakon �lubowa� ub�stwo, jedzono na z�ocie i srebrze, a popijano ma�mazj�[3360], albowiem mistrz chcia� ol�ni� oczy pos��w polskich, Lecz pomimo mn�stwa potraw i obfitego pocz�stunku przykrzy�a si� nieco go�ciom ta uczta z powodu trudno�ci rozmowy i powagi, jak� wszyscy musieli zachowywa�. Natomiast wieczerza w olbrzymim refektarzu zakonnym (
Niekt�rzy, przywykli do wykwintnych zabaw na polerownych[3367] dworach zachodnich, nieszczeg�lne nawet wynie�li poj�cie o obyczajach samych�e Krzy�ak�w, gdy� by�a na tej uczcie wrzaskliwa nad miar� kapela, grubia�skie pie�ni szpylman�w[3368], grube �arty trefnisi�w[3369], pl�sy nied�wiedzie i pl�sy bosych dziewek. A gdy dziwiono si� obecno�ci niewiast na Wysokim Zamku, wyda�o si�, �e zakaz �amano ju� od dawna, i �e sam wielki Winrych Kniprode ta�cowa� tu swego czasu z pi�kn� Mari� von Alfleben. Bracia t�umaczyli, �e na Zamku niewiasty nie mog� tylko mieszka�, ale mog� przychodzi� do refektarza na uczty i �e zesz�ego roku ksi�na Witoldowa[3370], kt�ra mieszka�a w urz�dzonej po kr�lewsku starej Puszkarni na Przedzamczu, przychodzi�a jednak tu codziennie grywa� w z�ote arcaby[3371], kt�re jej ka�dego wieczora darowywano.
Grano i tego wieczora nie tylko w arcaby i w szachy, lecz i w ko�ci; wi�cej tego nawet by�o ni� rozmowy, kt�r� g�uszy�y pie�ni i owa zbyt wrzaskliwa kapela. Jednak�e w�r�d powszechnego gwaru zdarza�y si� chwile ciszy i raz korzystaj�c z takiej chwili, Zyndram z Maszkowic, niby to nie wiedz�c o niczym, zapyta� wielkiego mistrza, czyli poddani we wszystkich ziemiach bardzo mi�uj� Zakon.
Na co Konrad von Jungingen[3372] rzek�:
� Kto mi�uje Krzy�, ten i Zakon powinien mi�owa�.
Odpowied� ta podoba�a si� i zakonnikom, i go�ciom, wi�c pocz�li go za ni� chwali�, �w za� ucieszywszy si�, tak m�wi� dalej:
� Kto nam przyjaciel, temu pod nami dobrze, a kto nieprzyjaciel, na tego mamy dwa sposoby.
� Jakie� to? � pyta� polski rycerz.
� Wasza cze�� mo�e nie wiesz, �e ja tu z moich komnat schodz� do tego refektarza ma�ymi schodami w murze, a przy tych schodach jest pewna sklepiona izba, do kt�rej gdybym wasz� cze�� zaprowadzi�, pozna�by� pierwszy spos�b.
� Jako �ywo! � zawo�ali bracia.
A pan z Maszkowic domy�li� si�, �e mistrz m�wi o owej �wie�y� pe�nej z�ota, kt�r� si� chlubili Krzy�acy,wi�c zastanowi� si� nieco i odpowiedzia�;
� Niegdy� � hej! okrutnie ju� temu dawno, pokaza� pewien cesarz niemiecki naszemu pos�owi, kt�ry zwa� si� Skarbek[3373], tak� komor� i rzek�: �Mam ja twojego pana czym pobi�!� A Skarbek dorzuci� ci mu pier�cie� kosztowny i powiada: �Id� z�oto do z�ota, my Polacy barziej[3374] w �elezie si� kochamy...� i wiecie, wasze cze�cie, co potem by�o? � potem by�o
� Co to takiego Hundsfeld? � zapyta�o kilkunastu naraz rycerzy.
� To � odpowiedzia� spokojnie Zyndram � takie pole[3376], na kt�rym nikt nie m�g� nad��y� grze��[3377] Niemc�w i grzebli ich w ko�cu psi.
Wi�c stropili si�[3378] bardzo i rycerze, i bracia zakonni, us�yszawszy tak� odpowied� i nie wiedzieli, co maj� m�wi�, a Zyndram z Maszkowic rzek� jakby na zako�czenie:
� Z�otem przeciw �elazu nie wsk�rasz.
� Ba! � zawo�a� mistrz � w�dy[3379] to nasz drugi spos�b � �elazo. Widzia�e� wasza cze�� na Przedzamczu p�atnerskie[3380] majsternie. Kuj� tam m�oty noc i dzie�, i takich pancerzy, r�wnie jak miecz�w, na �wiecie nie masz.
Lecz na to zn�w Powa�a z Taczewa wyci�gn�� r�k� ku �rodkowi sto�u, wzi�� d�ugi na �okie�[3381] i szeroki wi�cej ni� na p� pi�dzi[3382] tasak s�u��cy do r�bania mi�sa, zwin�� go lekko w tr�bk� jak pergamin[3383], podni�s� w g�r�, tak aby wszyscy mogli go widzie�, a potem poda� mistrzowi.
� Je�li takie i w mieczach �elazo � rzek� � to niewiela nimi doka�ecie.
I u�miechn�� si�, rad z siebie, a duchowni i �wieccy a� popodnosili si� ze swych miejsc i hurmem zbiegli si� do wielkiego mistrza, po czym jeden drugiemu podawa� zwini�ty w tr�bk� tasak, ale milczeli wszyscy, maj�c na widok takiej mocy struchla�e w piersiach serca.
� Na g�ow� �w. Liboriusza! � zawo�a� w ko�cu mistrz � �elazne, panie, macie r�ce.
A graf burgundzki doda�:
� I z lepszego ni� to �elaza. Tak ci zwin�� ten tasak, jakby by� z wosku.
� Nawet si� nie sp�oni�[3384] i �y�y mu nie nabra�y[3385]! � zawo�a� jeden z braci.
� Bo � odpowiedzia� Powa�a � prosty jest nasz nar�d, nie znaj�cy[3386] takich dostatk�w i wyg�d, jakie tu widz�, ale czerstwy[3387].
A tu zbli�yli si� ku niemu rycerze w�oscy i francuscy i pocz�li odzywa� si� do niego swym d�wi�kliwym j�zykiem, o kt�rym stary Ma�ko m�wi�, �e jest taki, jakby kto cynowe misy potrz�sa�. Podziwiali tedy[3388] jego si��, on za� tr�ca� si� z nimi kielichem i odpowiada�:
� Cz�sto u nas przy biesiadach takie rzeczy czyni�, a zdarzy si�, �e mniejszy tasak, to ci i poniekt�ra dziewka zwinie.
Ale Niemcom, kt�rzy lubili si� che�pi� mi�dzy obcymi wzrostem i moc�, wstyd by�o � i bra�a ich z�o��, wi�c stary Helfenstein j�� wo�a� przez ca�y st�:
� Ha�ba to dla nas! Bracie Arnoldzie von Baden, poka�, �e i nasze ko�ci nie ze �wiec ko�cielnych uczynione! Dajcie mu tasak!
S�u�ba przynios�a wnet tasak i po�o�y�a go przed Arnoldem, ale on, czy to �e zmiesza� go widok tylu �wiadk�w, czy �e si�� w palcach mia� istotnie mniejsz� od Powa�y, zgi�� wprawdzie tasak przez po�ow�, ale nie zdo�a� go skr�ci�.
Wi�c niejeden z go�ci zagranicznych, kt�remu nieraz poprzednio szeptali Krzy�acy, jako w zimie nast�pi wojna z kr�lem Jagie���, zamy�li� si� mocno i przypomnia� sobie w tej chwili, �e zima w tym kraju okrutnie bywa ci�ka i �e lepiej by mo�e wr�ci� p�ki czas pod �agodniejsze niebo, do rodzinnego zamku.
A by�o w tym to dziwnego, �e podobne my�li pocz�y im przychodzi� do g�owy w lipcu, czasu pi�knej pogody i upa��w.
W�P�ocku Zbyszko i Ma�ko nie zastali nikogo z dworu, albowiem oboje ksi�stwo[3389] razem z o�miorgiem dzieci pojechali w odwiedziny do Czerska, dok�d ich zaprosi�a ksi�na Anna Danuta[3390]. O Jagience dowiedzieli si� od biskupa, �e mia�a zosta� w Spychowie przy Jurandzie a� do jego �mierci. Wiadomo�ci te by�y im na r�k�, bo i sami chcieli jecha� do Spychowa. Ma�ko wys�awia� przy tym bardzo poczciwo�� Jagienki, �e wola�a uda� si� do umieraj�cego cz�owieka, kt�ry nie by� nawet jej krewny, ni� na zabawy czerskie, na kt�rych pl�s�w i wszelakiej ochoty[3391] nie mog�o zabrakn��.
� Mo�e te� uczyni�a to i dlatego, aby si� z nami nie zmin�� � m�wi� stary rycerz. � Nie widzia�em jej ju� dawno i rad[3392] j� obacz�, gdy� wiem, �e i ona dla mnie �yczliwa. Musia�a mi dziewka wyrosn�� � i pewno jeszcze g�adsza[3393], ni� by�a.
A Zbyszko rzek�:
� Odmieni�a si� okrutnie. G�adka by�a zawsze, ale pami�ta�em j� prost� dziewk�, a teraz to jej... cho�by na pokoje kr�lewskie.
� Tak �e ci si� odmieni�a? Ba! ale to i stary r�d tych Jastrz�bc�w ze Zgorzelic, kt�rzy si� �Na gody!� czasu wojen wo�aj�.
Nasta�a chwila milczenia, po czym zn�w ozwa� si� stary rycerz:
� Pewnie tak b�dzie, jakom ci m�wi�, �e jej si� zechce do Zgorzelic.
� Mnie i to dziwno by�o, �e z nich wyje�d�a�a.
� Bo chorego opata[3394] chcia�a dogl�da�, kt�ren nale�ytego starunku[3395] nie mia�. Ba�a si� przy tym Cztana i Wilka, a ja sam jej rzek�em, �e przezpieczniej[3396] b�dzie braciom bez niej, ni�eli przy niej.
� Wiera[3397], �e nijak im by�o sieroty naje�d�a�.
A Ma�ko zamy�li� si�.
� Ale czy si� tam na mnie nie pom�cili za to, �em j� wywi�z�, i czy z Bogda�ca cho� jedno drewno zosta�o, B�g raczy wiedzie�! Nie wiem te�, czy wr�ciwszy, podo�am im si� obroni�. Ch�opy m�ode i krzepkie, a ja stary.
� Ej! to, to ju� chyba m�wcie temu, kto was nie zna � odpowiedzia� Zbyszko.
Jako� Ma�ko nie m�wi� tego zupe�nie szczerze, chodzi�o mu bowiem o co innego, ale na razie machn�� tylko r�k�:
� �ebym by� nie chorza� w Malborgu, no, to jeszcze! � rzek�. � Ale o tym w Spychowie pogadamy.
I nazajutrz po noclegu w P�ocku ruszyli do Spychowa.
Dni by�y jasne, droga sucha, �atwa, a przy tym bezpieczna, gdy� z powodu ostatnich uk�ad�w wstrzymali Krzy�acy rozboje na granicy. Zreszt� dwaj rycerze nale�eli do takich podr�nych, kt�rym i dla zb�ja lepiej si� z dala pok�oni� ni� z bliska ich zaczepi�, wiec podr� sz�a wartko[3398] i pi�tego dnia po wyje�dzie z P�ocka stan�li rankiem bez trudu w Spychowie. Jagienka, kt�ra by�a przywi�zana do Ma�ka jak do najlepszego w �wiecie przyjaciela, wita�a go niemal tak, jakby wita�a ojca, a on, cho� nie byle co mog�o go poruszy�, rozrzewni� si� jednak t� �yczliwo�ci� kochanej dziewczyny � i gdy w chwil� p�niej Zbyszko wypytawszy si� o Juranda, poszed� do niego i do swojej �truche�ki[3399]� � odetchn�� stary rycerz g��boko i rzek�:
� Ano, kogo B�g chcia� wzi��, to wzi��, a kogo chcia� ostawi�, to ostawi�, ale tak my�l�, �e przecie sko�czone ju� te nasze mitr�gi[3400] i te nasze w�drowania po r�nych mierzejach[3401] i wertepach.
Po chwili za� doda�:
� Hej! gdzie to nas Pan Jezus przez te ostatnie lata nie nosi�!
� Ale was r�ka boska piastowa�a[3402] � odrzek�a Jagienka.
� Prawda, �e piastowa�a, wszelako szczerze rzek�szy, czas ju� do dom.
� Trzeba nam tu zosta�, p�ki Jurand �ywie[3403] � rzek�a dziewczyna.
� A jako�e z nim?
� Patrzy do g�ry i �mieje si�; wida� ju� raj ogl�da, a w nim Danu�k�.
� Pilnujesz go?
� Pilnuj�, ale ksi�dz Kaleb powiada, �e i anieli go pilnuj�. Wczoraj gospodyni tutejsza dw�ch widzia�a.
� Powiadaj� � rzek� na to Ma�ko � �e szlachcicowi najprzystojniej[3404] w polu[3405] umiera�, ale tak jak Jurand kona, to i na �o�u dobrze.
� Nie je nic, nie pije, jeno[3406] si� ci�giem[3407] �mieje � rzek�a Jagienka.
� P�jd�my do niego. Zbyszko te� tam musi by�.
Ale Zbyszko kr�tko zabawi�[3408] przy Jurandzie, kt�ry nikogo nie poznawa� � i poszed� nast�pnie do Danusinej trumny, do podziemia. Tam zabawi� dop�ty, dop�ki stary Tolima nie przyszed� szuka� go na posi�ek. Wychodz�c, zauwa�y� przy blasku pochodni, �e na trumnie pe�no by�o wianuszk�w z chabru i z nagietk�w, a naok� wymieciona czysto polepa[3409] przytrz��ni�ta by�a tatarakiem, kacze�cem i kwiatem lipowym, kt�ry roznosi� wo� miodow�. Wi�c wezbra�o w m�odzianku na ten widok serce i zapyta�:
� Kt� to tak zdobi t� truche�k�?
� Panna ze Zgorzelic � odpowiedzia� Tolima.
M�ody rycerz nie rzek� na to nic, ale w chwil� p�niej, ujrzawszy Jagienk�, pochyli� si� nagle do jej kolan i obj�wszy je, zawo�a�:
� B�g�e ci zap�a� za twoj� poczciwo�� i za one kwiecie dla Danu�ki.
I to rzek�szy, rozp�aka� si� rzewnie, a ona obj�a mu r�koma g�ow� jak siostra, kt�ra pragnie kwil�cego brata utuli�, i rzek�a:
� Oj, m�j Zbyszku, rada by ja ci� bardziej pocieszy�!
Po czym �zy obfite pu�ci�y si� i jej z oczu.
Jurand umar� w kilka dni p�niej. Przez ca�y tydzie� odprawia� ksi�dz Kaleb nabo�e�stwo nad jego cia�em, kt�re nie psu�o si� wcale � w czym wszyscy cud Bo�y widzieli � i przez ca�y tydzie� roi�o si� od go�ci w Spychowie. Potem przyszed� czas ciszy, jaki zwykle bywa po pogrzebach. Zbyszko chadza� do podziemia, a czasem te� z kusz� do boru, z kt�rej zreszt� nie strzela� do zwierza, jeno[3410] chodzi� w zapami�taniu[3411], a� wreszcie pewnego wieczora przyszed� do izby, w kt�rej dziewczyny siedzia�y z Ma�kiem i Hlaw� � i niespodzianie rzek�:
� Pos�uchajcie, co powiem! Nie p�u�y[3412] smutek nikomu, a przez to lepiej wam do Bogda�ca i do Zgorzelic wraca� ni�eli tu w smutku siedzie�.
Nasta�o milczenie, wszyscy bowiem odgadli, �e to b�dzie wielkiej wagi rozmowa � i dopiero po chwili ozwa� si� Ma�ko:
� Lepiej nam, ale i tobie lepiej.
Lecz Zbyszko potrz�sn�� swymi jasnymi w�osami.
� Nie! � rzek� � wr�c�, da B�g, i ja do Bogda�ca, ale teraz w inn� mi trzeba drog�.
� Hej! � zawo�a� Ma�ko. � M�wi�em, �e koniec, a tu nie koniec! B�j�e ty si� Boga, Zbyszku!
� Przecie wiecie, i�em �lubowa�.
� To to jest przyczyna? Nie masz[3413] Danu�ki, nie masz i �lubowania. �mier� ci� od przysi�gi zwolni�a.
� Moja by mnie zwolni�a, ale nie jej. Na rycersk� cze�� ja Bogu przysi�ga�! Jako�e chcecie? Na rycersk� cze��!
Ka�de s�owo o rycerskiej czci wywiera�o na Ma�ku jakby czarodziejski wp�yw. W �yciu, pr�cz przykaza� boskich i ko�cielnych, niewielu si� innymi kierowa�, ale natomiast tymi kilkoma kierowa� si� niezachwianie.
� Ja ci nie m�wi�, �eby� przysi�gi nie dotrzyma� � rzek�.
� Jeno co?
� Jeno to, �e� m�ody i �e na wszystko masz czas. Jed� teraz z nami; wypoczniesz � z �alu i bole�ci si� otrz��niesz � a potem ruszysz, dok�d zechcesz.
� To ju� wam tak szczerze jak na spowiedzi powiem � odrzek� Zbyszko. � Je�d��, widzicie, gdzie trzeba, gadam z wami, jem i pij� jak ka�dy cz�owiek, a sprawiedliwie m�wi�, �e we wn�trzu[3414] i w duszy rady sobie nijakiej da� nie mog�. Nic, jedno smutek we mnie, nic, jedno bole��, nic, jedno te gorzkie �luzy[3415] � same mi z oczu p�yn�!
� To ci w�a�nie mi�dzy obcymi b�dzie najgorzej.
� Nie! � m�wi� Zbyszko. � B�g widzi, �e do reszty bym skapia�[3416] w Bogda�cu. Kiedy wam m�wi�, �e nie mog�, to nie mog�! Wojny mi trza, bo w polu �acniej[3417] przepomnie�[3418]. Czuj�, �e jak �lubu dokonam, jak onej [3419]zbawionej duszy b�d� m�g� rzec: wszystkom ci spe�ni�, com przyobieca� � dopiero mnie popu�ci. A pierwej � nie! Nie utrzymaliby�cie mnie i na powrozie w Bogda�cu...
Po tych s�owach sta�o si� w izbie cicho, tak �e s�ycha� by�o muchy lataj�ce pod pu�apem.
� Ma-li skapie� w Bogda�cu, to niech lepiej jedzie � ozwa�a si� wreszcie Jagienka.
Ma�ko za�o�y� obie r�ce na kark, jak mia� zwyczaj czyni� w chwilach wielkiego frasunku[3420], po czym westchn�� ci�ko i rzek�:
� Ej, mocny Bo�e!...
Jagienka za� m�wi�a dalej:
� Zbyszku, ale ty przysi�gnij, �e je�eli ci� B�g zachowa, to nie ostaniesz tutaj, jeno powr�cisz do nas.
� Co bym nie mia� wr�ci�! Ju�ci nie omin� Spychowa, ale tu nie ostan�.
� Bo � ci�gn�a dalej cichszym nieco g�osem dziewczyna � je�li ci o t� truche�k� chodzi, to my ci j� zawieziem do Krze�ni...
� Jagu�! � zawo�a� z wybuchem Zbyszko.
I w pierwszej chwili uniesienia i wdzi�czno�ci pad� jej do n�g.
Stary rycerz pragn�� koniecznie towarzyszy� Zbyszkowi do wojsk ksi�cia Witoldowych[3421], ale �w nie da� sobie nawet o tym m�wi�. Upar� si� jecha� sam, bez pocztu, bez woz�w, z trzema tylko konnymi pacho�kami, z kt�rych jeden mia� wie�� spy��[3422], drugi zbroj� i ubiory, trzeci nied�wiedzie sk�ry do spania. Pr�no Jagienka i Ma�ko b�agali go, by wzi�� z sob� chocia� Hlaw�, jako giermka wypr�bowanej si�y i wierno�ci. Upar� si� i nie chcia�, m�wi�c, �e trzeba mu o tej bole�ci, kt�ra go toczy[3423], zapomnie�, a obecno�� giermka przypomina�aby mu w�a�nie wszystko, co by�o i przesz�o.
Ale jeszcze przed jego wyjazdem toczy�y si� wa�ne narady nad tym, co uczyni� ze Spychowem. Ma�ko radzi� t� maj�tno�� sprzeda�. M�wi�, i� to jest ziemia nieszcz�sna, kt�ra nikomu nie przynios�a nic pr�cz kl�sk i niedoli. W Spychowie du�o by�o wszelakiego bogactwa, pocz�wszy od pieni�dzy a� do zbroi, koni, szat, ko�uch�w, drogich sk�r, kosztownych sprz�t�w i stad, wi�c Ma�kowi chodzi�o w duszy o to, aby owym bogactwem wspom�c Bogdaniec, kt�ry milszy by� mu od wszystkich innych ziem. Radzili tedy[3424] nad tym d�ugo, ale Zbyszko �adn� miar� nie chcia� si� zgodzi� na sprzeda�.
� Jako�e mi � m�wi� � Jurandowe ko�ci przedawa�? Tak ci to mu si� mam wyp�aci� za one dobrodziejstwa, kt�rymi mi� obsypa�?
� Obiecali�my ci wzi�� Danusin� truch�eczk�[3425] � odrzek� Ma�ko � mo�emy i Juranda cia�o zabra�.
� Ba, on tu z ojcami, a bez ojc�w b�dzie mu si� cni�o[3426] w Krze�ni. We�miecie Danu�k�, to on tu ostanie z dala od dziecka, we�miecie i jego, to tu ojce sami ostan�.
� Bo ty nie baczysz[3427], �e Jurand w raju wszystkich co dzie� ogl�da, a ojciec Kaleb powiada, �e on w raju � odpowiedzia� stary rycerz.
Ale ksi�dz Kaleb, kt�ry by� po stronie Zbyszka, rzek�:
� Dusza w raju, ale cia�o na ziemi a� do dnia s�du.
Ma�ko za� zastanowi� si� nieco i id�c dalej za w�asn� my�l�, doda�:
� Ju�ci, takiego chyba Jurand nie widzi, kt�ren nie zosta� zbawion, na to wszelako[3428] nie ma rady.
� Co tu wyrok�w boskich dochodzi�! � odrzek� Zbyszko. � Ale i tego nie daj B�g, aby tu obcy cz�ek nad tymi �wi�tymi prochami mieszka�. Lepiej tu wszystkich ostawi�, a Spychowa nie przedam, cho�by mi za niego ksi�stwo dawali.
Po tych s�owach wiedzia� ju� Ma�ko, �e nie ma rady, bo zna� uporczywo�� bratanka i wielbi� j� w g��bi duszy na r�wni ze wszystkim, co tylko w m�odzianku by�o.
Wi�c po chwili rzek�:
� Prawda jest, �e pod w�os[3429] mi ch�op m�wi, ale w tym, co m�wi, to praw[3430].
I zafrasowa� si�[3431], bo jednak�e nie wiedzia�, co czyni�.
Ale Jagienka, kt�ra milcza�a dotychczas, wyst�pi�a z now� rad�:
� �eby tak znale�� poczciwego cz�eka, co by tu rz�dzi� alibo dzier�aw� Spych�w wzi��, to by by�a wyborna rzecz. Najs�uszniej by wydzier�awi�, bo nijakich nie mieliby�cie k�opot�w, jeno gotowy grosz[3432]. Mo�e by Tolima?... Stary on jest i wi�cej si� na wojnie ni� na gospodarstwie rozumie, ale je�li nie on, to mo�e ojciec Kaleb?...
� Mi�a panno! � odpowiedzia� na to ksi�dz Kaleb � obu nam z Tolim� ziemia si� patrzy, ale ta, kt�ra nas pokryje, nie ta, po kt�rej chodzim.
I to rzek�szy, zwr�ci� si� do Tolimy:
� Prawda, stary?
Wi�c Tolima ogarn�� d�oni� spiczaste ucho i zapyta�:
� O co chodzi? � a gdy mu powt�rzono g�o�niej, rzek�:
� �wi�ta to prawda. Nie do gospodarstwa ja! Top�r g��biej orze od p�uga... Pana i dziecko to bym rad[3433] jeszcze pom�ci�...
I wyci�gn�� chude, lecz �ylaste d�onie z zakrzywionymi na kszta�t szpon�w drapie�nego ptaka palcami, po czym zwracaj�c sw� siw�, podobn� do wilczej g�ow� w stron� Ma�ka i Zbyszka doda�:
� Na Niemc�w, wasze mo�cie, mnie we�cie � to moja s�u�ba!
I mia� s�uszno��. Przysporzy� on niema�o bogactwa Jurandowi, ale tylko drog� wojny i �upu � nie gospodarstwem.
Wi�c Jagienka, kt�ra przez czas tej rozmowy namy�la�a si�, co ma powiedzie�, rzek�a zn�w:
� Tu by si� patrzy�[3434] cz�ek m�ody, a nie boj�cy, bo za� �ciana[3435] krzy�acka obok; taki, powiadam, co by si� przed Niemcami nie tylko nie chowa�, ale jeszcze ich szuka�, wi�c tak my�l�, �e nie przymierzaj�c Hlawa � w sam raz by si� do tego nadawa�...
� Obaczcie, jak to uradza! � rzek� Ma�ko, kt�remu, pomimo ca�ej mi�o�ci do Jagienki, nie chcia�o si� w g�owie pomie�ci�, by w takiej sprawie zabiera�a g�os niewiasta, a do tego dziewka przetow�osa[3436].
Ale Czech podni�s� si� z �awy, na kt�rej siedzia�, i rzek�:
� B�g na mnie patrzy, �e rad bym z panem Zbyszkiem na wojn� i��, bo�my ju� razem trocha Niemc�w wy�uskali � i jeszcze by si� zdarzy�o.� Ale je�li mam zostawa�, to bym tu zosta�... Tolima mi przyjaciel i on mnie zna... �ciana krzy�acka obok, to i co? To w�a�nie! A obaczym, komu si� somsiedztwo[3437] wpierw uprzykrzy! Mia�bym si� ja ich ba�, to niech oni si� mnie boj�. Nie daj te�, Panie Jezu, abym ja waszym mo�ciom krzywd� w gospodarstwie czyni� i k�sobie[3438] wszystko garn��. W tym panienka za mn� po�wiadczy, bo wie, i�ebym wola� sczezn��[3439] sto razy ni�li jej nierzetelne oczy pokaza�... Na gospodarstwie tyle si� znam, ilem si� go w Zgorzelicach napatrzy�, ale tak miarkuj�[3440], �e wi�cej tu trzeba toporem i mieczem ni� p�ugiem gospodarzy�. I to wszystko wielce mi jest po my�li, jeno, �e przecie, tak... niby tu zosta�...
� To i co? � zapyta� Zbyszko. � Czego si� oci�gasz?
A Hlawa zmiesza� si� wielce i tak dalej, zaj�kaj�c si�, m�wi�:
� Niby, �e jak panienka odjedzie, to z ni� i wszyscy odjad�. Wojowa� � dobrze i gospodarzy� te�, ale tak samemu... bez nijakiej pomocy. Okrutnie by mi si� tu cni�o[3441] bez panienki i bez... tego, jako w�a�nie chcia�em rzec... i jako �e panienka nie sama je�dzi�a po �wiecie... to jakby mi tu nikt nie pom�g�... to nie wiem!
� O czym ten ch�op gada? � spyta� Ma�ko.
� Rozum macie bystry, a nice�cie nie pomiarkowali � odrzek�a Jagienka.
� Bo co?
A ona zamiast odpowiedzi zwr�ci�a si� do giermka:
� A jakby tak Anula Sieciech�wna z tob� osta�a � wytrzyma�by� ?
Na to Czech grzmotn�� si� do jej n�g, a� kurz powsta� z polepy[3442].
� I w piekle bym z ni� wytrzyma�! � zawo�a� obejmuj�c jej stopy.
Zbyszko, us�yszawszy ten okrzyk, patrza� ze zdumieniem na giermka, gdy� poprzednio o niczym nie wiedzia� i niczego si� nie domy�la�, a Ma�ko dziwi� si� tak�e temu w duszy, ile to niewiasta znaczy we wszystkich ludzkich sprawach i jak przez m� ka�da rzecz mo�e si� uda� albo te� zgo�a chybi�.
� B�g �askaw � mrukn�� � �e ju� ja do nich nieciekaw.
Jednak�e Jagienka, zwr�ciwszy si� zn�w do Hlawy, rzek�a:
� To teraz trzeba nam jeno wiedzie�, czy i Anula z tob� wytrzyma.
I zawo�a�a Sieciech�wn�, a ta wesz�a, wiedz�c lub domy�laj�c si� widocznie, o co chodzi, gdy� wesz�a z zas�onionymi ramieniem oczyma i z g�ow� spuszczon� tak, �e wida� by�o tylko rozbi�r jej jasnych w�os�w, kt�re rozja�nia� jeszcze bardziej padaj�cy na nie promie� s�o�ca. Naprz�d zatrzyma�a si� przy odrzwiach, potem skoczywszy ku Jagience, pad�a przed ni� na kolana i ukry�a twarz w fa�dach jej sp�dnicy.
A Czech kl�kn�� ko�o niej i rzek� do Jagienki.
� Pob�ogos�awcie nas, panienko.
Nazajutrz nadesz�a chwila odjazdu Zbyszka. On sam siedzia� wysoko na ros�ym koniu bojowym, a swoi otaczali go doko�a. Jagienka, stoj�c wedle[3443] strzemienia, wznosi�a ku m�odziankowi w milczeniu swe smutne niebieskie oczy, jakby chc�c przed rozstaniem napatrzy� si� na niego do woli. Ma�ko razem z ksi�dzem Kalebem przy drugim strzemieniu, a tu� obok giermek z Sieciech�wn�. On zwraca� g�ow� to w jedn�, to w drug� stron�, zamieniaj�c z nimi takie kr�tkie s�owa, jakie zwykle wypowiada sie przed d�ug� podr�: �Osta�cie zdrowi!� � �Niech ci� B�g prowadzi!� � �Czas ju�!� � �Hej, czas! czas!� Poprzednio ju� by� po�egna� si� ze wszystkimi i z Jagienk�, kt�r� pod nogi podj��, dzi�kuj�c jej za �yczliwo��. A teraz, gdy spogl�da� na ni� z wysokiego rycerskiego siod�a, mia� ochot� powiedzie� jej jeszcze jakie dobre s�owo, gdy� jej wzniesione oczy i twarz m�wi�y mu tak wyra�nie: �Wr��!� � �e serce wzbiera�o mu rzeteln� wdzi�czno�ci�.
I jak gdyby odpowiadaj�c na t� jej niem� wymow�, rzek�:
� Jagu�, ku tobie jako ku siestrze[3444] rodzonej... Wiesz!... Nic wi�cej nie rzek�!
� Wiem. B�g ci zap�a�.
� I o stryjcu pami�taj.
� I ty pami�taj.
� Ju�ci, wr�c�, je�li nie zgin�.
� Nie gi�.
Raz ju�, w P�ocku, gdy wspomnia� o wyprawie, powiedzia�a mu tak samo: �Nie gi�, ale teraz s�owa te wysz�y z jeszcze wi�kszej g��bi jej duszy i mo�e dla ukrycia �ez pochyli�a si� przy tym tak, �e czo�o jej dotkn�o na chwil� kolana Zbyszka.
A tymczasem pacho�kowie konni przy bramie trzymaj�cy juczne konie, gotowi ju� do drogi, pocz�li �piewa�:
� W drog�! � zawo�a� Zbyszko.
� W drog�.
� Bo�e ci� prowad�! Matko Naj�wi�tsza!...
Zat�tni�y kopyta na drewnianym zwodzonym mo�cie, jeden z koni zar�a� przeci�gle, inne pocz�y parska� i orszak ruszy�.
Ale Jagienka, Ma�ko, ksi�dz, Tolima oraz Czech ze sw� niewiast� i ci s�udzy, kt�rzy zostawali w Spychowie, wyszli na most i patrzyli na odje�d�aj�cych. Ksi�dz Kaleb �egna� ich krzy�em czas d�ugi, a� gdy wreszcie znikli za wysokimi krzami[3445] olszyny, rzek�:
� Pod tym znakiem nie dosi�gnie ich z�a przygoda.
A Ma�ko doda�:
� Pewnie, ale i to te� dobrze, �e konie czyni�y parskanie okrutne.
Lecz i oni nie zostali ju� d�ugo w Spychowie. Po dw�ch tygodniach za�atwi� stary rycerz sprawy z Czechem, kt�ry osiad� dzier�aw� na maj�tno�ci, sam za� na czele d�ugiego szeregu woz�w otoczonych zbrojn� czeladzi�[3446] ruszy� z Jagienk� w stron� Bogda�ca. Niezupe�nie radzi[3447] patrzyli na owe wozy ksi�dz Kaleb i stary Tolima, bo, prawd� rzek�szy, Ma�ko z�upi� troch� Spych�w � ale poniewa� Zbyszko ca�kiem zda� na niego rz�dy � nikt nie �mia� mu si� sprzeciwi�. Zreszt� by�by zabra� jeszcze wi�cej, gdyby go nie by�a hamowa�a Jagienka, z kt�r� sprzecza� si� wprawdzie, wydziwiaj�c na �babskie rozumy� � ale kt�rej s�ucha� jednak prawie we wszystkim.
Trumny Danusinej nie wie�li jednak, gdy� skoro Spych�w nie zosta� sprzedany, Zbyszko wola�, aby zosta�a z ojcami.
Wie�li natomiast moc pieni�dzy i r�nych bogactw, w znacznej cz�ci z�upionych swego czasu na Niemcach w rozlicznych bitwach, kt�re stoczy� z nimi Jurand. Tote� Ma�ko, spogl�daj�c teraz na �adowne, pokryte rogo�ami[3448] wozy, radowa� si� w duszy na my�l, jak wspomo�e i urz�dzi Bogdaniec. Zatruwa�a mu jednak t� rado�� obawa, �e Zbyszko mo�e polec, ale znaj�c sprawno�� rycersk� m�odzianka, nie traci� jednak nadziei, �e wr�ci szcz�liwie, i z rozkosz� o tej chwili rozmy�la�.
� Mo�e to B�g tak chcia� � m�wi� sobie � �eby wpierw dosta� Zbyszko Spych�w, a potem Moczydo�y i wszystko, co po opacie[3449] zosta�o? Niech jeno[3450] wr�ci szcz�liwie, to mu kasztel[3451] godny w Bogda�cu wystawi�; a wtedy obaczym!...
Tu przypomnia�o mu si�, �e Cztan z Rogowa i Wilk z Brzozowej pewnie niezbyt mile go przyjm� i �e mo�e trzeba si� b�dzie z nimi potyka�, ale o to nie dba�, r�wnie jak stary ko� bojowy nie dba, gdy mu do bitwy i�� przyjdzie. Zdrowie mu wr�ci�o, czu� si�� w ko�ciach i wiedzia�, �e tym zabijakom, gro�nym wprawdzie, ale nie maj�cym nijakiego �wiczenia rycerskiego, �atwo da rady. Wprawdzie co innego m�wi� przed niedawnym czasem Zbyszkowi � m�wi� to jednak tylko dlatego, by go do powrotu sk�oni�.
�Hej! szczuka[3452] ja, a oni kie�bie[3453] � my�la� � niech mi lepiej od g�owy nie zachodz�!� Natomiast zaniepokoi�o go co innego: Zbyszko B�g wie kiedy oto wr�ci, a przy tym Jagienk� uwa�a ca�kiem tylko za siostr�. Nu� dziewka patrzy na niego te� jak na brata i nu� nie zechce czeka� na jego niepewny powr�t?
Wi�c zwr�ci� si� do niej i rzek�:
� S�uchaj, Jagna, nie m�wi� ja o Cztanie i Wilku, bo to grube ch�opiska i nie dla ciebie. Ty� teraz dw�rka!... Ale wedle tego[3454], �e to roki ci s�!... Ju� nieboszczyk Zych powiada�, �e czujesz Bo�� wol�, a to temu kilka lat... Bo ja tam wiem! M�wi�, �e jak dziewce za ciasno we wianuszku, to ci sama gotowa szuka� takiego, co by jej go z g�owy zdj��... Ma si� rozumie�, �e ni Cztan, ni Wilk... Ale jako�e miarkujesz[3455]?
� O co wy si� pytacie?
� Nie wydasz-li ty si� za kogo b�d�?
� Ja?... Ja mniszk� ostan�.
� Nie powiadaj byle czego! A jak Zbyszko wr�ci?
Ale ona potrz�sn�a g�ow�:
� Mniszk� ostan�.
� No, a jakby ci� pokocha�? Jakby ci� prosi� okrutnie?
Na to dziewczyna odwr�ci�a zarumienion� twarz do pola, ale wiatr, kt�ry w�a�nie od pola wia�, przyni�s� Ma�kowi cich� odpowied�:
� To nie ostan�.
Zabawili czas jaki� w P�ocku, aby si� z dziedzictwem i z testamentem opatowym[3456] u�adzi�[3457], a potem, zaopatrzeni w nale�yte dokumenta, ruszyli dalej, niewiele wypoczywaj�c w drodze, kt�ra by�a �atwa i bezpieczna, gdy� upa� osuszy� b�ota, pozw�a� rzeki, a go�ci�ce sz�y krajem spokojnym, zamieszka�ym przez lud swojacki i go�cinny. Z Sieradza pchn��[3458] jednak ostro�ny Ma�ko pacho�ka do Zgorzelic, a�eby o przybyciu swoim i Jagienkowym oznajmi�, skutkiem czego Ja�ko, brat Jagienki, wyskoczy� ku nim na p� drogi i na czele dwudziestu zbrojnych parobk�w odprowadzi� ich do domu.
By�o przy tym spotkaniu niema�o rado�ci, powita� i okrzyk�w. Ja�ko podobny by� zawsze do Jagienki jak dwie krople wody, ale ju� j� przer�s�, ch�opak by� na schwa�: dziarski, weso�y jak nieboszczyk Zych, po kt�rym ochot� do ci�g�ego �piewania odziedziczy�, a �ywy jak skra. Poczu� si� te� ju� w latach, w sile i za dojrza�ego m�a si� uwa�a�, bo rz�dzi� swymi pacho�kami jak prawy[3459] w�dz, a oni w mig ka�dy jego rozkaz spe�niali, boj�c si� widocznie jego powagi i w�adzy.
Dziwili si� wi�c temu Ma�ko i Jagienka, a on dziwi� si� tak�e z wielk� uciech� urodzie i dworno�ci siostry, kt�rej od dawna nie widzia�. M�wi� przy tym, �e ju� si� ku niej wybiera� i �e maluczko, a byliby go w domu nie zastali, gdy� i tak trzeba mu �wiat obaczy�, o ludzi si� otrze�, �wiczenia rycerskiego nabra� i sposobno�� tu i owdzie znale�� do potykania si� z w�drownymi rycerzami.
� �wiat i obyczaje ludzkie pozna� � rzek� mu na to Ma�ko � dobra jest to rzecz, gdy� uczy to, jak si� w ka�dej przygodzie znale��, co powiedzie�, i wzmaga przyrodzony rozum. Ale co do potykania si�, lepiej, �e ja ci powiem, i�e� na to jeszcze za m�ody, ni� �eby ci to mia� jaki obcy rycerz powiedzie�, kt�ren[3460] by ci� przy tym wy�mia� nie omieszka�[3461].
� To by po tym �miechu zap�aka� � odrzek� na to Ja�ko � a je�li nie on, to jego �ona i dzieci.
I spojrza� z okrutn� zuchwa�o�ci� przed siebie, jakby chcia� rzec wszystkim w�drownym rycerzom na �wiecie: �Gotujcie si� na �mier�!� Lecz stary rycerz z Bogda�ca zapyta�:
� A Cztan i Wilk ostawili tu was w spokoju? Bo to oni radzi na Jagienk� patrzyli.
� Ba! Wilk zabit na �l�sku. Chcia� tam jednego kasztelu[3462] niemieckiego doby� i doby�, ale �e go k�od� z mur�w przywalili, wi�c po dw�ch dniach ostatni� par�[3463] pu�ci�.
� To go szkoda. Chadza� i jego ojciec na Niemc�w do �l�ska, kt�rzy tam nasz nar�d cisn� � i �upy z nich bra�... Najgorsze to dobywanie zamk�w, bo przy nim ni zbroja, ni �wiczenie rycerskie nie pomo�e. Da B�g, �e tam ksi��� Witold[3464] nie b�dzie zamk�w dobywa�, jeno w polu Krzy�ak�w gn�bi�... A Cztan? Co z nim s�ycha�?
Ja�ko pocz�� si� �mia�:
� Cztan si� o�eni�! Wzi�� c�rk� kmiecia[3465] z Wysokiego Brzegu, s�awn� z urody. Hej! nie tylko g�adka[3466] dziewka, ale i zaradna, bo Cztanowi niejeden woli z drogi ust�pi�, a ona go po w�ochatym pysku bije i za nozdrza ci go wodzi [3467]jako nied�wiedzia na �a�cuchu.
Rozweseli� si� us�yszawszy to stary rycerz.
� Widzisz j�! wszystkie baby jednakie! Jagienka, i ty taka b�dziesz! Chwa�a Bogu, �e nie by�o z tymi dwoma zabijakami k�opotu, bo szczerze m�wi�c, a�e mi to dziwno, �e na Bogda�cu z�o�ci nie wywarli.
� Cztan chcia�, ale Wilk, kt�ry by� m�drzejszy, nie da� mu. Przyjecha� do nas do Zgorzelic pyta�, co si� z Jagienk� sta�o? Rzek�em, i� pojecha�a po opatowe dziedzictwo. A on powiada: �Czemu za� mi Ma�ko o tym nie m�wili?� Wi�c ja zn�w na to: �A c� to, Jagienka twoja, �eby ci si� mieli opowiada�?!� On te�, pomy�lawszy chwil�: �Prawda, m�wi, �e nie moja�. I jako to rozum mia� bystry, zaraz wida� pomiarkowa�[3468], �e was i nas sobie zjedna, je�li Bogda�ca b�dzie przed Cztanem broni�. Potykali si� te� na �awicy wedle Piask�w i poszczerbili si� wzajem, a potem pili na um�r, jak to im si� zawdy[3469] przytrafia�o.
� Panie �wie� nad Wilkow� dusz�! � rzek� Ma�ko.
I odetchn�� g��boko, rad, �e w Bogda�cu nie znajdzie innych szk�d nad te, kt�rych d�uga jego nieobecno�� mog�a by� przyczyn�.
Jako� i nie znalaz�; owszem, pomno�y� si� nawet dobytek w stadach, a zniewielkiego stadka �wierzop[3470] by�y ju� �rebaki dwulatki, niekt�re � po bojowych fryzyjskich[3471] ogierach � nad zwyk�� miar� ros�e i silne. Szkoda znalaz�a si� tylko w tym, �e kilku bra�c�w[3472] uciek�o, ale niewielu, bo mogli ucieka� wy��cznie do �l�ska, a tam niemieccy lub zniemczeni rabusie-rycerze[3473] gorzej obchodzili si� z je�cami ni� szlachta polska. Stare, ogromne domosko pochyli�o si� jednak�e znacznie do upadku. Pop�ka�y polepy[3474], skrzywi�y si� �ciany i pu�apy, a modrzewiowe belki zr�bione przed dwustu albo wi�cej laty pocz�y pr�chnie�. We wszystkich izbach, kt�re zamieszkiwa� ongi[3475] liczny r�j Grad�w Bogdanieckich, zacieka�o w czasie obfitych d�d��w[3476] letnich. Dach zdziurawia� i pokry� si� ca�ymi k�pami zielonych i rudych mch�w. Ca�a budowa przysiad�a i wygl�da�a jak grzyb roz�o�ysty, ale zmursza�y.
� �eby by� starunek[3477], to by jeszcze trwa�o, bo od niedawna zacz�o si� psowa� � m�wi� Ma�ko do starego karbowego[3478] Kondrata, kt�ry pod nieobecno�� pan�w zawiadowa� maj�tno�ci�.
A po chwili:
� Ja bym i tak do �mierci domieszka�, ale Zbyszkowi kasztel[3479] si� patrzy.
� O dla Boga! Kasztel?
� He! Albo co?
By�a to ulubiona my�l starego postawi� Zbyszkowi i przysz�ym jego dzieciakom kasztel[3480]. Wiedzia�, �e szlachcica, kt�ry nie w zwyk�ym dworcu, ale za rowem i cz�stoko�em[3481] siedzi, a przy tym czatowni�[3482] ma, z kt�rej stra� spogl�da na okolic�, zaraz i s�siedzi �za co� uwa�aj�� � i o urz�d mu �atwiej. Dla siebie niewiele ju� ��da� Ma�ko, ale dla Zbyszka i jego syn�w nie chcia� na ma�ym poprzesta�, tym bardziej teraz, gdy maj�tno�� wzros�a tak znacznie.
�Niechby jeszcze Jagienk� wzi�� � my�la� � a z ni� Moczydo�y i opatowe dziedzictwo: nikt by w okolicy nie by� z nami na r�wni � co daj Bo�e!�
Ale to wszystko zale�a�o od tego, czy Zbyszko wr�ci � a to by�a rzecz niepewna i zale�na od �aski boskiej. M�wi� sobie tedy[3483] Ma�ko, �e trzeba mu by� teraz z Panem Bogiem jak najlepiej i nie tylko w niczym mu si� nie narazi�, ale czym mo�na, to go zjedna�. W tej ch�ci nie �a�owa� dla ko�cio�a w Krze�ni ni wosku, ni odsep�w[3484], ni zwierzyny, a pewnego wieczora przyjechawszy do Zgorzelic, tak rzek� do Jagienki:
� Do Krakowa ci jutro jad�, do grobu �wi�tej naszej kr�lowej Jadwigi[3485].
A ona a� zerwa�a si� z �awy ze strachu.
� Zali�cie[3486] dostali jak� z�� nowin�?
� Nijakiej nowiny nie by�o, bo i nie mog�o jeszcze by�. Ale ty pami�tasz, jako wtedy, gdym chorza� od tego zadziora w boku � co to�cie, wiesz, po bobry ze Zbyszkiem chodzili � �lubowa�em, �e je�li B�g mi wr�ci zdrowie, to do tego grobu p�jd�. Bardzo mi wonczas wszyscy te ch�� chwalili. I pewnie! Ma tam Pan B�g do�� �wi�tej czeladzi[3487], ale przecie byle �wi�ty nie znaczy i tam tyle, co nasza Pani, kt�rej urazi� nie chc� i wskr� tej przyczyny[3488], �e mi i o Zbyszka chodzi.
� Prawda! jako �ywo! � rzek�a Jagienka. � Ale �e�cie dopiero z takiej okrutnej w�dr�wki wr�cili...
� To i co! Wol� ju� wszystko naraz odby�, a potem siedzie� spokojnie doma[3489] a� do Zbyszkowego powrotu. Niech jeno[3490] kr�lowa nasza wstawi si� za nim do Pana Jezusa, to mu przy dobrej zbroi i dziesi�ciu Niemc�w nie poradzi... B�d� potem z lepsz� nadziej� kasztel budowa�.
� Ale te� ko�ci macie niepo�yte[3491]!
� Pewnie, �em jeszcze jary[3492]. Powiem ci te� i co innego. Niech Ja�ko, kt�ren si� w drog� rwie, jedzie ze mn�. Jam cz�ek do�wiadczony i pohamowa� go potrafi�. A gdyby przygoda si� jaka trafi�a � bo to ch�opaka r�ce sw�dz� � to wiesz przecie, �e i potyka� mi si� nie nowina, zar�wno pieszo, jak konno � na miecze alibo na topory...
� Wiem! Nikt go lepiej od was nie ustrze�e.
� Ale tak my�l�, �e nie przygodzi si�[3493] potyka�, bo p�ki kr�lowa �y�a, to pe�no bywa�o w Krakowie obcych rycerzy, kt�rzy jej urod� chcieli ogl�da� � ale teraz wol� do Malborga ci�gn��, bo tam beczki z ma�mazj�[3494] p�katsze.
� Ba! przecie jest nowa kr�lowa[3495].
A Ma�ko skrzywi� si� i machn�� r�k�:
� Widzia�em! � i nic wi�cej nie rzek� � rozumiesz.
Po chwili za� doda�:
� Za trzy albo cztery niedziele[3496] b�dziemy z powrotem.
Jako� tak si� sta�o. Kaza� tylko stary rycerz poprzysi�c Ja�kowi na rycersk� cze�� i na g�ow� �w. Jerzego, �e si� w �adn� dalsz� drog� nie b�dzie napiera�[3497] � i wyjechali.
W Krakowie stan�li bez przygody, bo kraj by� spokojny, a od wszelkich napad�w ze strony zniemczonych ksi���tek granicznych i zb�j�w-rycerzy niemieckich ubezpiecza� go strach przed pot�g� Kr�lestwa i m�stwem mieszka�c�w. Po odprawieniu �lub�w dostali si� przez Powa�� z Taczewa[3498] i kniazika Jamonta na dw�r kr�lewski. My�la� Ma�ko, �e i na dworze, i po urz�dach b�d� go skwapliwie[3499] wypytywali o Krzy�ak�w, jako cz�eka, kt�ry ich przezna�[3500] dobrze i kt�ry im si� z bliska przypatrywa�. Ale po rozmowie z kanclerzem i z miecznikiem krakowskim przekona� si� ze zdziwieniem, �e wiedz� oni o Krzy�akach nie tylko nie mniej, ale wi�cej od niego. Wiedziano wszystko a� do najdrobniejszych szczeg��w, co si� dzia�o i w samym Malborgu, i w innych, cho�by najodleglejszych zamkach. Wiedziano, jakie s� komendy, jaka gdzie liczba �o�nierza, jaka ilo�� dzia�, ile czasu potrzeba na zebranie wojsk, jakie s� zamiary Krzy�ak�w na wypadek wojny. Wiedziano nawet o ka�dym komturze[3501], czy jest cz�owiek porywczy i zapalczywy, czy rozwa�ny, a zapisywano wszystko tak troskliwie, jakby wojna mia�a jutro wybuchn��.
Stary rycerz uradowa� si� tym w sercu wielce, zrozumia� bowiem, �e do owej wojny gotuj� si� daleko rozwa�niej, rozumniej i pot�niej w Krakowie ni� w Malborgu. �Pan Jezus da� nam takie albo i wi�ksze m�stwo � m�wi� sobie Ma�ko � a wida� wi�kszy rozum i wi�ksz� zapobiegliwo��. I tak w�wczas by�o. Dowiedzia� si� te� niebawem, sk�d pochodz� owe wiadomo�ci: oto dostarczali ich sami mieszka�cy Prus, ludzie wszystkich stan�w, zar�wno Polacy, jak i Niemcy. Zakon potrafi� tak� wzbudzi� przeciw sobie nienawi��, �e wszyscy w Prusiech wygl�dali jak zbawienia przyj�cia wojsk Jagie��owych[3502].
Ma�kowi przypomnia�o si� w�wczas, co swego czasu m�wi� w Malborgu Zyndram z Maszkowic[3503] � i j��[3504] powtarza� sobie w duchu:
� Ten ci ma g�ow�! czysty[3505] ceber[3506]!
I rozpami�tywa� ka�de jego s�owo, a raz zapo�yczy� nawet od niego m�dro�ci, bo gdy trafi�o si�, �e m�ody Ja�ko pocz�� wypytywa� o Krzy�ak�w, rzek�:
� Mocni oni, juchy, s�, ale jako�e my�lisz? zali nie wyleci z siod�a rycerz najmocniejszy, je�li ma poder�ni�ty popr�g[3507] i strzemiona?
� Wyleci, jako to prawda, �e tu stoj�! � odrzek� m�odzianek.
� Ha! widzisz! � zawo�a� grzmi�cym g�osem Ma�ko. � Do tegom ci� chcia� przywie��[3508]!
� Bo co?
� Bo Zakon to taki rycerz!
A po chwili doda�:
� Z lada g�by tego nie us�yszysz � nie b�j si�!
I � gdy m�ody rycerzyk nie m�g� jeszcze wymiarkowa�[3509] dobrze, o co chodzi, pocz�� mu rzecz wyja�nia�, zapomnia� jednak doda�, �e por�wnanie to nie sam wymy�li�, ale �e wysz�o ono co do s�owa z pot�nej g�owy Zyndrama z Maszkowic.
W�Krakowie nied�ugo zabawili[3510], a byliby zabawili jeszcze kr�cej, gdyby nie pro�by Ja�ka, kt�ry chcia� si� ludziom i miastu napatrzy�, albowiem wszystko wydawa�o mu si� snem cudownym. Jednak�e staremu rycerzowi �pieszy�o si� okrutnie do domowych pieleszy i do �niw, wi�c niewiele pomog�y i pro�by, tak �e na Wniebowzi�cie Naj�wi�tszej Panny[3511] byli ju� z powrotem � jeden w Bogda�cu, drugi w Zgorzelicach przy siostrze.
I od tej pory zacz�o im si� �ycie wlec do�� jednostajnie, zape�nione prac� gospodarcz� i zwyk�ymi wiejskimi zabiegami. �niwa w po�o�onych nizinnie Zgorzelicach, a zw�aszcza w Jagienkowych Moczydo�ach, wypad�y wy�mienicie, ale w Bogda�cu z powodu suchego roku plon okaza� si� chudy[3512] i nie trzeba by�o du�o trudu, by go zebra�. W og�le sk�po tam mieli ziemi uprawnej, bo maj�tno�� by�a pod borem, a wskutek d�ugiej niebytno�ci pan�w te nawet lechy[3513], kt�re ju� by� karczunkiem przysposobi� pod ork� opat[3514], zapuszczono[3515] z braku r�k na nowo. Stary rycerz, jakkolwiek czu�y na ka�d� strat�, nie bra� tego zbytnio do serca, wiedzia� bowiem, i� przy pieni�dzach �atwo b�dzie wprowadzi� we wszystkim �ad i porz�dek � byle tylko by�o dla kogo trudzi� si� i pracowa�. Ale w�a�nie ta w�tpliwo�� zatruwa�a mu prac� i dni. R�k wprawdzie nie opuszcza�, wstawa� do dnia[3516]; je�dzi� do stad, dogl�da� rob�t polnych i le�nych, wybra� nawet miejsce na kasztel[3517] i przysposabia�[3518] budulec, ale gdy po dniu znojnym[3519] s�o�ce roztapia�o si� w z�otych i czerwonych blaskach z�rz, nieraz chwyta�a go t�sknota okrutna, a obok niej i niepok�j, jakiego przedtem nigdy nie doznawa�. �Ja tu zabiegam, ja si� tu mozol� � m�wi� sobie � a tam ch�opisko m�j le�y mo�e gdzie w polu w��czni� przebodzion[3520] i wilcy mu z�bami pozgonne dzwoni��. Na t� my�l �ciska�o mu si� serce i wielk� mi�o�ci�, i wielkim b�lem. Nas�uchiwa� te� w�wczas pilnie, czy t�tentu nie us�yszy, kt�ry zwiastowa� codzienne przybycie Jagienki, udaj�c bowiem przy niej, �e ma dobr� otuch�, nabiera� jej sam i krzepi� si� nieco w strapionej duszy.
Ona za� przyje�d�a�a codziennie, zwykle pod wiecz�r, z kusz� przy siodle i z oszczepem, od wypadku w drodze powrotnej. Nie by�a to rzecz wcale mo�liwa, aby mog�a kiedy niespodzianie zasta� Zbyszka ju� w domu, gdy� Ma�ko nie �mia� si� go przed jakim� rokiem albo i p�tora spodziewa� � ale widocznie i ta nadzieja tai�a si� w dziewczynie, gdy� przybywa�a nie tak jak niegdy� za dawnych czas�w, w za�ci�gni�tej[3521] tasiemk� koszulinie, w ko�uszku we�n� do g�ry i z li��mi w powichrzonych w�osach, ale z pi�knie splecionym warkoczem i z piersi� opi�t� w barwne sieradzkie sukno. Ma�ko wychodzi� ku niej � i pierwsze jej pytanie by�o zawsze, jakby kto zapisa�: �A co?� � a pierwsza jego odpowied�: ,.A nic!� �potem wprowadza� j� do izby i gwarzyli przy ogniu o Zbyszku, o Litwie, o Krzy�akach i o wojnie � ci�gle w k�ko, ci�gle o tym samym � a nigdy �adnemu z nich nie tylko nie naprzykrzy�y si� te rozmowy, ale nigdy nie mieli ich dosy�.
I tak by�o przez ca�e miesi�ce. Bywa�o, �e i on je�dzi� do Zgorzelic, ale cz�ciej ona do Bogda�ca. Czasem jednak, gdy w okolicy zdarza�y si� jakie� niepokoje albo w porze rui[3522] nied�wiedzich, gdy stare samce, id�c rozw�cieczone za samic�, sk�onne bywa�y do zaczepki, Ma�ko odprowadza� dziewczyn� do dom. Zbrojny dobrze, nie obawia� si� stary �adnych dzikich zwierz�t, by� bowiem niebezpieczniejszy dla nich ni� one dla niego. Je�dzili tedy w�wczas strzemi� w strzemi� � i cz�sto b�r odzywa� im si� z g��bin gro�nie, lecz oni, zapominaj�c o wszystkim, co im si� mog�o przygodzi�[3523], rozmawiali tylko o Zbyszku: gdzie jest? co robi? zali[3524] ju� nabi� albo czy pr�dko nabije tylu Krzy�ak�w, ilu nieboszczce Danusi i jej nieboszczce matce �lubowa� � i czyli rych�o[3525] powr�ci? Jagienka zadawa�a przy tym Ma�kowi pytania, kt�re ju� ze sto razy zadawa�a poprzednio, a on odpowiada� na nie z tak� uwag� i rozmys�em, jakby je pierwszy raz s�ysza�.
� To m�wicie � pyta�a � �e bitwa w polu nie tak dla rycerza straszna jak zamk�w dobywanie?
� A obacz, co si� Wilkowi przygodzi�o? Przed k�od�, kt�r� z wa��w stocz�, �adna zbroja nie uchroni, a w polu, byle rycerz �wiczenie nale�yte mia�, mo�e si� i dziesi�ciu nie da�.
� A Zbyszko? Zali zacn� ma zbroj�?
� Ma ich kilka zacnych, a najlepsz� t� zdobyczn� po Fryzie[3526], bo w Mediolanie kuta. Jeszcze przed rokiem by�a co�kolwiek na Zbyszka za lu�na, ale ninie[3527] w sam raz.
� To ju� przeciw takiej �adna bro� nie poradzi, prawda?
� Co r�ka ludzka zrobi�a, przeciw temu r�ka ludzka poradzi. Na mediola�sk� zbroj� � mediola�ski miecz albo te� strza�y Angielczyk�w.
� Strza�y Angielczyk�w? � pyta�a z niepokojem Jagienka.
� A tom ci nie m�wi�? Nie masz[3528] nad nich w �wiecie �ucznik�w... chyba Mazurowie puszcza�scy, ale i ci tak godnego sprz�tu nie maj�. Angielska kusza przeszyje na sto krok�w najlepsz� zbroj�. Widzia�em pod Wilnem. I �aden z nich nie chybi, a znajdzie si� poniekt�ry, co i jastrz�bia w lot ustrzeli.
� O poga�scy synowie! Jako�e�cie sobie z nimi radzili?
� Nie by�o innej rady, jeno[3529] zaraz w nich! Dobrze psiajuchy i berdyszami[3530] obracaj�, ale z bliska to ju� nasz sobie poradzi.
� Piastowa�a[3531] was przecie r�ka boska, to i teraz Zbyszka ustrze�e.
� Cz�sto ja te� tak m�wi�: �Panie Bo�e, skoro� nas stworzy� i w Bogda�cu osadzi�, to teraz pilnuj, aby�my za� nie sczezli[3532]!� Ha! boska to ju� sprawa. Po prawdzie, niema�a to rzecz na ca�y �wiat dawa� baczenie[3533] i o niczym nie przepomnie�[3534], ale po pierwsze, cz�ek si� tam czym mo�e przypomina, Ko�cio�owi �wi�temu nie sk�pi�c, a po wt�re, co boska g�owa, to nie ludzka.
Tak to oni nieraz z sob� gwarzyli, dodaj�c sobie wzajem otuchy i nadziei. Tymczasem jednak p�yn�y dni, tygodnie i miesi�ce. W jesieni zdarzy�a si� Ma�kowi sprawa ze starym Wilkiem z Brzozowej. By� z dawna sp�r graniczny mi�dzy Wilkami a opatem o le�ne nowocie[3535], kt�re opat, trzymaj�c zastawem Bogdaniec, wykarczowal i zagarn��. W swoim czasie pozywa� on nawet obu naraz Wilk�w w pole, na kopie albo na d�ugie miecze, ci wszelako nie chcieli stawa� z duchownym, w s�dzie za� nie mogli nic wsk�ra�. Teraz stary Wilk upomnia� si� o owe grunta. Ma�ko za�, kt�ry na nic w �wiecie nie by� tak chciwy jak na ziemi�, id�c zrazu za pop�dem swej natury, a zarazem podniecon my�l�, �e j�czmiona udaj� si� doskonale na nowinach[3536], ani chcia� s�ysze� o ich ust�pieniu. Byliby te� niechybnie poszli do grodu[3537], gdyby nie to, �e wypadkiem zjechali si�[3538] u proboszcza w Krze�ni. Tam gdy nagle stary Wilk rzek� w ko�cu srogiej k��tni: �Zanim ludzie rozs�dz�, na Boga si� zdaj�, kt�ry na waszym rodzie za moj� krzywd� si� pom�ci� � zmi�k� nagle zawzi�ty Ma�ko, poblad�, na chwil� umilk�, a potem tak ozwa� si� do k��tliwego s�siada:
� S�uchajcie, nie ja pocz��em spraw�, jeno opat. B�g wie, czyja sprawa s�uszna, ale macie-li z�orzeczy� Zbyszkowi, to bierzcie nowiny, a Zbyszkowi niech tak B�g da zdrowie i szcz�cie, jako je wam z serca odst�puj�.
I wyci�gn�� ku niemu d�o�, a �w, znaj�c go z dawnych czas�w, zdumia� si� niezmiernie, ani bowiem domy�la� si�, jaka w tym twardym pozornie sercu tkwi�a mi�o�� dla bratanka i jaki panowa� niepok�j o jego losy.
Przez d�ugi te� czas nie m�g� i s�owa przem�wi�, a� dopiero gdy ucieszony takim obrotem sprawy proboszcz krze�nie�ski prze�egna� ich znakiem krzy�a � odrzek�:
� A kiedy tak, to co innego! Nie o zysk mi chodzi�o, bom stary i maj�tno�ci nie mam komu ostawi� � jeno o s�uszno��. Kto ze mn� po dobroci � temu jeszcze i swego ust�pi�. A waszemu bratankowi niech tam B�g b�ogos�awi � aby�cie na staro�� nie p�akali po nim, jako ja po moim jedynym ch�opie...
I rzucili si� sobie wzajem w ramiona, a potem d�ugi czas spierali si� o to, kto we�mie nowiny. Ma�ko da� si� wszelako w ko�cu przekona� � ile �e Wilk sam by� na �wiecie � i maj�tno�ci nie mia� istotnie komu zostawi�.
Po czym zaprosi� starego do Bogda�ca, gdzie uczci� go obficie jad�em i napojem � albowiem i sam mia� w duszy rado�� wielk�. Cieszy�a go i nadzieja, �e j�czmie� na nowinach t�go zejdzie, i zarazem my�l, �e odwr�ci� od Zbyszka nie�ask� Bo��.
�Byle wr�ci�, to mu ta ziemi i dobytku nie zbraknie!� � my�la�.
Jagienka nie mniej by�a z tej zgody zadowolona.
� Ju�ci teraz � m�wi�a wys�uchawszy, jak si� wszystko odby�o � je�li Pan Jezus mi�osierny zechce okaza�, �e mu zgoda od swar�w[3539] milsza, to musi wam Zbyszka szcz�liwie powr�ci�.
Na to twarz Ma�ka poja�nia�a, jakby pad� na ni� promie� s�o�ca.
� Tak i ja my�l�! � rzek�. � Pan B�g wszechmocny, bo wszechmocny, ale i na moce niebieskie s� sposoby, trzeba jeno rozum mie�...
� Wam chytro�ci nigdy nie brak�o � odpowiedzia�a dziewczyna, podnosz�c w g�r� oczy.
I po chwili, jakby si� nad czym namy�liwszy, ozwa�a si� znowu:
� Ale te� wy tego waszego Zbyszka mi�ujecie! mi�ujecie! hej!
� Kto by jego nie mi�owa�! � odpar� stary rycerz. � A ty? Niby to go nienawidzisz?
Jagienka nie odpowiedzia�a nic wprost, tylko jak siedzia�a na �awie w podle[3540] Ma�ka, tak przysun�a si� do niego jeszcze bli�ej i odwr�ciwszy g�ow�, pocz�a go tr�ca� z lekka �okciem:
� Dajcie spok�j! com wam winna!
Jednak�e wojna o �mujd�[3541] miedzy Krzy�akami a Witoldem[3542] zbyt zajmowa�a ludzi w Kr�lestwie, aby nie mieli dopytywa� si� o jej przebieg. Niekt�rzy pewni byli, �e Jagie��o[3543] przyjdzie w pomoc stryjecznemu bratu i �e walnej[3544] wyprawy przeciw Zakonowi rych�o[3545] patrze�. Rycerstwo rwa�o si� do niej, a po wszystkich siedzibach szlacheckich powtarzano sobie, �e i znaczna liczba pan�w krakowskich zasiadaj�cych w kr�lewskiej radzie przechyla sie na stron� wojny mniemaj�c, �e raz trzeba sko�czy� z tym nieprzyjacielem, kt�ry nigdy nie chcia� poprzesta� na swoim, a o zagrabieniu cudzego my�la� nawet w�wczas, gdy ogarnia�a go boja�� przed pot�g� s�siedzk�. Lecz Ma�ko, kt�ry by� cz�owiekiem rozumnym, a jako bywalec widzia� i przezna�[3546] wiele, nie wierzy� w blisk� wojn� i tak nieraz o tym m�wi� do m�odego Ja�ka ze Zgorzelic i do innych s�siad�w, kt�rych w Krze�ni spotyka�:
� P�ki mistrz Konrad[3547] �ywie[3548], nie b�dzie z tego nic, bo on m�drzejszy od innych i wie, �e nie by�aby to zwyczajna wojna, ale jakoby rzec: �twoja albo moja �mier�!� I do tego on, znaj�c moc kr�lewsk�, nie dopu�ci.
� Ba! a je�li kr�l pierwszy wojn� wypowie? � pytali s�siedzi.
Lecz Ma�ko kr�ci� g�ow�:
� Widzicie... z bliska ja sie wszystkiemu przypatrowa� i niejednom potrafi� wymiarkowa�[3549]. �eby to by� kr�l z naszego dawnego rodu kr�l�w od wiek wiek�w krze�cija�skich, to by mo�e i pierwszy na Niemc�w uderzy�. Ale nasz W�adys�aw Jagie��o (nie chce ja mu czci umkn��, bo zacny to pan, kt�rego niech B�g w zdrowiu zachowa), nime�my go kr�lem sobie obrali, by� wielkim ksi�ciem litewskim i poganinem[3550]; krze�cija�stwo dopiero co przyj��[3551], a Niemce szczekaj� po �wiecie, �e dusza jeszcze w nim poga�ska. Przeto okrutnie mu nie przystoi pierwszemu wojn� wypowiada� i krze�cija�sk� krew rozlewa�. Dla kt�rej przyczyny i Witoldowi w pomoc nie rusza, chocia� go r�ce sw�dz�, bo i to wiem, �e nienawidzi on jak tr�du Krzy�ak�w.
Takimi mowami jedna� sobie Ma�ko s�aw� bystrego cz�owieka, kt�ren[3552] ka�d� rzecz potrafi jako na stole po�o�y�. W Krze�ni te� otaczano go co niedziela po mszy ko�em, a potem wesz�o w zwyczaj, �e ten lub �w s�siad zas�yszawszy jak� nowin�, zaje�d�a� do Bogda�ca, aby mu stary rycerz wyt�umaczy� to, czego zwyk�a szlachecka g�owa nie mog�a wyrozumie�. On za� przyjmowa� wszystkich go�cinnie i rozmawia� z ka�dym ochotnie, a gdy wreszcie go�� nagaw�dziwszy si�, odje�d�a�, nie zapomina� nigdy po�egna� go takimi s�owy:
� Dziwujecie si� mojemu dowcipowi, ale gdy Zbyszko, da B�g, wr�ci, to si� dopiero b�dziecie dziwowali! Jemu cho�by w radzie kr�lewskiej zasiada�, taka jucha[3553] �ebska i przemy�lna.
I wmawiaj�c to go�ciom, wm�wi� na ko�cu sobie, a zarazem i Jagience, Zbyszko wydawa� si� im obojgu z dala jak kr�lewicz w bajce. Gdy nadesz�a wiosna, zaledwie ju� mogli usiedzie� w domu. Wr�ci�y jask�ki, wr�ci�y bociany; chru�ciele[3554] pocz�y gra� po ��kach, przepi�rki odzywa� si� w zielonej runi [3555]zb�; przylecia�y przedtem jeszcze klucze �urawi i cyranek[3556] � Zbyszko jeden nie wraca�. Ale gdy ptactwo ci�gn�o z po�udnia, natomiast z p�nocy wicher skrzydlaty przynosi� wie�ci o wojnie. M�wiono o bitwach i licznych potyczkach, w kt�rych obrotny Witold[3557] to zwyci�a�, to bywa� pobiy; m�wiono o wielkich kl�skach, kt�re poczyni�a mi�dzy Niemcami zima i choroby. A� wreszcie rozgrzmia�a po ca�ym kraju radosna wie��, �e dzielny Kiejstutowicz wzi�� Nowe Kowno, czyli Gotteswerder, zburzy� je, kamienia na kamieniu i belki na belce nie zostawi�. Ma�ko, gdy dosz�a go ta wiadomo��, siad� na ko� i w te p�dy polecia� do Zgorzelic.
� Ha! � m�wi� � znane mi to strony, bo�my tam ze Zbyszkiem i ze Skirwoi��� t�go Krzy�ak�w pot�ukli. Tam wzi�t[3558] by� przez nas i ten po�ciwy de Lorche. Oto B�g da�, �e si� Niemiaszkom noga powin�a, bo to kasztel[3559] by� do zdobycia trudny.
Jagienka jednak s�ysza�a ju� by�a przed przybyciem Ma�ka o zburzeniu Nowego Kowna, a nawet s�ysza�a i co� wi�cej, a mianowicie, �e Witold rozpocz�� uk�ady o pok�j. Ta ostatnia nowina wi�cej j� nawet obesz�a od poprzedniej, albowiem gdyby pok�j stan��, Zbyszko, je�li zosta� �yw � musia�by powr�ci� do domu.
Wi�c zacz�a wypytywa� starego rycerza, czy to jest rzecz podobna do wiary, a �w zastanowiwszy si�, tak jej odrzek�:
� Z Witoldem wszystko jest do wiary podobne, gdy� to cz�ek ca�kiem od innych r�ny i pewnie ze wszystkich pan�w krze�cija�skich najchytrzejszy. Gdy mu trzeba ku Rusi swe panowanie rozszerzy�, to pok�j z Niemcami czyni, a jak tam doka�e tego, co przed si� zamierzy�, zn�w Niemc�w za �eb! Nie mog� sobie oni da� rady ani z nim, ani z t� nieszcz�sn� �mujdzi�[3560]. Raz on j� im odbiera, drugi raz oddaje � i nie tylko oddaje, ale sam im j� pomaga pogn�bi�. S� tacy mi�dzy nami, ba i na Litwie, kt�rzy mu to za z�e maj�, �e on ze krwi� tego nieszcz�snego plemienia tak igra... I ja bym, szczerze m�wi�c, za ha�b� mu to mia�, �eby to nie by� Witold... Bo w�dy tak sobie czasem my�l�: a nu�e on ode mnie m�drzejszy i wie, co robi? Jako� s�ysza�em od samego Skirwoi��y, �e on z tej krainy wrz�d wiecznie ciek�cy w krzy�ackim ciele uczyni�, aby za� nigdy do zdrowia nie przysz�o... Matki na �mujdzi zawdy[3561] b�d� rodzi�y, a krwi nie szkoda, byle nie sz�a na marne.
� Mnie tam jeno[3562] o to chodzi, czy Zbyszko wr�ci.
� Jak B�g pozwoli, ale bogdaje� to, dziewczyno, w szcz�liw� godzin� powiedzia�a!
Jednak�e up�yn�o jeszcze kilka miesi�cy. Dosz�y wie�ci, �e pok�j istotnie stan��; zbo�a sta�y si� p�owe, ci�arne k�osami, poletki[3563] zasiane gryk� dobrze ju� zrudzia�y, a o Zbyszku nie by�o i s�ychu.
Na koniec po pierwszych sprz�tach[3564] nie m�g� ju� wytrzyma� Ma�ko i zapowiedzia�, �e wyruszy do Spychowa, wie�ci tam, jako w bli�szych stronach Litwy, zasi�gn�� i zarazem gospodarstwo Czecha obejrze�.
Jagienka napar�a si�[3565] z nim jecha�, ale on jej nie chcia� bra�, wi�c pocz�y si� mi�dzy nimi o to spory, kt�re trwa�y przez ca�y tydzie�. A� gdy pewnego wieczoru sprzeczali si� tak z sob� w Zgorzelicach, wpad� jak wicher na dworski podw�rzec ch�opak z Bogda�ca boso, oklep[3566], bez kapelusza na p�owej[3567] czuprynie i zakrzykn�� im przed przy�apem[3568], na kt�rym w�a�nie siedzieli:
� M�ody pan wr�ci�!
Zbyszko wr�ci� istotnie, ale jaki� dziwny: nie tylko wychud�y, spalony wichrem polnym, wyn�dznia�y, lecz zarazem oboj�tny i ma�om�wny. Czech, kt�ry przyjecha� wraz z �on� z nim razem � gada� za niego i za siebie. M�wi� tedy, �e wyprawa widocznie si� jednak uda�a m�odemu rycerzowi, gdy� w Spychowie z�o�y� na trumnach Danusi i jej matki ca�y p�k rycerskich pawich i strusich pi�ropusz�w. Wr�ci� te� ze zdobycznymi ko�mi i zbrojami, z kt�rych dwie by�y nadzwyczaj cenne, cho� okrutnie razami miecza i toporu poci�te. Ma�ko p�on�� z ciekawo�ci, aby si� o wszystkim dok�adnie z ust bratanka wywiedzie�, ale �w macha� tylko r�k� i odpowiada� p�s��wkami � a trzeciego dnia zachorza�[3569] i musia� si� po�o�y�. Pokaza�o si�, �e mia� zbity lewy bok i z�amane dwa �ebra, kt�re �le z�o�one �przeszkadza�y� mu w chodzeniu i oddychaniu. Odezwa�y si� tak�e i te dolegliwo�ci, na kt�re swego czasu cierpia� po wypadku z turem[3570] � a do zupe�nego poderwania jego si� przyczyni�a si� i droga ze Spychowa. Nie by�o to wszystko samo w sobie gro�ne, bo ch�op by� m�ody i niepo�yty[3571] jak d�b � ale na razie ogarn�o go jakie� niezmierne znu�enie, jak gdyby wszystkie trudy, kt�re poni�s�, teraz dopiero zaczyna�y mu chodzi� po ko�ciach. Z pocz�tku my�la� Ma�ko, �e po dw�ch albo trzech dniach odpoczynku w �o�u wszystko minie, a tymczasem sta�o si� przeciwnie. Nie pomog�y �adne smarowania ni okadzania zi�mi[3572], kt�re owczarz miejscowy zaleci�, ni odwary przysy�ane przez Jagienk� i ksi�dza z Krze�ni: Zbyszko coraz by� s�abszy, coraz bardziej znu�on i � coraz smutniejszy.
� Co ci jest? mo�e by� czego chcia�? � wypytywa� go stary rycerz.
� Niczego nie chc� � i wszystko mi za jedno � odpowiada� Zbyszko.
I w ten spos�b up�ywa� dzie� za dniem. Jagienka, wpad�szy na my�l, �e to mo�e jest co� wi�cej ni�eli zwyczajna krzypota[3573] � i �e m�odzian ma chyba jak�� tajemnic�, kt�ra go gn�bi, pocz�a namawia� Ma�ka, aby raz jeszcze popr�bowa� wypyta�, co by to mog�o by�.
Ma�ko zgodzi� si� bez wahania, jednak pomy�lawszy chwil�, rzek�:
� A nu�by tobie ch�tniej powiedzia� ni� mnie? Bo � lubi� � to on ci� przecie lubi, a to te� widzia�em, �e jak si� tam kr�cisz po izbie, to za tob� oczyma wodzi.
� Widzieli�cie? � zapyta�a Jagienka.
� Kiedy powiedzia�em, �e wodzi, to wodzi. A jak ci� d�ugo nie ma, to raz po raz na drzwi spogl�da. Pytaj go ty.
I na razie na tym stan�o. Jednak�e pokaza�o si�, �e Jagienka nie umie i nie �mie. Dopiero gdy przysz�o co do czego, zrozumia�a, �e trzeba by jej m�wi� o Danusi i o mi�o�ci Zbyszka do nieboszczki � a te rzeczy nie chcia�y si� jej przez usta przecisn��.
� Wy�cie chytrzejsi � rzek�a do Ma�ka � i rozum a do�wiadczenie macie lepsze; wy m�wcie, ja nie mog�.
Wi�c Ma�ko rad nierad[3574] zabra� si� do rzeczy � i pewnego ranka, gdy Zbyszko zdawa� si� by� nieco rze�wiejszy ni� zwykle, tak� rozpocz�� z nim rozmow�:
� Powiada� mi Hlawa, �e� godn�[3575] wi�zk� czub�w pawich w Spychowie w podziemiu po�o�y�.
A �w, nie odejmuj�c oczu od pu�apu, na kt�ry le��c na wznak, patrza� � skin�� tylko g�ow� na znak potwierdzenia.
� No! Pan Jezus ci poszcz�ci�, bo przecie i na wojnie �atwiej o ciur�w[3576] ni� o rycerzy... Knecht�w[3577] mo�esz nabi�, ilu chcesz � ale za rycerzem trzeba si� nieraz dobrze ogl�da�... Tak�e ci to sami le�li pod miecz?
� Pozywa�em r�nych kilkakro� na udeptan� ziemi�, a raz otoczyli mnie w bitwie � odrzek� leniwie m�odzian.
� I zdobycznego dobra do�� przywioz�e�...
� W cz�ci knia� Witold obdarzy�.
� Zawsze taki hojny?
Zbyszko skin�� zn�w g�ow�, widocznie nie maj�c ochoty do dalszej rozmowy.
Ale Ma�ko nie da� za wygran� i postanowi� przyst�pi� do rzeczy.
� Powiedz mi tak szczerze � rzek�. � Jake� ju� tam owymi czubami truche�k�[3578] nakry� � musia�o ci okrutnie ul�y�?... Cz�ek zawsze rad[3579], gdy �lub spe�ni... Rade� by�? co?
Zbyszko oderwa� swe smutne oczy od pu�apu, zwr�ci� je na Ma�ka � i odpowiedzia� jakby z pewnym zdziwieniem:
� Nie.
� Nie? B�j�e si� Boga! Bo ja my�la�em, �e jak tam te dusze w niebie ucieszysz, to ju� b�dzie i koniec.
A m�odzian zamkn�� na chwil� oczy jakby w zamy�leniu i wreszcie odrzek�:
� Na nic wida� zbawionym duszom krew ludzka.
Nasta�a chwila milczenia.
� To po c�e� na t� wojn� chodzi�? � zapyta� wreszcie Ma�ko.
� Po co? � odpowiedzia� z pewnym o�ywieniem Zbyszko � ja sam my�la�em, �e mi ul�y! sam my�la�em, �e i Danu�k�, i siebie uciesz�... A potem a�e mi si� dziwno uczyni�o. Wyszed�em z podziemia od tych truche� i tak samo mi ci�ko by�o jako i przedtem. Tak ci to wida� jest, �e na nic zbawionym duszom krew ludzka.
� Musia� ci to kto� powiedzie�, bo sam by� tego nie wymy�li�.
� Samem wymiarkowa�[3580] z tego w�a�nie, �e mi si� �wiat nie wyda� weselszy potem ni� przedtem. Ksi�dz Kaleb tylko mi przytwierdzi�[3581].
� Zabi� nieprzyjaciela na wojnie nie grzech to �aden, ba! nawet chwalebna rzecz, a to przecie nieprzyjaciele naszego plemienia.
� Ja te� za grzech sobie tego nie mam i nie �a�uj� ich.
� Jeno ci�gle Danu�ki?
� Ju�ci: jako j� sobie wspomn�, to mi �al. Ale wola boska! Lepiej jej na dworcu niebieskim i � ju� ja do tego przywyk�.
� To czemu si� ze smutk�w nie otrz�chniesz? Czego ci trzeba?
� Bo ja wiem...
� Wypocznienia ci nie brak, a krzypota ci� rych�o popu�ci. Id� do �a�ni, wyk�p si�, wypij �agiewk�[3582] miodu na poty � i hoc!
� No i co?
� I wnet weso�o�ci nabierzesz.
� A sk�d jej wezm�? W sobie ci jej nie znajd�, a po�yczy� mi jej � nikt nie po�yczy.
� Bo ty co� skrywasz!
Zbyszko ruszy� ramionami.
� Nie mam weso�o�ci, ale nie mam te� nic do skrywania.
I powiedzia� to tak szczerze, �e Ma�ko od razu przesta� pos�dza� go o tajemnic�, a natomiast pocz�� si� g�adzi� szerok� d�oni� po siwej czuprynie, jak mia� zwyczaj czyni� zawsze, gdy si� nad czym� mocno namy�la�, i w ko�cu rzek�:
� To ja ci powiem, czego ci brak: tobie si� jedno sko�czy�o, a drugie si� jeszcze nie zacz�o � rozumiesz?
� Nie bardzo, ale mo�e by�! � odpowiedzia� m�odzianek.
I przeci�gn�� si� jak cz�owiek, kt�rego ogarnia sen.
Ma�ko jednak by� pewien, �e odgad� prawdziw� przyczyn�, i rad by� ogromnie, albowiem przesta� si� zupe�nie niepokoi�. Nabra� te� jeszcze wi�kszej ni� przedtem ufno�ci do w�asnego rozumu i m�wi� sobie w duchu: �Nie dziwowa� si� ludziom, �e si� mnie radz�!�
A gdy po owej rozmowie wieczorem tego samego dnia przyjecha�a Jagienka � jeszcze nim zd��y�a zsi��� z konia, powiedzia� jej, �e wie, czego Zbyszkowi brakuje.
Wi�c dziewczyna zsun�a si� w jednej chwili z siod�a i nu� dopytywa�:
� No co? czego? m�wcie!
� Ty w�a�nie masz dla niego lekarstwo.
� Ja? jakie?
A on obj�� j� wp� i pocz�� szepta� jej co� do ucha, ale nied�ugo, gdy� po chwili odskoczy�a od niego jak oparzona i ukrywszy mi�dzy czaprakiem[3583] a wysokim siod�em sp�onion�[3584] twarz, zawo�a�a:
� Id�cie sobie! Nie cierpi� was!
� Jak mi B�g mi�y, tak prawd� m�wi� � rzek� �miej�c si� Ma�ko.
Stary Ma�ko odgad� dobrze, ale tylko w po�owie. Zbyszkowi istotnie jedna cz�� �ycia sko�czy�a si� ca�kowicie. Za ka�dym wspomnieniem by�o mu Danusi �al, ale sam przecie powiada�, �e lepiej jej musi by� na dworcu niebieskim, ni� by�o na ksi���cym. Z�y� si� ju� z my�l�, �e jej na �wiecie nie ma, przywyk� do niej i uwa�a�, �e wcale nie mog�o by� inaczej. Swego czasu w Krakowie podziwia� bardzo na szybach ko�cielnych wyci�te ze szk�a i pooprawiane w o��w postacie r�nych �wi�tych panienek � barwne, prze�wiecaj�ce w s�o�cu, a teraz wyobra�a� sobie tak samo Danusi�. Widzia� j� niebiesk�, prze�roczyst�, odwr�con� bokiem, ze z�o�onymi r�czkami, ze wzniesionymi oczyma i graj�c� na lute�ce[3585], w�r�d r�nych zbawionych Bo�ych skrzypaczk�w, kt�rzy w niebie grywaj� Matce Boskiej i Dzieci�tku. Nic ju� w niej nie by�o ziemskiego, a sta�a mu si� duchem tak czystym i bezcielesnym, �e gdy czasem wspomnia� sobie, jak w le�nym dworcu pos�ugiwa�a ksi�nie, �mia�a si�, rozmawia�a, siada�a z innymi do sto�u � przejmowa�o go jakby zdziwienie, �e to by� mog�o. Ju� w czasie wyprawy, przy Witoldzie[3586], gdy sprawy wojenne i bitwy poch�ania�y jego uwag�, przesta� t�skni� do swojej nieboszczki, tak jak t�skni m�� do niewiasty, a my�la� tylko tak, jak my�li pobo�ny cz�owiek o swej patronce. W ten spos�b mi�o�� jego, trac�c stopniowo ziemskie pierwiastki, zmienia�a si� coraz bardziej tylko w s�odkie, tak b��kitne jak w�a�nie samo niebo, wspomnienie � i po prostu w cze�� nabo�n�.
Gdyby by� cz�ekiem w�t�ego cia�a i g��bszej my�li, by�by zosta� mnichem � i w cichym �yciu klasztornym by�by przechowa� jak �wi�to�� owo niebieskie wspomnienie a� do chwili, w kt�rej duch z wi�z�w cielesnych ulata w niesko�czone przestworza jak ptak z klatki. Ale jemu ledwie si� zaczyna� trzeci dziesi�tek lat � i sok z surowego wi�ra w pi�ci wyciska�, i konia �cisn�wszy udami, m�g� tchu pozbawi�. By� taki, jakimi byli w�wczas powszechnie szlachta i w�odykowie[3587] � kt�rzy je�li nie marli w dzieci�stwie lub nie zostawali ksi�mi � to, nie znaj�c granic ni miary w zap�dach cielesnych i sile, albo puszczali si� na zb�j, rozpust� i pijactwo � albo te� �eni�c si� m�odo, stawali, gdy wici[3588] wysz�y na wojn�, z dwudziestu czterema albo i wi�cej synami do dzik�w si�� podobnymi.
Ale on nie wiedzia�, �e by� taki � tym bardziej �e z pocz�tku chorza�. Powoli jednak �le ustawione �ebra zros�y mu si�, tworz�c nieznaczn� zaledwie z boku wynios�o��, kt�ra nie przeszkadza�a mu w niczym i kt�r� nie tylko pancerz, ale i zwyk�a szata mog�a ca�kowicie pokry�. Znu�enie mija�o. Bujne, p�owe[3589] w�osy obci�te na znak �a�oby po Danusi odros�y mu zn�w do wp� plec�w. Wraca�a mu dawna nadzwyczajna uroda. Gdy kilka lat temu w Krakowie szed� na �mier� z r�ki kata, wygl�da� jak pachol�[3590] z wielkiego rodu � a teraz sta� si� jeszcze pi�kniejszy, istny kr�lewicz, podobien[3591] z bark�w, z piersi, z l�d�wi i ramion do olbrzyma, z twarzy zas do dziewicy. Moc i �ycie kipia�o w nim jak war[3592] w garnku � a spot�nione czysto�ci� i d�ugim wypoczynkiem chodzi�o mu po ko�ciach jak p�omi�[3593]. On nie wiedz�c, co to jest, my�la�, �e wci�� chorzeje, i wylegiwa� si� w �o�u, rad[3594], �e Ma�ko i Jagienka strzeg� go, pilnuj� i dogadzaj� mu we wszystkim. Chwilami wydawa�o mu si�, �e mu jest tak dobrze jak w niebie, chwilami � zw�aszcza gdy nie by�o przy nim Jagienki � �e �le, smutno, niezno�nie. Bra�o go w�wczas ziewanie, ci�goty[3595], gor�czka, i zapowiada� Ma�kowi, �e wr�ciwszy do zdrowia, p�jdzie zn�w na koniec �wiata, na Niemc�w, na Tatar�w � albo na inn� podobn� dzicz � byle zby�[3596] �ycia, kt�re mu ci�y okrutnie. A Ma�ko, zamiast sprzeciwia� si�, kiwa� g�ow�, przy�wiadcza� � ale tymczasem posy�a� po Jagienk�, za kt�rej przyjazdem topnia�y zaraz w Zbyszku my�li o nowych wyprawach wojennych, tak jak topniej� �niegi, gdy je wiosenne s�o�ce przygrzeje.
Ona za� przyje�d�a�a skwapliwie[3597] i na wezwanie, i z w�asnej woli � gdy� pokocha�a Zbyszka ze wszystkich si� duszy i serca. Za czas�w swego pobytu na dworze biskupim i ksi���cym w P�ocku widywa�a rycerzy r�wnie pi�knych, r�wnie s�awnych z si�y i m�stwa, kt�rzy nieraz kl�kali przed ni�, �lubuj�c jej wierno�� do zgonu, ale ten by� jej wybrany, tego ukocha�a w zaraniu lat pierwsz� mi�o�ci�, a nieszcz�cia, przez jakie przeszed�, wzmog�y tylko jej kochanie do tego stopnia, �e by� jej milszym i stokro� dro�szym nie tylko od wszystkich rycerzy, ale i od wszystkich ksi���t ziemi. Teraz, gdy przychodz�c do zdrowia stawa� si� z dnia na dzie� cudniejszy, mi�o�� jej zmieni�a si� niemal w zapami�tanie[3598] i przes�oni�a jej ca�y �wiat.
Nie przyznawa�a si� jednak do niej nawet sama przed sob�, a przed Zbyszkiem tai�a j� jak najstaranniej z obawy, aby ni� znowu nie wzgardzi�. Nawet z Ma�kiem, o ile dawniej skora by�a do zwierze�, o tyle teraz sta�a si� ostro�na i milcz�ca. Mog�a j� tylko zdradzi� troskliwo��, jak� okazywa�a w piel�gnowaniu Zbyszka, ale i tej troskliwo�ci stara�a si� inne nada� pozory � i w tym celu tak pewnego razu ozwa�a si� przebiegle do Zbyszka:
� Bo, �e ci� tam troch� dogl�dam, to jeno[3599] z przychylno�ci dla Ma�ka, a ty� zara co pomy�la�? powiadaj!
I niby poprawiaj�c w�osy na czole, przys�oni�a twarz d�oni� i pocz�a pilnie patrze� na niego przez palce, on za�, zaskoczony niespodzianym pytaniem, zaczerwieni� si� jak panna i dopiero po niejakim czasie odrzek�:
� Nicem nie pomy�la�. Ty� teraz inna.
Nasta�a zn�w chwila milczenia.
� Inna? � zapyta�a wreszcie dziewczyna jakim� cichym i mi�kkim g�osem. � No! pewnie, �e inna. Ale �ebym ci� ju� tak ca�kiem mia�a nie cierpie�, to tego te� Bo�e nie daj!
� B�g ci zap�a� i za to � odrzek� Zbyszko.
I odt�d bywa�o im z sob� dobrze, tylko jako� niezr�cznie i niesporo[3600]. Nieraz mog�o si� zdawa�, �e oboje o czym innym m�wi�, a o czym innym my�l�. Zapada�o mi�dzy nimi cz�ste milczenie. Zbyszko, wyleguj�c si� wci�� w �o�u, wodzi� wedle s��w Ma�ka za ni� oczyma, gdziekolwiek si� ruszy�a, albowiem, chwilami zw�aszcza, wydawa�a mu si� tak cudna, �e si� jej napatrzy� nie m�g�. Bywa�o tak�e, �e spojrzenia ich spotyka�y si� nagle, a w�wczas p�oni�y im si� twarze i wypuk�a pier� dziewczyny porusza�a si� �piesznym oddechem, i serce jej bi�o jakby w oczekiwaniu, czy czego� nie us�yszy, od czego stopnieje i rozp�ynie si� w niej dusza. Ale Zbyszko milcza�, albowiem straci� do niej dawn� �mia�o�� i ba� si� j� sp�oszy� niebacznym[3601] s�owem, i wbrew temu, co widzia�y jego oczy, sam w siebie wmawia�, �e ona mu tylko siostrzan� przychylno�� gwoli[3602] Ma�kowej przyja�ni okazuje.
I raz pocz�� m�wi� o tym z Ma�kiem. Stara� si� m�wi� niby spokojnie, a nawet oboj�tnie, i ani si� spostrzeg�, jak s�owa jego stawa�y si� coraz podobniejsze do skargi przez p�[3603] gorzkiej, przez p� smutnej. Ma�ko za� wys�ucha� cierpliwie wszystkiego, a w ko�cu rzek� tylko jedno jedyne s�owo:
� G�upi�!
I wyszed� z izby.
Ale na oborze pocz�� zaciera� r�ce i klepa� si� z wielkiej rado�ci po udach.
�Ha! � m�wi� sobie � wtedy, kiedy ci tanio mog�a przyj��, to� i patrze� na ni� nie chcia�, najedz�e si� teraz strachu, kiedy� g�upi. Ja b�d� kasztel[3604] stawia�, a ty si� przez ten czas oblizuj. Nic ci nie rzek� i bielma z oczu nie zdejm�, cho�by� r�a� g�o�niej od wszystkich koni w Bogda�cu. Gdzie wi�ry na zarzewiu[3605] le��, tam i tak pr�dzej czy p�niej p�omi�[3606] buchnie, ale ja ci nie b�d� na zarzewie dmucha�, bo tak my�l�, �e i nie trzeba�. I nie tylko nie dmucha�, ale si� nawet Zbyszkowi sprzeciwia� i dra�ni� go jako stary przechera[3607], kt�ry rad igra z niedo�wiadczonym m�odzie�cem.
Wi�c razu pewnego, gdy Zbyszko zn�w mu powt�rzy�, �e chyba na jak� dalek� wypraw� p�jdzie, aby si� niezno�nego �ywota pozby�, rzek� mu:
� P�ki� go�o mia� pod nosem, tom tob� rz�dzi�, ale teraz � twoja wola. Chcesz-li koniecznie swojemu jeno rozumowi dufa�[3608] i i�� � to id�.
A Zbyszko a� zerwa� si� ze zdziwienia i siad� na �o�u.
� Jak to? To ju� si� nawet i temu nie przeciwicie?
� Co mam si� przeciwia�? �al mi tylko okrutnie rodu, kt�ry by razem z tob� zagin��, ale i na to mo�e znajdzie si� rada.
� Jaka rada? � pyta� niespokojnie Zbyszko.
� Jaka? No! nie ma co gada�, �e roki mi godne s� � ale te� i mocy w ko�ciach nie brak. Ju�ci, Jagience patrzy�by si� m�odszy jakowy� ch�op � ale �em to jej nieboszczykowi ojcu by� przyjacielem � to kto wie...
� Byli�cie jej ojcu przyjacielem � odrzek� Zbyszko � ale dla mnie nigdy�cie nie mieli �yczliwo�ci � nigdy, nigdy!...
I przerwa�, bo si� mu pocz�a broda trz���, a Ma�ko rzek�:
� Ba! skoro koniecznie chcesz gin�� � to c� mam robi�?
� Dobrze! r�bcie, co chcecie �ja jeszcze dzi� w �wiat pojad�!
� G�upi�! � powt�rzy� Ma�ko.
I zn�w wyszed� z izby dogl�da� ch�op�w i bogdanieckich, i tych, kt�rych po�yczy�a ze Zgorzelic i z Moczydo��w Jagienka, aby pomagali w kopaniu rowu maj�cego otacza� kasztel.
Zbyszko nie spe�ni� wprawdzie swej gro�by i nie wyjecha�, ale za to po up�ywie jeszcze tygodnia zdrowie wr�ci�o mu zupe�nie i nie m�g� ju� d�u�ej wylegiwa� si� w �o�u. Ma�ko powiedzia�, �e wypada im teraz pojecha� do Zgorzelic i podzi�kowa� Jagience za starunek[3609], wi�c pewnego dnia wypra�ywszy si� dobrze w �a�ni, postanowi� jecha� nie zw��cz�c[3610]. W tym celu kaza� wydoby� ze skrzyni pi�kne szaty, aby nimi zast�pi� zwyk�� odzie�, kt�r� mia� na sobie � a nast�pnie zaj�� si� trefieniem[3611] w�os�w. By�a to jednak czynno�� nie�atwa i niema�a, a to nie tylko z powodu bujno�ci Zbyszkowej czupryny, kt�ra z ty�u spada�a mu jak grzywa a� za �opatki. Rycerze w �yciu codziennym nosili w�osy w p�tlikach[3612] kszta�tu grzyba, co mia�o i t� dobr� stron�, �e w czasie wypraw he�m daleko mniej ich uwiera�, natomiast na rozmaite uroczysto�ci, wesela lub jad�c w odwiedziny do dom�w, w kt�rych by�y panny, uk�adali je w pi�knie poskr�cane zwoje, kt�re cz�sto smarowano bia�kiem dla po�ysku i mocy. Tak to w�a�nie chcia� utrefi� si� Zbyszko. Ale dwie niewiasty wezwane z czeladnej, nieprzywyk�e do takiej roboty, nie umia�y sobie da� rady. Wysch�e i wzburzone po �a�ni w�osy nie chcia�y si� uk�ada� i je�y�y si� jako �le poszyta strzecha na cha�upie. Nie pomog�y ani zdobyczne na Fryzach[3613] grzebienie ozdobnie z bawolego rogu wyrobione, ani nawet zgrzeb�o[3614], po kt�re jedna z niewiast posz�a do stajni. Zbyszko pocz�� si� w ko�cu niecierpliwi� i gniewa� � gdy wtem do izby wszed� Ma�ko w towarzystwie Jagienki, kt�ra przez ten czas niespodzianie nadjecha�a.
� Pochwalony Jezus Chrystus! � rzek�a dziewczyna.
� Na wieki wiek�w! � odpowiedzia� z rozpromienion� twarz� Zbyszko. � O, to dziwne! Bo my�my w�a�nie chcieli do Zgorzelic jecha�, a ty� tu!
I oczy rozb�ys�y mu rado�ci�, bo ju� tak by�o, i� ilekro� j� zobaczy�, tylekro� czyni�o mu si� w duszy tak jasno, jakby na wsch�d s�o�ca patrza�. A Jagienka, ujrzawszy zak�opotane baby z grzebieniami w r�ku, zgrzeb�o le��ce na �awie wpodle[3615] Zbyszka i jego zwichrzon� czupryn�, pocz�a si� �mia�.
� Ej, wiecha te� to, wiecha! � zawo�a�a, ukazuj�c spod koralowych ust cudne, bia�e z�by. � W konopiach by ci� albo w sadzie wi�niowym na strach ptactwu postawi�!
On za� zas�pi� si� i rzek�:
� Chcieli�my do Zgorzelic jecha�, ale w Zgorzelicach nijak by ci by�o go�ciowi uchybia�, a tu mo�esz sobie ze mnie dworowa�, ile chcesz, co, wiera[3616], zawsze rada[3617] czynisz.
� Ja rada to czyni�? � zapyta�a dziewczyna. � Ej, mocny Bo�e! To� przyjecha�am prosi� was na wieczerz�, a �miej� si� nie z ciebie, jeno[3618] z tych bab, bo �eby tak na mnie, wnet bym tu sobie da�a rady.
� Nie wsk�ra�aby� i ty!
� A Ja�kowi to niby kto to robi?
� Jasiek ci brat � odpar� Zbyszko.
� Ju�ci!...
Lecz tu stary i do�wiadczony Ma�ko postanowi� im przyj�� z pomoc�.
� Po domach � rzek� � gdy po postrzy�ynach rycerskiemu pachol�ciu w�osy odrosn�, trefi mu je siostra, a w �ra�ym[3619] wieku �ona m�owi; ale obyczaj te� jest, �e gdy rycerz siostry albo �ony nie ma, to mu dziewki szlacheckie s�u��, nawet i ca�kiem obce.
� Zali[3620] istotnie jest taki obyczaj? � pyta�a spuszczaj�c oczy Jagienka.
� Nie tylko po dworach, lecz i po zamkach, ba! nawet na kr�lewskim dworze � odrzek� Ma�ko.
Po czym zwr�ci� si� do niewiast:
� Kiedy�cie do niczego, ruszajcie do czeladnej!
� To niech mi te� grzanej wody przynios� � doda�a dziewczyna.
Ma�ko wyszed� razem z niewiastami, niby dla pilnowania, aby w pos�udze nie by�o marudztwa � i po chwili wys�a� grzan� wod�, kt�r� gdy zostawiono w izbie, m�odzi zostali sami. Jagienka zamoczywszy naprz�d na��czk�[3621], pocz�a ni� zwil�a� silnie w�osy Zbyszkowe, gdy za� przesta�y si� wichrzy� i opad�y ci�arem wilgoci, wzi�a grzebie� i siad�a na �awie obok m�odzianka, aby zabra� si� do dalszej roboty.
I tak siedzieli tu� ko�o siebie, oboje nad miar� �liczni i nad miar� w sobie rozkochani, ale stropieni i milcz�cy. Jagienka pocz�a wreszcie uk�ada� jego z�ote w�osy, a on czu� blisko�� jej wzniesionych ramion, jej d�oni i dr�a� od st�p do g�owy, hamuj�c si� ca�� si�� woli, aby nie porwa� jej wp� i nie przycisn�� ze wszystkich si� do piersi.
W ciszy s�ycha� by�o przyspieszone ich oddechy.
� Mo�e� ty chory? � spyta�a po chwili dziewczyna. � Co ci jest?
� Nic! � odpowiedzia� m�ody rycerz.
� Bo jako� tak dychasz.
� I ty dychasz...
Zn�w zapad�a cisza. Policzki Jagienki zakwit�y jak r�e, czu�a bowiem, �e Zbyszko oczu nie odrywa ani na chwil� od jej twarzy, wi�c chc�c zagada� w�asne zak�opotanie, zn�w zapyta�a:
� Czego si� tak patrzysz?
� Wadzi[3622] ci?
� Nie wadzi mi, jeno si� pytam.
� Jagienka?
� Co...
Zbyszko nabra� w piersi powietrza, westchn��, poruszy� ustami, jakby zabieraj�c si� do d�u�szej rozmowy, ale wida� nie starczy�o mu jeszcze odwagi, bo tylko powt�rzy� zn�w:
� Jagienka?...
� Co?
� Kiedy si� boj� co� rzec � Nie b�j si�. Prosta ja dziewczyna, nie �aden smok.
� Ju�ci, nie smok! Ale �e stryj Ma�ko powiada, �e ci� chce bra�!...
� Bo chce, jeno nie dla siebie.
I zamilk�a, jakby przestraszona w�asnymi s�owy.
� Przemi�y B�g! Jagu� moja... A ty co na to, Jagu�? � zawo�a� Zbyszko.
Lecz jej niespodzianie oczy wezbra�y �zami, �liczne usta pocz�y drga�, a g�os sta� si� tak cichy, �e Zbyszko ledwo m�g� dos�ysze�, gdy rzek�a:
� Tatu� i opat[3623] chcieli... a ja � to... ty wiesz!...
Na te s�owa rado�� buchn�a mu w sercu jak nag�y p�omie� � wi�c porwa� dziewczyn� na r�ce, podni�s� j� w g�r� jak pi�rko i pocz�� krzycze� w zapami�taniu:
� Jagu�! Jagu�! z�oto ty moje! s�onko ty moje � hej! hej!...
I krzycza� tak, �e stary Ma�ko, my�l�c, �e sta�o si� co� niezwyk�ego, wpad� do izby. Dopiero� ujrzawszy Jagienk� na reku Zbyszka, zdumia� si�, �e wszystko posz�o tak niespodziewanie pr�dko, i zawo�a�:
� W imi� Ojca i Syna! Miarkuj si�[3624], ch�opie!
A Zbyszko przypad� do niego, postawi� Jagienk� na ziemi i oboje chcieli przykl�kn��, lecz nim zdo�ali to uczyni�, chwyci� ich stary w ko�ciste ramiona i przycisn�� ze wszystkich si� do piersi.
� Pochwalony! � rzek�. � Wiedzia�em ci ja, �e tak si� sko�czy, ale mi przecie rado��! Bo�e wam b�ogos�aw! L�ej b�dzie umiera�... Dziewucha jako z�oto najszczersze... Ku Bogu i ku ludziom! Prawdziwie! A niech ta ju� b�dzie, co chce, kiedym si� takiej pociechy doczeka�... B�g do�wiadczy�, ale i B�g pocieszy�. Trzeba jecha� do Zgorzelic, Ja�kowi oznajmi�. Hej, �eby stary Zych �y�!... i opat[3625]... Ale ja wam za obu strzymam[3626], bo �eby tak prawd� rzec, to was tak oboje mi�uj�, �e i wstyd gada�.
I chocia� mia� w piersi serce hartowne, wzruszy� si� tak, �e a� �cisn�o go co� w gardle, wi�c uca�owa� jeszcze Zbyszka, a potem w oba policzki Jagienk� i wykrztusiwszy na wp� przez �zy: �Mi�d, nie dziewczyna!� � poszed� do stajen, aby kaza� konie kulbaczy�[3627].
Wyszed�szy, zatoczy� si� z rado�ci na dziewanny, kt�re ros�y przed domem, i pocz�� spogl�da� na ich ciemne kr�gi otoczone ��tymi li��mi, zupe�nie jak cz�owiek pijany.
� Ano! Kupa was � rzek� � ale da B�g, Grad�w Bogdanieckich b�dzie wi�cej.
Po czym, id�c ku stajni, j��[3628] zn�w mrucze� i wylicza�:
� Bogdaniec, opatowe maj�tki, Spych�w, Moczydo�y... B�g zawsze wie, do czego prowadzi, a przyjdzie czas na starego Wilka, to by i Brzozow� warto kupi�... ��ki [3629]godne!...
Tymczasem Jagienka i Zbyszko wyszli tak�e przed dom, rado�ni, szcz�liwi, ja�niej�cy jak s�o�ce.
� Stryjku! � ozwa� si� z dala Zbyszko.
A on zwr�ci� si� ku nim, otworzy� r�ce i pocz�� wo�a� jak w lesie:
� Hop! hop! Bywajcie!!
Oni mieszkali w Moczydo�ach, a stary Ma�ko wznosi� dla nich kasztel[3630] w Bogda�cu. Wznosi� mozolnie[3631], gdy� chcia�, �eby odsady[3632] by�y z kamienia na wapno, a czatownia[3633] z ceg�y, o kt�r� trudno by�o w okolicy. W pierwszym roku wykopa� rowy, co przysz�o do�� �atwo, albowiem wzg�rze, na kt�rym mia� stan�� kasztel, by�o niegdy� okopane, mo�e za czas�w jeszcze poga�skich, nale�a�o wi�c tylko oczy�ci� owe w�do�y[3634] z drzew, z g�ogowych g�szcz�w, kt�rymi zaros�y, a nast�pnie umocni� je i pog��bi� nale�ycie. Przy pog��bianiu dokopano si� te� obfitego �r�d�a, kt�re w nied�ugim czasie nape�ni�o fos� tak, �e musia� Ma�ko obmy�la� uj�cie dla zbytku[3635] wody. Potem na wale wzni�s� cz�stok�[3636] i pocz�� zgromadza� budulec na �ciany zameczku, bale d�bowe tak grube, �e trzech ch�op�w jednego obj�� nie mog�o, i modrzewiowe, nie gnij�ce ni pod glinian� polep�[3637], ni pod przykryciem z darniny[3638]. Do wznoszenia tych �cian zabra� si� pomimo sta�ej pomocy ch�op�w ze Zgorzelic i Moczydo��w dopiero po roku, ale zabra� si� tym gorliwiej dlatego, �e przedtem jeszcze Jagienka powi�a bli�ni�ta. Niebo otworzy�o si� w�wczas przed starym rycerzem, mia� ju� bowiem dla kogo pracowa�, zabiega�, wiedzia�, �e r�d Grad�w nie zaginie, a T�pa Podkowa nieraz jeszcze ubroczy si� we krwi nieprzyjacielskiej.
Bli�niakom dano imiona: Ma�ko i Ja�ko. �Ch�opy � mowi� stary � na schwa�, tak �e w ca�ym Kr�lestwie nie masz podobnych, a przecie jeszcze nie wiecz�r[3639]�. I ukocha� ich od razu wielk� mi�o�ci�, a za Jagienk� �wiata nie widzia�. Kto mu j� w oczy s�awi�, ten wszystko m�g� u niego uzyska�. Zazdroszczono jej jednak Zbyszkowi szczerze i s�awiono j� nie tylko dla korzy�ci, gdy� istotnie ja�nia�a ona w okolicy niby kwiat najpi�kniejszy ze wszystkich na ��ce. Przynios�a m�owi wielkie wiano[3640], ale i wi�cej ni� wiano, bo wielkie kochanie i urod� ol�niewaj�c� oczy ludzkie, i dworno��, i dzielno�� tak�, �e niejeden rycerz m�g�by si� ni� pochlubi�. Nic to dla niej by�o w kilka dni po po�ogu do gospodarstwa wsta�, a potem z m�em na �owy jecha� albo konno z Moczydo��w do Bogda�ca rano skoczy� i przed po�udniem do Ja�ka i Ma�ka wr�ci�. Kocha� j� tedy jak �renice oka m��, kocha� stary Ma�ko, kocha�a czelad�[3641], dla kt�rej ludzkie mia�a serce, a w Krze�ni, gdy w niedziele wchodzi�a do ko�cio�a, wita� j� szmer podziwu i uwielbienia. Dawniejszy jej zalotnik, gro�ny Cztan z Rogowa, �eniaty[3642] z c�rk� kmiec�[3643], kt�ry po mszy pija� w karczmie ze starym Wilkiem z Brzozowej, mawia�, podpiwszy, do niego: �Szczerbili�my si� o ni� nieraz z waszym synem i chcieli�my j� bra�, ale to tak w�a�nie by�o, jakby po miesi�c[3644] na niebie si�ga�.
Inni za� g�o�no wyznawali, �e takiej chybaby na dworze kr�lewskim w Krakowie szuka�. Bo obok bogactwa, urody i dworno�ci czczono tak�e niezmiernie jej czerstwo��[3645] i si��. I by� o tym jeden g�os, �e �to dopiero niewiasta, co nied�wiedzia oszczepem w boru podeprze, a orzech�w nie potrzebuje gry��, jeno[3646] je na �awie u�o�y i z nag�a przysi�dzie, to ci si� wszystkie tak pokrusz�, jakoby� je m�y�skim kamieniem przycisn���. Tak to j� s�awiono i w parafialnej Krze�ni, i po s�siednich wsiach, a nawet w wojew�dzkim Sieradzu. Jednak�e, zazdroszcz�c Zbyszkowi z Bogda�ca, nie dziwiono si� zbytecznie, �e j� dosta�, albowiem opromieni�a i jego taka chwa�a wojenna, jakiej nikt w okolicy nie mia�.
M�odzi w�odykowie[3647] i szlachta prawili sobie wzajem ca�e opowie�ci o Niemcach, kt�rych �na�uszczy�� w bitwach pod wodz� Witolda[3648] i w pojedynk�, na udeptanej ziemi. M�wiono, �e �aden mu si� nigdy nie odj��, �e w Malborgu dwunastu ich zbi� z koni, mi�dzy nimi brata mistrzowego Ulryka[3649], wreszcie, �e nawet z krakowskimi rycerzami m�g� si� potyka� i �e sam niezwyci�ony Zawisza Czarny[3650] by� mu �yczliwym przyjacielem. Niekt�rzy nie chcieli tak nadzwyczajnym klechdaniom[3651] wierzy�, ale i ci jednak, gdy by�a mowa o tym, kogo by okolica wybra�a, gdyby polskim rycerzom przysz�o z obcymi i�� w zaw�d, m�wili: �Ju�ci, Zbyszka� � a potem dopiero w�ochatego Cztana z Rogowa i innych miejscowych osi�k�w, kt�rym pod wzgl�dem �wiczenia rycerskiego daleko by�o do m�odego dziedzica z Bogda�ca.
Wielka zamo�no�� jedna�a mu na r�wni ze s�aw� szacunek ludzki. Bo �e za Jagienk� wzi�� Moczydo�y i wielk� maj�tno�� opatow�[3652], to nie by�a jego zas�uga, ale on ju� przedtem mia� Spych�w wraz z ogromnymi skarbami zgromadzonymi przez Juranda, a pr�cz tego szeptali sobie ludzie, �e samych �up�w zdobytych i wzi�tych przez rycerzy z Bogda�ca w zbrojach, koniach, szatach, klejnotach wstrzyma�oby na trzy albo i cztery dobre wsie.
Widziano wi�c w tym jak�� szczeg�ln� �ask� Bo�� nad rodem Grad�w herbu T�pa Podkowa, kt�ry do niedawna podupad�y, tak �e pr�cz pustego Bogda�ca nic nie mia�, wyrasta� teraz nad wszystkie inne w okolicy. �Przecie w Bogda�cu osta�o po pogorzeli[3653] jeno garbate domosko[3654] � m�wili starzy ludzie � i sam� maj�tno�� z braku r�k roboczych musieli krewnemu zastawi�, a teraz kasztel[3655] wznosz��. I podziw by� wielki, ale �e towarzyszy�o mu og�lne, instynktowne poczucie, ze ca�y nar�d idzie tak�e niepowstrzymanym p�dem do jakiego� niezmiernego dorobku i �e z woli Bo�ej taki ma by� w�a�nie porz�dek rzeczy, wi�c nie by�o w tym podziwie z�ej zawi�ci. Owszem, che�pi�a si�[3656] okolica i by�a dumna z tych rycerzy z Bogda�ca. Byli oni jakby oczywistym dowodem, do czego mo�e doprowadzi� szlachcica krzepkie[3657] rami� w po��czeniu z m�nym sercem i rycersk� po��dliwo�ci� przyg�d. Niejeden te� na ich widok uczuwa�, �e mu za ciasno w domowych pieleszach, w rodzimych granicach, i �e o �cian� s� we wra�ej mocy wielkie bogactwa i obszerne ziemie, kt�re mo�na zdoby� z niezmiern� dla siebie i dla Kr�lestwa korzy�ci�. A �w nadmiar si�, kt�ry odczuwa�y rody, rozpiera� ca�� spo�eczno��, tak i� by�a jakby war[3658], kt�ry musi z naczynia wykipie�. Mogli m�drzy panowie krakowscy i mi�ujacy pok�j kr�l[3659] hamowa� te si�y do czasu i odk�ada� wojn� z odwiecznym wrogiem na d�ugie lata, ale �adna moc ludzka nie mog�a przyt�umi� ich ca�kowicie ani te� powstrzyma� tego p�du, kt�rym idzie ku wielko�ci dusza powszechna.
Do�y� Ma�ko szcz�liwych dni �ywota. Nieraz mawia� te� s�siadom, �e wi�cej dosta�, ni�li sam si� spodziewa�. Nawet staro�� ubieli�a mu tylko w�os na g�owie i brodzie, ale nie odj�a mu dotychczas ni si�, ni zdrowia. Serce mia� pe�ne tak wielkiej weso�o�ci, jakiej dotychczas nie zazna�. Surowa niegdy� jego twarz stawa�a si� coraz wi�cej dobroduszn�, a oczy �mia�y si� do ludzi dobrym u�miechem. W duszy mia� przekonanie, �e wszystko z�o sko�czy�o si� na zawsze i �e �adna troska, �adna niedola nie zm�ci ju� p�yn�cych tak spokojnie jak jasny strumie� dni �ycia. Do staro�ci wojowa�, na staro�� gospodarzy� i maj�tno�� dla �wn�k�w[3660]� powi�ksza� � to by�o przecie jego najwi�ksze pragnienie we wszystkich czasach, a oto w�a�nie wszystko spe�ni�o mu si� doskonale. Gospodarka sz�a jak z p�atka. Bory by�y znacznie wyci�te; wykarczowane i obsiane nowocie[3661] zieleni�y si� co wiosna runi�[3662] zb� rozmaitych; mno�y� si� dobytek; na ��kach by�o czterdzie�ci �wierzop[3663] ze �rebi�ty, kt�re stary szlachcic codziennie ogl�da�; stada baran�w i byd�a pas�y si� po ugorach i zagajach; Bogdaniec zmieni� si� ca�kowicie: z opustosza�ej osady czyni� si� wsi� ludn� i zamo�n�, a kto si� do niego zbli�a�, tego oczy ol�niewa�a widna z dala czatownia i nie poczernia�e jeszcze �ciany kasztelu, b�yszcz�ce z�otem w s�o�cu, a purpur� zorzy wieczorem.
Wi�c radowa� si� stary Ma�ko w sercu dobytkiem, gospodarstwem, pomy�ln� dol� � i nie przeczy�, gdy ludzie m�wili, �e ma szcz�sn� r�k�. W rok po bli�ni�tach przyszed� znowu na �wiat ch�opak, kt�rego Jagienka, na cze�� i dla pami�ci swego rodzica, nazwa�a Zychem. Ma�ko przyj�� go z rado�ci� i nie zatroszczy� si� tym bynajmniej, �e gdyby tak mia�o p�j�� dalej, maj�tno�� z takim trudem i zabiegliwo�ci� zebrana musia�aby si� rozdrobni�: �Bo co my mieli?� m�wi� o tym pewnego razu do Zbyszka. � Nic! a przecie B�g przysporzy�. Stary Pakosz z Sulis�awic � m�wi� � ma jedn� wie�, syn�w za� dwudziestu dw�ch, a przecie g�odem nie przymieraj�. Ma�o� to jest ziem w Kr�lestwie i na Litwie? Ma�o� to wsi i zamk�w w psubrackich r�kach Krzy�ak�w? Hej! nu�by tak Pan Jezus zdarzy�! By�oby godne[3664] pomieszczenie, bo tam zamki ca�e z ceg�y czerwonej, z kt�rych by kasztelanie[3665] nasz mi�o�ciwy kr�l poczyni��. I by�a to rzecz godna uwagi, �e Zakon sta� przecie na szczycie pot�gi, �e bogactwy, si��, mnogo�ci� �wiczonych wojsk wszystkie zachodnie kr�lestwa przewy�sza�, a jednak ten stary rycerz my�la� o zamkach krzy�ackich jako o przysz�ych siedzibach dla swoich wnuk�w. I wielu zapewne tak samo my�la�o w Kr�lestwie Jagie��owym[3666], nie tylko dlatego, �e to by�y stare polskie ziemie, na kt�rych Zakon siedzia�, ale i w poczuciu tej si�y pot�nej, kt�ra burz�c si� w piersiach narodu, szuka�a na wszystkie strony uj�cia.
W czwartym dopiero roku, licz�c od ma��e�stwa Zbyszka, stan�� kasztel[3667], a i to z pomoc� r�k roboczych nie tylko miejscowych, zgorzelickich, moczyd�owskich, lecz i s�siedzkich, a szczeg�lnie starego Wilka z Brzozowej, kt�ry zostawszy sam po �mierci syna na �wiecie, zaprzyja�ni� si� bardzo z Ma�kiem, a potem zwr�ci� serce ku Zbyszkowi i Jagience. Ma�ko przyozdobi� komnaty �upami z wojen, kt�re albo sami ze Zbyszkiem wzi�li, albo po Jurandzie ze Spychowa odziedziczyli, przyda� do tego dostatki po opacie[3668] i to, co Jagienka z domu wywioz�a, okna szklane sprowadzi� z Sieradza � i wspania�� urz�dzi� siedzib�. Zbyszko z �on� i dzie�mi przeni�s� si� jednak do kasztelu w pi�tym dopiero roku, gdy ju� i inne budowy, jak oto: stajnie, obory, kuchnie i �a�nie, by�y uko�czone, a z nimi razem i sklepy[3669] podziemne, kt�re stawi� stary na kamie� i wapno, aby za� trwa�o�� mia�y niepo�yt�[3670]. Sam si� jednak do zamku nie przeni�s�; wola� zosta� w starym domostwie, a na wszelkie pro�by Zbyszka i Jagienki odpowiada� odmownie, w taki spos�b my�l swoj� wy�uszczaj�c:
� Tu ju� zamr�, gdziem si� urodzi�. Widzicie, za czas�w wojny Grzymalit�w z Na��czami[3671] spalon by� do cna Bogdaniec � wszystkie budynki, wszystkie cha�upy � ba! p�oty nawet, jeno to domosko[3672] osta�o. Ludzie gadali, �e dla zbytku mch�w na dachu nie chcia�o gorze�[3673] � ale ja my�l�, �e by�a w tym i �aska Bo�a � i wola, aby�my tu wr�cili i st�d znowu wyro�li. Za czas�w naszej wojaczki biada�em ja nieraz, �e nie mamy do czego wraca�, alem nie ca�kiem s�usznie tak m�wi�, bo, wiera[3674], nie by�o na czym gospodarzy� i co do g�by w�o�y�, ale by�o si� gdzie schroni�. Wy m�odzi to co innego, ale ja tak ju� my�l�, �e skoro nas �w stary dom nie poniecha� � to i mnie nie godzi si� go poniecha�.
I zosta�. Lubi� jednak�e przychodzi� do zameczku, aby ogl�da� jego wielko�� i wspania�o�� w por�wnaniu z dawn� siedzib�, a zarazem patrze� na Zbyszka, na Jagienk� i na �wn�k�w�. Wszystko, co tam widzia�, by�o w znacznej cz�ci jego dzie�em, a jednak przejmowa�o go ono dum� i podziwem. Przyje�d�a� czasem do niego stary Wilk, aby z nim �ugwarzy� przy ognisku, albo te� on sam odwiedza� go w tym�e zamiarze w Brzozowej, wi�c raz tak mu swoje my�li o tych �nowych porz�dkach� wypowiedzia�:
� Wiecie! A�e mi czasem cudnie[3675]. Bo przecie wiadomo, �e Zbyszko i w Krakowie na zamku u kr�la bywa� (ba! ma�o mu tam g�owy nie uci�li!), i na Mazowszu, i w Malborgu, i u ksi�cia Janusza[3676], a Jagienka te� si� w dostatku chowa�a, ale przecie w�asnego kasztelu nie mieli... Ale teraz to tak, jakby nigdy inaczej nie �ywili[3677]... Chodz�, m�wi� wam, po komnatach, chodz�, chodz� � i s�u�bie rozkazania daj�, a jak si� zm�cz�, to sobie siedn�[3678]. Prawy[3679] kasztelan i kasztelanowa! Maj� ci te� komnat�, w kt�rej z so�tysami, z karbowymi [3680]i czeladzi�[3681] obiaduj�, a w niej �awy, dla niego i dla niej wy�sze � inni za� poni�ej siedz� i czekaj�, p�ki pa�stwo godnie[3682] mis nie na�o��. Taki to dworski obyczaj, a�e cz�ek musi sobie przypomina�, �e to nie �adne wielkie pa�stwo, jeno[3683] bratanek i bratankowa, kt�rzy po r�ku starego bo�kaj�[3684], na pierwszym miejscu sadz� i dobrodziejem swoim zowi�.
� Dlatego im te� Pan Jezus b�ogos�awi � zauwa�y� stary Wilk.
Za czym pokiwawszy smutnie g�ow�, popi� miodu, poruszy� �elaznym pogrzebaczem g�ownie[3685] w ognisku i rzek�:
� A mojemu ch�opu si� sczez�o[3686]!
� Wola boska.
� Ano! Starsi, kt�rych by�o pi�ciu, przedtem dawno polegli. Przecie wiecie. Ju�ci, wola boska. Ale ten by� ze wszystkich najt�szy[3687]. Prawy Wilk i gdyby nie by� leg�, to by dzi� te� mo�e na w�asnym zamku siedzia�.
� Wolej[3688] by by� Cztan poleg�.
� Co ta Cztan! Niby to kamienie m�y�skie na plecy bierze, a ile to razy m�j go poszczerbi�! M�j mia� �wiczenie rycerskie, a Cztana teraz �ona po pysku pierze, bo cho� jest ch�op mocarny, ale g�upi.
� Hej! jako podogonie[3689]! � przy�wiadczy� Ma�ko.
I przy sposobno�ci wynosi� pod niebo nie tylko �wiczenie rycerskie, ale i rozum Zbyszka, �e to w Malborgu z najprzedniejszymi rycerzami goni� na ostre, �a z ksi���ty to ci wam tak b�dzie gada�, jakoby orzechy gryz��. Chwali� te� jego porz�dek w g�owie i zabiegliwo�� w gospodarce, bez kt�rej pr�dko by kasztel maj�tno�� zjad�. Nie chc�c jednak, by stary Wilk my�la�, �e co� podobnego im mo�e grozi�, ko�czy� przyciszonym g�osem:
� No z �aski Boga jest ta wszelkiego dobra dosy�, wi�cej ni� ludzie wiedz�, ale nie m�wcie o tym nikomu.
Ludzie jednak domy�lali si�, wiedzieli i opowiadali sobie a� do przesady, zw�aszcza o bogactwach, kt�re Bogdanieccy mieli wywie�� ze Spychowa. M�wiono, �e pieni�dze sol�wkami[3690] wozili z Mazowsza. Wygodzi�[3691] te� raz Ma�ko po�yczk� kilkunastu grzywien[3692] mo�nym dziedzicom na Koniecpolu, co do ostatka utwierdzi�o okolic� w mniemaniu o jego �skarbach�. Z tego powodu ros�o znaczenie Bogdanieckich, r�s� szacunek ludzki i go�ci nigdy nie brak�o w kasztelu, na co Ma�ko, cho� oszcz�dny, nie patrza� niech�tnym okiem, gdy� wiedzia�, �e i to s�awy rodowi przymna�a.
Szczeg�lnie chrzciny bywa�y sute[3693], a raz na rok, po Matce Boskiej Zielnej, wyprawia� Zbyszko wielk� uczt� dla s�siedztwa, na kt�r� i szlachcianki przyje�d�a�y patrze� na �wiczenia rycerskie, s�ucha� g�dk�w[3694] i pl�sa� z m�odymi rycerzami przy smolnych pochodniach a� do rana. Wtedy to pas� oczy i radowa� si� w sercu stary Ma�ko widokiem Zbyszka i Jagienki, tak wygl�dali dwornie i pa�sko. Zbyszko zm�nia�, rozr�s� si�, a cho� przy pot�nej i wynios�ej postawie twarz jego wydawa�a si� zawsze zbyt m�oda, jednak�e gdy bujny w�os opi�� przepask� z purpury, przybra� si� w �wietn�, naszyt� srebrnymi i z�otymi ni�mi szat�, to nie tylko Ma�ko, ale i niejeden szlachcic m�wi� sobie w duszy: �Boga mi! i�cie ksi���[3695] jakowe� na zamku swoim siedz�ce�. A przed Jagienk� przykl�kali nieraz rycerze znaj�cy zachodni obyczaj prosz�c, by chcia�a im by� dam� ich my�li � taki bi� od niej blask zdrowia, m�odo�ci, si�y i urody. Sam stary dziedzic na Koniecpolu, kt�ry by� wojewod� sieradzkim, zdumiewa� si� jej widokiem i z zorz� porann�, a nawet i z s�onkiem j� por�wnywa�, �kt�re �wiatu jasno�� daje, a nawet i stare ko�ci �ywsz� gor�co�ci� nape�nia�.
Jednak�e w pi�tym roku, gdy �ad by� wprowadzon we wszystkich wsiach nadzwyczajny, gdy nad sko�czon� czatowni�[3696] powiewa�a ju� od kilku miesi�cy chor�giew z T�p� Podkow�, a Jagienka powi�a szcz�liwie czwartego syna, kt�rego nazwano Jurandem � tak rzek� raz stary Ma�ko do Zbyszka:
� Wszystko si� darzy i gdyby Pan Jezus jeszcze jedno zdarzy� szcz�liwie � to bym ju� umar� spokojny.
A Zbyszko popatrza� na� pytaj�cym wzrokiem i po chwili zapyta�:
� Chyba o wojnie z Krzy�aki m�wicie, bo czeg� by wam wi�cej trzeba?
� To ci rzek�, com drzewiej[3697] m�wi� � odpowiedzia� Ma�ko � �e p�ki mistrz Konrad[3698] �ywie, wojny nie b�dzie.
� Albo to mu wiecznie �y�?
� Ale i mnie nie wiecznie i dlatego o czym innym my�l�.
� A za� o czym?
� Ii! lepiej nie zapowiada�. Tymczasem si� do Spychowa wybieram, a mo�e zdarzy si� i ksi���t na P�ocku[3699] i na Czersku odwiedzi�.
Zbyszka nie zdziwi�a zbytnio ta zapowied�, albowiem w ci�gu ostatnich lat kilkakrotnie stary Ma�ko wyje�d�a� do Spychowa, wi�c tylko zapyta�:
� D�ugo zabawicie[3700]?
� D�u�ej ni� zwykle, bo si� w P�ocku zatrzymam.
Jako� w tydzie� p�niej wyjecha� Ma�ko, wzi�wszy ze sob� kilka woz�w i zbroj� dobr�, �na wypadek, je�li si� przyjdzie w szrankach[3701] potyka�. Na odjezdnym zapowiedzia�, �e mo�e zabawi d�u�ej ni� zwykle, i istotnie zabawi� d�u�ej, gdy� przez p� roku nie by�o o nim �adnej wie�ci. Zbyszko pocz�� si� niepokoi� i w ko�cu wyprawi� umy�lnego do Spychowa, ale �w spotka� Ma�ka za Sieradzem i wr�ci� z nim razem.
Stary rycerz wr�ci� jaki� chmurny, ale wypytawszy dok�adnie Zbyszka o wszystko, co si� podczas jego niebytno�ci[3702] dzia�o � i zaspokojon, �e wszystko sz�o dobrze, rozpogodzi� si� nieco � i pierwszy zacz�� m�wi� o swej wyprawie.
� Wiesz, �e by�em w Malborgu � rzek�.
� W Malborgu?
� A gdzie by indziej?
Zbyszko popatrza� na niego przez chwil� zdumionymi oczyma, po czym uderzy� si� nagle d�oni� po udzie i rzek�:
� O prze B�g! A ja na �mier� zapomnia�em.
� Wolno by�o tobie zapomnie�, bo� �lub�w dope�ni� � odrzek� Ma�ko � ale nie daj B�g, abym ja przysi�dze i czci w�asnej umkn��[3703]. Nie nasz to obyczaj, aby czego� zaniecha� � i tak mi dopom� �wi�ty Krzy�, jako p�ki mi tchu w nozdrzach, p�ty ja go nie zaniecham.
Tu zmierzch�a twarz Ma�ka i sta�a si� tak gro�n� i zawzi�t�, jako j� Zbyszko widywa� tylko za dawnych lat u Witolda[3704] i Skirwoi��y, gdy mia�o przyj�� do bitwy z Krzy�aki.
� No i co? � zapyta�. � Odj�� si�[3705] wam?
� Nie odejmowa� si�, bo mi nie stan��.
� Czemu za�?
� Komturem wielkim[3706] zosta�.
� Kuno Lichtenstein komturem ci wielkim zosta�?
� Ba! Mo�e go i wielkim mistrzem obior�. Kto go wie! Ale on ju� i teraz z ksi���ty si� r�wnym by� mniema. M�wi�, �e wszystkim rz�dzi i �e wszystkie sprawy Zakonu na jego g�owie, a mistrz nic bez niego nie poczyna. Gdzie ci tam taki stanie na udeptan� ziemi�! Na �miech ludzki jeno[3707] zarobisz.
� Wy�mieli was? � zapyta� Zbyszko, kt�remu oczy zaiskrzy�y si� nagle gniewem.
� �mia�a si� ksi�na Aleksandra[3708] w P�ocku: �Jed��e, powiada, i cesarza rzymskiego pozwij! Jemu, powiada (niby Lichtensteinowi), jako wiemy, przys�ali tak�e pozwy i Zawisza Czarny[3709], i Powa�a[3710], i Paszko z Biskupic[3711], a te� nawet takim m�om nie odkaza�[3712] nic, bo nie mo�e. Przecie nie serca mu brak, jeno �e jest zakonnik i �e, prawi[3713], urz�d ma tak znaczny i godny, �e mu te rzeczy nie w g�owie � i �e wi�cej by czci uchybi� przyjmuj�c, ni�li na pozwy nie zwa�aj�c�. Tak ci to pani m�wi�a.
� A wy co na to?
� Zafrasowa�em si�[3714] okrutnie, ale rzek�em, �e i tak do Malborga musz� jecha�, abym m�g� powiedzie� Bogu i ludziom: �Co by�o w mojej mocy � tom uczyni��. Prosi�em tedy[3715] pani, �eby mi obmy�li�a jakowe� poselstwo i da�a pisanie do Malborga, bom wiedzia�, �e inaczej g�owy z tego wilczego gniazda nie wywioz�. W duszy za� my�la�em tak: �Ju�ci nie chcia� wyznaczy� zroku[3716] ni Zawiszy, ni Powale, ni Paszkowi, ale je�li go wobec samego mistrza, wszystkich komtur�w i go�ci za g�b� porw�, a w�sy i brod� mu wyszarpn� � to przecie stanie�.
� Bogdaj�e was! � zawo�a� z zapa�em Zbyszko.
� Co? � rzek� stary rycerz. � Na wszystko jest rada, byle g�ow� na karku mie�. Ale tu Pan Jezus �aski umkn��, bom go w Malborgu nie zasta�. Powiedzieli, �e do Witolda w pos�y pojecha�. Nie wiedzia�em wtedy, co czyni�: czeka� czy za nim jecha�. Ba�em si� rozmin��. Ale �em to z mistrzem i wielkim szatnym[3717] mia� z dawnych czas�w znajomo�� � spu�ci�em im si� z tajemnicy[3718], dlaczegom przyjecha�, oni za� zakrzykn�li, �e to nie mo�e by�.
� Czemu?
� Skro� tej samej przyczyny[3719], kt�r� ksi�na na P�ocku wy�uszczy�a.
I mistrz przy tym rzek�: �Co by� o mnie my�la�, gdybym ja ka�demu rycerzowi z Mazowsza albo z Polski stawa�?� No � i praw by�[3720], bo dawno by go ju� na �wiecie nie by�o. Cudowali si�[3721] tedy obaj z szatnym � i opowiedzieli to przy stole na wieczerzy. To ci m�wi�, jakoby� w ul dmuchn��! A szczeg�lnie mi�dzy go��mi podnios�a si� ich zaraz kupa: �Kuno � krzyczeli � nie mo�e, ale my mo�em!� Wybra�em sobie tedy trzech, chc�c si� z nimi po kolei potyka�, ale mistrz po wielkich pro�bach pozwoli� jeno[3722] z jednym, kt�remu na przezwisko by�o te� Lichtenstein i kt�ry by� Kuna krewny.
� No i co? � zakrzykn�� Zbyszko.
� Ano, ju�ci przywioz�em jego blachy, ale tak ca�kiem pop�kane, �e i jednej grzywny[3723] nikt za nie nie da.
� B�jcie si� Boga, to�cie przysi�g� spe�nili!
� Zrazu by�em rad[3724], bom i sam tak mniema�, ale potem pomy�la�em: �Nie! � to nie to samo!� I teraz spokoju nijakiego nie mam, bo nu� to nie to samo!
Lecz Zbyszko pocz�� go pociesza�.
� Mnie te� znacie, �e w takich rzeczach ni sobie, ni komu nie folguj�[3725], ale gdyby mi si� tak przygodzi�o[3726], to mia�bym dosy�. I to wam m�wi�, �e najwi�ksi rycerze w Krakowie mi w tym przy�wiadcz�. Sam Zawisza[3727], kt�ry na czci rycerskiej najlepiej si� zna, pewnie nie co innego powie.
� Tak m�wisz? � zapyta� Ma�ko.
� Pomy�lcie jeno: oni s�awni w ca�ym �wiecie � i pozwali go te�, a �aden nie sprawi� nawet i tyle, ile wy�cie sprawili. �lubowali�cie �mier� Lichtensteinowi � i przecie Lichtensteina�cie zar�n�li.
� Mo�e � rzek� stary rycerz.
A Zbyszko, kt�ry by� ciekaw spraw rycerskich, zapyta�:
� Nu�e! m�wcie: m�ody by� czy stary? i jak�e by�o: z konia czy piecht�?
� By�o mu ze trzydzie�ci pi�� rok�w i brod� mia� do pasa, a by�o z konia. B�g mi pom�g�, �e go kopi� zmaca�em, ale potem przysz�o do miecz�w. To tak, m�wi� ci, krew mu z g�by bucha�a, �e ca�a broda by�a jakoby jeden sopel.
� A narzekali�cie nieraz, �e si� starzejecie?
� Bo jak na ko� si�d� alboli si� na ziemi rozkracz�, to si� trzymam krzepko, ale ju� na siod�o we zbroi ca�ej nie skocz�.
� Ale i Kuno nie by�by si� wam odj��.
Stary machn�� pogardliwie r�k� na znak, �e z Kunonem by�oby mu posz�o znacznie �atwiej � po czym poszli ogl�da� zdobyczne �blachy�, kt�re Ma�ko zabra� tylko na znak zwyci�stwa, bo zreszt�[3728] by�y zbyt potrzaskane i dlatego bez warto�ci. Tylko nabiodrza i nagolenniki by�y nietkni�te i roboty bardzo przedniej.
� Wola�bym wszelako, �eby to by�y Kunona � m�wi� pos�pnie Ma�ko.
Na co Zbyszko:
� Wie Pan B�g, co lepiej. Kunona, je�li mistrzem zostanie, to ju� nie dostaniecie, chybaby w jakowej wielkiej bitwie.
� Nastawia�em ci ja ucha, co ludzie m�wi� � odrzek� Ma�ko. � Jedni tedy gadaj�, �e po Kondracie b�dzie Kuno, a drudzy, �e brat Kondratowy, Ulryk[3729].
� Wola�bym, �eby by� Ulryk � rzek� Zbyszko.
� I ja, a wiesz dlaczego? Kuno rozum ma wi�kszy i chytrzejszy, a Ulryk zapalczywszy. Prawy[3730] to jest rycerz, kt�ren[3731] czci dochowuje, ale do wojny z nami a� dr�y. Powiadaj� te�, �e byle mistrzem osta�, to przyjdzie wnet taka nawa�nica, jakiej na �wiecie nie bywa�o. A na Kondrata omdla�o�ci pono[3732] ju� cz�sto przychodz�. Raz go zamroczy�o i przy mnie. Hej! mo�e doczekamy!
� Daj to B�g! A s� jakie nowe niezgody z Kr�lestwem?
� S� stare i nowe. Krzy�ak zawsze Krzy�akiem. Chocia� wie, �e� mocniejszy i �e z tob� �le zadrze�, b�dzie ci na twoje dyba�[3733], bo inaczej nie mo�e.
� Przecie oni my�l�, �e Zakon od wszystkich kr�lestw mocniejszy.
� Nie wszyscy, ale wielu, a mi�dzy nimi i Ulryk. Bo w rzeczy[3734], pot�ga to jest okrutna.
� A pami�tacie, co m�wi� Zyndram z Maszkowic[3735]?
� Pami�tam i tam z ka�dym rokiem gorzej. Brat brata tak nie przyjmie jako mnie tam przyjmowali, gdy �aden Krzy�ak nie pogl�da�. Maj� ich tam wszyscy dosy�.
� To i nied�ugo czeka�!
� Nied�ugo albo i d�ugo � rzek� Ma�ko.
I po chwili zastanowienia doda�:
� A tymczasem trza harowa� � i maj�tno�ci przysparza�, aby godnie w pole wyst�pi�.
Mistrz Konrad[3736] zmar� jednak dopiero w rok p�niej. Ja�ko ze Zgorzelic, brat Jagienki, kt�ry pierwszy us�ysza� w Sieradzu nowin� i o jego �mierci, i o obiorze Ulryka von Jungingen[3737], pierwszy te� przywi�z� j� do Bogda�ca, w kt�rym zar�wno jak i we wszystkich szlacheckich siedzibach wstrz�sn�a ona do g��bi dusze i serca. �Nastaj� czasy, jakich dotychczas nie by�o� � rzek� uroczy�cie stary Ma�ko, a Jagienka przyprowadzi�a w pierwszej chwili wszystkie dzieci przed Zbyszka i sama pocz�a si� z nim �egna�, jakby ju� nazajutrz mia� wyruszy�. Ma�ko i Zbyszko wiedzieli wprawdzie, �e wojna nie rozpala si� tak od razu jak ogie� w kominie, niemniej jednak wierzyli, �e do niej przyjdzie � i pocz�li si� gotowa�. Wybierali konie, zbroje, �wiczyli w wojennym rzemio�le giermk�w, czelad�[3738], so�tys�w ze wsi, siedz�cych na niemieckim prawie[3739], kt�rzy obowi�zani byli konno stawa� na wypraw� � i ubo�sz� szlacht� � w�odyk�w[3740] � ci bowiem radzi[3741] garn�li si� do mo�niejszych. A to samo czyniono i po wszystkich innych dworach, wsz�dy bi�y m�oty w ku�niach, wsz�dy czyszczono stare pancerze, nacierano stopionym w sa�hanach[3742] sad�em �uki i rzemienie, kowano wozy, czyniono zapasy spy�y[3743] w krupach i w�dzonym mi�siwie. Przy ko�cio�ach w niedziele i �wi�ta wypytywano o nowiny i smucono si�, gdy przychodzi�y pokojowe, albowiem ka�dy nosi� w duszy g��bokie poczucie, �e raz trzeba sko�czy� z tym strasznym wrogiem ca�ego plemienia i �e nie zakwitnie w pot�dze, w spokoju i pracy Kr�lestwo, p�ki, wedle s��w �w. Brygidy[3744], nie b�d� wy�amane Krzy�akom z�by i nie b�dzie odci�ta im prawa r�ka.
W Krze�ni za� szczeg�lnie otaczano Ma�ka i Zbyszka, jako ludzi znaj�cych Zakon i �wiadomych wojny z Niemcami. Wypytywano si� ich nie tylko o nowiny, ale i sposoby na Niemc�w: jak najlepiej w nich bi�, jak maj� zwyczaj si� potyka�, w czym od Polak�w wy�si, a w czym ni�si, i czy po skruszeniu kopii �atwiej na nich zbroje �ama� toporem czyli te� mieczem.
Oni za� byli istotnie tych rzeczy �wiadomi, wi�c s�uchano ich z wielk� uwag�, tym bardziej �e by�o przekonanie powszechne, �e wojna to nie b�dzie �atwa, �e przyjdzie si� mierzy� z najprzedniejszym[3745] rycerstwem wszelkich kraj�w i nie poprzestawa� na tym, �e tu i owdzie poko�acze si� nieprzyjaciela, jeno uczyni� to rzetelnie do �cna�[3746] albo te� zgin�� z kretesem. M�wili tedy mi�dzy sob� w�odykowie[3747]: �Skoro trzeba, to trzeba � ich �mier� albo nasza�. I pokoleniu, kt�re w duszach nosi�o poczucie przysz�ej wielko�ci, nie odbiera�o to ochoty, owszem! ros�a ona z ka�d� godzin� i dniem, ale przyst�powano do dzie�a bez pr�nej chwalby i che�pliwo�ci[3748], a raczej z pewnym zawzi�tym skupieniem i z gotow� na �mier� powag�.
� Nam alibo im �mier� pisana.
Ale tymczasem czas up�ywa� i d�u�y� si�, a wojny nie by�o. M�wiono wprawdzie o niezgodach mi�dzy kr�lem W�adys�awem[3749] a Zakonem � i jeszcze o ziemi dobrzy�skiej, cho� by�a ju� przed laty wykupiona, i o sporach nadgranicznych, o jakowym� Drezdenku, o kt�rym wielu po raz pierwszy w �yciu s�ysza�o, a o kt�re spiera�y si� jakoby obie strony, ale wojny nie by�o. Niekt�rzy pocz�li nawet ju� w�tpi�, czy b�dzie, bo przecie spory bywa�y zawsze, ale ko�czy�o si� zwykle na zjazdach, uk�adach i wysy�aniu poselstw. Ow� rozesz�a si� wie��, �e i teraz przyjechali jacy� pos�owie krzy�accy do Krakowa, a polscy udali si� do Malborga. Pocz�to m�wi� o po�rednictwie kr�l�w czeskiego i w�gierskiego, a nawet samego papie�a. Z dala od Krakowa nie wiedziano niczego dok�adnie, wi�c rozmaite, a cz�sto dziwaczne i niepodobne chodzi�y mi�dzy lud�mi s�uchy, ale wojny nie by�o.
W ko�cu i sam Ma�ko, za kt�rego pami�ci niema�o przesz�o gr�b wojennych i uk�ad�w � nie wiedzia�, co o wszystkim my�le�, i wybra� si� do Krakowa, aby jakiej� pewniejszej wie�ci zasi�gn��. Zabawi�[3750] tam nied�ugo, bo sz�stego tygodnia by� ju� z powrotem � i wr�ci� z twarz� wielce wyja�nion�[3751]. Gdy za� w Krze�ni otoczy�a go jak zwykle ciekawa nowin szlachta, na liczne pytania odpowiedzia� im pytaniem:
� A groty u kopij i topory macie wyostrzone?
� Albo co? Nu�e! Na rany boskie! Jakie nowiny? Kogo�cie widzieli? � wo�ano ze wszystkich stron.
� Kogo widzia�em? Zyndrama z Maszkowic[3752]! A jakie nowiny? Takie, �e pono wraz[3753] konie siod�a� przyjdzie.
� Prze B�g! Jak�e to? Powiadajcie!
� A s�yszeli�cie o Drezdenku?
� Ju�ci �e�my s�yszeli. Ale zameczek to, jakich wiele i ziemi bogdaj[3754] tam nie wi�cej ni�li u was w Bogda�cu.
� Marna to wojny przyczyna, co?
� Pewnie, �e marna; bywa�y i wi�ksze, a przecie nic potem nie nast�pi�o.
� A wiecie, jak� mi przypowie�� Zyndram z Maszkowic z przyczyny Drezdenka powiedzia�?
� Pr�dzej m�wcie, bo nam czapki na �bach zgorzej�[3755]!
� Powiedzia� mi tedy[3756] tak: �Szed� �lepy go�ci�cem i przewali� si� przez kamie�. Przewali� si�, bo by� �lepy, ale przecie kamie� przyczyn��. Ot� Drezdenko to taki kamie�.
� Jak�e to? co? Jeszcze ci Zakon stoi.
� Nie rozumiecie? Tedy wam inaczej tak powiem: gdy naczynie zbyt pe�ne, to jedna kropla je przeleje.
Wi�c zapa� ogarnia� rycerstwo tak wielki, i� Ma�ko musia� go hamowa�, bo chcieli zaraz na ko� siada� i do Sieradza ci�gn��.
� B�d�cie gotowi � m�wi� im � ale czekajcie cierpliwie. Ju� te� i o nas nie zapomn�.
Wi�c trwali w gotowo�ci, ale czekali d�ugo, tak nawet d�ugo, �e niekt�rzy pocz�li zn�w w�tpi�. Lecz Ma�ko nie w�tpi�, bo jako z przylotu ptactwa poznaje si� nadej�cie wiosny, tak on, jako cz�ek do�wiadczony, umia� z rozmaitych oznak wywnioskowa�, �e zbli�a si� wojna � i to wielka.
Wi�c naprz�d nakazano �owy we wszystkich borach i puszczach kr�lewskich tak ogromne, jakich najstarsi ludzie nie pami�tali. Zbierano tedy tysi�cami osacznik�w na ob�awy, na kt�rych pada�y ca�e stada �ubr�w, tur�w[3757], jeleni, dzik�w i r�nej pomniejszej zwierzyny. Lasy dymi�y przez ca�e tygodnie i miesi�ce, w dymach za� w�dzono solone mi�siwo, a nast�pnie odsy�ano je do miast wojew�dzkich, a stamt�d na sk�ad do P�ocka. Oczywistym by�o, �e sz�o o zapasy dla wielkich wojsk. Ma�ko wiedzia� dobrze, co o tym my�le�, bo takie same �owy nakazywa� przed ka�d� wi�ksz� wypraw� na Litwie Witold. Lecz by�y i inne oznaki. Oto ch�opi pocz�li ca�ymi gromadami ucieka� �spod Niemca� do Kr�lestwa i na Mazowsze[3758]. W okolic� Bogda�ca przybywali g��wnie poddani niemieckich rycerzy ze �l�ska, ale wiedziano, �e wsz�dzie dzieje si� to samo, a zw�aszcza na Mazowszu. Czech gospodarz�cy w Spychowie na Mazowszu przys�a� stamt�d kilkunastu Mazur�w, kt�rzy schronili si� do niego z Prus. Ludzie ci prosili, by im pozwolono wzi�� udzia� w wojnie �na piecht� � albowiem chcieli pom�ci� si� swych krzywd na Krzy�akach, kt�rych nienawidzili dusz� ca��. Powiadali te�, �e niekt�re nadgraniczne wsie w Prusiech[3759] prawie zupe�nie opustosza�y, albowiem kmiecie[3760] przenie�li si� z �onami i dzie�mi do ksi�stw mazowieckich. Krzy�acy wieszali wprawdzie schwytanych zbieg�w, ale nieszcz�snego ludu nic ju� nie mog�o powstrzyma� i niejeden wola� �mier� od �ycia pod straszliwym jarzmem niemieckim. Nast�pnie pocz�li si� roi� w ca�ym kraju �dziadowie� z Prus. Ci�gn�li oni wszyscy do Krakowa. Nap�ywali z Gda�ska, z Malborga, z Torunia, z dalekiego nawet Kr�lewca, ze wszystkich pruskich miast i ze wszystkich komandorii. Byli mi�dzy nimi nie tylko dziady, ale klechowie[3761], organi�ci, r�ni s�udzy klasztorni, a nawet klerycy i ksi�a. Domy�lano si�, �e znosz� wiadomo�ci o wszystkim, co si� dzieje w Prusiech: o przygotowaniach wojennych, o utwierdzaniu[3762] zamk�w, o za�ogach, o wojskach najemnych i go�ciach. Jako� szeptano sobie, �e wojewodowie po miastach wojew�dzkich, a w Krakowie rajcy[3763] kr�lewscy zamykali si� z nimi ca�ymi godzinami, s�uchaj�c ich i spisuj�c ich wiadomo�ci. Niekt�rzy wracali chy�kiem do Prus, a potem znowu zjawiali si� w Kr�lestwie. Dochodzi�y wie�ci z Krakowa, �e kr�l i panowie rada wiedz� przez nich o ka�dym kroku Krzy�ak�w.
Przeciwnie dzia�o si� w Malborgu. Pewien duchowny, zbieg�y z tej stolicy, zatrzyma� si� u dziedzic�w Koniecpola i opowiada� im, �e mistrz Ulryk i inni Krzy�acy nie troszcz� si� o wie�ci z Polski i �e pewni s�, i� jednym zamachem zawojuj� i obal� na wieki wiek�w ca�e Kr�lestwo, �tak, aby �lad po nim nie zosta��. Powtarza� przy tym s�owa mistrza wypowiedziane na uczcie w Malborgu: �Im ich wi�cej b�dzie, tym bardziej ko�uchy w Prusiech potaniej��. Gotowali si� wi�c do wojny w rado�ci i upojeniu, dufni[3764] we w�asn� si�� i pomoc, kt�r� im wszystkie, najdalsze nawet kr�lestwa nade�l�.
Lecz mimo tych wszystkich wojennych oznak, przygotowa� i zabieg�w, wojna nie przychodzi�a tak pr�dko, jak sobie ludzie �yczyli. M�odemu dziedzicowi z Bogda�ca �cni�o si�[3765]� ju� tak�e w domu. Wszystko by�o od dawna gotowe, dusza rwa�a si� w nim do s�awy i do boju, przeto ci�ki mu by� ka�dy dzie� zw�oki � i cz�sto czyni� o to wym�wki stryjcowi, tak jakby wojna lub pok�j od niego zale�a�y.
� Bo�cie obiecywali na pewno, �e b�dzie � m�wi� � a tu nic i nic!
Na to za� Ma�ko:
� M�dry�, ale nie bardzo! A to nie widzisz, co si� dzieje?
� A jak si� kr�l w ostatniej godzinie zgodzi? M�wi�, �e nie chce wojny.
� Bo nie chce, ale kt� jak nie on zakrzykn��: �Chybabym nie by� kr�lem, gdybym Drezdenko zabra� pozwoli��, a Drezdenko Niemce jak wzi�li, tak i dotychczas dzier��[3766]. Ba! kr�l nie chce rozlewu krwi chrze�cija�skiej, ale panowie rada, kt�rzy rozum maj� bystry, czuj�c wi�ksz� moc polsk� przypieraj� Niemc�w do �ciany � i to ci jeno[3767] rzek�, �e gdyby nie by�o Drezdenka, to by si� znalaz�o co innego.
� Bo jako s�ysza�em, to jeszcze mistrz Kondrat[3768] zabra� Drezdenko, a on si� przecie kr�la ba�.
� Ba� si�, gdy� lepiej od innych przezna�[3769] pot�g� polsk�, ale chciwo�ci zakonnej i on nie umia� pohamowa�. W Krakowie m�wili mi tak: stary von Ost, dziedzic Drezdenka, w czasie gdy Krzy�aki zabiera�y Now� Marchi�[3770], pok�oni� si� jako ho�downik kr�lowi, gdy� to ziemia by�a od wiek�w polska, wi�c chcia� do Kr�lestwa nale�e�. Ale zaprosili ci go Krzy�acy do Malborga, spoili winem i uzyskali od niego zapis. Wtedy to zbrak�o ju� do ostatka kr�lowi cierpliwo�ci.
� Wiera[3771], �e mog�o mu zbrakn�� � zawo�a� Zbyszko.
Lecz Ma�ko rzek�:
� Ale to tak jest, jako Zyndram z Maszkowic powiada�: Drezdenko to jeno kamie�, przez kt�ry si� �lepy przewali�.
� Gdyby za� Niemce oddali Drezdenko, to co b�dzie?
� To znajdzie si� inny kamie�. Ale nie odda ci Krzy�ak tego, co raz po�kn��, chyba mu brzuch rozp�atasz[3772], co daj B�g, aby�my pr�dko uczynili.
� Nie! � zawo�a� pokrzepiony na duchu Zbyszko. � Kondrat mo�e by odda�, Ulryk[3773] nie odda. Prawy[3774] to rycerz, na kt�rym skazy nijakiej nie masz, ale okrutnie zapalczywy.
Tak to oni ze sob� rozmawiali, a tymczasem zdarzenia stacza�y si�, jakby kamienie potr�cone na stromych �cie�kach g�rskich nog� przechodnia, z coraz wi�kszym p�dem ku przepa�ci.
Nagle rozegrzmia�a po ca�ym kraju wiadomo��, �e Krzy�acy napadli i zagrabili staropolski, zastawiony johannitom[3775] Santok[3776]. Nowy mistrz Ulryk, kt�ry, gdy pos�owie polscy przybyli, aby mu z�o�y� �yczenia z powodu jego wyboru, wyjecha� umy�lnie z Malborga i kt�ry od pierwszej chwili swych rz�d�w nakaza�, by w stosunkach z kr�lem i Polsk� miasto[3777] �aciny u�ywa� j�zyka niemieckiego � pokaza� wreszcie, kim jest. Krakowscy panowie, kt�rzy po cichu pchali do wojny, zrozumieli, �e on do niej pcha g�o�no i nie tylko g�o�no, ale na o�lep i z takim zuchwalstwem, jakiego wzgl�dem polskiego narodu nie dopuszczali si� nigdy mistrzowie nawet w�wczas, gdy ich pot�ga by�a w istocie wi�ksz�, a Kr�lestwa mniejsz� ni� ninie[3778].
Jednak�e mniej zapalczywi a przebieglejsi od Ulryka dostojnicy Zakonu, kt�rzy znali Witolda[3779], starali si� go sobie zjedna� darami i pochlebstwy tak przechodz�cymi wszelk� miar�, i� podobnych trzeba by�o chyba szuka� w tych czasach, gdy cezarom rzymskim wznoszono za �ycia �wi�tynie i o�tarze. �Dw�ch jest dobrodziej�w Zakonu � m�wili pos�owie krzy�accy, bij�c czo�em temu namiestnikowi Jagie��y � pierwszy B�g, a drugi Witold; przeto jest �wi�te ka�de �yczenie i ka�de s�owo Witolda dla Krzy�ak�w�. I b�agali go o rozjemstwo w sprawie o Drezdenko w tej my�li, �e gdy jako podleg�y kr�lowi podejmie sie s�dzi� swego zwierzchnika, tym samym go obrazi � i dobre ich stosunki przerw� sie, je�li nie na zawsze, to przynajmniej na czas d�u�szy. Lecz �e panowie rada wiedzieli o wszystkim, co si� w Malborgu dzieje i zamierza, przeto[3780] kr�l wybra� tak�e Witolda na rozjemc�.
I po�a�owa� Zakon wyboru. Dostojnicy krzy�accy, kt�rym zdawa�o si�, �e znaj� wielkiego ksi�cia, znali go nie do�� jeszcze, albowiem Witold nie tylko przys�dzi� Drezdenko Polakom, lecz wiedz�c zarazem i odgaduj�c, na czym si� sprawa sko�czy� musi � podni�s� zn�w �mujd� i coraz gro�niejsze ukazuj�c Zakonowi oblicze, j��[3781] j� wspomaga� lud�mi, or�em i zbo�em z �yznych ziem polskich nadsy�anym.
Co gdy si� sta�o, wszyscy po wszystkich ziemiach olbrzymiego pa�stwa zrozumieli, �e wybi�a stanowcza godzina. Jako� wybi�a.
Raz w Bogda�cu gdy stary Ma�ko, Zbyszko i Jagienka siedzieli przed bram� kasztelu[3782] za�ywaj�c cudnej pogody i ciep�a � zjawi� si� nagle na spienionym koniu nieznany cz�owiek, osadzi� go przed bram�, cisn�� co� na kszta�t wie�ca splecionego z �ozy i wierzbiny pod nogi rycerzy � i krzykn�wszy: �Wici[3783]! wici!� � pomkn�� dalej.
A oni zerwali si� na r�wne nogi w wielkim wzruszeniu. Twarz Ma�ka sta�a si� gro�na i uroczysta. Zbyszko skoczy�, aby pchn��[3784] giermka z wici� dalej, po czym wr�ci� z ogniem w �renicach i zawo�a�:
� Wojna! Wreszcie B�g da�! Wojna!
� I taka, jakiej�my przedtem nie widzieli! � dorzuci� powa�nie Ma�ko.
Nast�pnie krzykn�� na czelad�[3785], kt�ra w mig zebra�a si� wok� pa�stwa:
� D�� w rogi z czatowni[3786] na cztery strony �wiata! a inni niech skocz� na wsie po so�tys�w. Konie ze stajen wywie�� i wozy zaprz�ga�! Duchem[3787]!
I g�os jego jeszcze nie przegrzmia�, gdy czelad� kopn�a si� w r�ne strony, aby spe�ni� rozkazy, kt�re nie by�y trudne, gdy� wszystko z dawna by�o gotowe: ludzie, wozy, konie, bro�, zbroje, zapasy � tylko siada� i jecha�!
Lecz przedtem Zbyszko jeszcze zapyta� Ma�ka:
� A wy nie ostaniecie w domu?
� Ja? Co ci w g�owie?
� Bo wedle prawa mo�ecie, �e to cz�owiek z was w leciech[3788] podesz�y, a by�aby jakowa� opieka nad Jagienk� i dzie�mi.
� No, to s�uchaj: ja do bia�ego w�osa czeka� na t� godzin�.
I dosy� by�o spojrze� na jego zimne, zawzi�te oblicze, aby pozna�, �e na nic wszelka namowa. Zreszt�, mimo si�dmego krzy�yka, ch�op by� jeszcze czerstwy[3789] jak d�b i r�ce �atwo chodzi�y mu w stawach, a top�r w nich a� warcza�. Nie m�g� ju� wprawdzie skoczy� w pe�nej zbroi bez strzemion na konia, ale i wielu m�odych, zw�aszcza mi�dzy zachodnimi rycerzami, tego uczyni� nie mog�o. Natomiast �wiczenie rycerskie posiada� ogromne i bardziej do�wiadczonego wojownika nie by�o w ca�ej okolicy.
Jagienka te� widocznie nie obawia�a si� sama zosta�, gdy� us�yszawszy s�owa m�a, wsta�a i uca�owawszy go w r�k�, rzek�a:
� Nie frasuj si�[3790] ty o mnie, mi�y Zbyszku, bo kasztel jest godny, a i to wiesz, �e ja tam niezbyt p�ochliwa, i �e ni kusza, ni sulica[3791] mi nie nowina. Nie czas o nas my�le�, gdy trza Kr�lestwo ratowa�, a nad nami tu B�g b�dzie opiekunem.
I nagle oczy jej wezbra�y �zami, kt�re stoczy�y si� w wielkich kroplach po cudnej liliowej[3792] twarzy. Wi�c ukazawszy gromadk� dzieci, tak dalej m�wi�a wzruszonym, drgaj�cym g�osem:
� Hej! �eby nie one p�draki, p�ty by ja ci u n�g le�a�a, p�ki by� mnie nie wzi�� na t� wojn�!
� Jagu�! � zawo�a� Zbyszko, chwytaj�c j� w ramiona.
A ona obj�a mu te� szyj� i j�a powtarza�, tul�c si� do niego z ca�ej si�y:
� Jeno mi ty wr��, m�j z�oty, m�j jedyny, m�j najmilejszy!
� A za� co dzie� dzi�kuj Bogu, �e ci da� tak� niewiast�! � doda� grubym g�osem Ma�ko.
I w godzin� p�niej �ci�gni�to z czatowni chor�giew na znak nieobecno�ci pan�w. Zbyszko i Ma�ko zezwolili, aby Jagienka razem z dzie�mi odprowadzi�a ich do Sieradza, wi�c po obfitym posi�ku ruszyli wszyscy razem z lud�mi i ca�ym taborem woz�w.
Dzie� by� jasny, bez wiatru. Bory sta�y w ciszy nieruchome. Stada na po�ach i ugorach za�ywa�y tak�e po�udniowego spoczynku, prze�uwaj�c pasz� powolnie i jakby w zamy�leniu. Jeno z powodu sucho�ci powietrza wznosi�y si� tu i �wdzie po drogach k��by z�otego kurzu, a nad owymi k��bami p�on�y jakby ogniki niezmiernie w s�o�cu b�yszcz�ce. Zbyszko ukazywa� je �onie i dzieciom m�wi�c:
� Wiecie, co to si� tam tak �yska nad kurzaw�? To groty kopij i sulic. Wsz�dy ju� wida� wici dosz�y i zewsz�d ci�gnie nar�d na Niemca.
Jako� tak by�o. Niedaleko za granic� Bogda�ca spotkali brata Jagienki, m�odego Ja�ka ze Zgorzelic, kt�ry jako dziedzic do�� mo�ny szed� w trzy kopie[3793], a luda prowadzi� z sob� dwudziestu.
Wkr�tce potem na rozstaju wychyli�o si� ku nim z tuman�w zaros�e oblicze Cztana z Rogowa, kt�ry nie by� wprawdzie przyjacielem Bogdanieckich, ale teraz krzykn�� z dala: �Bywaj na psubraty!� � i sk�oniwszy si� im �yczliwie, pocwa�owa� w siwym ob�oku dalej. Spotkali tak�e i starego Wilka z Brzozowej. G�owa ju� mu si� trz�s�a nieco ze staro�ci, ale ci�gn�� i on, by pom�ci� �mier� syna, kt�rego mu na �l�sku Niemcy zabili.
I w miar� jak zbli�ali si� do Sieradza, coraz cz�stsze by�y po drogach ob�oki kurzawy, a gdy z dala ukaza�y si� ju� wie�e miejskie, ca�y go�ciniec roi� si� od rycerstwa, od so�tys�w i od zbrojnych miejskich pacho�k�w, kt�rzy wszyscy ci�gn�li na miejsce zbioru. Widz�c tedy �w lud rojny a czerstwy i t�gi, w boju uporny, a na niewygody, s�oty, ch�ody i wszelkie trudy nad wszystkie inne wytrzyma�y, krzepi� si� w sercu stary Ma�ko i pewne wr�y� sobie zwyci�stwo.
I�wojna wybuch�a wreszcie, nieobfita z pocz�tku w bitwy, ale w pierwszych chwilach niezbyt dla Polak�w pomy�lna. Nim nadci�gn�y si�y polskie, zdobyli Krzy�acy Bobrowniki, zr�wnali z ziemi� Z�otoryj� � i zn�w zaj�li nieszcz�sn�, a z takim trudem niedawno odzyskan� ziemi� dobrzy�sk�[3794]. Lecz po�rednictwo czeskie i w�gierskie przygasi�o na czas burz� wojenn�. Nast�pi� rozejm, w czasie kt�rego Wac�aw[3795], kr�l czeski, mia� s�dzi� spory mi�dzy Polsk� a Zakonem.
Nie przestano jednak gromadzi� wojsk i posuwa� ich ku sobie w czasie zimowych i wiosennych miesi�cy, gdy za� przekupiony kr�l czeski wyda� wyrok na korzy�� Zakonu, wojna musia�a wybuchn�� na nowo.
A tymczasem nadesz�o lato, a z nim razem nadci�gn�y �narody� pod Witoldem[3796]. Po przeprawie pod Czerwie�skiem po��czy�y si� oba wojska i chor�gwie ksi���t mazowieckich. Z drugiej strony w obozie pod �wieciem stan�o sto tysi�cy zakutych w �elazo Niemc�w. Chcia� kr�l przeprawi� si� przez Drw�c� i p�j�� kr�tk� drog� ku Malborgowi, lecz gdy przeprawa okaza�a si� niepodobn�[3797], zawr�ci� od Kurz�tnika ku Dzia�dowu i po skruszeniu zamku krzy�ackiego D�browna[3798], czyli Gilgenburga, po�o�y� si� tam�e obozem.
Zar�wno on jak i dostojnicy polscy i litewscy wiedzieli, �e walna[3799] rozprawa musi wkr�tce nast�pi�, nikt jednak nie s�dzi�, �eby mia�o przyj�� do niej pr�dzej ni� za kilka dni. Przypuszczano, �e mistrz, zabie�awszy drog� kr�lowi, zechce da� wypoczynek swym zast�pom, aby do �miertelnej walki stan�y nieutrudzone i �wie�e. Tymczasem wojska kr�lewskie zatrzyma�y si� na noc w D�brownie. Wzi�cie tej fortecy, lubo[3800] bez rozkaz�w, a nawet wbrew woli rady wojennej, nape�ni�o otuch� serce kr�la[3801] i Witolda[3802], zamek to bowiem by� pot�ny, oblany jeziorem, o grubych murach i licznej za�odze. A jednak rycerstwo polskie wzi�o go niemal w mgnieniu oka, z zapa�em tak niepohamowanym, �e nim ca�y ob�z nadci�gn��, ju� z miasta i zamku pozosta�y tylko gruzy i zgliszcza, w�r�d kt�rych dzicy wojownicy Witolda i Tatarzy pod Saladynem wycinali ostatki broni�cych si� z rozpacz� niemieckich knecht�w[3803].
Po�ar jednak�e nie trwa� d�ugo, gdy� zgasi�a go kr�tko wprawdzie trwaj�ca, ale ogromna ulewa. Ca�a noc z czternastego na pi�tnasty lipca by�a dziwnie zmienna i nawa�nista. Wicher przyp�dza� burz� za burz�. Chwilami niebo zda�o si� ca�e p�on�� od b�yskawic i grzmoty roztacza�y si� ze straszliwym �oskotem mi�dzy wschodem a zachodem. Cz�ste gromy nape�nia�y zapachem siarki powietrze, to zn�w szum d�d�u[3804] zag�usza� wszystkie inne odg�osy. A potem wiatr rozp�dza� chmury i wpo�r�d ich strz�p�w wida� by�o gwiazdy i jasny, wielki miesi�c[3805]. Po p�nocy dopiero uciszy�o si� nieco, tak �e mo�na by�o przynajmniej ognie rozpali�. Jako� w tej chwili zab�ys�y ich tysi�ce i tysi�ce w niezmiernym polsko-litewskim obozie. Wojownicy suszyli przy nich przemok�e szaty i �piewali pie�ni bojowe.
Kr�l czuwa� r�wnie�, albowiem w domu po�o�onym na samym skraju oboz�w, do kt�rego schroni� si� przed burz�, zasiada�a rada wojskowa, przed kt�r� zdawano spraw� ze zdobycia Gilgenburga. Poniewa� w szturmie bra�a udzia� chor�giew sieradzka, wi�c przyw�dca jej, Jakub z Koniecpola[3806], wezwany by� wraz z innymi do usprawiedliwienia si�, dlaczego bez rozkaz�w dobywali miasta i nie zaniechali szturmu, chocia� kr�l wys�a� dla powstrzymania ich swego podwojskiego[3807] i kilku podr�cznych pacho�k�w.
Z tej przyczyny wojewoda, nie b�d�c pewien, czy nie spotka go nagana albo nawet i kara, zabra� z sob� kilkunastu przedniejszych rycerzy, a mi�dzy nimi starego Ma�ka i Zbyszka, jako �wiadk�w, �e podwojski dotar� do nich dopiero w�wczas, gdy byli ju� na murach zamku i w chwili najzawzi�tszej bitwy z za�og�. A co do tego, �e uderzy� na zamek: �Trudno, m�wi�, pyta� o wszystko, gdy wojska na kilka mil si� rozci�gaj��. Wys�any b�d�c w przodku[3808], rozumia�, i� ma powinno�� kruszy� przeszkody przed wojskiem i bi� nieprzyjaciela, gdzie go napotka. Wi�c wys�uchawszy tych s��w kr�l, ksi��� Witold i panowie, kt�rzy w duszy radzi byli temu, co si� sta�o, nie tylko nie przyganili wojewodzie i Sieradzanom ich post�pku, ale s�awili jeszcze ich m�stwo, �e �tak wartko[3809] po�yli[3810] zamek i m�n� za�og�. Mogli w�wczas Ma�ko i Zbyszko napatrzy� si� najwi�kszym g�owom w Kr�lestwie, bo pr�cz kr�la i ksi���t mazowieckich znajdowali si� tam dwaj przyw�dcy wszystkich zast�p�w: Witold, kt�ry Litwinom, �mujdzi[3811], Rusinom, Besarabom[3812], Wo�ochom[3813] i Tatarom przywodzi�[3814] � i Zyndram z Maszkowic[3815], herbu �tego samego co s�o�ce�, miecznik krakowski, g��wny sprawca[3816] wojsk polskich, przewy�szaj�cy wszystkich znajomo�ci� spraw wojennych. Opr�cz nich byli w tej radzie wielcy wojownicy i staty�ci[3817]: kasztelan krakowski Krystyn z Ostrowa[3818] i wojewoda krakowski Ja�ko z Tarnowa[3819], i pozna�ski S�dziw�j z Ostroroga[3820], i s�domierski[3821] Miko�aj z Micha�owic, i proboszcz od �w. Floriana, a zarazem podkanclerzy Miko�aj Tr�ba[3822], i marsza�ek Kr�lestwa Zbigniew z Brzezia[3823], i Piotr Szafraniec[3824], podkomorzy krakowski, i wreszcie Ziemowit[3825], syn Ziemowita, ksi�cia na P�ocku[3826], jeden mi�dzy nimi m�ody, ale dziwnie �do wojny przemy�lny�, kt�rego zdanie wysoce sobie sam wielki kr�l ceni�.
A w przyleg�ej obszernej izbie czekali, aby by� pod r�k� i w razie zapytania rad� si� przys�u�y�, najwi�ksi rycerze, kt�rych s�awa grzmia�a szeroko w Polsce i za granic�: wi�c ujrzeli tam Ma�ko i Zbyszko Zawisz� Czarnego Sulimczyka[3827] i jego brata Farureja[3828], i Skarbka Abdanka[3829] z G�r, i Dobka z Ole�nicy, kt�ry swego czasu dwunastu niemieckich rycerzy w Toruniu na turnieju z siod�a wysadzi�, i olbrzymiego Paszka Z�odzieja z Biskupic[3830], i Powa�� z Taczewa[3831], kt�ry �yczliwym im by� przyjacielem, i Krzona z Kozichg��w, i Marcina z Wrocimowic[3832], kt�ry wielk� chor�giew ca�ego Kr�lestwa nosi�, i Floriana Jelitczyka z Korytnicy, i strasznego w r�cznym spotkaniu Lisa z Targowiska, i Staszka z Charbimowic, kt�ry w pe�nej zbroi przez dwa ros�e konie m�g� przeskoczy�.
By�o i wielu innych s�ynnych rycerzy przedchor�giewnych[3833] z rozmaitych ziem i z Mazowsza, kt�rych przedchor�giewnymi zwano dlatego, �e w pierwszym szeregu stawali do bitwy. Lecz znajomkowie, a szczeg�lnie Powa�a, radzi [3834]witali Ma�ka i Zbyszka i zaraz pocz�li z nimi o dawnych czasach i przygodach rozmawia�.
� Hej! � m�wi� do Zbyszka pan z Taczewa. � Ju�ci ci�kie ty masz z Krzy�aki rachunki, ale tak tusz�[3835], �e im teraz za wszystkie czasy zap�acisz.
� Zap�ac� cho�by krwi�, jako i wszyscy zap�acim! � odrzek� Zbyszko.
� A wiesz, �e tw�j Kuno Lichtenstein jest ninie[3836] wielkim komturem? � ozwa� si� Paszko Z�odziej z Biskupic.
� Wiem i stryj wiedz� te�.
� Daj mi go B�g spotka� � przerwa� Ma�ko � bo ja osobn� mam z nim spraw�.
� Ba! Przecie pozywali�my go i my � odpowiedzia� Powa�a � ale odrzek�, �e urz�d nie pozwala mu si� potyka�. No, teraz chyba pozwoli.
Na to za� Zawisza, kt�ry zawsze m�wi� z powag� wielk�, rzek�:
� Tego on b�dzie, komu go B�g przeznaczy.
Lecz Zbyszko z samej ciekawo�ci wytoczy� zaraz przed s�d Zawiszy spraw� stryjka i zapyta�, czy nie zado�� si� sta�o �lubowaniu przez to, �e Ma�ko potyka� si� z krewnym Lichtensteina, kt�ry si� ofiarowa� w zast�pstwo, i takowego zabi�. I wszyscy zakrzykn�li, �e zado��. Sam tylko zawzi�ty Ma�ko, chocia� ucieszy� si� z wyroku, rzek�:
� Ba, przecie� pewniejszy by�bym zbawienia, gdybym samego Kunona spotka�!
I nast�pnie pocz�li m�wi� o wzi�ciu Gilgenburga i o przysz�ej wielkiej bitwie, kt�rej spodziewali si� wkr�tce, bo przecie nie mia� mistrz nic innego do zrobienia, jeno[3837] kr�lowi drog� zabiec.
Ale gdy w�a�nie �amali g�owy nad tym, za ile dni spotkanie mo�e nast�pi�, zbli�y� si� ku nim chudy i d�ugi rycerz, przybrany w czerwone sukno, z tak�� myck�[3838] na g�owie i roz�o�ywszy r�ce, rzek� mi�kkim, prawie niewie�cim g�osem:
� Pozdrowienie ci, rycerzu Zbyszku z Bogda�ca!
� De Lorche! � zakrzykn�� Zbyszko � ty� tu?
I chwyci� go w obj�cia, gdy� wdzi�czne pozosta�o mu o nim wspomnienie, a gdy uca�owali si� jakby najbli�si przyjaciele, pocz�� wypytywa� z rado�ci�:
� Ty� tu? po naszej stronie?
� Wielu mo�e geldryjskich[3839] rycerzy znajduje si� po tamtej stronie � odrzek� de Lorche � ale jam panu memu, ksi�ciu Januszowi[3840], s�u�by z D�ugolasu powinien[3841].
� To� ty dziedzicem po starym Miko�aju na D�ugolesie?
� Tak. Bo po �mierci Miko�aja i syna jego, kt�ren pod Bobrownikami zabit, D�ugolas przypad� na cudn� Jagienk�, a od lat pi�ciu moj� niewiast�[3842] i pani�.
� Dla Boga! � zawo�a� Zbyszko � powiadaj, jako ci to przysz�o?
Lecz de Lorche, powitawszy starego Ma�ka, rzek�:
� Dawny wasz giermek, G�owacz, powiedzia� mi, �e was tu znajd�, a teraz czeka u mnie w namiocie i nad wieczerz� czuwa. Daleko� to wprawdzie, bo na drugim ko�cu obozu, ale ko�mi pr�dko si� przejedzie � wi�c jed�cie ze mn�.
Po czym zwr�ciwszy si� do Powa�y, kt�rego pozna� w dawniejszych czasach w P�ocku, doda�:
� I wy, szlachetny panie. B�dzie to dla mnie szcz�cie i honor.
� Dobrze � odpar� Powa�a. � Mi�o ze znajomymi ugwarzy�[3843], a po drodze jeszcze si� obozowi przypatrzym.
Wi�c wyszli, by si��� na ko� i jecha�. Przedtem jednak s�uga de Lorchego ponarzuca� im na ramiona opo�cze, kt�re widocznie przywi�z� umy�lnie.
�w zbli�ywszy si� do Zbyszka poca�owa� go w r�k� i rzek�:
� Pok�on i cze�� wam, panie. Jam dawny s�uga wasz, ale w ciemno�ci nie mo�ecie mnie rozezna�. Czy pami�tacie Sanderusa?
� Prze B�g! � zawo�a� Zbyszko.
I na chwil� od�y�y w nim wspomnienia prze�ytych smutk�w, b�l�w i dawnej niedoli, tak samo jak par� tygodni temu, gdy po po��czeniu si� wojsk kr�lewskich z chor�gwiami ksi���t mazowieckich spotka� po d�ugim niewidzeniu dawnego swego giermka Hlaw�.
Wi�c rzek�:
� Sanderus! Hej! Pami�tam i te dawne czasy, i ciebie! C�e� od onej pory porabia� i gdzie� si� obraca�? Zali[3844] ju� nie nosisz relikwij?
� Nie, panie. A� do ostatniej wiosny by�em klech�[3845] przy ko�ciele w D�ugolesie, ale �e nieboszczyk ojciec m�j wojennym rzemios�em si� zajmowa�, przeto gdy wojna wybuch�a, zaraz mi zbrzyd�a mied� na ko�cielnych dzwonach, a zbudzi�a si� ch�tka do �elaza i stali.
� Co s�ysz�! � zawo�a� Zbyszko, kt�ry jako� nie m�g� wyobrazi� sobie Sanderusa stawaj�cego z mieczem, rohatyn�[3846] albo toporem do boju.
�w za� rzek� podaj�c mu strzemi�:
� Rok temu z rozkazu biskupa p�ockiego chodzi�em do pruskich kraj�w, przez co znaczn� pos�ug� odda�em, ale to p�niej opowiem, a teraz siadajcie, wasza wielko��, na ko�, gdy� �w grabia czeski, kt�rego wo�acie Hlawa, czeka na was z wieczerz� w namiotach pana mego.
Wi�c Zbyszko siad� na ko� i zbli�ywszy si� do pana de Lorche, jecha� w pobok, aby swobodnie z nim rozmawia�, albowiem ciekawy by� jego dziej�w.
� Okrutniem rad � rzek� � i�e� po naszej stronie, ale mi to dziwne, bo� przecie u Krzy�ak�w s�u�y�.
� S�u�� ci, kt�rzy �o�d bior� � odpar� de Lorche � a jam go nie bra�. Nie. Jam mi�dzy Krzy�ak�w przyjecha� w tym jeno celu, aby przyg�d szuka� i pas rycerski pozyska�, kt�ry, jak ci wiadomo, z r�k polskiego ksi�cia pozyska�em. I bawi�c[3847] d�ugie lata w tych krajach pozna�em, po czyjej stronie s�uszno��, a gdym si� przy tym tu o�eni� i osiedli�, jak�e mi by�o przeciw wam stawa�? Jam ju� tutejszy i patrz, jakom si� mowy waszej wyuczy�. Ba! swojej ju� nieco zapomnia�em.
� A twoja maj�tno�� w Geldrii? Bo jakom s�ysza�, to� tamtejszemu w�adcy pokrewny i dziedzic wielu zamk�w i w�o�ci.
� Dziedzictwo moje krewnemu, Fulkonowi de Lorche, ust�pi�em, kt�ry mi je sp�aci�. Pi�� rok�w temu by�em w Geldrii i dostatki wielkie stamt�d przywioz�em, za kt�rem si� na Mazowszu okupi�.
� A jak�e si� to sta�o, �e� si� z Jagienk� z D�ugolasu o�eni�?
� Ach! � odpowiedzia� de Lorche � kto zdo�a odgadn�� niewiast�? Dworowa�a[3848] ci ona ze mnie zawsze, a� gdym maj�c tego dosy�, o�wiadczy� jej, �e do Azji na wojn� z �alu pojad� i ju� nigdy nie wr�c�, rozp�aka�a si� niespodzianie i rzek�a: �To ja mniszk� ostan�. Pad�em jej do n�g za te s�owa, a we dwie niedziele[3849] p�niej biskup p�ocki pob�ogos�awi� nam w ko�ciele.
� Dzieci za� macie? � zapyta� Zbyszko.
� Po wojnie Jagienka wybiera si� do grobu waszej kr�lowej Jadwigi[3850], aby j� o b�ogos�awie�stwo uprosi� � odrzek� wzdychaj�c de Lorche.
� Dobrze. Powiadaj�, �e to pewny spos�b i �e w tych rzeczach nie masz lepszej nad nasz� �wi�t� kr�low� or�downiczki. Walne spotkanie nast�pi za kilka dni, a potem b�dzie spok�j.
� Tak.
� Ale Krzy�acy pewnie ci� za zdrajc� poczytuj�.
� Nie! � rzek� de Lorche. � Wiesz, jako czci rycerskiej przestrzegam. Je�dzi� Sanderus ze zleceniami biskupa p�ockiego do Malborga, wi�c pos�a�em przez niego pismo do mistrza Ulryka, w kt�rym wypowiedzia�em mu s�u�b� i wy�uszczy�em[3851] mu przyczyny, dla kt�rych po waszej stronie staj�.
� Ha! Sanderus! � zawo�a� Zbyszko. � M�wi� mi, �e mu spi� na dzwonach zbrzyd� i �e do �elaza zbudzi�a si� w nim ch�tka, co mi i dziwne, bo zaj�cze zawsze mia� on serce.
A pan de Lorche pocz�� si� �mia�:
� Sanderus tyle ma ze stal� albo z �elazem do czynienia, �e mnie i moich giermk�w goli.
� Tak to? � zapyta� rozweselony Zbyszko.
Czas jaki� jechali w milczeniu, po czym de Lorche podni�s� oczy ku niebu i rzek�:
� Prosi�em was na wieczerz�, ale nim zajedziem, to chyba b�dzie �niadanie.
� Miesi�c[3852] jeszcze �wieci � odpar� Zbyszko. � Jed�my.
Wi�c zr�wnawszy si� z Ma�kiem i Powa��, jechali dalej razem we czw�rk� szerok� obozow� ulic�, kt�r� wytykano zawsze z rozkazu dow�dc�w mi�dzy namiotami i ogniskami, aby przejazd by� wolny. Chc�c dosta� si� do stoj�cych na drugim ko�cu obozu chor�gwi mazowieckich, musieli go ca�y wzd�u� przejecha�.
� Jak Polska Polsk� � ozwa� si� Ma�ko � jeszcze takich wojsk nie widzia�a, bo sp�yn�y narody ze wszystkich krain ziemi.
� �aden te� inny kr�l takich nie postawi � odpowiedzia� de Lorche � bo �aden tak pot�nym pa�stwem nie w�adnie.
A stary rycerz zwr�ci� si� do Powa�y z Taczewa:
� Ile, m�wicie, panie, przysz�o chor�gwi z kniaziem[3853] Witoldem[3854]?
� Czterdzie�cie � odrzek� Powa�a. � Naszych polskich wraz z Mazurami jest pi��dziesi�t, ale nie tak okryte[3855] jak Witoldowe, bo u niego czasem i kilka tysi�cy ludzi pod jednym znakiem s�u�y. Ha! S�yszeli�my, i� mistrz rzek�, i� to ho�ota lepsza do �y�ek ni� do miecza, ale bogdaj�e w z�� godzin� to wym�wi�, bo tak my�l�, �e litewskie sulice[3856] okrutnie si� od krzy�ackiej juchy[3857] zaczerwieni�.
� A ci, wedle[3858] kt�rych teraz przeje�d�amy, kt�rzy s�? � zapyta� de Lorche.
� To Tatary; przywi�d� ich Witoldowy ho�downik[3859], Saladyn[3860].
� Dobrzy� do bitwy?
� Litwa umie z nimi wojowa� i znaczn� ich cz�� podbi�a, z kt�rej przyczyny musieli na t� wojn� przyci�gn��. Ale zachodniemu rycerstwu ci�ko z nimi, gdy� oni w ucieczce straszniejsi ni� w spotkaniu.
� Przypatrzmy si� im bli�ej � rzek� de Lorche.
I pojechali ku ogniskom, kt�re otaczali ludzie z nagimi ca�kiem ramionami, odziani mimo pory letniej w owcze tu�uby[3861], we�n� do g�ry. Wi�ksza cz�� ich spa�a wprost na go�ej ziemi albo na mokrej i paruj�cej od �aru s�omie, lecz wielu siedzia�o w kuczki przy p�on�cych stosach; niekt�rzy skracali sobie godziny nocne, pod�piewuj�c przez nos dzikie pie�ni i uderzaj�c do wt�ru jednym piszczelem ko�skim o drugi, co czyni�o dziwny i nieprzyjemny �oskot; inni mieli ma�e b�benki lub brzd�kali na naci�gni�tych ci�ciwach �uk�w. Inni �arli �wie�o wyj�te z ognia, dymi�ce, a zarazem krwawe kawa�y mi�siwa, na kt�re dmuchali wzd�tymi, sinymi wargami. W og�le wygl�dali tak dziko i z�owrogo, �e �atwiej ich by�o wzi�� za jakie� okropne stwory le�ne ni� za ludzi. Dymy ognisk by�y gryz�ce od ko�skiego i baraniego t�uszczu, kt�ry w nich topnia�, a pr�cz tego rozchodzi� si� naok� niezno�ny sw�d przypalonej sier�ci, przygrzanych tu�ub�w i ckliwa[3862] wo� �wie�o zdartych sk�r i krwi. Z drugiej ciemnej strony ulicy, gdzie sta�y konie, zawiewa�o ich potem. Szkapy owe, kt�rych kilkaset trzymano dla rozjazd�w w pobli�u, wygryz�szy traw� spod n�g, gryz�y si� mi�dzy sob�, kwicz�c przera�liwie i chrapi�c. Koniuchowie u�mierzali walk� g�osem i batami z surowca[3863].
Niebezpiecznie by�o zapuszcza� si� w pojedynk� mi�dzy nich, gdy� dzicz to by�a nies�ychanie drapie�na. Tu� za nimi sta�y niewiele mniej dzikie watahy Besarab�w, z rogami na g�owach, d�ugow�osych Wo�och�w, nosz�cych miast[3864] pancerzy drewniane, malowane deski na piersiach i plecach, z niezgrabnymi wizerunkami upior�w, ko�ciotrup�w lub zwierz�t; dalej Serby, kt�rych u�piony teraz ob�z rozbrzmiewa� we dnie w czasie postoj�w jakby jedna wielka lutnia, tyle w nim by�o fletni, ba�abajek[3865], multank�w[3866] i r�nych innych narz�dzi muzycznych.
�wieci�y ognie, a z nieba w�r�d chmur, kt�re mocny wiatr rozwiewa�, �wieci� jasny, wielki miesi�c[3867] i przy owych blaskach przypatrywali si� nasi rycerze obozom. Za Serbami sta�a nieszcz�sna �mujd�. Niemcy wytoczyli z niej potoki krwi, a jednak na ka�de wezwanie Witolda zrywa�a si� do nowych boj�w. I teraz jakby w przeczuciu, �e niedola jej sko�czy si� wkr�tce raz na zawsze, przyci�gn�a tu przej�ta duchem tego� Skirwoi��y, kt�rego samo imi� przejmowa�o Niemc�w w�ciek�o�ci� i trwog�. Ogniska �mujdzkie styka�y si� wprost z litewskimi, gdy� ten sam by� to nar�d, ten sam obyczaj i mowa.
Lecz przy wje�dzie do litewskich oboz�w pos�pny obraz uderzy� oczy rycerzy. Oto na zbitej z okr�glak�w szubienicy zwiesza�y si� dwa trupy ludzkie, kt�re wiatr ko�ysa�, hu�ta�, okr�ca� i podrzuca� z tak� si��, �e a� bale szubienicy skrzypia�y �a�o�nie. Chrapn�y na widok trup�w i przysiad�y nieco na zadach konie, wi�c rycerze pocz�li si� �egna� pobo�nie, a gdy przejechali, Powa�a rzek�:
� Knia� Witold by� razem z kr�lem, a ja by�em przy kr�lu, gdy przywiedziono tych winowajc�w. Ju� poprzednio skar�yli si� nasi biskupi i panowie, �e Litwa zbyt okrutnie wojuje i ko�cio��w nawet nie oszcz�dza. Wi�c gdy ich przywiedziono (a byli to znaczni ludzie, ale Naj�wi�tszy Sakrament nieszcz�nicy pono zniewa�yli), nap�cznia� knia� tak gniewem, �e strach by�o na� spojrze� � i powiesi� im si� kaza�. To niebo��ta sami szubienic� utwierdzi� musieli i sami ci si� powiesili, a jeszcze jeden drugiego nagania�: �Nu�e, pr�dzej, bo knia� si� gorzej rozgniewa!� I strach pad� na wszystkich Tatar�w i Litwin�w, bo oni nie �mierci, ale ksi���cego gniewu si� boj�.
� Ba, pomn� � rzek� Zbyszko � �e gdy onego czasu w Krakowie kr�l rozgniewa� si� na mnie o Lichtensteina, to m�ody knia� Jamont, kt�ry by� r�kodajnym[3868] kr�lewskim, te� zaraz radzi� mi si� powiesi�. I z dobrego serca dawa� t� rad�, chocia� by�bym go za ni� pozwa� na udeptan� ziemi�, gdyby nie to, �e i tak mieli mi, jako wiecie, szyj� uci��.
� Knia� Jamont nauczy� si� ju� rycerskich obyczaj�w � odrzek� Powa�a.
Tak rozmawiaj�c, min�li wielki ob�z litewski i trzy �wietne pu�ki ruskie, z kt�rych najliczniejszy by� smole�ski, a wjechali do polskiego obozu. Sta�o tam pi��dziesi�t chor�gwi � j�dro i zarazem czo�o wszystkich wojsk. Zbroje tu by�y lepsze, konie ogromniejsze, rycerstwo bardziej �wiczone, w niczym zachodniemu nie ust�puj�ce. Si�� cz�onk�w cia�a, wytrwa�o�ci� na g��d, zimno i trudy przewy�szali nawet ci dziedzice z Wielko� i Ma�opolski bardziej dba�ych o wygody wojownik�w z Zachodu. Obyczaj ich by� prostszy, pancerze grubiej kowane[3869], ale hart wi�kszy, a ich pogard� �mierci i niezmiern� w boju uporczywo�� podziwiali ju� swego czasu nieraz przybyli z daleka francuscy i angielscy rycerze.
De Lorche, kt�ry zna� polskie rycerstwo od dawna, tak te� m�wi�:
� Tu ca�a si�a i ca�a nadzieja. Pami�tam, jako w Malborgu nieraz narzekano, �e w bitwie z wami ka�d� pi�d�[3870] ziemi trzeba rzek� krwi okupi�.
� Rzek� te� i teraz krew pop�ynie � odpowiedzia� Ma�ko. � Bo i Zakon nigdy dotychczas takiej pot�gi nie zebra�.
Na to za� Powa�a:
� Powiada� rycerz Korzb�g, kt�ry od kr�la do mistrza z listami je�dzi�, i� Krzy�acy m�wi�, �e ni cesarz rzymski, ni �aden kr�l nie ma takiej pot�gi i �e Zakon m�g�by wszystkie kr�lestwa zawojowa�.
� Ba, przecie nas wi�cej! � rzek� Zbyszko.
� Tak, ale oni lekko sobie Witoldowe wojsko wa��, �e to lud byle jako zbrojny i �e si� od pierwszego uderzenia skruszy jako gliniany garnek pod m�otem. A prawda-li to czy te� nieprawda, nie wiem.
� I prawda, i nieprawda! � ozwa� si� roztropny Ma�ko. � My ze Zbyszkiem znamy ich, bo�my razem z nimi wojowali. Ju�ci, zbroja u nich gorsza i chmyzowate[3871] konie, przeto cz�sto bywa, �e si� pod naporem rycerstwa ugn�, ale serca maj� tak chrobre[3872] albo i m�niejsze ni� Niemce.
� Niezad�ugo si� to poka�e � rzek� Powa�a. � Kr�lowi ci�gle �luzy[3873] do oczu p�yn� na my�l, �e tyle si� krwie[3874] chrze�cija�skiej rozleje, i do ostatniej chwili rad by sprawiedliwy pok�j zawrze�, ale pycha krzy�acka do tego nie dopu�ci.
� Jako �ywo! Znam ja Krzy�ak�w i wszyscy ich znamy � przytwierdzi� Ma�ko. � B�g ju� tam wagi przy�adowa�, na kt�rych po�o�y krew nasz� i nieprzyjaci� naszego plemienia.
Ju� byli niedaleko chor�gwi mazowieckich, mi�dzy kt�rymi tkwi�y namioty pana de Lorche, gdy wtem na �rodku �ulicy� spostrzegli spor� gromad� ludzi zbitych w kup� i patrz�cych na niebo.
� St�jcie tam! st�jcie! � zawo�a� jaki� g�os na �rodku gromady.
� A kto m�wi i co tu robicie? � zapyta� Powa�a.
� Proboszcz k�obucki. A wy kto?
� Powa�a z Taczewa, rycerze z Bogda�ca i de Lorche.
� Ach, to wy, panie � rzek� tajemniczym g�osem ksi�dz proboszcz, zbli�aj�c si� do konia Powa�y. � Spojrzyjcie jeno na miesi�c[3875] i patrzcie, co si� na nim wyrabia. Wr�ebna to i cudowna noc!
Wi�c rycerze podnie�li g�owy i pocz�li patrze� na ksi�yc, kt�ry ju� zblad� i bliski by� zachodu.
� Nie mog� nic rozezna�! � rzek� Powa�a. � A wy co widzicie?
� Mnich w kapturze potyka si� z kr�lem w koronie! Patrzcie! o tam! W imi� Ojca i Syna, i Ducha! O, jak�e si� okrutnie zmagaj�... Bo�e, b�d� mi�o�ciw nam grzesznym!
Naok� zapad�a cisza, bo wszyscy wstrzymali oddech w piersiach.
� Patrzcie, patrzcie! � wo�a� ksi�dz.
� Prawda! co� ci takiego jest! � rzek� Ma�ko.
� Prawda! prawda! � potwierdzili inni.
� Ha! kr�l obali� mnicha � zakrzykn�� nagle proboszcz k�obucki � nog� na nim postawi�! Pochwalony Jezus Chrystus.
� Na wieki wiek�w!
W tej chwili du�a, czarna chmura przykry�a ksi�yc � i noc sta�a si� ciemna � tylko blask ognisk drga� krwawymi pasmami w poprzek drogi.
Rycerze ruszyli dalej, a gdy ju� odjechali od gromady, Powa�a spyta�:
� Widzieli�cie co?
� Z pocz�tku nic � odpowiedzia� Ma�ko � ale potem widzia�em wyra�nie i kr�la, i mnicha.
� I ja.
� I ja.
� Znak Bo�y � ozwa� si� Powa�a. � Ha! to ju� mimo �ez naszego kr�la nic wida� z pokoju nie b�dzie.
� A bitwa b�dzie taka, jakiej �wiat nie pami�ta � rzek� Ma�ko.
I jechali dalej w milczeniu, maj�c serca wezbrane i uroczyste.
Lecz gdy ju� byli niedaleko namiotu pana de Lorche, zerwa� si� zn�w wicher z tak� si��, �e w mgnieniu oka porozrzuca� ogniska Mazur�w.
Powietrze zaroi�o si� tysi�cami g�owni, p�on�cych szczypek[3876], skier, a zarazem przes�oni�o si� k��bami dymu.
� Hej, dmie okrutnie! � m�wi� Zbyszko, oci�gaj�c opo�cz�, kt�r� mu wiatr na g�ow� zarzuci�.
� A w wichurze jakoby j�ki i p�acz ludzki s�ycha�.
� �wit ju� niezad�ugo, ale nikt nie wie, co mu dzie� przyniesie � doda� de Lorche.
Nad ranem wichura nie tylko nie usta�a, ale wzmog�a si� do tego stopnia, �e niepodobna[3877] by�o rozpi�� namiotu, w kt�rym kr�l[3878] zwyk� by� od pocz�tku wyprawy s�ucha� codziennie trzech mszy �wi�tych. Przybieg� wreszcie Witold[3879] z pro�bami i b�aganiem, aby nabo�e�stwo do stosowniejszej pory w zaciszach le�nych od�o�y� i nie wstrzymywa� pochodu. Jako� sta�o si� zado�� jego �yczeniu, bo i nie mog�o by� inaczej.
O wschodzie s�o�ca ruszy�y wojska �aw�, a za nimi nieprzejrzany tabor woz�w. Po godzinie pochodu wiatr uciszy� si� nieco, tak �e mo�na by�o rozwin�� chor�gwie. I w�wczas pola, jak okiem si�gn��, pokry�y si� niby kwieciem stubarwnym. �adne oko nie mog�o obj�� zast�p�w i tego lasu rozmaitych znak�w, pod kt�rymi pu�ki posuwa�y si� naprz�d. Sz�a wi�c ziemia krakowska pod czerwon� chor�gwi� z bia�ym or�em w koronie, by�a za� to chor�giew naczelna ca�ego Kr�lestwa, wielki znak dla wszystkich wojsk. Ni�s� j� Marcin z Wrocimowic[3880], herbu P�kozy, rycerz pot�ny i w �wiecie s�awny. Za nim sz�y hufce nadworne, jeden maj�c nad sob� podw�jny krzy� litewski, drugi pod Pogoni�. Za� pod znakiem �w. Jerzego ci�gn�� pot�ny zast�p najemnik�w i ochotnik�w zagranicznych, przewa�nie z Czech�w i Morawc�w z�o�ony. Tych wielu stan�o na t� wojn�, bo i ca�a czterdziesta dziewi�ta chor�giew by�a wy��cznie z nich z�o�ona. Lud to by�, zw�aszcza w piechocie, kt�ra ci�gn�a za kopijnikami, dziki, niesforny, ale do bitwy tak zaprawny, a w spotkaniu tak zaciek�y, i� wszelkie inne piechoty, gdy si� o nich otar�y, odskakiwa�y co pr�dzej jako pies od je�a. Berdysze[3881], kosy, topory, a szczeg�lnie �elazne cepy stanowi�y ich bro�, kt�r� w�adali wprost strasznie. Najmowali si� oni ka�demu, kto ich p�aci�, albowiem �ywio�em ich jedynym by�a wojna, grabie� i rze�.
W pobok[3882] Morawc�w i Czech�w sz�o pod swymi znakami szesna�cie chor�gwi ziem polskich, w tych jedna przemyska, jedna lwowska i jedna halicka, i trzy podolskie, a za nimi piechoty tych�e ziem, przewa�nie zbrojne w rohatyny [3883]i w kosy. Ksi���ta mazowieccy Janusz i Ziemowit[3884] wiedli chor�gwie dwudziest� pierwsz�, drug� i trzeci�. Tu� sz�y biskupie, a potem pa�skie w liczbie dwudziestu dw�ch. Wi�c Ja�ka z Tarnowa[3885], J�drka z T�czyna, Spytka Leliwy i Krzona z Ostrowa, i Miko�aja z Micha�owa, i Zbigniewa z Brzezia, i Krzona z Kozichg��w, i Kuby na Koniecpolu, i Ja�ka Lig�zy, i Kmity, i Zakliki, a opr�cz nich rodowa Gryfit�w i Bobowskich, i Ko�lich Rog�w, i r�nych innych, kt�rzy w bitwach zbierali si� pod wsp�lnym herbowym god�em i wsp�lne wykrzykiwali �zawo�anie�.
I tak rozkwit�a pod nimi ziemia, jak rozkwitaj� ��ki na wiosn�. Sz�a fala koni, fala ludzi, nad nimi las kopij i z barwnymi �p�achetkami� na kszta�t drobniejszych kwiat�w, a z ty�u, w ob�okach kurzawy, miejskie i kmiece piechoty. Wiedzieli, ze ku bitwie straszliwej id�, ale wiedzieli, �e �trzeba�, wi�c szli z ochotnym sercem.
Na prawym za� skrzydle p�yn�y Witoldowe[3886] watahy, pod chor�gwiami r�nej barwy, ale z jednakim wyobra�eniem litewskiej Pogoni[3887]. �aden wzrok nie m�g� obj�� wszystkich zast�p�w, ci�gn�y si� one bowiem w�r�d p�l i las�w na szeroko�� przesz�o mili niemieckiej.
Przed po�udniem przyszed�szy wojska w pobli�e wsi Logdau i Tannenberga[3888], zatrzyma�y si� na kraw�dzi lasu. Miejsce zda�o si� dobre na spoczynek i zabezpieczone od wszelkiej niespodzianej napa�ci, gdy� z lewej strony oblewa�a je �acha Jeziora D�browskiego, z prawej za� jezioro Lube�, przed wojskami za� otwiera�a si� szeroka na mil� przestrze� polna. W �rodku owej przestrzeni, wznosz�cej si� ku zachodowi �agodnie w g�r�, zieleni�y si� ��gi[3889] Grunwaldu, a nieco w dali szarza�y s�omiane dachy i puste, smutne ugory Tannenberga. Nieprzyjaciela, kt�ry by spuszcza� si� ku lasom z wynios�o�ci, �atwo by�o dostrzec, ale nie spodziewano si�, aby m�g� pr�dzej ni� nazajutrz nast�pi�. Zatrzyma�y si� tu wojska tylko na post�j, �e jednak bieg�y w rzeczach wojny Zyndram z Maszkowic[3890] nawet w pochodzie przestrzega� bojowego porz�dku, wi�c stan�y tak, aby w ka�dej chwili mog�y by� do sprawy gotowe. Z rozkazu wodza wys�ano wnet na lekkich a �cig�ych[3891] koniach go�c�w hen, przed si� w stron� Grunwaldu i Tannenberga, i dalej, aby zbadali okolic�, a tymczasem dla �akn�cego nabo�e�stwa kr�la ustawiono na wysokim brzegu jeziora Lube� namiot kapliczny, aby m�g� zwyk�ych mszy wys�ucha�.
Jagie��o[3892], Witold, ksi���ta mazowieccy i rada wojenna udali si� do namiotu. Przed nim za� zgromadzi�o si� przedniejsze rycerstwo, ju� to dlatego, aby poleci� si� Bogu przed dniem stanowczym, ju� aby na kr�la popatrze�. I widziano go, jak szed� w szarej obozowej szacie, z twarz� powa�n�, na kt�rej osiad�a wyra�nie ci�ka troska. Lata ma�o zmieni�y jego posta� i nie pokry�y mu zmarszczkami oblicza ani nie ubieli�y mu w�os�w, kt�re i teraz zak�ada� tak samo pr�dkim ruchem za uszy, jak w�wczas, gdy Zbyszko widzia� go po raz pierwszy w Krakowie. Ale szed� jakby pochylony pod brzemieniem strasznej odpowiedzialno�ci, kt�ra ci��y�a na jego ramionach, jak gdyby pogr��on w wielkim smutku. W wojsku m�wiono sobie, �e kr�l p�acze ustawicznie[3893] nad t� krwi� chrze�cija�sk�, kt�ra ma by� przelana, i tak by�o istotnie. Jagie��o wzdryga� si� przed wojn�, zw�aszcza z lud�mi, kt�rzy na p�aszczach i chor�gwiach krzy� nosili, i z ca�ej duszy pragn�� pokoju. Pr�no mu panowie polscy, a nawet po�rednicy w�gierscy, �cibor i Gara, wystawiali pych� i dufno��[3894] krzy�ack�, kt�r� przepe�nion mistrz Ulryk[3895] got�w by� ca�y �wiat wyzwa� do boju; pr�no mu jego w�asny wys�annik Piotr Korzb�g przysi�ga� na Krzy� Pa�ski i na swoje ryby herbowe, �e Zakon ani chce s�ysze� o pokoju i �e jedynego komtura[3896] gniewskiego, hrabiego von Wende, kt�ry do pokoju nak�ania�, inni obrzucili szyderstwy[3897] i obelgami � on jeszcze mia� nadziej�, �e nieprzyjaciel uzna s�uszno�� jego ��da�, po�a�uje krwi ludzkiej i sprawiedliwym uk�adem straszliw� wa�� zako�czy.
Wi�c i teraz poszed� si� modli� o to do kaplicy, gdy� prost� a dobrotliw� dusz� jego dr�czy� ogromny niepok�j. Nawiedza� ju� ongi[3898] Jagie��o ogniem i �elazem ziemie krzy�ackie, ale czyni� to jako poga�ski ksi��� litewski, lecz teraz, gdy jako kr�l polski i chrze�cijanin ujrza� p�on�ce sio�a, zgliszcza, krew i �zy, ogarn�a go boja�� gniewu Bo�ego, zw�aszcza �e to by� dopiero pocz�tek wojny. Gdyby cho� na tym poprzesta�! Ale oto dzi�, jutro zetr� si� narody i ziemia rozmi�knie od krwi. Ju�ci, nieprawy jest ten nieprzyjaciel, ale jednak krzy�e na p�aszczach nosi i broni� go tak wielkie i �wi�te relikwie, �e my�l cofa si� przed nimi przera�ona. W ca�ym wojsku my�lano przecie� o nich z obaw� i nie grot�w, nie miecz�w, nie topor�w, ale tych �wi�tych szcz�tk�w obawiali si� g��wnie Polacy. �Jako�e nam b�dzie na mistrza rami� podnosi� � m�wili nie znaj�cy trwogi rycerze � gdy na pancerzu u niego relikwiarz[3899], a w nim i ko�ci �wi�te, i drzewo krzy�a Zbawiciela!� Witold gorza� wprawdzie wojn�, pcha� do niej i spieszy� si� do bitwy, lecz pobo�ne serce kr�la truchla�o po prostu na wspomnienie tych mocy niebieskich, kt�rymi Zakon os�ania� sw� nieprawo��.
Ju� w�a�nie ksi�dz Bartosz z K�obucka sko�czy� jedn� msz�, a Jarosz, proboszcz kaliski, mia� wkr�tce wyj�� z drug� i kr�l wyszed� przed namiot, aby rozprostowa� nieco zm�czone kl�czeniem kolana, gdy na spienionym koniu wpad� jak burza szlachcic Hanko Ostojczyk i nim z siod�a zeskoczy�, zakrzykn��:
� Niemce, mi�o�ciwy panie, id�!
Porwali si� na te s�owa rycerze, kr�l[3900] zmieni� si� na twarzy, zamilk� przez mgnienie oka, po czym zawo�a�:
� Pochwalony Jezus Chrystus! Gdzie� ich widzia� i ile chor�gwi?
� Widzia�em jedn� chor�giew przy Grunwaldzie � odpowiedzia� zdyszanym g�osem Hanko � ale zza wzg�rza kurzawa sz�a, jakby ich wi�cej ci�gn�o!
� Pochwalony Jezus Chrystus! � powt�rzy� kr�l.
A wtem Witold[3901], kt�remu za pierwszym s�owem Hanki krew uderzy�a do twarzy i oczy pocz�y si� �arzy� jak w�gle � zwr�ci� si� do dworzan i zawo�a�:
� Odwo�a� drug� msz� i konia mi!
Kr�l za� po�o�y� mu r�k� na ramieniu i rzeki:
� Jed� ty, bracie, a ja ostan� i drugiej mszy wys�ucham.
Wi�c Witold i Zyndram z Maszkowic[3902] wskoczyli na konie, lecz w�a�nie w chwili gdy zawr�cili ku obozom, przylecia� drugi goniec, szlachcic Piotr Oksza z W�ostowa, i z dala ju� pocz�� krzycze�:
� Niemce! Niemce! Widzia�em dwie chor�gwie!
� Na ko�!! � ozwa�y si� g�osy mi�dzy dworzany i rycerstwem.
A jeszcze Piotr m�wi� nie przesta�, gdy zn�w rozleg� si� t�tent i przypad� trzeci goniec, a za nim czwarty, pi�ty i sz�sty: wszyscy widzieli chor�gwie niemieckie, nadci�gaj�ce w coraz wi�kszej liczbie. Nie by�o ju� wcale w�tpliwo�ci, �e ca�a armia krzy�acka zast�puje drog� wojskom kr�lewskim.
Rycerze porozje�d�ali si� w mgnieniu oka do swoich chor�gwi. Z kr�lem przy namiocie kaplicznym pozosta�a tylko garstka dworzan, ksi�y i pacho�k�w. Ale w tej chwili rozleg� si� dzwonek na znak, �e proboszcz kaliski wychodzi z drug� msz�, wi�c Jagie��o wyci�gn�� ramiona, z�o�y� pobo�nie d�onie i wzni�s�szy oczy ku niebu, wolnym krokiem uda� si� do namiotu.
Lecz gdy po sko�czonej mszy wyszed� znowu przed namiot, m�g� ju� w�asnymi oczyma przekona� si�, �e prawd� m�wili go�ce, gdy� na kra�cach wznosz�cej si� coraz bardziej ku g�rze, rozleg�ej r�wniny zaczernia�o co�, jak gdyby b�r wyr�s� nagle na pustych polach, a nad tym borem gra�a i mieni�a si� w s�o�cu t�cza chor�gwiana. Jeszcze dalej, hen! za Grunwaldem i Tannenbergiem[3903], wznosi� si� ku niebu olbrzymi ob�ok kurzawy. Kr�l obj�� wzrokiem ca�y ten gro�ny widnokr�g, po czym zwr�ciwszy si� do ksi�dza podkanclerzego Miko�aja, zapyta�:
� Jakiego dzi� patrona?
� Dzie� Rozes�ania Aposto��w � odrzek� ksi�dz podkanclerzy.
A kr�l westchn��:
� Wi�c dzie� Aposto��w b�dzie ostatnim �ycia dla wielu chrze�cijan, kt�rzy si� dzi� na tym polu zetr�.
I wskaza� r�k� na szerok�, pust� r�wnin�, na kt�rej w po�rodku tylko, w po�owie drogi do Tannenberga, wznosi�o si� kilka odwiecznych d�b�w.
Tymczasem jednak przyprowadzono mu konia, a w oddali ukaza�o si� sze��dziesi�t kopii, kt�re Zyndram z Maszkowic[3904] przys�a� jako stra� osoby kr�lewskiej.
Stra�y kr�lewskiej przewodzi� Aleksander, m�odszy syn ksi�cia na P�ocku, a brat tego Ziemowita[3905], kt�ry szczeg�ln� �przemy�lno�ci�� do wojny obdarzon, zasiada� w radzie wojskowej. Drugie po nim miejsce trzyma� litewski synowiec monarchy, Zygmunt Korybut, m�odzian wielkich nadziei i wielkich przeznacze�, ale niespokojnego ducha. Mi�dzy rycerstwem najs�ynniejsi byli: Ja�ko M��yk z D�browy, prawdziwy olbrzym, postaw� niemal Paszkowi z Biskupic[3906] r�wny, a si�� niewiele samemu Zawiszy Czarnemu[3907] ust�puj�cy, ��awa, baron czeski, drobny i chudy, ale sprawno�ci niezmiernej, s�ynny na dworze czeskim i w�gierskim z pojedynk�w, w kt�rych kilkunastu rycerzy rakuskich[3908] rozci�gn��, i drugi Czech Sok�, �ucznik nad �uczniki, i Wielkopolanin Bieniasz Wierusz, i Piotr Mediola�ski, i bojarzyn[3909] litewski Sienko z Pohosta, kt�rego ojciec Piotr jednej chor�gwi smole�skiej przywodzi�, i krewny kr�la, knia� Fieduszko, i knia� Jamont, a zreszt�[3910] sami polscy rycerze, �wybrani z tysi�c�w�, kt�rzy wszyscy zaprzysi�gli do ostatniej krwi kr�la broni� i od wszelkiej wojennej przygody go os�ania�. Za� bezpo�rednio przy osobie kr�lewskiej znajdowa� si� ksi�dz podkanclerzy Miko�aj i sekretarz Zbyszko z Ole�nicy[3911], m�odzie�czyk uczony, bieg�y w sztuce czytania i w pi�mie, ale zarazem si�� do dzika podobny. Nad zbroj� pana czuwali trzej giermkowie: Czajka z Nowego Dworu, Miko�aj z Morawicy i Dani�ko Rusin, kt�ry dzier�y� �uk i sajdak [3912]kr�lewski. Dope�nia�o orszaku kilkunastu dworskich[3913], kt�rzy na �cig�ych[3914] biegunach[3915] mieli z rozkazami do wojska lata�.
Giermkowie przybrali pana w �wietn�, b�yszcz�c� zbroj�, po czym przywiedli mu r�wnie� �wybranego z tysi�c�w� cisawego[3916] rumaka, kt�ry parska� nozdrzami na dobr� wr�b� spod stalowego nacz�ka i nape�niaj�c r�eniem powietrze, przysiada� nieco jak ptak, kt�ry si� chce zerwa� do lotu. Kr�l, gdy uczu� pod sob� konia, a w r�ku kopi�, zmieni� si� nagle. Smutek znik� mu z oblicza, ma�e czarne oczy pocz�y b�yska�, a na twarzy zjawi�y si� rumie�ce; lecz by�a to chwila tylko, bo gdy ksi�dz podkanclerzy pocz�� go �egna� krzy�em, spowa�nia� zn�w i pochyli� z pokor� � przybran� w srebrzysty he�m g�ow�.
Tymczasem armia niemiecka, zst�puj�c z wolna z wynios�ej r�wniny, min�a Grunwald, min�a Tannenberg i zatrzyma�a si� w zupe�nym bojowym szyku w po�owie pola. Z do�u, z polskiego obozu, wida� by�o doskonale gro�n� �aw� olbrzymich, zakutych w �elazne zbroje koni i rycerzy. Bystrzejsze oczy odr�nia�y nawet dok�adnie, o ile wiatr targaj�cy chor�gwie na to pozwala�, rozmaite znaki na nich wyszyte, jako: krzy�e, or�y, gryfy[3917], miecze, he�my, baranki, g�owy �ubr�w i nied�wiedzi.
Stary Ma�ko i Zbyszko, kt�rzy wojuj�c poprzednio z Krzy�akami, znali ich wojska i herby, pokazywali swoim Sieradzanom dwie chor�gwie mistrza, w kt�rych s�u�y� sam kwiat i dob�r rycerstwa, i waln� chor�giew ca�ego Zakonu, kt�rej przewodzi� Fryderyk von Wallenrod, i pot�n� �wi�tego Jerzego, z krzy�em czerwonym w polu bia�ym, i wiele innych zakonnych. Nie znane im by�y jeno[3918] znaki r�nych go�ci zagranicznych, kt�rych tysi�ce nadci�ga�y ze wszystkich stron �wiata: z Rakuz[3919], z Bawarii, ze Szwabii, ze Szwajcarii, ze s�ynnej z rycerstwa Burgundii[3920], z bogatej Flandrii[3921], ze s�onecznej Francji, o kt�rej rycerzach opowiada� ongi[3922] Ma�ko, �e nawet le��c ju� na ziemi jeszcze waleczne s�owa m�wi�, z zamorskiej Anglii, ojczyzny celnych �ucznik�w, i nawet z dalekiej Hiszpanii, gdzie w�r�d ustawicznych walk z Saracenami rozkwit�o nad wszystkie inne kraje m�stwo i honor.
A za� onej twardej szlachcie spod Sieradza, z Koniecpola, z Krze�ni, z Bogda�ca, z Rogowa i Brzozowej jak r�wnie� z innych ziem polskich pocz�a burzy� si� krew w �y�ach na my�l, �e za chwil� przyjdzie im si� zwi�za�[3923] z Niemcami i ca�ym tym �wietnym rycerstwem. Twarze starszych sta�y si� powa�ne i surowe, ci bowiem wiedzieli, jak ci�ka i okrutna b�dzie to praca. Atoli[3924] serca m�odych pocz�y skowyta� tak w�a�nie, jak skowycz� trzymane na uwi�zi psy my�liwe[3925], gdy z dala dzikiego zwierza ujrz�. Wi�c niekt�rzy �ciskaj�c silniej w gar�ciach kopie, r�koje�cie miecz�w i toporzyska[3926], osadzali na zadach konie jakby do skoku, inni p�onili si�[3927] na twarzach, inni pocz�li oddycha� szybko, jakby sta�o im si� nagle za ciasno w pancerzach. Do�wiadcze�si jednak wojownicy uspokajali ich m�wi�c: �Nie minie was, a starczy dla ka�dego, daj B�g, by nie by�o nadto�. Lecz Krzy�acy, spogl�daj�c z g�ry na lesist� nizin�, widzieli na kraw�dzi boru tylko kilkana�cie polskich chor�gwi i wcale nie byli pewni, czy to jest ca�a armia kr�lewska. Wprawdzie na lewo, ko�o jeziora, wida� by�o tak�e szare gromady wojownik�w, a w kuszczach[3928] b�yszcza�o co� na kszta�t grot�w sulic[3929], to jest lekkich dzid, kt�rych u�ywali Litwini. M�g� to by� jednak tylko znaczny podjazd polski. Dopiero zbiegowie ze zburzonego Gilgenburga[3930], kt�rych kilkunastu sprowadzono przed mistrza, za�wiadczyli, i� naprzeciw nich stoj� wszystkie wojska polsko-litewskie.
Lecz pr�no m�wili o ich pot�dze. Mistrz Ulryk[3931] nie chcia� im wierzy�, gdy� od pocz�tku tej wojny wierzy� tylko w to, co by�o mu na r�k� i wr�y�o niechybne zwyci�stwo. Zwiad�w i go�c�w nie rozsy�a� rozumiej�c, �e i bez tego wszystkiego musi przyj�� do walnej[3932] bitwy, a bitwa owa nie mo�e zako�czy� si� inaczej, jeno straszliw� kl�sk� nieprzyjaciela. Dufny[3933] w si��, jakiej �aden z mistrz�w nie wyprowadzi� dot�d w pole, lekcewa�y� te� przeciwnika, a gdy komtur gniewski, kt�ry na swoj� r�k� czyni� wywiady[3934], przedstawia� mu, �e jednak wojska Jagie��y s� liczniejsze � odpowiada�:
� Jakie tam wojska! Jeno z Polaki przyjdzie si� nieco wysili�, a reszta, cho�by ich by�o i najwi�cej, po�ledni[3935] to lud, lepszy do �y�ki ni� do or�a.
I d���c wszelkimi si�ami do bitwy, zap�on�� teraz wielk� rado�ci�, gdy nagle znalaz� si� przed nieprzyjacielem i gdy widok walnej chor�gwi ca�ego Kr�lestwa, kt�rej czerwie� spostrze�ono na ciemnym tle boru, nie pozwala� ju� d�u�ej w�tpi�, �e tkwi przed nim g�owna armia.
Ale na stoj�cych pod lasem i w lesie Polak�w nijak by�o Niemcom uderza�, gdy� rycerstwo straszne tylko by�o w czystym polu, nie lubi�o za� i nie umia�o walczy� w g�stwinie drzewnej.
Zebrano si� wi�c na kr�tk� narad� przy boku mistrza, jakim sposobem wywabi� z zaro�li nieprzyjaciela.
� Na �wi�tego Jerzego[3936] � zawo�a� mistrz. � Dwie mile ujechali�my, nie spoczywaj�c i upa� doskwiera, a cia�a oblewaj� si� nam potem pod zbroj�. Nie b�dziem�e tu czekali, p�ki nieprzyjacielowi nie spodoba si� wyst�pi� w pole.
A na to hrabia Wende, m�� powa�ny wiekiem i rozumem, rzek�:
� Zaiste, ju� wy�miewano tutaj moje s�owa � i wy�miewali je tacy, kt�rzy bogdaj �e umkn� z tego pola, na kt�rym ja polegn� (i tu spojrza� na Wernera von Tettingen[3937]) � ale w�dy[3938] powiem, co mi sumienie i mi�o�� do Zakonu nakazuje. Nie serca brak Polakom, jeno, jako wiem, kr�l do ostatka spodziewa si� wys�annik�w pokoju.
Werner von Tettingen nie odrzek� nic, tylko parskn�� wzgardliwym �miechem, ale i mistrzowi niemi�e by�y s�owa Wendego, wi�c ozwa� si�:
� Zali[3939] czas my�le� teraz o pokoju! Nad inn� spraw� mamy radzi�.
� Czas zawsze na dzie�o Bo�e � odrzek� von Wende.
Lecz okrutny komtur cz�uchowski Henryk, kt�ry zaprzysi�g�, �e ka�e nosi� przed sob� dwa nagie miecze, dop�ki ich w polskiej krwi nie ubroczy � zwr�ci� do mistrza swe t�uste, spotnia�e oblicze i zakrzykn�� z gniewem okrutnym:
� Milsza mi �mier� od ha�by! i cho�by sam jeden, tymi mieczami na ca�e wojsko polskie uderz�!
Ulryk zmarszczy� nieco brwi.
� Przeciw pos�usze�stwu m�wisz � rzek�.
A potem do komtur�w:
� Rad�cie jeno o tym, jak nieprzyjaciela z boru wyci�gn��.
Wi�c r�ni r�nie radzili, a� wreszcie podoba�o si� i komturom, i przedniejszym go�ciom rycerskim zdanie Gersdorfa, aby wys�a� dw�ch herold�w do kr�la z oznajmieniem, �e mistrz przysy�a mu dwa miecze i wyzywa Polak�w na b�j �miertelny, je�li za� ma�o im pola, to ust�pi nieco z wojskiem, aby im go przyczyni�[3940].
Kr�l zjecha� w�a�nie z nadbrze�a jeziora i uda� si� na lewe skrzyd�o do polskich chor�gwi, gdzie mia� pasowa� ca�� gromad� rycerzy, gdy nagle dano mu zna�, i� dw�ch herold�w zje�d�a od krzy�ackiego wojska.
Serce W�adys�awa zabi�o nadziej�.
� Nu�e[3941] ze sprawiedliwym pokojem jad�!
� Daj B�g � odrzekli duchowni.
Kr�l pos�a� po Witolda, ale �w zaj�ty ju� szykowaniem swych wojsk nie m�g� przyby�, a tymczasem heroldowie, nie spiesz�c si�, zbli�ali si� do obozu.
W jasnym �wietle s�o�ca widziano ich doskonale, podje�d�aj�cych na ogromnych, pokrytych kropierzami[3942] koniach bojowych; jeden mia� na tarczy cesarskiego czarnego or�a na z�otym polu, drugi, kt�ry by� heroldem ksi�cia szczeci�skiego, gryfa na bia�ym polu. Szeregi rozst�pi�y si� przed nimi, oni za� zsiad�szy z koni, stan�li po chwili przed wielkim kr�lem i sk�oniwszy nieco g�owy dla okazania mu czci, tak odprawili swoje poselstwo:
� Mistrz Ulryk � rzek� pierwszy herold � wzywa tw�j majestat, panie, i ksi�cia Witolda na bitw� �mierteln� i aby m�stwo wasze, kt�rego wam wida� brakuje, podnieci�, �le wam te dwa nagie miecze.
To rzek�szy, z�o�y� miecze u st�p kr�lewskich. Ja�ko M��yk z D�browy wyt�umaczy� jego s�owa kr�lowi, ale ledwie sko�czy�, wysun�� si� drugi herold z gryfem na tarczy i tak przem�wi�:
� Mistrz Ulryk kaza� wam te� oznajmi�, panie, i� je�li sk�po wam pola do bitwy, to si� z wojskami wam ust�pi, aby�cie nie gnu�nieli [3943]w zaro�lach.
Ja�ko M��yk zn�w prze�o�y� jego s�owa i nasta�a cisza, tylko w orszaku kr�lewskim rycerze pocz�li zgrzyta� z cicha z�bami na takie zuchwalstwo i zniewag�.
Ostatnie nadzieje Jagie��y rozwia�y si� jak dym. Spodziewa� si� poselstwa zgody i pokoju, a tymczasem by�o to poselstwo pychy i wojny.
Wi�c wzni�s�szy za�zawione oczy do g�ry, tak odrzek�:
� Miecz�w ci u nas dostatek, ale i te przyjmuj� jako wr�b� zwyci�stwa, kt�r� mi sam B�g przez wasze r�ce zsy�a. A pole bitwy On tak�e wyznaczy. Do kt�rego sprawiedliwo�ci ninie[3944] si� odwo�uj�, skarg� na moj� krzywd� i wasz� nieprawo�� a pych� zanosz�c � amen.
I dwie wielkie �zy sp�yn�y mu po ogorza�ych[3945] policzkach.
Tymczasem g�osy rycerskie w orszaku pocz�y wo�a�:
� Cofaj� si� Niemce. Daj� pole!
Heroldowie odeszli i po chwili widziano ich znowu jad�cych pod g�r� na swych ogromnych koniach i b�yszcz�cych w �wietle s�onecznym od jedwabi�w, kt�re po wierzchu zbroi nosili.
Wojska polskie wysun�y si� z lasu i zaro�li w sk�adnym szyku bojowym. W przodku sta� hufiec tak zwany �czelny�[3946] , z�o�ony z najstraszniejszych rycerzy, za nim walny[3947] � a za walnym piechoty i lud najemny. Utworzy�y si� przez to mi�dzy hufcami dwie d�ugie ulice, po kt�rych przelatywa� Zyndram z Maszkowic i Witold. Ten ostatni bez he�mu na g�owie, w �wietnej zbroi, podobny do z�owrogiej gwiazdy lub do gnanego wichrem p�omienia.
Rycerze nabierali tchu w piersi i osadzali si� mocniej w siod�ach.
Bitwa mia�a tu�, tu� nast�pi�.
Mistrz spogl�da� tymczasem na wojska kr�lewskie, kt�re wysuwa�y si� z boru.
Patrza� d�ugo na ich ogrom, na rozpostarte jakby u olbrzymiego ptaka skrzyd�a, na poruszan� wiatrem t�cz� chor�gwi i nagle serce mi si� �cisn�o jakim� nieznanym, strasznym uczuciem. Mo�e ujrza� oczyma duszy stosy trup�w i rzeki krwi. Nie l�kaj�c si� ludzi, mo�e zl�k� si� Boga trzymaj�cego ju� tam na wysoko�ciach niebios szale zwyci�stwa...
Po raz pierwszy uczu�, jak� niezmiern� odpowiedzialno�� wzi�� na swoje ramiona.
Wi�c twarz mu poblad�a, wargi pocz�y dr�e�, a z oczu pu�ci�y si� obfite �zy. Komturowie ze zdziwieniem spogl�dali na swego wodza.
� Co wam jest, panie? � zapyta� hrabia Wende.
� Zaiste stosowna to do �ez pora! � ozwa� si� okrutny Henryk, komtur cz�uchowski.
A wielki komtur Kuno Lichtenstein wyd�� wargi i rzek�:
� Otwarcie naganiam[3948] ci to, mistrzu, bo ci teraz podnosi� serca rycerzy, nie za� os�abia� przystoi[3949]. Zaprawd�, nie takiego�my ci� przedtem widywali.
Lecz mistrzowi wbrew wszelkim wysi�kom sp�ywa�y tak ci�gle �zy na czarn� brod�, jakby w nim p�aka� kto inny.
Wreszcie pohamowa� si� nieco i zwr�ciwszy surowe oczy na komtur�w, zawo�a�:
� Do chor�gwi!
Wi�c skoczyli ka�dy do swojej, bo bardzo pot�nie przem�wi�, a on wyci�gn�� r�k� do giermka i rzek�:
� Daj mi he�m.
Ju� serca w obu wojskach bi�y jak m�oty, ale tr�by nie dawa�y jeszcze znaku do boju.
Nasta�a ci�sza mo�e od samej bitwy chwila oczekiwania. Na polu mi�dzy Niemcami a armi� kr�lewsk� wznosi�o si� od strony Tannenberga kilka odwiecznych d�b�w, na kt�re pow�azili ch�opi miejscowi, aby patrze� na zapasy tych wojsk tak olbrzymich, jakich od niepami�tnych czas�w �wiat nie widzia�. Lecz pr�cz tej jednej k�py ca�e to pole by�o puste, szare, przera�liwe, do obumar�ego stepu podobne. Chodzi� tylko po nim wiatr, a nad nim unosi�a si� cicho �mier�. Oczy rycerzy zwraca�y si� mimo woli na t� z�owrog�, milcz�c� r�wnin�. Przelatuj�ce po niebie chmury przes�ania�y od czasu do czasu s�o�ce, a w�wczas pada� na ni� mrok �miertelny.
Wtem wsta� wicher. Zaszumia� w lesie, oberwa� tysi�ce li�ci, wypad� na pole, chwyci� suche �d�b�a traw, wzbi� tumany kurzawy i podni�s� je w oczy wojsk krzy�ackich. W tej r�wnie� chwili wstrz�sn�� powietrzem przera�liwy g�os rog�w, krzywu�[3950], piszcza�ek, i ca�e skrzyd�o litewskie zerwa�o si� na kszta�t niezmiernego stada ptactwa do lotu. Poszli od razu wedle zwyczaju w skok. Konie wyci�gn�wszy szyje i potuliwszy uszy, rwa�y ze wszystkich si� przed siebie, je�d�cy wymachuj�c mieczami i sulicami, lecieli z krzykiem okropnym przeciw lewemu skrzyd�u Krzy�ak�w.
Mistrz w�a�nie znajdowa� si� przy nim. Wzruszenie jego ju� przesz�o, a z oczu sz�y mu, zamiast �ez, skry. Ujrzawszy wi�c rozp�dzon� �m�[3951] litewsk�, zwr�ci� si� do Frydrycha Wallenroda, kt�ry na tej stronie dowodzi�, i rzek�:
� Witold pierwszy wyst�pi�. Poczynajcie�e i wy w imi� Bo�e!
I skinieniem prawicy ruszy� czterna�cie chor�gwi �elaznego rycerstwa.
�
Chor�gwie, zni�ywszy kopie, pocz�y z pocz�tku i�� krokiem[3953]. Lecz r�wnie jak ska�a stoczona z g�ry spadaj�c, coraz wi�kszego p�du nabiera, tak i one: z kroku przesz�y w rysi�, potem w cwa� i sz�y straszne, niepohamowane, jako lawina, kt�ra musi zetrze� i zdruzgota� wszystko przed sob�.
Ziemia j�cza�a i gi�a si� pod nimi.
Bitwa mia�a lada chwila rozci�gn�� si� i rozpali� na ca�ej linii, wi�c polskie chor�gwie pocz�y �piewa� star� bojow� pie�� �w. Wojciecha. Sto tysi�cy pokrytych �elazem g��w i sto tysi�cy par oczu podnios�o si� ku niebu, a ze stu tysi�cy piersi wyszed� jeden olbrzymi g�os do grzmotu niebieskiego podobny:
I wraz moc zst�pi�a w ich ko�ci, a serca sta�y si� na �mier� gotowe. By�a za� taka niezmierna zwyci�ska si�a w tych g�osach i w tej pie�ni, jakby naprawd� grzmoty pocz�y si� roztacza� po niebie. Zadr�a�y kopie w r�kach rycerzy, zadr�a�y chor�gwie i chor�giewki, zadr�a�o powietrze, zakoleba�y si� ga��zie w boru, a zbudzone echa le�ne j�y odzywa� si� w g��binach i wo�a�, i jakby powtarza� jeziorom i ��gom, i ca�ej ziemi jak d�uga i szeroka:
Echo powt�rzy�o w odpowiedzi: �Kiryjelejzooon!� � a tymczasem na prawym skrzydle wrza�a ju� bitwa zaci�ta i zbli�a�a si� ku �rodkowi coraz bardziej.
�oskot, kwik koni, krzyki okropne m��w miesza�y si� z pie�ni�. Ale chwilami krzyki cich�y, jakby tym tam ludziom zbrak�o tchu, i w jednej z takich przerw raz jeszcze mo�na by�o dos�ysze� grzmi�ce g�osy:
I zn�w run�o echo po boru: �Kiryjelejzooon!� Krzyki na prawym skrzydle wzmog�y si� jeszcze, lecz nikt nie m�g� ni widzie�, ni rozezna�, co si� tam dzieje, albowiem mistrz Ulryk, kt�ry patrzy� z g�ry na bitw�, stoczy� w tej chwili pod wodz� Lichtensteina dwadzie�cia chor�gwi na Polak�w.
A za� do polskiego hufca �czelnego�, w kt�rym stali najprzedniejsi rycerze, przypad� jak grom Zyndram z Maszkowic i ukazawszy ostrzem zbli�aj�c� si� chmur� Niemc�w, zakrzykn�� tak dono�nie, �e a� konie poprzysiada�y w pierwszym szeregu na zadach:
� W nich! Bij!
Wi�c rycerze pochyliwszy si� na karki ko�skie i wyci�gn�wszy przed si� w��cznie, ruszyli.
Lecz Litwa ugi�a si� pod straszliw� nawa�� Niemc�w. Pierwsze szeregi, najlepiej zbrojne, z�o�one z mo�niejszych bojar�w[3970], pad�y mostem[3971] na ziemi�. Nast�pne zwar�y si� z w�ciek�o�ci� z krzy�actwem, lecz �adne m�stwo, �adna wytrwa�o��, �adna moc ludzka nie mog�a ich od zguby i kl�ski uchroni�. I jak�e mog�o by� inaczej, gdy z jednej strony walczy�o rycerstwo ca�kiem zakute w stalowe zbroje i na koniach stal� os�onionych, z drugiej lud, ros�y wprawdzie i silny, ale na drobnych konikach i sk�rami jeno okryty?... Pr�no te� szuka� uporny Litwin, jak do sk�ry niemieckiej si� dobra�. Sulice, szable, ostrza oszczep�w, pa�ki nasadzane krzemieniem lub gwo�dziami odbija�y si� tak o �elazne blachy jak o ska�� lub jak o mury zamkowe. Ci�ar ludzi i koni gni�t� nieszcz�sne Witoldowe zast�py, ci�y ich miecze i topory, bod�y i kruszy�y ko�ci berdysze[3972], tratowa�y kopyta ko�skie. Knia�[3973] Witold daremnie ciska� w t� paszcz� �mierci coraz nowe watahy, daremny by� up�r, na nic zaciek�o��, na nic pogarda �mierci i na nic rzeki krwi! Pierzch�o naprz�d tatarstwo, Besaraby, Wo�ochy, a wkr�tce p�k�a �ciana litewska i dziki pop�och ogarn�� wszystkich wojownik�w.
Wi�ksza cz�� wojsk pierzch�a w stron� jeziora Lube� i za ni� pogna�y g��wne si�y niemieckie czyni�c ko�b� tak straszn�, �e cale pobrze�e pokry�o si� trupami.
Druga atoli cz�� wojsk Witoldowych, mniejsza, w kt�rej by�o trzy pu�ki smole�skie, cofa�a si� ku skrzyd�u polskiemu, parta przez sze�� chor�gwi Niemc�w, a nast�pnie i przez te, kt�re wraca�y z pogoni. Lecz lepiej zbrojni Smole�szczanie skuteczniejszy stawili tez op�r. Bitwa zmieni�a si� tu w rze�. Potoki krwi okupowa�y ka�dy krok, ka�d� niemal pi�d� ziemi. Jeden z pu�k�w smole�skich wyci�to niemal co do nogi. Dwa inne broni�y si� rozpacz� i w�ciek�o�ci�. Lecz zwyci�skich Niemc�w nic ju� nie mog�o powstrzyma�. Niekt�re ich chor�gwie ogarn�� jakby sza� bojowy. Pojedynczy rycerze, bod�c ostrogami i wspinaj�c rumaki, rzucali si� na o�lep ze wzniesionym toporem lub mieczem w najwi�ksz� g�stwin� nieprzyjaci�. Ci�cia ich miecz�w i berdysz�w sta�y si� niemal nadludzkie, ca�a zas �awa pr�c, tratuj�c i mia�d��c konie i rycerzy smole�skich, przysz�a na koniec w bok czelnemu i walnemu hufcowi polskiemu, albowiem oba od godziny ju� przesz�o zmaga�y si� z Niemcami, kt�rym Kuno Lichtenstein przywodzi�[3974].
Nie posz�o tu tak �atwo Kunonowi, gdy� wi�ksza by�a r�wno�� broni i koni, a jednakie �wiczenia rycerskie. Wspar�y nawet Niemc�w �drzewa[3975]� polskie i odrzuci�y ich w ty�, zw�aszcza �e pierwsze uderzy�y w nich trzy straszne chor�gwie: krakowska, go�cza pod J�drkiem z Brochocic i nadworna, kt�rej Powa�a z Taczewa przewodzi�. Jednak�e bitwa rozgorza�a najprzera�liwsza dopiero w�wczas, gdy po strzaskaniu kopij chwycono za miecze i topory. Tarcza uderza�a w�wczas o tarcz�, m�� zwiera� si� z m�em, pada�y konie, przewraca�y si� znaki, p�ka�y pod uderzeniem brzeszczot�w i obuch�w he�my, naramienniki, pancerze, oblewa�o si� krwi� �elazo, walili si� z siode� na kszta�t podci�tych sosen witezie[3976]. Ci z rycerzy krzy�ackich, kt�rzy ju� pod Wilnem zaznali bitew z Polakami, wiedzieli, jaki to �nieu�yty� i �natarczywy� jest ten lud, lecz nowak�w[3977] i go�ci zagranicznych ogarn�o zrazu podobne do strachu zdumienie. Niejeden te� wstrzymywa� mimo woli konia, spogl�da� przed si� niepewnie i nim si� namy�li�, co czyni�, gin�� pod ciosem polskiej prawicy. I r�wnie jak grad sypie si� niemi�osiernie z miedzianej chmury na �an �yta, tak g�sto sypa�y si� ciosy okrutne i bi�y miecze, bi�y oksze[3978], bi�y topory, bi�y bez tchu i mi�osierdzia, d�wi�cza�y jak w ku�niach �elazne blachy, �mier� gasi�a niby wicher �ywoty, j�ki rwa�y si� z piersi, gas�y oczy, a zbiela�e m�odzie�cze g�owy pogr��a�y si� w noc wiekuist�.
Lecia�y w g�r� skry skrzesane �elazem, z�amki drzewc�w, proporce, pi�ra strusie i pawie. Kopyta rumak�w obsuwa�y si� po krwawych le��cych na ziemi pancerzach i trupach ko�skich. Kto pad� ranny, tego mia�d�y�y podkowy.
Lecz �aden jeszcze nie pad� z przedniejszych rycerzy polskich i szli przed si� w zgie�ku i ciasnocie, wykrzykuj�c imiona swych patron�w lub zawo�ania rodowe, jak idzie ogie� po suchym stepie, kt�ry po�era krze[3979] i trawy. Pierwszy tam Lis z Targowiska porwa� m�nego komtura z Osterody, Gamrata, kt�ren[3980] straciwszy tarcz�, zwin�� w k��b sw�j bia�y p�aszcz ko�o ramienia i p�aszczem si� od cios�w zas�ania�.
Ostrzem miecza przeci�� Lis p�aszcz i naramiennik, odwali�[3981] od pachy rami�, drugim za� pchni�ciem przebi� brzuch, a� ostrze w ko�� pacierzow� zgrzytn�o. Krzykn�li z trwogi na widok �mierci wodza ludzie z Osterody, lecz Lis rzuci� si� mi�dzy nich jak orze� mi�dzy �urawie, a gdy Staszko z Charbimowic i Domarat z Kobylan skoczyli mu na pomoc, pocz�li ich we trzech �uska� okropnie, tak jak nied�wiedzie �uszcz� str�ki, gdy sie na pole zasiane m�odym grochem dostan�.
Tam�e Paszko Z�odziej z Biskupic[3982] zabi� s�awnego brata Kunca Adelsbacha. Kunc, gdy ujrza� przed sob� wielkoluda z krwawym toporem w d�oni, na kt�rym wraz z krwi� przylep�y kud�y ludzkie, zl�k� si� w sercu i chcia� si� odda� w niewol�. Ale Paszko, nie dos�yszawszy go w�r�d wrzawy, podni�s� si� w strzemionach i rozci�� mu g�ow� wraz ze stalowym he�mem, jakby kto� rozci�� jab�ko na dwoje. Wraz potem zgasi� Locha z Meklemburgii i Klingensteina, i Szwaba Helmsdorfa z mo�nego hrabiowskiego rodu i Limpacha spod Moguncji, i Nachterwitza te� z Moguncji, a� wreszcie pocz�li si� cofa� przed nim przera�eni Niemcy w lewo i w prawo, on za� bi� w nich jak w wal�c� si� �cian� i co chwila widziano go, jak wznosi� si� do ci�cia na siodle, po czym widziano b�ysk topora i he�m niemiecki zapadaj�cy si� w d� mi�dzy konie.
Tam�e pot�ny J�drzej z Brochocic, z�amawszy miecz na g�owie rycerza, kt�ry mia� sow� na tarczy i przy�bic� w kszta�t sowiej g�owy wykut�, chwyci� go za rami�, skruszy� je i wydar�szy mu brzeszczot, zaraz go nim �ycia pozbawi�. On r�wnie� m�odego rycerza Dynheima wzi�� w niewol�, kt�rego widz�c bez he�mu, po�a�owa� zabija�, gdy� �w prawie by� dzieckiem jeszcze i dziecinnymi na� spogl�da� oczyma. Rzuci� go tedy[3983] Andrzej giermkom swoim nie odgaduj�c, �e zi�cia sobie bierze, albowiem rycerzyk ten c�rk� jego wzi�� p�niej za �on� i na zawsze w Polsce pozosta�.
Natarli atoli teraz ze w�ciek�o�ci� Niemcy, chc�c odbi� m�odego Dynheima, kt�ry z mo�nego rodu graf�w nadre�skich pochodzi�, lecz przedchor�giewni[3984] rycerze: Sumik z Nadbro�a i dwaj bracia z P�omykowa, i Dobko z Ochwia, i Zych Pikna, osadzili ich na miejscu, jak lew osadza byka, i odepchn�li ku chor�gwi �wi�tego Jerzego, szerz�c w�r�d nich zgub� i zniszczenie.
Za� z rycerskimi go��mi star�a si� chor�giew kr�lewska nadworna, kt�rej Cio�ek z �elechowa przywodzi�. Tam Powa�a z Taczewa si�� nadludzk� maj�cy obala� ludzi i konie, kruszy� �elazne he�my jak skorupy jaj, bi� sam jeden w ca�e gromady, a obok niego szli Leszko z Goraja, drugi Powa�a z Wyhucza i M�cis�aw ze Skrzynna, i dw�ch Czech�w: Sok� i Zbys�awek. D�ugo toczy�a si� tu walka, gdy� na t� jedn� chor�giew uderzy�y trzy niemieckie, lecz gdy dwudziesta si�dma Ja�ka z Tarnowa przysz�a w pomoc, si�y zr�wna�y si� mniej wi�cej i odrzucono Niemc�w prawie na p� strzelania z kuszy od miejsca, w kt�rym nast�pi�o pierwsze spotkanie.
Lecz jeszcze dalej odrzuci�a ich wielka krakowska chor�giew, kt�rej sam Zyndram[3985] przywodzi�, a na czele mi�dzy przedchor�giewnymi szed� najstraszniejszy ze wszystkich Polak�w Zawisza Czarny herbu Sulima[3986]. W pobok walczyli: brat jego Farurej i Florian Jelitczyk z Korytnicy, i Skarbek z G�r, i w�a�nie �w s�awny Lis z Targowiska, i Paszko Z�odziej, i Jan Na��cz, i Stach z Charbimowic. Pod okropn� r�k� Zawiszy gin�li bitni[3987] m�owie, jakby w tej czarnej zbroi sama �mier� sz�a im naprzeciw, on za� walczy� z namarszczon� brwi� i �ci�ni�tymi nozdrzami, spokojny, uwa�ny, jakby zwyk�� odbywa� robot�; czasem r�wno porusza� tarcz�, odbija� cios, lecz ka�demu b�yskowi jego miecza odpowiada� krzyk straszny pora�onego m�a, a on nie ogl�da� si� nawet i szed�, pracuj�c, naprz�d jak czarna chmura, z kt�rej co chwila piorun wypada.
Pozna�ska chor�giew, maj�ca w znaku or�a bez korony, walczy�a te� na �mier� i �ycie, a arcybiskupia i trzy mazowieckie sz�y z ni� w zawody. Ale i wszystkie inne przesadza�y[3988] si� wzajem w zawzi�to�ci i natarczywym m�stwie. W sieradzkiej m�ody Zbyszko z Bogda�ca rzuca� si� jak dzik w najg�stsze t�umy, za� przy boku jego szed� stary, straszny Ma�ko, walcz�c rozwa�nie, jak walczy wilk, kt�ry inaczej ni� na �mier� nie uk�si.
Szuka� on wsz�dy oczyma Kunona Lichtensteina, ale nie mog�c go w t�oku dostrzec, upatrywa� tymczasem innych, takich, kt�rzy �wietniejsze mieli na sobie stroje, i nieszcz�sny by� ka�dy rycerz, kt�remu si� z nim potka� przysz�o. Niedaleko od obu rycerzy bogdanieckich ciska� si� niezno�nie z�owrogi Cztan z Rogowa. Po pierwszym spotkaniu rozbito mu he�m, wi�c walczy� teraz z go�� g�ow�, strasz�c sw� zakrwawion� w�ochat� twarz� Niemc�w, kt�rym si� zda�o, �e nie cz�owieka, ale jak�� poczwar� le�n� maj� przed sob�.
Jednak�e setki, a potem tysi�ce rycerzy zaleg�y z obu stron ziemi�, a� wreszcie pod razami zaciek�ych Polak�w pocz�a si� chwia� niemiecka nawa�a, gdy wtem zasz�o co� takiego, co losy ca�ej bitwy mog�o w jednej chwili przewa�y�.
Oto wracaj�c z pogoni za Litw�, rozgorza�e[3989] i upojone zwyci�stwem choragwie niemieckie uderzy�y w bok polskiego skrzyd�a.
S�dz�c, �e wszystkie wojska kr�lewskie ju� rozbite i bitwa stanowczo wygrana, wraca�y one w wielkich, bez�adnych gromadach z krzykiem i �piewaniem, gdy nagle ujrza�y przed sob� srog� rze� i Polak�w prawie ju� zwyci�skich, ogarniaj�cych zast�py niemieckie.
Wi�c Krzy�acy, zni�aj�c g�owy, spogl�dali ze zdumieniem przez kraty przy�bic na to, co si� dzieje, a potem, jak kt�ry sta�, wbija� koniowi ostrogi w boki i puszcza� si� w zam�t bojowy.
I tak gromada uderza�a po gromadzie, a� wkr�tce tysi�ce ich zwali�y si� na znu�one walk� chor�gwie polskie. Krzykn�li Niemcy rado�nie, widz�c przybywaj�c� pomoc, i z nowym zapa�em pocz�li bi� w Polak�w. Okropna bitwa zawrza�a na ca�ej linii, ziemia sp�yn�a potokami krwi, zachmurzy�o si� niebo i odezwa�y si� g�uche grzmoty, jakby sam B�g chcia� miesza� si� mi�dzy walcz�cych.
Lecz zwyci�stwo pocz�o chyli� si� ku Niemcom... Ju�, ju� zaczyna�a si� zamieszka w �awie polskiej, ju� rozszala�e w boju zast�py krzy�ackie pocz�y jednym g�osem �piewa� pie�� tryumfu:
A wtem sta�o si� co� jeszcze okropniejszego.
Oto jeden le��cy na ziemi Krzy�ak rozpru� no�em brzuch konia, na kt�rym siedzia� Marcin z Wrocimowic[3991] trzymaj�cy wielk�, �wi�t� dla wszystkich wojsk chor�giew krakowsk� z or�em w koronie. Rumak i je�dziec zwali1i si� nagle, a wraz z nimi zachwia�a si� i pad�a chor�giew.
W jednej chwili setki �elaznych ramion wyci�gn�o si� po ni�, a ze wszystkich piersi niemieckich wyrwa� si� ryk rado�ci. Zda�o im si�, �e to koniec, �e strach i pop�och ogarn� teraz Polak�w, �e przychodzi czas kl�ski, mordu i rzezi, �e ju� uciekaj�cych tylko przyjdzie im �ciga� i wycina�.
Ale oto w�a�nie czeka� ich straszny i krwawy zaw�d.
Krzykn�y wprawdzie z rozpacz� jak jeden m�� wojska polskie na widok upadaj�cej chor�gwi, lecz w tym krzyku i w tej rozpaczy by� nie strach, ale w�ciek�o��. Rzek�by�, �ywy ogie� spad� na pancerze. Rzucili si� jak lwy roz�arte ku miejscu najstraszniejsi m�owie z obu armii i rzek�by�, burza rozp�ta�a si� ko�o chor�gwi. Ludzie i konie zbili si� w jeden wir potworny, a w tym wirze �miga�y ramiona, szcz�ka�y miecze, warcza�y topory, zgrzyta�a stal o �elazo, �omot, j�ki, dziki wrzask wyrzynanych m��w zla�y si� w jeden przeokropny g�os, taki, jakby pot�pie�cy odezwali si� nagle z g��bi piek�a. Wsta�a kurzawa, a z niej wypad�y tylko o�lep�e z przera�enia konie bez je�d�c�w, z krwawymi oczyma i rozwian� dziko grzyw�.
Lecz trwa�o to kr�tko. Ni jeden Niemiec nie wyszed� �ywy z tej burzy i po chwili powia�a zn�w nad polskimi zast�pami odbita chor�giew. Wiatr poruszy� j�, rozwin�� i rozkwit�a wspaniale jak olbrzymi kwiat, jako znak nadziei i jako znak gniewu Bo�ego dla Niemc�w, a zwyci�stwa dla polskich rycerzy.
Ca�e wojsko powita�o j� okrzykiem tryumfu i uderzy�o z tak� zapami�ta�o�ci� w Niemc�w, jakby ka�dej chor�gwi przyby�o w dw�jnas�b si� i �o�nierzy.
A Niemcy, bici bez mi�osierdzia, bez wytchnienia, bez takiej nawet przerwy, jakiej piersiom trzeba dla z�apania oddechu, parci ze wszystkich stron, naciskani, ra�eni nieub�aganie ciosami miecz�w, siekier, topor�w, maczug, pocz�li zn�w chwia� si� i ust�powa�. Tu i owdzie ozwa�y si� g�osy o lito��. Tu i owdzie wypada� ze skrz�tu [3992]jaki� zagraniczny rycerz z twarz� zbiela�� ze strachu i zdumienia i ucieka� w zapami�taniu, gdzie go ni�s� nie mniej przera�ony rumak. Wi�kszo�� bia�ych p�aszcz�w, kt�re na zbrojach nosili bracia zakonni, le�a�a ju� na ziemi.
Wi�c ci�ki niepok�j ogarn�� serca przyw�dc�w krzy�ackich, gdy� zrozumieli, �e ca�y ich ratunek tylko w mistrzu, kt�ry dotychczas w pogotowiu sta� na czele szesnastu odwodowych chor�gwi.
On za�, patrz�c z g�ry na bitw�, zrozumia� tak�e, �e chwila nadesz�a, i ruszy� swe �elazne hufce, tak jak wicher porusza ci�k�, nios�c� kl�sk� chmur� gradow�.
Lecz wcze�niej jeszcze, przed trzeci� lini� polsk�, kt�ra dot�d nie bra�a udzia�u w boju, zjawi� si� na rozhukanym rumaku, czuwaj�cy nad wszystkim i baczny na przebieg bitwy, Zyndram z Maszkowic.
Sta�o tam w�r�d polskiej piechoty kilka rot zaci�nych Czech�w. Jedna z nich zachwia�a si� jeszcze przed spotkaniem, ale zawstydzona w por�, zosta�a na miejscu i rzuciwszy swego dow�dc�, p�on�a teraz ��dz� bitwy, aby wynagrodzi� m�stwem chwilow� s�abo��. Lecz g��wne si�y sk�ada�y[3993] pu�ki polskie, z�o�one z konnych, ale nie pancernych ubogich w�odyk�w[3994], z piechot miejskich i najliczniejszych kmiecych, zbrojnych w rohatyny[3995], w ci�kie oszczepy i w kosy, osadzone sztorcem na dr�gach.
� Gotuj si�! gotuj! � wo�a� ogromnym g�osem Zyndram z Maszkowic, przelatuj�c jak b�yskawica wzd�u� szereg�w.
� Gotuj si�! � powt�rzyli mniejsi przyw�dcy.
Wi�c kmiecie[3996] zrozumiawszy, �e przychodzi na nich czas, poopierali dr�gi od dzid, cep�w i kos o ziemi� i prze�egnawszy si� krzy�em �wi�tym, pocz�li popluwa� w pracowite ogromne d�onie.
I da�o si� s�ysze� przez ca�� lini� to z�owrogie popluwanie, po czym chwyci� ka�dy bro� i nabra� tchu. W tej chwili przylecia� do Zyndrama pacho�ek z rozkazem od kr�la i szepn�� mu co� zdyszanym g�osem do ucha, a on, zwr�ciwszy si� do piechur�w, machn�� mieczem i zakrzykn��:
� Naprz�d!
� Naprz�d! �aw�! r�wno! � rozleg�y si� wo�ania przyw�dc�w.
� Bywaj! Na psubraty! W nich!
Ruszyli. By za� i�� krokiem r�wnym i nie �ama� szereg�w, pocz�li wszyscy razem powtarza�:
� Zdro � wa� � Ma � ry � ja � �as � ki� � pe� � na � Pan z To � b�!...
I szli jak pow�d�. Sz�y pu�ki najemne i pacho�kowie miejscy, kmiecie z Ma�opolski i Wielkopolski i �l�zacy, kt�rzy przed wojn� schronili si� do Kr�lestwa, i Mazury spod E�ku, kt�rzy od Krzy�ak�w uciekli. Zaja�nia�o i rozb�ys�o od grot�w na oszczepach i od kos ca�e pole.
A� doszli.
� Bij! � zakrzykn�li dow�dcy.
� Uch!
I st�kn�� ka�dy jako krzepki drwal, gdy si� pierwszy raz toporem zamachnie, a potem j��[3997] wali�, ile mu si� i pary w piersiach starczy�o.
Wrzask i krzyki wzbi�y si� a� ku niebiosom.
Kr�l, kt�ry z wynios�ego miejsca zawiadowa� ca�� bitw�, rozsy�a� pacho�k�w i a� ochryp� od dawania rozkaz�w, gdy ujrza� wreszcie, �e ju� wszystkie wojska pracuj�, pocz�� i sam rwa� si� do boju.
Nie puszczali go dworzanie, boj�c si� o �wi�t� osob� pa�sk�. ��awa chwyci� za cugle[3998] konia i cho� kr�l uderzy� go w��czni� po r�ku, nie pu�ci�. Inni zast�pili te� drog� prosz�c, b�agaj�c i przedstawiaj�c, �e i tak los�w bitwy nie przewa��.
A tymczasem najwi�ksze niebezpiecze�stwo zawis�o nagle nad kr�lem i nad ca�ym jego orszakiem.
Oto mistrz, id�c za przyk�adem tych, kt�rzy wr�cili po rozgromie Litwy, i chc�c tak�e zajecha� z boku Polakom, zatoczy� ko�o, skutkiem czego jego szesna�cie wyborowych chor�gwi musia�o przechodzi� w�a�nie nie opodal wzg�rza, na kt�rym sta� W�adys�aw Jagie��o.
Spostrze�ono wraz[3999] niebezpiecze�stwo, ale nie by�o czasu si� cofa�.
Zwini�to tylko znak kr�lewski, a jednocze�nie pisarz kr�lewski Zbigniew z Ole�nicy skoczy� co si�y w koniu do najbli�szej chor�gwi, kt�ra gotowa�a si� w�a�nie na przyj�cie nieprzyjaciela, a kt�rej rycerz Miko�aj Kie�basa przywodzi�.
� Kr�l w obie�y[4000]. Na pomoc! � zawo�a� Zbigniew.
Lecz Kie�basa, straciwszy poprzednio he�m, zerwa� ca�� mokr� od potu i pokrwawion� myck� z g�owy i pokazuj�c j� go�cowi, zakrzykn�� z gniewem okrutnym:
� Patrz, je�li tu pr�nujem! Szalony! Zali[4001] nie widzisz, �e na nas idzie ta chmura i �e w�a�nie naprowadziliby�my j� na kr�la; za czym ruszaj precz, bo ci� tu mieczem przebod�.
I niepomny, z kim m�wi, zziajany, uniesion gniewem, zmierzy� si� istotnie na go�ca, �w za� widz�c z kim sprawa, a co wi�ksza, �e stary wojownik ma s�uszno��, skoczy� na powr�t do kr�la i powt�rzy� mu, co us�ysza�.
Wi�c stra� kr�lewska murem wysun�a si� naprz�d, aby pana piersiami zas�oni�. Tym razem jednak kr�l nie da� si� powstrzyma� i stan�� w pierwszym szeregu. Lecz ledwie si� ustawili, chor�gwie niemieckie by�y ju� tak blisko, �e herby na tarczach mo�na by�o doskonale odr�ni�. Widok ich dreszczem m�g� przej�� najodwa�niejsze serca, by� to bowiem sam kwiat i wyb�r rycerstwa. Przybrani w �wietne zbroje, na ogromnych jak tury koniach, nie uznojeni w boju, w kt�rym dotychczas nie brali udzia�u, wypocz�ci, szli jak huragan z t�tentem, z hukiem, z szumem chor�gwi i chor�giewek, a sam wielki mistrz lecia� przed nimi w bia�ym szerokim p�aszczu, kt�ry rozpuszczony na wiatr wygl�da� jak olbrzymie skrzyd�a or�a.
Mistrz min�� ju� orszak kr�lewski i bieg� ku g��wnej bitwie, bo co mu tam znaczy�a jaka� garstka rycerzy stoj�cych na uboczu, mi�dzy kt�r� nie domy�la� si� i nie rozpozna� kr�la! Ale spod jednej chor�gwi oderwa� si� olbrzymi Niemiec i czy to poznawszy Jagie���, czy te� zn�cony srebrzyst� zbroj� kr�lewsk�, czy wreszcie, chc�c popisa� si� odwag� rycersk�, schyli� g�ow�, wyci�gn�� kopi� i skoczy� wprost na kr�la.
Kr�l za� spi�� ostrogami konia i nim go zdo�ano zatrzyma�, skoczy� tak�e ku niemu. I byliby si� niechybnie starli �miertelnie, gdyby nie ten sam Zbigniew z Ole�nicy, m�ody sekretarz kr�lewski, zar�wno bieg�y w �acinie, jak i w rycerskim rzemio�le. Ten, maj�c z�omek kopii w r�ku, zajecha� Niemca z boku i grzmotn�wszy go w �eb, skruszy� mu he�m i zwali� na ziemi�. �W tej chwili sam kr�l uderzy� go ostrzem w odkryte czo�o i w�asn� r�k� zabi� go raczy�[4002]�.
Tak zgin�� s�awny rycerz niemiecki, Dypold Kikieritz von Dieber. Konia jego pochwyci� knia� Jamont, a on sam le�a� �miertelnie pora�on, w swej bia�ej jace [4003]na stalowej zbroi i w poz�ocistym pasie. Oczy zasz�y mu bielmem, lecz nogi kopa�y jeszcze czas jaki� ziemi�, p�ki najwi�ksza ludzka uspokoicielka, �mier�, nie pokry�a mu noc� g�owy i nie uspokoi�a go na zawsze.
Skoczyli rycerze spod che�mi�skiej chor�gwi, chc�c pom�ci� �mier� towarzysza, lecz sam mistrz zabieg� im drog� i krzycz�c:
I zn�w zdarzy�a si� rzecz dziwna. Oto najbli�ej od pola stoj�cy Miko�aj Kie�basa pozna� wprawdzie nieprzyjaci�, ale w kurzawie nie pozna�y ich inne polskie chor�gwie i my�l�c, �e to Litwa wraca do boju, nie po�pieszy�y na ich przyj�cie.
Dopiero wyskoczy� Dobko z Ole�nicy naprzeciw p�dz�cego w przedzie wielkiego mistrza i pozna� go po p�aszczu, po tarczy i po z�otym wielkim relikwiarzu, kt�ry on nosi� na piersiach, na pancerzu. Ale nie �mia� uderzy� kopi� polski rycerz w relikwiarz, cho� niezmiernie si�� mistrza przewy�sza�, wi�c �w podbi� mu ostrze do g�ry, zrani� nieco konia, po czym min�wszy si�, zatoczyli ko�o i rozbiegli si�, ka�dy ku swoim.
� Niemce! Sam mistrz! � zakrzykn�� Dobko.
Us�yszawszy to, kopn�y si�[4005] z miejsca najwi�kszym p�dem ku wrogom chor�gwie polskie. Pierwszy uderzy� ze swymi Miko�aj Kie�basa i zn�w rozgorza�a bitwa.
Lecz czy to, �e rycerstwo z ziemi che�mi�skiej, mi�dzy kt�rymi wielu by�o ludzi polskiej krwi, nie uderzy�o szczerze, czy te�, �e zaciek�o�ci Polak�w nic ju� nie mog�o powstrzyma�, do�� �e ten nowy napad nie wywar� takiego skutku, jakiego si� mistrz spodziewa�. Zdawa�o mu si� bowiem, �e to b�dzie ostatni cios zadany pot�dze kr�lewskiej, a tymczasem spostrzeg� wkr�tce, �e to Polacy pr�, id� naprz�d, bij�, ra��, bior� jakoby w �elazne c�gi te hufce, a jego rycerstwo raczej si� broni, ni� naciera.
Pr�no zach�ca� g�osem, pr�no zap�dza� mieczem w b�j. Bronili si� wprawdzie i bronili mocno, ale nie by�o w nich ni tego rozmachu, ni tego zapa�u, kt�ry porywa wojska zwyci�skie i kt�rym rozgorza�y serca polskie. W zbrojach pot�uczonych, we krwi, w ranach, z poszczerbion� broni�, bez g�osu w piersi, rwali si� jednak w zapami�taniu[4006] polscy rycerze ku najg�stszym kupom Niemc�w, a ci pocz�li to zdziera� konie, to ogl�da� si� za siebie, jakby chc�c wiedzie�, czy nie zamkn�y si� jeszcze te �elazne c�gi, kt�re obejmowa�y ich coraz okropniej i ust�powali z wolna, ale ci�gle, jakby pragn�c wydosta� si� nieznacznie z morderczego skrz�tu. A wtem od strony lasu zagrzmia�y naraz nowe okrzyki. To w�a�nie Zyndram wprowadzi� i pu�ci� kmieci�w do boju. Zazgrzyta�y wnet po �elazie kosy, zagrzmia�y pod cepami pancerze, trup j�� pada� coraz g�stszy, krew la�a si� strumieniem na zdeptan� ziemi� i bitwa sta�a si� jak jeden p�omie� niezmierny, gdy� Niemcy poznawszy, �e tylko w mieczu ratunek, pocz�li si� broni� rozpaczliwie.
I zmagali si� tak jeszcze w niepewno�ci zwyci�stwa, dop�ki olbrzymie k��by kurzawy nie wzbi�y si� niespodzianie po prawej stronie bitwy.
� Litwa wraca! � hukn�y rado�nie g�osy polskie.
I odgadli. Litwa, kt�r� �atwiej by�o rozbi� ni� zwyci�y�, wraca�a teraz i z wrzaw� nieludzk� p�dzi�a jak wicher na swych �cig�ych[4007] koniach do boju.
W�wczas kilku komtur�w, a na ich czele Werner von Tettingen, przyskoczy�o do mistrza.
� Ratuj si�, panie! � wo�a� poblad�ymi usty komtur Elbl�ga. � Ratuj siebie i Zakon, p�ki si� ko�o[4008] nie zawrze[4009].
Ale rycerski Ulryk spojrza� na niego ponuro i wzni�s�szy r�k� ku niebu, zawo�a�:
� Nie daj B�g, abym ja opu�ci� to pole, na kt�rym tylu m�nych poleg�o! Nie daj B�g!
I krzykn�wszy na ludzi, aby szli za nim, rzuci� si� w war bitwy. Nadbieg�a tymczasem Litwa i sta� si� taki zam�t, taki wir i kot�owanie, �e oko ludzkie nic ju� w nich rozr�ni� nie mog�o.
Mistrz, uderzon ostrzem litewskiej sulicy w usta i dwukrotnie raniony w twarz, odbija� przez jaki� czas mdlej�c� prawic� ciosy; wreszcie, pchni�ty rohatyn� w szyj�, zwali� si� jak d�b na ziemi�.
Mrowie przybranych w sk�ry wojownik�w pokry�o go zupe�nie.
Werner Tettingen z kilku chor�gwiami pierzch�[4010], lecz naok� wszystkich pozosta�ych chor�gwi zamkn�o si� �elazne ko�o wojsk kr�lewskich. Bitwa zmieni�a si� w rze� i w kl�sk� krzy�ack� tak nies�ychan�, �e w ca�ych dziejach ludzkich ma�o zdarzy�o si� podobnych. Nigdy te� w czasach chrze�cija�skich, od walki Rzymian i Got�w z Attyl�[4011] i Karola M�ota[4012] z Arabami, nie walczy�y z sob� wojska tak pot�ne. Ale teraz jedno z nich le�a�o ju� po wi�kszej cz�ci jak z��ty �an zbo�a. Podda�y si� te chor�gwie, kt�re ostatnie wprowadzi� do boju mistrz. Che�mi�czycy pozatykali w ziemi� proporce. Inni niemieccy rycerze pozeskakiwali z koni na znak, �e chc� i�� w niewol�, i pokl�kali na obluzganej krwi� ziemi. Ca�a chor�giew �w. Jerzego, pod kt�r� s�u�yli go�cie zagraniczni, uczyni�a razem ze swym dow�dc� to samo.
Lecz bitwa trwa�a jeszcze, albowiem wiele chor�gwi krzy�ackich wola�o umiera� ni� b�aga� o lito�� i o niewol�. Zbili si� teraz Niemcy wedle swego wojennego zwyczaju w ogromne kolisko i bronili si� tak, jak broni si� stado dzik�w, gdy je gromady wilk�w otocz�. Pier�cie� polsko-litewski opasa� owo kolisko, jak w�� opasuje cia�o byka, i zacie�nia� si� coraz bardziej. I zn�w �miga�y ramiona, grzmia�y cepy, zgrzyta�y kosy, ci�y miecze, bod�y oszczepy, chlasta�y topory i oksze. Wycinano Niemc�w jak b�r, a oni marli w milczeniu, pos�pni, ogromni, nieustraszeni.
Niekt�rzy popodnosiwszy przy�bice, �egnali si� z sob�, daj�c sobie ostatni przed �mierci� poca�unek; niekt�rzy rzucali si� na o�lep w ukrop bojowy jakby zdj�ci szale�stwem, inni walczyli jak przez sen, inni na koniec mordowali si� sami, wbijaj�c sobie w gard�o mizerykordi�[4013] lub porzuciwszy naszyjniki[4014], zwracali si� do towarzysz�w z pro�b�: �Pchnij!�
Zaciek�o�� polska rozbi�a wkr�tce wielkie kolisko na kilkana�cie mniejszych kup i wtedy zn�w �atwiej by�o wymyka� si� pojedynczym rycerzom. Ale w og�le i te rozbite gromady bi�y si� ze w�ciek�o�ci� i rozpacz�.
Ma�o kto kl�ka�, prosz�c o lito��, a gdy straszny zap�d Polak�w rozp�oszy� wreszcie i mniejsze kupy, nawet pojedynczy rycerze nie chcieli oddawa� si� �ywcem w r�ce zwyci�zc�w. Dzie� by� dla Zakonu i dla wszystkiego zachodniego rycerstwa najwi�kszej kl�ski, ale i chwa�y najwi�kszej. Pod olbrzymim Arnoldem von Baden otoczonym przez piechot� kmiec� utworzy� si� wa� polskich trup�w, on za�, pot�ny i niezwalczony, sta� nad nim, jak stoi s�up graniczny wkopany na wzg�rzu, i kto zbli�y� si� do niego na d�ugo�� miecza, mar� jakby piorunem ra�ony. Najecha� go wreszcie sam Zawisza Czarny Sulimczyk, lecz widz�c rycerza bez konia i nie chc�c przeciw rycerskiemu prawu z ty�u na� uderza�, zeskoczy� tak�e z rumaka i pocz�� na� wo�a� z daleka:
� Zwr��, Niemcze, g�ow� i poddaj si� alibo spotkaj ze mn�!
A Arnold zwr�ci� si� i poznawszy Zawisz� po czarnej zbroi i po Sulimie na tarczy, rzek� sobie w duszy:
��mier� idzie i moja godzina wybi�a, albowiem jemu nikt nie odejmie si�[4015] �ywy. Gdybym jednak�e go zwyci�y�, zyska�bym chwa�� nie�mierteln�, a mo�e i �ycie ocali��.
To rzek�szy, skoczy� ku niemu i starli si� jak dwie burze na ziemi trupami zas�anej. Lecz Zawisza tak okrutnie si�� nad wszystkimi g�rowa�, �e nieszcz�ni to byli rodzice, kt�rych dzieciom wypad�o si� z nim spotka� w boju. Jako� pod ci�ciem jego miecza p�k�a kuta w Malborgu tarcza, p�k� jak gliniany garnek stalowy he�m i m�ny Arnold pad� z rozci�t� na dwoje g�ow�...
Henryk, komtur cz�uchowski, ten sam najzawzi�tszy wr�g polskiego plemienia, kt�ry zaprzysi�g�, ze p�ty dwa miecze ka�e przed sob� nosi�, p�ki obu w krwi polskiej nic ubroczy, wymyka� si� teraz chy�kiem z pola, jako lis wymyka si� z otoczonego przez my�liwc�w ost�pu, gdy wtem zajecha� mu drog� Zbyszko z Bogda�ca. Krzykn�� komtur, widz�c nad sob� wzniesiony brzeszczot:
A stary Ma�ko szuka� wci�� na krwawym pobojowisku Kunona Lichtensteina � i szcz�sny we wszystkim dnia tego los dla Polak�w wyda� go wreszcie w jego r�ce w zaro�lach, w kt�rych przytai�a si� gar�� uchodz�cych ze strasznego pogromu rycerzy. Blask s�o�ca, kt�ry odbi� si� w zbrojach, zdradzi� ich obecno�� przed po�cigiem. Padli wraz wszyscy na kolana i poddali si� natychmiast, lecz Ma�ko dowiedziawszy si�, i� wielki komtur[4016] Zakonu znajduje si� mi�dzy je�cami, kaza� go stawi� przed sob� i zdj�wszy he�m z g�owy, zapyta�:
� Kunonie Lichtensteinie, zali poznajesz mnie?
A on zmarszczy� brwi i utkwiwszy oczy w oblicze Ma�ka, rzek� po chwili:
� Widzia�em ci� na dworze w P�ocku.
� Nie � odpowiedzia� Ma�ko � widzia�e� mnie przedtem. Widzia�e� mnie w Krakowie, gdym ci� b�aga� o �ycie mego bratanka, kt�ry za nierozwa�ny napad na ciebie na utrat� gard�a by� skazan. W�wczas to �lubowa�em Bogu i zaprzysi�g�em na rycersk� cze��, i� ci� odnajd� i spotkam si� z tob� �miertelnie.
� Wiem � odpar� Lichtenstein i wyd�� dumnie usta, chocia� zarazem poblad� mocno � ale je�cem twoim teraz jestem i zha�bi�by� si�, gdyby� miecz na mnie podni�s�.
Na to twarz Ma�ka �ci�gn�a si� z�owrogo i sta�a si� zupe�nie do paszczy wilczej podobna.
� Kunonie Lichtenstein � rzek� � miecza na bezbronnego nie wznios�. Ale to ci powiadam, �e je�li mi walki odm�wisz, tedy ci� ka�� jak psa na powrozie powiesi�.
� Nie mam wyboru, stawaj! � zawo�a� wielki komtur.
� Na �mier�, nie na niewol� � zastrzeg� raz jeszcze Ma�ko.
� Na �mier�.
I po chwili starli si� z sob� wobec niemieckich i polskich rycerzy. M�odszy i zr�czniejszy by� Kunon, lecz Ma�ko tak dalece si�� r�k i n�g przeciwnika przewy�sza�, �e w mgnieniu oka obali� go na ziemi� i kolanem brzuch mu przycisn��.
Oczy komtura wysz�y z przera�enia na wierzch.
� Daruj! � j�kn��, wyrzucaj�c �lin� i pian� ustami.
� Nie! � odpowiedzia� nieub�agany Ma�ko.
I przy�o�ywszy mizerykordi� do szyi przeciwnika, pchn�� dwukrotnie, a tamten zacharcza� okropnie; fala krwi buchn�a mu ustami, drgawki �miertelne wstrz�sn�y jego cia�em, po czym wypr�y� si� i wielka uspokoicielka rycerzy uspokoi�a go na zawsze.
Bitwa zmieni�a si� w rze� i po�cig. Kto nie chcia� si� podda�, zgin��. Wiele bywa�o w owych czasach na �wiecie bitew i spotka�, ale nikt z �ywych ludzi nie pami�ta� tak straszliwego pogromu. Pad� pod stopami wielkiego kr�la nie tylko Zakon krzy�acki, ale i cale Niemcy, kt�re naj�wietniejszym rycerstwem wspomaga�y on� �przedni� stra�� teuto�sk�, w�eraj�c� si� coraz g��biej w cia�o s�owia�skie.
Z siedmiuset �bia�ych p�aszcz�w� przoduj�cych, jako wodzowie tej germa�skiej powodzi, zosta�o ledwie pi�tnastu. Czterdzie�ci przesz�o tysi�cy cia� le�a�o w wiekuistym �nie na onym[4017] krwawym boisku[4018].
Rozliczne chor�gwie, kt�re w po�udnie jeszcze powiewa�y nad niezmiernym wojskiem krzy�ackim, wpad�y wszystkie w krwawe i zwyci�skie r�ce Polak�w. Nie osta�a, nie ocali�a si� ani jedna i oto rzucali je teraz polscy i litewscy rycerze pod nogi Jagie��y, kt�ry wznosz�c pobo�nie oczy ku niebu, powtarza� wzruszonym g�osem: �B�g tak chcia�!� Stawiano te� przed majestatem pana przedniejszych je�c�w. Abdank Skarbek z G�r przywi�d� szczeci�skiego ksi�cia Kazimierza, Trocnowski, rycerz czeski, ksi�cia na Ole�nicy Konrada, a Przedpe�ko Kopid�owski, herbu Dryja, mdlej�cego z ran Jerzego Gersdorfa, kt�ry pod chor�gwi� �w. Jerzego wszystkim go�ciom rycerskim przywodzi�.
Dwadzie�cia dwa narody uczestniczy�y w tej walce Zakonu przeciw Polakom, a teraz pisarze kr�lewscy spisywali je�c�w, kt�rzy kl�kaj�c przed majestatem, b�agali o mi�osierdzie i o powr�t za okupem do domu.
Cala armia krzy�acka przesta�a istnie�. Pogo� polska zdoby�a te� ogromny ob�z krzy�acki, a w nim, pr�cz niedobitk�w, nieprzeliczon� ilo�� woz�w wy�adowanych p�tami na Polak�w i winem przygotowanym na wielk� uczt� po zwyci�stwie.
S�o�ce chyli�o si� ku zachodowi. Spad� kr�tki, obfity deszcz i pot�umi� kurzaw�. Kr�l, Witold i Zyndram z Maszkowic gotowali si� w�a�nie zjecha� na pobojowisko, gdy pocz�to zwozi� przed nich cia�a poleg�ych wodz�w. Litwini przynie�li sk�ute sulicami, pokryte kurzem i posok� cia�o wielkiego mistrza Ulryka von Jungingen i po�o�yli je przed kr�lem, a �w westchn�� �a�o�nie i spogl�daj�c na ogromne zw�oki le��ce na wznak na ziemi, rzek�:
� Oto jest ten, kt�ry jeszcze dzi� rano mniema� si� by� wy�szym nad wszystkie mocarze �wiata.
Za czym �zy pocz�y mu sp�ywa� jak per�y po policzkach i po chwili ozwa� si� znowu:
� Ale �e �mierci� walecznych poleg�, przeto s�awi� b�dziem jego m�stwo i godnym chrze�cija�skim uczcimy go pogrzebem.
Jako� zaraz wyda� rozkaz, by cia�o obmyto starannie w jeziorze, by przybrano je w pi�kne szaty i przys�oniono, nim trumna b�dzie gotowa, zakonnym p�aszczem.
Tymczasem przynoszono coraz nowe zw�oki, kt�re rozpoznawali je�cy. Przyniesiono wielkiego komtura Kunona Lichtensteina, z gard�em okropnie mizerykordi� rozci�tym, i marsza�ka Zakonu Fryderyka Wallenroda, i wielkiego szatnego, grafa Alberta Szwarcberga, i wielkiego skarbnika Tomasza Mercheima, i grafa Wendego, kt�ry leg� z r�ki Powa�y z Taczewa, i przesz�o sze��set cia� znakomitych komtur�w i braci. Czelad� k�ad�a ich jednego przy drugim, a oni le�eli na kszta�t zr�banych pni, ze zwr�conymi ku niebu i bia�ymi jak ich p�aszcze twarzami, z otwartymi szklanymi oczyma, w kt�rych zastyg� gniew, duma, w�ciek�o�� bojowa i przera�enie.
Nad ich g�owami pozatykano zdobyte chor�gwie � wszystkie!! Wieczorny powiew to zwija�, to rozwija� barwne p��tna, one za� szumia�y jakby do snu poleg�ym. Z dala pod zorz� wida� by�o oddzia�y litewskie ci�gn�ce zdobyte armaty, kt�rych po raz pierwszy u�yli Krzy�acy w bitwie polnej, ale kt�re nie przyczyni�y �adnej szkody zwyci�zcom.
Na wzg�rzu ko�o kr�la skupili si� najwi�ksi rycerze i dysz�c utrudzonymi piersiami, spogl�dali na te chor�gwie i na te trupy le��ce u ich st�p, jak spogl�daj� uznojeni [4019]�e�cy na z��te i powi�zane snopy. Ci�ki by� dzie� i straszny plon tego �niwa, ale oto nadchodzi� wielki, Bo�y, radosny wiecz�r.
Wi�c niezmierne szcz�cie rozja�ni�o twarze zwyci�zc�w, bo rozumieli wszyscy, �e to by� wiecz�r k�ad�cy koniec n�dzy i trudom nie tylko dnia tego, ale ca�ych stuleci.
A kr�l, chocia� zdawa� sobie spraw� z ogromu kl�ski, jednak�e patrzy� jakby w zdumieniu przed siebie i w ko�cu spyta�:
� Zali ca�y Zakon tu le�y?
Na to podkanclerzy Miko�aj, kt�ry zna� przepowiednie �w. Brygidy, rzek�:
� Nadszed� czas, i� wy�amane s� ich z�by i odci�ta jest ich r�ka prawa!!...
Po czym podni�s� d�o� i pocz�� �egna� nie tylko tych, kt�rzy le�eli najbli�ej, ale i ca�e pole mi�dzy Grunwaldem a Tannenbergiem. W jaskrawym od blasku zorzy i oczyszczonym przez deszcz powietrzu wida� by�o doskonale olbrzymie, dymi�ce, krwawe pobojowisko, zje�one u�amkami w��czni, rohatyn, kos, stosami trup�w ko�skich i ludzkich, w�r�d kt�rych stercza�y do g�ry martwe r�ce, nogi, kopyta � i ci�gn�o si� owo �a�osne pole �mierci z dziesi�tkami tysi�cy cia� dalej, ni� wzrok m�g� si�gn��.
Czelad� uwija�a si� na tym niezmiernym cmentarzu, zbieraj�c bro� i zdejmuj�c zbroje z poleg�ych.
A w g�rze, na rumianym niebie, wichrzy�y si� ju� i zatacza�y ko�a stada wron, kruk�w i or��w, kracz�c i raduj�c si� rozg�o�nie na widok �eru.
I nie tylko przeniewierczy Zakon krzy�acki le�a� oto pokotem u st�p kr�la, ale ca�a pot�ga niemiecka zalewaj�ca dotychczas jak fala nieszcz�sne krainy s�owia�skie rozbi�a si� w tym dniu odkupienia o piersi polskie.
Wi�c tobie, wielka, �wi�ta przesz�o�ci, i tobie, krwi ofiarna, niech b�dzie chwa�a i cze�� po wszystkie czasy!
Ma�ko i Zbyszko wr�cili do Bogda�ca. Stary rycerz �y� jeszcze d�ugo, a Zbyszko doczeka� si� w zdrowiu i sile tej szcz�snej chwili, w kt�rej jedn� bram� wyje�d�a� z Malborga ze �zami w oczach mistrz krzy�acki, drug� wje�d�a� na czele wojsk polski wojewoda, aby w imieniu kr�la i Kr�lestwa obj�� w posiadanie miasto i ca�� krain� a� po siwe fale Ba�tyku.
w�a�c.